Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1196 5605125 5469088 2026-08-04T21:46:23Z SrpskiAnonimac 64566 /* Надворешни врски */ 5605125 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[Податотека:Vagator, Goa, India, DJ playing music on turntable.jpg|алт=Вагатор, Гоа, Индија, диџеј пушта музика на грамофон|мини|Вагатор, Гоа, Индија, диџеј пушта музика на грамофон]] '''Техното''' е форма на [[електронска музика|електронска денс музика]] што се појавила во [[Детроит]], [[Мичиген]], [[САД]] во доцните [[1980|осумдесетти]]. Првата употреба на зборот техно како [[жанр]] во [[музика]]та беше во [[1988]] година. Денес постојат многу стилови на техно, но Детроит техното се смета за основа врз која се изградени многу поджанрови. Првото техно настана со соединување на музика заснована евроцентичен синтисајзер со разновидни [[Африка|афро]]-[[САД|американски]] стилови како хаус чикаго, фанк, електронска и електричен [[џез]]. На ова беше додадено влијанието на футуристички и фиктивни теми кои беа важни за животот во [[Америка]] во капиталистичкото општество – осовено книгата “ Третиот бран ” од Алвин Тоглер. Пионерскиот продуцент Хуан Аткинс ја наведува Тофлеровата фраза “техно бунтовник” како инспирација за употреба на зборот техно за да го опише музичкиот правец во чие создавање тој помогна. Уникатното мешање на влијанија го поврзува техното со пренесувањето на духот од телото на машината и често главна преокупација: суштината на технолошката духовност. На овој начин “техно денс” музиката го победува она што Адорно го виде како резултат на оттуѓување со механизацијата на современата совест. Музичките новинари и обожаватели се претежно прибирливи при употреба на терминот; за да може понекогаш да се направи разлика помеѓу поврзаните но квалитативно различни жанрови, како [[Хаус музика|техно хаус]] и [[транс музика|транс]]. “Техно” исто така доста често се меша со општоприфатени описи, како [[електронска музика]] и [[денс музика]]. ==Потекло== “Belleville Four” во историскиот музеј Детроит, изложба во чест на нивното “Техно: подарокот на Детроит за светот” (јануари 2003 – јуни 2004). Првичниот пат на техното беше во средината на осумдесеттите во Детроит, од Хуан Аткинс, Кевин Сандерсон, Дерик Меј (познати како Белевил триото), и Еди Фолкс, кои заедно посетуваа училиште во Белевил гимназијата блиску до Детроит. При крајот на 1980-тата четворицата снимија и издадоа материал под различни псевдоними: Аткинс како “Model 500, Flinstones и Magic Juan”; Фолкс едноставно како “Eddie”, “Flashin”, “Fowlkes”; Сандерсон како “Reese, Keynotes и Kaos”; со Меј како “Mayday, R-Tyme и Rhythim is Rhythim”. Исто така имаше и многу спојувања од кои најуспешно е спојувањето помеѓу Аткин и Сандерс (со Џејмс Пентигон и Артур Форест) соработка на првиот сингл “Big Fun” од албумот “Inner City”. ===Училишни денови=== Пред постигнувањето на осогласеност, Аткинс, Сандерсон, Меј и Фолкс делеа заеднички интереси како пријатели и музичари, разменувајќи касети со миксови и амбициозни ди-џеи. Тие исто така најдоа музичка инспирација преку здружението “Midnight Funk”, електрична 5 часовна програма на радио во доцните часови, пренесувана на повеќе радио станици во Детроит вклучувајќи ги WCHB, WGPR и WJLB-FM од 1977 до средината на осумдесеттите со ди-џејот Чарлс Џонсон “The Electrifying Mojo”. Шоуто на “Mojo” вклучување електронска музика од изведувачи како Giorgio Moroder, Kraftwerk и Tangerine Dream, покрај фанк звукот на Parliament и избор од новиот бран на музка со ритам за играње од групи како Devo и В-52’s. Аткинс забележа: “Тој пушташе музка што секој сакаше да ја слуша, од најголемите групи во Детроит во тоа време, Parliament и Funkadelic”. Тие две групи беа навистина познати во Детроит во тоа време. Всушност тие се причината зошто диското не го зазеде Детроит во 1979. Моџо пушташе многу фанк со цел да биде што поразличен од другите станици коки се префрлија на диско музика. Кога “Knee Deep” излезе, значеше крај за диско музиката”. Иако музиката имаше краток век во Детроит, им послужи како инспирација на многу индивидуалци да започнат со миксање меѓу кои е Хуан Аткинс. Подоцна, Хуан го научи Меј како да микса плочи и во 1981 “Magic Juan”, Дерек “Mayday” и три други ди-џеи, еден од нив и Еди “Flashin” Фолкс се промовираа како “Deep Space Soundworks”. Во 1980 или 1981 се запознаа со Моџо и му предложија да прават миксови за неговото шоу, што им успеа во наредната година. Кон крајот на седумдесеттите и почетокот на осумдесеттите гимназиските клубови како Brats, Chrivari, Ciabattino, Comrades, Gables, Hardwear, Rafael, Rumors, Snobs и Weekends создадоа инкубатор во кој израсна техното. Овие млади организатори ја развија и негуваа локалната денс музика задоволувајќи го вкусот на публиката и во исто време организирајќи забави со нови ди џеи и нивната музика. Како што растеше популарноста на овие локални клубови, групи на ди џеи почнаа да се групираат за да ги промовираат своите техники на миксање и звук во клубовите сè со цел да се зголеми бројот на слушатели. Местата како центар за активности во локалната црква, празни магацини, канцеларии и салите на YMCA беа места каде малолетни групи се собираа и музичката форма беше негувана и дефинирана. ===Хуан Аткинс=== Еден од четворицата одговорни за поставувањето на техното како жанр е Хуан Аткинс повеќе познат како “The Originator”. Улогата на Аткинс беше признаена во 1995 од страна на американската музичка технологија издадена во списанието “Keyboard”, кое му оддаде почит на Аткинс како еден од дванаесеттите кои се од голема важност за историјата на музиката на синтисајзер. Во раните осумдесетти години, Аткинс започна да снима музика со партнерот Ричард “3070” Дејвис (кој подоцна стана третиот член на Jon-5) под името Cybotron. Триото издаде многу мелодии инспирирани од рок и електро, од кои најуспешна беше “Clear” и нејзината помрачна верзија “Techno City” (1984). Според неодамнешната биографија на MySpace, Аткинс го измисли терминот техно за да ја објасни нивната музика, земајќи ги како инспирација деллата на футуристот и писател Артур Тофлер од една страна, од кого ги позајми термините “cybotron” и “metroplex”. Аткинс го употреби терминот за опишување на првите бендови кои имаа зголемена употреба на синтисајзери, како Крафтверк, иако многу луѓе ја сметаа музиката на Крафтверк и музиката на Аткинс во почетоците како електро. Аткинс сметаше дека “Cosmic Cars” на Cybotron е уникатен, функ на синтисајзери, но подован го слушна “Planet Rock” на Africa Bambaataa и сметаше дека е совршен пример за музиката што ја замислувааше. Инспириран, тој беше решен да продолжи да експериментира и ги охрабри Сандерсон и Меј да го сторат истото. Под псевдонимот Model 500 Аткинс конечно започна да создава своја музика и во 1985 ја основа музичката куќа Metroplex. Во истата година го издаде антологиското дело “No Ufo’s”, едно од првите изданија од Детроит кое доби пошироко внимание и значајна пресвртница во музката. На ова Аткинс рече: “Кога го започнав Metroplex некаде февруари или март 1985 и го создадо No UFO’s мислев дека само ќе успеам да си ги повратам парите, но успеав да продада околу 10000 и 15000 копии. Не ни помислив дека мојата плоча ќе стигне до Чикаго. Родителите на Дерек се беа преселиле таму и често патував меѓу Чикаго и Детроит. Кога се појавив со No UFO’s , тој зеде копии во Чикаго и ги даде на неколку ди џеи и едноставно се случи.” ===Звукот на Детроит=== Првите продуценти овозможено со зголемување на пристапноста на секвенсери и синтисајзери споија европски естетски синт-поп со примеси на соул, фанк, дико и електро поместувајки ја електронската денс музика на непознат терен. Тие намерно го добија наследрвото на Motown и традиционалните формули R&B и соул и наместо тоа прифатија експериментирање со електрониката. Во последните 5 години или повеќе, подземјето на Детроит експериментира со технолигијата, проширувајќи го отколку едноставно само да го употребат. Со паѓањето на центите на секвенсерите и ситисајзерите експериментирањето станува поинтензивно. “Претежно се уморивме од слушање на заљубувања и одљубувања, се уморивме од R&B, па така се појави нов и напреден звук. Ние го викаме техно!” - Хуан Аткинс, 1988 Произлезениот звук на Детроит беше најавен од Дерек Меј и едене новинар во 1088 како пост-соул звук без никаков долг кон Motown, но од друг новинар декада подоцна “soulful grooves” спојувајќи го ексентричниот ритам на Motown со музичката технологија на времето. Меј го објасни звукот на техното нешто како “… како Детроит ... комплетна грешка. Тоа е како Џорџ Клинтон и Крафтверк заглавени во лифт со само еден секвенсер да им прави друштво. “Звукот има влијание од различни стилови на електронска музика, а сепак го задржа идентитетот на жарнр со свои права, денес познат како “Детроит техно””. ===Чикаго=== Музичките продуценти, особено Меј и Сандерсон, признаваат дека биле фасцинирани од клупската сцена во Чикаго и особено биле инспирирани од хаусот. Хитот на Меј “Strings of Life” (издаден под псевдонимот Rhythim is Rhyhim) се смета за класика и во хаусот и во техното. Аткинс верува дека првите хаус продуценти, барајќи како да ја оддалечат хаус музиката од диско, го емулираа техно звукот. Исто така има претпоставка дека техно звукот се разви како резултат на употреба на тапан машината што Френки Никлс ја купи од Дерек Меј. Хуан Аткинс тврди: “Дерек му ја продаде тапан машината TR909 на ди џејот Френки Никлс од Чикаго. Ова беше во времето кога Powerlant беше отворена во Чикаго, но ди џеите од Чикаго сè уште не снимаа плочи. ” Сите сè уште свиреа увози од Италија; “No UFO’s беше единствената американска плоча што ја вртеа. Така Френки Никлс започна да го употребува 909 во неговите шоуа во Powerlant. Boss само што го изведоа нивниот мал примерок на footpedal и некој започна од таму. Некој беше на микрофонот, и го снимија тоа како примерокот, тие можеа да прават свои звуци за да ги пуштааат по забавите. Една работа водеше кон друга и Chip го користеше 909 за да ја сними својата плоча и од таму сите ди џеи во Чикаго го позајмија 909 за да можат да излезат со свои нови плочи” Во Велика Британија, клуб што ја следи хаус музиката растеше постепено од 1985, се задржа со интерес од сцените во Лондон, Манчестер, Нотингам и подоцна Шефилд и Лидс. Ди џеите се сметаа за одговорни за раниот успех на хаусот во Велика Британија, меѓу кои и Мај Пикеринг, Марк Мур, Колин Фејвер и Греам Парк. ====Ацид Хаус==== До 1988 хаус музиката узбувна во Велика Британија и ацид хаусот беше се попопуларен. Исто така имаше добро воспоставена warehouse подкултура која се базираше на звучата системска сцена. Во 1988, музката која се пушташе по магацинските забави беше претежно хаус. Истата година, Baleric vibe забавата поврзана со Ибица со ди џеј Алфредо Фиорите беше преместена во Лондон кога Дени Ремплинг и Пол Оукендолд ги отворија клубовите Shoom и Spectrum, секој посебно. И двата клуба брзо станаа синоним за ацид хаус и за време на овој период употребата на MDMA, како дрога за забави, започна да зема замав. Други важни британски кубови во ова време ги вклучува и Back to Basics во Лидс, Sheffield’s Leadmill и Music Factory, а во Манчестер The Hacienda, каде петочната вечерна точка на Мајк Пикеринг и Граем Марк, наречена Nude, беше од важност во докажувањето на американскиот EDM, вклучувајќи го и првото техно од Детроит. Треската за ацидни хаус забави се засили во Лондон и Манчестер и брзо стануваше културен феномен. MDMA ги разгоруваше посетителите на клубови кои поради работното време до 2 наутро бараа излез во warehouse сцената што траеше по цели вечери. За да го избегнат вниманието од печатот и власта активностите по работното време станаа тајност. Како и да е, во рок од една година околу 10 000 луѓе ги посетуваа овие комерцијални масовни забави, наречени рејв и како резултат на тоа се појави медиска бура. Успехот на хаусот и ацид хаусот го поплочија патот за поширока прифатеност на звукот на Детроит и обратно: техното беше прво поддржано од група хаус музички клубови во Чикаго, Њујорк и Северна Англија, кон кои подоцна се приклучија и клубовите од Детроит, но во 1987, според ди џеј Марк Мур “Strings od life” ги натера посетителите на клубовите да го прифатат хаусот. ===Новиот денс звук на Детроит=== Зголемениот интерес за EDM за во текот на доцните осумдесетти направија простор за развој на техното како препознатлив жанр. Појавувањето на албумот “The New Sound of Techno” во средината на 1988, албум издаден од поранешниот де џеј Northern Soul DJ и директорот на Kool Kat Records Ниал Раштон и Дерек Меј, албум којшто беше прествртница и го означи претставувањето на техното како посебен жанр на музика. Иако компилацијата го стави техното во лексиконот на музичкото новинарство, музиката се сметаше за интерпретација на Детроит хаусот со висока технологија отколку чист жанр. Всушност насловот на компилацијата беше The House Sound of Detroit сè до додавањето на Аткинсовата песна “Techno Music” кој ги натера да се подзамислат. Подоцна Раштон беше цитиран како вели дека тој, Аткинс, Меј и Сандерсон се договорија за конечното име на компилацијата заедно и дека Bellevill Three го одбиле нарекувајќи ја музиката некаков вид на регионален бренд на хаус; а наместооа тие инсистираа на термин кој веќе го користеа, техно. Дерик Меј се сеќава на овој период како на еден од најбурните и дека е периодот кога тој “Карл Крег”, му помогнав на Кевин, се обидував да го постааван Ниел Раштон на правилната позиција за да може да се запознае со секого, да го оправдам Блејк Бакстер што сите го сакаа, се обидував да го убедам Шејк (Ентони Шакир) дека треба да биде повеќе самоуверен и да продолжам да правам музка како и да го направам Mayday mix и да ги водам Transmat records. Со години никој не се грижеше за тоа што Хуан и јас правевме во Детроит, а подоцна се соочив со луѓе кои бееа љубоморни без никаква причина”. И покрај разочарувањето на дискографската куќа Virgin од слабата продажба на компилацијата на Раштон, компанијата имаше успех во воспоставувањето на идентитетот на техното и има важна улога во поставувањето на платформа за музиката и продуцентите во Европа. На крајот, објавувањето послужи како разлика помеѓу звукот на Детроит од Детроит хаусот и други форми на EDM кои се појавуваа за време на рејв ерата во доцните осумдесетти и раните деведесетти, период за време на кој техното стана поавантуристички и различен. ===Музички институт=== Во средината на 1988, прогресите на музчката денс сцена доведе до отворање на ноќен клуб наречен Музички Институт, сместен на 1351 Бродвеј во центарот на Чикаго. Местото беше сигурно со изведби на Џорџ Бродвеј и Алтон Милер со Дерил Вин и Дерек Меј во петок навечер и Бејкер и Чез Дамиер секоја сабота пуштајќи музка претежно за хомосексуална публика. Клубот беше затворен на 24 ноември 1989 со изведбата на Дерек Меј на “Strings of Life” со отчукување на часовникот. Меј објаснува: “Сè се случи во право време по грешка и не траеше затоа што не требаше да трае. Нашите кариери тргнаа во нагорна линија токму во време кога моравме да го затвориме клубот и можеби беше најдоброто нешто. Мислам дека го достигнавме врвот – бевме полни со енергија и не знаевме кои сме или како да го реализираме нашиот потенцијал. Не потиснувавме, немавме стандарди, едноставно го направивме тоа. Затоа излезе толку иновативно и свежо и затоа го имавме најдоброто од најдоброто.” Иако кратко работеше, МИ беше свески познат по целоноќните сетови, неговите скудно бели соби и џус барот наполнет со “паметни пијалаци “(институтот никогаш не служеше алкохол””. МИ рече Дон Сиско, покрај пионерите на раното Детроит техно, помогна и создавањето на музичката субкултура – нешто што полека прерасна во интернационална сцена. ==Развој== Со развивањето на оригиналниот звук во доцните осумдесетти и раните деведесетти, исто така се одвои до толкав степен што за цел еден спектар на стилски различна музика се употребуваше терминот техно. Ова се простираше од релативно поп ориентирани изведби како Моби до јасно анти-комерцијални сентименталности на таканареченото Underground Resistance. Експериметирањето на Дерик Меј на делата како Beyond the Dance и The Beginning беше заслужно за појавувањето на неколку нови правци одеднаш и имаше исто толкаво влијание какво што имаше Џон Колтрејн на џезот. До крајот на осумдесеттите и почетокот на деведесеттите оригиналниот техно звук привлеше многу андерграунд следбеници во Велика Британија, Германија и Белгија. Порастот на популарноста на техното во Европа помеѓу 1988 и 1992 се должеше на појавувањето на рејв сцената и успешната клупска култура. ===Егзодус=== Во Америка, покрај регионалните сцени во Детроит, Њујорк и Чикаго, интересот беше ограничен. Продуцентите од Детроит, исфрустрирани од недостатокот на можности во нивната земја, нивната заработувачка ја побараа во Европа. Овој бран на прогонство од Детроит беше наскоро придружен од голем бројна надежни изведувачи, таканаречен “втор бран”, вклучувајќи ги Карл Крег, Октав Ван, Џеј Денам, Кени Ларкин и Стејси Пулен со Џеф Милс, Мајк Банкс и Роберт Худ форсирајќи нивен уникатен звук. Голем број на продуценти од Њујорк оставија впечаток во ова време, особено Френки Боунс, Лени Ди и Џо Белтрам. Во истиот период, блиску до Детроир, Ричард Хотин заедно со својот бизнис партнер Џон Аквавива го издаде делото кое остави влијателен белег Plus & Records. Развоите во Америка-техното испродуцирано помеѓу 1990 и 1992 ја разгореа проширеноста и евентуалната раздвоеност на техното во Европа, особено во Германија. Во Берлин, со затворањето на местото за слободна забава наречено UFO, во 1991 беше отворен клубот Tresor. Местото беше носач за техно и беше домаќин на многу од водечките продуценти на Детроит, некои од нив преселени во Берлин. Во 1993, како што опаѓаше интересот за техното на клупската сцена во Велика Британија, Берлин се сметаше за неофицијален главен град на техното во Европа. Иако слабееше во Германија, Белгија беше вториот фокус на вториот-бран на техното во овој временски период. Музичката куќа во R & S Records заснована на Гент прифати поостро техно од “тинејџерските чуда од деца” како Белтрам и С.Гент прифати поостро техно на “груби метални плочи со груби, нескладни тонови што звучеа како расштимани правосмукалки”, според еден музички новинар. ===Берлин=== Соработката на Германија со американскиот ЕДМ во текот на 1980 е во паралела на соработката со Велика Британија. До 1987 Германската денс сцена заснована на збукот на Чикаго беше добро прифатена. Следната година (1988) ацид хаусот имаше значајно влијание на популарната свест во Германија како што имаше и во Англија. Во 1989 германскиот ди џеј Вестбем и Д-р Моут го основаа UFO, нелегално место за забава и имаа удел во основањето на Парадата на љубовта. По уривањето на Берлинскиот ѕид на 9 ноември, слободните подземни техно забави брзо се ширеа во Источен Берлин, исто така беше основана и рејв сцена споредлива со онаа во Велика Британија. Источно германскиот ди џеј Пол ван Дајк забележа дека техното беше голема сила во периодот на обединување. Во 1991 многу клубови беа затворени меѓу кои и UFO, а техно сцената во Берлин беше сконцентрирана околу три места блиску до темелите на Берлинскиот ѕид: Planet (подоцна именуван како E-werk од Пол ван Дајк), Der Bunker и Tresor кој работеше најдолго од сите. Во ова време токлу во Tresor беше воспоставен тренд на паравоено облекување (во техно здружението) од страна на ди џејот наречен Танит; најверојатно како начин на изразување или посветеност на подземанта естетичност на музката, или можеби прифаќање на парабоеното влијание на UR’s. Во истот период германските ди џеи ја зголемуваа брзината и зајадливоста на звукот, како што ацидот се влеа во техното започна променувајќи се во хардкор. Ди џеј Танит цело време коментираше дека: Берлин отсекогаш бил хардкор, хардкор хипи, хардкор пунк и сега имаме хардкор хаус звук. Во моментот музичките нумери кои ги пуштам се во просек со 135 такти во минута и на секои две минути додавам по петнаесет. Овој звук во подем се смета дека е преземен од холандскиот габер и белгискиот хардкор; стилови кои на некој свој изопачен начин им оддава почит на Underground Resistance и Plus & Records на Ричард Хоутон. Други влијанија во развојот на овој стил беа европските Electronic Body музички групи до средината на осумдесеттите како DAF, Front 242 и Nitzer Ebb, во Германија обожавателите го нарекуваа овој звук “Tekkno”. ====Техно сојуз==== Во 1993, Германската дискографска куќа, Tresor Records ја издадее компилацијата Tresor II: Berlin & Detroit-A Techn Alliance, потврда за влијанието на Детроит звукот на германската техно сцена и прославување на “пактот за заедничко почитување” помеѓу двата града. Како што наближување средината на деведесеттите Берлин сè повеќе стануваше рај за продуцентите од Детроит; Џеф Милс и Блејк Бекстер дури и престојуваа извесен период таму. Во истиот период со помош на Tresor, Underground Resistance ги издаде серијата албуми Х-101/Х-102/Х-103, Хуан Аткинс соработувапе со 3МВ’s Томас Фелман и Моритз фон Освалд и Tresor во партнерство со дискографската куќа Basic Channel се согласија нивните изданија да бидат управувани од Detroit’s National Sound Corporation; главната продуцентска куќа за целата денс музичка сцена во Детроит. Во некоја смисла популарната електронска музика имаше направено цел круг: со првичното влијание на Крафтверк од Диселдорф на електронската денс музика од осумдесеттите. Денс звукот на Чикаго исто така имаше германска поврзаност бидејќи токму во Минхен Џорџо Мордер и Пит Белот за првпат го продуцираа во 1970 евродиско синт поп звукот. ===Минимал техно=== Како што EDM продолжи да се менува голем број на продуценти од Детроит почнаа да се сомневаат во правецот по кој се движеше техното. Еден одговор дојде во дорма на минимално техно (термин што продуцентот Даниел Бел не можеше да го прифати бидејќи за него терминот минимализам во уметничка смисла значеше “кичест”. Се смета дека Роберт Худ, продуцент од Детроит и некогашен член на UR, е во голем одговорен за водењето на појават на минималниот правец на техното. Худ ја објаснува ситуацијата во раните деведесетти како ситуацијата во кој техното мораше да стане премногу “рејв”, со зголемена брзина водејќи кон појавата на габер. Ваквите трендови доведоа до изумирање на техното споено со соул што беше карактеристично за звукот на Детроит принудувајќи ги Худ и другите да ја редефинираат музиката како “претежно суров звук”. Само тапани, бас и фанки грув и само она што е суштински важно. Она што е потребно за луѓето да мрдаат. Худ објаснува: “Мислам дека Ден Бел и јас двајцата сфативме дека нешто недостигаше-еден елемент во она што и двајцата го знаевме како техно. Звучеше одлично од продукциска гледна точка, но имапе еден џокер елемент во старата структура. Луѓето се жалеа нема фанк, нема повеќе емоции во техното и најлесниот излез е да се стави вокалист и пијано одозгора за да ја пополнат емоционалната празнина. Мислев дека време е да се вратиме на оригиналниот андерграунд.” ===Џез влијанијата=== Дел од техното сè уште е директно или индиректно под влијание на елементи од џезот. Ова доведе до зголемено софистицирање во употребата на ритам и хармонија во голем број на техно изданија. Техното од Манчестер засновано на 808 State овозможи збогатување при развојот со композиции како Pacific State од мини албумот Quadrastate и Cobra Bora преземени од изданието Ninety од 1989. Во Детроит, продуцент кој беше под големо влијание на емотивност на џезот беше Мајк Бенкс, влијание кое што може да се забележи на изданието на Underground Resistance “Netion 2 Netion” (1991). До 1993, изведбите на Model 500 и UR го издвоија жанрот со композиции како “Jazz is the Teacher” и “Hi-Tech Jazz”, од кои втората се најде како дел од џез проектот направено под влијание на доктрината на Крафтверк “man machine” на групата Galaxy 2 Galaxy. Овој пример го следеа голем број на техно продуценти во Велика Британија кои беа видливо под влијание на џезот и UR, а како на пример за ова може да се посочи Seas of Tranqualitu ЕР на Дејв Ејнџелс. ===Интелегентно техно=== Во 1991 британскиот музички новина Метју Колин напиша дека “Европа можеби има свена и енергија, но Америка ги нуди идеолошките правци, ако белгиското техно дава риф, германското галама, британското брејк ритми, тогаш Детроит ни дава вистинска мозочна длабочина.” Во 1992 со јавното одбивање на рејв културата, од голем број на европски продуценти и дискографски куќи кои се обидоа да го поправат она што тие го видоа како уништување и комерцијализирање на оригиналната замисла за техното, беше очигледно. Следејќи ја оваа замисла местото го зазеде естетски чисто детроит техно. Детроит техното ја имаше задржано интелегенцијата за време на рејв ерата и послужи како инспирација на новата генерација на продуценти на т.н интелегентно техно. Со приближувањето на средината на деведесеттите, терминот се здоби со секојдневна употреба во обид да се прави разлика помеѓу софистицираните обиди на EDM од другите правци на техното кои се појавуваа, вклучувајќи варијантите како brakbeat hardcore, Schranz, Dutch Gabber и премногу комерцијални правци кои едноставно веа нарекувани вцхеесег. Сајмон Рејнолдс забележува дека овој напредок вклучува повлекување во големи размери од едноставно хедонистичките аспекти на рејв музиката кон повеќе традиционални идеи за креативност, претежно теорија за осамекот кој ја хуманизира технологијата. Warp Records беше меѓу првите кој инвестираше во овој правец со издавањето на компилацискиот албум Artificial Intelligence. За овој период, основачот и управен директор Стив Бекет рече “денс сцената се менуваше и слушавме песни кои не беа денс, но беа интересни и се вклопуваа во ексерименталниот, прогресив рок и затоа одлучивме да ја направиме компилацијата Artificial Intelligence, која претставува пресвртница...се чувствувавме како да го диктираме пазарот а не како тој да ни диктира на нас, музиката беше повеќе наменета за слушателите дома а не за клубовите и подиумите за танцување: луѓето доаѓаат дома, се опуштаат и го поминуваат најинтересниот дел од вечерта слушајќи тотално откачена музика. Звукот ја хранеше сцената.” Wrap го промовирашр Artificial Intelligence како електронска музика за слушање, но подоцна беше заменет со терминот интелегентно техно. Во истиот период (1992-93) и други имиња се појавија за овој вид како техно уживање, амбиент техно и електроника, но сите се користеа за да се објасни појавувањето на една пост-рејв форма на денс музика за оние кои поголем дел од времето го поминуваат седејќи дома. По комерцијалниот успех на компилацијата во САД, фразата интелегентна денс музика стана најкористениот термин за опишување на поголем дел од експериментите на EDM кој се појави во средината на доцните деведесетти. Иако на почетокот Warp се сметаше за одговорен за комерцијалниот успех на ИДМ и електроника, во раните децедесетти многу истакнати дискографски куќи поврзани со почетокот на интелигентниот тренд добија мало ако не и пошироко внимание. Помеѓу другите овде спаѓаат: Black Dog Productions (1989), Carl Craig’s Planet E (1991), Kirk Defiorgio’s Applied Rhythmic Technology (1991), Evo Lute Muzique (1991), General Production Recordings (1991), New Electronica (1991), Mille Plateaux (1993), 100% Pure (1993), and Ferox Records (1993). ===Слободно техно=== Во раните деведесетти во пост-рејв периодот, DIY, во Велика Британија се основа слободна денс сцена, која веќе беше заснована на сојузот помеѓу забави по складишта и различни собрани урбани сцени и политички инспирирани патници. Тие понудија веќе оформена мрежа на околни фестивали кои беа нагло прифатени од луѓе слични на диви станари и рејвери. Најистакнати во звучниот систем кои работеа во тоа време беа Tonka во Брајтон, DIY во Нотингам, Bedlam, Circus Warp, LSDiesel и Лондонскиот Spiral Tribe. Врвот на овој период на слободни забави беше во мај 1992 кога за помалку од 24 часа се собраа повеќе од 35 000 луѓе за да присуствуваат на 5 дневниот фестивал Castlemorton Common. Овој настан е виновен за воведувањето во 1994 на законите криминална правда и јавен ред, со што беше означен крајот на слободната денс сцена. Сето ова беше проследено со преселување на поголемиот број на изведувачи од Британија во Европа, САД, Гоа во Индија, Кох Панган во Тајланд и источниот брег на Австралија. Во остатокот од Европа во поголем дел благодарение на инспирацијата од патувачкиот звучен систем од Велика Британија го продолжи векот на развојот кој продолжи да се проширува низ континентот. Spiral Tribe, Badlam и други ги однесоа здружените техно идеи во Европа, особено источна Европа каде беше поевтино за живеење и публиката брзо ја прифати идеологијата за слободни забави. Европските Teknival слободни забави, како годишниот Czechtek настан во Чешка што беше поттик за француските, германските и холандски звучни системи. Многу од овие групи најдоа публика мноту лесно и најчесто беа сконцентрирани на градови како Амстердам и Берлин. ===Разновидност=== До 1994 имаше многу техно продуценти во Велика Британија и Европа кое се градеа врз детроит звукот, но голем број EDM стилови се бореа за внимание. Некои се угледаа на естетиката на детроит техното, додека другите ги споија елементите од дотогашните денс музички форми. Ова доведе (прво во Велика Британија) до појавување на нова креативна музика, во поглем дел ако не и во целост благодарение на оригиналниот техно звук, џангл (тапани и бас) како основен пример, со потекло повеќе од хип-хоп, соул и реге, отколку од EDM од Детроит и Чикаго. Со зголемување на разновидноста (и комерцијализираноста) на денс музиката, коективистичкиот осет важен за раната рејв сцена исчезна и секој нов правец имаше свој однос и замисла за тоа како денс музиката (или во некои случаи не-денс музиката) треба да се развива. Некои примери сè уште не спонати се транс, индустриско техно, брејбит харкор, ацид техно и хепи хардкор. Помалку познати стилови поврзани со техното и поджанрови го вклучуваат пискавото техно од Шефилд, локална варијанта која имаше некаков успех помеѓу 1989 и 1991 и свена која бење одговорна за поставување на Warp Records на картата (претежно поради петтото издание LFO’s самоименуван 12). До крајот на 1990 голем број на пост-техно стилови на EDM се појавија вклучувајќи ги wonky техно, ghettotech (правец којшто ги комбинира естетиката и техното со хип-хоп и хаус музика), nortec, glitch, digital hardcore и т.н no-beat техно. ===Комерцијално откривање=== Додека техното и неговите гранки од време на време издаваат комерцијално успешни трендовски дела – Underworld и Orbital како подобри примери за тоа-жанрот има значително влијание на многу други правци во музиката. Могу докажани изведувачи како на пример Мадона и U2 имаат експериментирано со денс музка, сепак такво настојување ретко е сведок на искрено разбирање и признавање на техно корените. Матичната музичка индустрија е одговорна за порастот на големата индустрија на ремикс. Ова е во голема мерка начин за изложување на изведувачите во јавноста кои не се препознатливи по клупските стилови како хаус, техно и драм енд бејс. Многу клупски точки и ди џеи направија успешни кариери само од ремкси, како пример може да се посочи Armand Van Helden. Неодамна, современото R&B упадна во денс жанрот, благодарение на клупските сценски ремикси како неодамнешните интерпретации на Бијонсе и Кели Роланд од страна на Freensasons и додека некои го критизираат ова како надовестување дека музичката индустрија бара поголемо продолжување на списокот со големи имиња, а исто така може да се земе како составен дел од процесот на музичката еволуција. Еден R&B изведувач како Миси Елиот ненамерно ја изложи публиката на популарната музка на детроит звукот кога употреби материјал од Cybotron Clear на нејзиниот албум од 2006 “Loose Control”; а како резултат на тоа Хуан Аткинс доби греми награда за неговиот придонес. Албумот на Елиот од 2001 Miss e...So addictive исто така јасно го покажува влијанието на клупската култура. Во последните години, со издавањето на релативно точни истории од авторите Сајмон Рејнолдс (Generation Ecstasy aka Energy Flash) и Ден Сиско (Techno Rebels) и плус новинарското покритие на Electronic Music Festival во Детроит, помогнаа во разјаснувањето на двосмислената митологија на жанрот. Дури и компаниите основани во Детроит како Ford Motors на крајот се изитрија во однос на масовната заинтересираност за техното, ништо што.. оваа музка беше создадена делуно од правењето на галама на автомобилските фабрики на Моtor City. Стана нормално за нас да го вклучиме детроит техното во нашите реклами откако откривме дека младите го прифаќаат техното. Со маркетинг кампања која цели кон помлади од 35, Форд го исткористи “Detroit techno” како знак и слогани го избраа “No UFO’s” на Model 500 да поткрепува реклама за Форд фокус која се појави во ноември 2000 на теливизијата на MTV. Во обид да се ремизираат промените кои настанаа од врвот на детроит техното, Дерек Меј оттогаш го измени својот познат цитат изнесувајќи дека “Крафтвер се смнаа на трето место и сега Џорџ Клинтон го има Napalm Death таму со нив. Лифтот е задржан помеѓу аптеката и продавницата за спортска опрема.” ==Пратехно== ==Музичка продукција== ===Стилистички согледувања=== ===Композициски техники=== ===Ретро технологија=== ====Емулација==== ===Технолошки напредувања=== ==Значајни Артисти== {{col-begin|width=100%}} * [[John Acquaviva]] (Canada) * [[The Advent]] (UK) * [[Dave Angel]] (UK) * [[Juan Atkins]] (USA/Detroit) * [[Si Begg]] (UK) * [[Daniel Bell (musician)|Daniel Bell]] (USA/Detroit) * [[Joey Beltram]] (USA/New York) * [[Adam Beyer]] (Sweden) * [[C. J. Bolland]] (Belgium) * [[Frankie Bones]] (USA/New York) * [[Thomas Brinkmann]] (Germany) * [[Basic Channel]] (Germany) * [[Dave Clarke]] (UK) * [[Carl Cox]] (UK) * [[Carl Craig]] (USA/Detroit) * [[Kirk Degiorgio]] (UK) * [[Vladislav Delay]] (Finland) * [[Black Dog Productions|The Black Dog]] (UK) * [[Drexciya]] (USA/Detroit)<!--James Stinson's earliest release was 1991; is he still "2nd wave"? http://remixmag.com/mag/remix_james_stinson/ suggests so, but a commenter on http://www.metafilter.com/mefi/50137 disagrees--> * [[Darren Emerson]] (UK) * [[Dominik Eulberg]] (Germany) * [[A Guy Called Gerald]] (UK) * [[Laurent Garnier]] (France) * [[Fred Giannelli]] (USA) * [[Hardfloor]] (Germany) * [[Richie Hawtin]] (Canada) * [[DJ Hell]] (Germany) * [[Robert Hood]] (USA/Detroit) * [[Ken Ishii]] (Japan) * [[Speedy J]] (Netherlands) * [[Alexander Kowalski]] (Germany) * [[Cari Lekebusch]] (Sweden) * [[LFO (band)|LFO]] (UK) * [[Chris Liebing]] (Germany) * [[Derrick May (musician)|Derrick May]] (USA/Detroit) * [[Jeff Mills]] (USA/Detroit) * [[Paulo Nascimento]] (Portugal) * [[Orbital (band)|Orbital]] (UK) * [[James Pennington]] (USA/Detroit) * [[Regis (musician)|Regis]] (UK) * [[DJ Rush]] (USA/Chicago) * [[Kevin Saunderson]] (USA/Detroit) * [[Slam (band)|Slam]] (Scotland) * [[Luke Slater]] (UK) * [[Pan Sonic]] (Finland) * [[808 State]] (UK) * [[Surgeon (musician)|Surgeon]] (UK) * [[System 7 (band)|System 7]] (UK) * [[Keith Tucker]] (USA/Detroit) * [[Aphex Twin]] (UK) * [[DJ Umek|Umek]] (Slovenia) * [[Underground Resistance|UR]] (USA/Detroit) * [[Underworld (band)|Underworld]] (UK) * [[Sven Väth]] (Germany) * [[Ricardo Villalobos]] (Chile) * [[Vitalic]] (France) * [[Cristian Vogel]] (UK) * [[Adam X]] (USA/New York) * [[Pacou]] (Germany) ==Поврзано== {{Portal|Electronic music}} * [[Музичка архива во Детроит]] * [[Freetekno]] ==Библиографија== {{refbegin}} * <cite id=refAnz1999>Anz, P. & Walder, P. (eds.), ''Techno'', Hamburg: Rowohlt, 1999 (ISBN 3908010144).</cite> * <cite id=refBarr2000>Barr, T., ''Techno: The Rough Guide'', Rough Guides, 2000 (ISBN 978-1858284347).</cite> * <cite id=refBrewster2006>Brewster B. & Broughton F., ''Last Night a DJ Saved My Life: The History of the Disc Jockey'', Avalon Travel Publishing, 2006, (ISBN 978-0802136886).</cite> * <cite id=refButler2006>Butler, M.J., ''Unlocking the Groove: Rhythm, Meter, and Musical Design in Electronic Dance Music'', Indiana University Press, 2006 (ISBN 978-0253218049).</cite> * <cite id=refCannon2003>Cannon, S. & Dauncey, H., ''Popular Music in France from Chanson to Techno: Culture, Identity and Society'', Ashgate, 2003 (ISBN 978-0754608493).</cite> * <cite id=refCollin1998>Collin, M., ''Altered State: The Story of Ecstasy Culture and Acid House'', Serpent's Tail, 1998 (ISBN 978-1852426040).</cite> * <cite id=refCosgrove1988a>Cosgrove, S. (a), "Seventh City Techno", ''The Face'' (97), p.88, May 1988 ([[International Standard Serial Number|ISSN]] [http://worldcat.org/issn/0263-1210 0263-1210]).</cite> * <cite id=refCosgrove1988b>Cosgrove, S. (b), [http://www.ele-mental.org/ele_ment/said&did/techno_liner_notes.html ''Techno! The New Dance Sound of Detroit'' liner notes], 10 Records Ltd. (UK), 1988 (LP: DIXG 75; CD: DIXCD 75).</cite> * <cite id=refCox2004>Cox, C.(Author), Warner D (Editor), ''Audio Culture: Readings in Modern Music'', Continuum International Publishing Group Ltd., 2004 (ISBN 978-0826416155).</cite> * <cite id=refFritz2000>Fritz, J., ''Rave Culture: An Insider's Overview'', Smallfry Press, 2000 (ISBN 978-0968572108).</cite> * <cite id=refKodwo1998>Kodwo, E., ''More Brilliant Than the Sun: Adventures in Sonic Fiction'', Quartet Books, 1998 (ISBN 978-0704380257).</cite> * <cite id=refNelson2001>Nelson, A., Tu, L.T.N., Headlam Hines, A. (eds.), ''TechniColor: Race, Technology and Everyday Life'', New York University Press, 2001 (ISBN 978-0814736043).</cite> * <cite id=refPesch1998>Pesch, M. (Author), Weisbeck, M. (Editor), ''Techno Style: The Album Cover Art'', Edition Olms; 5Rev Ed edition, 1998 (ISBN 978-3283002909).</cite> * <cite id=refRietveld1998>Rietveld, H.C., ''This is Our House: House Music, Cultural Spaces and Technologies'', Ashgate Publishing, Aldershot, 1998 (ISBN 978-1857422429).</cite> * <cite id=refReynolds1998>Reynolds, S., ''Energy Flash: a Journey Through Rave Music and Dance Culture'', Pan Macmillan, 1998 (ISBN 978-0330350563).</cite> * <cite id=refReynolds1999>Reynolds, S., ''Generation Ecstasy: Into the World of Techno and Rave Culture'', Routledge, New York 1999 (ISBN 978-0415923736).</cite><ref>''Generation Ecstasy'' is based on ''Energy Flash'', but is a unique edition significantly rewritten for the North American market. Its copyright date is 1998 but it was first published July 1999.</ref> * <cite id=refSavage1992>Savage, J., ''The Hacienda Must Be Built'', International Music Publications, 1992 (ISBN 978-0863598579).</cite> * <cite id=refSicko1999>Sicko, D., ''Techno Rebels: The Renegades of Electronic Funk'', Billboard Books, 1999 (ISBN 978-0823084289).</cite> * <cite id=refSicko2010>Sicko, D., ''Techno Rebels: The Renegades of Electronic Funk'', 2nd ed., Wayne State University Press, 2010 (ISBN 978-0814334386).</cite> * <cite id=refStJohn2003>St. John, G.(ed.). [http://www.edgecentral.net/rcr.htm''Rave Culture and Religion''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181219211449/http://www.edgecentral.net/rcr.htm |date=2018-12-19 }}, New York: Routledge, 2004. (ISBN 978-0415314497).</cite> * <cite id=refStJohn2001>St. John, G.(ed.), [http://undergrowth.org/freenrg_notes_from_the_edge_of_the_dancefloor''FreeNRG: Notes From the Edge of the Dance Floor''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230205012006/http://undergrowth.org/freenrg_notes_from_the_edge_of_the_dancefloor |date=2023-02-05 }}, Common Ground, Melbourne, 2001 (ISBN 978-1863350846).</cite> * St John, G. [http://www.edgecentral.net/technomad.htm Technomad: Global Raving Countercultures] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181219211121/http://www.edgecentral.net/technomad.htm |date=2018-12-19 }}. London: Equinox. 2009. ISBN 9781845536268. * <cite id=refToop2001>Toop, D., ''Ocean of Sound'', Serpent's Tail, 2001 [new edition] (ISBN 978-1852427436).</cite> * <cite id=refWatten2003>Watten, B., ''The Constructivist Moment: From Material Text to Cultural Poetics'', Wesleyan University Press, 2003 (ISBN 978-0819566102).</cite> {{refend}} ==Филмографија== {{refbegin}} * ''High Tech Soul'' - Catalog No.: PLX-029; Label: Plexifilm; Released: 2006-09-19; Director: Gary Bredow; Length: 64 minutes. * ''Technomania'' - Released: 1996 (screened at [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n10_v84/ai_18749030/pg_6 ''NowHere''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091213234956/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n10_v84/ai_18749030/pg_6/ |date=2009-12-13 }}, an exhibition held at Louisiana Museum of Modern Art, Denmark, between May 15 and September 8, 1996); Director: Franz A. Pandal; Length: 52 minutes. * ''Tresor Berlin: The Vault and the Electronic Frontier'' - Label: Pyramids of London Films; Released 2004; Director: Michael Andrawis; Length: 62 minutes * {{youtube|id=RSX_r0u3uzE|title=Universal Techno}} – Label: Les Films à Lou; Released: 1996; Director: Dominique Deluze; Length: 63 minutes. * ''We Call It Techno!'' – A documentary about Germany's early Techno scene and culture – Label: Sense Music & Media, Berlin, DE; Released: June 2008; Directors: Maren Sextro & Holger Wick. {{refend}} ==Извори== {{reflist|colwidth=30em}} ==Надворешни врски== * [http://www.festivalpig.com/Europes-Electronic-Music-Festivals-Top-10.html Techno Music Festivals] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101224155658/http://www.festivalpig.com/Europes-Electronic-Music-Festivals-Top-10.html |date=2010-12-24 }} – a list of Techno music festivals around the world from Festivalpig. * [http://www.soundsliketechno.com.au/ Sounds Like Techno] – an online documentary exploring techno music, from its roots and early influences in the US to its place in Australian music today. * [https://web.archive.org/web/20070724132847/http://www.pitchforkmedia.com/article/feature/10251-from-the-autobahn-to-i-94 From the Autobahn to I-94: The Origins of Detroit Techno and Chicago House] &ndash; reminiscences by techno and house innovators * {{youtube|id=bwzTpCGLchs|title=Korg EMX Summer in Detroit}} - A video example of techno being performed live. * {{youtube|id=YuCU14SfzNE|title=Clip from a 1989 documentary featuring interviews with Gerald Simpson (A Guy Called Gerald) and Derrick May}} * [http://blog4dj.org/category/techno-2/ Techno Music 2011] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100823063708/http://blog4dj.org/category/techno-2/ |date=2010-08-23 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Техно-музика]] [[Категорија:Видови музика]] [[Категорија:Електронска музика]] 551v5ceap70vzd5gt1c0uro7ojue1vr 5605132 5605125 2026-08-04T21:48:13Z SrpskiAnonimac 64566 /* Надворешни врски */ 5605132 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[Податотека:Vagator, Goa, India, DJ playing music on turntable.jpg|алт=Вагатор, Гоа, Индија, диџеј пушта музика на грамофон|мини|Вагатор, Гоа, Индија, диџеј пушта музика на грамофон]] '''Техното''' е форма на [[електронска музика|електронска денс музика]] што се појавила во [[Детроит]], [[Мичиген]], [[САД]] во доцните [[1980|осумдесетти]]. Првата употреба на зборот техно како [[жанр]] во [[музика]]та беше во [[1988]] година. Денес постојат многу стилови на техно, но Детроит техното се смета за основа врз која се изградени многу поджанрови. Првото техно настана со соединување на музика заснована евроцентичен синтисајзер со разновидни [[Африка|афро]]-[[САД|американски]] стилови како хаус чикаго, фанк, електронска и електричен [[џез]]. На ова беше додадено влијанието на футуристички и фиктивни теми кои беа важни за животот во [[Америка]] во капиталистичкото општество – осовено книгата “ Третиот бран ” од Алвин Тоглер. Пионерскиот продуцент Хуан Аткинс ја наведува Тофлеровата фраза “техно бунтовник” како инспирација за употреба на зборот техно за да го опише музичкиот правец во чие создавање тој помогна. Уникатното мешање на влијанија го поврзува техното со пренесувањето на духот од телото на машината и често главна преокупација: суштината на технолошката духовност. На овој начин “техно денс” музиката го победува она што Адорно го виде како резултат на оттуѓување со механизацијата на современата совест. Музичките новинари и обожаватели се претежно прибирливи при употреба на терминот; за да може понекогаш да се направи разлика помеѓу поврзаните но квалитативно различни жанрови, како [[Хаус музика|техно хаус]] и [[транс музика|транс]]. “Техно” исто така доста често се меша со општоприфатени описи, како [[електронска музика]] и [[денс музика]]. ==Потекло== “Belleville Four” во историскиот музеј Детроит, изложба во чест на нивното “Техно: подарокот на Детроит за светот” (јануари 2003 – јуни 2004). Првичниот пат на техното беше во средината на осумдесеттите во Детроит, од Хуан Аткинс, Кевин Сандерсон, Дерик Меј (познати како Белевил триото), и Еди Фолкс, кои заедно посетуваа училиште во Белевил гимназијата блиску до Детроит. При крајот на 1980-тата четворицата снимија и издадоа материал под различни псевдоними: Аткинс како “Model 500, Flinstones и Magic Juan”; Фолкс едноставно како “Eddie”, “Flashin”, “Fowlkes”; Сандерсон како “Reese, Keynotes и Kaos”; со Меј како “Mayday, R-Tyme и Rhythim is Rhythim”. Исто така имаше и многу спојувања од кои најуспешно е спојувањето помеѓу Аткин и Сандерс (со Џејмс Пентигон и Артур Форест) соработка на првиот сингл “Big Fun” од албумот “Inner City”. ===Училишни денови=== Пред постигнувањето на осогласеност, Аткинс, Сандерсон, Меј и Фолкс делеа заеднички интереси како пријатели и музичари, разменувајќи касети со миксови и амбициозни ди-џеи. Тие исто така најдоа музичка инспирација преку здружението “Midnight Funk”, електрична 5 часовна програма на радио во доцните часови, пренесувана на повеќе радио станици во Детроит вклучувајќи ги WCHB, WGPR и WJLB-FM од 1977 до средината на осумдесеттите со ди-џејот Чарлс Џонсон “The Electrifying Mojo”. Шоуто на “Mojo” вклучување електронска музика од изведувачи како Giorgio Moroder, Kraftwerk и Tangerine Dream, покрај фанк звукот на Parliament и избор од новиот бран на музка со ритам за играње од групи како Devo и В-52’s. Аткинс забележа: “Тој пушташе музка што секој сакаше да ја слуша, од најголемите групи во Детроит во тоа време, Parliament и Funkadelic”. Тие две групи беа навистина познати во Детроит во тоа време. Всушност тие се причината зошто диското не го зазеде Детроит во 1979. Моџо пушташе многу фанк со цел да биде што поразличен од другите станици коки се префрлија на диско музика. Кога “Knee Deep” излезе, значеше крај за диско музиката”. Иако музиката имаше краток век во Детроит, им послужи како инспирација на многу индивидуалци да започнат со миксање меѓу кои е Хуан Аткинс. Подоцна, Хуан го научи Меј како да микса плочи и во 1981 “Magic Juan”, Дерек “Mayday” и три други ди-џеи, еден од нив и Еди “Flashin” Фолкс се промовираа како “Deep Space Soundworks”. Во 1980 или 1981 се запознаа со Моџо и му предложија да прават миксови за неговото шоу, што им успеа во наредната година. Кон крајот на седумдесеттите и почетокот на осумдесеттите гимназиските клубови како Brats, Chrivari, Ciabattino, Comrades, Gables, Hardwear, Rafael, Rumors, Snobs и Weekends создадоа инкубатор во кој израсна техното. Овие млади организатори ја развија и негуваа локалната денс музика задоволувајќи го вкусот на публиката и во исто време организирајќи забави со нови ди џеи и нивната музика. Како што растеше популарноста на овие локални клубови, групи на ди џеи почнаа да се групираат за да ги промовираат своите техники на миксање и звук во клубовите сè со цел да се зголеми бројот на слушатели. Местата како центар за активности во локалната црква, празни магацини, канцеларии и салите на YMCA беа места каде малолетни групи се собираа и музичката форма беше негувана и дефинирана. ===Хуан Аткинс=== Еден од четворицата одговорни за поставувањето на техното како жанр е Хуан Аткинс повеќе познат како “The Originator”. Улогата на Аткинс беше признаена во 1995 од страна на американската музичка технологија издадена во списанието “Keyboard”, кое му оддаде почит на Аткинс како еден од дванаесеттите кои се од голема важност за историјата на музиката на синтисајзер. Во раните осумдесетти години, Аткинс започна да снима музика со партнерот Ричард “3070” Дејвис (кој подоцна стана третиот член на Jon-5) под името Cybotron. Триото издаде многу мелодии инспирирани од рок и електро, од кои најуспешна беше “Clear” и нејзината помрачна верзија “Techno City” (1984). Според неодамнешната биографија на MySpace, Аткинс го измисли терминот техно за да ја објасни нивната музика, земајќи ги како инспирација деллата на футуристот и писател Артур Тофлер од една страна, од кого ги позајми термините “cybotron” и “metroplex”. Аткинс го употреби терминот за опишување на првите бендови кои имаа зголемена употреба на синтисајзери, како Крафтверк, иако многу луѓе ја сметаа музиката на Крафтверк и музиката на Аткинс во почетоците како електро. Аткинс сметаше дека “Cosmic Cars” на Cybotron е уникатен, функ на синтисајзери, но подован го слушна “Planet Rock” на Africa Bambaataa и сметаше дека е совршен пример за музиката што ја замислувааше. Инспириран, тој беше решен да продолжи да експериментира и ги охрабри Сандерсон и Меј да го сторат истото. Под псевдонимот Model 500 Аткинс конечно започна да создава своја музика и во 1985 ја основа музичката куќа Metroplex. Во истата година го издаде антологиското дело “No Ufo’s”, едно од првите изданија од Детроит кое доби пошироко внимание и значајна пресвртница во музката. На ова Аткинс рече: “Кога го започнав Metroplex некаде февруари или март 1985 и го создадо No UFO’s мислев дека само ќе успеам да си ги повратам парите, но успеав да продада околу 10000 и 15000 копии. Не ни помислив дека мојата плоча ќе стигне до Чикаго. Родителите на Дерек се беа преселиле таму и често патував меѓу Чикаго и Детроит. Кога се појавив со No UFO’s , тој зеде копии во Чикаго и ги даде на неколку ди џеи и едноставно се случи.” ===Звукот на Детроит=== Првите продуценти овозможено со зголемување на пристапноста на секвенсери и синтисајзери споија европски естетски синт-поп со примеси на соул, фанк, дико и електро поместувајки ја електронската денс музика на непознат терен. Тие намерно го добија наследрвото на Motown и традиционалните формули R&B и соул и наместо тоа прифатија експериментирање со електрониката. Во последните 5 години или повеќе, подземјето на Детроит експериментира со технолигијата, проширувајќи го отколку едноставно само да го употребат. Со паѓањето на центите на секвенсерите и ситисајзерите експериментирањето станува поинтензивно. “Претежно се уморивме од слушање на заљубувања и одљубувања, се уморивме од R&B, па така се појави нов и напреден звук. Ние го викаме техно!” - Хуан Аткинс, 1988 Произлезениот звук на Детроит беше најавен од Дерек Меј и едене новинар во 1088 како пост-соул звук без никаков долг кон Motown, но од друг новинар декада подоцна “soulful grooves” спојувајќи го ексентричниот ритам на Motown со музичката технологија на времето. Меј го објасни звукот на техното нешто како “… како Детроит ... комплетна грешка. Тоа е како Џорџ Клинтон и Крафтверк заглавени во лифт со само еден секвенсер да им прави друштво. “Звукот има влијание од различни стилови на електронска музика, а сепак го задржа идентитетот на жарнр со свои права, денес познат како “Детроит техно””. ===Чикаго=== Музичките продуценти, особено Меј и Сандерсон, признаваат дека биле фасцинирани од клупската сцена во Чикаго и особено биле инспирирани од хаусот. Хитот на Меј “Strings of Life” (издаден под псевдонимот Rhythim is Rhyhim) се смета за класика и во хаусот и во техното. Аткинс верува дека првите хаус продуценти, барајќи како да ја оддалечат хаус музиката од диско, го емулираа техно звукот. Исто така има претпоставка дека техно звукот се разви како резултат на употреба на тапан машината што Френки Никлс ја купи од Дерек Меј. Хуан Аткинс тврди: “Дерек му ја продаде тапан машината TR909 на ди џејот Френки Никлс од Чикаго. Ова беше во времето кога Powerlant беше отворена во Чикаго, но ди џеите од Чикаго сè уште не снимаа плочи. ” Сите сè уште свиреа увози од Италија; “No UFO’s беше единствената американска плоча што ја вртеа. Така Френки Никлс започна да го употребува 909 во неговите шоуа во Powerlant. Boss само што го изведоа нивниот мал примерок на footpedal и некој започна од таму. Некој беше на микрофонот, и го снимија тоа како примерокот, тие можеа да прават свои звуци за да ги пуштааат по забавите. Една работа водеше кон друга и Chip го користеше 909 за да ја сними својата плоча и од таму сите ди џеи во Чикаго го позајмија 909 за да можат да излезат со свои нови плочи” Во Велика Британија, клуб што ја следи хаус музиката растеше постепено од 1985, се задржа со интерес од сцените во Лондон, Манчестер, Нотингам и подоцна Шефилд и Лидс. Ди џеите се сметаа за одговорни за раниот успех на хаусот во Велика Британија, меѓу кои и Мај Пикеринг, Марк Мур, Колин Фејвер и Греам Парк. ====Ацид Хаус==== До 1988 хаус музиката узбувна во Велика Британија и ацид хаусот беше се попопуларен. Исто така имаше добро воспоставена warehouse подкултура која се базираше на звучата системска сцена. Во 1988, музката која се пушташе по магацинските забави беше претежно хаус. Истата година, Baleric vibe забавата поврзана со Ибица со ди џеј Алфредо Фиорите беше преместена во Лондон кога Дени Ремплинг и Пол Оукендолд ги отворија клубовите Shoom и Spectrum, секој посебно. И двата клуба брзо станаа синоним за ацид хаус и за време на овој период употребата на MDMA, како дрога за забави, започна да зема замав. Други важни британски кубови во ова време ги вклучува и Back to Basics во Лидс, Sheffield’s Leadmill и Music Factory, а во Манчестер The Hacienda, каде петочната вечерна точка на Мајк Пикеринг и Граем Марк, наречена Nude, беше од важност во докажувањето на американскиот EDM, вклучувајќи го и првото техно од Детроит. Треската за ацидни хаус забави се засили во Лондон и Манчестер и брзо стануваше културен феномен. MDMA ги разгоруваше посетителите на клубови кои поради работното време до 2 наутро бараа излез во warehouse сцената што траеше по цели вечери. За да го избегнат вниманието од печатот и власта активностите по работното време станаа тајност. Како и да е, во рок од една година околу 10 000 луѓе ги посетуваа овие комерцијални масовни забави, наречени рејв и како резултат на тоа се појави медиска бура. Успехот на хаусот и ацид хаусот го поплочија патот за поширока прифатеност на звукот на Детроит и обратно: техното беше прво поддржано од група хаус музички клубови во Чикаго, Њујорк и Северна Англија, кон кои подоцна се приклучија и клубовите од Детроит, но во 1987, според ди џеј Марк Мур “Strings od life” ги натера посетителите на клубовите да го прифатат хаусот. ===Новиот денс звук на Детроит=== Зголемениот интерес за EDM за во текот на доцните осумдесетти направија простор за развој на техното како препознатлив жанр. Појавувањето на албумот “The New Sound of Techno” во средината на 1988, албум издаден од поранешниот де џеј Northern Soul DJ и директорот на Kool Kat Records Ниал Раштон и Дерек Меј, албум којшто беше прествртница и го означи претставувањето на техното како посебен жанр на музика. Иако компилацијата го стави техното во лексиконот на музичкото новинарство, музиката се сметаше за интерпретација на Детроит хаусот со висока технологија отколку чист жанр. Всушност насловот на компилацијата беше The House Sound of Detroit сè до додавањето на Аткинсовата песна “Techno Music” кој ги натера да се подзамислат. Подоцна Раштон беше цитиран како вели дека тој, Аткинс, Меј и Сандерсон се договорија за конечното име на компилацијата заедно и дека Bellevill Three го одбиле нарекувајќи ја музиката некаков вид на регионален бренд на хаус; а наместооа тие инсистираа на термин кој веќе го користеа, техно. Дерик Меј се сеќава на овој период како на еден од најбурните и дека е периодот кога тој “Карл Крег”, му помогнав на Кевин, се обидував да го постааван Ниел Раштон на правилната позиција за да може да се запознае со секого, да го оправдам Блејк Бакстер што сите го сакаа, се обидував да го убедам Шејк (Ентони Шакир) дека треба да биде повеќе самоуверен и да продолжам да правам музка како и да го направам Mayday mix и да ги водам Transmat records. Со години никој не се грижеше за тоа што Хуан и јас правевме во Детроит, а подоцна се соочив со луѓе кои бееа љубоморни без никаква причина”. И покрај разочарувањето на дискографската куќа Virgin од слабата продажба на компилацијата на Раштон, компанијата имаше успех во воспоставувањето на идентитетот на техното и има важна улога во поставувањето на платформа за музиката и продуцентите во Европа. На крајот, објавувањето послужи како разлика помеѓу звукот на Детроит од Детроит хаусот и други форми на EDM кои се појавуваа за време на рејв ерата во доцните осумдесетти и раните деведесетти, период за време на кој техното стана поавантуристички и различен. ===Музички институт=== Во средината на 1988, прогресите на музчката денс сцена доведе до отворање на ноќен клуб наречен Музички Институт, сместен на 1351 Бродвеј во центарот на Чикаго. Местото беше сигурно со изведби на Џорџ Бродвеј и Алтон Милер со Дерил Вин и Дерек Меј во петок навечер и Бејкер и Чез Дамиер секоја сабота пуштајќи музка претежно за хомосексуална публика. Клубот беше затворен на 24 ноември 1989 со изведбата на Дерек Меј на “Strings of Life” со отчукување на часовникот. Меј објаснува: “Сè се случи во право време по грешка и не траеше затоа што не требаше да трае. Нашите кариери тргнаа во нагорна линија токму во време кога моравме да го затвориме клубот и можеби беше најдоброто нешто. Мислам дека го достигнавме врвот – бевме полни со енергија и не знаевме кои сме или како да го реализираме нашиот потенцијал. Не потиснувавме, немавме стандарди, едноставно го направивме тоа. Затоа излезе толку иновативно и свежо и затоа го имавме најдоброто од најдоброто.” Иако кратко работеше, МИ беше свески познат по целоноќните сетови, неговите скудно бели соби и џус барот наполнет со “паметни пијалаци “(институтот никогаш не служеше алкохол””. МИ рече Дон Сиско, покрај пионерите на раното Детроит техно, помогна и создавањето на музичката субкултура – нешто што полека прерасна во интернационална сцена. ==Развој== Со развивањето на оригиналниот звук во доцните осумдесетти и раните деведесетти, исто така се одвои до толкав степен што за цел еден спектар на стилски различна музика се употребуваше терминот техно. Ова се простираше од релативно поп ориентирани изведби како Моби до јасно анти-комерцијални сентименталности на таканареченото Underground Resistance. Експериметирањето на Дерик Меј на делата како Beyond the Dance и The Beginning беше заслужно за појавувањето на неколку нови правци одеднаш и имаше исто толкаво влијание какво што имаше Џон Колтрејн на џезот. До крајот на осумдесеттите и почетокот на деведесеттите оригиналниот техно звук привлеше многу андерграунд следбеници во Велика Британија, Германија и Белгија. Порастот на популарноста на техното во Европа помеѓу 1988 и 1992 се должеше на појавувањето на рејв сцената и успешната клупска култура. ===Егзодус=== Во Америка, покрај регионалните сцени во Детроит, Њујорк и Чикаго, интересот беше ограничен. Продуцентите од Детроит, исфрустрирани од недостатокот на можности во нивната земја, нивната заработувачка ја побараа во Европа. Овој бран на прогонство од Детроит беше наскоро придружен од голем бројна надежни изведувачи, таканаречен “втор бран”, вклучувајќи ги Карл Крег, Октав Ван, Џеј Денам, Кени Ларкин и Стејси Пулен со Џеф Милс, Мајк Банкс и Роберт Худ форсирајќи нивен уникатен звук. Голем број на продуценти од Њујорк оставија впечаток во ова време, особено Френки Боунс, Лени Ди и Џо Белтрам. Во истиот период, блиску до Детроир, Ричард Хотин заедно со својот бизнис партнер Џон Аквавива го издаде делото кое остави влијателен белег Plus & Records. Развоите во Америка-техното испродуцирано помеѓу 1990 и 1992 ја разгореа проширеноста и евентуалната раздвоеност на техното во Европа, особено во Германија. Во Берлин, со затворањето на местото за слободна забава наречено UFO, во 1991 беше отворен клубот Tresor. Местото беше носач за техно и беше домаќин на многу од водечките продуценти на Детроит, некои од нив преселени во Берлин. Во 1993, како што опаѓаше интересот за техното на клупската сцена во Велика Британија, Берлин се сметаше за неофицијален главен град на техното во Европа. Иако слабееше во Германија, Белгија беше вториот фокус на вториот-бран на техното во овој временски период. Музичката куќа во R & S Records заснована на Гент прифати поостро техно од “тинејџерските чуда од деца” како Белтрам и С.Гент прифати поостро техно на “груби метални плочи со груби, нескладни тонови што звучеа како расштимани правосмукалки”, според еден музички новинар. ===Берлин=== Соработката на Германија со американскиот ЕДМ во текот на 1980 е во паралела на соработката со Велика Британија. До 1987 Германската денс сцена заснована на збукот на Чикаго беше добро прифатена. Следната година (1988) ацид хаусот имаше значајно влијание на популарната свест во Германија како што имаше и во Англија. Во 1989 германскиот ди џеј Вестбем и Д-р Моут го основаа UFO, нелегално место за забава и имаа удел во основањето на Парадата на љубовта. По уривањето на Берлинскиот ѕид на 9 ноември, слободните подземни техно забави брзо се ширеа во Источен Берлин, исто така беше основана и рејв сцена споредлива со онаа во Велика Британија. Источно германскиот ди џеј Пол ван Дајк забележа дека техното беше голема сила во периодот на обединување. Во 1991 многу клубови беа затворени меѓу кои и UFO, а техно сцената во Берлин беше сконцентрирана околу три места блиску до темелите на Берлинскиот ѕид: Planet (подоцна именуван како E-werk од Пол ван Дајк), Der Bunker и Tresor кој работеше најдолго од сите. Во ова време токлу во Tresor беше воспоставен тренд на паравоено облекување (во техно здружението) од страна на ди џејот наречен Танит; најверојатно како начин на изразување или посветеност на подземанта естетичност на музката, или можеби прифаќање на парабоеното влијание на UR’s. Во истот период германските ди џеи ја зголемуваа брзината и зајадливоста на звукот, како што ацидот се влеа во техното започна променувајќи се во хардкор. Ди џеј Танит цело време коментираше дека: Берлин отсекогаш бил хардкор, хардкор хипи, хардкор пунк и сега имаме хардкор хаус звук. Во моментот музичките нумери кои ги пуштам се во просек со 135 такти во минута и на секои две минути додавам по петнаесет. Овој звук во подем се смета дека е преземен од холандскиот габер и белгискиот хардкор; стилови кои на некој свој изопачен начин им оддава почит на Underground Resistance и Plus & Records на Ричард Хоутон. Други влијанија во развојот на овој стил беа европските Electronic Body музички групи до средината на осумдесеттите како DAF, Front 242 и Nitzer Ebb, во Германија обожавателите го нарекуваа овој звук “Tekkno”. ====Техно сојуз==== Во 1993, Германската дискографска куќа, Tresor Records ја издадее компилацијата Tresor II: Berlin & Detroit-A Techn Alliance, потврда за влијанието на Детроит звукот на германската техно сцена и прославување на “пактот за заедничко почитување” помеѓу двата града. Како што наближување средината на деведесеттите Берлин сè повеќе стануваше рај за продуцентите од Детроит; Џеф Милс и Блејк Бекстер дури и престојуваа извесен период таму. Во истиот период со помош на Tresor, Underground Resistance ги издаде серијата албуми Х-101/Х-102/Х-103, Хуан Аткинс соработувапе со 3МВ’s Томас Фелман и Моритз фон Освалд и Tresor во партнерство со дискографската куќа Basic Channel се согласија нивните изданија да бидат управувани од Detroit’s National Sound Corporation; главната продуцентска куќа за целата денс музичка сцена во Детроит. Во некоја смисла популарната електронска музика имаше направено цел круг: со првичното влијание на Крафтверк од Диселдорф на електронската денс музика од осумдесеттите. Денс звукот на Чикаго исто така имаше германска поврзаност бидејќи токму во Минхен Џорџо Мордер и Пит Белот за првпат го продуцираа во 1970 евродиско синт поп звукот. ===Минимал техно=== Како што EDM продолжи да се менува голем број на продуценти од Детроит почнаа да се сомневаат во правецот по кој се движеше техното. Еден одговор дојде во дорма на минимално техно (термин што продуцентот Даниел Бел не можеше да го прифати бидејќи за него терминот минимализам во уметничка смисла значеше “кичест”. Се смета дека Роберт Худ, продуцент од Детроит и некогашен член на UR, е во голем одговорен за водењето на појават на минималниот правец на техното. Худ ја објаснува ситуацијата во раните деведесетти како ситуацијата во кој техното мораше да стане премногу “рејв”, со зголемена брзина водејќи кон појавата на габер. Ваквите трендови доведоа до изумирање на техното споено со соул што беше карактеристично за звукот на Детроит принудувајќи ги Худ и другите да ја редефинираат музиката како “претежно суров звук”. Само тапани, бас и фанки грув и само она што е суштински важно. Она што е потребно за луѓето да мрдаат. Худ објаснува: “Мислам дека Ден Бел и јас двајцата сфативме дека нешто недостигаше-еден елемент во она што и двајцата го знаевме како техно. Звучеше одлично од продукциска гледна точка, но имапе еден џокер елемент во старата структура. Луѓето се жалеа нема фанк, нема повеќе емоции во техното и најлесниот излез е да се стави вокалист и пијано одозгора за да ја пополнат емоционалната празнина. Мислев дека време е да се вратиме на оригиналниот андерграунд.” ===Џез влијанијата=== Дел од техното сè уште е директно или индиректно под влијание на елементи од џезот. Ова доведе до зголемено софистицирање во употребата на ритам и хармонија во голем број на техно изданија. Техното од Манчестер засновано на 808 State овозможи збогатување при развојот со композиции како Pacific State од мини албумот Quadrastate и Cobra Bora преземени од изданието Ninety од 1989. Во Детроит, продуцент кој беше под големо влијание на емотивност на џезот беше Мајк Бенкс, влијание кое што може да се забележи на изданието на Underground Resistance “Netion 2 Netion” (1991). До 1993, изведбите на Model 500 и UR го издвоија жанрот со композиции како “Jazz is the Teacher” и “Hi-Tech Jazz”, од кои втората се најде како дел од џез проектот направено под влијание на доктрината на Крафтверк “man machine” на групата Galaxy 2 Galaxy. Овој пример го следеа голем број на техно продуценти во Велика Британија кои беа видливо под влијание на џезот и UR, а како на пример за ова може да се посочи Seas of Tranqualitu ЕР на Дејв Ејнџелс. ===Интелегентно техно=== Во 1991 британскиот музички новина Метју Колин напиша дека “Европа можеби има свена и енергија, но Америка ги нуди идеолошките правци, ако белгиското техно дава риф, германското галама, британското брејк ритми, тогаш Детроит ни дава вистинска мозочна длабочина.” Во 1992 со јавното одбивање на рејв културата, од голем број на европски продуценти и дискографски куќи кои се обидоа да го поправат она што тие го видоа како уништување и комерцијализирање на оригиналната замисла за техното, беше очигледно. Следејќи ја оваа замисла местото го зазеде естетски чисто детроит техно. Детроит техното ја имаше задржано интелегенцијата за време на рејв ерата и послужи како инспирација на новата генерација на продуценти на т.н интелегентно техно. Со приближувањето на средината на деведесеттите, терминот се здоби со секојдневна употреба во обид да се прави разлика помеѓу софистицираните обиди на EDM од другите правци на техното кои се појавуваа, вклучувајќи варијантите како brakbeat hardcore, Schranz, Dutch Gabber и премногу комерцијални правци кои едноставно веа нарекувани вцхеесег. Сајмон Рејнолдс забележува дека овој напредок вклучува повлекување во големи размери од едноставно хедонистичките аспекти на рејв музиката кон повеќе традиционални идеи за креативност, претежно теорија за осамекот кој ја хуманизира технологијата. Warp Records беше меѓу првите кој инвестираше во овој правец со издавањето на компилацискиот албум Artificial Intelligence. За овој период, основачот и управен директор Стив Бекет рече “денс сцената се менуваше и слушавме песни кои не беа денс, но беа интересни и се вклопуваа во ексерименталниот, прогресив рок и затоа одлучивме да ја направиме компилацијата Artificial Intelligence, која претставува пресвртница...се чувствувавме како да го диктираме пазарот а не како тој да ни диктира на нас, музиката беше повеќе наменета за слушателите дома а не за клубовите и подиумите за танцување: луѓето доаѓаат дома, се опуштаат и го поминуваат најинтересниот дел од вечерта слушајќи тотално откачена музика. Звукот ја хранеше сцената.” Wrap го промовирашр Artificial Intelligence како електронска музика за слушање, но подоцна беше заменет со терминот интелегентно техно. Во истиот период (1992-93) и други имиња се појавија за овој вид како техно уживање, амбиент техно и електроника, но сите се користеа за да се објасни појавувањето на една пост-рејв форма на денс музика за оние кои поголем дел од времето го поминуваат седејќи дома. По комерцијалниот успех на компилацијата во САД, фразата интелегентна денс музика стана најкористениот термин за опишување на поголем дел од експериментите на EDM кој се појави во средината на доцните деведесетти. Иако на почетокот Warp се сметаше за одговорен за комерцијалниот успех на ИДМ и електроника, во раните децедесетти многу истакнати дискографски куќи поврзани со почетокот на интелигентниот тренд добија мало ако не и пошироко внимание. Помеѓу другите овде спаѓаат: Black Dog Productions (1989), Carl Craig’s Planet E (1991), Kirk Defiorgio’s Applied Rhythmic Technology (1991), Evo Lute Muzique (1991), General Production Recordings (1991), New Electronica (1991), Mille Plateaux (1993), 100% Pure (1993), and Ferox Records (1993). ===Слободно техно=== Во раните деведесетти во пост-рејв периодот, DIY, во Велика Британија се основа слободна денс сцена, која веќе беше заснована на сојузот помеѓу забави по складишта и различни собрани урбани сцени и политички инспирирани патници. Тие понудија веќе оформена мрежа на околни фестивали кои беа нагло прифатени од луѓе слични на диви станари и рејвери. Најистакнати во звучниот систем кои работеа во тоа време беа Tonka во Брајтон, DIY во Нотингам, Bedlam, Circus Warp, LSDiesel и Лондонскиот Spiral Tribe. Врвот на овој период на слободни забави беше во мај 1992 кога за помалку од 24 часа се собраа повеќе од 35 000 луѓе за да присуствуваат на 5 дневниот фестивал Castlemorton Common. Овој настан е виновен за воведувањето во 1994 на законите криминална правда и јавен ред, со што беше означен крајот на слободната денс сцена. Сето ова беше проследено со преселување на поголемиот број на изведувачи од Британија во Европа, САД, Гоа во Индија, Кох Панган во Тајланд и источниот брег на Австралија. Во остатокот од Европа во поголем дел благодарение на инспирацијата од патувачкиот звучен систем од Велика Британија го продолжи векот на развојот кој продолжи да се проширува низ континентот. Spiral Tribe, Badlam и други ги однесоа здружените техно идеи во Европа, особено источна Европа каде беше поевтино за живеење и публиката брзо ја прифати идеологијата за слободни забави. Европските Teknival слободни забави, како годишниот Czechtek настан во Чешка што беше поттик за француските, германските и холандски звучни системи. Многу од овие групи најдоа публика мноту лесно и најчесто беа сконцентрирани на градови како Амстердам и Берлин. ===Разновидност=== До 1994 имаше многу техно продуценти во Велика Британија и Европа кое се градеа врз детроит звукот, но голем број EDM стилови се бореа за внимание. Некои се угледаа на естетиката на детроит техното, додека другите ги споија елементите од дотогашните денс музички форми. Ова доведе (прво во Велика Британија) до појавување на нова креативна музика, во поглем дел ако не и во целост благодарение на оригиналниот техно звук, џангл (тапани и бас) како основен пример, со потекло повеќе од хип-хоп, соул и реге, отколку од EDM од Детроит и Чикаго. Со зголемување на разновидноста (и комерцијализираноста) на денс музиката, коективистичкиот осет важен за раната рејв сцена исчезна и секој нов правец имаше свој однос и замисла за тоа како денс музиката (или во некои случаи не-денс музиката) треба да се развива. Некои примери сè уште не спонати се транс, индустриско техно, брејбит харкор, ацид техно и хепи хардкор. Помалку познати стилови поврзани со техното и поджанрови го вклучуваат пискавото техно од Шефилд, локална варијанта која имаше некаков успех помеѓу 1989 и 1991 и свена која бење одговорна за поставување на Warp Records на картата (претежно поради петтото издание LFO’s самоименуван 12). До крајот на 1990 голем број на пост-техно стилови на EDM се појавија вклучувајќи ги wonky техно, ghettotech (правец којшто ги комбинира естетиката и техното со хип-хоп и хаус музика), nortec, glitch, digital hardcore и т.н no-beat техно. ===Комерцијално откривање=== Додека техното и неговите гранки од време на време издаваат комерцијално успешни трендовски дела – Underworld и Orbital како подобри примери за тоа-жанрот има значително влијание на многу други правци во музиката. Могу докажани изведувачи како на пример Мадона и U2 имаат експериментирано со денс музка, сепак такво настојување ретко е сведок на искрено разбирање и признавање на техно корените. Матичната музичка индустрија е одговорна за порастот на големата индустрија на ремикс. Ова е во голема мерка начин за изложување на изведувачите во јавноста кои не се препознатливи по клупските стилови како хаус, техно и драм енд бејс. Многу клупски точки и ди џеи направија успешни кариери само од ремкси, како пример може да се посочи Armand Van Helden. Неодамна, современото R&B упадна во денс жанрот, благодарение на клупските сценски ремикси како неодамнешните интерпретации на Бијонсе и Кели Роланд од страна на Freensasons и додека некои го критизираат ова како надовестување дека музичката индустрија бара поголемо продолжување на списокот со големи имиња, а исто така може да се земе како составен дел од процесот на музичката еволуција. Еден R&B изведувач како Миси Елиот ненамерно ја изложи публиката на популарната музка на детроит звукот кога употреби материјал од Cybotron Clear на нејзиниот албум од 2006 “Loose Control”; а како резултат на тоа Хуан Аткинс доби греми награда за неговиот придонес. Албумот на Елиот од 2001 Miss e...So addictive исто така јасно го покажува влијанието на клупската култура. Во последните години, со издавањето на релативно точни истории од авторите Сајмон Рејнолдс (Generation Ecstasy aka Energy Flash) и Ден Сиско (Techno Rebels) и плус новинарското покритие на Electronic Music Festival во Детроит, помогнаа во разјаснувањето на двосмислената митологија на жанрот. Дури и компаниите основани во Детроит како Ford Motors на крајот се изитрија во однос на масовната заинтересираност за техното, ништо што.. оваа музка беше создадена делуно од правењето на галама на автомобилските фабрики на Моtor City. Стана нормално за нас да го вклучиме детроит техното во нашите реклами откако откривме дека младите го прифаќаат техното. Со маркетинг кампања која цели кон помлади од 35, Форд го исткористи “Detroit techno” како знак и слогани го избраа “No UFO’s” на Model 500 да поткрепува реклама за Форд фокус која се појави во ноември 2000 на теливизијата на MTV. Во обид да се ремизираат промените кои настанаа од врвот на детроит техното, Дерек Меј оттогаш го измени својот познат цитат изнесувајќи дека “Крафтвер се смнаа на трето место и сега Џорџ Клинтон го има Napalm Death таму со нив. Лифтот е задржан помеѓу аптеката и продавницата за спортска опрема.” ==Пратехно== ==Музичка продукција== ===Стилистички согледувања=== ===Композициски техники=== ===Ретро технологија=== ====Емулација==== ===Технолошки напредувања=== ==Значајни Артисти== {{col-begin|width=100%}} * [[John Acquaviva]] (Canada) * [[The Advent]] (UK) * [[Dave Angel]] (UK) * [[Juan Atkins]] (USA/Detroit) * [[Si Begg]] (UK) * [[Daniel Bell (musician)|Daniel Bell]] (USA/Detroit) * [[Joey Beltram]] (USA/New York) * [[Adam Beyer]] (Sweden) * [[C. J. Bolland]] (Belgium) * [[Frankie Bones]] (USA/New York) * [[Thomas Brinkmann]] (Germany) * [[Basic Channel]] (Germany) * [[Dave Clarke]] (UK) * [[Carl Cox]] (UK) * [[Carl Craig]] (USA/Detroit) * [[Kirk Degiorgio]] (UK) * [[Vladislav Delay]] (Finland) * [[Black Dog Productions|The Black Dog]] (UK) * [[Drexciya]] (USA/Detroit)<!--James Stinson's earliest release was 1991; is he still "2nd wave"? http://remixmag.com/mag/remix_james_stinson/ suggests so, but a commenter on http://www.metafilter.com/mefi/50137 disagrees--> * [[Darren Emerson]] (UK) * [[Dominik Eulberg]] (Germany) * [[A Guy Called Gerald]] (UK) * [[Laurent Garnier]] (France) * [[Fred Giannelli]] (USA) * [[Hardfloor]] (Germany) * [[Richie Hawtin]] (Canada) * [[DJ Hell]] (Germany) * [[Robert Hood]] (USA/Detroit) * [[Ken Ishii]] (Japan) * [[Speedy J]] (Netherlands) * [[Alexander Kowalski]] (Germany) * [[Cari Lekebusch]] (Sweden) * [[LFO (band)|LFO]] (UK) * [[Chris Liebing]] (Germany) * [[Derrick May (musician)|Derrick May]] (USA/Detroit) * [[Jeff Mills]] (USA/Detroit) * [[Paulo Nascimento]] (Portugal) * [[Orbital (band)|Orbital]] (UK) * [[James Pennington]] (USA/Detroit) * [[Regis (musician)|Regis]] (UK) * [[DJ Rush]] (USA/Chicago) * [[Kevin Saunderson]] (USA/Detroit) * [[Slam (band)|Slam]] (Scotland) * [[Luke Slater]] (UK) * [[Pan Sonic]] (Finland) * [[808 State]] (UK) * [[Surgeon (musician)|Surgeon]] (UK) * [[System 7 (band)|System 7]] (UK) * [[Keith Tucker]] (USA/Detroit) * [[Aphex Twin]] (UK) * [[DJ Umek|Umek]] (Slovenia) * [[Underground Resistance|UR]] (USA/Detroit) * [[Underworld (band)|Underworld]] (UK) * [[Sven Väth]] (Germany) * [[Ricardo Villalobos]] (Chile) * [[Vitalic]] (France) * [[Cristian Vogel]] (UK) * [[Adam X]] (USA/New York) * [[Pacou]] (Germany) ==Поврзано== {{Portal|Electronic music}} * [[Музичка архива во Детроит]] * [[Freetekno]] ==Библиографија== {{refbegin}} * <cite id=refAnz1999>Anz, P. & Walder, P. (eds.), ''Techno'', Hamburg: Rowohlt, 1999 (ISBN 3908010144).</cite> * <cite id=refBarr2000>Barr, T., ''Techno: The Rough Guide'', Rough Guides, 2000 (ISBN 978-1858284347).</cite> * <cite id=refBrewster2006>Brewster B. & Broughton F., ''Last Night a DJ Saved My Life: The History of the Disc Jockey'', Avalon Travel Publishing, 2006, (ISBN 978-0802136886).</cite> * <cite id=refButler2006>Butler, M.J., ''Unlocking the Groove: Rhythm, Meter, and Musical Design in Electronic Dance Music'', Indiana University Press, 2006 (ISBN 978-0253218049).</cite> * <cite id=refCannon2003>Cannon, S. & Dauncey, H., ''Popular Music in France from Chanson to Techno: Culture, Identity and Society'', Ashgate, 2003 (ISBN 978-0754608493).</cite> * <cite id=refCollin1998>Collin, M., ''Altered State: The Story of Ecstasy Culture and Acid House'', Serpent's Tail, 1998 (ISBN 978-1852426040).</cite> * <cite id=refCosgrove1988a>Cosgrove, S. (a), "Seventh City Techno", ''The Face'' (97), p.88, May 1988 ([[International Standard Serial Number|ISSN]] [http://worldcat.org/issn/0263-1210 0263-1210]).</cite> * <cite id=refCosgrove1988b>Cosgrove, S. (b), [http://www.ele-mental.org/ele_ment/said&did/techno_liner_notes.html ''Techno! The New Dance Sound of Detroit'' liner notes], 10 Records Ltd. (UK), 1988 (LP: DIXG 75; CD: DIXCD 75).</cite> * <cite id=refCox2004>Cox, C.(Author), Warner D (Editor), ''Audio Culture: Readings in Modern Music'', Continuum International Publishing Group Ltd., 2004 (ISBN 978-0826416155).</cite> * <cite id=refFritz2000>Fritz, J., ''Rave Culture: An Insider's Overview'', Smallfry Press, 2000 (ISBN 978-0968572108).</cite> * <cite id=refKodwo1998>Kodwo, E., ''More Brilliant Than the Sun: Adventures in Sonic Fiction'', Quartet Books, 1998 (ISBN 978-0704380257).</cite> * <cite id=refNelson2001>Nelson, A., Tu, L.T.N., Headlam Hines, A. (eds.), ''TechniColor: Race, Technology and Everyday Life'', New York University Press, 2001 (ISBN 978-0814736043).</cite> * <cite id=refPesch1998>Pesch, M. (Author), Weisbeck, M. (Editor), ''Techno Style: The Album Cover Art'', Edition Olms; 5Rev Ed edition, 1998 (ISBN 978-3283002909).</cite> * <cite id=refRietveld1998>Rietveld, H.C., ''This is Our House: House Music, Cultural Spaces and Technologies'', Ashgate Publishing, Aldershot, 1998 (ISBN 978-1857422429).</cite> * <cite id=refReynolds1998>Reynolds, S., ''Energy Flash: a Journey Through Rave Music and Dance Culture'', Pan Macmillan, 1998 (ISBN 978-0330350563).</cite> * <cite id=refReynolds1999>Reynolds, S., ''Generation Ecstasy: Into the World of Techno and Rave Culture'', Routledge, New York 1999 (ISBN 978-0415923736).</cite><ref>''Generation Ecstasy'' is based on ''Energy Flash'', but is a unique edition significantly rewritten for the North American market. Its copyright date is 1998 but it was first published July 1999.</ref> * <cite id=refSavage1992>Savage, J., ''The Hacienda Must Be Built'', International Music Publications, 1992 (ISBN 978-0863598579).</cite> * <cite id=refSicko1999>Sicko, D., ''Techno Rebels: The Renegades of Electronic Funk'', Billboard Books, 1999 (ISBN 978-0823084289).</cite> * <cite id=refSicko2010>Sicko, D., ''Techno Rebels: The Renegades of Electronic Funk'', 2nd ed., Wayne State University Press, 2010 (ISBN 978-0814334386).</cite> * <cite id=refStJohn2003>St. John, G.(ed.). [http://www.edgecentral.net/rcr.htm''Rave Culture and Religion''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181219211449/http://www.edgecentral.net/rcr.htm |date=2018-12-19 }}, New York: Routledge, 2004. (ISBN 978-0415314497).</cite> * <cite id=refStJohn2001>St. John, G.(ed.), [http://undergrowth.org/freenrg_notes_from_the_edge_of_the_dancefloor''FreeNRG: Notes From the Edge of the Dance Floor''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230205012006/http://undergrowth.org/freenrg_notes_from_the_edge_of_the_dancefloor |date=2023-02-05 }}, Common Ground, Melbourne, 2001 (ISBN 978-1863350846).</cite> * St John, G. [http://www.edgecentral.net/technomad.htm Technomad: Global Raving Countercultures] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181219211121/http://www.edgecentral.net/technomad.htm |date=2018-12-19 }}. London: Equinox. 2009. ISBN 9781845536268. * <cite id=refToop2001>Toop, D., ''Ocean of Sound'', Serpent's Tail, 2001 [new edition] (ISBN 978-1852427436).</cite> * <cite id=refWatten2003>Watten, B., ''The Constructivist Moment: From Material Text to Cultural Poetics'', Wesleyan University Press, 2003 (ISBN 978-0819566102).</cite> {{refend}} ==Филмографија== {{refbegin}} * ''High Tech Soul'' - Catalog No.: PLX-029; Label: Plexifilm; Released: 2006-09-19; Director: Gary Bredow; Length: 64 minutes. * ''Technomania'' - Released: 1996 (screened at [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n10_v84/ai_18749030/pg_6 ''NowHere''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091213234956/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n10_v84/ai_18749030/pg_6/ |date=2009-12-13 }}, an exhibition held at Louisiana Museum of Modern Art, Denmark, between May 15 and September 8, 1996); Director: Franz A. Pandal; Length: 52 minutes. * ''Tresor Berlin: The Vault and the Electronic Frontier'' - Label: Pyramids of London Films; Released 2004; Director: Michael Andrawis; Length: 62 minutes * {{youtube|id=RSX_r0u3uzE|title=Universal Techno}} – Label: Les Films à Lou; Released: 1996; Director: Dominique Deluze; Length: 63 minutes. * ''We Call It Techno!'' – A documentary about Germany's early Techno scene and culture – Label: Sense Music & Media, Berlin, DE; Released: June 2008; Directors: Maren Sextro & Holger Wick. {{refend}} ==Извори== {{reflist|colwidth=30em}} ==Надворешни врски== * [http://www.festivalpig.com/Europes-Electronic-Music-Festivals-Top-10.html Techno Music Festivals] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101224155658/http://www.festivalpig.com/Europes-Electronic-Music-Festivals-Top-10.html |date=2010-12-24 }} – a list of Techno music festivals around the world from Festivalpig. * [http://www.soundsliketechno.com.au/ Sounds Like Techno] – an online documentary exploring techno music, from its roots and early influences in the US to its place in Australian music today. * [https://web.archive.org/web/20070724132847/http://www.pitchforkmedia.com/article/feature/10251-from-the-autobahn-to-i-94 From the Autobahn to I-94: The Origins of Detroit Techno and Chicago House] &ndash; reminiscences by techno and house innovators * {{youtube|id=bwzTpCGLchs|title=Korg EMX Summer in Detroit}} - A video example of techno being performed live. * {{youtube|id=YuCU14SfzNE|title=Clip from a 1989 documentary featuring interviews with Gerald Simpson (A Guy Called Gerald) and Derrick May}} * [http://blog4dj.org/category/techno-2/ Techno Music 2011] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100823063708/http://blog4dj.org/category/techno-2/ |date=2010-08-23 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Техно-музика| ]] [[Категорија:Видови музика]] [[Категорија:Електронска музика]] qud33oepmb8zen50jcilis1fkqgwwbk 0 1377 5605275 5564379 2026-08-05T06:15:52Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (9) 5605275 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |native_name = ''Црна Гора''<br /> ''Crna Gora'' |conventional_long_name = Црна Гора |common_name = Црна Гора |demonym = [[Црногорци]] (Црногорец/Црногорка) |image_flag = Flag of Montenegro.svg |image_coat = Coat of arms of Montenegro.svg |image_map = Europe-Montenegro.svg |map_caption = {{map caption|location_color=зелено|region=Европа|region_color=темнозелено|legend=Europe-Montenegro.svg}} |image_map2 = |national_motto = |national_anthem = <span style="line-height:1.25em;">''[[Ој светла мајска зоро]]''<br /><center>[[File:National Anthem of Montenegro.ogg]]</center> |official_languages = [[црногорски јазик|црногорски]] |capital = [[Подгорица]]¹ |latd=42 |latm=47 |latNS=N |longd=19 |longm=28 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = парламентарна република |leader_title1 = [[Претседател на Црна Гора|Претседател]] |leader_title2 = [[Премиер на Црна Гора|Премиер]] |leader_title3 = Претседател на собранието |leader_name1 = [[Јаков Милатовиќ]] |leader_name2 = [[Милојко Спаиќ]] |leader_name3 = [[Даниела Ѓуровиќ]] |area_rank = 160. |area_magnitude = |area_km2 = 13,812 |area_sq_mi = 5,019 |percent_water = 1.5 |population_estimate_rank = 164-та |population_estimate_year = 2009 |population_census = 620.029 |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 50 |population_density_sq_mi = 115.6 |population_density_rank = 121. | GDP_PPP = $11.381&nbsp;милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=85&pr1.y=5&c=943&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Montenegro |publisher=International Monetary Fund |accessdate=23 January 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $18,261<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 74та | GDP_nominal = $4.020&nbsp;милијарди<ref name="data.un.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://data.un.org/en/iso/me.html}}</ref> | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $6,424<ref name="data.un.org"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 80та |sovereignty_type = Основана|sovereignty_note = |established_event1 = Прва независност на [[Дукља]] од [[Византија]] |established_date1 = 854{{Citation needed|date=March 2011}} |established_event2 = Втора независност на [[Дукља]] од [[Византија]] |established_date2 = 1042 |established_event3 = Независност на [[Кнежевство Зета|Зета]] од Србија |established_date3 = 1360 (''[[де јуре]]'')<br />1356 (''[[де факто]]'') |established_event4 = Независност од Отоманското Царство |established_date4 = 1799 (''де факто'')<br />1878 (''де јуре'') |established_event5 = Независност од [[Србија и Црна Гора]] |established_date5 = 2006 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 32.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Eurostat |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/map?lang=en |access-date=2022-08-05 |website=ec.europa.eu}}</ref> | HDI = 0.807 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2014 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> | HDI_rank = 49та |currency = [[Евро]] |currency_code = EUR |country_code = |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | 45% [[Црногорци]] | 28,7% [[Срби]] | 8,6% [[Бошњаци]] | 4,9% [[Албанци]] }} |ethnic_groups_year = 2011<ref name="попис2011">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|title=Попис на населението на Црна Гора, 2011|date=2011|language=cnr|accessdate=2011-07-12}}</ref> |utc_offset_DST = +2 |drives_on = десно |cctld = [[.me]] |calling_code = [[Телефонски броеви во Црна Гора|382]] |ISO_3166-1_alpha2 = ME |ISO_3166-1_alpha3 = MNE |ISO_3166-1_num = 499 |vehicle_code = MNE |footnotes = ¹ Традиционална престолнина е [[Цетиње]]. }} '''Црна Гора''' ([[црногорски јазик|црногорски]] и {{Langx|sr|Црна Гора / Crna Gora}}) — [[независна држава]] на [[Балканскиот Полуостров]]. Земјата на југозапад излегува на [[Јадранското Море]], додека на запад граничи со [[Хрватска]], на северозапад со [[Босна и Херцеговина]], на североисток со [[Србија]], на исток со [[Косово]] и на југозапад граничи со [[Албанија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&tab=wl&q=goo |title=goo - Google Maps |publisher=Maps.google.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2011-10-01}}</ref> Најголем и главен град на Црна Гора е [[Подгорица]], а [[Цетиње]] е назначен за „престолнина“ на Црна Гора како поранешен кралски главен град. Црна Гора има површина од 13.812 квадратни километри и население од 620.079 (според пописот во 2011 година). Историјата на Црна Гора датира уште од [[IX век]] со основањето на [[Дукља]], вазална држава на [[Византија]]. За тоа време, Дукља била владеена од династијата [[Воисавлевиќи]]<ref name=Luscombe>{{Наведена книга |author1=David Luscombe |author2=Jonathan Riley-Smith |title=The New Cambridge Medieval History: Volume 4, c. 1024{{snd}}c. 1198|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC&pg=PA267|date= 2004|publisher=Cambridge University Press | pages=266–|isbn=9780521414111 }}</ref><ref name=Sedlar>{{Наведена книга |author1=Jean W Sedlar |title=East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500 |url=https://books.google.com/?id=4NYTCgAAQBAJ&lpg=PP1&dq=East%20Central%20Europe%20in%20the%20Middle%20Ages%2C%201000-1500&pg=PA32 |publisher=[[University of Washington Press]] |pages=21–|isbn=9780295800646 |date=2013 }}</ref><ref>{{Наведена книга |author1=John Van Antwerp Fine |title=he early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century |url=https://books.google.com/?id=RSNpAAAAMAAJ&q=raska+duklja+serbian+principality&dq=raska+duklja+serbian+principality |publisher=[[University of Michigan Press]] |pages=194|isbn=9780472100255 |year=1983 }}</ref>. Во [[1042]] година, на крајот од дваесетипетгодишното владеење, кралот Воислав победил во Битката кај [[Бар (Црна Гора)|Бар]] против [[Византија]] и Дукља станала независна држава. Својот подем и просперитет, Дукља ги здобила за време на владеењето на крал Михаило и неговиот син крал Богин.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.montenegro.org/duklja.html |title=Duklja, the first Montenegrin state |publisher=Montenegro.org |date= |accessdate=2011-10-01 |archive-date=1997-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/19970116032145/http://www.montenegro.org/duklja.html |url-status=dead }}</ref> Од [[XI век]] државата почнала да се нарекува [[Кнежевство Зета]], но оваа држава завршила со нејзиното инкорпорирање кон [[Рашка]] и почетокот на династијата [[Црноевиќи]] кога Зета почнала да се нарекува и со денешното име - Црна Гора. Од [[Отоманското Царство]], Црна Гора се одделила во [[1878]] година. Од [[1918]] година државата била дел од повеќето политички формации на Југославија, за на [[21 мај]] [[2006]] година на референдум Црна Гора гласала за независност, додека на 3 јуни истата година независноста и официјално била прогласена. Според [[Индекс на човеков развој|Индексот на човеков развој]], Црна Гора е класифицирана како развиена држава. Црна Гора е член на [[ООН]], [[НАТО]], [[ОБСЕ]], [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и различни меѓународни организации. Црна Гора е во преговори за членство во [[ЕУ]]. == Потекло на поимот == [[File:Ancient city Doclea - ruins 02.jpg|thumb|лево|Римскиот град Доклеа]] Името ''Црна Гора'' за првпат во пишаните извори се појавило во [[1296]] година во прозивот на српскиот крал [[Стефан Урош II]] во контекст на регионот околу [[Скадарско Езеро]].<ref>Стара Црна Гора, Јован Ердељановић, 34. стр.</ref> Ова име најверојатно потекнува како одлика на регионот околу [[Ловќен]] кој бил прекриен со густа шума. Неговото значење се наоѓа во старословенскиот топоним за големи и густи гори или црни шумски предели<ref name="EJ">{{наведена книга |last=Павичевић |first=Бранко |authorlink= |coauthors= |title=Енциклопедије Југославије |year= 1982 |publisher=ЈЛЗ Загреб |location= |id= }}</ref>. Горноспоменатиот регион станал познат како „Стара Црна Гора“ во XIX век за да се разликува од новоосвоената територија Брда<ref name=Fine532>{{harvnb|Fine|1994|p=532}}</ref>. Црна Гора се зголемила територијално неколкупати до XX век како резултат од војните против [[Турците]], кога Црна Гора ја имала освоено и [[Стара Херцеговина]] и делови од [[Метохија]] и јужна [[Рашка]]. Државата, територијално, многу малку се промена од тогаш, ја изгубила [[Метохија]], а ја добила [[Бока Которска]]. Во [[италија]]нските документи Црна Гора за првпат се споменува во [[1348]] година како ''Cerna Gora'', а додека во [[Дубровничка Република|Дубровничката Република]] во [[1379]] со назив ''Cernagora''<ref>{{наведена книга |last=Ћоровић |first=Владимир |authorlink= |coauthors= |title=Историја српског народа |year= |url=http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/4_5_l.html |publisher= |location= |id= |access-date=2009-07-11 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212220621/http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/4_5_l.html |url-status=dead }}</ref>. Името на државата во повеќето [[Западна Европа|западноевропски]] јазици рефлектира усвојување на [[италијански|италијанско-венецискиот]] збор ''monte negro'' (на модерен [[италијански]] тоа е monte nero), што значи „црна гора или планина“, којшто датира од ерата на [[Венеција|венециската]] хегемонија во регионот во [[Среден век|средниот век]]. Останатите јазици, посебно блиските, го користат истото име „Црна Гора“. == Историја == {{Главна|Историја на Црна Гора}} === Антички период === [[Податотека:Doclea_Roman_city_Podgorica.jpg|мини|лево|Илирскиот и римски град Доклеа.]] Првите забележани жители на територијата на Црна Гора биле [[Илири]]те. Во [[9]] година [[Римјани]]те ја освоиле Црна Гора. === Црногорски кнежевства=== [[File:Seal of Constantine Bodin.jpg|thumb|left|220px|Печат на [[Константин Бодин]], средновековен крал и владетел на [[Дукља]]. Претставени се [[Свети Теодор Тирон]] и [[Свети Георги]]]] Во [[9 век]], на територијата на Црна Гора се наоѓале три словенски кнежевства: [[Дукља]], приближно одговарајќи на јужната половина од земјата, [[Травунија]], на запад, и [[Рашка]] на север<ref name=Luscombe /><ref name=Sedlar />. Дукља ја стекнала својата независност од [[Византија]] во [[1042]] година. Во текот на следните неколку децении, ја проширила својата територија кон соседните Рашка и [[Босна]], а исто така станала признаена и како царство. Неговата моќ започнала да опаѓа на почетокот на [[12 век]]. По смртта на кралот Бодин (во 1101 или 1108), следеле неколку граѓански војни. Дукља го достигнала својот зенит во времето на синот на Воислав, [[Михаил (Дукља)|Михаил]] (1046-81) и неговиот внук [[Константин Бодин]] (1081-1101)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.montenegro.org/duklja.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19970116032145/http://www.montenegro.org/duklja.html |url-status=dead |archive-date=16 January 1997 |title=Duklja, the first Montenegrin state |publisher=Montenegro.org |accessdate=7 December 2012}}</ref>. До [[13 век]], [[Зета]] ја заменила Дукља. Во доцниот 14 век, јужниот дел на Црна Гора (Зета) стапила под власта на благородното семејство Балшиќ, а Зета се почесто започнала да се нарекува Црна Гора. Додека благородништвото се борело за престолот, царството било ослабено, а до [[1186]] година го освоило [[Стефан Немања]] и Црна Гора била вклучена во составот на [[Српско Царство|Српското Царство]] како провинција наречена Зета. Откако [[Српско Царство|Српското Царство]] се распаднало во втората половина на [[14 век]], најмоќното семејство Балшиќ станале владетели на Зета. Во [[1421]] година, Зета била припоена кон [[Српско Деспотство|Српското Деспотство]], но по 1455 година, уште едно благородно семејство од Зета, Црноевиќи, станале суверени владетели на земјата, што ја направило последната слободна монархија на Балканот пред да падне под власта на [[Османлии]]те во [[1496]] година, и се припои кон Скадарскиот санџакот. За време на владеењето на Црноевиќи, Зета станала позната под нејзиното сегашно име - Црна Гора. Кратко време, Црна Гора постоела како посебен автономни санџак во 1514-1528 (Санџак Црна Гора). Исто така, регионот на Стара Херцеговина била дел од Херцеговина. === Османлиски период=== Поголемиот дел од денешна Црна Гора под османлиска власт бил во периодот од [[1496]] до [[1878]] додека крајбрежјето било под венецијанска контрола<ref>{{Наведена книга|last=Ćorović|first=Vladimir|title=Istorija Jugoslavije|authorlink=Vladimir Ćorović|year=1933|publisher=Narodno Delo|location=Beograd|url=http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5_(%D0%92._%D0%8B%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B)_3.11|accessdate=27 April 2011|language=sr|quote=Год. 1499. припојена је била Црна Гора скадарском санџакату. Али, год. 1514. одвојио је султан поново и поставио јој за управника, као санџак-бега, потурченог Станишу, односно Скендер-бега Црнојевића.}}</ref>. Денешна Црна Гора била вклучена во [[Скадарски санџак|Скадарскиот санџак]] и [[Босански санџак|Босанскиот санџак]] додека [[Горна Зета]] останала независна. Во [[1514]] година Османлиите зазеле поголем дел од земјата и бил прогласен посебен црногорски санџак а за прв санџакбег бил избран по наредба на [[Бајазид II]], [[Скендербег Црнојевиќ]] кој го прифатили исламот. По неговата смрт црногорскиот санџак бил вклучен во составот на Скадарскиот санџак. И покрај тоа што паднала под османлиска власт, Црна Гора главно поради својата географска положба, задржила одреден степен на самостојност. И покрај специјалната автономија, во текот на [[17 век]] во земјата имало поголем број на бунтови, кои кулминирале со поразот на Османлиите во [[Големата турска војна]] кон крајот на тој век. === Кнежевство и кралство=== [[Податотека:King Nikola of Montenegro.jpg|десно|мини|200п|Никола I Петровиќ, единствениот крал на Кралството Црна Гора]] Делови од територијата биле контролирани од страна на [[Венецијанска Република|Венеција]] и [[Прво Француско Царство|Првото Француско Царство]] и [[Австроунгарија]]. Во [[1515]] година, Црна Гора станала теократска држава на чие чело се наоѓале владиките на Црногорската митрополија од династијата Петровиќ-Његош. Сепак, [[Венецијанска Република|Венеција]] ги бирала гувернерите во црногорската политика. Републиката била наследена од [[Австриско Царство|Австриската империја]] во [[1797]] година, а гувернерите биле укинати од страна на принцот-бискупот [[Петар Петровиќ - Његош|Петар II]] во [[1832]] година. Неговиот претходник [[Петар I Петровиќ Његош|Петар I]] придонел за обединување на Црна Гора. По смртта на владиката [[Петар Петровиќ Његош]] во [[1851]], тој бил наследен од страна на [[Данило Петровиќ]]. Данило се оженил во [[1852]] и ја одбил својата духовна титула и ја презел титулата [[кнез]] и својата земја ја претворил во секуларно кнежевство. По убиството на кнезот Данило во [[1860]], на престолот дошол [[Никола Петровиќ]] на [[14 август]] [[1860]]. Помеѓу [[1861]] и [[1862]], Никола водел неуспешна војна против [[Османлии]]те , а Црна Гора низ тешки маки ја сочувала својата независност. Кнезот Никола водел многу поуспешна војна против [[Османлии]]те во [[1875]]. [[Османлиско-црногорска војна (1876-1878)|Османлиско-црногорската војна (1876-1878)]] довела до конечно протерување на [[Османлии]]те од црногорската земја. Како позадина на војната било [[Херцеговско востание (1875-1878)|востанието во Херцеговина]] и почетокот на [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]] истата година. Една од најодлучувачките [[Битка кај Волчиот дол|битки била кај Волчиот дол]] каде османлиските сили имале загуба од 4,000 војници наспроти 70 црногорски војници. По оваа победа битки се воделе и на границата кон [[Херцеговина]] и [[Албанија]]. На [[24 септември]] бил освоен [[Никшиќ]], а по ова следувале [[Бар]], [[Улцињ]], [[Грможур]] итн. Војната завршила со потпишување на примирјето од Едрене меѓу Руската и Османлиското Царство. Територијата на Црна Гора се проширила од 4.405&nbsp;км² на 9.475&nbsp;км² а по Берлинскиот конгрес земјата добила независност. Принцот [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]] ја прогласисл Црна Гора за кралство на 28 август 1910 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dlib.me/skenovi/glas-crnogorca-nedjeljni-list-za-politiku-i-knjizevnost1-1910/08-15-broj-35/185.jpg|title=Глас Црногорца|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> со што ја подигнал земјата од тогашниот ранг на кнежевство. Тој се прогласил за крал Никола I, а со земјата владеел од 1861 година како принц. Во текот на своето владеење, посебно на почетокот на [[XX век]], тој иницирал неколку реформи за модернизација на земјата, вовел устав и нова валута наречена [[црногорски перпер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.me/a562622/Info/Drustvo/PERPERI-Jedini-crnogorski-drzavni-novac.html|title=Priča o crnogorskim perperima: Više od novca! FOTO|work=MTELCG|language=en-US|accessdate=2019-04-01}}</ref> === Балкански и Прва светска војна=== [[Податотека:Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|десно|мини|200п|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица, во 1913 година.]] На почетокот на [[XX век]], помеѓу балканските држави склучиле воено-политички сојуз за војна против [[Отоманско Царство|Османлиите]]. Првичниот договор бил меѓу [[Кралство Грција|Грција]] и [[Царство Бугарија|Бугарија]], ним им се приклучила [[Кралство Србија|Србија]], а по потпишувањето на спогодбата со Србија, во септември 1912 година, на овој сојуз се приклучила и Црна Гора. Според спогодбата, црногорската војска требала со главниот дел од својата војска да дејствува кон [[Скадар]], северна Албанија и Македонија, а со помалиот дел од војската да се насочи кон [[Нови Пазар]] и [[Санџак]]. Според направената спогодба меѓу членките на сојузот, до 15 октомври [[1912]] година, требало да се објави војна на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]]. Затоа Црна Гора, според таа спогодба, на 26 септември 1912 година им објавила војна на Османлиите.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=211}}</ref>. По завршувањето на војните, на Меѓународната конференција биле исцртани новите граници на Балканот. Црна Гора, иако не го добила [[Скадар]], добила проширување од околу 5.000 км². Во нејзиниот состав влегле: Малесија, дел од Новопазарскиот Санџак, дел од Метохија сè до [[Бел Дрим]] и градовите: [[Мојковац]], [[Бијело Поље]], [[Беране]], [[Рожае]], [[Гусиње]], [[Плав]], [[Пеќ]] и [[Ѓаковица]]. Со новите граници за првапт во новиот век била направена територијална врска меѓу Црна Гора и Србија. Цената за ова била голема – загинале околу 3.100 војници, а околу 6.500 биле ранети. Протерувањето на Османлиското Царство од балканските земји значело губење на важноста и поддршката за Црна Гора од страните земји, првенствено од Русија. Руската политика по 1913 година, јавно и отворено го протежирала својот нов став дека не е потребна заштита на Црна Гора и дека со отстранувањето на Османлиското Царство таа треба да се спои со Србија. [[Податотека:Mojkovacka bitka.PNG|мини|250п|Мојковачката битка, 6-7 јануари 1916 година.]] [[Податотека:Alexius WW1 Kapitulation Montenegros.jpg|мини|250п|Капитулација на црногорската војска во почетокот на 1916 година.]] Повод за започнување на [[Првата светска војна]] бил [[Атентат врз Франц Фердинанд|атентатот врз австроунгарскиот престолонаследник]], надвојводата [[Франц Фердинанд]], во [[Сараево]], на 15/28 јуни 1914 година.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=212}}</ref>. Бидејќи [[Австроунгарија]] за одговорна за атентатот ја сметала владата на [[Кралство Србија|Кралството Србија]], таа испратила владина нота со барање до српската влада и таа да учествува во истрагата околу атентатот.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=215}}</ref> Бидејќи српската влада тоа го одбила, истото послужило како повод за објавување на војна на 28 јули 1914 година. Истиот ден кога била објавена војната, кралот Никола спровел мобилизација на војската на Црна Гора. После тоа следеле низа на формални потези: црногорското народно собрание побарало од владата да објави војна на Австроунгарија, а кралот и владата на 6 август, согласно со барањето на собранието, донело одлука за објавување на војна. На почетокот од големиот воен судир, во 1914 година, Црна Гора била една од осумте завојувани земји. [[Податотека:Andrija Radovic.jpg|лево|мини|200п|Андрија Радовиќ, главниот заговорник за обединување на Црна Гора со Србија.]] Во текот на првата година од војната, немало судири од поголеми размери меѓу Црна Гора и Австроунгарија. Херцеговскиот одред на почетокот од август извршил напад и напредување кон [[Требиње]] и [[Билеќа]], но во средината на август биле принудени да се повлечат, но Австроунгарија не успеала да го заземе Грахово. Од октомври следело затишје на воените судири. Најмалку борби се воделе на Ловќенскиот фронт. До крајот на декември 1914 година, скоро и да немало воени судири. Во текот на ова затишје црногорската војска успеала во јуни 1915 година да го заземе [[Скадар]]. Кога во октомври 1915 година, почнала австроунгарската-германска офанзива на Србија, почнале и судирите на Санџачкиот фронт и до декември со постојаните напади на Австроунгарија бил заземен градот [[Пљевља]]. Целта била да Австроунгарија го заземе правецот Пљевља-Мојковац-Матешево за да го спречи повлекувањето на српската војска преку територијата на Црна Гора кон Скадар. По Пљевља, тие продолжиле по долината на реката [[Тара]] и кон [[Мојковац]]. Наредбата на врховната команда на црногорската војска била дека непријателот мора да се запре на Тара, дури и по цена на загинување на последниот војник. Австроунгарската офанзива на Црна Гора го достигнала врвот во јануари 1916 година. Целта била потполно да се уништи црногорската војска. Судирот бил на секторот Мојковац-Левер Тара и историски е познат како [[Мојковачка битка]]. Оваа позната и најтешка црногорска битка во Првата светска војна била и нејзина најголема победа, кога малата војска на Црна Гора успешно се спротивставила и успеала да го спречи продирањето на Австроунгарија во средиштето на Црна Гора. Сепак во 1916 година, принцот Мирко и дел од членовите на владата ја потпишале капитулацијата, ја разоружале војската и дозволиле Австроунгарија да воспостави своја администрација. Црна Гора била под окупација на Австроунгарија во текот на следните две години, а кога во [[1917]] година била потпишана [[Крфска декларација|Крфската декларација]], немало црногорски потписник. По пробивањето на Солунскиот фронт, сојузничките трупи ја окупирале Црна Гора, а откако српската војска влегла во [[Подгорица]], [[Караѓорѓевиќи]] ја искористиле систуацијата и во собранието во Подгорица прогласиле обединување на Црна Гора и Србија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=4LPfuwer21EC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Balkan Anschluss: The Annexation of Montenegro and the Creation of the Common South Slavic State|last=Pavlovic|first=Srdja|date=2008|publisher=Purdue University Press|isbn=9781557534651|language=en}}</ref>.По овој чин избила т.н. [[Божиќна побуна]] на т.н. [[Зеленаши]], кои биле против безусловното обединување со Србија. Таканаречените [[Бјелаши]], кои биле приврзаници на обединувањето со помош на сојузниците ја загушиле побуната. Сепак, воените борби на црногорските комити, кои биле против, продолжиле сѐ до 1924 година, кога тие ја прифатиле амнестијата на кралот [[Александар I Караѓорѓевиќ]]. Кралот Никола испратил барање до [[Париска мировна конференција (1919)|Париска мировна конференција]] да се врати независноста на Црна Гора, но неговата молба била одбиена. ===Двете Југославии=== По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], во 1922 година, Црна Гора официјално станала дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (од 1928 - Југославија) како дел од Цетиската област. Внукот на Никола, српскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар I]], доминирал во југословенската влада. [[Зетска бановина|Зетската бановина]] била провинција (бановина) во рамките на Кралството Југославија од 1929 до 1941&nbsp;г. Во бановината спаѓала целата територија на денешна Црна Гора и делови од Централна Србија, Косово, Хрватска и Босна и Херцеговина. Именувана е по реката Зета, а административен центар бил градот Цетиње. Во оваа држава биле признати само трите народи додека останатите биле национално обесправени поради што ќе се појави незадоволство. [[File:Crna Gora - Oslobodjenje od strane okupacije 1711-1918.png|thumb|десно|Црна Гора од 1711 до 1918]] Во [[1941]], [[Сили на Оската|силите на Оската]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] ја окупирале Зетската бановина и ја поделиле помеѓу Црна Гора и [[Албанија]] под [[Фашистичка Италија|италијанска]] окупација, [[Србија]] под [[Фашистичка Германија|германска]] окупација, и [[Независна Држава Хрватска|Усташка Хрватска]]. Во мај, црногорскиот огранок на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] започнал подготовки за востание планирано за средината на јули. Комунистичката партија и нејзината младинска лига организираа 6.000 свои членови подготвени за герилска војна. Првото вооружено востание во окупираната нацистичка Европа се случило на [[13 јули]] [[1941]] година во Црна Гора<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&mm=07&dd=13&nav_category=167&nav_id=445290 |title=Prema oceni istoričara, Trinaestojulski ustanak bio je prvi i najmasovniji oružani otpor u porobljenoj Evropi 1941. godine |publisher=B92.net |language=sr |accessdate=7 December 2012}}</ref>. Неочекувано, востанието се одржало и до 20 јули 32.000 мажи и жени се приклучиле на борбата. Освен за брегот и поголемите градови (Подгорица, Цетиње, Пљевља и Никшиќ), кои биле опколени, Црна Гора била најчесто ослободена. Во еден месец од борбите, италијанската армија претрпела 5.000 мртви, повредени и заробени. Востанието траело до средината на август, кога било потиснато со контраофанзива на 67.000 италијански војници донесени од Албанија. Соочени со нови и огромни италијански сили, многу од борците се вратиле во своите домови. Сепак, интензивните герилски борби траеле до декември. Борците кои останале се распаднале во две групи. Повеќето од нив продолжиле да се приклучуваат кон [[Југословенски партизани|југословенските партизани]], кои се состоеле од комунисти и оние биле склонети кон активен отпор. Меѓу нив биле и [[Арсо Јовановиќ]], [[Сава Ковачевиќ]], [[Светозар Вукмановиќ – Темпо|Светозар Вукмановиќ]], [[Милован Ѓилас]], [[Пеко Дапчевиќ]]итн. Оние лојални на [[Династија Караѓорѓевиќ|династијата Караѓорѓевиќ]] станале [[четници]] и се свртеле кон соработка со Италијанците против партизаните. Во првата половина на 1942 година избувнала војна меѓу партизаните и четниците. Поради притисоците од Италијанците и четниците, јадрото на црногорските партизани заминало во Србија и во Босна, каде што се придружиле со други југословенски партизани. Борбата меѓу партизаните и четниците продолжила низ војната. Четниците со италијанска поддршка го контролирале поголемиот дел од земјата од средината на 1942 до април 1943 година. Црногорските четници добиле статус на антикомунистичка милиција и добиле оружје, муниција, храна и пари од Италија. Повеќето од нив биле префрлени во Мостар, каде што се бореле во [[Битка на Неретва|Битката кај Неретва]] против партизаните, но се соочиле со тежок пораз. За време на германската операција Шварц против партизаните во мај и јуни 1943 година, Германците разоружиле голем број четници без борба, бидејќи стравувале дека ќе се свртат против нив во случај на сојузнички инвазија на Балканот. По капитулацијата на Италија во септември 1943 година, партизаните успеале да заземат поголем дел од Црна Гора за кратко време, но Црна Гора наскоро била окупирани од германските сили, а жестоките борби продолжиле кон крајот на 1943 година и цела 1944 година. Црна Гора била ослободена од партизаните во декември 1944 година. Црна Гора станала една од шесте конститутивни републики на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] (СФРЈ) по крајот на војната. Нејзиниот главен град станал Подгорица, преименуван во Титоград во чест на претседателот [[Јосип Броз Тито]]. По војната, инфраструктурата на Југославија била повторно изградена, започнала индустријализацијата, а бил формиран и Универзитет на Црна Гора. ===СР Југославија=== [[Податотека:Otvaranje barske pruge 28 maj 1976.jpg|мини|десно|Отворање на железничката линија Белград-Бар. Изградбата на линијата започнала во 1950-те, а била завршена во 1976. Линијата била отворена во 1976 од претседателот [[Јосип Броз Тито]].]] При крајот на комунистичкото владеење и распадот на [[СФРЈ]], официјално распуштена на [[27 април]] [[1992]], [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора]], под ново име Република Црна Гора, на [[28 април]] [[1992]] создале нова федерација под името [[Сојузна Република Југославија]] која на [[4 февруари]] [[2003]]. со согласност на двата дома на југословенскиот парламент го промена името во Државна заедница [[Србија и Црна Гора]]. На [[Референдум за независност на Црна Гора (1992)|Референдумот за независност]] во 1992 година, 95,96% од гласачите гласале за заедничката држава Србија и Црна Гора, односно Сојузна Република Југославија. Кога е основана [[Сојузна Република Југославија]] во [[1992]], година, [[Обединетите Нации]] и некои поедини држави, особено САД, не сакале да ја признаат како наследничка на СФРЈ, и покрај тоа што ја признале како држава. СРЈ не била членка на ООН до 2000 година, кога стана членка, после Петтооктомвриските промени, веднаш нејзиното постоење било доведено во прашање. Црногорскиот режим уште од порано се однесувал како автономен (воведување на полициска контрола на границата со Србија, одбивање да прифати вонредна и воена состојба на својата територија во текот на НАТО нападите над СРЈ во 1999 година). За време на војните со Хрватска и во Босна и Херцеговина, Црна Гора зела активно учество. По војната, црногорскиот генерал Павле Стругар бил осуден за својата улога во бомбардирањето на Дубровник<ref>[http://www.yihr.org/uploads/newsletters/eng/28.pdf YIHR.org] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150403105152/http://www.yihr.org/uploads/newsletters/eng/28.pdf |date=3 April 2015 }}</ref>. Босанските бегалци биле уапсени од страна на црногорската полиција и биле транспортирани во српските логори во [[Фоча]], каде што биле подложени на систематско мачење и погубување<ref>[http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-03.htm#III.A.25 Annex VIII – part 3/10 Prison Camps]. ess.uwe.ac.uk {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020191517/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-03.htm#III.A.25|date=20 October 2013}}</ref><ref>"Porodica Nedžiba Loje o Njegovom Hapšenju i Deportaciji 1992". ''Godine'' [http://bosnjaci.net/aktuelno.php?id=4311 Bosnjaci.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012182522/http://bosnjaci.net/aktuelno.php?id=4311 |date=12 October 2007 }}<!--What is this source? The link is dead.--></ref>. Во 1996 година владата на [[Мило Ѓукановиќ]] ги прекинала врските меѓу Црна Гора и нејзиниот партнер Србија, која била предводена од [[Слободан Милошевиќ]]. Црна Гора формирала сопствена економска политика и ја усвоила германската марка како своја валута и последователно го усвоила и еврото, иако не е дел од валутната унија на [[Еврозона]]та. Следните влади спровеле политики за независност, а политичките тензии со Србија се влошиле и покрај политичките промени во Белград. Целите во Црна Гора биле бомбардирани од страна на силите на [[НАТО]] во 1999 година, иако степенот на овие напади бил многу ограничен<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/331036.stm |title=Russia pushes peace plan |publisher=BBC |date=29 April 1999}}</ref>. Во 2002 година, Србија и Црна Гора дошле до нов договор за континуирана соработка и влегле во преговори за идниот статус на Сојузна Република Југославија. Ова резултирало со Белградскиот договор, според кој земјата се трансформирала во повеќе децентрализирана државна заедница наречена Србија и Црна Гора во 2003 година. Белградскиот договор исто така содржи одредба со која се одложува секој иден референдум за независност на Црна Гора најмалку три години. ===Независност=== [[Податотека:Independent montenegro.jpg|десно|мини|250п|прослава по прогласувањето на независност.]] Процесот на отцепување бил регулиран со Уставната повелба на Србија и Црна Гора, усвоена на [[4 февруари]] [[2003]] година од страна на двата совети на Сојузното собрание на Сојузна Република Југославија, во согласност со Белградскиот договор од 2002 година меѓу владите на двете конститутивни републики на потоа Сојузна Република Југославија, Црна Гора и Србија. Исто така, се наведува дека земјата-членка која се оддели, ќе ги загуби правата за политички и правен континуитет на федерацијата. Ова значи дека отцепената држава (во овој случај Република Црна Гора) морала да аплицира за членство во сите главни меѓународни институции, како што се [[Обединетите нации]] и да биде признаена од страна на меѓународната заедница, и дека [[Република Србија]] станува целосен наследник на државната заедница. Ниту една држава не се спротивставила на признавањето на новоформираната држава пред референдумот. Ако Србија прогласила независност наместо Црна Гора, Црна Гора би била правоследничка држава. [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|Референдумот]] го задолжил Парламентот, да го почитува неговиот исход и дека мора да ги објави официјалните резултати во рок од 15 дена по денот на гласањето и да постапува по нив во рок од 60 дена. Според резултатите, 55,5% од населението се определило за независнот<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5007364.stm |title=Montenegro vote result confirmed |work=BBC News |date=23 May 2006 |accessdate=11 September 2010}}</ref>. На [[3 јуни]] [[2006]] година, црногорскиот парламент ја прогласил независноста на Црна Гора<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5043462.stm |title=Montenegro declares independence |work=BBC News |date=4 June 2006 |accessdate=11 September 2010}}</ref>, формално потврдувајќи го резултатот од референдумот. Србија не се спротивставила на декларацијата. Законот за статусот на потомците на династијата Петровиќ-Његош бил усвоен од страна на Собранието на Црна Гора на 12 јули 2011 година. Тој ја рехабилитирал Кралската куќа на Црна Гора. Во 2015 година, мрежата на истражни новинари OCCRP го именувал долгогодишниот претседател на Црна Гора и премиер [[Мило Ѓукановиќ]] за „''Личност на годината во организиран криминал''“<ref>"[https://www.occrp.org/personoftheyear/2015/ OCCRP announces 2015 Organized Crime and Corruption ‘Person of the Year’ Award]". [[Organized Crime and Corruption Reporting Project]].</ref>. Степенот на корупција на Ѓукановиќ довело до улични демонстрации и повик за негова оставка<ref>"[http://www.foreignpolicyjournal.com/2017/01/05/the-balkans-corrupt-leaders-are-playing-nato-for-a-fool/ The Balkans’ Corrupt Leaders are Playing NATO for a Fool]". ''[[Foreign Policy]]''. 5 January 2017.</ref><ref>"[http://www.washingtontimes.com/news/2015/dec/1/montenegros-drive-for-nato-angers-russia-strains-a/ Montenegro invited to join NATO, a move sure to anger Russia, strain alliance's standards]". ''The Washington Times''. 1 December 2015.</ref>. Во октомври 2016 година, за денот на парламентарните избори, државниот удар бил подготвен од група лица, меѓу кои и водачи на црногорската опозиција, српски државјани и руски агенти; државниот удар бил спречен<ref>{{наведени вести |first=Dusan |last=Stojanovic |date=31 October 2016 |title=NATO, Russia to Hold Parallel Drills in the Balkans |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_BALKANS_MILITARY_DRILLS?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2016-10-31-12-14-05 |agency=Associated Press |accessdate=8 November 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107162123/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_BALKANS_MILITARY_DRILLS?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2016-10-31-12-14-05 |archivedate=7 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Russians behind Montenegro coup attempt, says prosecutor |url=http://www.dw.com/en/russians-behind-montenegro-coup-attempt-says-prosecutor/a-36284714 |publisher=Deutsche Welle |location=Germany |agency=AFP, Reuters, AP |date=6 November 2016 |accessdate=8 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=6 November 2016 |title=Montenegro Prosecutor: Russian Nationalists Behind Alleged Coup Attempt |url=https://www.wsj.com/articles/montenegro-prosecutor-russian-nationalists-behind-alleged-coup-attempt-1478473032 |newspaper=The Wall Street Journal |location=United States |accessdate=8 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title='Russian nationalists' behind Montenegro PM assassination plot |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37890683 |publisher=BBC |location=United Kingdom |date=6 November 2016 |accessdate=8 November 2016}}</ref>. Во 2017 година, четиринаесет луѓе, меѓу кои и двајца руски државјани и двајца црногорски опозициски водачи, Андрија Мандиќ и Милан Кнежевиќ, биле обвинети за нивните наводни улоги во обидот за државен удар<ref name="rferlcoup">[https://www.rferl.org/a/montenegro-coup-charges-confirmed/28535744.html Montenegrin Court Confirms Charges Against Alleged Coup Plotters] Radio Free Europe/Radio Liberty, 8 June 2017.</ref>. Црна Гора формално станала членка на [[НАТО]] во јуни 2017 година, иако останала длабоко поделена околу приклучувањето<ref name="murkypolitico">[https://www.politico.eu/article/montenegro-nato-milo-dukanovicmurky-coup-plot/ Indictment tells murky Montenegrin coup tale: Trial will hear claims of Russian involvement in plans to assassinate prime minister and stop Balkan country's NATO membership.] [[Politico]], 23 May 2017.</ref>, настан што предизвикал ветување за одмазднички дејства од страна на руската влада<ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/may/25/montenegro-tensions-russia-joins-nato-member Montenegro finds itself at heart of tensions with Russia as it joins Nato: Alliance that bombed country only 18 years ago welcomes it as 29th member in move that has left its citizens divided] ''The Guardian'', 25 May 2017.</ref><ref>[http://tass.ru/politika/3682321 МИД РФ: ответ НАТО на предложения российских военных неконкретный и размытый] // ″Расширение НАТО″, [[TASS]], 6 October 2016.</ref><ref>[http://www.mid.ru/web/guest/kommentarii_predstavitelya/-/asset_publisher/MCZ7HQuMdqBY/content/id/2740071 Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с голосованием в Скупщине Черногории по вопросу присоединения к НАТО] [[Ministry of Foreign Affairs (Russia)|Russian Foreign Ministry]]′s Statement, 28.04.17.</ref>. Црна Гора е во преговори со ЕУ од 2012 година. Во 2018 година, претходната цел за пристапување до 2022 година<ref>[https://europeanwesternbalkans.com/2017/04/20/darmanovic-montenegro-becomes-eu-member-in-2022/ Darmanović: Montenegro becomes EU member in 2022] 20 April 2017. Retrieved 2 June 2017.</ref> била ревидирана до 2025 година<ref>[https://www.ft.com/content/e0774a28-0695-11e8-9650-9c0ad2d7c5b5 "EU to map out membership for 6 western Balkan states"], Michael Peel and Neil Buckley, ''Financial Times'', 1 February 2018</ref>. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Црна Гора}} [[Податотека:Relief map of Montenegro.png|мини|300п|Релјефна карта на Црна Гора]] Црна Гора се наоѓа на [[Балканскиот Полуостров]] и се граничи со: [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]] ([[Косово]]) и [[Албанија]]. Главен град на Црна Гора е [[Подгорица]], додека историска престолнина е [[Цетиње]]. Поголеми градови во Црна Гора се: [[Никшиќ]], [[Пљевља]], [[Биело Поле]], [[Цетиње]], [[Бар (Црна Гора)|Бар]], [[Будва]], [[Херцег Нови]] и други. Поголемиот дел од Црна Гора е планински со високи врвови покрај границите со Србија и Албанија. Мал рамничарски дел има над Подгорица и покрај приморјето. Најниска надморска височина е во долината на реката Зета. Планините на Црна Гора вклучуваат некои од најгрупите терени во Европа, во просек над 2.000 метри во височина. Еден од позначајните црногорски врвови е [[Боботов Кук]] со висина од 2.522 метри. Највисокиот врв на Црна Гора е [[Зла Колата]] (2534 м [[надморска височина|н.в.]]) во [[Проклетие]]. следува табела на Националните паркови на земјата: {{легенда|#B3E0E4|Прогласено за [[светско наследство]] на УНЕСКО|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |- !scope=col|Име ! Слика !scope=col|Подрачје (општини) !scope=col|Површина ([[хектар|ха]]) !scope=col|Прогласен |- !scope=row style="background:#CFECEC;"|[[Дурмитор]] | [[Податотека:Durmitor national park montenegro.jpg|100п]] | северозападна Црна Гора <br />([[Општина Жабљак|Жабљак]], [[Општина Шавник|Шавник]], [[Општина Плужине|Плужине]],<br /> [[Општина Пљевља|Пљевља]] и [[Општина Мојковац|Мојковац]]) | 39.000 | 1952 |- !scope=row| [[Биоградска Гора]] | [[Податотека:Biogradska suma.jpg|100п]] | североисточна Црна Гора <br />([[Општина Колашин|Колашин]], [[Општина Мојковац|Мојковац]], [[Општина Беране|Беране]]<br /> и [[Општина Андриевица|Андриевица]]) | 5.650 | 1952 |- !scope=row| [[Ловќен]] | [[Податотека:Lovcen-008-p1010045.jpg|100п]] | јужна Црна Гора <br />([[Општина Цетиње|Цетиње]] и [[Општина Будва|Будва]]) | 6.220 | 1952 |- !scope=row| [[Скадарско Езеро]] | [[Податотека:Westlicher Teil des Skutarisee.JPG|100п]] | југоисточна Црна Гора <br />([[Општина Подгорица|Подгорица]], [[Општина Бар|Бар]] и [[Општина Цетиње|Цетиње]]) | 40.000 | 1983 |- !scope=row| [[Проклетие]] | [[Податотека:Jezerski Vrh (2694) sa Karanfila (2480).jpg|100п]] | источна Црна Гора <br />([[Општина Плав|Плав]]) | 16.630 | 2009 |- |} == Политички систем == {{Главна|Политики на Црна Гора}} [[Податотека:AX Cetinje President Palace Entrance 20060818a.jpg|мини|лево|Претседателската палата во Цетиње.]] Црна Гора е дефинирана како „граѓанска, демократска, еколошка држава со социјална правда заснована на владеењето на правото“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf |title=Ustav Crne Gore |format=PDF |accessdate=11 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100326020047/http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf |archivedate=26 March 2010}}</ref>. Таа е независна и самостојна [[република]] со усвоен [[устав]] на [[22 октомври]] [[2007]] година. Претседателот на Црна Гора е на чело на државата кој е избран за период од пет години преку регуларни претседателски избори. Тој ја претставува државата како дома, така и во странство. Неговото седиште е во [[Цетиње]]. Моментален [[претседател на Црна Гора]] е [[Филип Вујановиќ]], заменик-претседател на владеачката Демократска [[партија на социјалисти на Црна Гора]]. Владата на Црна Гора е извршното тело во државата. На чело на владата е премиерот на Црна Гора. Парламентот на Црна Гора е еднодомна институција која донесува закони, усвојува договори, го назначува премиерот и министрите. Моментален [[претседател на парламентот на Црна Гора]] е [[Ранко Кривокапиќ]] и парламентот има 81 пратеник. === Надворешни односи=== По објавувањето на [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|Декларацијата за независност]] во [[Собрание на Црна Гора|Собранието на Република Црна Гора]] на [[3 јуни]] [[2006]] година, по референдумот за независност одржан на [[21 мај]], [[Влада на Црна Гора|Владата на Република Црна Гора]] ги презела надлежностите за дефинирање и спроведување на надворешната политика на Црна Гора како предмет на меѓународно право и суверена држава. Имплементацијата на оваа уставна одговорност била доделена на Министерството за надворешни работи, со задача да ги дефинира приоритетите на надворешната политика и активностите потребни за нивно спроведување. Овие активности се спроведуваат во тесна соработка со другите органи на државната управа, претседателот, претседателот на Собранието и другите релевантни засегнати страни<ref name="mvpei.gov.me">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mvpei.gov.me/en/ministry/Foreign-Policy/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921043856/http://www.mvpei.gov.me/en/ministry/Foreign-Policy|url-status=dead|archive-date=2013-09-21|website=mvpei.gov.me|title=Foreign Policy}}</ref>. [[Пристапување на Црна Гора кон Европската Унија|Интеграцијата во Европската Унија]] е стратешка цел на Црна Гора. Овој процес ќе остане во фокусот на црногорската надворешна политика на краток рок. Втората стратешка и еднакво важна цел, но која може да се постигне во пократок временски период, било приклучувањето кон [[НАТО]], што ќе гарантира стабилност и сигурност за остварување на други стратешки цели. Црна Гора сметала дека интеграцијата во НАТО ќе ја забрза интеграцијата во ЕУ. Во мај 2017 НАТО ја прифатила Црна Гора како членка на [[НАТО]] почнувајќи од 5 јуни 2017 година<ref>{{наведени вести |title=Montenegro to Join NATO on June 5 – WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/montenegro-to-join-nato-on-june-5-1495704211 |date=25 May 2017 |author=Julian E. Barnes |newspaper=The Wall Street Journal |accessdate=25 May 2017}}</ref>. Иако се граничи само со Албанија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Косово и Србија, Црна Гора ги смета и поранешните југословенски републики Македонија и Словенија како нејзини соседни земји, од историски и регионални причини, како и соседите на поранешна Југославија: Австрија, Унгарија, Романија, Бугарија и Грција. === Симболи=== [[Податотека:Njegoš-Mausoleum.jpg|thumb|upright=1.0|The [[Његошев мавзолеј|Мавзолејот]] на [[Петар Петровиќ-Његош]] на [[Ловќен]].]] [[Знаме на Црна Гора|Знамето на Црна Гора]] било официјално усвоено со законот за државни симболи на Црна Гора на [[13 јули]] [[2004]] година. Знамето се состои од жолти рабови со црвена внатрешност и со грбот на Црна Гора во средина. Истото тоа знаме се користи и за војската на Црна Гора. [[Грб на Црна Гора|Грбот на Црна Гора]] бил усвоен на 13 јули 2004 година. Грбот се состои од двоглав златен прел во лет симбол на Петровиќ-Његош. Тој го симболизира единството на црквата и државата. На градите орелот има штит со приказ на лав кој симболизира епископски авторитет или библиската тема на воскреснување на Исус. Над главите на орелот се наоѓа кралска круна, во едната има жезло а во другата топка. Национален празник на земјата е 13 јули, датум кој го означува признавањето на Црна Гора како 27-та независна држава во светот на Берлинскиот конгрес од 1878 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.predsjednik.me/print.php?id=983&jezik=2 |title=President Vujanovic's Closing Speech at the Crans Montana Forum |publisher=Predsjednik.me |date=21 February 2006 |accessdate=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115623/http://www.predsjednik.me/print.php?id=983&jezik=2 |archive-date=11 May 2011 |url-status=dead}}</ref> и почетокот на едно од првите востанија во Европа против [[Силите на Оската]] на [[13 јули]] [[1941]] година. ''[[Ој светла мајска зоро]]'' е [[државна химна]] на Црна Гора.<ref name="Zakon">Скупштина на Црна Гора, [http://www.regulativa.me/naslovi/29844-Zakon-o-drzavnim-simbolima-i-Danu-drzavnosti-Crne-Gore Zakon o državnim simbolima i Danu državnosti Crne Gore] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120208060249/http://www.regulativa.me/naslovi/29844-Zakon-o-drzavnim-simbolima-i-Danu-drzavnosti-Crne-Gore |date=2012-02-08 }} („Службен весник на Црна Гора“, бр. 47/04-435. од 12 јули 2004 х.)</ref> === Војска=== [[File:Military Montenegro 11.jpg|thumb|Вооружени сили на Црна Гора]] Војската на Црна Гора е целосно професионална војска во рамките на Министерството за одбрана и е составена од црногорската копнена армија, црногорската морнарица и црногорските воздухопловни сили, заедно со специјалните сили. [[Во]] 2006 година била укината регрутацијата. Војската моментално има сила од 1.920 активни членови на должност. Најголемиот дел од својата опрема и сили биле наследени од вооружените сили на Југославија. Бидејќи Црна Гора го сочинува целото крајбрежје на поранешниот сојуз, таа ја задржала практично целата поморска сила. Црна Гора била членка на програмата на НАТО Партнерство за мир, а потоа станала и официјален кандидат за полноправно членство. Црна Гора поднела барање за акциски план за членство на [[5 ноември]] [[2008]] година, и истиот бил одобрен во декември 2009 година. Црна Гора исто така е член на [[Јадранска повелба|Јадранската повелба]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://2009-2017.state.gov/p/eur/rls/fs/112766.htm |title=Adriatic Charter |access-date=7 September 2018 }}</ref>. Црна Гора била поканета да се приклучи во [[НАТО]] на [[2 декември]] [[2015]] година, а на [[19 мај]] [[2016]] година, НАТО и Црна Гора спровеле церемонија на потпишување во седиштето на НАТО во [[Брисел]]. Црна Гора станала 29-та членка на НАТО на 5 јуни 2017 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/nato-ministers-meet-wide-array-security-challenges-39222251 |title=NATO Formally Invites Montenegro as 29th Member |agency=Associated Press |date=19 May 2016 |accessdate=20 May 2016}}</ref>, и покрај противењата на Русија<ref>{{наведени вести |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/defying-russia-montenegro-finally-joins-nato-47837516 |title=Defying Russia, Montenegro finally joins NATO |last=Milic |first=Predrag |date=5 June 2017 |publisher=ABC News |access-date=5 June 2017}}</ref>. === Административна поделба === {{Главна|Административна поделба на Црна Гора}} Црна Гора е поделена на 21 општина и две градски општини, дел од општина Подгорица: {{col-begin}} {{col-3}} * [[Андриевица]] * [[Бар (Црна Гора)|Бар]] * [[Беране]] * [[Биело Поле]] * [[Будва]] * [[Даниловград]] * [[Жабљак]] * [[Колашин]] * [[Котор]] * [[Мојковац]] * [[Никшиќ]] * [[Плав]] {{col-3}} * [[Пљевља]] * [[Плужине]] * '''[[Подгорица]]''' ** [[Голубовци]] ** [[Тузи]] * [[Рожае]] * [[Тиват]] * [[Улцињ]] * [[Херцег Нови]] * [[Цетиње]] * [[Шавник]] {{col-3}} [[Податотека:Municipalities of Montenegro mk.svg|300px|thumb|Општините во Црна Гора.]] {{col-end}} === Градови=== {{Најголеми градови во Црна Гора}} == Демографија == {{Главна|Демографија на Црна Гора}} === Етнички состав === Огромното мнозинство (над 90%) од населението на Црна Гора е од словенско потекло. [[Албанци]]те сочинуваат 5% од населението (4,9 на пописот во 2011 година), додека исто така постои мало ромско малцинство (0,8 на пописот во 2011 година). Словенското население во Црна Гора користи голема разновидност во етничките идентитети за да ја опише нивната етничка припадност. Во првите децении по [[Втората светска војна]], повеќето словенски луѓе се идентификувале себеси како [[Црногорци]], со помалку од 2% [[Срби]] и помалку од 2% [[Хрвати]] во 1948 година. Во последните децении на постоење на Југославија до 5% од населението се изјасниле како [[Југословени]]. За време и по Југословенските војни, етничкиот идентитет на Србите (и воопшто на политичкото влијание на Србија) станало сè поголемо во Црна Гора, а на пописот од 2003 година скоро една третина од населението се идентификувало како Срби. [[Срби]]те најчесто живеат по границите со [[Босна]] и [[Србија]], додека [[Црногорци]]те живеат во центарот на земјата. Словенското население се наоѓа во мнозинските православни христијани, но има и големо муслиманско малцинство, како во [[Босна и Херцеговина]]. Иако повеќето од словенските муслимани во Црна Гора првично исто така се идентификуваа како Црногорци, постепено со текот на времето сè повеќе и повеќе словенски муслимани започнале да го користат терминот муслиман како етничко име, со што се определиле за карактеристичен етно-верски идентитет. По Југословенските војни ова повторно се променило и на пописот во 2003 и 2011 година повеќето етнички муслимани се изјасниле за [[Бошњаци]], главно поради тоа што имале некои историски односи со Бошњаците во Босна и Херцеговина и најчесто живеат во североисточниот дел на Црна Гора. {| class="wikitable" style="text-align: right;" |+ |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Етничка<br />група ! colspan="2" | 1948 ! colspan="2" | 1953 ! colspan="2" | 1961 ! colspan="2" | 1971 ! colspan="2" | 1981 ! colspan="2" | 1991 ! colspan="2" | 2003 ! colspan="2" | 2011 |-bgcolor="#e0e0e0" ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % |- | align="left" | [[Црногорци]] | align="right" | 342.009 | align="right" | 90,7 | align="right" | 363.686 | align="right" | 86,6 | align="right" | 383.988 | align="right" | 81,4 | align="right" | 355.632 | align="right" | 67,2 | align="right" | 400.488 | align="right" | 68,5 | align="right" | 380.647 | align="right" | 61,9 | align="right" | 267.669 | align="right" | 43,2 | align="right" | 278.865 | align="right" | 45,0 |- | align="left" | [[Црногорски Срби|Срби]] | align="right" | 6.707 | align="right" | 1,8 | align="right" | 13.864 | align="right" | 3,3 | align="right" | 14.087 | align="right" | 3,0 | align="right" | 39.512 | align="right" | 7,5 | align="right" | 19.407 | align="right" | 3,3 | align="right" | 57.453 | align="right" | 9,3 | align="right" | 198.414 | align="right" | 32,0 | align="right" | 178.110 | align="right" | 28,7 |- | align="left" | [[Црногорски Хрвати|Хрвати]] | align="right" | 6.808 | align="right" | 1,8 | align="right" | 9.814 | align="right" | 2,3 | align="right" | 10.664 | align="right" | 2,3 | align="right" | 9.192 | align="right" | 1,7 | align="right" | 6.904 | align="right" | 1,2 | align="right" | 6.244 | align="right" | 1,0 | align="right" | 6.811 | align="right" | 1,1 | align="right" | 6.021 | align="right" | 0,9 |- | align="left" | [[Југословени]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 1.559 | align="right" | 0,3 | align="right" | 10.943 | align="right" | 2,1 | align="right" | 31.243 | align="right" | 5,3 | align="right" | 26.159 | align="right" | 4,3 | align="right" | 1.860 | align="right" | 0,3 | align="right" | 1.154 | align="right" | 0,2 |- | align="left" | [[Муслимани]] | align="right" rowspan="2" | 387 | align="right" rowspan="2" | 0,1 | align="right" rowspan="2" | 6.424 | align="right" rowspan="2" | 1.5 | align="right" rowspan="2" | 30.665 | align="right" rowspan="2" | 6,5 | align="right" rowspan="2" | 70.236 | align="right" rowspan="2" | 13,3 | align="right" rowspan="2" | 78.080 | align="right" rowspan="2" | 13,4 | align="right" rowspan="2" | 89.614 | align="right" rowspan="2" | 14,6 | align="right" | 24.625 | align="right" | 4,0 | align="right" | 20.537 | align="right" | 3,3 |- | align="left" | [[Црногорски Бошњаци|Бошњаци]] | align="right" | 48.184 | align="right" | 7,8 | align="right" | 53.605 | align="right" | 8,6 |- | align="left" | [[Црногорски Албанци|Албанци]] | align="right" | 19.425 | align="right" | 5,1 | align="right" | 23.460 | align="right" | 5,6 | align="right" | 25.803 | align="right" | 5,5 | align="right" | 35.671 | align="right" | 6,7 | align="right" | 37.735 | align="right" | 6,5 | align="right" | 40.415 | align="right" | 6,6 | align="right" | 31.163 | align="right" | 5,0 | align="right" | 30.439 | align="right" | 4,9 |- | align="left" | [[Роми]] | align="right" | 162 | align="right" | 0,0 | align="right" | 230 | align="right" | 0,1 | align="right" | 183 | align="right" | 0,0 | align="right" | 396 | align="right" | 0,1 | align="right" | 1.471 | align="right" | 0,3 | align="right" | 3.282 | align="right" | 0,5 | align="right" | 2.601 | align="right" | 0,4 | align="right" | 5.251 | align="right" | 0,8 |- | align="left" | [[Црногорски Македонци|Македонци]] | align="right" | 133 | align="right" | 0,0 | align="right" | 362 | align="right" | 0,1 | align="right" | 593 | align="right" | 0,1 | align="right" | 723 | align="right" | 0,1 | align="right" | 875 | align="right" | 0,1 | align="right" | 1.072 | align="right" | 0,2 | align="right" | 819 | align="right" | 0,1 | align="right" | 900 | align="right" | 0,1 |- |align="left" | Останати/не се изјасниле | align="right" | 1.558 | align="right" | 0,4 | align="right" | 2.033 | align="right" | 0,5 | align="right" | 4.352 | align="right" | 0,9 | align="right" | 7.299 | align="right" | 1,4 | align="right" | 8.107 | align="right" | 1,4 | align="right" | 10.149 | align="right" | 1,7 | align="right" | 37.999² | align="right" | 6,1 | align="right" | 30.547⁴ | align="right" | 4,9 |-bgcolor="#e0e0e0" ! align="left" | Вкупно ! colspan="2" | 377.189 ! colspan="2" | 419.873 ! colspan="2" | 471.894 ! colspan="2" | 529.604 ! colspan="2" | 584.310 ! colspan="2" | 615.035 ! colspan="2" | 620.145³ ! colspan="2" | 620.029 |- | align="left" colspan="17" | <small>¹ Извор: [http://www.monstat.org/eng/index.php Завод за статистика на Црна Гора]</small> ² <small> вклучувајќи и 415 [[Словенци]] ("0.07%"), 362 [[Унгарци]] ("0.06%"), 240 [[Руси]] ("0.03%"), 225 [[Египќани]] (0.02%), 127 [[Италијанци]] ('' 0.02% ''), 118 [[Германци]] ('' 0.02% ''), 2.180 Останати (' "0,31%"), нема одговор 26,906 ('' 4,34% ''), Регионална припадност 1,258 ('' 0,2% ''), Непознат 6,168 ('' 0,99% '') </ small> ³ <small> Вкупното население, вклучувајќи ја и дијаспората беше 672,656 ([[Црногорци]] 273,366 or 40.64%, [[Срби]]: 201,892 или 30.01%, [[Бошњаци]]: 63,272 или 9.41%, [[Албанци]]: 47,682 или 7.09%, [[Муслимани]]: 28,714 или 4.27%, [[Хрвати]]: 7,062 или 1.05%) </small> ⁴ <small> вклучувајќи и 354 [[Словенци]] ('' 0.05% ''), 337 [[Унгарци]] ('' 0.05% ''), 946 [[Руси]] ('' 0.15% ''), ("0.02%"), 131 [[Германци]] ("0,02%"), 197 [[Горанци]]), (0.03%), 8.090 Останати ('' 1.30% ''), Регионална припадност 1.202 ('' 0.03% ''), '0.2%' '), Непозната 30.170 (' '4.8%' ') </ small>|} |} === Религија=== {{Главна|Религија во Црна Гора|Црногорска Православна Црква}} [[Податотека:Religious map of Montenegro by municipality mk.svg|thumb|right|300px|Карта на главните религии според пописот од 2011.]] {{bar box |float=right |title=Верници во Црна Гора |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православни|red|72.07}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|19.11}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|3.44}} {{Столбен постоток|Други|orange|5.39}} }} Црна Гора историски се наоѓала на раскрсницата на мултикултурализмот и со векови ова ја обликуваа својата уникатна форма на соживот меѓу муслиманското и христијанското население<ref>{{Наведена книга |title=Strengthening Religious Tolerance for a Secure Civil Society in Albania and the Southern Balkans |last=Pettifer |first=James |publisher=IOS Press |year=2007 |isbn=978-1-58603-779-6 |location= |pages=}}</ref>. Црногорците историски биле дел од [[Српската православна црква]] (под раководство на Митрополијата на Црна Гора и Приморско), а српското православно христијанство денес е најголема религија во Црна Гора. Црногорската православна црква неодамна била основана и е проследена со мало мнозинство Црногорци, иако не е во заедница со ниту една друга христијанска православна црква, бидејќи не е официјално признаена. И покрај тензиите меѓу религиозните групи за време на [[Босанска војна|Босанската војна]], Црна Гора останала прилично стабилна, главно поради тоа што нејзиното население има историска перспектива за верската толеранција<ref>{{Наведена книга |title=International Religious Freedom 2000: Annual Report: Submitted by the U.S. Department Of State |last=Larkin |first=Barbara |publisher=Diane Publishing |year=2001 |isbn=978-0-7567-1229-7 |location= |pages=}}</ref>. Религиозните институции од Црна Гора имаат загарантирани права и се одвоени од државата. Втората по големина религија е [[ислам]]от, што изнесува 19% од вкупното население во земјата. Една третина од Албанците се [[Католици]] (8.126 во пописот од 2004 година), додека две други третини (22.267) се главно сунитски муслимани; во 2012 година е донесен протокол кој го признава исламот како официјална религија во Црна Гора, обезбедува храна да се служи во воени објекти, болници, домови и сите социјални установи; и дека на муслиманските жени ќе им биде дозволено да носат шамии на глава во училиштата и во јавните институции<ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=DA2F43BACD1FEFE22CCCDB093D5DA0B3?newsId=274558 Rifat Fejzic, the reis (president) of the Islamic community in Montenegro] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055243/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=DA2F43BACD1FEFE22CCCDB093D5DA0B3?newsId=274558 |date=21 September 2013 }} Today's Zaman</ref>. Исто така има и мало римокатолицичко население, главно Хрвати. Од вкупното население според пописот од 2011,<ref name="попис2011"/> 75.77% се Христијани, а 19.11 се Муслимани, односно : {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620.029''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[Православие|Православна вероисповед]] | 446.858 | 72.07 |- | style="background:beige;"| [[Ислам|Исламска вероисповед/ муслиманска вероисповед]] | 118.477<br />(99.038 исламска, 19.439 муслиманска) | 19.11<br />(15.97 исламска, 3.14 муслиманска) |- | style="background:beige;"| [[Католицизам|Католичка вероисповед]] | 21.299 | 3.44 |- | style="background:beige;"| [[Атеисти]] | 7.667 | 1.24 |- | style="background:beige;"| [[Христијани]] | 1.460 | 0.24 |- | style="background:beige;"| [[Адвентизам|Адвентисти]] | 894 |0.14 |- | style="background:beige;"| [[Агнистицизам|Агностици]] | 451 |0.07 |- | style="background:beige;"| [[Јеховини сведоци]] | 145 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[Протестанти]] | 143 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[Будисти]] | 118 | 0.02 |- | style="background:beige;"| ''без определба'' | 16.180 | 2.61 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 6.337 | 1.02 |} :'''Белешка''': ''Во пописот од 2011 година, има две посебни графи за исламот, односно исламска вероисповед и муслиманска вероисповед.'' ==== Попис од 2003 ==== Процентуално, религиите според пописот од 2003 се застапени вака: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620,145''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[Православие]] | 460,383 | 74.24 |- | style="background:beige;"| [[Ислам во Црна Гора|Ислам]] | 110,034 | 17.74 |- | style="background:beige;"| [[Католицизам во Црна Гора|Католицизам]] | 21,972 | 3.54 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 27,756 | 4.48 |} === Јазици === [[Податотека:Linguistic map of Montenegro by municipality mk.svg|thumb|right|300px|Мнозинските јазици во Црна Гора по општини според пописот од 2011.]] Поголем дел од црногорското население зборува на [[српски јазик]], поточно на ијекавскиот дијалект. Со независноста на Црна Гора се развила и идејата за посебен [[црногорски јазик]] кој сè уште не е кодифициран. Сепак, црногорскиот јазик е прв службен јазик во Црна Гора, но службени јазици се и: [[албански јазик]], [[српски јазик]], [[босански јазик]] и [[хрватски јазик]]. Според пописот од 2011, во Црна Гора се зборува на<ref name="попис2011"/>: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620.029''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[српски јазик|српски]] |265.895 | 42.88 |- | style="background:beige;"| [[Црногорски јазик|црногорски]] | 229.251 | 36.97 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|босански]] | 33.077 | 5.33 |- | style="background:beige;"| [[албански јазик|албански]] | 32.671 | 5.27 |- | style="background:beige;"| [[српскохрватски јазик|српскохрватски]] | 12.559 | 2.03 |- | style="background:beige;"| [[ромски јазик|ромски]] | 5.169 |0.83 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|''бошњачки'']] | 3.662 | 0.59 |- | style="background:beige;"| [[хрватски јазик|хрватски]] | 2.791 | 0.45 |- | style="background:beige;"| [[руски јазик|руски]] | 1.026 | 0.17 |- | style="background:beige;"| ''[[Српски јазик|српско]]-[[црногорски јазик|црногорски]]'' | 618 | 0.10 |- | style="background:beige;"| [[македонски јазик|македонски]] | 529 | 0.09 |- | style="background:beige;"| ''[[Црногорски јазик|црногорско]]-[[српски јазик|српски]]'' | 369 | 0.06 |- | style="background:beige;"| [[унгарски јазик|унгарски]] | 225 | 0.04 |- | style="background:beige;"| ''[[хрватски јазик|хрватско]]-[[српски јазик|српски]]'' | 224 | 0.04 |- | style="background:beige;"| [[англиски јазик|англиски]] | 185 | 0.03 |- | style="background:beige;"| [[германски јазик|германски]] | 129 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[словенечки јазик|словенечки]] | 107 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[романски јазик|романски]] | 101 |0.02 |- | style="background:beige;"| ''мајчин јазик'' | 3.318 | 0.54 |- | style="background:beige;"| ''регионални јазици'' | 458 | 0.07 |- | style="background:beige;"| ''без определба'' | 24.748 | 3.99 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 2.917 | 0.47 |} ==== Попис од 2003 ==== Според пописот од 2003 година во Црна Гора се зборува на: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620,145''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[српски јазик|српски]] | 393,740 | 63.49 |- | style="background:beige;"| [[Црногорски јазик|црногорски]] | 136,208 | 21.96 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|босански]] | 34,078 | 5.49 |- | style="background:beige;"| [[албански јазик|албански]] | 32,603 | 5.26 |- | style="background:beige;"| [[хрватски јазик|хрватски]] | 2,791 | 0.45 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 20,725 | 3.34 |} === Градови === {{Главна|Список на градови во Црна Гора}} {{Најголеми градови во Црна Гора}} == Стопанство == {{Главна|Економија на Црна Гора}} [[Податотека:Budva, view from Gospostina.jpg|мини|десно|Еден од главните туристички центри, Будва.]] [[File:The port of Bar, view from Vrsuta mnt (39372956332).jpg|thumb|Бар]] Економијата на Црна Гора претежно е заснована на услуги, и делумно се наоѓа во процес на економска транзиција. Економијата на оваа мала балканска држава се опоравува од влијанието на Југословенските војни, период кога започнал падот на индустријата по распадот на СФРЈ и економските санкции на ООН. Според [[ММФ]], номиналниот БНП на Црна Гора во [[2008]] бил $4.822 милијарди, додека БНП по глава на жител бил 11.091 долар. Во [[2007]] година било пресметано дека 72.4% од БНП на Црна Гора потпаѓа под секторот на услуги, 17.6% на индустриското производство и земјоделството со 10%. Од индустријата, Црна Гора произведува [[алуминиум]] и [[челик]], а [[Туризам во Црна Гора|туризмот]] е значајна стопанска гранка. Во 2019 година, [[БДП]] по глава на жител на Црна Гора изнесувал 8 704 [[долар]]и, со што таа била рангирана на 35. место во однос на [[Европа]] и 78. во светот.<ref>http://statisticstimes.com/economy/european-countries-by-gdp-per-capita.php statisticstimes.com (пристапено на 12.06.2020)</ref> По референдумот за независност, црногорската економија продолжила да се трансформира, со прогласена цел да стане елитно туристичко одредиште и да се приклучи кон [[Европската унија]]. Биле направени напори за привлекување странски инвеститори во туризмот, како и во големи инфраструктурни проекти, кои се потребни за да се олесни развојот на туризмот. Црна Гора доживеала бум во недвижности во 2006 и 2007 година, кога богатите [[Руси]], [[Британци]] и други започнале да купуваат имот на црногорскиот брег. Црна Гора, од [[2008]] година, добила повеќе странски инвестиции по глава на жител отколку која било друга нација во [[Европа]]. Поради [[Странски директни инвестиции|странските директни инвестиции]], црногорската економија пораснала со многу брзо темпо во последниве години. Сепак, [[Големата рецесија|рецесијата на крајот на 2000-тите]] неизбежно го забавила растот, бидејќи најголемите гринфилд инвестиции (развој на [[Велика Плажа]], [[Ада Бојана]], [[Буљарица]], [[Јаз]], изградба на автопатот Бар-Бољаре, нови електрани) можело да се одложи. Рецесијата, исто така, сериозно наштетила на фабриката за алуминиум во [[Подгорица]], изградена во 1969 година и најголем единствен учесник во БДП и главен извозник. Во првата половина на 2012 година, Црна Гора извезила стоки (претежно метали) во вредност од 182,3 милиони евра, што е за 14,6% помалку во однос на истиот период од претходната година. Главните извозни партнери биле Хрватска (47,2 милиони евра), Србија (36,8), Босна и Херцеговина и Унгарија (12,7). Увозот (претежно храна, нафта и електрична енергија) изнесувал 864,9 милиони евра, што е за 2,6% повеќе од истиот период претходната година. Најголеми увозни партнери биле Србија (249,2 милиони евра), Грција (73), Босна и Херцеговина (59,8)<ref>B92, [http://www.b92.net/biz/vesti/region.php?yyyy=2012&mm=07&dd=26&nav_id=629712 Crna Gora najviše uvozi iz Srbije], 26.07.2012</ref>. Банкарскиот сектор на Црна Гора е високо концентриран со висок удел на странски капитал. Банките во Црна Гора обично функционираат како универзални банки, обезбедувајќи малопродажни и корпоративни банкарски производи и услуги. Во текот на последните години (2007-2016), банките привлекуваат депозити од резидентите и нерезидентите. Поголемиот дел од банките нудат сметки за нерезиденти, обично на физички и правни лица<ref>[https://thebanks.eu/articles/offshore-banking-in-Montenegro Offshore Banking in Montenegro]</ref>. ===Инфраструктура=== [[File:Montenegro motorways.JPG|thumb|left|upright=1.2|Патишта на Црна Гора]] [[File:View over Bay of Kotor - Montenegro - 01.jpg|thumb|[[Бока Которска]]]] [[File:Buljarica beach.jpg|thumb|right|Плажа [[Буљарица]]]] Црногорската патна инфраструктура сè уште не е во западноевропските стандарди. И покрај обемната патна мрежа, во земјата не постојат целосни стандарди за автопат. Изградбата на нови автопатишта се смета за национален приоритет, бидејќи тие се важни за единствен регионален економски развој и развој на Црна Гора како привлечно туристичко одредиште. Тековните европски правци што минуваат низ Црна Гора се Е65 и Е80. Основата на црногорската железничка мрежа е железничката линија Белград-Бар, која обезбедува меѓународна врска кон [[Србија]]. Постои домашната линија, железничката пруга Никшиќ-Подгорица, која со децении била управувана како товарна линија и сега е отворена и за патнички сообраќај по реконструкцијата и електрификацијата во [[2012]] година. Другата линија е од [[Подгорица]] кон албанската граница, а железницата Подгорица-Скадар, не е во употреба. Црна Гора има два меѓународни аеродроми, [[Аеродром Подгорица|аеродромот во Подгорица]] и [[Аеродром Тиват|аеродромот во Тиват]]. Двата аеродроми опслужиле 1,1 милион патници во 2008 година. Пристаништето во Бар е главното пристаниште на Црна Гора. Првично изградено во [[1906]] година, пристаништето било речиси целосно уништено за време на [[Втората светска војна]], со реконструкција која започна во 1950 година. Денес, тоа е опремена да се справи со над 5 милиони тони товар годишно, иако распадот на поранешна Југославија и големината на црногорскиот индустрискиот сектор резултирала со тоа што пристаништето работело со загуба и многу помалку од капацитетот за неколку години. Се очекува реконструкцијата на железничката линија Белград-Бар и предложениот автопат Белград-Бар да го врати пристаништето до капацитет. ===Туризам=== {{Главна|Туризам во Црна Гора}} [[File:Velke a male Skrcke jezero mezi Prutasem a Planinici (2330 m.jpg|thumb|[[Дурмитор]]]] Туризмот во Црна Гора една од најбрзо растечките туристички одредишта изминатата деценија. Во [[2007]] година повеќе од еден милион туристи ја посетиле Црна Гора, со што биле направени околу 7,3 милиони ноќевања (23% повеќе во споредба со 2006 година). Ова изнесувало околу 480 милиони евра во приходите од туризмот во 2007 година (39% повеќе во споредба со претходната година). [2015] Туризмот реализирал над 1,7 милиони пристигнувања, со понатамошно зголемување во 2016 година<ref>{{наведени вести|url=http://rtcg.me/vijesti/ekonomija/152512/od-turizma-zaradili-900-miliona-.html|title=Od turizma zaradili 900 miliona|last=inbox-online.com|newspaper=RTCG – Radio Televizija Crne Gore – Nacionalni javni servis|access-date=2017-01-05}}</ref>. Истата година, крајбрежниот град [[Котор]] бил именуван за најдобар град за посета на [[Лонли планет]]<ref>{{Citation|last=Lonely Planet|title=The best places in the world to travel in 2016 {{!}} Lonely Planet|date=2015-10-27|url=https://www.youtube.com/watch?v=8xAhTojgNmE|accessdate=2017-01-05}}</ref>, додека самата земја е постојано вклучена во туристичките врвни списоци. Со вкупно 1,8 милиони посетители во 2016 година, нацијата станала 36-та (од 47 земји) најпопуларна земја која патува во Европа<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Mark Hillsdon|title=The European capital you'd never thought to visit (but really should)|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/|website=Telegraph|date=27 February 2017}}</ref>. Црна Гора дополнително била посетена од преку 2 милиони туристи во 2017 година. Владата има за цел да привлече гринфилд инвестиции, кои треба најдобро да ги искористат неразвиените делови на брегот, како што се [[Јаз]], [[Велика Плажа]], [[Ада Бојана]] и [[Буљарица]]. Ваквите инвестиции би можеле потенцијално да ја преструктуираат привлечноста на Црна Гора на туристите, што ќе ја направи висококонкурентно одредиште за одржлив квалитетен туризам. Црна Гора може да биде претставена како одредиште кое нуди разновидни атракции и целогодишен туризам со можно објавување на различните одлики. Затоа, мастерпланот за туризам на Црна Гора исто така го отвора патот за национална програма за развој на природен туризам, особено пешачење и велосипедизам, со нова инфраструктура и услуги. Реализацијата на тригодишната програма започнала во 2007 година. == Култура == {{Главна|Култура во Црна Гора}} [[Податотека:Vladin Dom (Dom Rządowy) w Cetinje 01.jpg|мини|лево|Народен музеј на Црна Гора]] Културата на Црна Гора била под влијание на повеќе различни влијанија низ историјата. На таа култура влијаело православието, словенството, европската и исламската култура. Црна Гора има повеќе културни знаменитости од готскиот и барокскиот стил. Брегот на Црна Гора е познат по верските објекти од двете христијански религии. == Спорт== {{Главна|Спорт во Црна Гора}} [[File:MontenegrinFans2.jpg|thumb|[[Стадион Подгорица]].]] Најпопуларни спортови во Црна Гора се тимските спортови, како што се [[фудбал]]от, [[кошарка]]та, [[ватерполо]], [[одбојка]] и [[ракомет]]. Другите спортови се [[бокс]], [[тенис]], [[пливање]], [[џудо]], [[карате]], [[атлетика]], [[пинг-понг]] и [[шах]]. Најпопуларниот спорт е фудбалот. Меѓу многуте големи играчи од Црна Гора се [[Дејан Савиќевиќ]], [[Предраг Мијатовиќ]], [[Мирко Вучиниќ]] или [[Стеван Јоветиќ]]. [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора|Црногорската фудбалска репрезентација]], основан во [[2006]] година, играл во плејофот за [[Европско првенство во фудбал 2012|Евро 2012]], што е најголем успех во историјата на репрезентацијата. Најуспешен клуб на домашните црногорски фудбалски натпревари е [[ФК Рудар Пљевља]], со две шампионски титули и четири првенства. Историски гледано, најуспешните клубови, а денес најпопуларни се [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], кои биле членови на Југословенската прва лига. Најпознато е фудбалското соперништво меѓу [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], познато како црногорско дерби. Друго традиционално фудбалско соперништво е помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Ловчен Цетиње]]. Во периодот 2000-2009 година постоел огромен интерес за соперништво во Подгорица помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Зета]], а во периодот 2008-2014 година имало уште едно важно локално дерби во топ-ниво натпревар помеѓу тимови од Никшиќ - ФК Сутјеска и ФК Челик Никшиќ. Од [[2006]] година, меѓу важните дерби натпревари е ФК Будуќност - ФК Рудар Пљевља. Ватерполото често се смета за национален спорт. Црногорската репрезентација е еден од највисоко рангираните тимови во светот, освојувајќи златен медал на [[Европско првенство во ватерполо 2008|Европското првенство за ватерполо]] во [[2008]] година во [[Малага]], [[Шпанија]], и освојувајќи го златниот медал во [[Светската лига во ватерполо|Светската лига за мажи]] во [[2009]] година, кое се одржало во црногорскиот главен град [[Подгорица]]. Црногорскиот тим [[ВК Приморац]] од [[Котор]] станал шампион на Европа во Евролига 2009 во [[Риека]], [[Хрватска]]. [[Кошаркарска репрезентација на Црна Гора|Црногорскиот национален кошаркарски тим]] е познат со добри остварувања и во минатото освоил многу медали како дел од [[Кошаркарска репрезентација на Југославија|Југославија]]. Во 2006 година, [[Кошаркарска федерација на Црна Гора|Кошаркарската федерација на Црна Гора]], заедно со овој тим, самостојно се приклучиле кон [[Меѓународна кошаркарска федерација|Меѓународната кошаркарска федерација]] ([[ФИБА]]), по независноста на Црна Гора. Црна Гора досега учествувала на две европски првенства. Меѓу женските спортови, [[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора|Ракометната репрезентација]] е најуспешна, освојувајќи го [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европското првенство]] во [[2012]] година и завршувајќи како второпласирани на [[Ракометот на Летните олимписки игри 2012|Летните олимписки игри 2012]]. [[ЖРК Будуќност Подгорица]] на две пати ја освоил Лигата на шампионите. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == {{Портал|Црна Гора}} * [[Подгорица]] * [[Црногорски јазик]] * [[Цетиње]] == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.gov.me/eng/ Влада на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090215000303/http://www.gov.me/eng/ |date=2009-02-15 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/montenegro.html Шеф на држава и кабинет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100528055216/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/montenegro.html |date=2010-05-28 }} ; Општи информации * {{CIA World Factbook link|mj|Црна Гора}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montenegro.htm Црна Гора на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120830120309/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montenegro.htm |date=2012-08-30 }} * [http://www.me/english/naslovna/index.htm Република Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081216042336/http://www.me/english/naslovna/index.htm |date=2008-12-16 }} * [http://www.montenegrowing.me/pocetna.1.html Економски портал MONTENEGROWING.ME] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090413203044/http://www.montenegrowing.me/pocetna.1.html |date=2009-04-13 }} ; Друго * [http://gallery.hlawiczka.com/c_hora/index.htm Фотогалерија- Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506044632/http://gallery.hlawiczka.com/c_hora/index.htm |date=2009-05-06 }} * [http://pictures.montenegro-travel-guide.info/ Слики од Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090715084834/http://pictures.montenegro-travel-guide.info/ |date=2009-07-15 }} * [http://iwitnessdestinations.com/montenegro/ Видео портал на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090420044158/http://iwitnessdestinations.com/montenegro/ |date=2009-04-20 }} * [http://www.ulcinjtoday.com Information and Вести за крајбрежјето на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200712221502/http://www.ulcinjtoday.com/ |date=2020-07-12 }} {{Geographic location | Centre = {{знаме|Montenegro}} | North = {{знаме|Serbia}} | Northeast = {{знаме|Serbia}} | East = {{знаме|Kosovo}} | Southeast = {{знаме|Albania}} | South = [[Јадранско Море]] | Southwest = [[Јадранско Море]] | West = {{знаме|Croatia}} | Northwest = {{знаме|Bosnia and Herzegovina}} }} {{Држави на Европскиот континент}} {{Словенска Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Црна Гора]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Балканскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] ahx7utupb6e63k4xrnai01s0az13qn8 5605299 5605275 2026-08-05T06:52:29Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (2) 5605299 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |native_name = ''Црна Гора''<br /> ''Crna Gora'' |conventional_long_name = Црна Гора |common_name = Црна Гора |demonym = [[Црногорци]] (Црногорец/Црногорка) |image_flag = Flag of Montenegro.svg |image_coat = Coat of arms of Montenegro.svg |image_map = Europe-Montenegro.svg |map_caption = {{map caption|location_color=зелено|region=Европа|region_color=темнозелено|legend=Europe-Montenegro.svg}} |image_map2 = |national_motto = |national_anthem = <span style="line-height:1.25em;">''[[Ој светла мајска зоро]]''<br /><center>[[File:National Anthem of Montenegro.ogg]]</center> |official_languages = [[црногорски јазик|црногорски]] |capital = [[Подгорица]]¹ |latd=42 |latm=47 |latNS=N |longd=19 |longm=28 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = парламентарна република |leader_title1 = [[Претседател на Црна Гора|Претседател]] |leader_title2 = [[Премиер на Црна Гора|Премиер]] |leader_title3 = Претседател на собранието |leader_name1 = [[Јаков Милатовиќ]] |leader_name2 = [[Милојко Спаиќ]] |leader_name3 = [[Даниела Ѓуровиќ]] |area_rank = 160. |area_magnitude = |area_km2 = 13,812 |area_sq_mi = 5,019 |percent_water = 1.5 |population_estimate_rank = 164-та |population_estimate_year = 2009 |population_census = 620.029 |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 50 |population_density_sq_mi = 115.6 |population_density_rank = 121. | GDP_PPP = $11.381&nbsp;милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=85&pr1.y=5&c=943&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Montenegro |publisher=International Monetary Fund |accessdate=23 January 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $18,261<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 74та | GDP_nominal = $4.020&nbsp;милијарди<ref name="data.un.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://data.un.org/en/iso/me.html}}</ref> | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $6,424<ref name="data.un.org"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 80та |sovereignty_type = Основана|sovereignty_note = |established_event1 = Прва независност на [[Дукља]] од [[Византија]] |established_date1 = 854{{Citation needed|date=March 2011}} |established_event2 = Втора независност на [[Дукља]] од [[Византија]] |established_date2 = 1042 |established_event3 = Независност на [[Кнежевство Зета|Зета]] од Србија |established_date3 = 1360 (''[[де јуре]]'')<br />1356 (''[[де факто]]'') |established_event4 = Независност од Отоманското Царство |established_date4 = 1799 (''де факто'')<br />1878 (''де јуре'') |established_event5 = Независност од [[Србија и Црна Гора]] |established_date5 = 2006 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 32.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Eurostat |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/map?lang=en |access-date=2022-08-05 |website=ec.europa.eu}}</ref> | HDI = 0.807 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2014 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> | HDI_rank = 49та |currency = [[Евро]] |currency_code = EUR |country_code = |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | 45% [[Црногорци]] | 28,7% [[Срби]] | 8,6% [[Бошњаци]] | 4,9% [[Албанци]] }} |ethnic_groups_year = 2011<ref name="попис2011">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|title=Попис на населението на Црна Гора, 2011|date=2011|language=cnr|accessdate=2011-07-12}}</ref> |utc_offset_DST = +2 |drives_on = десно |cctld = [[.me]] |calling_code = [[Телефонски броеви во Црна Гора|382]] |ISO_3166-1_alpha2 = ME |ISO_3166-1_alpha3 = MNE |ISO_3166-1_num = 499 |vehicle_code = MNE |footnotes = ¹ Традиционална престолнина е [[Цетиње]]. }} '''Црна Гора''' ([[црногорски јазик|црногорски]] и {{Langx|sr|Црна Гора / Crna Gora}}) — [[независна држава]] на [[Балканскиот Полуостров]]. Земјата на југозапад излегува на [[Јадранското Море]], додека на запад граничи со [[Хрватска]], на северозапад со [[Босна и Херцеговина]], на североисток со [[Србија]], на исток со [[Косово]] и на југозапад граничи со [[Албанија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&tab=wl&q=goo |title=goo - Google Maps |publisher=Maps.google.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2011-10-01}}</ref> Најголем и главен град на Црна Гора е [[Подгорица]], а [[Цетиње]] е назначен за „престолнина“ на Црна Гора како поранешен кралски главен град. Црна Гора има површина од 13.812 квадратни километри и население од 620.079 (според пописот во 2011 година). Историјата на Црна Гора датира уште од [[IX век]] со основањето на [[Дукља]], вазална држава на [[Византија]]. За тоа време, Дукља била владеена од династијата [[Воисавлевиќи]]<ref name=Luscombe>{{Наведена книга |author1=David Luscombe |author2=Jonathan Riley-Smith |title=The New Cambridge Medieval History: Volume 4, c. 1024{{snd}}c. 1198|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC&pg=PA267|date= 2004|publisher=Cambridge University Press | pages=266–|isbn=9780521414111 }}</ref><ref name=Sedlar>{{Наведена книга |author1=Jean W Sedlar |title=East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500 |url=https://books.google.com/?id=4NYTCgAAQBAJ&lpg=PP1&dq=East%20Central%20Europe%20in%20the%20Middle%20Ages%2C%201000-1500&pg=PA32 |publisher=[[University of Washington Press]] |pages=21–|isbn=9780295800646 |date=2013 }}</ref><ref>{{Наведена книга |author1=John Van Antwerp Fine |title=he early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century |url=https://books.google.com/?id=RSNpAAAAMAAJ&q=raska+duklja+serbian+principality&dq=raska+duklja+serbian+principality |publisher=[[University of Michigan Press]] |pages=194|isbn=9780472100255 |year=1983 }}</ref>. Во [[1042]] година, на крајот од дваесетипетгодишното владеење, кралот Воислав победил во Битката кај [[Бар (Црна Гора)|Бар]] против [[Византија]] и Дукља станала независна држава. Својот подем и просперитет, Дукља ги здобила за време на владеењето на крал Михаило и неговиот син крал Богин.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.montenegro.org/duklja.html |title=Duklja, the first Montenegrin state |publisher=Montenegro.org |date= |accessdate=2011-10-01 |archive-date=1997-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/19970116032145/http://www.montenegro.org/duklja.html |url-status=dead }}</ref> Од [[XI век]] државата почнала да се нарекува [[Кнежевство Зета]], но оваа држава завршила со нејзиното инкорпорирање кон [[Рашка]] и почетокот на династијата [[Црноевиќи]] кога Зета почнала да се нарекува и со денешното име - Црна Гора. Од [[Отоманското Царство]], Црна Гора се одделила во [[1878]] година. Од [[1918]] година државата била дел од повеќето политички формации на Југославија, за на [[21 мај]] [[2006]] година на референдум Црна Гора гласала за независност, додека на 3 јуни истата година независноста и официјално била прогласена. Според [[Индекс на човеков развој|Индексот на човеков развој]], Црна Гора е класифицирана како развиена држава. Црна Гора е член на [[ООН]], [[НАТО]], [[ОБСЕ]], [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и различни меѓународни организации. Црна Гора е во преговори за членство во [[ЕУ]]. == Потекло на поимот == [[File:Ancient city Doclea - ruins 02.jpg|thumb|лево|Римскиот град Доклеа]] Името ''Црна Гора'' за првпат во пишаните извори се појавило во [[1296]] година во прозивот на српскиот крал [[Стефан Урош II]] во контекст на регионот околу [[Скадарско Езеро]].<ref>Стара Црна Гора, Јован Ердељановић, 34. стр.</ref> Ова име најверојатно потекнува како одлика на регионот околу [[Ловќен]] кој бил прекриен со густа шума. Неговото значење се наоѓа во старословенскиот топоним за големи и густи гори или црни шумски предели<ref name="EJ">{{наведена книга |last=Павичевић |first=Бранко |authorlink= |coauthors= |title=Енциклопедије Југославије |year= 1982 |publisher=ЈЛЗ Загреб |location= |id= }}</ref>. Горноспоменатиот регион станал познат како „Стара Црна Гора“ во XIX век за да се разликува од новоосвоената територија Брда<ref name=Fine532>{{harvnb|Fine|1994|p=532}}</ref>. Црна Гора се зголемила територијално неколкупати до XX век како резултат од војните против [[Турците]], кога Црна Гора ја имала освоено и [[Стара Херцеговина]] и делови од [[Метохија]] и јужна [[Рашка]]. Државата, територијално, многу малку се промена од тогаш, ја изгубила [[Метохија]], а ја добила [[Бока Которска]]. Во [[италија]]нските документи Црна Гора за првпат се споменува во [[1348]] година како ''Cerna Gora'', а додека во [[Дубровничка Република|Дубровничката Република]] во [[1379]] со назив ''Cernagora''<ref>{{наведена книга |last=Ћоровић |first=Владимир |authorlink= |coauthors= |title=Историја српског народа |year= |url=http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/4_5_l.html |publisher= |location= |id= |access-date=2009-07-11 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212220621/http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/4_5_l.html |url-status=dead }}</ref>. Името на државата во повеќето [[Западна Европа|западноевропски]] јазици рефлектира усвојување на [[италијански|италијанско-венецискиот]] збор ''monte negro'' (на модерен [[италијански]] тоа е monte nero), што значи „црна гора или планина“, којшто датира од ерата на [[Венеција|венециската]] хегемонија во регионот во [[Среден век|средниот век]]. Останатите јазици, посебно блиските, го користат истото име „Црна Гора“. == Историја == {{Главна|Историја на Црна Гора}} === Антички период === [[Податотека:Doclea_Roman_city_Podgorica.jpg|мини|лево|Илирскиот и римски град Доклеа.]] Првите забележани жители на територијата на Црна Гора биле [[Илири]]те. Во [[9]] година [[Римјани]]те ја освоиле Црна Гора. === Црногорски кнежевства=== [[File:Seal of Constantine Bodin.jpg|thumb|left|220px|Печат на [[Константин Бодин]], средновековен крал и владетел на [[Дукља]]. Претставени се [[Свети Теодор Тирон]] и [[Свети Георги]]]] Во [[9 век]], на територијата на Црна Гора се наоѓале три словенски кнежевства: [[Дукља]], приближно одговарајќи на јужната половина од земјата, [[Травунија]], на запад, и [[Рашка]] на север<ref name=Luscombe /><ref name=Sedlar />. Дукља ја стекнала својата независност од [[Византија]] во [[1042]] година. Во текот на следните неколку децении, ја проширила својата територија кон соседните Рашка и [[Босна]], а исто така станала признаена и како царство. Неговата моќ започнала да опаѓа на почетокот на [[12 век]]. По смртта на кралот Бодин (во 1101 или 1108), следеле неколку граѓански војни. Дукља го достигнала својот зенит во времето на синот на Воислав, [[Михаил (Дукља)|Михаил]] (1046-81) и неговиот внук [[Константин Бодин]] (1081-1101)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.montenegro.org/duklja.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19970116032145/http://www.montenegro.org/duklja.html |url-status=dead |archive-date=16 January 1997 |title=Duklja, the first Montenegrin state |publisher=Montenegro.org |accessdate=7 December 2012}}</ref>. До [[13 век]], [[Зета]] ја заменила Дукља. Во доцниот 14 век, јужниот дел на Црна Гора (Зета) стапила под власта на благородното семејство Балшиќ, а Зета се почесто започнала да се нарекува Црна Гора. Додека благородништвото се борело за престолот, царството било ослабено, а до [[1186]] година го освоило [[Стефан Немања]] и Црна Гора била вклучена во составот на [[Српско Царство|Српското Царство]] како провинција наречена Зета. Откако [[Српско Царство|Српското Царство]] се распаднало во втората половина на [[14 век]], најмоќното семејство Балшиќ станале владетели на Зета. Во [[1421]] година, Зета била припоена кон [[Српско Деспотство|Српското Деспотство]], но по 1455 година, уште едно благородно семејство од Зета, Црноевиќи, станале суверени владетели на земјата, што ја направило последната слободна монархија на Балканот пред да падне под власта на [[Османлии]]те во [[1496]] година, и се припои кон Скадарскиот санџакот. За време на владеењето на Црноевиќи, Зета станала позната под нејзиното сегашно име - Црна Гора. Кратко време, Црна Гора постоела како посебен автономни санџак во 1514-1528 (Санџак Црна Гора). Исто така, регионот на Стара Херцеговина била дел од Херцеговина. === Османлиски период=== Поголемиот дел од денешна Црна Гора под османлиска власт бил во периодот од [[1496]] до [[1878]] додека крајбрежјето било под венецијанска контрола<ref>{{Наведена книга|last=Ćorović|first=Vladimir|title=Istorija Jugoslavije|authorlink=Vladimir Ćorović|year=1933|publisher=Narodno Delo|location=Beograd|url=http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5_(%D0%92._%D0%8B%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B)_3.11|accessdate=27 April 2011|language=sr|quote=Год. 1499. припојена је била Црна Гора скадарском санџакату. Али, год. 1514. одвојио је султан поново и поставио јој за управника, као санџак-бега, потурченог Станишу, односно Скендер-бега Црнојевића.}}</ref>. Денешна Црна Гора била вклучена во [[Скадарски санџак|Скадарскиот санџак]] и [[Босански санџак|Босанскиот санџак]] додека [[Горна Зета]] останала независна. Во [[1514]] година Османлиите зазеле поголем дел од земјата и бил прогласен посебен црногорски санџак а за прв санџакбег бил избран по наредба на [[Бајазид II]], [[Скендербег Црнојевиќ]] кој го прифатили исламот. По неговата смрт црногорскиот санџак бил вклучен во составот на Скадарскиот санџак. И покрај тоа што паднала под османлиска власт, Црна Гора главно поради својата географска положба, задржила одреден степен на самостојност. И покрај специјалната автономија, во текот на [[17 век]] во земјата имало поголем број на бунтови, кои кулминирале со поразот на Османлиите во [[Големата турска војна]] кон крајот на тој век. === Кнежевство и кралство=== [[Податотека:King Nikola of Montenegro.jpg|десно|мини|200п|Никола I Петровиќ, единствениот крал на Кралството Црна Гора]] Делови од територијата биле контролирани од страна на [[Венецијанска Република|Венеција]] и [[Прво Француско Царство|Првото Француско Царство]] и [[Австроунгарија]]. Во [[1515]] година, Црна Гора станала теократска држава на чие чело се наоѓале владиките на Црногорската митрополија од династијата Петровиќ-Његош. Сепак, [[Венецијанска Република|Венеција]] ги бирала гувернерите во црногорската политика. Републиката била наследена од [[Австриско Царство|Австриската империја]] во [[1797]] година, а гувернерите биле укинати од страна на принцот-бискупот [[Петар Петровиќ - Његош|Петар II]] во [[1832]] година. Неговиот претходник [[Петар I Петровиќ Његош|Петар I]] придонел за обединување на Црна Гора. По смртта на владиката [[Петар Петровиќ Његош]] во [[1851]], тој бил наследен од страна на [[Данило Петровиќ]]. Данило се оженил во [[1852]] и ја одбил својата духовна титула и ја презел титулата [[кнез]] и својата земја ја претворил во секуларно кнежевство. По убиството на кнезот Данило во [[1860]], на престолот дошол [[Никола Петровиќ]] на [[14 август]] [[1860]]. Помеѓу [[1861]] и [[1862]], Никола водел неуспешна војна против [[Османлии]]те , а Црна Гора низ тешки маки ја сочувала својата независност. Кнезот Никола водел многу поуспешна војна против [[Османлии]]те во [[1875]]. [[Османлиско-црногорска војна (1876-1878)|Османлиско-црногорската војна (1876-1878)]] довела до конечно протерување на [[Османлии]]те од црногорската земја. Како позадина на војната било [[Херцеговско востание (1875-1878)|востанието во Херцеговина]] и почетокот на [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]] истата година. Една од најодлучувачките [[Битка кај Волчиот дол|битки била кај Волчиот дол]] каде османлиските сили имале загуба од 4,000 војници наспроти 70 црногорски војници. По оваа победа битки се воделе и на границата кон [[Херцеговина]] и [[Албанија]]. На [[24 септември]] бил освоен [[Никшиќ]], а по ова следувале [[Бар]], [[Улцињ]], [[Грможур]] итн. Војната завршила со потпишување на примирјето од Едрене меѓу Руската и Османлиското Царство. Територијата на Црна Гора се проширила од 4.405&nbsp;км² на 9.475&nbsp;км² а по Берлинскиот конгрес земјата добила независност. Принцот [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]] ја прогласисл Црна Гора за кралство на 28 август 1910 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dlib.me/skenovi/glas-crnogorca-nedjeljni-list-za-politiku-i-knjizevnost1-1910/08-15-broj-35/185.jpg|title=Глас Црногорца|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> со што ја подигнал земјата од тогашниот ранг на кнежевство. Тој се прогласил за крал Никола I, а со земјата владеел од 1861 година како принц. Во текот на своето владеење, посебно на почетокот на [[XX век]], тој иницирал неколку реформи за модернизација на земјата, вовел устав и нова валута наречена [[црногорски перпер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.me/a562622/Info/Drustvo/PERPERI-Jedini-crnogorski-drzavni-novac.html|title=Priča o crnogorskim perperima: Više od novca! FOTO|work=MTELCG|language=en-US|accessdate=2019-04-01}}</ref> === Балкански и Прва светска војна=== [[Податотека:Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|десно|мини|200п|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица, во 1913 година.]] На почетокот на [[XX век]], помеѓу балканските држави склучиле воено-политички сојуз за војна против [[Отоманско Царство|Османлиите]]. Првичниот договор бил меѓу [[Кралство Грција|Грција]] и [[Царство Бугарија|Бугарија]], ним им се приклучила [[Кралство Србија|Србија]], а по потпишувањето на спогодбата со Србија, во септември 1912 година, на овој сојуз се приклучила и Црна Гора. Според спогодбата, црногорската војска требала со главниот дел од својата војска да дејствува кон [[Скадар]], северна Албанија и Македонија, а со помалиот дел од војската да се насочи кон [[Нови Пазар]] и [[Санџак]]. Според направената спогодба меѓу членките на сојузот, до 15 октомври [[1912]] година, требало да се објави војна на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]]. Затоа Црна Гора, според таа спогодба, на 26 септември 1912 година им објавила војна на Османлиите.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=211}}</ref>. По завршувањето на војните, на Меѓународната конференција биле исцртани новите граници на Балканот. Црна Гора, иако не го добила [[Скадар]], добила проширување од околу 5.000 км². Во нејзиниот состав влегле: Малесија, дел од Новопазарскиот Санџак, дел од Метохија сè до [[Бел Дрим]] и градовите: [[Мојковац]], [[Бијело Поље]], [[Беране]], [[Рожаје]], [[Гусиње]], [[Плав]], [[Пеќ]] и [[Ѓаковица]]. Со новите граници за првапт во новиот век била направена територијална врска меѓу Црна Гора и Србија. Цената за ова била голема – загинале околу 3.100 војници, а околу 6.500 биле ранети. Протерувањето на Османлиското Царство од балканските земји значело губење на важноста и поддршката за Црна Гора од страните земји, првенствено од Русија. Руската политика по 1913 година, јавно и отворено го протежирала својот нов став дека не е потребна заштита на Црна Гора и дека со отстранувањето на Османлиското Царство таа треба да се спои со Србија. [[Податотека:Mojkovacka bitka.PNG|мини|250п|Мојковачката битка, 6-7 јануари 1916 година.]] [[Податотека:Alexius WW1 Kapitulation Montenegros.jpg|мини|250п|Капитулација на црногорската војска во почетокот на 1916 година.]] Повод за започнување на [[Првата светска војна]] бил [[Атентат врз Франц Фердинанд|атентатот врз австроунгарскиот престолонаследник]], надвојводата [[Франц Фердинанд]], во [[Сараево]], на 15/28 јуни 1914 година.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=212}}</ref>. Бидејќи [[Австроунгарија]] за одговорна за атентатот ја сметала владата на [[Кралство Србија|Кралството Србија]], таа испратила владина нота со барање до српската влада и таа да учествува во истрагата околу атентатот.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=215}}</ref> Бидејќи српската влада тоа го одбила, истото послужило како повод за објавување на војна на 28 јули 1914 година. Истиот ден кога била објавена војната, кралот Никола спровел мобилизација на војската на Црна Гора. После тоа следеле низа на формални потези: црногорското народно собрание побарало од владата да објави војна на Австроунгарија, а кралот и владата на 6 август, согласно со барањето на собранието, донело одлука за објавување на војна. На почетокот од големиот воен судир, во 1914 година, Црна Гора била една од осумте завојувани земји. [[Податотека:Andrija Radovic.jpg|лево|мини|200п|Андрија Радовиќ, главниот заговорник за обединување на Црна Гора со Србија.]] Во текот на првата година од војната, немало судири од поголеми размери меѓу Црна Гора и Австроунгарија. Херцеговскиот одред на почетокот од август извршил напад и напредување кон [[Требиње]] и [[Билеќа]], но во средината на август биле принудени да се повлечат, но Австроунгарија не успеала да го заземе Грахово. Од октомври следело затишје на воените судири. Најмалку борби се воделе на Ловќенскиот фронт. До крајот на декември 1914 година, скоро и да немало воени судири. Во текот на ова затишје црногорската војска успеала во јуни 1915 година да го заземе [[Скадар]]. Кога во октомври 1915 година, почнала австроунгарската-германска офанзива на Србија, почнале и судирите на Санџачкиот фронт и до декември со постојаните напади на Австроунгарија бил заземен градот [[Пљевља]]. Целта била да Австроунгарија го заземе правецот Пљевља-Мојковац-Матешево за да го спречи повлекувањето на српската војска преку територијата на Црна Гора кон Скадар. По Пљевља, тие продолжиле по долината на реката [[Тара]] и кон [[Мојковац]]. Наредбата на врховната команда на црногорската војска била дека непријателот мора да се запре на Тара, дури и по цена на загинување на последниот војник. Австроунгарската офанзива на Црна Гора го достигнала врвот во јануари 1916 година. Целта била потполно да се уништи црногорската војска. Судирот бил на секторот Мојковац-Левер Тара и историски е познат како [[Мојковачка битка]]. Оваа позната и најтешка црногорска битка во Првата светска војна била и нејзина најголема победа, кога малата војска на Црна Гора успешно се спротивставила и успеала да го спречи продирањето на Австроунгарија во средиштето на Црна Гора. Сепак во 1916 година, принцот Мирко и дел од членовите на владата ја потпишале капитулацијата, ја разоружале војската и дозволиле Австроунгарија да воспостави своја администрација. Црна Гора била под окупација на Австроунгарија во текот на следните две години, а кога во [[1917]] година била потпишана [[Крфска декларација|Крфската декларација]], немало црногорски потписник. По пробивањето на Солунскиот фронт, сојузничките трупи ја окупирале Црна Гора, а откако српската војска влегла во [[Подгорица]], [[Караѓорѓевиќи]] ја искористиле систуацијата и во собранието во Подгорица прогласиле обединување на Црна Гора и Србија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=4LPfuwer21EC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Balkan Anschluss: The Annexation of Montenegro and the Creation of the Common South Slavic State|last=Pavlovic|first=Srdja|date=2008|publisher=Purdue University Press|isbn=9781557534651|language=en}}</ref>.По овој чин избила т.н. [[Божиќна побуна]] на т.н. [[Зеленаши]], кои биле против безусловното обединување со Србија. Таканаречените [[Бјелаши]], кои биле приврзаници на обединувањето со помош на сојузниците ја загушиле побуната. Сепак, воените борби на црногорските комити, кои биле против, продолжиле сѐ до 1924 година, кога тие ја прифатиле амнестијата на кралот [[Александар I Караѓорѓевиќ]]. Кралот Никола испратил барање до [[Париска мировна конференција (1919)|Париска мировна конференција]] да се врати независноста на Црна Гора, но неговата молба била одбиена. ===Двете Југославии=== По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], во 1922 година, Црна Гора официјално станала дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (од 1928 - Југославија) како дел од Цетиската област. Внукот на Никола, српскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар I]], доминирал во југословенската влада. [[Зетска бановина|Зетската бановина]] била провинција (бановина) во рамките на Кралството Југославија од 1929 до 1941&nbsp;г. Во бановината спаѓала целата територија на денешна Црна Гора и делови од Централна Србија, Косово, Хрватска и Босна и Херцеговина. Именувана е по реката Зета, а административен центар бил градот Цетиње. Во оваа држава биле признати само трите народи додека останатите биле национално обесправени поради што ќе се појави незадоволство. [[File:Crna Gora - Oslobodjenje od strane okupacije 1711-1918.png|thumb|десно|Црна Гора од 1711 до 1918]] Во [[1941]], [[Сили на Оската|силите на Оската]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] ја окупирале Зетската бановина и ја поделиле помеѓу Црна Гора и [[Албанија]] под [[Фашистичка Италија|италијанска]] окупација, [[Србија]] под [[Фашистичка Германија|германска]] окупација, и [[Независна Држава Хрватска|Усташка Хрватска]]. Во мај, црногорскиот огранок на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] започнал подготовки за востание планирано за средината на јули. Комунистичката партија и нејзината младинска лига организираа 6.000 свои членови подготвени за герилска војна. Првото вооружено востание во окупираната нацистичка Европа се случило на [[13 јули]] [[1941]] година во Црна Гора<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&mm=07&dd=13&nav_category=167&nav_id=445290 |title=Prema oceni istoričara, Trinaestojulski ustanak bio je prvi i najmasovniji oružani otpor u porobljenoj Evropi 1941. godine |publisher=B92.net |language=sr |accessdate=7 December 2012}}</ref>. Неочекувано, востанието се одржало и до 20 јули 32.000 мажи и жени се приклучиле на борбата. Освен за брегот и поголемите градови (Подгорица, Цетиње, Пљевља и Никшиќ), кои биле опколени, Црна Гора била најчесто ослободена. Во еден месец од борбите, италијанската армија претрпела 5.000 мртви, повредени и заробени. Востанието траело до средината на август, кога било потиснато со контраофанзива на 67.000 италијански војници донесени од Албанија. Соочени со нови и огромни италијански сили, многу од борците се вратиле во своите домови. Сепак, интензивните герилски борби траеле до декември. Борците кои останале се распаднале во две групи. Повеќето од нив продолжиле да се приклучуваат кон [[Југословенски партизани|југословенските партизани]], кои се состоеле од комунисти и оние биле склонети кон активен отпор. Меѓу нив биле и [[Арсо Јовановиќ]], [[Сава Ковачевиќ]], [[Светозар Вукмановиќ – Темпо|Светозар Вукмановиќ]], [[Милован Ѓилас]], [[Пеко Дапчевиќ]]итн. Оние лојални на [[Династија Караѓорѓевиќ|династијата Караѓорѓевиќ]] станале [[четници]] и се свртеле кон соработка со Италијанците против партизаните. Во првата половина на 1942 година избувнала војна меѓу партизаните и четниците. Поради притисоците од Италијанците и четниците, јадрото на црногорските партизани заминало во Србија и во Босна, каде што се придружиле со други југословенски партизани. Борбата меѓу партизаните и четниците продолжила низ војната. Четниците со италијанска поддршка го контролирале поголемиот дел од земјата од средината на 1942 до април 1943 година. Црногорските четници добиле статус на антикомунистичка милиција и добиле оружје, муниција, храна и пари од Италија. Повеќето од нив биле префрлени во Мостар, каде што се бореле во [[Битка на Неретва|Битката кај Неретва]] против партизаните, но се соочиле со тежок пораз. За време на германската операција Шварц против партизаните во мај и јуни 1943 година, Германците разоружиле голем број четници без борба, бидејќи стравувале дека ќе се свртат против нив во случај на сојузнички инвазија на Балканот. По капитулацијата на Италија во септември 1943 година, партизаните успеале да заземат поголем дел од Црна Гора за кратко време, но Црна Гора наскоро била окупирани од германските сили, а жестоките борби продолжиле кон крајот на 1943 година и цела 1944 година. Црна Гора била ослободена од партизаните во декември 1944 година. Црна Гора станала една од шесте конститутивни републики на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] (СФРЈ) по крајот на војната. Нејзиниот главен град станал Подгорица, преименуван во Титоград во чест на претседателот [[Јосип Броз Тито]]. По војната, инфраструктурата на Југославија била повторно изградена, започнала индустријализацијата, а бил формиран и Универзитет на Црна Гора. ===СР Југославија=== [[Податотека:Otvaranje barske pruge 28 maj 1976.jpg|мини|десно|Отворање на железничката линија Белград-Бар. Изградбата на линијата започнала во 1950-те, а била завршена во 1976. Линијата била отворена во 1976 од претседателот [[Јосип Броз Тито]].]] При крајот на комунистичкото владеење и распадот на [[СФРЈ]], официјално распуштена на [[27 април]] [[1992]], [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора]], под ново име Република Црна Гора, на [[28 април]] [[1992]] создале нова федерација под името [[Сојузна Република Југославија]] која на [[4 февруари]] [[2003]]. со согласност на двата дома на југословенскиот парламент го промена името во Државна заедница [[Србија и Црна Гора]]. На [[Референдум за независност на Црна Гора (1992)|Референдумот за независност]] во 1992 година, 95,96% од гласачите гласале за заедничката држава Србија и Црна Гора, односно Сојузна Република Југославија. Кога е основана [[Сојузна Република Југославија]] во [[1992]], година, [[Обединетите Нации]] и некои поедини држави, особено САД, не сакале да ја признаат како наследничка на СФРЈ, и покрај тоа што ја признале како држава. СРЈ не била членка на ООН до 2000 година, кога стана членка, после Петтооктомвриските промени, веднаш нејзиното постоење било доведено во прашање. Црногорскиот режим уште од порано се однесувал како автономен (воведување на полициска контрола на границата со Србија, одбивање да прифати вонредна и воена состојба на својата територија во текот на НАТО нападите над СРЈ во 1999 година). За време на војните со Хрватска и во Босна и Херцеговина, Црна Гора зела активно учество. По војната, црногорскиот генерал Павле Стругар бил осуден за својата улога во бомбардирањето на Дубровник<ref>[http://www.yihr.org/uploads/newsletters/eng/28.pdf YIHR.org] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150403105152/http://www.yihr.org/uploads/newsletters/eng/28.pdf |date=3 April 2015 }}</ref>. Босанските бегалци биле уапсени од страна на црногорската полиција и биле транспортирани во српските логори во [[Фоча]], каде што биле подложени на систематско мачење и погубување<ref>[http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-03.htm#III.A.25 Annex VIII – part 3/10 Prison Camps]. ess.uwe.ac.uk {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020191517/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-03.htm#III.A.25|date=20 October 2013}}</ref><ref>"Porodica Nedžiba Loje o Njegovom Hapšenju i Deportaciji 1992". ''Godine'' [http://bosnjaci.net/aktuelno.php?id=4311 Bosnjaci.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012182522/http://bosnjaci.net/aktuelno.php?id=4311 |date=12 October 2007 }}<!--What is this source? The link is dead.--></ref>. Во 1996 година владата на [[Мило Ѓукановиќ]] ги прекинала врските меѓу Црна Гора и нејзиниот партнер Србија, која била предводена од [[Слободан Милошевиќ]]. Црна Гора формирала сопствена економска политика и ја усвоила германската марка како своја валута и последователно го усвоила и еврото, иако не е дел од валутната унија на [[Еврозона]]та. Следните влади спровеле политики за независност, а политичките тензии со Србија се влошиле и покрај политичките промени во Белград. Целите во Црна Гора биле бомбардирани од страна на силите на [[НАТО]] во 1999 година, иако степенот на овие напади бил многу ограничен<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/331036.stm |title=Russia pushes peace plan |publisher=BBC |date=29 April 1999}}</ref>. Во 2002 година, Србија и Црна Гора дошле до нов договор за континуирана соработка и влегле во преговори за идниот статус на Сојузна Република Југославија. Ова резултирало со Белградскиот договор, според кој земјата се трансформирала во повеќе децентрализирана државна заедница наречена Србија и Црна Гора во 2003 година. Белградскиот договор исто така содржи одредба со која се одложува секој иден референдум за независност на Црна Гора најмалку три години. ===Независност=== [[Податотека:Independent montenegro.jpg|десно|мини|250п|прослава по прогласувањето на независност.]] Процесот на отцепување бил регулиран со Уставната повелба на Србија и Црна Гора, усвоена на [[4 февруари]] [[2003]] година од страна на двата совети на Сојузното собрание на Сојузна Република Југославија, во согласност со Белградскиот договор од 2002 година меѓу владите на двете конститутивни републики на потоа Сојузна Република Југославија, Црна Гора и Србија. Исто така, се наведува дека земјата-членка која се оддели, ќе ги загуби правата за политички и правен континуитет на федерацијата. Ова значи дека отцепената држава (во овој случај Република Црна Гора) морала да аплицира за членство во сите главни меѓународни институции, како што се [[Обединетите нации]] и да биде признаена од страна на меѓународната заедница, и дека [[Република Србија]] станува целосен наследник на државната заедница. Ниту една држава не се спротивставила на признавањето на новоформираната држава пред референдумот. Ако Србија прогласила независност наместо Црна Гора, Црна Гора би била правоследничка држава. [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|Референдумот]] го задолжил Парламентот, да го почитува неговиот исход и дека мора да ги објави официјалните резултати во рок од 15 дена по денот на гласањето и да постапува по нив во рок од 60 дена. Според резултатите, 55,5% од населението се определило за независнот<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5007364.stm |title=Montenegro vote result confirmed |work=BBC News |date=23 May 2006 |accessdate=11 September 2010}}</ref>. На [[3 јуни]] [[2006]] година, црногорскиот парламент ја прогласил независноста на Црна Гора<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5043462.stm |title=Montenegro declares independence |work=BBC News |date=4 June 2006 |accessdate=11 September 2010}}</ref>, формално потврдувајќи го резултатот од референдумот. Србија не се спротивставила на декларацијата. Законот за статусот на потомците на династијата Петровиќ-Његош бил усвоен од страна на Собранието на Црна Гора на 12 јули 2011 година. Тој ја рехабилитирал Кралската куќа на Црна Гора. Во 2015 година, мрежата на истражни новинари OCCRP го именувал долгогодишниот претседател на Црна Гора и премиер [[Мило Ѓукановиќ]] за „''Личност на годината во организиран криминал''“<ref>"[https://www.occrp.org/personoftheyear/2015/ OCCRP announces 2015 Organized Crime and Corruption ‘Person of the Year’ Award]". [[Organized Crime and Corruption Reporting Project]].</ref>. Степенот на корупција на Ѓукановиќ довело до улични демонстрации и повик за негова оставка<ref>"[http://www.foreignpolicyjournal.com/2017/01/05/the-balkans-corrupt-leaders-are-playing-nato-for-a-fool/ The Balkans’ Corrupt Leaders are Playing NATO for a Fool]". ''[[Foreign Policy]]''. 5 January 2017.</ref><ref>"[http://www.washingtontimes.com/news/2015/dec/1/montenegros-drive-for-nato-angers-russia-strains-a/ Montenegro invited to join NATO, a move sure to anger Russia, strain alliance's standards]". ''The Washington Times''. 1 December 2015.</ref>. Во октомври 2016 година, за денот на парламентарните избори, државниот удар бил подготвен од група лица, меѓу кои и водачи на црногорската опозиција, српски државјани и руски агенти; државниот удар бил спречен<ref>{{наведени вести |first=Dusan |last=Stojanovic |date=31 October 2016 |title=NATO, Russia to Hold Parallel Drills in the Balkans |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_BALKANS_MILITARY_DRILLS?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2016-10-31-12-14-05 |agency=Associated Press |accessdate=8 November 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107162123/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_BALKANS_MILITARY_DRILLS?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2016-10-31-12-14-05 |archivedate=7 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Russians behind Montenegro coup attempt, says prosecutor |url=http://www.dw.com/en/russians-behind-montenegro-coup-attempt-says-prosecutor/a-36284714 |publisher=Deutsche Welle |location=Germany |agency=AFP, Reuters, AP |date=6 November 2016 |accessdate=8 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=6 November 2016 |title=Montenegro Prosecutor: Russian Nationalists Behind Alleged Coup Attempt |url=https://www.wsj.com/articles/montenegro-prosecutor-russian-nationalists-behind-alleged-coup-attempt-1478473032 |newspaper=The Wall Street Journal |location=United States |accessdate=8 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title='Russian nationalists' behind Montenegro PM assassination plot |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37890683 |publisher=BBC |location=United Kingdom |date=6 November 2016 |accessdate=8 November 2016}}</ref>. Во 2017 година, четиринаесет луѓе, меѓу кои и двајца руски државјани и двајца црногорски опозициски водачи, Андрија Мандиќ и Милан Кнежевиќ, биле обвинети за нивните наводни улоги во обидот за државен удар<ref name="rferlcoup">[https://www.rferl.org/a/montenegro-coup-charges-confirmed/28535744.html Montenegrin Court Confirms Charges Against Alleged Coup Plotters] Radio Free Europe/Radio Liberty, 8 June 2017.</ref>. Црна Гора формално станала членка на [[НАТО]] во јуни 2017 година, иако останала длабоко поделена околу приклучувањето<ref name="murkypolitico">[https://www.politico.eu/article/montenegro-nato-milo-dukanovicmurky-coup-plot/ Indictment tells murky Montenegrin coup tale: Trial will hear claims of Russian involvement in plans to assassinate prime minister and stop Balkan country's NATO membership.] [[Politico]], 23 May 2017.</ref>, настан што предизвикал ветување за одмазднички дејства од страна на руската влада<ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/may/25/montenegro-tensions-russia-joins-nato-member Montenegro finds itself at heart of tensions with Russia as it joins Nato: Alliance that bombed country only 18 years ago welcomes it as 29th member in move that has left its citizens divided] ''The Guardian'', 25 May 2017.</ref><ref>[http://tass.ru/politika/3682321 МИД РФ: ответ НАТО на предложения российских военных неконкретный и размытый] // ″Расширение НАТО″, [[TASS]], 6 October 2016.</ref><ref>[http://www.mid.ru/web/guest/kommentarii_predstavitelya/-/asset_publisher/MCZ7HQuMdqBY/content/id/2740071 Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с голосованием в Скупщине Черногории по вопросу присоединения к НАТО] [[Ministry of Foreign Affairs (Russia)|Russian Foreign Ministry]]′s Statement, 28.04.17.</ref>. Црна Гора е во преговори со ЕУ од 2012 година. Во 2018 година, претходната цел за пристапување до 2022 година<ref>[https://europeanwesternbalkans.com/2017/04/20/darmanovic-montenegro-becomes-eu-member-in-2022/ Darmanović: Montenegro becomes EU member in 2022] 20 April 2017. Retrieved 2 June 2017.</ref> била ревидирана до 2025 година<ref>[https://www.ft.com/content/e0774a28-0695-11e8-9650-9c0ad2d7c5b5 "EU to map out membership for 6 western Balkan states"], Michael Peel and Neil Buckley, ''Financial Times'', 1 February 2018</ref>. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Црна Гора}} [[Податотека:Relief map of Montenegro.png|мини|300п|Релјефна карта на Црна Гора]] Црна Гора се наоѓа на [[Балканскиот Полуостров]] и се граничи со: [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]] ([[Косово]]) и [[Албанија]]. Главен град на Црна Гора е [[Подгорица]], додека историска престолнина е [[Цетиње]]. Поголеми градови во Црна Гора се: [[Никшиќ]], [[Пљевља]], [[Биело Поле]], [[Цетиње]], [[Бар (Црна Гора)|Бар]], [[Будва]], [[Херцег Нови]] и други. Поголемиот дел од Црна Гора е планински со високи врвови покрај границите со Србија и Албанија. Мал рамничарски дел има над Подгорица и покрај приморјето. Најниска надморска височина е во долината на реката Зета. Планините на Црна Гора вклучуваат некои од најгрупите терени во Европа, во просек над 2.000 метри во височина. Еден од позначајните црногорски врвови е [[Боботов Кук]] со висина од 2.522 метри. Највисокиот врв на Црна Гора е [[Зла Колата]] (2534 м [[надморска височина|н.в.]]) во [[Проклетие]]. следува табела на Националните паркови на земјата: {{легенда|#B3E0E4|Прогласено за [[светско наследство]] на УНЕСКО|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |- !scope=col|Име ! Слика !scope=col|Подрачје (општини) !scope=col|Површина ([[хектар|ха]]) !scope=col|Прогласен |- !scope=row style="background:#CFECEC;"|[[Дурмитор]] | [[Податотека:Durmitor national park montenegro.jpg|100п]] | северозападна Црна Гора <br />([[Општина Жабљак|Жабљак]], [[Општина Шавник|Шавник]], [[Општина Плужине|Плужине]],<br /> [[Општина Пљевља|Пљевља]] и [[Општина Мојковац|Мојковац]]) | 39.000 | 1952 |- !scope=row| [[Биоградска Гора]] | [[Податотека:Biogradska suma.jpg|100п]] | североисточна Црна Гора <br />([[Општина Колашин|Колашин]], [[Општина Мојковац|Мојковац]], [[Општина Беране|Беране]]<br /> и [[Општина Андриевица|Андриевица]]) | 5.650 | 1952 |- !scope=row| [[Ловќен]] | [[Податотека:Lovcen-008-p1010045.jpg|100п]] | јужна Црна Гора <br />([[Општина Цетиње|Цетиње]] и [[Општина Будва|Будва]]) | 6.220 | 1952 |- !scope=row| [[Скадарско Езеро]] | [[Податотека:Westlicher Teil des Skutarisee.JPG|100п]] | југоисточна Црна Гора <br />([[Општина Подгорица|Подгорица]], [[Општина Бар|Бар]] и [[Општина Цетиње|Цетиње]]) | 40.000 | 1983 |- !scope=row| [[Проклетие]] | [[Податотека:Jezerski Vrh (2694) sa Karanfila (2480).jpg|100п]] | источна Црна Гора <br />([[Општина Плав|Плав]]) | 16.630 | 2009 |- |} == Политички систем == {{Главна|Политики на Црна Гора}} [[Податотека:AX Cetinje President Palace Entrance 20060818a.jpg|мини|лево|Претседателската палата во Цетиње.]] Црна Гора е дефинирана како „граѓанска, демократска, еколошка држава со социјална правда заснована на владеењето на правото“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf |title=Ustav Crne Gore |format=PDF |accessdate=11 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100326020047/http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf |archivedate=26 March 2010}}</ref>. Таа е независна и самостојна [[република]] со усвоен [[устав]] на [[22 октомври]] [[2007]] година. Претседателот на Црна Гора е на чело на државата кој е избран за период од пет години преку регуларни претседателски избори. Тој ја претставува државата како дома, така и во странство. Неговото седиште е во [[Цетиње]]. Моментален [[претседател на Црна Гора]] е [[Филип Вујановиќ]], заменик-претседател на владеачката Демократска [[партија на социјалисти на Црна Гора]]. Владата на Црна Гора е извршното тело во државата. На чело на владата е премиерот на Црна Гора. Парламентот на Црна Гора е еднодомна институција која донесува закони, усвојува договори, го назначува премиерот и министрите. Моментален [[претседател на парламентот на Црна Гора]] е [[Ранко Кривокапиќ]] и парламентот има 81 пратеник. === Надворешни односи=== По објавувањето на [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|Декларацијата за независност]] во [[Собрание на Црна Гора|Собранието на Република Црна Гора]] на [[3 јуни]] [[2006]] година, по референдумот за независност одржан на [[21 мај]], [[Влада на Црна Гора|Владата на Република Црна Гора]] ги презела надлежностите за дефинирање и спроведување на надворешната политика на Црна Гора како предмет на меѓународно право и суверена држава. Имплементацијата на оваа уставна одговорност била доделена на Министерството за надворешни работи, со задача да ги дефинира приоритетите на надворешната политика и активностите потребни за нивно спроведување. Овие активности се спроведуваат во тесна соработка со другите органи на државната управа, претседателот, претседателот на Собранието и другите релевантни засегнати страни<ref name="mvpei.gov.me">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mvpei.gov.me/en/ministry/Foreign-Policy/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921043856/http://www.mvpei.gov.me/en/ministry/Foreign-Policy|url-status=dead|archive-date=2013-09-21|website=mvpei.gov.me|title=Foreign Policy}}</ref>. [[Пристапување на Црна Гора кон Европската Унија|Интеграцијата во Европската Унија]] е стратешка цел на Црна Гора. Овој процес ќе остане во фокусот на црногорската надворешна политика на краток рок. Втората стратешка и еднакво важна цел, но која може да се постигне во пократок временски период, било приклучувањето кон [[НАТО]], што ќе гарантира стабилност и сигурност за остварување на други стратешки цели. Црна Гора сметала дека интеграцијата во НАТО ќе ја забрза интеграцијата во ЕУ. Во мај 2017 НАТО ја прифатила Црна Гора како членка на [[НАТО]] почнувајќи од 5 јуни 2017 година<ref>{{наведени вести |title=Montenegro to Join NATO on June 5 – WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/montenegro-to-join-nato-on-june-5-1495704211 |date=25 May 2017 |author=Julian E. Barnes |newspaper=The Wall Street Journal |accessdate=25 May 2017}}</ref>. Иако се граничи само со Албанија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Косово и Србија, Црна Гора ги смета и поранешните југословенски републики Македонија и Словенија како нејзини соседни земји, од историски и регионални причини, како и соседите на поранешна Југославија: Австрија, Унгарија, Романија, Бугарија и Грција. === Симболи=== [[Податотека:Njegoš-Mausoleum.jpg|thumb|upright=1.0|The [[Његошев мавзолеј|Мавзолејот]] на [[Петар Петровиќ-Његош]] на [[Ловќен]].]] [[Знаме на Црна Гора|Знамето на Црна Гора]] било официјално усвоено со законот за државни симболи на Црна Гора на [[13 јули]] [[2004]] година. Знамето се состои од жолти рабови со црвена внатрешност и со грбот на Црна Гора во средина. Истото тоа знаме се користи и за војската на Црна Гора. [[Грб на Црна Гора|Грбот на Црна Гора]] бил усвоен на 13 јули 2004 година. Грбот се состои од двоглав златен прел во лет симбол на Петровиќ-Његош. Тој го симболизира единството на црквата и државата. На градите орелот има штит со приказ на лав кој симболизира епископски авторитет или библиската тема на воскреснување на Исус. Над главите на орелот се наоѓа кралска круна, во едната има жезло а во другата топка. Национален празник на земјата е 13 јули, датум кој го означува признавањето на Црна Гора како 27-та независна држава во светот на Берлинскиот конгрес од 1878 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.predsjednik.me/print.php?id=983&jezik=2 |title=President Vujanovic's Closing Speech at the Crans Montana Forum |publisher=Predsjednik.me |date=21 February 2006 |accessdate=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115623/http://www.predsjednik.me/print.php?id=983&jezik=2 |archive-date=11 May 2011 |url-status=dead}}</ref> и почетокот на едно од првите востанија во Европа против [[Силите на Оската]] на [[13 јули]] [[1941]] година. ''[[Ој светла мајска зоро]]'' е [[државна химна]] на Црна Гора.<ref name="Zakon">Скупштина на Црна Гора, [http://www.regulativa.me/naslovi/29844-Zakon-o-drzavnim-simbolima-i-Danu-drzavnosti-Crne-Gore Zakon o državnim simbolima i Danu državnosti Crne Gore] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120208060249/http://www.regulativa.me/naslovi/29844-Zakon-o-drzavnim-simbolima-i-Danu-drzavnosti-Crne-Gore |date=2012-02-08 }} („Службен весник на Црна Гора“, бр. 47/04-435. од 12 јули 2004 х.)</ref> === Војска=== [[File:Military Montenegro 11.jpg|thumb|Вооружени сили на Црна Гора]] Војската на Црна Гора е целосно професионална војска во рамките на Министерството за одбрана и е составена од црногорската копнена армија, црногорската морнарица и црногорските воздухопловни сили, заедно со специјалните сили. [[Во]] 2006 година била укината регрутацијата. Војската моментално има сила од 1.920 активни членови на должност. Најголемиот дел од својата опрема и сили биле наследени од вооружените сили на Југославија. Бидејќи Црна Гора го сочинува целото крајбрежје на поранешниот сојуз, таа ја задржала практично целата поморска сила. Црна Гора била членка на програмата на НАТО Партнерство за мир, а потоа станала и официјален кандидат за полноправно членство. Црна Гора поднела барање за акциски план за членство на [[5 ноември]] [[2008]] година, и истиот бил одобрен во декември 2009 година. Црна Гора исто така е член на [[Јадранска повелба|Јадранската повелба]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://2009-2017.state.gov/p/eur/rls/fs/112766.htm |title=Adriatic Charter |access-date=7 September 2018 }}</ref>. Црна Гора била поканета да се приклучи во [[НАТО]] на [[2 декември]] [[2015]] година, а на [[19 мај]] [[2016]] година, НАТО и Црна Гора спровеле церемонија на потпишување во седиштето на НАТО во [[Брисел]]. Црна Гора станала 29-та членка на НАТО на 5 јуни 2017 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/nato-ministers-meet-wide-array-security-challenges-39222251 |title=NATO Formally Invites Montenegro as 29th Member |agency=Associated Press |date=19 May 2016 |accessdate=20 May 2016}}</ref>, и покрај противењата на Русија<ref>{{наведени вести |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/defying-russia-montenegro-finally-joins-nato-47837516 |title=Defying Russia, Montenegro finally joins NATO |last=Milic |first=Predrag |date=5 June 2017 |publisher=ABC News |access-date=5 June 2017}}</ref>. === Административна поделба === {{Главна|Административна поделба на Црна Гора}} Црна Гора е поделена на 21 општина и две градски општини, дел од општина Подгорица: {{col-begin}} {{col-3}} * [[Андриевица]] * [[Бар (Црна Гора)|Бар]] * [[Беране]] * [[Биело Поле]] * [[Будва]] * [[Даниловград]] * [[Жабљак]] * [[Колашин]] * [[Котор]] * [[Мојковац]] * [[Никшиќ]] * [[Плав]] {{col-3}} * [[Пљевља]] * [[Плужине]] * '''[[Подгорица]]''' ** [[Голубовци]] ** [[Тузи]] * [[Рожаје]] * [[Тиват]] * [[Улцињ]] * [[Херцег Нови]] * [[Цетиње]] * [[Шавник]] {{col-3}} [[Податотека:Municipalities of Montenegro mk.svg|300px|thumb|Општините во Црна Гора.]] {{col-end}} === Градови=== {{Најголеми градови во Црна Гора}} == Демографија == {{Главна|Демографија на Црна Гора}} === Етнички состав === Огромното мнозинство (над 90%) од населението на Црна Гора е од словенско потекло. [[Албанци]]те сочинуваат 5% од населението (4,9 на пописот во 2011 година), додека исто така постои мало ромско малцинство (0,8 на пописот во 2011 година). Словенското население во Црна Гора користи голема разновидност во етничките идентитети за да ја опише нивната етничка припадност. Во првите децении по [[Втората светска војна]], повеќето словенски луѓе се идентификувале себеси како [[Црногорци]], со помалку од 2% [[Срби]] и помалку од 2% [[Хрвати]] во 1948 година. Во последните децении на постоење на Југославија до 5% од населението се изјасниле како [[Југословени]]. За време и по Југословенските војни, етничкиот идентитет на Србите (и воопшто на политичкото влијание на Србија) станало сè поголемо во Црна Гора, а на пописот од 2003 година скоро една третина од населението се идентификувало како Срби. [[Срби]]те најчесто живеат по границите со [[Босна]] и [[Србија]], додека [[Црногорци]]те живеат во центарот на земјата. Словенското население се наоѓа во мнозинските православни христијани, но има и големо муслиманско малцинство, како во [[Босна и Херцеговина]]. Иако повеќето од словенските муслимани во Црна Гора првично исто така се идентификуваа како Црногорци, постепено со текот на времето сè повеќе и повеќе словенски муслимани започнале да го користат терминот муслиман како етничко име, со што се определиле за карактеристичен етно-верски идентитет. По Југословенските војни ова повторно се променило и на пописот во 2003 и 2011 година повеќето етнички муслимани се изјасниле за [[Бошњаци]], главно поради тоа што имале некои историски односи со Бошњаците во Босна и Херцеговина и најчесто живеат во североисточниот дел на Црна Гора. {| class="wikitable" style="text-align: right;" |+ |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Етничка<br />група ! colspan="2" | 1948 ! colspan="2" | 1953 ! colspan="2" | 1961 ! colspan="2" | 1971 ! colspan="2" | 1981 ! colspan="2" | 1991 ! colspan="2" | 2003 ! colspan="2" | 2011 |-bgcolor="#e0e0e0" ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % |- | align="left" | [[Црногорци]] | align="right" | 342.009 | align="right" | 90,7 | align="right" | 363.686 | align="right" | 86,6 | align="right" | 383.988 | align="right" | 81,4 | align="right" | 355.632 | align="right" | 67,2 | align="right" | 400.488 | align="right" | 68,5 | align="right" | 380.647 | align="right" | 61,9 | align="right" | 267.669 | align="right" | 43,2 | align="right" | 278.865 | align="right" | 45,0 |- | align="left" | [[Црногорски Срби|Срби]] | align="right" | 6.707 | align="right" | 1,8 | align="right" | 13.864 | align="right" | 3,3 | align="right" | 14.087 | align="right" | 3,0 | align="right" | 39.512 | align="right" | 7,5 | align="right" | 19.407 | align="right" | 3,3 | align="right" | 57.453 | align="right" | 9,3 | align="right" | 198.414 | align="right" | 32,0 | align="right" | 178.110 | align="right" | 28,7 |- | align="left" | [[Црногорски Хрвати|Хрвати]] | align="right" | 6.808 | align="right" | 1,8 | align="right" | 9.814 | align="right" | 2,3 | align="right" | 10.664 | align="right" | 2,3 | align="right" | 9.192 | align="right" | 1,7 | align="right" | 6.904 | align="right" | 1,2 | align="right" | 6.244 | align="right" | 1,0 | align="right" | 6.811 | align="right" | 1,1 | align="right" | 6.021 | align="right" | 0,9 |- | align="left" | [[Југословени]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 1.559 | align="right" | 0,3 | align="right" | 10.943 | align="right" | 2,1 | align="right" | 31.243 | align="right" | 5,3 | align="right" | 26.159 | align="right" | 4,3 | align="right" | 1.860 | align="right" | 0,3 | align="right" | 1.154 | align="right" | 0,2 |- | align="left" | [[Муслимани]] | align="right" rowspan="2" | 387 | align="right" rowspan="2" | 0,1 | align="right" rowspan="2" | 6.424 | align="right" rowspan="2" | 1.5 | align="right" rowspan="2" | 30.665 | align="right" rowspan="2" | 6,5 | align="right" rowspan="2" | 70.236 | align="right" rowspan="2" | 13,3 | align="right" rowspan="2" | 78.080 | align="right" rowspan="2" | 13,4 | align="right" rowspan="2" | 89.614 | align="right" rowspan="2" | 14,6 | align="right" | 24.625 | align="right" | 4,0 | align="right" | 20.537 | align="right" | 3,3 |- | align="left" | [[Црногорски Бошњаци|Бошњаци]] | align="right" | 48.184 | align="right" | 7,8 | align="right" | 53.605 | align="right" | 8,6 |- | align="left" | [[Црногорски Албанци|Албанци]] | align="right" | 19.425 | align="right" | 5,1 | align="right" | 23.460 | align="right" | 5,6 | align="right" | 25.803 | align="right" | 5,5 | align="right" | 35.671 | align="right" | 6,7 | align="right" | 37.735 | align="right" | 6,5 | align="right" | 40.415 | align="right" | 6,6 | align="right" | 31.163 | align="right" | 5,0 | align="right" | 30.439 | align="right" | 4,9 |- | align="left" | [[Роми]] | align="right" | 162 | align="right" | 0,0 | align="right" | 230 | align="right" | 0,1 | align="right" | 183 | align="right" | 0,0 | align="right" | 396 | align="right" | 0,1 | align="right" | 1.471 | align="right" | 0,3 | align="right" | 3.282 | align="right" | 0,5 | align="right" | 2.601 | align="right" | 0,4 | align="right" | 5.251 | align="right" | 0,8 |- | align="left" | [[Црногорски Македонци|Македонци]] | align="right" | 133 | align="right" | 0,0 | align="right" | 362 | align="right" | 0,1 | align="right" | 593 | align="right" | 0,1 | align="right" | 723 | align="right" | 0,1 | align="right" | 875 | align="right" | 0,1 | align="right" | 1.072 | align="right" | 0,2 | align="right" | 819 | align="right" | 0,1 | align="right" | 900 | align="right" | 0,1 |- |align="left" | Останати/не се изјасниле | align="right" | 1.558 | align="right" | 0,4 | align="right" | 2.033 | align="right" | 0,5 | align="right" | 4.352 | align="right" | 0,9 | align="right" | 7.299 | align="right" | 1,4 | align="right" | 8.107 | align="right" | 1,4 | align="right" | 10.149 | align="right" | 1,7 | align="right" | 37.999² | align="right" | 6,1 | align="right" | 30.547⁴ | align="right" | 4,9 |-bgcolor="#e0e0e0" ! align="left" | Вкупно ! colspan="2" | 377.189 ! colspan="2" | 419.873 ! colspan="2" | 471.894 ! colspan="2" | 529.604 ! colspan="2" | 584.310 ! colspan="2" | 615.035 ! colspan="2" | 620.145³ ! colspan="2" | 620.029 |- | align="left" colspan="17" | <small>¹ Извор: [http://www.monstat.org/eng/index.php Завод за статистика на Црна Гора]</small> ² <small> вклучувајќи и 415 [[Словенци]] ("0.07%"), 362 [[Унгарци]] ("0.06%"), 240 [[Руси]] ("0.03%"), 225 [[Египќани]] (0.02%), 127 [[Италијанци]] ('' 0.02% ''), 118 [[Германци]] ('' 0.02% ''), 2.180 Останати (' "0,31%"), нема одговор 26,906 ('' 4,34% ''), Регионална припадност 1,258 ('' 0,2% ''), Непознат 6,168 ('' 0,99% '') </ small> ³ <small> Вкупното население, вклучувајќи ја и дијаспората беше 672,656 ([[Црногорци]] 273,366 or 40.64%, [[Срби]]: 201,892 или 30.01%, [[Бошњаци]]: 63,272 или 9.41%, [[Албанци]]: 47,682 или 7.09%, [[Муслимани]]: 28,714 или 4.27%, [[Хрвати]]: 7,062 или 1.05%) </small> ⁴ <small> вклучувајќи и 354 [[Словенци]] ('' 0.05% ''), 337 [[Унгарци]] ('' 0.05% ''), 946 [[Руси]] ('' 0.15% ''), ("0.02%"), 131 [[Германци]] ("0,02%"), 197 [[Горанци]]), (0.03%), 8.090 Останати ('' 1.30% ''), Регионална припадност 1.202 ('' 0.03% ''), '0.2%' '), Непозната 30.170 (' '4.8%' ') </ small>|} |} === Религија=== {{Главна|Религија во Црна Гора|Црногорска Православна Црква}} [[Податотека:Religious map of Montenegro by municipality mk.svg|thumb|right|300px|Карта на главните религии според пописот од 2011.]] {{bar box |float=right |title=Верници во Црна Гора |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православни|red|72.07}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|19.11}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|3.44}} {{Столбен постоток|Други|orange|5.39}} }} Црна Гора историски се наоѓала на раскрсницата на мултикултурализмот и со векови ова ја обликуваа својата уникатна форма на соживот меѓу муслиманското и христијанското население<ref>{{Наведена книга |title=Strengthening Religious Tolerance for a Secure Civil Society in Albania and the Southern Balkans |last=Pettifer |first=James |publisher=IOS Press |year=2007 |isbn=978-1-58603-779-6 |location= |pages=}}</ref>. Црногорците историски биле дел од [[Српската православна црква]] (под раководство на Митрополијата на Црна Гора и Приморско), а српското православно христијанство денес е најголема религија во Црна Гора. Црногорската православна црква неодамна била основана и е проследена со мало мнозинство Црногорци, иако не е во заедница со ниту една друга христијанска православна црква, бидејќи не е официјално признаена. И покрај тензиите меѓу религиозните групи за време на [[Босанска војна|Босанската војна]], Црна Гора останала прилично стабилна, главно поради тоа што нејзиното население има историска перспектива за верската толеранција<ref>{{Наведена книга |title=International Religious Freedom 2000: Annual Report: Submitted by the U.S. Department Of State |last=Larkin |first=Barbara |publisher=Diane Publishing |year=2001 |isbn=978-0-7567-1229-7 |location= |pages=}}</ref>. Религиозните институции од Црна Гора имаат загарантирани права и се одвоени од државата. Втората по големина религија е [[ислам]]от, што изнесува 19% од вкупното население во земјата. Една третина од Албанците се [[Католици]] (8.126 во пописот од 2004 година), додека две други третини (22.267) се главно сунитски муслимани; во 2012 година е донесен протокол кој го признава исламот како официјална религија во Црна Гора, обезбедува храна да се служи во воени објекти, болници, домови и сите социјални установи; и дека на муслиманските жени ќе им биде дозволено да носат шамии на глава во училиштата и во јавните институции<ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=DA2F43BACD1FEFE22CCCDB093D5DA0B3?newsId=274558 Rifat Fejzic, the reis (president) of the Islamic community in Montenegro] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055243/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=DA2F43BACD1FEFE22CCCDB093D5DA0B3?newsId=274558 |date=21 September 2013 }} Today's Zaman</ref>. Исто така има и мало римокатолицичко население, главно Хрвати. Од вкупното население според пописот од 2011,<ref name="попис2011"/> 75.77% се Христијани, а 19.11 се Муслимани, односно : {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620.029''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[Православие|Православна вероисповед]] | 446.858 | 72.07 |- | style="background:beige;"| [[Ислам|Исламска вероисповед/ муслиманска вероисповед]] | 118.477<br />(99.038 исламска, 19.439 муслиманска) | 19.11<br />(15.97 исламска, 3.14 муслиманска) |- | style="background:beige;"| [[Католицизам|Католичка вероисповед]] | 21.299 | 3.44 |- | style="background:beige;"| [[Атеисти]] | 7.667 | 1.24 |- | style="background:beige;"| [[Христијани]] | 1.460 | 0.24 |- | style="background:beige;"| [[Адвентизам|Адвентисти]] | 894 |0.14 |- | style="background:beige;"| [[Агнистицизам|Агностици]] | 451 |0.07 |- | style="background:beige;"| [[Јеховини сведоци]] | 145 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[Протестанти]] | 143 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[Будисти]] | 118 | 0.02 |- | style="background:beige;"| ''без определба'' | 16.180 | 2.61 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 6.337 | 1.02 |} :'''Белешка''': ''Во пописот од 2011 година, има две посебни графи за исламот, односно исламска вероисповед и муслиманска вероисповед.'' ==== Попис од 2003 ==== Процентуално, религиите според пописот од 2003 се застапени вака: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620,145''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[Православие]] | 460,383 | 74.24 |- | style="background:beige;"| [[Ислам во Црна Гора|Ислам]] | 110,034 | 17.74 |- | style="background:beige;"| [[Католицизам во Црна Гора|Католицизам]] | 21,972 | 3.54 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 27,756 | 4.48 |} === Јазици === [[Податотека:Linguistic map of Montenegro by municipality mk.svg|thumb|right|300px|Мнозинските јазици во Црна Гора по општини според пописот од 2011.]] Поголем дел од црногорското население зборува на [[српски јазик]], поточно на ијекавскиот дијалект. Со независноста на Црна Гора се развила и идејата за посебен [[црногорски јазик]] кој сè уште не е кодифициран. Сепак, црногорскиот јазик е прв службен јазик во Црна Гора, но службени јазици се и: [[албански јазик]], [[српски јазик]], [[босански јазик]] и [[хрватски јазик]]. Според пописот од 2011, во Црна Гора се зборува на<ref name="попис2011"/>: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620.029''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[српски јазик|српски]] |265.895 | 42.88 |- | style="background:beige;"| [[Црногорски јазик|црногорски]] | 229.251 | 36.97 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|босански]] | 33.077 | 5.33 |- | style="background:beige;"| [[албански јазик|албански]] | 32.671 | 5.27 |- | style="background:beige;"| [[српскохрватски јазик|српскохрватски]] | 12.559 | 2.03 |- | style="background:beige;"| [[ромски јазик|ромски]] | 5.169 |0.83 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|''бошњачки'']] | 3.662 | 0.59 |- | style="background:beige;"| [[хрватски јазик|хрватски]] | 2.791 | 0.45 |- | style="background:beige;"| [[руски јазик|руски]] | 1.026 | 0.17 |- | style="background:beige;"| ''[[Српски јазик|српско]]-[[црногорски јазик|црногорски]]'' | 618 | 0.10 |- | style="background:beige;"| [[македонски јазик|македонски]] | 529 | 0.09 |- | style="background:beige;"| ''[[Црногорски јазик|црногорско]]-[[српски јазик|српски]]'' | 369 | 0.06 |- | style="background:beige;"| [[унгарски јазик|унгарски]] | 225 | 0.04 |- | style="background:beige;"| ''[[хрватски јазик|хрватско]]-[[српски јазик|српски]]'' | 224 | 0.04 |- | style="background:beige;"| [[англиски јазик|англиски]] | 185 | 0.03 |- | style="background:beige;"| [[германски јазик|германски]] | 129 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[словенечки јазик|словенечки]] | 107 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[романски јазик|романски]] | 101 |0.02 |- | style="background:beige;"| ''мајчин јазик'' | 3.318 | 0.54 |- | style="background:beige;"| ''регионални јазици'' | 458 | 0.07 |- | style="background:beige;"| ''без определба'' | 24.748 | 3.99 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 2.917 | 0.47 |} ==== Попис од 2003 ==== Според пописот од 2003 година во Црна Гора се зборува на: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620,145''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[српски јазик|српски]] | 393,740 | 63.49 |- | style="background:beige;"| [[Црногорски јазик|црногорски]] | 136,208 | 21.96 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|босански]] | 34,078 | 5.49 |- | style="background:beige;"| [[албански јазик|албански]] | 32,603 | 5.26 |- | style="background:beige;"| [[хрватски јазик|хрватски]] | 2,791 | 0.45 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 20,725 | 3.34 |} === Градови === {{Главна|Список на градови во Црна Гора}} {{Најголеми градови во Црна Гора}} == Стопанство == {{Главна|Економија на Црна Гора}} [[Податотека:Budva, view from Gospostina.jpg|мини|десно|Еден од главните туристички центри, Будва.]] [[File:The port of Bar, view from Vrsuta mnt (39372956332).jpg|thumb|Бар]] Економијата на Црна Гора претежно е заснована на услуги, и делумно се наоѓа во процес на економска транзиција. Економијата на оваа мала балканска држава се опоравува од влијанието на Југословенските војни, период кога започнал падот на индустријата по распадот на СФРЈ и економските санкции на ООН. Според [[ММФ]], номиналниот БНП на Црна Гора во [[2008]] бил $4.822 милијарди, додека БНП по глава на жител бил 11.091 долар. Во [[2007]] година било пресметано дека 72.4% од БНП на Црна Гора потпаѓа под секторот на услуги, 17.6% на индустриското производство и земјоделството со 10%. Од индустријата, Црна Гора произведува [[алуминиум]] и [[челик]], а [[Туризам во Црна Гора|туризмот]] е значајна стопанска гранка. Во 2019 година, [[БДП]] по глава на жител на Црна Гора изнесувал 8 704 [[долар]]и, со што таа била рангирана на 35. место во однос на [[Европа]] и 78. во светот.<ref>http://statisticstimes.com/economy/european-countries-by-gdp-per-capita.php statisticstimes.com (пристапено на 12.06.2020)</ref> По референдумот за независност, црногорската економија продолжила да се трансформира, со прогласена цел да стане елитно туристичко одредиште и да се приклучи кон [[Европската унија]]. Биле направени напори за привлекување странски инвеститори во туризмот, како и во големи инфраструктурни проекти, кои се потребни за да се олесни развојот на туризмот. Црна Гора доживеала бум во недвижности во 2006 и 2007 година, кога богатите [[Руси]], [[Британци]] и други започнале да купуваат имот на црногорскиот брег. Црна Гора, од [[2008]] година, добила повеќе странски инвестиции по глава на жител отколку која било друга нација во [[Европа]]. Поради [[Странски директни инвестиции|странските директни инвестиции]], црногорската економија пораснала со многу брзо темпо во последниве години. Сепак, [[Големата рецесија|рецесијата на крајот на 2000-тите]] неизбежно го забавила растот, бидејќи најголемите гринфилд инвестиции (развој на [[Велика Плажа]], [[Ада Бојана]], [[Буљарица]], [[Јаз]], изградба на автопатот Бар-Бољаре, нови електрани) можело да се одложи. Рецесијата, исто така, сериозно наштетила на фабриката за алуминиум во [[Подгорица]], изградена во 1969 година и најголем единствен учесник во БДП и главен извозник. Во првата половина на 2012 година, Црна Гора извезила стоки (претежно метали) во вредност од 182,3 милиони евра, што е за 14,6% помалку во однос на истиот период од претходната година. Главните извозни партнери биле Хрватска (47,2 милиони евра), Србија (36,8), Босна и Херцеговина и Унгарија (12,7). Увозот (претежно храна, нафта и електрична енергија) изнесувал 864,9 милиони евра, што е за 2,6% повеќе од истиот период претходната година. Најголеми увозни партнери биле Србија (249,2 милиони евра), Грција (73), Босна и Херцеговина (59,8)<ref>B92, [http://www.b92.net/biz/vesti/region.php?yyyy=2012&mm=07&dd=26&nav_id=629712 Crna Gora najviše uvozi iz Srbije], 26.07.2012</ref>. Банкарскиот сектор на Црна Гора е високо концентриран со висок удел на странски капитал. Банките во Црна Гора обично функционираат како универзални банки, обезбедувајќи малопродажни и корпоративни банкарски производи и услуги. Во текот на последните години (2007-2016), банките привлекуваат депозити од резидентите и нерезидентите. Поголемиот дел од банките нудат сметки за нерезиденти, обично на физички и правни лица<ref>[https://thebanks.eu/articles/offshore-banking-in-Montenegro Offshore Banking in Montenegro]</ref>. ===Инфраструктура=== [[File:Montenegro motorways.JPG|thumb|left|upright=1.2|Патишта на Црна Гора]] [[File:View over Bay of Kotor - Montenegro - 01.jpg|thumb|[[Бока Которска]]]] [[File:Buljarica beach.jpg|thumb|right|Плажа [[Буљарица]]]] Црногорската патна инфраструктура сè уште не е во западноевропските стандарди. И покрај обемната патна мрежа, во земјата не постојат целосни стандарди за автопат. Изградбата на нови автопатишта се смета за национален приоритет, бидејќи тие се важни за единствен регионален економски развој и развој на Црна Гора како привлечно туристичко одредиште. Тековните европски правци што минуваат низ Црна Гора се Е65 и Е80. Основата на црногорската железничка мрежа е железничката линија Белград-Бар, која обезбедува меѓународна врска кон [[Србија]]. Постои домашната линија, железничката пруга Никшиќ-Подгорица, која со децении била управувана како товарна линија и сега е отворена и за патнички сообраќај по реконструкцијата и електрификацијата во [[2012]] година. Другата линија е од [[Подгорица]] кон албанската граница, а железницата Подгорица-Скадар, не е во употреба. Црна Гора има два меѓународни аеродроми, [[Аеродром Подгорица|аеродромот во Подгорица]] и [[Аеродром Тиват|аеродромот во Тиват]]. Двата аеродроми опслужиле 1,1 милион патници во 2008 година. Пристаништето во Бар е главното пристаниште на Црна Гора. Првично изградено во [[1906]] година, пристаништето било речиси целосно уништено за време на [[Втората светска војна]], со реконструкција која започна во 1950 година. Денес, тоа е опремена да се справи со над 5 милиони тони товар годишно, иако распадот на поранешна Југославија и големината на црногорскиот индустрискиот сектор резултирала со тоа што пристаништето работело со загуба и многу помалку од капацитетот за неколку години. Се очекува реконструкцијата на железничката линија Белград-Бар и предложениот автопат Белград-Бар да го врати пристаништето до капацитет. ===Туризам=== {{Главна|Туризам во Црна Гора}} [[File:Velke a male Skrcke jezero mezi Prutasem a Planinici (2330 m.jpg|thumb|[[Дурмитор]]]] Туризмот во Црна Гора една од најбрзо растечките туристички одредишта изминатата деценија. Во [[2007]] година повеќе од еден милион туристи ја посетиле Црна Гора, со што биле направени околу 7,3 милиони ноќевања (23% повеќе во споредба со 2006 година). Ова изнесувало околу 480 милиони евра во приходите од туризмот во 2007 година (39% повеќе во споредба со претходната година). [2015] Туризмот реализирал над 1,7 милиони пристигнувања, со понатамошно зголемување во 2016 година<ref>{{наведени вести|url=http://rtcg.me/vijesti/ekonomija/152512/od-turizma-zaradili-900-miliona-.html|title=Od turizma zaradili 900 miliona|last=inbox-online.com|newspaper=RTCG – Radio Televizija Crne Gore – Nacionalni javni servis|access-date=2017-01-05}}</ref>. Истата година, крајбрежниот град [[Котор]] бил именуван за најдобар град за посета на [[Лонли планет]]<ref>{{Citation|last=Lonely Planet|title=The best places in the world to travel in 2016 {{!}} Lonely Planet|date=2015-10-27|url=https://www.youtube.com/watch?v=8xAhTojgNmE|accessdate=2017-01-05}}</ref>, додека самата земја е постојано вклучена во туристичките врвни списоци. Со вкупно 1,8 милиони посетители во 2016 година, нацијата станала 36-та (од 47 земји) најпопуларна земја која патува во Европа<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Mark Hillsdon|title=The European capital you'd never thought to visit (but really should)|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/|website=Telegraph|date=27 February 2017}}</ref>. Црна Гора дополнително била посетена од преку 2 милиони туристи во 2017 година. Владата има за цел да привлече гринфилд инвестиции, кои треба најдобро да ги искористат неразвиените делови на брегот, како што се [[Јаз]], [[Велика Плажа]], [[Ада Бојана]] и [[Буљарица]]. Ваквите инвестиции би можеле потенцијално да ја преструктуираат привлечноста на Црна Гора на туристите, што ќе ја направи висококонкурентно одредиште за одржлив квалитетен туризам. Црна Гора може да биде претставена како одредиште кое нуди разновидни атракции и целогодишен туризам со можно објавување на различните одлики. Затоа, мастерпланот за туризам на Црна Гора исто така го отвора патот за национална програма за развој на природен туризам, особено пешачење и велосипедизам, со нова инфраструктура и услуги. Реализацијата на тригодишната програма започнала во 2007 година. == Култура == {{Главна|Култура во Црна Гора}} [[Податотека:Vladin Dom (Dom Rządowy) w Cetinje 01.jpg|мини|лево|Народен музеј на Црна Гора]] Културата на Црна Гора била под влијание на повеќе различни влијанија низ историјата. На таа култура влијаело православието, словенството, европската и исламската култура. Црна Гора има повеќе културни знаменитости од готскиот и барокскиот стил. Брегот на Црна Гора е познат по верските објекти од двете христијански религии. == Спорт== {{Главна|Спорт во Црна Гора}} [[File:MontenegrinFans2.jpg|thumb|[[Стадион Подгорица]].]] Најпопуларни спортови во Црна Гора се тимските спортови, како што се [[фудбал]]от, [[кошарка]]та, [[ватерполо]], [[одбојка]] и [[ракомет]]. Другите спортови се [[бокс]], [[тенис]], [[пливање]], [[џудо]], [[карате]], [[атлетика]], [[пинг-понг]] и [[шах]]. Најпопуларниот спорт е фудбалот. Меѓу многуте големи играчи од Црна Гора се [[Дејан Савиќевиќ]], [[Предраг Мијатовиќ]], [[Мирко Вучиниќ]] или [[Стеван Јоветиќ]]. [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора|Црногорската фудбалска репрезентација]], основан во [[2006]] година, играл во плејофот за [[Европско првенство во фудбал 2012|Евро 2012]], што е најголем успех во историјата на репрезентацијата. Најуспешен клуб на домашните црногорски фудбалски натпревари е [[ФК Рудар Пљевља]], со две шампионски титули и четири првенства. Историски гледано, најуспешните клубови, а денес најпопуларни се [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], кои биле членови на Југословенската прва лига. Најпознато е фудбалското соперништво меѓу [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], познато како црногорско дерби. Друго традиционално фудбалско соперништво е помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Ловчен Цетиње]]. Во периодот 2000-2009 година постоел огромен интерес за соперништво во Подгорица помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Зета]], а во периодот 2008-2014 година имало уште едно важно локално дерби во топ-ниво натпревар помеѓу тимови од Никшиќ - ФК Сутјеска и ФК Челик Никшиќ. Од [[2006]] година, меѓу важните дерби натпревари е ФК Будуќност - ФК Рудар Пљевља. Ватерполото често се смета за национален спорт. Црногорската репрезентација е еден од највисоко рангираните тимови во светот, освојувајќи златен медал на [[Европско првенство во ватерполо 2008|Европското првенство за ватерполо]] во [[2008]] година во [[Малага]], [[Шпанија]], и освојувајќи го златниот медал во [[Светската лига во ватерполо|Светската лига за мажи]] во [[2009]] година, кое се одржало во црногорскиот главен град [[Подгорица]]. Црногорскиот тим [[ВК Приморац]] од [[Котор]] станал шампион на Европа во Евролига 2009 во [[Риека]], [[Хрватска]]. [[Кошаркарска репрезентација на Црна Гора|Црногорскиот национален кошаркарски тим]] е познат со добри остварувања и во минатото освоил многу медали како дел од [[Кошаркарска репрезентација на Југославија|Југославија]]. Во 2006 година, [[Кошаркарска федерација на Црна Гора|Кошаркарската федерација на Црна Гора]], заедно со овој тим, самостојно се приклучиле кон [[Меѓународна кошаркарска федерација|Меѓународната кошаркарска федерација]] ([[ФИБА]]), по независноста на Црна Гора. Црна Гора досега учествувала на две европски првенства. Меѓу женските спортови, [[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора|Ракометната репрезентација]] е најуспешна, освојувајќи го [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европското првенство]] во [[2012]] година и завршувајќи како второпласирани на [[Ракометот на Летните олимписки игри 2012|Летните олимписки игри 2012]]. [[ЖРК Будуќност Подгорица]] на две пати ја освоил Лигата на шампионите. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == {{Портал|Црна Гора}} * [[Подгорица]] * [[Црногорски јазик]] * [[Цетиње]] == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.gov.me/eng/ Влада на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090215000303/http://www.gov.me/eng/ |date=2009-02-15 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/montenegro.html Шеф на држава и кабинет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100528055216/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/montenegro.html |date=2010-05-28 }} ; Општи информации * {{CIA World Factbook link|mj|Црна Гора}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montenegro.htm Црна Гора на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120830120309/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montenegro.htm |date=2012-08-30 }} * [http://www.me/english/naslovna/index.htm Република Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081216042336/http://www.me/english/naslovna/index.htm |date=2008-12-16 }} * [http://www.montenegrowing.me/pocetna.1.html Економски портал MONTENEGROWING.ME] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090413203044/http://www.montenegrowing.me/pocetna.1.html |date=2009-04-13 }} ; Друго * [http://gallery.hlawiczka.com/c_hora/index.htm Фотогалерија- Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506044632/http://gallery.hlawiczka.com/c_hora/index.htm |date=2009-05-06 }} * [http://pictures.montenegro-travel-guide.info/ Слики од Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090715084834/http://pictures.montenegro-travel-guide.info/ |date=2009-07-15 }} * [http://iwitnessdestinations.com/montenegro/ Видео портал на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090420044158/http://iwitnessdestinations.com/montenegro/ |date=2009-04-20 }} * [http://www.ulcinjtoday.com Information and Вести за крајбрежјето на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200712221502/http://www.ulcinjtoday.com/ |date=2020-07-12 }} {{Geographic location | Centre = {{знаме|Montenegro}} | North = {{знаме|Serbia}} | Northeast = {{знаме|Serbia}} | East = {{знаме|Kosovo}} | Southeast = {{знаме|Albania}} | South = [[Јадранско Море]] | Southwest = [[Јадранско Море]] | West = {{знаме|Croatia}} | Northwest = {{знаме|Bosnia and Herzegovina}} }} {{Држави на Европскиот континент}} {{Словенска Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Црна Гора]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Балканскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] hmj0qiyhe5sgh1mceot24das5dlp0xf 5605317 5605299 2026-08-05T06:53:35Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Андриевица → Андријевица (3) 5605317 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |native_name = ''Црна Гора''<br /> ''Crna Gora'' |conventional_long_name = Црна Гора |common_name = Црна Гора |demonym = [[Црногорци]] (Црногорец/Црногорка) |image_flag = Flag of Montenegro.svg |image_coat = Coat of arms of Montenegro.svg |image_map = Europe-Montenegro.svg |map_caption = {{map caption|location_color=зелено|region=Европа|region_color=темнозелено|legend=Europe-Montenegro.svg}} |image_map2 = |national_motto = |national_anthem = <span style="line-height:1.25em;">''[[Ој светла мајска зоро]]''<br /><center>[[File:National Anthem of Montenegro.ogg]]</center> |official_languages = [[црногорски јазик|црногорски]] |capital = [[Подгорица]]¹ |latd=42 |latm=47 |latNS=N |longd=19 |longm=28 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = парламентарна република |leader_title1 = [[Претседател на Црна Гора|Претседател]] |leader_title2 = [[Премиер на Црна Гора|Премиер]] |leader_title3 = Претседател на собранието |leader_name1 = [[Јаков Милатовиќ]] |leader_name2 = [[Милојко Спаиќ]] |leader_name3 = [[Даниела Ѓуровиќ]] |area_rank = 160. |area_magnitude = |area_km2 = 13,812 |area_sq_mi = 5,019 |percent_water = 1.5 |population_estimate_rank = 164-та |population_estimate_year = 2009 |population_census = 620.029 |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 50 |population_density_sq_mi = 115.6 |population_density_rank = 121. | GDP_PPP = $11.381&nbsp;милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=85&pr1.y=5&c=943&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Montenegro |publisher=International Monetary Fund |accessdate=23 January 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $18,261<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 74та | GDP_nominal = $4.020&nbsp;милијарди<ref name="data.un.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://data.un.org/en/iso/me.html}}</ref> | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $6,424<ref name="data.un.org"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 80та |sovereignty_type = Основана|sovereignty_note = |established_event1 = Прва независност на [[Дукља]] од [[Византија]] |established_date1 = 854{{Citation needed|date=March 2011}} |established_event2 = Втора независност на [[Дукља]] од [[Византија]] |established_date2 = 1042 |established_event3 = Независност на [[Кнежевство Зета|Зета]] од Србија |established_date3 = 1360 (''[[де јуре]]'')<br />1356 (''[[де факто]]'') |established_event4 = Независност од Отоманското Царство |established_date4 = 1799 (''де факто'')<br />1878 (''де јуре'') |established_event5 = Независност од [[Србија и Црна Гора]] |established_date5 = 2006 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 32.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Eurostat |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/map?lang=en |access-date=2022-08-05 |website=ec.europa.eu}}</ref> | HDI = 0.807 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2014 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> | HDI_rank = 49та |currency = [[Евро]] |currency_code = EUR |country_code = |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | 45% [[Црногорци]] | 28,7% [[Срби]] | 8,6% [[Бошњаци]] | 4,9% [[Албанци]] }} |ethnic_groups_year = 2011<ref name="попис2011">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|title=Попис на населението на Црна Гора, 2011|date=2011|language=cnr|accessdate=2011-07-12}}</ref> |utc_offset_DST = +2 |drives_on = десно |cctld = [[.me]] |calling_code = [[Телефонски броеви во Црна Гора|382]] |ISO_3166-1_alpha2 = ME |ISO_3166-1_alpha3 = MNE |ISO_3166-1_num = 499 |vehicle_code = MNE |footnotes = ¹ Традиционална престолнина е [[Цетиње]]. }} '''Црна Гора''' ([[црногорски јазик|црногорски]] и {{Langx|sr|Црна Гора / Crna Gora}}) — [[независна држава]] на [[Балканскиот Полуостров]]. Земјата на југозапад излегува на [[Јадранското Море]], додека на запад граничи со [[Хрватска]], на северозапад со [[Босна и Херцеговина]], на североисток со [[Србија]], на исток со [[Косово]] и на југозапад граничи со [[Албанија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&tab=wl&q=goo |title=goo - Google Maps |publisher=Maps.google.co.uk |date=1970-01-01 |accessdate=2011-10-01}}</ref> Најголем и главен град на Црна Гора е [[Подгорица]], а [[Цетиње]] е назначен за „престолнина“ на Црна Гора како поранешен кралски главен град. Црна Гора има површина од 13.812 квадратни километри и население од 620.079 (според пописот во 2011 година). Историјата на Црна Гора датира уште од [[IX век]] со основањето на [[Дукља]], вазална држава на [[Византија]]. За тоа време, Дукља била владеена од династијата [[Воисавлевиќи]]<ref name=Luscombe>{{Наведена книга |author1=David Luscombe |author2=Jonathan Riley-Smith |title=The New Cambridge Medieval History: Volume 4, c. 1024{{snd}}c. 1198|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC&pg=PA267|date= 2004|publisher=Cambridge University Press | pages=266–|isbn=9780521414111 }}</ref><ref name=Sedlar>{{Наведена книга |author1=Jean W Sedlar |title=East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500 |url=https://books.google.com/?id=4NYTCgAAQBAJ&lpg=PP1&dq=East%20Central%20Europe%20in%20the%20Middle%20Ages%2C%201000-1500&pg=PA32 |publisher=[[University of Washington Press]] |pages=21–|isbn=9780295800646 |date=2013 }}</ref><ref>{{Наведена книга |author1=John Van Antwerp Fine |title=he early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century |url=https://books.google.com/?id=RSNpAAAAMAAJ&q=raska+duklja+serbian+principality&dq=raska+duklja+serbian+principality |publisher=[[University of Michigan Press]] |pages=194|isbn=9780472100255 |year=1983 }}</ref>. Во [[1042]] година, на крајот од дваесетипетгодишното владеење, кралот Воислав победил во Битката кај [[Бар (Црна Гора)|Бар]] против [[Византија]] и Дукља станала независна држава. Својот подем и просперитет, Дукља ги здобила за време на владеењето на крал Михаило и неговиот син крал Богин.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.montenegro.org/duklja.html |title=Duklja, the first Montenegrin state |publisher=Montenegro.org |date= |accessdate=2011-10-01 |archive-date=1997-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/19970116032145/http://www.montenegro.org/duklja.html |url-status=dead }}</ref> Од [[XI век]] државата почнала да се нарекува [[Кнежевство Зета]], но оваа држава завршила со нејзиното инкорпорирање кон [[Рашка]] и почетокот на династијата [[Црноевиќи]] кога Зета почнала да се нарекува и со денешното име - Црна Гора. Од [[Отоманското Царство]], Црна Гора се одделила во [[1878]] година. Од [[1918]] година државата била дел од повеќето политички формации на Југославија, за на [[21 мај]] [[2006]] година на референдум Црна Гора гласала за независност, додека на 3 јуни истата година независноста и официјално била прогласена. Според [[Индекс на човеков развој|Индексот на човеков развој]], Црна Гора е класифицирана како развиена држава. Црна Гора е член на [[ООН]], [[НАТО]], [[ОБСЕ]], [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и различни меѓународни организации. Црна Гора е во преговори за членство во [[ЕУ]]. == Потекло на поимот == [[File:Ancient city Doclea - ruins 02.jpg|thumb|лево|Римскиот град Доклеа]] Името ''Црна Гора'' за првпат во пишаните извори се појавило во [[1296]] година во прозивот на српскиот крал [[Стефан Урош II]] во контекст на регионот околу [[Скадарско Езеро]].<ref>Стара Црна Гора, Јован Ердељановић, 34. стр.</ref> Ова име најверојатно потекнува како одлика на регионот околу [[Ловќен]] кој бил прекриен со густа шума. Неговото значење се наоѓа во старословенскиот топоним за големи и густи гори или црни шумски предели<ref name="EJ">{{наведена книга |last=Павичевић |first=Бранко |authorlink= |coauthors= |title=Енциклопедије Југославије |year= 1982 |publisher=ЈЛЗ Загреб |location= |id= }}</ref>. Горноспоменатиот регион станал познат како „Стара Црна Гора“ во XIX век за да се разликува од новоосвоената територија Брда<ref name=Fine532>{{harvnb|Fine|1994|p=532}}</ref>. Црна Гора се зголемила територијално неколкупати до XX век како резултат од војните против [[Турците]], кога Црна Гора ја имала освоено и [[Стара Херцеговина]] и делови од [[Метохија]] и јужна [[Рашка]]. Државата, територијално, многу малку се промена од тогаш, ја изгубила [[Метохија]], а ја добила [[Бока Которска]]. Во [[италија]]нските документи Црна Гора за првпат се споменува во [[1348]] година како ''Cerna Gora'', а додека во [[Дубровничка Република|Дубровничката Република]] во [[1379]] со назив ''Cernagora''<ref>{{наведена книга |last=Ћоровић |first=Владимир |authorlink= |coauthors= |title=Историја српског народа |year= |url=http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/4_5_l.html |publisher= |location= |id= |access-date=2009-07-11 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212220621/http://www.rastko.org.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/4_5_l.html |url-status=dead }}</ref>. Името на државата во повеќето [[Западна Европа|западноевропски]] јазици рефлектира усвојување на [[италијански|италијанско-венецискиот]] збор ''monte negro'' (на модерен [[италијански]] тоа е monte nero), што значи „црна гора или планина“, којшто датира од ерата на [[Венеција|венециската]] хегемонија во регионот во [[Среден век|средниот век]]. Останатите јазици, посебно блиските, го користат истото име „Црна Гора“. == Историја == {{Главна|Историја на Црна Гора}} === Антички период === [[Податотека:Doclea_Roman_city_Podgorica.jpg|мини|лево|Илирскиот и римски град Доклеа.]] Првите забележани жители на територијата на Црна Гора биле [[Илири]]те. Во [[9]] година [[Римјани]]те ја освоиле Црна Гора. === Црногорски кнежевства=== [[File:Seal of Constantine Bodin.jpg|thumb|left|220px|Печат на [[Константин Бодин]], средновековен крал и владетел на [[Дукља]]. Претставени се [[Свети Теодор Тирон]] и [[Свети Георги]]]] Во [[9 век]], на територијата на Црна Гора се наоѓале три словенски кнежевства: [[Дукља]], приближно одговарајќи на јужната половина од земјата, [[Травунија]], на запад, и [[Рашка]] на север<ref name=Luscombe /><ref name=Sedlar />. Дукља ја стекнала својата независност од [[Византија]] во [[1042]] година. Во текот на следните неколку децении, ја проширила својата територија кон соседните Рашка и [[Босна]], а исто така станала признаена и како царство. Неговата моќ започнала да опаѓа на почетокот на [[12 век]]. По смртта на кралот Бодин (во 1101 или 1108), следеле неколку граѓански војни. Дукља го достигнала својот зенит во времето на синот на Воислав, [[Михаил (Дукља)|Михаил]] (1046-81) и неговиот внук [[Константин Бодин]] (1081-1101)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.montenegro.org/duklja.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19970116032145/http://www.montenegro.org/duklja.html |url-status=dead |archive-date=16 January 1997 |title=Duklja, the first Montenegrin state |publisher=Montenegro.org |accessdate=7 December 2012}}</ref>. До [[13 век]], [[Зета]] ја заменила Дукља. Во доцниот 14 век, јужниот дел на Црна Гора (Зета) стапила под власта на благородното семејство Балшиќ, а Зета се почесто започнала да се нарекува Црна Гора. Додека благородништвото се борело за престолот, царството било ослабено, а до [[1186]] година го освоило [[Стефан Немања]] и Црна Гора била вклучена во составот на [[Српско Царство|Српското Царство]] како провинција наречена Зета. Откако [[Српско Царство|Српското Царство]] се распаднало во втората половина на [[14 век]], најмоќното семејство Балшиќ станале владетели на Зета. Во [[1421]] година, Зета била припоена кон [[Српско Деспотство|Српското Деспотство]], но по 1455 година, уште едно благородно семејство од Зета, Црноевиќи, станале суверени владетели на земјата, што ја направило последната слободна монархија на Балканот пред да падне под власта на [[Османлии]]те во [[1496]] година, и се припои кон Скадарскиот санџакот. За време на владеењето на Црноевиќи, Зета станала позната под нејзиното сегашно име - Црна Гора. Кратко време, Црна Гора постоела како посебен автономни санџак во 1514-1528 (Санџак Црна Гора). Исто така, регионот на Стара Херцеговина била дел од Херцеговина. === Османлиски период=== Поголемиот дел од денешна Црна Гора под османлиска власт бил во периодот од [[1496]] до [[1878]] додека крајбрежјето било под венецијанска контрола<ref>{{Наведена книга|last=Ćorović|first=Vladimir|title=Istorija Jugoslavije|authorlink=Vladimir Ćorović|year=1933|publisher=Narodno Delo|location=Beograd|url=http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5_(%D0%92._%D0%8B%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B)_3.11|accessdate=27 April 2011|language=sr|quote=Год. 1499. припојена је била Црна Гора скадарском санџакату. Али, год. 1514. одвојио је султан поново и поставио јој за управника, као санџак-бега, потурченог Станишу, односно Скендер-бега Црнојевића.}}</ref>. Денешна Црна Гора била вклучена во [[Скадарски санџак|Скадарскиот санџак]] и [[Босански санџак|Босанскиот санџак]] додека [[Горна Зета]] останала независна. Во [[1514]] година Османлиите зазеле поголем дел од земјата и бил прогласен посебен црногорски санџак а за прв санџакбег бил избран по наредба на [[Бајазид II]], [[Скендербег Црнојевиќ]] кој го прифатили исламот. По неговата смрт црногорскиот санџак бил вклучен во составот на Скадарскиот санџак. И покрај тоа што паднала под османлиска власт, Црна Гора главно поради својата географска положба, задржила одреден степен на самостојност. И покрај специјалната автономија, во текот на [[17 век]] во земјата имало поголем број на бунтови, кои кулминирале со поразот на Османлиите во [[Големата турска војна]] кон крајот на тој век. === Кнежевство и кралство=== [[Податотека:King Nikola of Montenegro.jpg|десно|мини|200п|Никола I Петровиќ, единствениот крал на Кралството Црна Гора]] Делови од територијата биле контролирани од страна на [[Венецијанска Република|Венеција]] и [[Прво Француско Царство|Првото Француско Царство]] и [[Австроунгарија]]. Во [[1515]] година, Црна Гора станала теократска држава на чие чело се наоѓале владиките на Црногорската митрополија од династијата Петровиќ-Његош. Сепак, [[Венецијанска Република|Венеција]] ги бирала гувернерите во црногорската политика. Републиката била наследена од [[Австриско Царство|Австриската империја]] во [[1797]] година, а гувернерите биле укинати од страна на принцот-бискупот [[Петар Петровиќ - Његош|Петар II]] во [[1832]] година. Неговиот претходник [[Петар I Петровиќ Његош|Петар I]] придонел за обединување на Црна Гора. По смртта на владиката [[Петар Петровиќ Његош]] во [[1851]], тој бил наследен од страна на [[Данило Петровиќ]]. Данило се оженил во [[1852]] и ја одбил својата духовна титула и ја презел титулата [[кнез]] и својата земја ја претворил во секуларно кнежевство. По убиството на кнезот Данило во [[1860]], на престолот дошол [[Никола Петровиќ]] на [[14 август]] [[1860]]. Помеѓу [[1861]] и [[1862]], Никола водел неуспешна војна против [[Османлии]]те , а Црна Гора низ тешки маки ја сочувала својата независност. Кнезот Никола водел многу поуспешна војна против [[Османлии]]те во [[1875]]. [[Османлиско-црногорска војна (1876-1878)|Османлиско-црногорската војна (1876-1878)]] довела до конечно протерување на [[Османлии]]те од црногорската земја. Како позадина на војната било [[Херцеговско востание (1875-1878)|востанието во Херцеговина]] и почетокот на [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]] истата година. Една од најодлучувачките [[Битка кај Волчиот дол|битки била кај Волчиот дол]] каде османлиските сили имале загуба од 4,000 војници наспроти 70 црногорски војници. По оваа победа битки се воделе и на границата кон [[Херцеговина]] и [[Албанија]]. На [[24 септември]] бил освоен [[Никшиќ]], а по ова следувале [[Бар]], [[Улцињ]], [[Грможур]] итн. Војната завршила со потпишување на примирјето од Едрене меѓу Руската и Османлиското Царство. Територијата на Црна Гора се проширила од 4.405&nbsp;км² на 9.475&nbsp;км² а по Берлинскиот конгрес земјата добила независност. Принцот [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]] ја прогласисл Црна Гора за кралство на 28 август 1910 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dlib.me/skenovi/glas-crnogorca-nedjeljni-list-za-politiku-i-knjizevnost1-1910/08-15-broj-35/185.jpg|title=Глас Црногорца|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> со што ја подигнал земјата од тогашниот ранг на кнежевство. Тој се прогласил за крал Никола I, а со земјата владеел од 1861 година како принц. Во текот на своето владеење, посебно на почетокот на [[XX век]], тој иницирал неколку реформи за модернизација на земјата, вовел устав и нова валута наречена [[црногорски перпер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.me/a562622/Info/Drustvo/PERPERI-Jedini-crnogorski-drzavni-novac.html|title=Priča o crnogorskim perperima: Više od novca! FOTO|work=MTELCG|language=en-US|accessdate=2019-04-01}}</ref> === Балкански и Прва светска војна=== [[Податотека:Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|десно|мини|200п|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица, во 1913 година.]] На почетокот на [[XX век]], помеѓу балканските држави склучиле воено-политички сојуз за војна против [[Отоманско Царство|Османлиите]]. Првичниот договор бил меѓу [[Кралство Грција|Грција]] и [[Царство Бугарија|Бугарија]], ним им се приклучила [[Кралство Србија|Србија]], а по потпишувањето на спогодбата со Србија, во септември 1912 година, на овој сојуз се приклучила и Црна Гора. Според спогодбата, црногорската војска требала со главниот дел од својата војска да дејствува кон [[Скадар]], северна Албанија и Македонија, а со помалиот дел од војската да се насочи кон [[Нови Пазар]] и [[Санџак]]. Според направената спогодба меѓу членките на сојузот, до 15 октомври [[1912]] година, требало да се објави војна на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]]. Затоа Црна Гора, според таа спогодба, на 26 септември 1912 година им објавила војна на Османлиите.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=211}}</ref>. По завршувањето на војните, на Меѓународната конференција биле исцртани новите граници на Балканот. Црна Гора, иако не го добила [[Скадар]], добила проширување од околу 5.000 км². Во нејзиниот состав влегле: Малесија, дел од Новопазарскиот Санџак, дел од Метохија сè до [[Бел Дрим]] и градовите: [[Мојковац]], [[Бијело Поље]], [[Беране]], [[Рожаје]], [[Гусиње]], [[Плав]], [[Пеќ]] и [[Ѓаковица]]. Со новите граници за првапт во новиот век била направена територијална врска меѓу Црна Гора и Србија. Цената за ова била голема – загинале околу 3.100 војници, а околу 6.500 биле ранети. Протерувањето на Османлиското Царство од балканските земји значело губење на важноста и поддршката за Црна Гора од страните земји, првенствено од Русија. Руската политика по 1913 година, јавно и отворено го протежирала својот нов став дека не е потребна заштита на Црна Гора и дека со отстранувањето на Османлиското Царство таа треба да се спои со Србија. [[Податотека:Mojkovacka bitka.PNG|мини|250п|Мојковачката битка, 6-7 јануари 1916 година.]] [[Податотека:Alexius WW1 Kapitulation Montenegros.jpg|мини|250п|Капитулација на црногорската војска во почетокот на 1916 година.]] Повод за започнување на [[Првата светска војна]] бил [[Атентат врз Франц Фердинанд|атентатот врз австроунгарскиот престолонаследник]], надвојводата [[Франц Фердинанд]], во [[Сараево]], на 15/28 јуни 1914 година.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=212}}</ref>. Бидејќи [[Австроунгарија]] за одговорна за атентатот ја сметала владата на [[Кралство Србија|Кралството Србија]], таа испратила владина нота со барање до српската влада и таа да учествува во истрагата околу атентатот.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Beograd|pages=215}}</ref> Бидејќи српската влада тоа го одбила, истото послужило како повод за објавување на војна на 28 јули 1914 година. Истиот ден кога била објавена војната, кралот Никола спровел мобилизација на војската на Црна Гора. После тоа следеле низа на формални потези: црногорското народно собрание побарало од владата да објави војна на Австроунгарија, а кралот и владата на 6 август, согласно со барањето на собранието, донело одлука за објавување на војна. На почетокот од големиот воен судир, во 1914 година, Црна Гора била една од осумте завојувани земји. [[Податотека:Andrija Radovic.jpg|лево|мини|200п|Андрија Радовиќ, главниот заговорник за обединување на Црна Гора со Србија.]] Во текот на првата година од војната, немало судири од поголеми размери меѓу Црна Гора и Австроунгарија. Херцеговскиот одред на почетокот од август извршил напад и напредување кон [[Требиње]] и [[Билеќа]], но во средината на август биле принудени да се повлечат, но Австроунгарија не успеала да го заземе Грахово. Од октомври следело затишје на воените судири. Најмалку борби се воделе на Ловќенскиот фронт. До крајот на декември 1914 година, скоро и да немало воени судири. Во текот на ова затишје црногорската војска успеала во јуни 1915 година да го заземе [[Скадар]]. Кога во октомври 1915 година, почнала австроунгарската-германска офанзива на Србија, почнале и судирите на Санџачкиот фронт и до декември со постојаните напади на Австроунгарија бил заземен градот [[Пљевља]]. Целта била да Австроунгарија го заземе правецот Пљевља-Мојковац-Матешево за да го спречи повлекувањето на српската војска преку територијата на Црна Гора кон Скадар. По Пљевља, тие продолжиле по долината на реката [[Тара]] и кон [[Мојковац]]. Наредбата на врховната команда на црногорската војска била дека непријателот мора да се запре на Тара, дури и по цена на загинување на последниот војник. Австроунгарската офанзива на Црна Гора го достигнала врвот во јануари 1916 година. Целта била потполно да се уништи црногорската војска. Судирот бил на секторот Мојковац-Левер Тара и историски е познат како [[Мојковачка битка]]. Оваа позната и најтешка црногорска битка во Првата светска војна била и нејзина најголема победа, кога малата војска на Црна Гора успешно се спротивставила и успеала да го спречи продирањето на Австроунгарија во средиштето на Црна Гора. Сепак во 1916 година, принцот Мирко и дел од членовите на владата ја потпишале капитулацијата, ја разоружале војската и дозволиле Австроунгарија да воспостави своја администрација. Црна Гора била под окупација на Австроунгарија во текот на следните две години, а кога во [[1917]] година била потпишана [[Крфска декларација|Крфската декларација]], немало црногорски потписник. По пробивањето на Солунскиот фронт, сојузничките трупи ја окупирале Црна Гора, а откако српската војска влегла во [[Подгорица]], [[Караѓорѓевиќи]] ја искористиле систуацијата и во собранието во Подгорица прогласиле обединување на Црна Гора и Србија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=4LPfuwer21EC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Balkan Anschluss: The Annexation of Montenegro and the Creation of the Common South Slavic State|last=Pavlovic|first=Srdja|date=2008|publisher=Purdue University Press|isbn=9781557534651|language=en}}</ref>.По овој чин избила т.н. [[Божиќна побуна]] на т.н. [[Зеленаши]], кои биле против безусловното обединување со Србија. Таканаречените [[Бјелаши]], кои биле приврзаници на обединувањето со помош на сојузниците ја загушиле побуната. Сепак, воените борби на црногорските комити, кои биле против, продолжиле сѐ до 1924 година, кога тие ја прифатиле амнестијата на кралот [[Александар I Караѓорѓевиќ]]. Кралот Никола испратил барање до [[Париска мировна конференција (1919)|Париска мировна конференција]] да се врати независноста на Црна Гора, но неговата молба била одбиена. ===Двете Југославии=== По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], во 1922 година, Црна Гора официјално станала дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (од 1928 - Југославија) како дел од Цетиската област. Внукот на Никола, српскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар I]], доминирал во југословенската влада. [[Зетска бановина|Зетската бановина]] била провинција (бановина) во рамките на Кралството Југославија од 1929 до 1941&nbsp;г. Во бановината спаѓала целата територија на денешна Црна Гора и делови од Централна Србија, Косово, Хрватска и Босна и Херцеговина. Именувана е по реката Зета, а административен центар бил градот Цетиње. Во оваа држава биле признати само трите народи додека останатите биле национално обесправени поради што ќе се појави незадоволство. [[File:Crna Gora - Oslobodjenje od strane okupacije 1711-1918.png|thumb|десно|Црна Гора од 1711 до 1918]] Во [[1941]], [[Сили на Оската|силите на Оската]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] ја окупирале Зетската бановина и ја поделиле помеѓу Црна Гора и [[Албанија]] под [[Фашистичка Италија|италијанска]] окупација, [[Србија]] под [[Фашистичка Германија|германска]] окупација, и [[Независна Држава Хрватска|Усташка Хрватска]]. Во мај, црногорскиот огранок на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] започнал подготовки за востание планирано за средината на јули. Комунистичката партија и нејзината младинска лига организираа 6.000 свои членови подготвени за герилска војна. Првото вооружено востание во окупираната нацистичка Европа се случило на [[13 јули]] [[1941]] година во Црна Гора<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&mm=07&dd=13&nav_category=167&nav_id=445290 |title=Prema oceni istoričara, Trinaestojulski ustanak bio je prvi i najmasovniji oružani otpor u porobljenoj Evropi 1941. godine |publisher=B92.net |language=sr |accessdate=7 December 2012}}</ref>. Неочекувано, востанието се одржало и до 20 јули 32.000 мажи и жени се приклучиле на борбата. Освен за брегот и поголемите градови (Подгорица, Цетиње, Пљевља и Никшиќ), кои биле опколени, Црна Гора била најчесто ослободена. Во еден месец од борбите, италијанската армија претрпела 5.000 мртви, повредени и заробени. Востанието траело до средината на август, кога било потиснато со контраофанзива на 67.000 италијански војници донесени од Албанија. Соочени со нови и огромни италијански сили, многу од борците се вратиле во своите домови. Сепак, интензивните герилски борби траеле до декември. Борците кои останале се распаднале во две групи. Повеќето од нив продолжиле да се приклучуваат кон [[Југословенски партизани|југословенските партизани]], кои се состоеле од комунисти и оние биле склонети кон активен отпор. Меѓу нив биле и [[Арсо Јовановиќ]], [[Сава Ковачевиќ]], [[Светозар Вукмановиќ – Темпо|Светозар Вукмановиќ]], [[Милован Ѓилас]], [[Пеко Дапчевиќ]]итн. Оние лојални на [[Династија Караѓорѓевиќ|династијата Караѓорѓевиќ]] станале [[четници]] и се свртеле кон соработка со Италијанците против партизаните. Во првата половина на 1942 година избувнала војна меѓу партизаните и четниците. Поради притисоците од Италијанците и четниците, јадрото на црногорските партизани заминало во Србија и во Босна, каде што се придружиле со други југословенски партизани. Борбата меѓу партизаните и четниците продолжила низ војната. Четниците со италијанска поддршка го контролирале поголемиот дел од земјата од средината на 1942 до април 1943 година. Црногорските четници добиле статус на антикомунистичка милиција и добиле оружје, муниција, храна и пари од Италија. Повеќето од нив биле префрлени во Мостар, каде што се бореле во [[Битка на Неретва|Битката кај Неретва]] против партизаните, но се соочиле со тежок пораз. За време на германската операција Шварц против партизаните во мај и јуни 1943 година, Германците разоружиле голем број четници без борба, бидејќи стравувале дека ќе се свртат против нив во случај на сојузнички инвазија на Балканот. По капитулацијата на Италија во септември 1943 година, партизаните успеале да заземат поголем дел од Црна Гора за кратко време, но Црна Гора наскоро била окупирани од германските сили, а жестоките борби продолжиле кон крајот на 1943 година и цела 1944 година. Црна Гора била ослободена од партизаните во декември 1944 година. Црна Гора станала една од шесте конститутивни републики на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] (СФРЈ) по крајот на војната. Нејзиниот главен град станал Подгорица, преименуван во Титоград во чест на претседателот [[Јосип Броз Тито]]. По војната, инфраструктурата на Југославија била повторно изградена, започнала индустријализацијата, а бил формиран и Универзитет на Црна Гора. ===СР Југославија=== [[Податотека:Otvaranje barske pruge 28 maj 1976.jpg|мини|десно|Отворање на железничката линија Белград-Бар. Изградбата на линијата започнала во 1950-те, а била завршена во 1976. Линијата била отворена во 1976 од претседателот [[Јосип Броз Тито]].]] При крајот на комунистичкото владеење и распадот на [[СФРЈ]], официјално распуштена на [[27 април]] [[1992]], [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора]], под ново име Република Црна Гора, на [[28 април]] [[1992]] создале нова федерација под името [[Сојузна Република Југославија]] која на [[4 февруари]] [[2003]]. со согласност на двата дома на југословенскиот парламент го промена името во Државна заедница [[Србија и Црна Гора]]. На [[Референдум за независност на Црна Гора (1992)|Референдумот за независност]] во 1992 година, 95,96% од гласачите гласале за заедничката држава Србија и Црна Гора, односно Сојузна Република Југославија. Кога е основана [[Сојузна Република Југославија]] во [[1992]], година, [[Обединетите Нации]] и некои поедини држави, особено САД, не сакале да ја признаат како наследничка на СФРЈ, и покрај тоа што ја признале како држава. СРЈ не била членка на ООН до 2000 година, кога стана членка, после Петтооктомвриските промени, веднаш нејзиното постоење било доведено во прашање. Црногорскиот режим уште од порано се однесувал како автономен (воведување на полициска контрола на границата со Србија, одбивање да прифати вонредна и воена состојба на својата територија во текот на НАТО нападите над СРЈ во 1999 година). За време на војните со Хрватска и во Босна и Херцеговина, Црна Гора зела активно учество. По војната, црногорскиот генерал Павле Стругар бил осуден за својата улога во бомбардирањето на Дубровник<ref>[http://www.yihr.org/uploads/newsletters/eng/28.pdf YIHR.org] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150403105152/http://www.yihr.org/uploads/newsletters/eng/28.pdf |date=3 April 2015 }}</ref>. Босанските бегалци биле уапсени од страна на црногорската полиција и биле транспортирани во српските логори во [[Фоча]], каде што биле подложени на систематско мачење и погубување<ref>[http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-03.htm#III.A.25 Annex VIII – part 3/10 Prison Camps]. ess.uwe.ac.uk {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020191517/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-03.htm#III.A.25|date=20 October 2013}}</ref><ref>"Porodica Nedžiba Loje o Njegovom Hapšenju i Deportaciji 1992". ''Godine'' [http://bosnjaci.net/aktuelno.php?id=4311 Bosnjaci.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012182522/http://bosnjaci.net/aktuelno.php?id=4311 |date=12 October 2007 }}<!--What is this source? The link is dead.--></ref>. Во 1996 година владата на [[Мило Ѓукановиќ]] ги прекинала врските меѓу Црна Гора и нејзиниот партнер Србија, која била предводена од [[Слободан Милошевиќ]]. Црна Гора формирала сопствена економска политика и ја усвоила германската марка како своја валута и последователно го усвоила и еврото, иако не е дел од валутната унија на [[Еврозона]]та. Следните влади спровеле политики за независност, а политичките тензии со Србија се влошиле и покрај политичките промени во Белград. Целите во Црна Гора биле бомбардирани од страна на силите на [[НАТО]] во 1999 година, иако степенот на овие напади бил многу ограничен<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/331036.stm |title=Russia pushes peace plan |publisher=BBC |date=29 April 1999}}</ref>. Во 2002 година, Србија и Црна Гора дошле до нов договор за континуирана соработка и влегле во преговори за идниот статус на Сојузна Република Југославија. Ова резултирало со Белградскиот договор, според кој земјата се трансформирала во повеќе децентрализирана државна заедница наречена Србија и Црна Гора во 2003 година. Белградскиот договор исто така содржи одредба со која се одложува секој иден референдум за независност на Црна Гора најмалку три години. ===Независност=== [[Податотека:Independent montenegro.jpg|десно|мини|250п|прослава по прогласувањето на независност.]] Процесот на отцепување бил регулиран со Уставната повелба на Србија и Црна Гора, усвоена на [[4 февруари]] [[2003]] година од страна на двата совети на Сојузното собрание на Сојузна Република Југославија, во согласност со Белградскиот договор од 2002 година меѓу владите на двете конститутивни републики на потоа Сојузна Република Југославија, Црна Гора и Србија. Исто така, се наведува дека земјата-членка која се оддели, ќе ги загуби правата за политички и правен континуитет на федерацијата. Ова значи дека отцепената држава (во овој случај Република Црна Гора) морала да аплицира за членство во сите главни меѓународни институции, како што се [[Обединетите нации]] и да биде признаена од страна на меѓународната заедница, и дека [[Република Србија]] станува целосен наследник на државната заедница. Ниту една држава не се спротивставила на признавањето на новоформираната држава пред референдумот. Ако Србија прогласила независност наместо Црна Гора, Црна Гора би била правоследничка држава. [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|Референдумот]] го задолжил Парламентот, да го почитува неговиот исход и дека мора да ги објави официјалните резултати во рок од 15 дена по денот на гласањето и да постапува по нив во рок од 60 дена. Според резултатите, 55,5% од населението се определило за независнот<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5007364.stm |title=Montenegro vote result confirmed |work=BBC News |date=23 May 2006 |accessdate=11 September 2010}}</ref>. На [[3 јуни]] [[2006]] година, црногорскиот парламент ја прогласил независноста на Црна Гора<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5043462.stm |title=Montenegro declares independence |work=BBC News |date=4 June 2006 |accessdate=11 September 2010}}</ref>, формално потврдувајќи го резултатот од референдумот. Србија не се спротивставила на декларацијата. Законот за статусот на потомците на династијата Петровиќ-Његош бил усвоен од страна на Собранието на Црна Гора на 12 јули 2011 година. Тој ја рехабилитирал Кралската куќа на Црна Гора. Во 2015 година, мрежата на истражни новинари OCCRP го именувал долгогодишниот претседател на Црна Гора и премиер [[Мило Ѓукановиќ]] за „''Личност на годината во организиран криминал''“<ref>"[https://www.occrp.org/personoftheyear/2015/ OCCRP announces 2015 Organized Crime and Corruption ‘Person of the Year’ Award]". [[Organized Crime and Corruption Reporting Project]].</ref>. Степенот на корупција на Ѓукановиќ довело до улични демонстрации и повик за негова оставка<ref>"[http://www.foreignpolicyjournal.com/2017/01/05/the-balkans-corrupt-leaders-are-playing-nato-for-a-fool/ The Balkans’ Corrupt Leaders are Playing NATO for a Fool]". ''[[Foreign Policy]]''. 5 January 2017.</ref><ref>"[http://www.washingtontimes.com/news/2015/dec/1/montenegros-drive-for-nato-angers-russia-strains-a/ Montenegro invited to join NATO, a move sure to anger Russia, strain alliance's standards]". ''The Washington Times''. 1 December 2015.</ref>. Во октомври 2016 година, за денот на парламентарните избори, државниот удар бил подготвен од група лица, меѓу кои и водачи на црногорската опозиција, српски државјани и руски агенти; државниот удар бил спречен<ref>{{наведени вести |first=Dusan |last=Stojanovic |date=31 October 2016 |title=NATO, Russia to Hold Parallel Drills in the Balkans |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_BALKANS_MILITARY_DRILLS?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2016-10-31-12-14-05 |agency=Associated Press |accessdate=8 November 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107162123/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_BALKANS_MILITARY_DRILLS?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2016-10-31-12-14-05 |archivedate=7 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Russians behind Montenegro coup attempt, says prosecutor |url=http://www.dw.com/en/russians-behind-montenegro-coup-attempt-says-prosecutor/a-36284714 |publisher=Deutsche Welle |location=Germany |agency=AFP, Reuters, AP |date=6 November 2016 |accessdate=8 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=6 November 2016 |title=Montenegro Prosecutor: Russian Nationalists Behind Alleged Coup Attempt |url=https://www.wsj.com/articles/montenegro-prosecutor-russian-nationalists-behind-alleged-coup-attempt-1478473032 |newspaper=The Wall Street Journal |location=United States |accessdate=8 November 2016}}<br />{{наведени вести |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title='Russian nationalists' behind Montenegro PM assassination plot |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37890683 |publisher=BBC |location=United Kingdom |date=6 November 2016 |accessdate=8 November 2016}}</ref>. Во 2017 година, четиринаесет луѓе, меѓу кои и двајца руски државјани и двајца црногорски опозициски водачи, Андрија Мандиќ и Милан Кнежевиќ, биле обвинети за нивните наводни улоги во обидот за државен удар<ref name="rferlcoup">[https://www.rferl.org/a/montenegro-coup-charges-confirmed/28535744.html Montenegrin Court Confirms Charges Against Alleged Coup Plotters] Radio Free Europe/Radio Liberty, 8 June 2017.</ref>. Црна Гора формално станала членка на [[НАТО]] во јуни 2017 година, иако останала длабоко поделена околу приклучувањето<ref name="murkypolitico">[https://www.politico.eu/article/montenegro-nato-milo-dukanovicmurky-coup-plot/ Indictment tells murky Montenegrin coup tale: Trial will hear claims of Russian involvement in plans to assassinate prime minister and stop Balkan country's NATO membership.] [[Politico]], 23 May 2017.</ref>, настан што предизвикал ветување за одмазднички дејства од страна на руската влада<ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/may/25/montenegro-tensions-russia-joins-nato-member Montenegro finds itself at heart of tensions with Russia as it joins Nato: Alliance that bombed country only 18 years ago welcomes it as 29th member in move that has left its citizens divided] ''The Guardian'', 25 May 2017.</ref><ref>[http://tass.ru/politika/3682321 МИД РФ: ответ НАТО на предложения российских военных неконкретный и размытый] // ″Расширение НАТО″, [[TASS]], 6 October 2016.</ref><ref>[http://www.mid.ru/web/guest/kommentarii_predstavitelya/-/asset_publisher/MCZ7HQuMdqBY/content/id/2740071 Комментарий Департамента информации и печати МИД России в связи с голосованием в Скупщине Черногории по вопросу присоединения к НАТО] [[Ministry of Foreign Affairs (Russia)|Russian Foreign Ministry]]′s Statement, 28.04.17.</ref>. Црна Гора е во преговори со ЕУ од 2012 година. Во 2018 година, претходната цел за пристапување до 2022 година<ref>[https://europeanwesternbalkans.com/2017/04/20/darmanovic-montenegro-becomes-eu-member-in-2022/ Darmanović: Montenegro becomes EU member in 2022] 20 April 2017. Retrieved 2 June 2017.</ref> била ревидирана до 2025 година<ref>[https://www.ft.com/content/e0774a28-0695-11e8-9650-9c0ad2d7c5b5 "EU to map out membership for 6 western Balkan states"], Michael Peel and Neil Buckley, ''Financial Times'', 1 February 2018</ref>. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Црна Гора}} [[Податотека:Relief map of Montenegro.png|мини|300п|Релјефна карта на Црна Гора]] Црна Гора се наоѓа на [[Балканскиот Полуостров]] и се граничи со: [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]] ([[Косово]]) и [[Албанија]]. Главен град на Црна Гора е [[Подгорица]], додека историска престолнина е [[Цетиње]]. Поголеми градови во Црна Гора се: [[Никшиќ]], [[Пљевља]], [[Биело Поле]], [[Цетиње]], [[Бар (Црна Гора)|Бар]], [[Будва]], [[Херцег Нови]] и други. Поголемиот дел од Црна Гора е планински со високи врвови покрај границите со Србија и Албанија. Мал рамничарски дел има над Подгорица и покрај приморјето. Најниска надморска височина е во долината на реката Зета. Планините на Црна Гора вклучуваат некои од најгрупите терени во Европа, во просек над 2.000 метри во височина. Еден од позначајните црногорски врвови е [[Боботов Кук]] со висина од 2.522 метри. Највисокиот врв на Црна Гора е [[Зла Колата]] (2534 м [[надморска височина|н.в.]]) во [[Проклетие]]. следува табела на Националните паркови на земјата: {{легенда|#B3E0E4|Прогласено за [[светско наследство]] на УНЕСКО|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |- !scope=col|Име ! Слика !scope=col|Подрачје (општини) !scope=col|Површина ([[хектар|ха]]) !scope=col|Прогласен |- !scope=row style="background:#CFECEC;"|[[Дурмитор]] | [[Податотека:Durmitor national park montenegro.jpg|100п]] | северозападна Црна Гора <br />([[Општина Жабљак|Жабљак]], [[Општина Шавник|Шавник]], [[Општина Плужине|Плужине]],<br /> [[Општина Пљевља|Пљевља]] и [[Општина Мојковац|Мојковац]]) | 39.000 | 1952 |- !scope=row| [[Биоградска Гора]] | [[Податотека:Biogradska suma.jpg|100п]] | североисточна Црна Гора <br />([[Општина Колашин|Колашин]], [[Општина Мојковац|Мојковац]], [[Општина Беране|Беране]]<br /> и [[Општина Андријевица|Андријевица]]) | 5.650 | 1952 |- !scope=row| [[Ловќен]] | [[Податотека:Lovcen-008-p1010045.jpg|100п]] | јужна Црна Гора <br />([[Општина Цетиње|Цетиње]] и [[Општина Будва|Будва]]) | 6.220 | 1952 |- !scope=row| [[Скадарско Езеро]] | [[Податотека:Westlicher Teil des Skutarisee.JPG|100п]] | југоисточна Црна Гора <br />([[Општина Подгорица|Подгорица]], [[Општина Бар|Бар]] и [[Општина Цетиње|Цетиње]]) | 40.000 | 1983 |- !scope=row| [[Проклетие]] | [[Податотека:Jezerski Vrh (2694) sa Karanfila (2480).jpg|100п]] | источна Црна Гора <br />([[Општина Плав|Плав]]) | 16.630 | 2009 |- |} == Политички систем == {{Главна|Политики на Црна Гора}} [[Податотека:AX Cetinje President Palace Entrance 20060818a.jpg|мини|лево|Претседателската палата во Цетиње.]] Црна Гора е дефинирана како „граѓанска, демократска, еколошка држава со социјална правда заснована на владеењето на правото“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf |title=Ustav Crne Gore |format=PDF |accessdate=11 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100326020047/http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf |archivedate=26 March 2010}}</ref>. Таа е независна и самостојна [[република]] со усвоен [[устав]] на [[22 октомври]] [[2007]] година. Претседателот на Црна Гора е на чело на државата кој е избран за период од пет години преку регуларни претседателски избори. Тој ја претставува државата како дома, така и во странство. Неговото седиште е во [[Цетиње]]. Моментален [[претседател на Црна Гора]] е [[Филип Вујановиќ]], заменик-претседател на владеачката Демократска [[партија на социјалисти на Црна Гора]]. Владата на Црна Гора е извршното тело во државата. На чело на владата е премиерот на Црна Гора. Парламентот на Црна Гора е еднодомна институција која донесува закони, усвојува договори, го назначува премиерот и министрите. Моментален [[претседател на парламентот на Црна Гора]] е [[Ранко Кривокапиќ]] и парламентот има 81 пратеник. === Надворешни односи=== По објавувањето на [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|Декларацијата за независност]] во [[Собрание на Црна Гора|Собранието на Република Црна Гора]] на [[3 јуни]] [[2006]] година, по референдумот за независност одржан на [[21 мај]], [[Влада на Црна Гора|Владата на Република Црна Гора]] ги презела надлежностите за дефинирање и спроведување на надворешната политика на Црна Гора како предмет на меѓународно право и суверена држава. Имплементацијата на оваа уставна одговорност била доделена на Министерството за надворешни работи, со задача да ги дефинира приоритетите на надворешната политика и активностите потребни за нивно спроведување. Овие активности се спроведуваат во тесна соработка со другите органи на државната управа, претседателот, претседателот на Собранието и другите релевантни засегнати страни<ref name="mvpei.gov.me">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mvpei.gov.me/en/ministry/Foreign-Policy/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921043856/http://www.mvpei.gov.me/en/ministry/Foreign-Policy|url-status=dead|archive-date=2013-09-21|website=mvpei.gov.me|title=Foreign Policy}}</ref>. [[Пристапување на Црна Гора кон Европската Унија|Интеграцијата во Европската Унија]] е стратешка цел на Црна Гора. Овој процес ќе остане во фокусот на црногорската надворешна политика на краток рок. Втората стратешка и еднакво важна цел, но која може да се постигне во пократок временски период, било приклучувањето кон [[НАТО]], што ќе гарантира стабилност и сигурност за остварување на други стратешки цели. Црна Гора сметала дека интеграцијата во НАТО ќе ја забрза интеграцијата во ЕУ. Во мај 2017 НАТО ја прифатила Црна Гора како членка на [[НАТО]] почнувајќи од 5 јуни 2017 година<ref>{{наведени вести |title=Montenegro to Join NATO on June 5 – WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/montenegro-to-join-nato-on-june-5-1495704211 |date=25 May 2017 |author=Julian E. Barnes |newspaper=The Wall Street Journal |accessdate=25 May 2017}}</ref>. Иако се граничи само со Албанија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Косово и Србија, Црна Гора ги смета и поранешните југословенски републики Македонија и Словенија како нејзини соседни земји, од историски и регионални причини, како и соседите на поранешна Југославија: Австрија, Унгарија, Романија, Бугарија и Грција. === Симболи=== [[Податотека:Njegoš-Mausoleum.jpg|thumb|upright=1.0|The [[Његошев мавзолеј|Мавзолејот]] на [[Петар Петровиќ-Његош]] на [[Ловќен]].]] [[Знаме на Црна Гора|Знамето на Црна Гора]] било официјално усвоено со законот за државни симболи на Црна Гора на [[13 јули]] [[2004]] година. Знамето се состои од жолти рабови со црвена внатрешност и со грбот на Црна Гора во средина. Истото тоа знаме се користи и за војската на Црна Гора. [[Грб на Црна Гора|Грбот на Црна Гора]] бил усвоен на 13 јули 2004 година. Грбот се состои од двоглав златен прел во лет симбол на Петровиќ-Његош. Тој го симболизира единството на црквата и државата. На градите орелот има штит со приказ на лав кој симболизира епископски авторитет или библиската тема на воскреснување на Исус. Над главите на орелот се наоѓа кралска круна, во едната има жезло а во другата топка. Национален празник на земјата е 13 јули, датум кој го означува признавањето на Црна Гора како 27-та независна држава во светот на Берлинскиот конгрес од 1878 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.predsjednik.me/print.php?id=983&jezik=2 |title=President Vujanovic's Closing Speech at the Crans Montana Forum |publisher=Predsjednik.me |date=21 February 2006 |accessdate=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115623/http://www.predsjednik.me/print.php?id=983&jezik=2 |archive-date=11 May 2011 |url-status=dead}}</ref> и почетокот на едно од првите востанија во Европа против [[Силите на Оската]] на [[13 јули]] [[1941]] година. ''[[Ој светла мајска зоро]]'' е [[државна химна]] на Црна Гора.<ref name="Zakon">Скупштина на Црна Гора, [http://www.regulativa.me/naslovi/29844-Zakon-o-drzavnim-simbolima-i-Danu-drzavnosti-Crne-Gore Zakon o državnim simbolima i Danu državnosti Crne Gore] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120208060249/http://www.regulativa.me/naslovi/29844-Zakon-o-drzavnim-simbolima-i-Danu-drzavnosti-Crne-Gore |date=2012-02-08 }} („Службен весник на Црна Гора“, бр. 47/04-435. од 12 јули 2004 х.)</ref> === Војска=== [[File:Military Montenegro 11.jpg|thumb|Вооружени сили на Црна Гора]] Војската на Црна Гора е целосно професионална војска во рамките на Министерството за одбрана и е составена од црногорската копнена армија, црногорската морнарица и црногорските воздухопловни сили, заедно со специјалните сили. [[Во]] 2006 година била укината регрутацијата. Војската моментално има сила од 1.920 активни членови на должност. Најголемиот дел од својата опрема и сили биле наследени од вооружените сили на Југославија. Бидејќи Црна Гора го сочинува целото крајбрежје на поранешниот сојуз, таа ја задржала практично целата поморска сила. Црна Гора била членка на програмата на НАТО Партнерство за мир, а потоа станала и официјален кандидат за полноправно членство. Црна Гора поднела барање за акциски план за членство на [[5 ноември]] [[2008]] година, и истиот бил одобрен во декември 2009 година. Црна Гора исто така е член на [[Јадранска повелба|Јадранската повелба]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://2009-2017.state.gov/p/eur/rls/fs/112766.htm |title=Adriatic Charter |access-date=7 September 2018 }}</ref>. Црна Гора била поканета да се приклучи во [[НАТО]] на [[2 декември]] [[2015]] година, а на [[19 мај]] [[2016]] година, НАТО и Црна Гора спровеле церемонија на потпишување во седиштето на НАТО во [[Брисел]]. Црна Гора станала 29-та членка на НАТО на 5 јуни 2017 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/nato-ministers-meet-wide-array-security-challenges-39222251 |title=NATO Formally Invites Montenegro as 29th Member |agency=Associated Press |date=19 May 2016 |accessdate=20 May 2016}}</ref>, и покрај противењата на Русија<ref>{{наведени вести |url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/defying-russia-montenegro-finally-joins-nato-47837516 |title=Defying Russia, Montenegro finally joins NATO |last=Milic |first=Predrag |date=5 June 2017 |publisher=ABC News |access-date=5 June 2017}}</ref>. === Административна поделба === {{Главна|Административна поделба на Црна Гора}} Црна Гора е поделена на 21 општина и две градски општини, дел од општина Подгорица: {{col-begin}} {{col-3}} * [[Андријевица]] * [[Бар (Црна Гора)|Бар]] * [[Беране]] * [[Биело Поле]] * [[Будва]] * [[Даниловград]] * [[Жабљак]] * [[Колашин]] * [[Котор]] * [[Мојковац]] * [[Никшиќ]] * [[Плав]] {{col-3}} * [[Пљевља]] * [[Плужине]] * '''[[Подгорица]]''' ** [[Голубовци]] ** [[Тузи]] * [[Рожаје]] * [[Тиват]] * [[Улцињ]] * [[Херцег Нови]] * [[Цетиње]] * [[Шавник]] {{col-3}} [[Податотека:Municipalities of Montenegro mk.svg|300px|thumb|Општините во Црна Гора.]] {{col-end}} === Градови=== {{Најголеми градови во Црна Гора}} == Демографија == {{Главна|Демографија на Црна Гора}} === Етнички состав === Огромното мнозинство (над 90%) од населението на Црна Гора е од словенско потекло. [[Албанци]]те сочинуваат 5% од населението (4,9 на пописот во 2011 година), додека исто така постои мало ромско малцинство (0,8 на пописот во 2011 година). Словенското население во Црна Гора користи голема разновидност во етничките идентитети за да ја опише нивната етничка припадност. Во првите децении по [[Втората светска војна]], повеќето словенски луѓе се идентификувале себеси како [[Црногорци]], со помалку од 2% [[Срби]] и помалку од 2% [[Хрвати]] во 1948 година. Во последните децении на постоење на Југославија до 5% од населението се изјасниле како [[Југословени]]. За време и по Југословенските војни, етничкиот идентитет на Србите (и воопшто на политичкото влијание на Србија) станало сè поголемо во Црна Гора, а на пописот од 2003 година скоро една третина од населението се идентификувало како Срби. [[Срби]]те најчесто живеат по границите со [[Босна]] и [[Србија]], додека [[Црногорци]]те живеат во центарот на земјата. Словенското население се наоѓа во мнозинските православни христијани, но има и големо муслиманско малцинство, како во [[Босна и Херцеговина]]. Иако повеќето од словенските муслимани во Црна Гора првично исто така се идентификуваа како Црногорци, постепено со текот на времето сè повеќе и повеќе словенски муслимани започнале да го користат терминот муслиман како етничко име, со што се определиле за карактеристичен етно-верски идентитет. По Југословенските војни ова повторно се променило и на пописот во 2003 и 2011 година повеќето етнички муслимани се изјасниле за [[Бошњаци]], главно поради тоа што имале некои историски односи со Бошњаците во Босна и Херцеговина и најчесто живеат во североисточниот дел на Црна Гора. {| class="wikitable" style="text-align: right;" |+ |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Етничка<br />група ! colspan="2" | 1948 ! colspan="2" | 1953 ! colspan="2" | 1961 ! colspan="2" | 1971 ! colspan="2" | 1981 ! colspan="2" | 1991 ! colspan="2" | 2003 ! colspan="2" | 2011 |-bgcolor="#e0e0e0" ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % |- | align="left" | [[Црногорци]] | align="right" | 342.009 | align="right" | 90,7 | align="right" | 363.686 | align="right" | 86,6 | align="right" | 383.988 | align="right" | 81,4 | align="right" | 355.632 | align="right" | 67,2 | align="right" | 400.488 | align="right" | 68,5 | align="right" | 380.647 | align="right" | 61,9 | align="right" | 267.669 | align="right" | 43,2 | align="right" | 278.865 | align="right" | 45,0 |- | align="left" | [[Црногорски Срби|Срби]] | align="right" | 6.707 | align="right" | 1,8 | align="right" | 13.864 | align="right" | 3,3 | align="right" | 14.087 | align="right" | 3,0 | align="right" | 39.512 | align="right" | 7,5 | align="right" | 19.407 | align="right" | 3,3 | align="right" | 57.453 | align="right" | 9,3 | align="right" | 198.414 | align="right" | 32,0 | align="right" | 178.110 | align="right" | 28,7 |- | align="left" | [[Црногорски Хрвати|Хрвати]] | align="right" | 6.808 | align="right" | 1,8 | align="right" | 9.814 | align="right" | 2,3 | align="right" | 10.664 | align="right" | 2,3 | align="right" | 9.192 | align="right" | 1,7 | align="right" | 6.904 | align="right" | 1,2 | align="right" | 6.244 | align="right" | 1,0 | align="right" | 6.811 | align="right" | 1,1 | align="right" | 6.021 | align="right" | 0,9 |- | align="left" | [[Југословени]] | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 1.559 | align="right" | 0,3 | align="right" | 10.943 | align="right" | 2,1 | align="right" | 31.243 | align="right" | 5,3 | align="right" | 26.159 | align="right" | 4,3 | align="right" | 1.860 | align="right" | 0,3 | align="right" | 1.154 | align="right" | 0,2 |- | align="left" | [[Муслимани]] | align="right" rowspan="2" | 387 | align="right" rowspan="2" | 0,1 | align="right" rowspan="2" | 6.424 | align="right" rowspan="2" | 1.5 | align="right" rowspan="2" | 30.665 | align="right" rowspan="2" | 6,5 | align="right" rowspan="2" | 70.236 | align="right" rowspan="2" | 13,3 | align="right" rowspan="2" | 78.080 | align="right" rowspan="2" | 13,4 | align="right" rowspan="2" | 89.614 | align="right" rowspan="2" | 14,6 | align="right" | 24.625 | align="right" | 4,0 | align="right" | 20.537 | align="right" | 3,3 |- | align="left" | [[Црногорски Бошњаци|Бошњаци]] | align="right" | 48.184 | align="right" | 7,8 | align="right" | 53.605 | align="right" | 8,6 |- | align="left" | [[Црногорски Албанци|Албанци]] | align="right" | 19.425 | align="right" | 5,1 | align="right" | 23.460 | align="right" | 5,6 | align="right" | 25.803 | align="right" | 5,5 | align="right" | 35.671 | align="right" | 6,7 | align="right" | 37.735 | align="right" | 6,5 | align="right" | 40.415 | align="right" | 6,6 | align="right" | 31.163 | align="right" | 5,0 | align="right" | 30.439 | align="right" | 4,9 |- | align="left" | [[Роми]] | align="right" | 162 | align="right" | 0,0 | align="right" | 230 | align="right" | 0,1 | align="right" | 183 | align="right" | 0,0 | align="right" | 396 | align="right" | 0,1 | align="right" | 1.471 | align="right" | 0,3 | align="right" | 3.282 | align="right" | 0,5 | align="right" | 2.601 | align="right" | 0,4 | align="right" | 5.251 | align="right" | 0,8 |- | align="left" | [[Црногорски Македонци|Македонци]] | align="right" | 133 | align="right" | 0,0 | align="right" | 362 | align="right" | 0,1 | align="right" | 593 | align="right" | 0,1 | align="right" | 723 | align="right" | 0,1 | align="right" | 875 | align="right" | 0,1 | align="right" | 1.072 | align="right" | 0,2 | align="right" | 819 | align="right" | 0,1 | align="right" | 900 | align="right" | 0,1 |- |align="left" | Останати/не се изјасниле | align="right" | 1.558 | align="right" | 0,4 | align="right" | 2.033 | align="right" | 0,5 | align="right" | 4.352 | align="right" | 0,9 | align="right" | 7.299 | align="right" | 1,4 | align="right" | 8.107 | align="right" | 1,4 | align="right" | 10.149 | align="right" | 1,7 | align="right" | 37.999² | align="right" | 6,1 | align="right" | 30.547⁴ | align="right" | 4,9 |-bgcolor="#e0e0e0" ! align="left" | Вкупно ! colspan="2" | 377.189 ! colspan="2" | 419.873 ! colspan="2" | 471.894 ! colspan="2" | 529.604 ! colspan="2" | 584.310 ! colspan="2" | 615.035 ! colspan="2" | 620.145³ ! colspan="2" | 620.029 |- | align="left" colspan="17" | <small>¹ Извор: [http://www.monstat.org/eng/index.php Завод за статистика на Црна Гора]</small> ² <small> вклучувајќи и 415 [[Словенци]] ("0.07%"), 362 [[Унгарци]] ("0.06%"), 240 [[Руси]] ("0.03%"), 225 [[Египќани]] (0.02%), 127 [[Италијанци]] ('' 0.02% ''), 118 [[Германци]] ('' 0.02% ''), 2.180 Останати (' "0,31%"), нема одговор 26,906 ('' 4,34% ''), Регионална припадност 1,258 ('' 0,2% ''), Непознат 6,168 ('' 0,99% '') </ small> ³ <small> Вкупното население, вклучувајќи ја и дијаспората беше 672,656 ([[Црногорци]] 273,366 or 40.64%, [[Срби]]: 201,892 или 30.01%, [[Бошњаци]]: 63,272 или 9.41%, [[Албанци]]: 47,682 или 7.09%, [[Муслимани]]: 28,714 или 4.27%, [[Хрвати]]: 7,062 или 1.05%) </small> ⁴ <small> вклучувајќи и 354 [[Словенци]] ('' 0.05% ''), 337 [[Унгарци]] ('' 0.05% ''), 946 [[Руси]] ('' 0.15% ''), ("0.02%"), 131 [[Германци]] ("0,02%"), 197 [[Горанци]]), (0.03%), 8.090 Останати ('' 1.30% ''), Регионална припадност 1.202 ('' 0.03% ''), '0.2%' '), Непозната 30.170 (' '4.8%' ') </ small>|} |} === Религија=== {{Главна|Религија во Црна Гора|Црногорска Православна Црква}} [[Податотека:Religious map of Montenegro by municipality mk.svg|thumb|right|300px|Карта на главните религии според пописот од 2011.]] {{bar box |float=right |title=Верници во Црна Гора |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православни|red|72.07}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|19.11}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|3.44}} {{Столбен постоток|Други|orange|5.39}} }} Црна Гора историски се наоѓала на раскрсницата на мултикултурализмот и со векови ова ја обликуваа својата уникатна форма на соживот меѓу муслиманското и христијанското население<ref>{{Наведена книга |title=Strengthening Religious Tolerance for a Secure Civil Society in Albania and the Southern Balkans |last=Pettifer |first=James |publisher=IOS Press |year=2007 |isbn=978-1-58603-779-6 |location= |pages=}}</ref>. Црногорците историски биле дел од [[Српската православна црква]] (под раководство на Митрополијата на Црна Гора и Приморско), а српското православно христијанство денес е најголема религија во Црна Гора. Црногорската православна црква неодамна била основана и е проследена со мало мнозинство Црногорци, иако не е во заедница со ниту една друга христијанска православна црква, бидејќи не е официјално признаена. И покрај тензиите меѓу религиозните групи за време на [[Босанска војна|Босанската војна]], Црна Гора останала прилично стабилна, главно поради тоа што нејзиното население има историска перспектива за верската толеранција<ref>{{Наведена книга |title=International Religious Freedom 2000: Annual Report: Submitted by the U.S. Department Of State |last=Larkin |first=Barbara |publisher=Diane Publishing |year=2001 |isbn=978-0-7567-1229-7 |location= |pages=}}</ref>. Религиозните институции од Црна Гора имаат загарантирани права и се одвоени од државата. Втората по големина религија е [[ислам]]от, што изнесува 19% од вкупното население во земјата. Една третина од Албанците се [[Католици]] (8.126 во пописот од 2004 година), додека две други третини (22.267) се главно сунитски муслимани; во 2012 година е донесен протокол кој го признава исламот како официјална религија во Црна Гора, обезбедува храна да се служи во воени објекти, болници, домови и сите социјални установи; и дека на муслиманските жени ќе им биде дозволено да носат шамии на глава во училиштата и во јавните институции<ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=DA2F43BACD1FEFE22CCCDB093D5DA0B3?newsId=274558 Rifat Fejzic, the reis (president) of the Islamic community in Montenegro] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055243/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=DA2F43BACD1FEFE22CCCDB093D5DA0B3?newsId=274558 |date=21 September 2013 }} Today's Zaman</ref>. Исто така има и мало римокатолицичко население, главно Хрвати. Од вкупното население според пописот од 2011,<ref name="попис2011"/> 75.77% се Христијани, а 19.11 се Муслимани, односно : {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620.029''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[Православие|Православна вероисповед]] | 446.858 | 72.07 |- | style="background:beige;"| [[Ислам|Исламска вероисповед/ муслиманска вероисповед]] | 118.477<br />(99.038 исламска, 19.439 муслиманска) | 19.11<br />(15.97 исламска, 3.14 муслиманска) |- | style="background:beige;"| [[Католицизам|Католичка вероисповед]] | 21.299 | 3.44 |- | style="background:beige;"| [[Атеисти]] | 7.667 | 1.24 |- | style="background:beige;"| [[Христијани]] | 1.460 | 0.24 |- | style="background:beige;"| [[Адвентизам|Адвентисти]] | 894 |0.14 |- | style="background:beige;"| [[Агнистицизам|Агностици]] | 451 |0.07 |- | style="background:beige;"| [[Јеховини сведоци]] | 145 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[Протестанти]] | 143 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[Будисти]] | 118 | 0.02 |- | style="background:beige;"| ''без определба'' | 16.180 | 2.61 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 6.337 | 1.02 |} :'''Белешка''': ''Во пописот од 2011 година, има две посебни графи за исламот, односно исламска вероисповед и муслиманска вероисповед.'' ==== Попис од 2003 ==== Процентуално, религиите според пописот од 2003 се застапени вака: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620,145''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[Православие]] | 460,383 | 74.24 |- | style="background:beige;"| [[Ислам во Црна Гора|Ислам]] | 110,034 | 17.74 |- | style="background:beige;"| [[Католицизам во Црна Гора|Католицизам]] | 21,972 | 3.54 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 27,756 | 4.48 |} === Јазици === [[Податотека:Linguistic map of Montenegro by municipality mk.svg|thumb|right|300px|Мнозинските јазици во Црна Гора по општини според пописот од 2011.]] Поголем дел од црногорското население зборува на [[српски јазик]], поточно на ијекавскиот дијалект. Со независноста на Црна Гора се развила и идејата за посебен [[црногорски јазик]] кој сè уште не е кодифициран. Сепак, црногорскиот јазик е прв службен јазик во Црна Гора, но службени јазици се и: [[албански јазик]], [[српски јазик]], [[босански јазик]] и [[хрватски јазик]]. Според пописот од 2011, во Црна Гора се зборува на<ref name="попис2011"/>: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620.029''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[српски јазик|српски]] |265.895 | 42.88 |- | style="background:beige;"| [[Црногорски јазик|црногорски]] | 229.251 | 36.97 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|босански]] | 33.077 | 5.33 |- | style="background:beige;"| [[албански јазик|албански]] | 32.671 | 5.27 |- | style="background:beige;"| [[српскохрватски јазик|српскохрватски]] | 12.559 | 2.03 |- | style="background:beige;"| [[ромски јазик|ромски]] | 5.169 |0.83 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|''бошњачки'']] | 3.662 | 0.59 |- | style="background:beige;"| [[хрватски јазик|хрватски]] | 2.791 | 0.45 |- | style="background:beige;"| [[руски јазик|руски]] | 1.026 | 0.17 |- | style="background:beige;"| ''[[Српски јазик|српско]]-[[црногорски јазик|црногорски]]'' | 618 | 0.10 |- | style="background:beige;"| [[македонски јазик|македонски]] | 529 | 0.09 |- | style="background:beige;"| ''[[Црногорски јазик|црногорско]]-[[српски јазик|српски]]'' | 369 | 0.06 |- | style="background:beige;"| [[унгарски јазик|унгарски]] | 225 | 0.04 |- | style="background:beige;"| ''[[хрватски јазик|хрватско]]-[[српски јазик|српски]]'' | 224 | 0.04 |- | style="background:beige;"| [[англиски јазик|англиски]] | 185 | 0.03 |- | style="background:beige;"| [[германски јазик|германски]] | 129 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[словенечки јазик|словенечки]] | 107 | 0.02 |- | style="background:beige;"| [[романски јазик|романски]] | 101 |0.02 |- | style="background:beige;"| ''мајчин јазик'' | 3.318 | 0.54 |- | style="background:beige;"| ''регионални јазици'' | 458 | 0.07 |- | style="background:beige;"| ''без определба'' | 24.748 | 3.99 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 2.917 | 0.47 |} ==== Попис од 2003 ==== Според пописот од 2003 година во Црна Гора се зборува на: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="toccolours" style="align:left; margin:0.5em 0 0; border-style:solid; border:1px solid #7f7f7f; border-right-width:2px; border-bottom-width:2px; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- style="background:beige;" || | style="text-align:center;"| <small>Број</small> | style="text-align:center;"| <small>%</small> |- style="background:#c1c1c1;" || '''Вкупно''' || '''620,145''' || 100 |- | style="background:beige;"| [[српски јазик|српски]] | 393,740 | 63.49 |- | style="background:beige;"| [[Црногорски јазик|црногорски]] | 136,208 | 21.96 |- | style="background:beige;"| [[Босански јазик|босански]] | 34,078 | 5.49 |- | style="background:beige;"| [[албански јазик|албански]] | 32,603 | 5.26 |- | style="background:beige;"| [[хрватски јазик|хрватски]] | 2,791 | 0.45 |- | style="background:beige;"| ''други'' | 20,725 | 3.34 |} === Градови === {{Главна|Список на градови во Црна Гора}} {{Најголеми градови во Црна Гора}} == Стопанство == {{Главна|Економија на Црна Гора}} [[Податотека:Budva, view from Gospostina.jpg|мини|десно|Еден од главните туристички центри, Будва.]] [[File:The port of Bar, view from Vrsuta mnt (39372956332).jpg|thumb|Бар]] Економијата на Црна Гора претежно е заснована на услуги, и делумно се наоѓа во процес на економска транзиција. Економијата на оваа мала балканска држава се опоравува од влијанието на Југословенските војни, период кога започнал падот на индустријата по распадот на СФРЈ и економските санкции на ООН. Според [[ММФ]], номиналниот БНП на Црна Гора во [[2008]] бил $4.822 милијарди, додека БНП по глава на жител бил 11.091 долар. Во [[2007]] година било пресметано дека 72.4% од БНП на Црна Гора потпаѓа под секторот на услуги, 17.6% на индустриското производство и земјоделството со 10%. Од индустријата, Црна Гора произведува [[алуминиум]] и [[челик]], а [[Туризам во Црна Гора|туризмот]] е значајна стопанска гранка. Во 2019 година, [[БДП]] по глава на жител на Црна Гора изнесувал 8 704 [[долар]]и, со што таа била рангирана на 35. место во однос на [[Европа]] и 78. во светот.<ref>http://statisticstimes.com/economy/european-countries-by-gdp-per-capita.php statisticstimes.com (пристапено на 12.06.2020)</ref> По референдумот за независност, црногорската економија продолжила да се трансформира, со прогласена цел да стане елитно туристичко одредиште и да се приклучи кон [[Европската унија]]. Биле направени напори за привлекување странски инвеститори во туризмот, како и во големи инфраструктурни проекти, кои се потребни за да се олесни развојот на туризмот. Црна Гора доживеала бум во недвижности во 2006 и 2007 година, кога богатите [[Руси]], [[Британци]] и други започнале да купуваат имот на црногорскиот брег. Црна Гора, од [[2008]] година, добила повеќе странски инвестиции по глава на жител отколку која било друга нација во [[Европа]]. Поради [[Странски директни инвестиции|странските директни инвестиции]], црногорската економија пораснала со многу брзо темпо во последниве години. Сепак, [[Големата рецесија|рецесијата на крајот на 2000-тите]] неизбежно го забавила растот, бидејќи најголемите гринфилд инвестиции (развој на [[Велика Плажа]], [[Ада Бојана]], [[Буљарица]], [[Јаз]], изградба на автопатот Бар-Бољаре, нови електрани) можело да се одложи. Рецесијата, исто така, сериозно наштетила на фабриката за алуминиум во [[Подгорица]], изградена во 1969 година и најголем единствен учесник во БДП и главен извозник. Во првата половина на 2012 година, Црна Гора извезила стоки (претежно метали) во вредност од 182,3 милиони евра, што е за 14,6% помалку во однос на истиот период од претходната година. Главните извозни партнери биле Хрватска (47,2 милиони евра), Србија (36,8), Босна и Херцеговина и Унгарија (12,7). Увозот (претежно храна, нафта и електрична енергија) изнесувал 864,9 милиони евра, што е за 2,6% повеќе од истиот период претходната година. Најголеми увозни партнери биле Србија (249,2 милиони евра), Грција (73), Босна и Херцеговина (59,8)<ref>B92, [http://www.b92.net/biz/vesti/region.php?yyyy=2012&mm=07&dd=26&nav_id=629712 Crna Gora najviše uvozi iz Srbije], 26.07.2012</ref>. Банкарскиот сектор на Црна Гора е високо концентриран со висок удел на странски капитал. Банките во Црна Гора обично функционираат како универзални банки, обезбедувајќи малопродажни и корпоративни банкарски производи и услуги. Во текот на последните години (2007-2016), банките привлекуваат депозити од резидентите и нерезидентите. Поголемиот дел од банките нудат сметки за нерезиденти, обично на физички и правни лица<ref>[https://thebanks.eu/articles/offshore-banking-in-Montenegro Offshore Banking in Montenegro]</ref>. ===Инфраструктура=== [[File:Montenegro motorways.JPG|thumb|left|upright=1.2|Патишта на Црна Гора]] [[File:View over Bay of Kotor - Montenegro - 01.jpg|thumb|[[Бока Которска]]]] [[File:Buljarica beach.jpg|thumb|right|Плажа [[Буљарица]]]] Црногорската патна инфраструктура сè уште не е во западноевропските стандарди. И покрај обемната патна мрежа, во земјата не постојат целосни стандарди за автопат. Изградбата на нови автопатишта се смета за национален приоритет, бидејќи тие се важни за единствен регионален економски развој и развој на Црна Гора како привлечно туристичко одредиште. Тековните европски правци што минуваат низ Црна Гора се Е65 и Е80. Основата на црногорската железничка мрежа е железничката линија Белград-Бар, која обезбедува меѓународна врска кон [[Србија]]. Постои домашната линија, железничката пруга Никшиќ-Подгорица, која со децении била управувана како товарна линија и сега е отворена и за патнички сообраќај по реконструкцијата и електрификацијата во [[2012]] година. Другата линија е од [[Подгорица]] кон албанската граница, а железницата Подгорица-Скадар, не е во употреба. Црна Гора има два меѓународни аеродроми, [[Аеродром Подгорица|аеродромот во Подгорица]] и [[Аеродром Тиват|аеродромот во Тиват]]. Двата аеродроми опслужиле 1,1 милион патници во 2008 година. Пристаништето во Бар е главното пристаниште на Црна Гора. Првично изградено во [[1906]] година, пристаништето било речиси целосно уништено за време на [[Втората светска војна]], со реконструкција која започна во 1950 година. Денес, тоа е опремена да се справи со над 5 милиони тони товар годишно, иако распадот на поранешна Југославија и големината на црногорскиот индустрискиот сектор резултирала со тоа што пристаништето работело со загуба и многу помалку од капацитетот за неколку години. Се очекува реконструкцијата на железничката линија Белград-Бар и предложениот автопат Белград-Бар да го врати пристаништето до капацитет. ===Туризам=== {{Главна|Туризам во Црна Гора}} [[File:Velke a male Skrcke jezero mezi Prutasem a Planinici (2330 m.jpg|thumb|[[Дурмитор]]]] Туризмот во Црна Гора една од најбрзо растечките туристички одредишта изминатата деценија. Во [[2007]] година повеќе од еден милион туристи ја посетиле Црна Гора, со што биле направени околу 7,3 милиони ноќевања (23% повеќе во споредба со 2006 година). Ова изнесувало околу 480 милиони евра во приходите од туризмот во 2007 година (39% повеќе во споредба со претходната година). [2015] Туризмот реализирал над 1,7 милиони пристигнувања, со понатамошно зголемување во 2016 година<ref>{{наведени вести|url=http://rtcg.me/vijesti/ekonomija/152512/od-turizma-zaradili-900-miliona-.html|title=Od turizma zaradili 900 miliona|last=inbox-online.com|newspaper=RTCG – Radio Televizija Crne Gore – Nacionalni javni servis|access-date=2017-01-05}}</ref>. Истата година, крајбрежниот град [[Котор]] бил именуван за најдобар град за посета на [[Лонли планет]]<ref>{{Citation|last=Lonely Planet|title=The best places in the world to travel in 2016 {{!}} Lonely Planet|date=2015-10-27|url=https://www.youtube.com/watch?v=8xAhTojgNmE|accessdate=2017-01-05}}</ref>, додека самата земја е постојано вклучена во туристичките врвни списоци. Со вкупно 1,8 милиони посетители во 2016 година, нацијата станала 36-та (од 47 земји) најпопуларна земја која патува во Европа<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Mark Hillsdon|title=The European capital you'd never thought to visit (but really should)|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/|website=Telegraph|date=27 February 2017}}</ref>. Црна Гора дополнително била посетена од преку 2 милиони туристи во 2017 година. Владата има за цел да привлече гринфилд инвестиции, кои треба најдобро да ги искористат неразвиените делови на брегот, како што се [[Јаз]], [[Велика Плажа]], [[Ада Бојана]] и [[Буљарица]]. Ваквите инвестиции би можеле потенцијално да ја преструктуираат привлечноста на Црна Гора на туристите, што ќе ја направи висококонкурентно одредиште за одржлив квалитетен туризам. Црна Гора може да биде претставена како одредиште кое нуди разновидни атракции и целогодишен туризам со можно објавување на различните одлики. Затоа, мастерпланот за туризам на Црна Гора исто така го отвора патот за национална програма за развој на природен туризам, особено пешачење и велосипедизам, со нова инфраструктура и услуги. Реализацијата на тригодишната програма започнала во 2007 година. == Култура == {{Главна|Култура во Црна Гора}} [[Податотека:Vladin Dom (Dom Rządowy) w Cetinje 01.jpg|мини|лево|Народен музеј на Црна Гора]] Културата на Црна Гора била под влијание на повеќе различни влијанија низ историјата. На таа култура влијаело православието, словенството, европската и исламската култура. Црна Гора има повеќе културни знаменитости од готскиот и барокскиот стил. Брегот на Црна Гора е познат по верските објекти од двете христијански религии. == Спорт== {{Главна|Спорт во Црна Гора}} [[File:MontenegrinFans2.jpg|thumb|[[Стадион Подгорица]].]] Најпопуларни спортови во Црна Гора се тимските спортови, како што се [[фудбал]]от, [[кошарка]]та, [[ватерполо]], [[одбојка]] и [[ракомет]]. Другите спортови се [[бокс]], [[тенис]], [[пливање]], [[џудо]], [[карате]], [[атлетика]], [[пинг-понг]] и [[шах]]. Најпопуларниот спорт е фудбалот. Меѓу многуте големи играчи од Црна Гора се [[Дејан Савиќевиќ]], [[Предраг Мијатовиќ]], [[Мирко Вучиниќ]] или [[Стеван Јоветиќ]]. [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора|Црногорската фудбалска репрезентација]], основан во [[2006]] година, играл во плејофот за [[Европско првенство во фудбал 2012|Евро 2012]], што е најголем успех во историјата на репрезентацијата. Најуспешен клуб на домашните црногорски фудбалски натпревари е [[ФК Рудар Пљевља]], со две шампионски титули и четири првенства. Историски гледано, најуспешните клубови, а денес најпопуларни се [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], кои биле членови на Југословенската прва лига. Најпознато е фудбалското соперништво меѓу [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], познато како црногорско дерби. Друго традиционално фудбалско соперништво е помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Ловчен Цетиње]]. Во периодот 2000-2009 година постоел огромен интерес за соперништво во Подгорица помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Зета]], а во периодот 2008-2014 година имало уште едно важно локално дерби во топ-ниво натпревар помеѓу тимови од Никшиќ - ФК Сутјеска и ФК Челик Никшиќ. Од [[2006]] година, меѓу важните дерби натпревари е ФК Будуќност - ФК Рудар Пљевља. Ватерполото често се смета за национален спорт. Црногорската репрезентација е еден од највисоко рангираните тимови во светот, освојувајќи златен медал на [[Европско првенство во ватерполо 2008|Европското првенство за ватерполо]] во [[2008]] година во [[Малага]], [[Шпанија]], и освојувајќи го златниот медал во [[Светската лига во ватерполо|Светската лига за мажи]] во [[2009]] година, кое се одржало во црногорскиот главен град [[Подгорица]]. Црногорскиот тим [[ВК Приморац]] од [[Котор]] станал шампион на Европа во Евролига 2009 во [[Риека]], [[Хрватска]]. [[Кошаркарска репрезентација на Црна Гора|Црногорскиот национален кошаркарски тим]] е познат со добри остварувања и во минатото освоил многу медали како дел од [[Кошаркарска репрезентација на Југославија|Југославија]]. Во 2006 година, [[Кошаркарска федерација на Црна Гора|Кошаркарската федерација на Црна Гора]], заедно со овој тим, самостојно се приклучиле кон [[Меѓународна кошаркарска федерација|Меѓународната кошаркарска федерација]] ([[ФИБА]]), по независноста на Црна Гора. Црна Гора досега учествувала на две европски првенства. Меѓу женските спортови, [[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора|Ракометната репрезентација]] е најуспешна, освојувајќи го [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европското првенство]] во [[2012]] година и завршувајќи како второпласирани на [[Ракометот на Летните олимписки игри 2012|Летните олимписки игри 2012]]. [[ЖРК Будуќност Подгорица]] на две пати ја освоил Лигата на шампионите. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == {{Портал|Црна Гора}} * [[Подгорица]] * [[Црногорски јазик]] * [[Цетиње]] == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.gov.me/eng/ Влада на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090215000303/http://www.gov.me/eng/ |date=2009-02-15 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/montenegro.html Шеф на држава и кабинет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100528055216/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/montenegro.html |date=2010-05-28 }} ; Општи информации * {{CIA World Factbook link|mj|Црна Гора}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montenegro.htm Црна Гора на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120830120309/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/montenegro.htm |date=2012-08-30 }} * [http://www.me/english/naslovna/index.htm Република Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081216042336/http://www.me/english/naslovna/index.htm |date=2008-12-16 }} * [http://www.montenegrowing.me/pocetna.1.html Економски портал MONTENEGROWING.ME] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090413203044/http://www.montenegrowing.me/pocetna.1.html |date=2009-04-13 }} ; Друго * [http://gallery.hlawiczka.com/c_hora/index.htm Фотогалерија- Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506044632/http://gallery.hlawiczka.com/c_hora/index.htm |date=2009-05-06 }} * [http://pictures.montenegro-travel-guide.info/ Слики од Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090715084834/http://pictures.montenegro-travel-guide.info/ |date=2009-07-15 }} * [http://iwitnessdestinations.com/montenegro/ Видео портал на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090420044158/http://iwitnessdestinations.com/montenegro/ |date=2009-04-20 }} * [http://www.ulcinjtoday.com Information and Вести за крајбрежјето на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200712221502/http://www.ulcinjtoday.com/ |date=2020-07-12 }} {{Geographic location | Centre = {{знаме|Montenegro}} | North = {{знаме|Serbia}} | Northeast = {{знаме|Serbia}} | East = {{знаме|Kosovo}} | Southeast = {{знаме|Albania}} | South = [[Јадранско Море]] | Southwest = [[Јадранско Море]] | West = {{знаме|Croatia}} | Northwest = {{знаме|Bosnia and Herzegovina}} }} {{Држави на Европскиот континент}} {{Словенска Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Црна Гора]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Балканскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] hcm9vvl0bsvdtfwhbu93h4i9k8f3l1k 10 1649 5605283 5601524 2026-08-05T06:48:09Z Bjankuloski06 332 5605283 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Заглавие}}</noinclude> <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е ПОД ОВОЈ РЕД-----------------------> [[Податотека:India geo stub.svg|десно|160п|Карта со знаме на Индија]] * ... дека индиското име на '''[[Индија]]''' е '''Барат''' (भारत)? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... дека галаксијата '''[[MoM-z14]]''' е најдалечното познато астрономско тело, на растојание од 33,8 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од нас? * ... дека во [[Русија]] живеат преку '''[[народи во Русија|190 народи]]'''? * ... дека '''[[кикиритки]]те''' потекнуваат од [[Јужна Америка]]? * ... дека '''[[Белски даб|Белскиот даб]]''' во манастирот „[[Белски манастир|Св. Илија]]“ на [[Осогово]] е прогласен за [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]]? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека '''[[Пафнутиј Чебишов]]''' (1821 – 1894) се смета за татко на [[Русија|руската]] [[математика]]? * ... дека '''[[Југословенска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] (ЈАЗУ)''' во [[Загреб]] е основана во 1861&nbsp;г. како матична културно-научна установа на сите [[Јужни Словени]]? * ... дека поимот '''[[хигиена]]''' доаѓа од '''[[Хигија]]''', старогрчка божица на чистотата и здравјето? <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е НАД ОВОЈ РЕД-----------------------> <noinclude> ---- [[Категорија:Главна страница|Дали сте знаеле]] </noinclude> 33smitza6mhnwiiyw8ahhh06fajvflc 5605284 5605283 2026-08-05T06:48:28Z Bjankuloski06 332 5605284 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Заглавие}}</noinclude> <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е ПОД ОВОЈ РЕД-----------------------> [[Податотека:India geo stub.svg|десно|140п|Карта со знаме на Индија]] * ... дека индиското име на '''[[Индија]]''' е '''Барат''' (भारत)? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... дека галаксијата '''[[MoM-z14]]''' е најдалечното познато астрономско тело, на растојание од 33,8 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од нас? * ... дека во [[Русија]] живеат преку '''[[народи во Русија|190 народи]]'''? * ... дека '''[[кикиритки]]те''' потекнуваат од [[Јужна Америка]]? * ... дека '''[[Белски даб|Белскиот даб]]''' во манастирот „[[Белски манастир|Св. Илија]]“ на [[Осогово]] е прогласен за [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]]? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека '''[[Пафнутиј Чебишов]]''' (1821 – 1894) се смета за татко на [[Русија|руската]] [[математика]]? * ... дека '''[[Југословенска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] (ЈАЗУ)''' во [[Загреб]] е основана во 1861&nbsp;г. како матична културно-научна установа на сите [[Јужни Словени]]? * ... дека поимот '''[[хигиена]]''' доаѓа од '''[[Хигија]]''', старогрчка божица на чистотата и здравјето? <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е НАД ОВОЈ РЕД-----------------------> <noinclude> ---- [[Категорија:Главна страница|Дали сте знаеле]] </noinclude> 7ivqyye84qqby1a9f1vmq5a92fers8h 0 1847 5605028 5476586 2026-08-04T15:28:48Z نوفاك اتشمان 11549 + 5605028 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Милитантна организација |име = Македонска револуционерна организација (МРО) |лого = Sloboda ili smrt logo.svg |опис = [[Слобода или смрт]] |датуми = [[1893]] – [[1908]] |водач = [[Даме Груев]] <br /> [[Гоце Делчев]] <br /> [[Ѓорче Петров]] <br /> [[Пере Тошев]] <br /> [[Јане Сандански]] <br /> [[Борис Сарафов]] <br /> [[Петар Поп Арсов]] |цели = [[Слобода|Ослободување на]] <br /> [[Македонија]] и [[Одринско]] <br /> создавање на [[Самостојна македонска држава]] |подрачје = [[Османлиско Царство]] <br /> [[Македонија]] <br /> [[Одринско]] <br /> [[Бугарија]] |идеологија = [[Централизам]] |дела = [[Илинденско востание]] <br /> [[Крушевска Република]] |напади = [[Афера мис Стон]] |статус = }} {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 300 |image1 =Печат на Централниот комитет.jpg|caption1 = Печатот Ц.М.Р.К.<br> |image2 = Tekstot na zakletvata za priem na novi clenovi vo Organizacijata.jpg| caption2 = Текст на заклетвата за прием на нови членови во Организацијата<br> |image3 = Sifrirana azbuka za konspirativnata prepiska na Organizacijata, sostavena od Goce Delcev.jpg| caption3 =Шифрирана азбука за конспиративна преписка на Организацијата, составена од Гоце Делчев<br> | image4 = Дело.jpg| caption4 = Насловна страница на весникот Дело, неофицијален орган на Организацијата }}<!-- End stack of images, article text starts below --> {{другизначења|ВМРО (појаснување)}} '''Македонска револуционерна организација''' ('''МРО''')<ref group="б" name="vg_2"/> — револуционерно-националноослободителна организација на [[македонскиот народ]]<ref group="б" name="vg_1"/> (Солун, 23. X/ 4. XI 1893 — 1908). Била основана од шестмина револуционери интелектуалци: [[Дамјан Груев]], д-р [[Христо Татарчев]], [[Петар Поп Арсов]], [[Иван Хаџи Николов]], [[Христо Батанџиев]] и [[Андон Димитров]], со цел по пат на вооружена борба да се извојува политичка автономија на Македонија и Одринско <ref name="vgj">''[[Ванчо Ѓорѓиев]], Слобода или Смрт, Македонското националноослободително дело во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Скопје, Институт за историја - Филозофски факултет ''</ref>. На основачкиот состанок усвоиле програма за дејствување. Бил усвоен Устав на Организацијата (во почетокот на 1894) и се конституирал [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] (претседател д-р Христо Татарчев, секретар Дамјан Груев). Била изградена мрежа на Организацијата во поголемите центри во Македонија (до средината на 1894). Особено силен подем бележела по стапувањето во членство и во раководењето на [[Гоце Делчев]], [[Пере Тошев]], [[Ѓорче Петров]], [[Јане Сандански]] и други македонски револуционери. Во летото 1894 г. во било одржано [[Ресенско советување|Ресенското советување]] на членовите на ЦК и на делегатите на месните комитети посветено на организациони и на тековни прашања за револуционерно дејствување. Биле формирани три револуционерни окрузи: Солунски, Битолски и Скопски. Организацијата изградила (до есента на 1895) разгранета мрежа во сите делови во Македонија и прогласила сувереност на организационата територија, спречување на дејствувањето на други организирани групи со исти цели во Македонија. Македонските комитети формирани во странство можеле да дејствуваат исклучиво во рамките на МРО. По формирањето на [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] во [[Софија]] (подоцна преименуван во Врховен македонски комитет, 1895), ЦК на МРО веднаш побарал тој комитет да ја сообрази својата активност со потребите на МРО и да работи како помошен комитет. Софискиот комитет продолжил да дејствува како паралелна организација во македонското револуционерно движење. Во почетокот на 1896 г. Делчев пристигнал во Софија во својство на официјален претставник на МРО да работи за спречување на мешањето на бугарските државни фактори во македонското ослободително дело. Претседателот на Софискиот комитет генералот [[Данаил Николаев]] бил предупреден дека МРО нема да ги толерира активностите и акциите преземени во Македонија. Грција и Србија го засилиле пропагандното дејствување и се експонирале како непријателски сили кон македонското ослободително дело. Во така неповолно опкружување за поефикасно водење на ослободителната борба, а со оглед на тоа дека и бугарското население во Одринско се наоѓало во иста положба и влегувало во границите на [[Бугарска егзархија|Егзархијата]], МРО се определила да го организира и тоа население за извојување автономија на Македонија и на таа област. На 5/12 јануари 1896 година се одржал [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]] со учество на првите луѓе на Организацијата: Гоце Делчев, Дамјан Груев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, д-р Христо Татарчев, Петар Поп Арсов и др. На конгресот, била усвоена нова политичка стратегија и тактика во дејствувањето. Конгресот усвоил нова управна поделба и територијална организација и промена на организациското името во ''Тајна македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО)''. Месните комитети биле ополномоштени да вршат просветување на жените и создавање масовно народно движење. Усвоените промени биле вградени во актите и Уставот и внатрешниот правилник. По Конгресот започнало забрзано создавање вооружени чети, ударната оружена сила на Организацијата за одбрана на територијалниот интегритет од туѓи вооруж ени чети и групи во Македонија. Бил донесен и посебен Правилник (1900) за четите со кој било регулирано формирањето, раководењето, употребата, како и борбената обука. Нивните припадници — комитите — носеле униформирана народна комитска облека и обележје за припадност. Вооружените сили ги раководел Делчев, кој го основал и изградувал [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]], со надлежност на врховен инспектор. Организацијата имала [[Тајна пошта на МРО|тајна пошта]] и [[Тајна полиција на МРО|тајна полиција]], создала функционални месни органи и тела. На целата територија на Македонија (до почетокот на 1903) Организацијата имала воспоставено делотворна власт на тајна држава во државата или [[подземна република]]. На [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес од 1903 година]] било донесеното решение за кревање востание, во отсуство на Делчев, Даме Груев, Ѓорче Петров, Сандански и други водечки личности на Организацијата. [[Смилевски конгрес|Смилевскиот конгрес]] на Битолскиот револуционерен округ ја потврдил одлуката за кревање востание. Востанието раководено од [[Главен штаб за II Битолски револуционерен округ|Главниот востанички штаб]] почнало на Илинден 1903 и прераснало во македонска сенародна борба за ослободување и за создавање самостојна македонска држава, највисокиот дострел во дејствувањето на Македонската револуционерна организација. По [[Илинденското востание]] силно се манифестирале внатрешните поделби. На [[Рилски конгрес|Општиот рилски конрес]] (во почетокот на 1905) само привремено било воспоставено единството на Организацијата. На Конгресот бил отфлен квалификативот тајна од името и Организацијата продолжила да дејствува под името: ''Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО)''. Внатрешните поделби и групирања во спротивставени струи: [[Умерено - конзервативна струја (МРО)|конзервативна]] и [[Радикална-реформска струја|реформската струја]] се заостриле до степен на меѓусебни оружени пресметки. Така дошло до дефинитивен [[Расцеп на Македонската револуционерна организација]] во 1908 година. По Младотурската револуција и по воспоставувањето на парламентарното уредување Организацијата престанала да постои. Двете струи формирале политички партии: Сандански со Димитар Влахов [[Народна федеративна партија]], а дел од дејците на конзервативната струја ги формирале [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Бугарски конституциони клубови]] == Основање == === Причини за појава === {{Македонска револуционерна организација}} {{главна|Берлински конгрес|Македонија и Берлинскиот конгрес}} За појавата на ''Македонската револуционерна организација'' постојат две главни причини. По [[Берлинскиот конгрес]], [[Македонскиот народ]] останал [[Нација|национално]], [[Држава|политички]], [[Култура|културно]], [[Образование|просветно]] и [[Црква|духовно]] обесправен <ref name="vgj"/>. Дополнително на тоа македонскиот национален индивидуалитет се наоѓаал во опасност од странските пропаганди, кои со своето дејствување го засилувале антагонизмот во [[Македонија]] кој и онака постоел <ref name="vgj"/>. ==== Турската власт како фактор ==== {{главна|Отоманско Царство}} Секако една од главните причини за појава на организацијата е останувањето на [[Македонија]] под османска власт. Турците посегале по животите, честа и имотите на сите [[Македонци]]. [[Слобода|Ослободувањето]] се гледало во создавање на една револуционерна организација. Националноослободителниот карактер на организацијата се гледа во ''Членот 1'' од [[Уставот на ТМОРО]] во кој се истакнува: :''Тајната македонско - одринска револуционерна организација има за цел да ги сплоти во едно цело сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без разлика на народноста, за извојување преку револуција полна политичка автономија за тие две области'' <ref>Член 1 од Уставот на ТМОРО</ref>. ==== Пропагандите како фактор ==== {{главна|Странски пропаганди во Македонија во периодот 1870 - 1903 година}} {{quote|''организацијата се бори против шовинистичките пропаганди и национални расправи кои го цепат и омаловажуваат населението во неговата борба против општиот непријател, дејствува за внесување на револуционерен дух и сознание и ги употребува сите средства и усилби за поскорешно и понавремено вооружување. Таа се грижи за културното и економското издигнување на организираното население и ја потпомага неговата легална борба против турската власт''|'''Член 3'''|'''Устав на Внатрешната македоно-одринска револуционерна организација'''}} [[Бугари|Бугарската]], [[Грци|грчката]] и [[Срби|српската]] [[пропаганда]] дејствувале ретроградно врз националното ослободување на [[Македонскиот народ]]. Тие со своите црковно - преосветни дејности го делеле народот во [[Македонија]] и го загрозувале неговиот национален индивидуалитет <ref name="vgj"/>. :''Пропагандниот натпревар требало да обезбеди повеќе грчки, бугарски и српски национални приврзаници во Македонија. Тие во погоден момент требало да послужат како ванатрешни нацинални сојузници и оправдувачки фактор за нивните територијални претензии во Македонија'' <ref name="vgj"/>. Затоа не треба да изненадува писмото на Митрополитот [[Теодосиј Гологанов]] од 22. 06. 1891 година, испратено до проигуменот Дионисиј, во кое пишува: ''Ние Македонците немаме толку мака од Турцитте да ни е жив падишахот, колку од Грците, Бугарите и Србите, кои како орли на мрша се впуштија на оваа наша многустрадална земја и сакаат да ја расчеречат'' <ref>Љ. Љапе, Одбрани текстови II дел, 293.</ref>. Изнесеното, само потврдува дека пропагандите станале: ''кохезионен фактор кој ги збил редовите на македонската младина, граѓанските, првенствено егзархиските средини и интелигенција'' <ref>Д. Димески, Македонското национално движење во Битолскиот вилает 1893-1903</ref>. Во почетокот на 90-години на [[19 век]] во [[Македонија]] се појавило едно силно антиегзрхиско движење, и во контекст на ова движење [[Ѓорче Петров]] истакнува дека се јавило едно настроение на: :''младите против владиците, општините, егзархиските учители и службеници, и една струја против посегањата на Егзархијата бесконтролно да господарува во црковните и училишните работи во земјата. Еснафите, што во македонските градови сочинуваа моќен сталеж, скоро минаа во оваа борба на страна на младите. . . Ова движење се паѓа паралелно со појавата на таканаречениот од некои македонски сепаратизам, изразен преку списанието Лоза, во Софија, раководено од Арсов, Баласчев, Хаџи Николов и други. . . Во Солун се пројави меѓу учителите во гиманазијата исто ова сепаратистичко движење. Реченото раздвижување . . . го сметам како прв чекор на самодејност во земјата. . . Тоа неосетно се прероди во револуционерно движење'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, 48</ref>. Македонската интелигенција запазувањето на македонскиот национален индивидуалитет го видела во создавање на една револуционерна организација. Антипропагандните определби на организацијат се гледаат во нејзините уставо - статутарни акти <ref name="vgj"/>: ''Организацијата се бори да ги премавне шовинистичките пропаганди и национални расправии, кои го цепат и ослабуваат македонското и одринското население во неговата борба против општиот непријател'' <ref>Член 2 од Уставот на ТМОРО</ref>. [[Крсте Петков Мисирков]] во својата книга [[За македонцките работи]] истакнува: :''Мислата за национално обединување на Македонците, иако под маската бугарска, се зафати во 1890 г. Во крајот на 1889&nbsp;г. се префрлија во Бугарија 30-40 души ученици и студенти Македонци од Белград во Софија. Тие ученици се душата на сите настани во Македонија оттогаш досега. Тие беа запознаени со Србија и Бугарија, со нивните култури и цели во Македонија. Тие и ја сознаа опасноста за дележ на Македонија помеѓу тие две држави - ако Македонците самите не се вооружат за да си извојуваат сами, со сви сопствени сили и средства слобода и со тоа да го предупредат дележот на Македонија. По нивна иницијатива во почетокот на деведесеттите години се образува едно национално сепаратистичко движење со цел да се одделат интересите на Македонците од бугарските со издигнување на едно од македонските наречја на степен на литературен јазик за сите Македонци. Орган на тоа сепаратистичко движење на Македонците во Бугарија беше списанието „Лоза”.Но тоа духовно движење на Македонците не и’ се бендиса на бугарската стамболовска влада, којашто забрани да се издава „Лоза” и фати да ги гони Македонците сепаратисти. Од тоа уште време побегна Дамјан Груев, којшто беше во бројот на Македонците ученици што паминаа од Белград во Софија и во бројот на сепаратистите. Немајќи во Бугарија почва за национален сепаратизам, Македонците што пребегаа од Белград во Софија, се зафатија со образување на револуционерни организации во Бугарија и во Македонија.Видните Македонци револуционери сепаратисти, како Делчев, беа само ученици на првото поколение Македонци ученици српски и бугарски. Исто така и Сарафови другите подоцнешни револуционери се јавија само како нивни продолжувачи и следбеници, но не иницијатори на револуционерната организација. Од самиот зафаток на револуционерната организација Македонците во Бугарија, или со бугарско образование, работеа под маската Бугари, едно затоа што така се викаше голем дел од населението, а друго, што по тој пат можеше да се добие поддршката на бугарската влада, на бугарскиот народ и на Бугарската егзархија.'' === Први обиди === [[Податотека:Споменик - Основачи на ВМРО.JPG|мини|десно|300п|Споменик на основачите на МРО во Скопје]] Првите обиди за формирање на организација се датираат кон крајот на осумдесеттите и почетокот на деведесеттите години на [[19 век]]. Некаде околу [[1889]] година [[Пере Тошев]] му пишал писмо на [[Ѓорче Петров]] да формираат: ''организација за ослободување'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, 45-46</ref>. Во [[лето]]то [[1891]] година во [[Битола]], [[Дамјан Груев]] направил обид за формирање на една организација, имено тој го формирал ''Учителскиот сојуз'' со чисто револуционерни цели, но неговата дејност била попречена од Архимандритот [[Козма Пречистански]] <ref>Д. Димески, Гоце Делчев, Скопје, 1994, 38</ref>. ==== Идеите и плановите на Хаџи Николов ==== Во [[1892]] година кај [[Иван Хаџи Николов]] созреала идејата дека само една организација може да го пресече патот на пропагандите. Почнал да бара лица кој би можеле да му помогнат во оформувањето на таквата организација, и такви луѓе, во тој момент видел во [[Димитар Цонев]], [[Христо Татарчев]], [[Петар Поп Арсов]] и [[Христо Батанџиев]]. Оформувањето на организацијата било одложено, бидејќи биле малкумина, но идејата не ја напуштиле. =====Принципи за создавање на Организацијата ===== Во [[јули]] [[1893]] година И. Х. Николов во [[Софија]] имал средба со [[Гоце Делчев]] и [[Коста Шахов]], и ги претставил начелата врз кои требало да со основа организацијата. :''1. Организацијата да се основа во Македонија, а не во Софија, бидејќи основана во Софија и раководена од Софија, Србите и Грците ќе ја третираат како измислица на бугарското правителство, ќе основаат и тие организации и од нашата организација нема да биде ништо. Поради тоа треба да биде тајна'' <ref name="spomeni">''Спомени на И. Х. Николов, Д. Груев, Б. Сарафов, Ј. Сандански, М. Грџиков, д-р Х. Татарчев (редакција на Иван Катарџиев), Скопје, 1995, 76-77, Х. А. Полјански, Гоце Делчев. . . т. 1, 110. ''</ref>. ''2. Основачите да се Македонци, чесни, да се ползуваат со добро име и да живеаат во Македонија, за да бидат постојано во контакт со населението во Македонија, да бидат изложени и тие на истата опасност , на каква што ќе бидат иузложенени и нивните последувачи, преку кои полесно ќе ја спечалат довербат на населението'' <ref name="spomeni"/>. ''3. Лозинката треба да биде Автономија на Македонија. Нашето барање треба да се потпира врз член 23 од Берлинскиот конгрес за да се надеваме на успех. Да се постигне Автономија на Македонија, значи да ја откинеме не само од Турција туку и од Србите и Грците. Оцртани еднаш границите на Автономана Македонија, Србите и Греците веќе не ќе можат да бараат делови од неа, кога, ако посакаме присоединување на Македонија кон Бугарија, Србите и Грците ќе посакаат и тие делови од неа. Наша задача треба да биде да ја споиме Македонија цела, а тоа може да биде преку една Автономна Македонија'' <ref name="spomeni"/>. ''4. Организацијат треба да биде самостојна и независна. Да нема никакви врски и ангажмани со владите на соседните држави, за да не ѝ влијаат и да не ја обвинуваат дека е орудие на некоја од тие влади и со тоа да предизвика противдејство од страна на другите соседни влади'' <ref name="spomeni"/>. ''5. Од Македонците во Бугарија и од бугарскиот народ ќе бараме морална. . . и материјална поддршка без притоа да ни се мешаат во работата'' <ref name="spomeni"/><ref>[http://www.cdsee.org/pdf/WorkBook2_sr.pdf]{{Мртва_врска|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. === Основање на организацијата === {{главна|Основање на Македонската револуционерна организација|Јануарска средба|Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници}} {{quote|''Во Солун ја поминав следната година, на работа во печатницата на Самарџиев. Тука се сретнав со свои стари другари: Поп Арсов, Андон Димитров (род. од солунското с. Ајватово, сега член на битолскиот суд); д-р Христо Татарчев, Хаџи Николов (од Кукуш), Христо Батанџиев (од Гуменџе, секретар на солунската општина?). Со нив ја обновивме старата идеја. Се згрупиравме, и сложно изработивме статут-правилник. Во неговата основа ги поставивме истите начела: барање да се примени Берлинскиот конгрес.''|'''Даме Груев'''|'''Спомени'''}} ''Организацијата'' е основана на 23. 10. 1893 година во Солун <ref>Д. Димески, Гоце Делцев, Битола, 1990, страна 42</ref>, од страна на [[Христо Татарчев]], [[Дамјан Груев]], [[Иван Хаџи Николов]], [[Христо Батанџиев]], [[Петар Поп Арсов]] и [[Андон Димитров]]. Основачкиот состанок се одржал во станот на [[Христо Батанџиев]], но треба да се истакне дека друштвото се конституирало како група без да избераат раководство и без писмен протокол. Конкретно организацијата е оформена за време на [[Јануарска средба|Јануарската средба]] кога е одлучено организацијата да се вика: :''Македонска револуционерна организација (МРО)'', ''(на чело со б. н) Централен македонски револуционерен комитет (ЦМРК)'' <ref name="ht">Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995</ref> Според [[Иван Хаџи Николов]] тогаш биле прифатени следните начела: :''1) Организацијата да е тајна и револуционерна''. ''2. Нејзината територија да ја сочинува само Македонија во нејзините географски и етнографски граници, поради што ќе се нарекува Внатрешна. 3) Во неа ќе членуваат родени и лица што живеаат во Македонија без разлика на вера и народност. 4) Политичкото верују на организираните Македонци е автономија на Македонија. 5) Да се чува самостојноста на организацијата за да не падне под влијание на политиката на соседните држави.'' <ref>Основаването на ВМРО (записи на Иван Х. Николов) съобщава Христо Шалдев, Ил. Илинден VIII / 1 (71) София, 1936</ref>. {{панорама|Vmro_osnovachi.gif|500px|Основоположниците на Македонската револуционерна организација}} Денот на основањето на Организацијата, 23 октомври, од [[2007]] година се слави како државен празник на [[Република Македонија]] под името [[Ден на Македонската револуционерна борба]]. {{Основачи на ВМОРО}} === Име === {{главна|Прв устав на Македонската револуционерна организација|Прв правилник на Македонската револуционерна организација}} [[Податотека:Hristo_Tatarchev.jpg|мини|лево|150п|Христо Татарчев]][[Податотека:Првиот печат на Централниот комитет на МРО 1.jpg|мини|десно|200п|Првиот печат на Централниот комитет, кој гласи ''Македонски револуционерен комитет'',''Слобода или смрт'']] [[Податотека:Разписка 266 от ЦМОРК за получени 500 наполеона от Българското Правителство чрез Димитър Ризов.jpg|мини|десно|200п|Расписка на Централниот Македонско-Одрински Револуционерен Комитет за добиени 500 наполеона од бугарската влада преку дипломатот [[Димитар Ризов]]. Натпис на печатот: Македонски централен револуционерен комитет. Датум: 24 ноември 1898 година]] Во различни периоди од своето постоење организацијата имала различни имиња. Поради недостаток на изворна протокуларна документација, која во почетокот не се создавала и поради извесни противречности и недоречености во сведоштвата на самите основоположници во историската наука нема согласност под кое име Организацијата била основана. Еден дел од историчарите сметаат дека првото официјално име на организацијата било ''Македонска револуционерна органанизација'', или ''Македонски револуционерни комитети'' (МРК).<ref>[http://books.google.com/books?id=UeNBAAAAYAAJ&q=%D0%BC%D1%80%D0%BE+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B5%D0%B2&dq=%D0%BC%D1%80%D0%BE+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B5%D0%B2&hl=bg Историски преглед, том 25, издание на Бугарското историско друштво, Институт за историја на БАН, 1969 година стр 79.]</ref> Други сметаат дека првото име на организацијата било ''Бугарски македонско - одрински револуционерни комитети'', а трети сметаат дека прво таа се викала МРО, а потоа БМОРК. Меѓутоа општа согласност во Македонската историската наука нема дека оваа организација некогаш се именувала БМОРК. Македонскиот историчар [[Крсте Битовски]] пишува: ''Дилеми како се викала револуционерната организација при нејзиното формирање и дали познатиот, меѓутоа недатиран Устав кој Организацијата ја нарекува „Бугарски македоно-одрински револуционерни комитети“ е прв, не постојат. Со определена задршка, се смета дека е тој прв Устав на Организацијата.'' Акад. [[Иван Катарџиев]] смета дека: '''"Постоечките документи говорат дека таа била наречена „Бугарски македоно-одрински револуционерни комитети“. Оваа име Организацијата го добила на својот прв Конгрес одржан во летото (15 август 1894) во Ресен... Меѓутоа, согледувајќи ја целата несоодветност на ова име со македонските услови и битие, на конгресот 1896 г. во Солун било решено името на Организацијата да се промени. Таа била наречена „Тајна македоно-одринска револуционерна организација (ТМОРО).“"'' Но самоит Катарџиев признал во еден од неговите идни дела дека „''податоците од мемоарската литература не се во согласност со содржината на тој „Устав“.''“ Некои бугарски научници, како [[Константин Пандев]] сметаат, дека првото уставно име на организациjата од 1894 година било Македонски револуционерни комитети, а во 1896 година на Солунскиот конгрес таа го добила името Бугарски македоно-одрински револуционерни комитети. Пандев тврди дека ова име е сменето на ТМОРО дури во 1902 г. Овие тврдења се поддржуваат од спомените на [[Пејо Јаворов]].<ref>Тој тврди во биографијата на Гоце Делчев, дека уставот од 1896 година бил еднонационален и ги приклучвал само егзархистите Бугари: "Тоа собир (од 1896 година) утврждава еден устав на револуционерната организација, копија на стариот бугарски устав, тврде оригинален со положбата, дека само егзархисти Бугари се приемат за членови на комитетите."</ref> Истите ставови на Пандев се поддржуваат и од известувањето на српскиот генерален конзул во Битола, Михаил Ристиќ до српскиот министер за надворешни работи С. Лозаниќ од 1903 г.<ref>Ристиќ му придодава на Лозаниќ документ во превод, кој го назначува како нов Статут на Револуционерната организација. Овој документ го носи насловот: "Статут на Тајната Македоно-Одринска Револуционерна Организација" и во секој поглед е идентичен со документот објавен 1902 г. според Пандев, како и со Статутот, кој според мислењето на Катарџиев бил составен уште во 1897 г. "До пре више од годину дана [тоа е до крајот на 1901 г., или до почетокот на 1902 г.] рад комитета имао ја чисто бугарско обележје, они су носили бугарску заставу ослобођења, они су својих присталица налазили само у онима који су пригрлили бугарску народну идеју. Наших [т.е. србоманите] и гркомана су се туђили па чак и пробојавали те се од њих морали осигуравати разним претњама. У последње време [т.е. при крајот на 1902 г.] они су понели стег ослобођења хришћана уопште и на мах се стали обраћати за помоћ и сарадњу свима хришћанима ма које народносне боје оне били." (БАН, Освободителната борба на българите в Македония и Одринско 1902/1904 - дипломатически документи, София 1978. 76)</ref> Од друга страна Битовски пишува: "И денес, доколку на кој и да е бугарски историчар му се испрати фотокопија на Уставот на ТМОРО од Британскиот архив (Уставот бил испратен во Лондон во 1898 г.), од која се гледа дека тој точно го определува името на Организацијата (ТМОРО) од 1897 г. тој тоа ќе го смета како провокација“. Овие ставови на Битовски се поддржуваат од спомените на [[Илија Докторов]].<ref>''"Во почетокот организацијата беше националистичка. Во нејзините редовите се примаа само Бугари со докажана чесност. Оваа ситуација беше до 1896 година кога во првите денови на м. Август во гр. Солун се одржа еден вид конгрес."'' „Борбите в Македония - Спомени на отец Герасим, Георги Райков, Дельо Марковски, Илия Докторов и Васил Драгомиров“, Борис Йорданов Николов, ИК „Звезди“, ISBN 9549514560, 2005 г., стр. 48.</ref> Меѓутоа општа согласност во бугарската историска наука со датирањето на Пандев нема. Сепак, нема спор меѓу историчарите дека во 1905 година, името ТМОРО било променето во ''"Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација"'' (ВМОРО).[[Ванчо Ѓорѓиев]] истакнува: {{Цитат|''...ако Катаржиев бил повнимателен кон членот 8 од Уставот на БМОРК, каде е определен печатот на ЦК ќе забелжал дека за печатот е предвиден натписот Македоно-одрински централен револуционерен комитет. Ако ги следиме официјалните документи ќе забележиме дека првиот досега познат документ од името на Организацијата е потпечатен со печат на кој стои текст Македонски централен револуционерен комитет, при што Одринско не е спомнато, а на почетокот од документот во левиот агол стои кратенската ЦМРК. Токму овој печат неоспорно го потврдува пишувањето на првиот претседател на Организацијата д-р Христо Татарчев, кој вели дека името било Македонска револуционерна организација, на чело со Централен македонски револуционерен комитет...''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, ВМРО 1893-1903. Поглед низ документи, Матица Македонска - Скопје, 2013</ref>}} == Цел == === Автономија=== Според [[Христо Татарчев]]: :''Прифатен еднаш автономниот принцип, ни налагаше да бидеме последователни и во понатамошните решенија и да се избегнува сето она кое би го возбудило тесноградниот национализам кај инородните народи. Поради таа причина го напуштивме зборот бугарска од револуционерната организација, истотка и од централниот комитет'' <ref name="ht"/>. :''Долго расправавме за целта на таа организација, и најпосле се задржавме врз автономија на Македонија со предимство на бугарскиот елемент. Не можевме да го прифатиме ставот за „директно присоединување на Македонија кон Бугарија“, затоа што увидувавме дека тоа ќе сретне големи тешкотии, поради спротивставувањето на големите сили и аспирациите на соседните мали држави и на Турција. Ни поминуваше низ мислата дека една автономна Македонија потем би можела полесно да се обедини со Бугарија, а во краен случај, ако не се постигне тоа, дека ќе може да послужи како обединувачка алка на една федерација на балканските народи...Откако се согласивме за целта на нашата организација - на истата средба се зафативме да изработиме статут на Организацијата. Прирака ми беше еден том од „Записите“ на Захариј Стојанов, и од нив го зедовме за урнек статутот на „Бугарскиот револуционерен комитет“. Го задолживме Поп Арсов, врз основа на тој статут, да изработи нацрт за нашиот статут'' <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.geocities.com/vmro_makedon/Knigi/spomht.html |title=Спомени - Христо Татарчев |accessdate=2009-10-27 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/query?id=1256607646977940&url=www.geocities.com/vmro_makedon/Knigi/spomht.html |url-status=dead }}</ref>. :''Ние не можевме да дејствуваме поинаку и да ја предрешаваме судбината на македонскиот народ и оставивме на него понатаму да си ја кове судбината... Тоа што подоцна би се диктирало од неговите интерси, тој е слободен да прави како што сака'' <ref name="ht"/>. === Самостојна македонска држава === {{Главна|Самостојна македонска држава}} Зад автономниот принцип се криела поголема цел, а тоа е создавање на слободна и независна македонска држава <ref name="SDV"/>. Тоа го потврдуваат и сведоштвата на првите луѓе на организацијата. [[Христо Татарчев]] истакнува дека: ''не се раководеле од друга тенденција, освен од идејата за слободата и благото на целиот македонски народ'' <ref name="ht"/>. Во весникот ''Право'' во 1902 година јасно се истакнати целите на организацијата: :''Внатрешната револуционерна организација ќе му даде на секој да реазбере дека работи за единството и независноста на Македонија, како слободна држава на Балканскиот Полуостров. Таа организација, давала и во иднина ќе дава докази дека не е агент на никоја од балканските држави, туку агент само на македонската слобода и независност. Со таквите докази таа постепено ќе ги остранува племенските разлики во Македонија и ќе го организира идниот, ако и разнобоен, но способен да се самоуправува мирно и тивко, македонски народ'' <ref name="PRV">Право, II/31 (39), 22. 09. 1902, 3</ref>. ===Одринско=== [[Податотека:Ethnographic-map-Thrace-1912.jpg|thumb|270п|десно|Одринскиот вилает]] [[Одринско]] не влегувало во првата програма на македонската организација бидејќи основоположниците биле целосно насочени кон [[Македонија]], треба да се истакне дека тоа подоцна влегло во плановите и целите на организацијата, а во врска со оваа област Татарчев, првиот претседател на ''ЦК'', истакнал дека: :''Одринско од почетокот не влегуваше во нашата програма. Целото наше внимание тогаш беше насочено околу Македонија; но подоцна почна да се зацврстува идејата во нас, така што нашата организација да го опфати и Одринско, каде судбината на христијанското население, особено на буграското, не се разликуваше со ништо од тоа на македонскиот народ и каде политичко-социјалните и економски услови беа речиси идентични со оние во Македонија. Притоа чл. 23 од Берлинскиот конгрес не охрабри доста во тој однос и зафативме попосле да го обмислуваме поопстојно и тоа прашање - дали ќе биде полезно, ако и Одринско биде вовлечено во нашата програма. Најсетне дојдовме до заклучок дека и таа област треба да составува дел од нашата ревулуционерна дејност, така што, на тој начин си мислевме дека се даваше едно задоволително решение на балканското прашање'' <ref name="ht"/>. [[Одрински револуционерен округ|Комитетот во Одрин]] бил основан во 1895 година по наредба на [[Дамјан Груев]] од страна на [[Христо Поп Коцев]]. Татарчев истакнува дека [[Одринско]] било третирано оделно од [[Македонија]], но Македонија и Одринско претставувале единствена кауза преку извојување на полна политичка автономија за тие две области <ref name="ht"/>, и поради тоа дошло до промена во уставот во смисла дека во организацијата можаат да членуваат сите [[Македонци]] и Одринци без разлика на верата и народноста. [[Одрин]] во првиот устав на организацијата бил внесен затоа што основоположниците барале нов сојузник во борбата против заедничкиот непријател.<ref name="vgj"/>. [[Гоце Делчев]] при својата турнеја во регионот во 1900 година истакнал дека има повеќе народи и држави, кои се заинтересирани за Македонското и Тракиското прашање. При тоа едно мешање на Бугарија ќе предизвика мешање на соседните земји и може да доведе до распарчување на Македонија и Одринско. Затоа треба да се привлечат во борбата и другите народности и така народите што живеат во тие две области, треба сами со заеднички напори и жртви да извојуват својата слобода и независност во границите на една ''општа афтономна Македонско-Одринска држава'', кои би се потпирале само на материјалната и морална поддршка на Бугарија и на големите сили.<ref>Иван Орманджиев. “Приноси”, кн. 4.</ref> == Структура == {{панорама|Структура на МРО.1.jpg|900px|Хиерархија}} === Хиерархија === {{quote|''Централниот Комитет дирекно ги назначува членовите на окружните комитети. Во вонредни околности ЦК има право раководството во окрузите или околиите да го довери на едно внатрешно или однадвор назначено лице. Окружните комитети го потврдуваат раководството на околиските комитети, а тие на селските комитети.''|'''Член 8'''|'''Устав на Тајната македоно - одринска револуционерна организација ''' }} Организацијата била поставена врз строги хиерахиски централистички принципи. Таа се делела на селски, околиски и окружни комитети. Над нив се наоѓал ''Централниот Комитет''. Членовите на ''ЦК'' се бирале со мнозински гласови од страна на раководителите на окрузите или нивните претставници. Изборното начело важело само за ''ЦК'', а во останатите случаи се применувал строгиот централистички принцип од горе надолу. Изборното начело не се применувало во пракса, работите се одвивале врз другарски начела и со договарање. ''ЦК'' и останатите месни комитети се состоеле од ''претседател'', ''секретар'', ''касиер'' и неколку ''советници''. ''Месните револуционерни комитети'' се делеле на групи (''десетки'') на чело со началник (''десетник''). ''Началникот'' е најнискиот управен орган и само тој имал право да контактира со претседателот на комитетот, додека пак работниците ги познавале и контактирале само со членовите од својата група. При секој револуционерен округ егзистирала ''тајна пошта'', ''тајна полиција'' и ''терористичка група''. По [[Солунски конгрес од 1896|Солунскиот конгрес од 1896]] година се формира едно ново тело, а тоа е [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] во [[Софија]] кое требало да ја претставува организацијата пред светот но и да застане пред надворешните посегања. ''Задграничното претставништво'' имало право дирекно да кореспондира со ''ЦК'' на организацијата. Со [[Устав на ТМОРО|Уставот на ТМОРО]] и со окружното од [[октомври]] [[1898]] годинасе укинуваат терористичките групи и се заменуваат со околиски чети со што е поставена основата на [[Четничкиот институт на ТМОРО]]. Во поглед на административно - територијалната организациона поделба се формирале 6 револуционерни округа и тоа: * [[Солунски револуционерен округ]] * [[Битолски револуционерен округ]] * [[Скопски револуционерен округ]] * [[Струмички револуционерен округ]] * [[Серски револуционерен округ]] * [[Одрински револуционерен округ]] === Центарален комитет === {{Главна|Централен комитет на МРО}} [[Централен комитет на МРО|Центарлниот комитет]] е највисокиот одлучувачки орган на организацијата помеѓу два конгреса. Членови на Централниот комитет се: * ''претседателот'' * ''секретар'' * ''касиер'' * ''тројца членови-советници'' * ''задграничните претставници'' <ref>По [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]] е донесена одлуката за формирање на задграничното претставништво, нивна задача е да ја претставуваат организацијата пред светот. ЗП имаат право да присуствуваат на работата на ''ЦК''. По [[Солунска афера|Солунската афера]] задграничните претставници ги презеле надлежностите на ЦК</ref> === Конгрес === {{Историја на Македонија}} ''Конгресот'' е највисок орган во организацијата тој може да биде редовен или вонреден. Одлуката за свикување на редовен конгрес ја донесуваал [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], додека пак одлука за одржување на вонреден конгрес се донесува со една половина од вкупниот број на членови на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. ''ЦK'' ги определува критериумите за распределба на делегатите на Конгресот. Конгресите се законски кога присуствуваат 3/4 од предвидените делгати. Во текот на својата работа, ''Конгресот'' одлучува за: * донесува Деловник за работа. * донесува и менува Статут * разгледува и усвојува извештај за финансиското работење на организацијата. * избира Претседател на организацијата. * избирна Статутарна комисија. * донесува одлуки и други акти. ====Конгреси на организацијата ==== * [[Солунски конгрес од 1896]] * [[Солунски конгрес од 1903]] * [[Смилевски конгрес|Смилевски конгрес од 1903]] * [[Конгрес на Петрова Нива]] * [[Струмички конгрес од 1904]] * [[Прилепски конгрес]] * [[Скопски конгрес]] * [[Солунски конгрес од јуни 1905]] * [[Солунски конгрес од август 1905]] * [[Струмички конгрес од 1905]] * [[Серски конгрес]] * [[Рилски конгрес]] === Задгранично претставништво === {{главна|Задгранично претставништво}} ''Задграничното претставништво'' е создадено со одлука донесена на [[Солунски конгрес од 1896|Солунскиот конгрес 1896 година]], негова задача е да ја претставува организацијата пред [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] и бугарското општество без приотоа да се меша во нивните внатрешни работи, и со нив како и со [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емигарција]] да одржува добри односи и да бара морална и материјална поддршка за организацијата. Една од главните задачи на ''ЗП'' е да застане на патот на надворешните посегања врз организацијата. Дополнително на тоа, ''ЗП'' биле задолжено да одржува врска со странските претставници и да ги информираа за ситуацијата во [[Македонија]] и [[Одринско]], и да организира канали за пренесување на оружје и чети. === Тајна полиција === {{главна|Тајна полиција на МРО}} ''Тајната полиција'' била составен дел од организацијата и преку неја се собирале информации за бројот и составот на османлиските сили (војска, полиција и башибузлук), се следело поведението на населението и се спроведувале казните врз секого кој згрешил во однос на македонското националноослободително делото, без ралика дали е или не е член на организацијата. === Тајна пошта === {{главна|Тајна пошта на МРО}} Тајната пошта претставува паралелен систем за коресподенција во [[Отоманското Царство]], меѓу структурите во организацијата, коресподенција со други јавни и приватни лица или институции. Комуникацијата се вршела со хемиско бело мастило и шифри. === Четнички институт === {{главна|Четнички институт на ТМОРО}} {{quote|''Пред да се засили Организацијата, господари на денот и ноќта беа Турците. Подоцна, штом наближи ноќта, Турците се прибираа по домовите, а потерите и војската во касарните. Организациските луѓе, имено тогаш почнуваа да излегуваат на работа и започнуваше комитското царство''|'''Г. И. Белев'''|''' ''' }} [[Податотека:G Delchev.jpg|мини|лево|150п|Гоце Делчев]] [[Гоце Делчев]] е основач на [[Четничкиот институт на ТМОРО|Четничкиот институт]], и истовремено творец и воспитувач на првите организациско-агитациони чети и војводи. Тој со својот блажен глас и пријатна надворешност успевал да ги реши сите недоразбирања, и успевал да придобие многумина кон револуционерното дело. Набргу Делчев е назначен за генерален инспектор на сите чети во Македонија и Одринско. Благодарение на неговата целосна преданост кон делото, народот во [[Македонија]] и [[Одринско]] почнува да се чувствува подготвен за борба. Првите чекори на овој план се прават со ангажирање на арамии и нивно превоспитување во духот на ''ТМОРО''. Меѓу првите арамии и ајдутски војводи кои влегле во ТМОРО се: [[Апостол Петков]], [[Иванчо Карасулијата]], [[Кочо Љутата]], [[Атанас Тешовалијата]], [[Андон Ќосето]], [[Атанас Градобалијата]], [[Георги Бродалијата]] и др. Тие од себе созале легенди и голем дел од нив загинале како херои. Потоа во организацијата како кадар биле внесени резервните офицери од бугарската армија. Меѓу нив имало [[Македонци]] и [[Бугари]]. Меѓу првите биле [[Михаил Апостолов]] - Попето, [[Христо Чернопеев]], [[Марко Лерински]] и др. Кон крајот на [[1899]] година , во четите како кадар биле поставувани учителите и граѓаните. Татарчев истакнува дека кон крајот на [[1899]] година и почетокот на [[1900]] година целата земја била прошарана со чети. Со формирање на првите чети кои патролираат по селата со цел да го челичат борбениот дух на народот, започнуваат и ликвидации од страна на ТМОРО врз турски злосторници. Прво нешто што месните чети прават е напади врз агите и селски зулумџии, кои веќе се плашат да прават своеволија врз незаштитеното население. Четите биле должни да ги помагаат комитетите принасилното собирање на средстава и требало да ги спроведуваат смртните пресуди. === Финансирање === {{quote|''Секој комитет задолжително го испраќа во благајната на ЦМОРК третиот дел од собраните пари заедно со сметките, тие се должни да внесуваат во касата на Централниот комитет еднобразно и останатиот дел од парите кога ќе се побараат.''|'''Челен 48'''|'''Правилник на Тајната македоно - одринска револуционерна организација ''' }} [[Податотека:Dokument pechatan vo Solun so koj se barali pari za VMORO Idejata bila na Dame Gruev.jpg|мини|десно|200п|Повик на Ц.М.Р.К за собирање на пари]] Во почетокот оргазнизацијата се финансирала преку членските вносови на членовите, сумата изнесувале половина лира на едно тримесечје, од 2 до 5 лири. Меѓутоа на ''Ресенското советување'' било одлучено финансиски средства да се собира и од сипатизерите на делото. Финансирањето на организацијата било регулирано со ''Првиот правилник'', каде било истакнато дека материјални средства може да се собира и по пат на закани и насилства врз лица кои можеле да го помогнат делото но не сакаат. За остапената сума организацијата давала ''Расписка'' (Сметка) со печат на ''ТМОРО''. Доколку лицата не сакале да дадат финансиски средстава тогаш парите биле изнудувани со терористичката група која егзистирала при секој комитет, подоцна комитетите при насилно собирање на средстава биле помагани од четите на организацијата. По [[Солунски конгрес од 1896|Солунскиот конгрес од 1896]] <ref name="vgj"/> година кога организацијата засилено започнала да се воружува се покажало дека финансиските средстава од членовите и сипатизерите на делото не се доволни и затоа организацијата започнала да се занимава со грабнување на лица со цел на тој начин да се соберат средстава. Биле киднапирани голем број на богати бегови, гркомани но и странски државјани, а најпознато е [[Афера Мис Стон|грабнувањето на Мис Стон]]. Меѓутоа Организацијата добивала помош и од македонската емиграција од [[Бугарија]], првенствено од [[Македонски комитет|Врховниот комитет]], но тоа се покажало како штетно по делото, бидејќи [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] сакал да се наметне на ТМОРО и затоа двете организации постојано доаѓале во судир и помошта честопати била прекратувана. Организацијата имала и соработка со бугарската влада од која добивала финасиски средстав и оружје, но поради обидот на бугарската влада да ја стави организацијата под своја контрола соработката и контактите биле прекинати. При собирањето на финансиките средстава, организацијат била отворена за соработка со секого кои би можел да ја помогне, но под услов да се почитуваат нејзините начела и принципи, односно самостојноста на организацијата. === Членство === {{quote|''Се колнам во бога, во верата и во својата татковина Македонија и Одринско, дека безусловно ќе се покорувам на старешините и без приговор ќе ги извршувам неговите заповеди, дека никому нема да му ги издавам ни со збор, ни со дело работите на Организацијата и сето она што од денес натаму ќе го чујам, видам и разберам по делото. Во противен случај, нека бидам убиен од еден од другарите со револверот или камата што овде ги целивам''|'''Заклетва'''|'''Правилник на Тајната македоно - одринска револуционерна организација ''' }} [[Податотека:Слобода или смрт (Дел од спомениците Лавови-Скопје).JPG|мини|десно|200п|Евангелие, револвер и кама (''Дел од спомениците Лавови-Скопје'')]] Организацијата се создала во егзархиската средина, односно меѓу [[Македонците]] кои биле под јурисдикција на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Отука првите членови на Организацијата биле Македонци-егзархисти или според првиот устав на Организацијата, Бугари <ref group="б" name="vg_6"/><ref group="б" name="vg_7"/>. Но со текот на годините како што [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] се засилувал и била поставувана организациската мрежа повеќе не се правело разлика помеѓу [[Бугарска егзархија|егархистите]] и [[Цариградска патријаршија|патријарашистите]], односно со [[Устав на ТМОРО|новиот устав]] од 1897 година организацијата била отворена за секого без разлика на верата и народноста. Според [[Димитар Влахов]]: {{quote|''...Првично револ. организација почна да работи среде бугарското население во Македонија и тоа не среде целото буг. население, туку само среде тоа дел од него, кој се спаѓааше во Буг. Егзархија. Таа се однесуваше со недоверба кон Бугарите не егзархисти... Што се однесуваше до револуц. работа среде другите македонски народи - Турци, Албанци, Куцовласи и Грци, за основачите на Организацията такво прашање не постоеше... Подоцна, кога истите тие водачи видоа дека идејата за ослободување на Македонија може да најде сочувство среде Бугарите не егзархисти, како и среде другите народности во Македонија и под влијание на членовите на организацијата со леви разбирања, тие го заменија статутот на организацијата во смисла, дека член на организацијата може да биде секој Македонец, од која народност и да е тој и какви и да биле неговите политички сфаќања, само да прима нејзините принципи и се бори за политичката автономија на Македонија ... "<ref>Димитър Влахов, „Борбите на македонския народ за освобождение“, 1-во изд. Виена, 1925 г. стр.10-11.</ref>}} Отука членови на организацијата биле претежно [[Македонци]] (во Македонија) и претежно [[Бугари]] (во Одринско), но имало и [[Власи]], [[Црногорци]], [[Срби]], [[Грци]] и др. Дел од турското население незадоволно од општата состојба во [[Отоманското Царство]] на разни начини дирекно или индирекно ја помагале организацијата, а најчесто како јатаци или снабдувачи со разни материјали кои и биле потребни на организацијата. Јадрото на организацијата го сочинувале [[Македонците]], но имало и [[Бугари]] најчесто како војводи, секретари или обични членови, најмногу во [[Одринско]] <ref>"... не треба да се обрне внимание само на терминот "Бугарски" во едно од имињата на единствената ВМРО, туку и на константното "О" во името на организацијата, кое се губи дури по Првата световна војна и физичкото разделување на неколкуте делови на Македонија од Одринско. Познато е дека првото име на револуционерната организација е БМОРК – Бугарски Македоно Одрински Револуционерни Комитети, а потоа таа се преименувала во ТМОРО, ВМОРО и најпосле во ВМРО. Организацијата, во името, во дејствувањето и во чувствувањето го содржела и Одринско каде што, неспорно живееле етнички Бугари. Илинденското востание во 1903 година е всушност Илинденско преображенско востание кренато со најголем интензитет во Битолскиот и Одринскиот вилает на тогашната Отоманско Царство..." Извадок на промоцијата на Зборникот документи за Тодор Александров на д-р Зоран Тодоровски „Сè за Македонија” одржана во скопскиот хотел “Холидеј Ин”</ref>, Како што се на пример некои членови на [[Централен комитет на МРО|ЦК]], ([[Иван Гарванов]]) или некои членови на [[Задгранично претставништво|ЗП]] ([[Димитар Стефанов (бугарски општественик)|Димитар Стефанов]]). Поради недостаток на раководен кадар за [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]] организацијата почнала како војводи на четите да ги поставува офицерите од бугарската армија, а меѓу првите биле [[Михаил Апостолов]] - Попето, [[Марко Лерински]], а војводскиот кадар дополнително подоцна бил пополнет од млади бугарски и небугарски интелектуални идеалисти кои под влијание на револуционерната идеја и идеализмот зеле учество во борбата против [[Отоманското Царство]]. Meѓу нив се нашле: [[Крсто Асенов]], [[Никола Дечев]], [[Слави Мерџанов]], [[Васил Попов]], [[Јулиј Розентал]] и многу други <ref name="ht"/>. ''МРО'' успеала да ги обедини сите незадоволници во [[Македонија]], без ралика на верата и народноста околу идејата за ''Автономна Македонија'', со што биле поставени основите за зачеток на Македонската нација. ==Нормативни акти == {{главна|Првиот Устав на Македонската револуционерна организација|Првиот правилник на Македонската револуционерна организација|Уставот на ТМОРО|Правилникот за четите на ТМОРО|Уставот на ВМОРО|Правилник на ВМОРО|Правилник за селски чети}} Уставо - статутарните акти на организацијата регулираат голем број на внатрешни и надворешни прашања кои ја засегале дирекно или индирекно организацијата. Овие нормативни акти имаат своја генеза од која може да се проследи развојот на самата ''Македонска револуциционерна организација'', нејзините цели, принципи и начела но истовремемо тие даваат доплонително светло за поставеноста и функционирањето на организацијата. Првиот устав на Македонската организација е донесен по [[Јануарска средба|Јануарската средба]] но пред [[март]] [[1894]] година.<ref>АМ. ф. 1953, Даме Груев, оп. 1, а. е. 5, л. 158-159</ref> Според псевдоисториски истражувања на [[Бугарска историографија|бугарската историографија]], првото име на организацијата било БМОРК.<ref>[http://promacedonia. org/hk/hk_pr4. htm Устав на БМОРК. ]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Но во мемоарите на [[Даме Груев]], [[Христо Татарчев]] и други револуционери ја именувале организација како МРО.<ref>''„Го задолживме [[Петар Поп Арсов|Поп Арсов]] да подготви нацрт за нашиот статут врз основа на статутот на [[Захариј Стојанов|Захари]]. На истиот состанок долго време се разговарало за името на револуционерната организација и комитетот. Ова прашање долго време не мачеше и конечно решивме да се наречеме: „Македонска револуционерна организација“, а комитетот „Централен македонски револуционерен комитет“ -'' [https://www.strumski.com/books/Spomeni%20na%20Tatarchev.pdf Автобиографијата на Христо Татарчев] страница 103</ref> Отука произлегуваат извесни контрадикторноси и недоречености кои се однесуваат на карактерот и целта на организацијата. Треба да се истакне дека основоположниците на организацијата биле бугарски [[образование|воспитаници]] и бугарското влијание им било наметнувано од низ години преку [[Образование|воспитно - образовниот процес]] <ref name="vgj"/>, и тие од тоа влијание не се ослободиле наеднаш туку постепено <ref name="vgj"/>. Од друга страна, [[Македонци]]те кој биле под [[Црква|духовна]] јурисдикција на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], сe именувани како [[Егзархиска групација во Македонија|Бугари]] <ref name="vgj"/><ref>Славко Димевски, За развојот на македонската национална мисла до создавањето на ТМОРО, Култура - Скопје, 1980</ref><ref>Спомени, Димитар Влахов</ref>, како што [[Македонците]] [[Цариградска патријаршија|патријашисти]] биле нарекувани [[Грци]] <ref name="vgj"/>. [[File:Устав на Внатрешната Македонско-Одринска Револуционерна Организ.pdf|thumb|мини|лево|Уставот на ВМОРО од 1905 година (кликнете за да го отворите во целост)]] Затоа името на првиот норамативен акт е Устав на Бугарските македоно - одрински револуционерни комитети, односно целта е да се делува најпрво меѓу ''Македонците - егзархисти'' <ref name="vgj"/>, а потоа да се тргне по сопствен пат <ref name="vgj"/>, тоа е евидентно од [[Уставот на ТМОРО]] каде се истакнува дека: ''Член на ТМОРО може да биде секој Македонец и Одринец, кој не е комприминтиран со ништо нечесно и бескарактерно пред општеството и кој ветува и се задолжува да биден корисен на револуционерното ослободително дело. '' <ref>[[:s:Устав на ТМРО|Устав на ТМОРО]]</ref>. Според спомените на Татарчев, одлука за созадавање на првиот правиникот била донесена за време на [[Ресенско советување|Ресенското советување]], и дека негов автор е [[Иван Хаџи Николов]]. Татарчев притоа истакнува дека, праксата ја наметнала потребата од донеување на правилникот, но врз основа на ''членот 14'' од ''Уставот'' на ''МРО'' се гледа дека донесувањето на правилникот било уставна обврска. Правиникот се состои од ''50 члена'' поделени во ''11 глави'' <ref>Правиник на буг. македонско одриски комитет, АО, ИНИ сл. I, 355, 1-15</ref>. Вториот устав на организацијата е создаден по Солунскиот конгрес од 1896 година, од страна на [[Гоце Делчев]] и [[Ѓорче Петров]], притоа со новиот устав организацијата го добива името: ''Тајна македоно - одринска организација''. Со што е евидентно дека организацијата целосно раскинала со бугарското влијание кое се чувствува во првиот устав и правилник. Новиот устав и правилник биле зосновани врз старите акти, но акцентот бил ставен врз конгресните одлуки. За регулирање на [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]] бил изработен правилник за четите од страна на [[Гоце Делчев]] и [[Ѓорче Петров]] во 1900 година, тој бил изрботен врз основа на членот 11 од Уставот на ТМОРО и окружното на ЦК од октомври 1898 година. Според Борис Сарафов, правилникот бил изработен од Ѓорче Петров и капетанот Димитар Венедиков. Правилникот бил хектографиран и верификуван од страна на Централниот комитет. Целосното име на третиот устав на организацијата е ''Устав на Внатрешната македоно - одринска организација'' преименувањето на уставот, а воедно и на организацијата е направено од практични причини бидејќи, организацијата по [[Илинденското востание]] повеќе не била тајна, и со нејзините цели и намери биле запознаени сите. == Односот кон егзархиската црковно-просветна пропаганда и нејзините претставници == {{главна|Бугарска егзархија|Егзархиска групација во Македонија|Странски пропаганди во Македонија во периодот 1870 - 1903 година|Отпор на Македонците кон туѓите пропаганди|Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници}} === Односот со Егзархијата === {{quote|''Егзархијата дава пари и купава ветер зашто народноста со пари не се купува — тоа е такво деликатно нешто, кое штом сети дека го пазариш изветрува... (Егзархијата б.н) сомневајќи се во најново време во некаков сепаратизам, а првин — се гледа во нашата народност. (Се стреми б.н) да го убие секое посамостојно движење во нас, да ја одземе секоја можност Македонците да се занимаваат со повозвишени општествени прашања, и на тој начин... да го стави народниот македонски дух во полна зависност од неа, да го огради како птица во кафез... да не окова во синџири за да не разигрува како мечка, и да не води таму, од каде добива голем бакшиш''|'''Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници'''|''' ''' }} [[Податотека:Yosif I.jpg|мини|лево|150px|[[Егзарх Јосиф I]] ([[1877]]-[[1915]])]] Антиегзархиското движење кое се појавило во деведесеттите години на [[19 век]] во [[Македонија]], со појавата на организација, ова движење добило интензитете и кулминација. Судирот помеѓу ''МРО'' и [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] бил неизбежен <ref name="vgj"/> бидејќи организацијата се залагала за самостојно работење, подготовка на населението, кревање на едно внатрешно востание и создавање на македонска самостојана држава <ref name="PRV"/>. [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] која со својата црковно - просветна пропаганда ја култивирала земјата и создавала услови за присоединување на [[Македонија]] кон [[Бугарија]] <ref>[http://macedonian. atspace. com/knigi/ppa_stam. htm "Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници"]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{bg}} - Вардарски (Петар Поп Арсов)</ref>. Каков став ''Организацијата'' зазела кон [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] и нејзините претставници се гледа од нејзиниот прв акт создаден од страна на [[Петар Поп Арсов]] по барање на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], а станува збор за брошурата [[Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници]]. Бидејќи брошурата е создадена по барање на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] и од страна на еден од основачите на организацијата, од брошурата се дознава стојалиштето на ''Македонската револуционерна организација'' кон [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] и нејзините приврзаници [[Македонија]]. Организацијата започнала борба за контрола на ''Црковно - училишните општини'' и преку оваа борба таа сакала да го привлече населението на своја страна и истовремено застанала во заштита на македонскиот национален индивидуалитет кој се наоѓал во опасност од егзархиската пропаганда <ref>Вардарски (Петар Поп Арсов), „Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници“, превод, редакција, коментар и предговор д-р Ванчо Ѓорѓиев, Табернакул, Скопје 2006</ref>. Каков бил ставот на [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] кон ''МРО'' дознаваме од коресподенцијата на егзархот [[Јосиф I]] водена со бугарското министерство за надворешни работи и вероисповед во кое тој искажува стравување за бугарската идеја во [[Македонија]]. Во писмото од 15. 10. 1897 година егзархот истакнува: :''Некои запалени глави сметаат дека Св. Егзархија е единствената пречка Македонија да остане и понатаму под Османлиското Царство и се нафрлија врз неа како волци. . . Во сегашниот момент се нафрлија врз општините со цел да ги направат инструмент за своите бунтовнички цели. . . Секакво нивно политизирање и служење на нечисти цели ќе ја оневозможи Св. Егзархија во нејзината висока мисија да го зачува бугаризмот за идните поколенија. Ние. . . сме свесни какви се последици. . . ќе има политизирањето со општините денес, а да не зборуваме за утре, при евентуално создавање на автономна Македонија. Св. Егзархија. . . при две оделни држави не ќе може да ја врши својата бугарска мисија. Или ќе стане исклучиво македонска, или исклучиво бугарска. Каде тоа би не одвело, посебно не треба да се потцртува. . . Подобро е да сметаме дека делови од единствената бугарската територијата се сè уште под ропство, отколку за сметка на некаква слобода, бугарското население во Македонија за секогаш ќе биде загубено за Бугарија'' <ref name="SDV"/>. Во писмото од 14. 04. 1901 година егзархот [[Јосиф I]] искажува стравување поради формулацијата ''обединување на сите без разлика на верата и народноста'': :''Јас мислам дека се гони тајна цел, имено : обединување на македонското население на македонска почва и остварување на поодамна замислената идеја за македонско словенска етничка група на Балканот. Во таков случај натамошната дејноста на Бугарската егзархија е непожелна, бидејќи во автономната македонска држава ќе се наметне потребата за единствена црква'' <ref name="SDV">С. Димевски, Присуството на Теодосиј Гологанов во развојот на македонската национална мисла во епохата на национално - револуционерното движење, ГИНИ, XX/2, Скопје, 1976.</ref>. Поради различните принципи и цели односите помеѓу ''МРО'' и [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] биле исполнети со закани, притисоци и уцени, но ''Организацијата'' била принудена да преговара со [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] бидејќи од неа зависело назначувањето на учителскиот кадар во Македонија кој и бил потребен, а од друга страна [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] иако правела разни пречки, морала да ги приваќа условите на организацијата за да не биде компримитирана пред османлиските власти <ref name="vgj"/>. === Односите со проегзархиската групација === {{quote|''Централистите беа решиле со терор да се справат со Гарванова и др.. Тоа нам ни штетеше многу тука, на делото. Ѓорче аплаудираше на акцијата против Наумов. Беше на мислење дека треба да се испоколат сите од „Братството“, - никакво разбирање, никакво помирување.''|'''Борис Сарафов''' }} [[Податотека:Vasil Kanchov.JPG|мини|лево|150px|[[Васил Иванов К’нчов]]]] Идеолозите на егзархиската групација во [[Македонија]] се наоѓале околу [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија ''Св. Кирил и Методиј'']] и егзархиската каса. Во оваа групација се наоѓле лица кој биле родум од [[Бугарија]]<ref name="dv">Спомени на Димитар Влахов. . . , 31-32.</ref>, тие биле опседнати со големо бугарската идеја <ref>Пречки и опасности ( од записите на Иван. Х. Николов), Ил. Илинден, 2 (82), Софија, 1937.</ref> , и успеале кон себе да привлечаат дел од македонските конзервативни чорбаџи <ref name="dv"/>. Во оваа група биле: [[Васил Иванов К’нчов]], [[Михаил Сарафов]], [[Јосиф Кондов]], [[Коне Самарџиев]], [[Иван Гарванов]], [[Делчо Колушев]], [[Христо Ганов]] и други. Нивата цел е сето македонско христијанско население да се сплоти околу [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] да се подржи црковно - просветното дело, а другото: ''... кога ќе дојде време ќе го сврши Бугарија со своите 200 000 штика'' <ref>Христо Силянов, Освободителнитѣ борби на Македония т. 1, 123 - 124</ref>. Проегзархистите сметале дека крупните работи не се за учители и коректори, и работи треба да се оставаат на [[Бугарска егзархија|Егзархија]] и [[Бугарија]]. Во почетокот егзархистите сметале дека дејноста на Организацијата нема да постигне вистински резултати меѓутоа во [[1895]] година [[Централен комитет на МРО|Центаралниот комитет]] ќе се засили и егзрхиската групација увидела дека нејзиното влијание во [[Македонија]] опаѓа и затоа тие ги промениле средставта и целите. Започнале со копирање на ''МРО'' и со сличните нејзини револуционернида проповеди. Отука во [[март]] [[1897]] година егзархистите ќе го создадат [[Бугарско тајно револуционерно братство|Бугарското тајно револуционерно братство]]. Целата на Братството е да се преземе [[Централен комитет на МРО|Центарлниот комитет]] и од Солун да се остранаат [[Дамјан Груев]], [[Христо Татарчев]] и [[Иван Хаџи Николов]]. Со појавата на оваа ''Братството'' судирите добиле на интензитет и дошло и до физички престрелки. До помираување на егзархистите и организацијата ќе дојде во [[септември]] [[1899]] година кога ќе дојде до растурање на ''Братството'' и негово слевање во редовите на организацијата. Меѓутоа: :''Оваа грешка (на Ц.К б.н) скапо ќе го чини македонското ослободително движење'' <ref name="vgj"/>. == Односите со Врховниот македонски комитет == {{Македонски комитет}} {{главна|Односите помеѓу ТМОРО И ВМК|Македонската емиграција во Бугарија}} {{quote|''Но, ние не сме согласни со тоа што вие мислите за Македонија... Ние не можеме да правиме политика, ниту да дозволиме други да прават политика со Македонија... Ние нема да дозволиме други да решаваат дали да живееме или да умреме и кога. Кога да се прави востание, ќе реши народот. Нема да дозволиме да командувате од тука, за да не внесете во игра на востание како што се обидовте лани... Но, знајте, ние не бараме покровители, а уште помалу господари''|'''Гоце Делчев''' }} Односите помеѓу ''ТМОРО'' и [[Врховен македонско-одрински комитет|ВМОК]] имале своевиден колорит и влијание врз севкупниот развој на македонското националноослободителното движење. По формирањето на [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] во [[Софија]], ''МРО'' со внимание ја следела неговата активност, стремежот на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] е да се побара морална и материјална помош од [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] во [[Бугарија]]. Меѓутоа ''МК'' сакал да се наметне како раководител на цело македонско револуционерно дело. Таквите различности придонеле со текот на годините двете организаци целосно ги прекинат врските и да започнат меѓусебна вооружена борба, а таквата состојба се покажала како кобно за целото македонско национално ослободително движење. == Односи со Бугарската влада == {{quote|''Македонија не е една колонија, која би можела да се третира на сфери и влијанија. . . македонскиот народ не може да трпи слични комбинации за дележ на неговата родна земја''|'''Христо Татарчев''' }} [[Податотека:Konstantin-Stoilov.jpg|мини|лево|130px|Бугарскиот премиер [[Константин Стоилов]]]] ''Македонската револуционерна организација'' поради заткулисните игри на [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] започнува контакти со бугарската влада. Целта на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] е да се побара материјална и финансиска помош од владата во [[Софија]]. Првите контакти биле остварени со посредништво на офицерите кој учествувале во [[Мелничко востание|Мелничкото востание]], [[Борис Сарафов]], [[Антон Бозуков]], [[Стојчо Гаруфалов]] и поранешниот воен министер [[Рачо Петров]]. На [[22 јуни]] [[1896]] година [[Ѓорче Петров]] имал средба со бугарскиот премиер [[Константин Стоилов]], на оваа средба Ѓ. Петров побарал 5 - 10 000 пушки и 100 000 лева <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 84</ref>. Бугарската влада сметала дека треба да се вооружи населението во [[Македонија]] и на тој начин да се држаат работите во свој раце. Првото количество на оружје за организацијата биле испратено кон крајот на [[1896]] година и станувало збор за пушки од системот ''кримки''. Меѓутоа целта на бугарската влада е да ја стави под своја контрола организацијата и затоа двете страни многу бргу дошле во судир. Имено, за остапените пушки владата не дала муниција и дополнително се обидела да се вмеша во внатрешните работи на организацијата <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 89</ref> . Стоилов барал оружје да не се праќа во [[Одрин]] и таму да не се подготвува и крева востание за да не настрада бугарскиот елемент. Откако дошло до раскинување на односите, [[Константин Стоилов]] се решил дирекно да кореспондира со некој од раководителите на организацијата. Во март [[1898]] година во Софија, Стоилов и [[Дамјан Груев]] имале средба <ref>А. Шопов, Дневник. . . , 75</ref>. Но ни по оваа средба односите не се подобриле, всушност тие се влошиле со окружното на Стоилов од 4. 09. 1898 година испратено до трговските агентсва во [[Македонија]], во оваа окружно Стоилов им наредил на агенствата да ја ставаат организацијата под контрола на бугарската влада <ref>А. Шопов. . . , 84 - 85.</ref><ref>В. Георгиев и С. Трифонов, Историја на Бугарија. . . , 343 - 344</ref>. Од своја страна на 27. 09. 1898 година [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] испратил свое окружно до бугарската влада, окружното било во збиена форма и меѓу другото се протестирало против српско - бугарските преговори за поделба на [[Македонија]].[[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] на своите комитети им наредил да ги бојкотираат бугарските агенства во [[Македонија]]. Стоилов својот последен обид за помирување со организацијата го направил на 5. 10. 1898 година кога во [[Софија]] на [[Димитар Ризов]] му дал 10 000 лева за организацијата. [[Ѓорче Петров]] истакнал дека организацијата нема да ги земе парите затоа што не сака да стане орудие на бугарската влада. Во [[Солун]], Д. Ризов парите сакал да му ги даде на [[Христо Татарчев|Татарчев]] но тој одбил да ги земе, со што контактите меѓу двете страни целосно биле прекинати. Во однос на контатктите со бугарската влада и нејзините игри [[Ѓорче Петров]] истакнува: :''Рачо се опушти да ми каже дека се воделе преговори за поделба на сфери на влијанија. . . Овој и сличните признаци ни вдахнаа увереност дека има опасност да се праваат политички комбинации на наш грб и без наше знаење. Тоа не натера да бидеме уште попретпазливи и посамостојни во своите акции, да не даваме можност да се праваат слични комбинации на сметка на Македонија. . . почетното мислење за општа искреност на бугарската влада кон ослободителното дело било проста наивност'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 94</ref>. Организацијата од овие контакти со бугарската влада, разбрала дека таа се однесува егоистички <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 95</ref>, тоа ги турнало македонските револуционери кон самостоен пат, разбирајќи дека само тоа што ќе со постигне со сопствени сили, ќе биде сигурно постигнато <ref name="vgj"/>. == Провали и афери == {{Главна|Виничка афера|Валандовска афера|Битолска провала (1900)|Солунска афера|Струмичка афера|Афера Мис Стон|Крушевска афера|Грабнување на Даме Груев}} Во текот на своето егзистирање организацијата се соочил со голем број на провали и афери. Виничката афера од 1897 година е првата голема провала во ТМОРО. Таа започнала во селото [[Виница]] и предизвикува разстројство на револуционерната мрежа во Скопскиот окрук. Како резултат на Виничката афера. организацијата губи многу оружје, претрпува морални штети и е лишена вреден организационо - агитаторски кадар. Оваа афера е само почеток на серија провали кои ја ослабнале организацијата. По Виничката афера следуваат Керемидчиоглувата афера во [[Одринско]], Валандовската афера (1899), Солунската афера (1901), Струмичката афера (1901), грабнувањето на [[Мис Елен Стон]] (1902) и секако последиците од Солунските атентати (1903). Провалите ја откриваат потребата од поголемо внимание и ефикасност при револуционерната активност. Единствна придобивка од овие провали е што тие ја симанле таинствената мистерозност од организацијата, и од обвиненијата на турските власти против нејзините членови, сите разбрале дека организацијата подготвува востание и дека сака да создаде нова власт ([[влада]]) во [[Македонија]], односно самостојна македонска држава. == Илинденско востание == {{главна|Илинденско востание|Крушевска Република|Крушевски манифест}} {{quote|''Досега сте можеле да се убедите дека Македонците си стојат на зборот, и Вам, имено Вам, би Ви следело да ги научите од нас правилата на воена чест. Но, да не говориме за тоа што нема да биде... Ние се надеваме со нашите сопствени сили да ги уништиме вашите храбри војници и можеби не е далеку часот кога над облеаната во крв Македонија ќе засвети сонцето на слободата''|'''Даме Груев'''|'''Писмо на Даме до Хусеин Хилми паша'''}} [[Податотека:Даме_Груев.jpg|мини|лево|150п|Даме Груев]][[Податотека:Ilinden-Preobrazhenie-proclamation.jpg|десно|мини|180п|Повик за објавување на востанието]] По неколкугодишно вооружување на населението, ТМОРО создава една вистинска држава во држава. Населението своите спорови ги носи на револуционерните судови наместо на [[Турција|турските]], секојдневно се вршат обуки за користење на оружје, се создаваат куриски служби, селска милиција итн. Заради големиот притисок од [[врховисти]]те, особено по нивното [[Горноџумајско востание]], како и заради зголемениот број судири на четите на ''ТМОРО'' со [[Отоманско Царство|турската]] војска, на [[Смилевски конгрес|Смилевскиот конгрес]] на организацијата на [[20 јули]] (2 август нов стил) [[1903]] година во [[Битола|Битолскиот вилает]] е потврдено решението на [[Солунски конгрес|Солунскиот конгрес]] да се дигне сенародно востание <ref>Во продолжение академик Катарџиев потсети на неколку значајни настани од Илинденската епопеја "Во прв ред тоа е Солунскиот конгрес на ВМОРО, одржан во првите дни на јануари 1903 година, на кој е донесено решението, во текот на годината во Македонија да се подигне востание, види: [http://217. 16. 70. 245/?pBroj=1229&stID=6926&pR=5 Во НУБ „Св. Климент Охридски" отворена изложбата „Сто години Илинден - сто години државност", Утрински весник, Број 1229 понеделник, 16 октомври 2006]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Две недели по почетокот на востанието во Македонија, тоа започнало и во [[Одринско]]. Водач на востаниците во Одринско е [[Михаил Герџиков]]. 8000 вооружени [[Македонци]] востануваат на 2 август 1903 година и ги растресуваат темелите на Отоманската власт во [[Македонија]]. Во првите два дена од востанието, македонските востаници со пушка во раце ослободуваат 150 села и три града ([[Крушево]], [[Невеска]] и [[Клисура]]). Се создава востаничка територија која се протега од [[Дебар]]ско - [[Кичево|Кичевскиот]] регион, преку [[Охрид]]ско, [[Струга|Струшко]], [[Битола|Битолско]], [[Лерин]]ско, [[Костур (град)|Костурско]] и [[Воден]]ско. Целата турска војска и администрацијата од оваа територија е или ликвидирана или пребегната. Вооружени битки се водат и во [[Пирин]]скиот крај, во [[Куманово|Кумановско]], во [[Гевгелија|Гевгелиско]] и во [[Делчево|Делчевско]]. Востанието трае цели 4 месеци (почнува на 2 август, а последните вооружени дејствија завршуваат во ноември). Во Битолскиот вилает се воделе 150 борби со 19.152 востаници против 292.735 противници. Убиени или ранети се 746 востаници, а 3.087 убиени или ранети Турци. Биле запалени 122 села со 8.646 куќи. Без покрив останале 51.606 жители, а бројот на убиени или заклани е 1.779 души. Во Солунскиот вилает, од 2 август до 8 септември 1903 години дошло до 32 борби во кој паднале 109 востаници, додека во Скопскиот во неколку борби од 14 август до 14 ноември 1903 г. паднале 93 четника. Во сите три вилаети во текот на востанието паднале 949 востаници во 197 борби. Во текот на целото востание во Македонија во 1903 година настрадале 16 околии со 201 населено место. Биле изгорени 12.400 куќи, а без покрив останале 70.836 лица, биле убиени 8.816 мажи, жени и деца, 30.000 луѓе ги напуштиле своите родни места. Илинденското востание успева да постигне дел од своите цели: [[Европа|европската]] опшественост е раздвижена и се почнува дебата за иднината на [[Македонија]], која резултира со [[Австрија|Австриско]]-[[Русија|Рускиот]] договор за реформи во Македонија, познат под името [[Мирцштешки договор]]. {{Илинденско востание}} ==Борбата за Македонија со странските вооружени пропаганди== {{Главна|Борба за Македонија}} {{quote|''Организацијата им се спротивставува на стремежитер за делба и завладување на тие области од која и да е држава.''|'''Член 2'''|'''Устав на Внатрешната македоно - одринска револуционерна организација ''' }} [[Податотека:Pavlos Melas.jpg|мини|лево|150п|[[Павлос Мелас]]]] По востанието во Македонија ситуацијата е очајна, гладот, разочарувањето, уништувањата од воените дејатвија и студот довеле до очај кај населението. По таквата ситуација, поголем број од селското население бара заслоништа во градските центри, а други во потрага за леб заминале во емиграција или на печалба во [[Грција]], [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Романија]], а добар дел се населиле во [[Северна Америка]]. Во така тешка ситуација прва на помош на населението му притекнала ''Револуционерната организација'', која истовремено пристапила кон поврзување на своите редови и подигање на моралот кај населението. Тешката положба по востанието уште повеќе се искомплицирала со зголемувањето на интензитетот на воорушените пропаганди од соседните земји - (бугарската, грчката и српската, а во еден период и романската <ref name="IMN"/>, чија цел била со средства од државните буџети да се подготви терен за поделба на [[Македонија]] <ref name="IMN"/>. Основната цел на врховистичката акција и натаму си останала иста, да се завладее со организацијата и таа да се почини на потребите на бугарската држава. Главната пречка за остварување на овие цели биле [[Серска група|Санданистите]] на чело со [[Јане Сандански]] <ref name="IMN"><small>''Историја на македонскиот народ стр, 18о издание 1988&nbsp;г. Скопје''</small></ref>. Кон крајот на 1903 година во [[Атина]] се создава [[Грчки Македонски Комитет|Грчкиот македонски комитет]], а во [[1904]] година во [[Врање]] е создаден [[Српско четничко движење|Српскиот четнички покрет]]. Грците успеале да направат силни бази во [[Солун]], [[Кожани]] и [[Драма]], додека Србите биле најсилни во [[Скопје]], [[Порече]] и [[Велешко]]. Целиот период 1903-1908&nbsp;г. се одликува со непрекината борба помеѓу четите на пропагандите, а особено на сите тие со четите на ''ТМОРО''. Се воделе многубројни битки помеѓу завојуваните групи по линијата на [[Скопје]] - [[Велес]] - [[Битола]] - [[Костур (град)|Костур]] - [[Лерин]] - [[Воден]] – [[Сер]]. Особено тешке била положбата на силите на ''ТМОРО'', кои морале да се борат и со редовната турска армија. Турската армија толерантно се однесувале према четите од пропагандите и им овозможувала непречено движење низ [[Македонија]] сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од [[1908]] година. == Расцеп на Македонската револуционерна организација == {{Главна|Расцеп на Македонската револуционерна организација}} {{quote|''Од помирувањето на Македонците не треба да се плашиме. Не е ни искрено, ни трајно. Внатрешната организација си ја одигра својата улога, сега ѝ преостанува да ја запали и својата колиба''|'''Српски дипломатски претставник Св. Симиќ'''|'''Даме Груев во извештаите на српскиот дипломатски застапник...'''}} [[Податотека:Jane Sandanski 2.jpg|мини|лево|150п|Јане Сандански]][[Податотека: Killed Garvanov and Sarafov.jpg|мини|десно|300п|Телата на [[Борис Сарафов]] и [[Иван Гарванов]]]] По неуспехот на [[Илинденското востание]], во Организацијата дошло до спротивставени обинувања во раководство, што се пренесувало и на теренот во окружните и пониски организациони структури. По 1904 година, огранизацијата отворено се поделила на две крила: [[Умерно - конзервативна струја (МРО)|десницата]] ја сочинувале: [[Христо Матов]], [[Иван Гарванов]], [[Борис Сарафов]] и други; а [[Радикална - реформска струја|левицата]] ја сочинувале: [[Јане Сандански]], [[Христо Чернопеев]] и [[Димо Хаџи Димов]]. Следната година (1905) бил одржан заеднички конгрес на Организацијата, кој се одржал во [[Рилскиот манастир]]. Според новите уставо - статутарни акти, организацијата се децентрализирала, а бил избран и нов [[Централен комитет на МРО|Централен комитет]] во кој влегле: [[Дамјан Груев]], [[Пере Тошев]] и [[Тодор Поп Антов]]. Очекувањата дека конгресот ќе стави крај на поделбата не се оствариле. [[Дамјан Груев]], до неговата смрт во [[1906]] година, успеал да одржува првидно единство, но потоа дошло до конечен расцеп во Организацијата. На [[10 октомври]] [[1907]] година, [[Јане Сандански]] го наредил убиството на драмскиот војвода [[Михаил Даев]], близок на десното крило; на 28 ноември [[Тодор Паница]], по наредба на [[Јане Сандански]], ги убил [[Борис Сарафов]] и [[Иван Гарванов]], а [[Христо Матов]] го избегнал атентатот. На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскот конгрес]] во март [[1908]] година [[Серска група|Санданистите]] не биле поканети и, под водство на [[Христо Матов]], водачите на левото крило во отсуство биле осудени на смрт.<ref name="IMN"/> Во мај истата година, во [[Банско]], се одржал [[Мајски конгрес|Мајскиот Конгрес]] на левото крило на Организацијата на кој била донесена одлука за основање на нова организација, под името [[Македоно-одринска револуционерна организација]] и за распушање на [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]].<ref group="б" name="vg_13"/> ==Обиди за возобновување== {{главна|Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО}} Според некои истражувачи, по [[Младотурската револуција]] и по воспоставувањето на парламентарното уредување, Организацијата престанала да постои.<ref>[[Македонска Енциклопедија]]</ref> Тогаш, од членови на ВМОРО, кои преминале во легалност, биле создадени две политички партии: [[Соjуз на бугарските конституциони клубови]] и [[Народна федеративна партија (бугарска секција)]]. Во август 1910 година, со донесувањето на Законот за забрана на граѓанските партии, дошло до ликвидација на партиите од страна на младотурскиот режим. Според други научници, по 1910 година, Организациjата била обновена и настанала постепена [[трансформација на ТМОРО во ВМРО (Автономистичка)]]. Тој процес започнал со [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од [[1908]] година и се одвивал сè до [[1919]] година. По завршувањето на овоj процес дошло до појава на [[ВМРО (Автономистичка)]], која станала еден од најголемите наследници на старата Македонска револуционерна организација и која ја обновила борбата за ослободување на [[Македонија]].<ref>Зоран Тодоровски „ВМРО 1924-1934“, РОБЗ, Скопје, 1997.</ref> Македонското револуционерно движење е опеано во народното творештво. Попознати македонски револуционерно-комитски песни се:<ref>Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 107-128.</ref> * Ранет јунак и црна орлица * Песна за Гоце Делчев * Ранет Делчев војвода * [[Заплакало е Мариово]] * Славни комити, сè Македонци * Млад загинал за слобода * Мануш војвода * Станиш војвода * Песна за Питу Гулев * Петре Михов и дервиш Полиц * Џемо и Мицко комита * Што ми е мило ем драго * Стојан комита * [[Низ Петлец идат трима војводи]] * [[Малина мома и Гоце Делчев]] * [[Спиро Црне и Ќучук Сулејман]] * Болен ми лежи Миле Поп-Орданов * Битката при Мечкин Камен * Дека ќе одеш, Апостоле? * Селим ага и Ѓорѓија Лажот * [[Црна се чума зададе]] * Кољо Капидан == Галерија == <gallery> Image:Pravilnik BMORK.JPG Image:Уставот на ТМОРО1.jpg Image:Ustav.jpg Image:IMARO-Pravilnik-1905.jpg Image:Правилник за селските чети.jpg Image:Печат на Солунскиот окружен комитет.jpg Image:Bitolya Macedonian-Adrianopolitan Revolutionary District Seal.JPG Image:Печат на Ениџевардарскиот околиски комитет.jpg Image:Печат на Струмичкиот окружен комитет.jpg Image:Zadgranichno predstavitelstvo pechat.jpg Image:Prizovka za sobirane na pari za VMRO od 1900.jpg Image:Delo-vestnik-imaro.jpg <center> <gallery> Image: Факсимил од писмо на Лука Поп Теофилов.jpg Image:Cheta IMARO Kukush Trayko Gyotov.JPG Image:Cheta IMARO Stoyan Hitrovski.JPG Image:Cheta of IMARO in rest.jpg Image:IMRO bands at the Skopje assembly, 1905.jpg Image:Andrey Dokurchev cheta IMARO Veles.JPG Image:Cheta IMARO trainings.JPG </gallery> ==Белешки== {{наводи|group="б"|refs= <ref name="vg_1">Бугарската историографија во автономниот принцип на организацијата гледа како на средство за присоединување на Македонија кон Бугарија со што на организиацијата и дава белег на поборник за обединување на Македонија и Бугарија, иако во весникот Право било јасно истакнато дека: Внатрешната револуционерна организација ќе му даде на секој да реазбере дека работи за единството и независноста на Македонија, како слободна држава на Балканскиот Полуостров. Таа организација, давала и во иднина ќе дава докази дека не е агент на никоја од балканските држави, туку агент само на македонската слобода и независност. Со таквите докази таа постепено ќе ги остранува племенските разлики во Македонија и ќе го организира идниот, ако и разнобоен, но способен да се самоуправува мирно и тивко, македонски народ (Право, II/31 (39), 22. 09. 1902, 3), не постои ни еден официјален документ на организацијата каде што таа истакнува дека се залага за присоединување на Македонија кон Бугарија</ref> <ref name="vg_2">Низ историјата, во зависност од раководните лица и политичката струја, организацијата била позната под различни имиња. Така таа била позната како Македонска револуционерна организација (МРО), од 1896 како Тајна македоно-одринска револуционерна организација (ТМОРО), а од почетокот на 1905 година како, Внатрешна македоно-одринска револуционерна организација (ВМОРО). Под кое име Организацијата била основана во историската наука нема согласност. Еден дел од историчарите сметаат дека првото официjално име на организацијата е Македонска револуционерна органанизација додека пак други сметаат дека првото официjално име на организацијата било Бугарски македоно - одрински револуционерни комитети - (БМОРК), а трети сметаат дека прво таа се викала МРО, а потоа БМОРК. Меѓутоа првиот претседател на Организацијата д-р Христо Татарчев, јасно истакнува во неговите "Спомени" дека првото име на Организацијата е Македонска Револуционерна Организација. Првиот печат на Централниот комитет на Организацијата гласел: Македонски централен комитет - Слобода или смрт.</ref> <ref name="vg_6">Во Османлиското Царство не постоел редовен ситем за попис на населението со утврдени методи и принципи како во западноевропските држави. Османските власти го евидентирале само машкото население и тоа не по национална основа туку по вероисповед. Мажите муслимани биле запишувани поради воената обврска, а христијаните поради даноците. Меѓутоа постоеле еден вид на матични книги т.н нуфуз дефтери во кој биле запишувани датумот на раѓање, името, името на родителите и презимето, меѓутоа од нуфузите не може да се утврди националниот состав на населението во Македонија. Под графата ''Муслимани'' биле запишувани: Турците, Циганите, исламизираните Македонци, Арнаутите, Черкезите, Арапите и други, односно припадниците на муслиманската вероисповед. Во графата ''Рум Милет'' (Грци) биле запишувани сите православни христијани во Отоманското Царство кој биле под духовна јуриздкција на Цариградската патријаршија, тука спаѓаат Македонците-патријаршисти кој биле нарекувани и како Грци. Христијанското население кое било под духовна власт на Бугарската егзархија било запишувано како ''Бугар милет'', тука спаѓаат Македонците-егзархисти кои биле нарекувани Бугари. Од национален аспект само за Евреите постоела посебна графa како ''Јауди'', но и тука имало исклучок. Евреите муслимани биле впишувани како Турци, види: Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003</ref> <ref name="vg_7">Според првиот устав на Организацијата, во неа можел да членува секој Бугарин. Овој член од првиот устав е причина за спор меѓу историчарите. Според бугарските историчари, поимот Бугарин го отцртува националниот карактер на Организацијата, меѓутоа според македонските историчари под Бугарин во уставот се подразбираат Македонци кои биле под јурисдикција на Бугарската црква. [[Христо Силјанов]] во своето дело Ослободителни борби во Македонија истакнува: ''Въ съзнанието на инициаторитѣ бѫдещата организация се рисува като българска по съставъ: неинъ членъ, споредъ първия уставъ, може да бѫде '''„всѣки българинъ”'''. Инъкъ не можеше и да бѫде: въодушевявани отъ мисьльта за благото на народа, отъ който изхождатъ, тѣ разчитатъ преди всичко на него, толкова повече, че се касае за едно тайно и опасно начинание. Въ първо време само българскиятъ елементъ имъ се вижда надежденъ. По-после тѣ охотно даватъ достѫпъ на всички '''македонски християни''', които съчувствуватъ и могатъ да бѫдатъ полезни на освободителното дѣло изобщо. По отношение на състава, организацията е чужда на всѣки тѣсногръденъ национализъмъ. Това личи и отъ промѣнитѣ, които по-после се внасятъ въ устава и правилника ѝ.'' Врз основа на овој текст може да се заклучи дека всушност станувало збор за Македонци-егзархисти (Македонци христијани кои биле под духована јурисдикција на Бугарската егзархија) и дека целата на основачите била најпрво да се делува во егзархиската средина а потоа да тргнат по свој пат, Организацијата била туѓа за секој теснограден национализам, вклучително и бугарскиот види [http://www.promacedonia.org/obm1/2_1.html Ослободителни борби во Македонија]</ref> <ref name="vg_13">Според македонската историографија, во 1908 година Македонската револуционерна организација престанала да постои, меѓутоа има ставови дека МРО и ВМРО на Тодор Александров е една иста организација, при што треба да се истакне дека ВМРО (Автономистичка) претставува наследник на старата Организација и не може да се општи дека Македонската револуционерна организација и ВМРО (Автономистичка) се една иста организација. Условите и егзистирањето на двете организации се различни, а во однос на целта има и еден чекор напред, односно ВМРО (Автономистичка) девизата автономна Македонија ја заменила со независна Македонија со што уште појасно било истакнато дека тие се бореле за самостојна македонска држава. Иако ВМРО (Автономистичка) била основана врз принципите на старата Македонската револуционерна организација сепак со текот на времето, особено по смрта на Тодор Александров, таа еволуирала во вистинска терористичка организација. Кога се менуваат методите и условите на делување на една Организација, без разлика како таа се именува и на каква традиција се повикува, се прави дистинкција, сличен пример е [[Ирска републиканска армија|Ирската републиканска армија]], вид. [http://en.wikipedia.org/wiki/Irish_Republican_Army Irish Republican Army] и [http://en.wikipedia.org/wiki/Irish_Republican_Army_(1922%E2%80%931969) Irish Republican Army (1922–1969)]</ref> }} == Извори == <small>{{наводи|2}}</small> == Користена литература == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kniga_Vienska_Stapica.pdf „Виенска стапица: Историја на преговорите меѓу СССР и ВМРО на Тодор Александров“], Ленина Жила. * ''Андонов Х. Полјански, Гоце Делчев во сомените на современиците, Скопје, 1963'' * ''Документи за борбата на македонскиот народ за независност - том I'', Скопје, 1985, [[НУБСК|Универзитетска Библиотека „Св. Кирил и Методиј“]] * ''Катарџиев'', ''И. '', ''[http://macedonian. atspace. com/knigi/ik_dvmroi. htm Создавањето и активноста на ВМРО до Илинден]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' {{mk}} * ''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозофски факултет, Скопје, 2003'' * ''Ванчо Ѓорѓиев, Петар Поп Арсов. Прилог кон проучувањето на македонското националноослободително движење, Скопје, 1997'' * ''Во Македонија и Одринско, Спомени на Михаил Герџиков, сопштува Л. Милетиќ, Софија, 1928'' * ''Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995'' * ''Димевски Славко, Митрополитот скопски Теодосиј - живот и дејност 1846 - 1926, Скопје, 1965'' * ''Димитар Димески, Создавање на Македонската револуционерна организација и нејзината организациона поставеност (1893 - 1895), Историја, XXII/1, Скопје, 1896'' *''Димитар Димески, Македонското национално движење во Битолскиот вилает (1893-1903), II издание, Скопје, 1982'' * ''Димитар Димески, Гоце Делчев, Скопје, 1994'' * ''Константин Пандев , Национлнотоослободително движение в Македония и Тракия 1893-1903, София, 1979'' * ''Историја на Македонскиот народ, издание 1988&nbsp;г. Скопје * ''Историја на сојузот на комунистите на Југославија издание 1985 год, Скопје'' * ''Битоски Крсте, Македонија и кнежевството Бугарија (1893 - 1903), Скопје. 1977'' * ''Влахов Димитар, Спомени прв дел (ракопис во семинарот за историја при Философски факултет), Скопје'' * ''36 години во ВМРО - Спомени на Кирил Прличев'', издателство ВЕДА-МЖ, 1999, ISBN 954-8090-01-5 * ''Основањето на четничкиот институт. Испраќање списоци на Егзархијата. Конгресите пред 1899&nbsp;г. (од спомените на Ив. Х. Николов), Ил. Илинден III/6 (76), Софија, 1936'' * ''Петров Ѓорче, Спомени, Коресподенција, (вовед, коментар и редакција Љубен Лапе), Скопје, 1984.'' * ''Петар. П. Арсов, Потекло на револуционерното движење во Македонија и првите чекори на Солунскиот комитет за придобивање на политички права за Македонија дадени од Берлинскиот конгрес, Билтен на временото претставништво на обединетата бивша револуционерна организација, Но. 8, Софија, 19.07.1919.'' * ''Првиот централен комитет на ВМРО, Спомени на д-р Христо Татарчев, соопштува Л. Милетиќ, Софија, 1928.'' == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=4q0EPUZOniE Ден на Македонската револуционерна борба 1, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://www.youtube.com/watch?v=ix9KNbI_b0M Ден на Македонската револуционерна борба 2, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://www.youtube.com/watch?v=DHFC1nGErO8 Ден на Македонската револуционерна борба 3, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://www.youtube.com/watch?v=hHwaUkwl4kg Ден на Македонската револуционерна борба 4, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://217.16.70.245/?pBroj=1215&stID=6108 Македонскиот револуционерен печат пред Илинден] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110819102601/http://217.16.70.245/?pBroj=1215&stID=6108 |date=2011-08-19 }} * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce437/Tekst40.htm Во темнината на минатото и сегашноста] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100317212338/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce437/Tekst40.htm |date=2010-03-17 }} * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Dokument/pism1896.htm Писмо од Централниот комитет во Солун до Врховниот македонски комитет во Софија] * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%92%D0%9C%D0%A0%D0%9E Создавање и активноста на ВМРО до Илинденското востание], Иван Катарџиев * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%92%D0%9C%D0%A0%D0%9E Славата, митот и крвта на ВМРО], Виктор Цветаноски * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/knigi.html Мемоари на македонските Илинденци] - електронска библиотека. *[https://documents-mk.blogspot.com/2015/01/blog-post_16.html Финансиите на МРО] *[https://documents-mk.blogspot.com/2015/01/blog-post_24.html МРО (Македонска Револуционерна Организација)] * [[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", [http://www.promacedonia.org/obm1/index.html том I Илинденското възстание], Издателство на Илинденската организация, София, 1933. {{bg}} * [[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", [http://www.promacedonia.org/obm2/index.html том II Следъ Илинденското възстание], Издателство на Илинденската организация, София, 1943. {{bg}} * [http://www.mn.mk/aktuelno/653-VMRO-Vnatresna-Makedonsko-Odrinska-Revolucionerna-Organizacija?format=pdf ВМРО-Внатрешна Македонско-Одринска Револуционерна Организација] == Поврзано == {{Ризница-врска|IMARO}} * [[Врховен македонско-одрински комитет]] * [[Бугарското тајно револуционерно братство]] * [[Народна федеративна партија]] * [[Сојуз на бугарски уставни клубови]] * [[ВМРО (Автономистичка)]] * [[ВМРО (Обединета)]] {{Македонско национално движење}} {{добра}} [[Категорија:Македонска револуционерна организација| ]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Отоманска Македонија]] m20o64myu0dyrw3vv6ttkt3xyfe04xr 5605044 5605028 2026-08-04T16:48:49Z نوفاك اتشمان 11549 + 5605044 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Милитантна организација |име = Македонска револуционерна организација (МРО) |лого = Sloboda ili smrt logo.svg |опис = [[Слобода или смрт]] |датуми = [[1893]] – [[1908]] |водач = [[Даме Груев]] <br /> [[Гоце Делчев]] <br /> [[Ѓорче Петров]] <br /> [[Пере Тошев]] <br /> [[Јане Сандански]] <br /> [[Борис Сарафов]] <br /> [[Петар Поп Арсов]] |цели = [[Слобода|Ослободување на]] <br /> [[Македонија]] и [[Одринско]] <br /> создавање на [[Самостојна македонска држава]] |подрачје = [[Османлиско Царство]] <br /> [[Македонија]] <br /> [[Одринско]] <br /> [[Бугарија]] |идеологија = [[Централизам]] |дела = [[Илинденско востание]] <br /> [[Крушевска Република]] |напади = [[Афера мис Стон]] |статус = }} {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 300 |image1 = Печат на Централниот комитет.jpg|caption1 = Печатот Ц.М.Р.К.<br> |image2 = Tekstot na zakletvata za priem na novi clenovi vo Organizacijata.jpg| caption2 = Текст на заклетвата за прием на нови членови во Организацијата<br> |image3 = Sifrirana azbuka za konspirativnata prepiska na Organizacijata, sostavena od Goce Delcev.jpg| caption3 =Шифрирана азбука за конспиративна преписка на Организацијата, составена од Гоце Делчев<br> | image4 = Дело.jpg| caption4 = Насловна страница на весникот Дело, неофицијален орган на Организацијата }}<!-- End stack of images, article text starts below --> {{другизначења|ВМРО (појаснување)}} '''Македонска револуционерна организација''' ('''МРО''')<ref group="б" name="vg_2"/> — револуционерно-националноослободителна организација на [[македонскиот народ]]<ref group="б" name="vg_1"/> (Солун, 23. X/ 4. XI 1893 — 1908). Била основана од шестмина револуционери интелектуалци: [[Дамјан Груев]], д-р [[Христо Татарчев]], [[Петар Поп Арсов]], [[Иван Хаџи Николов]], [[Христо Батанџиев]] и [[Андон Димитров]], со цел по пат на вооружена борба да се извојува политичка автономија на Македонија и Одринско <ref name="vgj">''[[Ванчо Ѓорѓиев]], Слобода или Смрт, Македонското националноослободително дело во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Скопје, Институт за историја - Филозофски факултет ''</ref>. На основачкиот состанок усвоиле програма за дејствување. Бил усвоен Устав на Организацијата (во почетокот на 1894) и се конституирал [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] (претседател д-р Христо Татарчев, секретар Дамјан Груев). Била изградена мрежа на Организацијата во поголемите центри во Македонија (до средината на 1894). Особено силен подем бележела по стапувањето во членство и во раководењето на [[Гоце Делчев]], [[Пере Тошев]], [[Ѓорче Петров]], [[Јане Сандански]] и други македонски револуционери. Во летото 1894 г. во било одржано [[Ресенско советување|Ресенското советување]] на членовите на ЦК и на делегатите на месните комитети посветено на организациони и на тековни прашања за револуционерно дејствување. Биле формирани три револуционерни окрузи: Солунски, Битолски и Скопски. Организацијата изградила (до есента на 1895) разгранета мрежа во сите делови во Македонија и прогласила сувереност на организационата територија, спречување на дејствувањето на други организирани групи со исти цели во Македонија. Македонските комитети формирани во странство можеле да дејствуваат исклучиво во рамките на МРО. По формирањето на [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] во [[Софија]] (подоцна преименуван во Врховен македонски комитет, 1895), ЦК на МРО веднаш побарал тој комитет да ја сообрази својата активност со потребите на МРО и да работи како помошен комитет. Софискиот комитет продолжил да дејствува како паралелна организација во македонското револуционерно движење. Во почетокот на 1896 г. Делчев пристигнал во Софија во својство на официјален претставник на МРО да работи за спречување на мешањето на бугарските државни фактори во македонското ослободително дело. Претседателот на Софискиот комитет генералот [[Данаил Николаев]] бил предупреден дека МРО нема да ги толерира активностите и акциите преземени во Македонија. Грција и Србија го засилиле пропагандното дејствување и се експонирале како непријателски сили кон македонското ослободително дело. Во така неповолно опкружување за поефикасно водење на ослободителната борба, а со оглед на тоа дека и бугарското население во Одринско се наоѓало во иста положба и влегувало во границите на [[Бугарска егзархија|Егзархијата]], МРО се определила да го организира и тоа население за извојување автономија на Македонија и на таа област. На 5/12 јануари 1896 година се одржал [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]] со учество на првите луѓе на Организацијата: Гоце Делчев, Дамјан Груев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, д-р Христо Татарчев, Петар Поп Арсов и др. На конгресот, била усвоена нова политичка стратегија и тактика во дејствувањето. Конгресот усвоил нова управна поделба и територијална организација и промена на организациското името во ''Тајна македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО)''. Месните комитети биле ополномоштени да вршат просветување на жените и создавање масовно народно движење. Усвоените промени биле вградени во актите и Уставот и внатрешниот правилник. По Конгресот започнало забрзано создавање вооружени чети, ударната оружена сила на Организацијата за одбрана на територијалниот интегритет од туѓи вооруж ени чети и групи во Македонија. Бил донесен и посебен Правилник (1900) за четите со кој било регулирано формирањето, раководењето, употребата, како и борбената обука. Нивните припадници — комитите — носеле униформирана народна комитска облека и обележје за припадност. Вооружените сили ги раководел Делчев, кој го основал и изградувал [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]], со надлежност на врховен инспектор. Организацијата имала [[Тајна пошта на МРО|тајна пошта]] и [[Тајна полиција на МРО|тајна полиција]], создала функционални месни органи и тела. На целата територија на Македонија (до почетокот на 1903) Организацијата имала воспоставено делотворна власт на тајна држава во државата или [[подземна република]]. На [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес од 1903 година]] било донесеното решение за кревање востание, во отсуство на Делчев, Даме Груев, Ѓорче Петров, Сандански и други водечки личности на Организацијата. [[Смилевски конгрес|Смилевскиот конгрес]] на Битолскиот револуционерен округ ја потврдил одлуката за кревање востание. Востанието раководено од [[Главен штаб за II Битолски револуционерен округ|Главниот востанички штаб]] почнало на Илинден 1903 и прераснало во македонска сенародна борба за ослободување и за создавање самостојна македонска држава, највисокиот дострел во дејствувањето на Македонската револуционерна организација. По [[Илинденското востание]] силно се манифестирале внатрешните поделби. На [[Рилски конгрес|Општиот рилски конрес]] (во почетокот на 1905) само привремено било воспоставено единството на Организацијата. На Конгресот бил отфлен квалификативот тајна од името и Организацијата продолжила да дејствува под името: ''Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО)''. Внатрешните поделби и групирања во спротивставени струи: [[Умерено - конзервативна струја (МРО)|конзервативна]] и [[Радикална-реформска струја|реформската струја]] се заостриле до степен на меѓусебни оружени пресметки. Така дошло до дефинитивен [[Расцеп на Македонската револуционерна организација]] во 1908 година. По Младотурската револуција и по воспоставувањето на парламентарното уредување Организацијата престанала да постои. Двете струи формирале политички партии: Сандански со Димитар Влахов [[Народна федеративна партија]], а дел од дејците на конзервативната струја ги формирале [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Бугарски конституциони клубови]]. == Основање == === Причини за појава === {{Македонска револуционерна организација}} {{главна|Берлински конгрес|Македонија и Берлинскиот конгрес}} За појавата на ''Македонската револуционерна организација'' постојат две главни причини. По [[Берлинскиот конгрес]], [[Македонскиот народ]] останал [[Нација|национално]], [[Држава|политички]], [[Култура|културно]], [[Образование|просветно]] и [[Црква|духовно]] обесправен <ref name="vgj"/>. Дополнително на тоа македонскиот национален индивидуалитет се наоѓаал во опасност од странските пропаганди, кои со своето дејствување го засилувале антагонизмот во [[Македонија]] кој и онака постоел <ref name="vgj"/>. ==== Турската власт како фактор ==== {{главна|Отоманско Царство}} Секако една од главните причини за појава на организацијата е останувањето на [[Македонија]] под османска власт. Турците посегале по животите, честа и имотите на сите [[Македонци]]. [[Слобода|Ослободувањето]] се гледало во создавање на една револуционерна организација. Националноослободителниот карактер на организацијата се гледа во ''Членот 1'' од [[Уставот на ТМОРО]] во кој се истакнува: :''Тајната македонско - одринска револуционерна организација има за цел да ги сплоти во едно цело сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без разлика на народноста, за извојување преку револуција полна политичка автономија за тие две области'' <ref>Член 1 од Уставот на ТМОРО</ref>. ==== Пропагандите како фактор ==== {{главна|Странски пропаганди во Македонија во периодот 1870 - 1903 година}} {{quote|''организацијата се бори против шовинистичките пропаганди и национални расправи кои го цепат и омаловажуваат населението во неговата борба против општиот непријател, дејствува за внесување на револуционерен дух и сознание и ги употребува сите средства и усилби за поскорешно и понавремено вооружување. Таа се грижи за културното и економското издигнување на организираното население и ја потпомага неговата легална борба против турската власт''|'''Член 3'''|'''Устав на Внатрешната македоно-одринска револуционерна организација'''}} [[Бугари|Бугарската]], [[Грци|грчката]] и [[Срби|српската]] [[пропаганда]] дејствувале ретроградно врз националното ослободување на [[Македонскиот народ]]. Тие со своите црковно - преосветни дејности го делеле народот во [[Македонија]] и го загрозувале неговиот национален индивидуалитет <ref name="vgj"/>. :''Пропагандниот натпревар требало да обезбеди повеќе грчки, бугарски и српски национални приврзаници во Македонија. Тие во погоден момент требало да послужат како ванатрешни нацинални сојузници и оправдувачки фактор за нивните територијални претензии во Македонија'' <ref name="vgj"/>. Затоа не треба да изненадува писмото на Митрополитот [[Теодосиј Гологанов]] од 22. 06. 1891 година, испратено до проигуменот Дионисиј, во кое пишува: ''Ние Македонците немаме толку мака од Турцитте да ни е жив падишахот, колку од Грците, Бугарите и Србите, кои како орли на мрша се впуштија на оваа наша многустрадална земја и сакаат да ја расчеречат'' <ref>Љ. Љапе, Одбрани текстови II дел, 293.</ref>. Изнесеното, само потврдува дека пропагандите станале: ''кохезионен фактор кој ги збил редовите на македонската младина, граѓанските, првенствено егзархиските средини и интелигенција'' <ref>Д. Димески, Македонското национално движење во Битолскиот вилает 1893-1903</ref>. Во почетокот на 90-години на [[19 век]] во [[Македонија]] се појавило едно силно антиегзрхиско движење, и во контекст на ова движење [[Ѓорче Петров]] истакнува дека се јавило едно настроение на: :''младите против владиците, општините, егзархиските учители и службеници, и една струја против посегањата на Егзархијата бесконтролно да господарува во црковните и училишните работи во земјата. Еснафите, што во македонските градови сочинуваа моќен сталеж, скоро минаа во оваа борба на страна на младите. . . Ова движење се паѓа паралелно со појавата на таканаречениот од некои македонски сепаратизам, изразен преку списанието Лоза, во Софија, раководено од Арсов, Баласчев, Хаџи Николов и други. . . Во Солун се пројави меѓу учителите во гиманазијата исто ова сепаратистичко движење. Реченото раздвижување . . . го сметам како прв чекор на самодејност во земјата. . . Тоа неосетно се прероди во револуционерно движење'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, 48</ref>. Македонската интелигенција запазувањето на македонскиот национален индивидуалитет го видела во создавање на една револуционерна организација. Антипропагандните определби на организацијат се гледаат во нејзините уставо - статутарни акти <ref name="vgj"/>: ''Организацијата се бори да ги премавне шовинистичките пропаганди и национални расправии, кои го цепат и ослабуваат македонското и одринското население во неговата борба против општиот непријател'' <ref>Член 2 од Уставот на ТМОРО</ref>. [[Крсте Петков Мисирков]] во својата книга [[За македонцките работи]] истакнува: :''Мислата за национално обединување на Македонците, иако под маската бугарска, се зафати во 1890 г. Во крајот на 1889&nbsp;г. се префрлија во Бугарија 30-40 души ученици и студенти Македонци од Белград во Софија. Тие ученици се душата на сите настани во Македонија оттогаш досега. Тие беа запознаени со Србија и Бугарија, со нивните култури и цели во Македонија. Тие и ја сознаа опасноста за дележ на Македонија помеѓу тие две држави - ако Македонците самите не се вооружат за да си извојуваат сами, со сви сопствени сили и средства слобода и со тоа да го предупредат дележот на Македонија. По нивна иницијатива во почетокот на деведесеттите години се образува едно национално сепаратистичко движење со цел да се одделат интересите на Македонците од бугарските со издигнување на едно од македонските наречја на степен на литературен јазик за сите Македонци. Орган на тоа сепаратистичко движење на Македонците во Бугарија беше списанието „Лоза”.Но тоа духовно движење на Македонците не и’ се бендиса на бугарската стамболовска влада, којашто забрани да се издава „Лоза” и фати да ги гони Македонците сепаратисти. Од тоа уште време побегна Дамјан Груев, којшто беше во бројот на Македонците ученици што паминаа од Белград во Софија и во бројот на сепаратистите. Немајќи во Бугарија почва за национален сепаратизам, Македонците што пребегаа од Белград во Софија, се зафатија со образување на револуционерни организации во Бугарија и во Македонија.Видните Македонци револуционери сепаратисти, како Делчев, беа само ученици на првото поколение Македонци ученици српски и бугарски. Исто така и Сарафови другите подоцнешни револуционери се јавија само како нивни продолжувачи и следбеници, но не иницијатори на револуционерната организација. Од самиот зафаток на револуционерната организација Македонците во Бугарија, или со бугарско образование, работеа под маската Бугари, едно затоа што така се викаше голем дел од населението, а друго, што по тој пат можеше да се добие поддршката на бугарската влада, на бугарскиот народ и на Бугарската егзархија.'' === Први обиди === [[Податотека:Споменик - Основачи на ВМРО.JPG|мини|десно|300п|Споменик на основачите на МРО во Скопје]] Првите обиди за формирање на организација се датираат кон крајот на осумдесеттите и почетокот на деведесеттите години на [[19 век]]. Некаде околу [[1889]] година [[Пере Тошев]] му пишал писмо на [[Ѓорче Петров]] да формираат: ''организација за ослободување'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, 45-46</ref>. Во [[лето]]то [[1891]] година во [[Битола]], [[Дамјан Груев]] направил обид за формирање на една организација, имено тој го формирал ''Учителскиот сојуз'' со чисто револуционерни цели, но неговата дејност била попречена од Архимандритот [[Козма Пречистански]] <ref>Д. Димески, Гоце Делчев, Скопје, 1994, 38</ref>. ==== Идеите и плановите на Хаџи Николов ==== Во [[1892]] година кај [[Иван Хаџи Николов]] созреала идејата дека само една организација може да го пресече патот на пропагандите. Почнал да бара лица кој би можеле да му помогнат во оформувањето на таквата организација, и такви луѓе, во тој момент видел во [[Димитар Цонев]], [[Христо Татарчев]], [[Петар Поп Арсов]] и [[Христо Батанџиев]]. Оформувањето на организацијата било одложено, бидејќи биле малкумина, но идејата не ја напуштиле. ===== Принципи за создавање на Организацијата ===== Во [[јули]] [[1893]] година И. Х. Николов во [[Софија]] имал средба со [[Гоце Делчев]] и [[Коста Шахов]], и ги претставил начелата врз кои требало да со основа организацијата. :''1. Организацијата да се основа во Македонија, а не во Софија, бидејќи основана во Софија и раководена од Софија, Србите и Грците ќе ја третираат како измислица на бугарското правителство, ќе основаат и тие организации и од нашата организација нема да биде ништо. Поради тоа треба да биде тајна'' <ref name="spomeni">''Спомени на И. Х. Николов, Д. Груев, Б. Сарафов, Ј. Сандански, М. Грџиков, д-р Х. Татарчев (редакција на Иван Катарџиев), Скопје, 1995, 76-77, Х. А. Полјански, Гоце Делчев. . . т. 1, 110. ''</ref>. ''2. Основачите да се Македонци, чесни, да се ползуваат со добро име и да живеаат во Македонија, за да бидат постојано во контакт со населението во Македонија, да бидат изложени и тие на истата опасност , на каква што ќе бидат иузложенени и нивните последувачи, преку кои полесно ќе ја спечалат довербат на населението'' <ref name="spomeni"/>. ''3. Лозинката треба да биде Автономија на Македонија. Нашето барање треба да се потпира врз член 23 од Берлинскиот конгрес за да се надеваме на успех. Да се постигне Автономија на Македонија, значи да ја откинеме не само од Турција туку и од Србите и Грците. Оцртани еднаш границите на Автономана Македонија, Србите и Греците веќе не ќе можат да бараат делови од неа, кога, ако посакаме присоединување на Македонија кон Бугарија, Србите и Грците ќе посакаат и тие делови од неа. Наша задача треба да биде да ја споиме Македонија цела, а тоа може да биде преку една Автономна Македонија'' <ref name="spomeni"/>. ''4. Организацијат треба да биде самостојна и независна. Да нема никакви врски и ангажмани со владите на соседните држави, за да не ѝ влијаат и да не ја обвинуваат дека е орудие на некоја од тие влади и со тоа да предизвика противдејство од страна на другите соседни влади'' <ref name="spomeni"/>. ''5. Од Македонците во Бугарија и од бугарскиот народ ќе бараме морална. . . и материјална поддршка без притоа да ни се мешаат во работата'' <ref name="spomeni"/><ref>[http://www.cdsee.org/pdf/WorkBook2_sr.pdf]{{Мртва_врска|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. === Основање на организацијата === {{главна|Основање на Македонската револуционерна организација|Јануарска средба|Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници}} {{quote|''Во Солун ја поминав следната година, на работа во печатницата на Самарџиев. Тука се сретнав со свои стари другари: Поп Арсов, Андон Димитров (род. од солунското с. Ајватово, сега член на битолскиот суд); д-р Христо Татарчев, Хаџи Николов (од Кукуш), Христо Батанџиев (од Гуменџе, секретар на солунската општина?). Со нив ја обновивме старата идеја. Се згрупиравме, и сложно изработивме статут-правилник. Во неговата основа ги поставивме истите начела: барање да се примени Берлинскиот конгрес.''|'''Даме Груев'''|'''Спомени'''}} ''Организацијата'' е основана на 23. 10. 1893 година во Солун <ref>Д. Димески, Гоце Делцев, Битола, 1990, страна 42</ref>, од страна на [[Христо Татарчев]], [[Дамјан Груев]], [[Иван Хаџи Николов]], [[Христо Батанџиев]], [[Петар Поп Арсов]] и [[Андон Димитров]]. Основачкиот состанок се одржал во станот на [[Христо Батанџиев]], но треба да се истакне дека друштвото се конституирало како група без да избераат раководство и без писмен протокол. Конкретно организацијата е оформена за време на [[Јануарска средба|Јануарската средба]] кога е одлучено организацијата да се вика: :''Македонска револуционерна организација (МРО)'', ''(на чело со б. н) Централен македонски револуционерен комитет (ЦМРК)'' <ref name="ht">Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995</ref> Според [[Иван Хаџи Николов]] тогаш биле прифатени следните начела: :''1) Организацијата да е тајна и револуционерна''. ''2. Нејзината територија да ја сочинува само Македонија во нејзините географски и етнографски граници, поради што ќе се нарекува Внатрешна. 3) Во неа ќе членуваат родени и лица што живеаат во Македонија без разлика на вера и народност. 4) Политичкото верују на организираните Македонци е автономија на Македонија. 5) Да се чува самостојноста на организацијата за да не падне под влијание на политиката на соседните држави.'' <ref>Основаването на ВМРО (записи на Иван Х. Николов) съобщава Христо Шалдев, Ил. Илинден VIII / 1 (71) София, 1936</ref>. {{панорама|Vmro_osnovachi.gif|500px|Основоположниците на Македонската револуционерна организација}} Денот на основањето на Организацијата, 23 октомври, од [[2007]] година се слави како државен празник на [[Република Македонија]] под името [[Ден на Македонската револуционерна борба]]. {{Основачи на ВМОРО}} === Име === {{главна|Прв устав на Македонската револуционерна организација|Прв правилник на Македонската револуционерна организација}} [[Податотека:Hristo_Tatarchev.jpg|мини|лево|150п|Христо Татарчев]][[Податотека:Првиот печат на Централниот комитет на МРО 1.jpg|мини|десно|200п|Првиот печат на Централниот комитет, кој гласи ''Македонски револуционерен комитет'',''Слобода или смрт'']] [[Податотека:Разписка 266 от ЦМОРК за получени 500 наполеона от Българското Правителство чрез Димитър Ризов.jpg|мини|десно|200п|Расписка на Централниот Македонско-Одрински Револуционерен Комитет за добиени 500 наполеона од бугарската влада преку дипломатот [[Димитар Ризов]]. Натпис на печатот: Македонски централен револуционерен комитет. Датум: 24 ноември 1898 година]] Во различни периоди од своето постоење организацијата имала различни имиња. Поради недостаток на изворна протокуларна документација, која во почетокот не се создавала и поради извесни противречности и недоречености во сведоштвата на самите основоположници во историската наука нема согласност под кое име Организацијата била основана. Еден дел од историчарите сметаат дека првото официјално име на организацијата било ''Македонска револуционерна органанизација'', или ''Македонски револуционерни комитети'' (МРК).<ref>[http://books.google.com/books?id=UeNBAAAAYAAJ&q=%D0%BC%D1%80%D0%BE+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B5%D0%B2&dq=%D0%BC%D1%80%D0%BE+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B5%D0%B2&hl=bg Историски преглед, том 25, издание на Бугарското историско друштво, Институт за историја на БАН, 1969 година стр 79.]</ref> Други сметаат дека првото име на организацијата било ''Бугарски македонско - одрински револуционерни комитети'', а трети сметаат дека прво таа се викала МРО, а потоа БМОРК. Меѓутоа општа согласност во Македонската историската наука нема дека оваа организација некогаш се именувала БМОРК. Македонскиот историчар [[Крсте Битовски]] пишува: ''Дилеми како се викала револуционерната организација при нејзиното формирање и дали познатиот, меѓутоа недатиран Устав кој Организацијата ја нарекува „Бугарски македоно-одрински револуционерни комитети“ е прв, не постојат. Со определена задршка, се смета дека е тој прв Устав на Организацијата.'' Акад. [[Иван Катарџиев]] смета дека: '''"Постоечките документи говорат дека таа била наречена „Бугарски македоно-одрински револуционерни комитети“. Оваа име Организацијата го добила на својот прв Конгрес одржан во летото (15 август 1894) во Ресен... Меѓутоа, согледувајќи ја целата несоодветност на ова име со македонските услови и битие, на конгресот 1896 г. во Солун било решено името на Организацијата да се промени. Таа била наречена „Тајна македоно-одринска револуционерна организација (ТМОРО).“"'' Но самоит Катарџиев признал во еден од неговите идни дела дека „''податоците од мемоарската литература не се во согласност со содржината на тој „Устав“.''“ Некои бугарски научници, како [[Константин Пандев]] сметаат, дека првото уставно име на организациjата од 1894 година било Македонски револуционерни комитети, а во 1896 година на Солунскиот конгрес таа го добила името Бугарски македоно-одрински револуционерни комитети. Пандев тврди дека ова име е сменето на ТМОРО дури во 1902 г. Овие тврдења се поддржуваат од спомените на [[Пејо Јаворов]].<ref>Тој тврди во биографијата на Гоце Делчев, дека уставот од 1896 година бил еднонационален и ги приклучвал само егзархистите Бугари: "Тоа собир (од 1896 година) утврждава еден устав на револуционерната организација, копија на стариот бугарски устав, тврде оригинален со положбата, дека само егзархисти Бугари се приемат за членови на комитетите."</ref> Истите ставови на Пандев се поддржуваат и од известувањето на српскиот генерален конзул во Битола, Михаил Ристиќ до српскиот министер за надворешни работи С. Лозаниќ од 1903 г.<ref>Ристиќ му придодава на Лозаниќ документ во превод, кој го назначува како нов Статут на Револуционерната организација. Овој документ го носи насловот: "Статут на Тајната Македоно-Одринска Револуционерна Организација" и во секој поглед е идентичен со документот објавен 1902 г. според Пандев, како и со Статутот, кој според мислењето на Катарџиев бил составен уште во 1897 г. "До пре више од годину дана [тоа е до крајот на 1901 г., или до почетокот на 1902 г.] рад комитета имао ја чисто бугарско обележје, они су носили бугарску заставу ослобођења, они су својих присталица налазили само у онима који су пригрлили бугарску народну идеју. Наших [т.е. србоманите] и гркомана су се туђили па чак и пробојавали те се од њих морали осигуравати разним претњама. У последње време [т.е. при крајот на 1902 г.] они су понели стег ослобођења хришћана уопште и на мах се стали обраћати за помоћ и сарадњу свима хришћанима ма које народносне боје оне били." (БАН, Освободителната борба на българите в Македония и Одринско 1902/1904 - дипломатически документи, София 1978. 76)</ref> Од друга страна Битовски пишува: "И денес, доколку на кој и да е бугарски историчар му се испрати фотокопија на Уставот на ТМОРО од Британскиот архив (Уставот бил испратен во Лондон во 1898 г.), од која се гледа дека тој точно го определува името на Организацијата (ТМОРО) од 1897 г. тој тоа ќе го смета како провокација“. Овие ставови на Битовски се поддржуваат од спомените на [[Илија Докторов]].<ref>''"Во почетокот организацијата беше националистичка. Во нејзините редовите се примаа само Бугари со докажана чесност. Оваа ситуација беше до 1896 година кога во првите денови на м. Август во гр. Солун се одржа еден вид конгрес."'' „Борбите в Македония - Спомени на отец Герасим, Георги Райков, Дельо Марковски, Илия Докторов и Васил Драгомиров“, Борис Йорданов Николов, ИК „Звезди“, ISBN 9549514560, 2005 г., стр. 48.</ref> Меѓутоа општа согласност во бугарската историска наука со датирањето на Пандев нема. Сепак, нема спор меѓу историчарите дека во 1905 година, името ТМОРО било променето во ''"Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација"'' (ВМОРО).[[Ванчо Ѓорѓиев]] истакнува: {{Цитат|''...ако Катаржиев бил повнимателен кон членот 8 од Уставот на БМОРК, каде е определен печатот на ЦК ќе забелжал дека за печатот е предвиден натписот Македоно-одрински централен револуционерен комитет. Ако ги следиме официјалните документи ќе забележиме дека првиот досега познат документ од името на Организацијата е потпечатен со печат на кој стои текст Македонски централен револуционерен комитет, при што Одринско не е спомнато, а на почетокот од документот во левиот агол стои кратенската ЦМРК. Токму овој печат неоспорно го потврдува пишувањето на првиот претседател на Организацијата д-р Христо Татарчев, кој вели дека името било Македонска револуционерна организација, на чело со Централен македонски револуционерен комитет...''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, ВМРО 1893-1903. Поглед низ документи, Матица Македонска - Скопје, 2013</ref>}} == Цел == === Автономија === Според [[Христо Татарчев]]: :''Прифатен еднаш автономниот принцип, ни налагаше да бидеме последователни и во понатамошните решенија и да се избегнува сето она кое би го возбудило тесноградниот национализам кај инородните народи. Поради таа причина го напуштивме зборот бугарска од револуционерната организација, истотка и од централниот комитет'' <ref name="ht"/>. :''Долго расправавме за целта на таа организација, и најпосле се задржавме врз автономија на Македонија со предимство на бугарскиот елемент. Не можевме да го прифатиме ставот за „директно присоединување на Македонија кон Бугарија“, затоа што увидувавме дека тоа ќе сретне големи тешкотии, поради спротивставувањето на големите сили и аспирациите на соседните мали држави и на Турција. Ни поминуваше низ мислата дека една автономна Македонија потем би можела полесно да се обедини со Бугарија, а во краен случај, ако не се постигне тоа, дека ќе може да послужи како обединувачка алка на една федерација на балканските народи...Откако се согласивме за целта на нашата организација - на истата средба се зафативме да изработиме статут на Организацијата. Прирака ми беше еден том од „Записите“ на Захариј Стојанов, и од нив го зедовме за урнек статутот на „Бугарскиот револуционерен комитет“. Го задолживме Поп Арсов, врз основа на тој статут, да изработи нацрт за нашиот статут'' <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.geocities.com/vmro_makedon/Knigi/spomht.html |title=Спомени - Христо Татарчев |accessdate=2009-10-27 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/query?id=1256607646977940&url=www.geocities.com/vmro_makedon/Knigi/spomht.html |url-status=dead }}</ref>. :''Ние не можевме да дејствуваме поинаку и да ја предрешаваме судбината на македонскиот народ и оставивме на него понатаму да си ја кове судбината... Тоа што подоцна би се диктирало од неговите интерси, тој е слободен да прави како што сака'' <ref name="ht"/>. === Самостојна македонска држава === {{Главна|Самостојна македонска држава}} Зад автономниот принцип се криела поголема цел, а тоа е создавање на слободна и независна македонска држава <ref name="SDV"/>. Тоа го потврдуваат и сведоштвата на првите луѓе на организацијата. [[Христо Татарчев]] истакнува дека: ''не се раководеле од друга тенденција, освен од идејата за слободата и благото на целиот македонски народ'' <ref name="ht"/>. Во весникот ''Право'' во 1902 година јасно се истакнати целите на организацијата: :''Внатрешната револуционерна организација ќе му даде на секој да реазбере дека работи за единството и независноста на Македонија, како слободна држава на Балканскиот Полуостров. Таа организација, давала и во иднина ќе дава докази дека не е агент на никоја од балканските држави, туку агент само на македонската слобода и независност. Со таквите докази таа постепено ќе ги остранува племенските разлики во Македонија и ќе го организира идниот, ако и разнобоен, но способен да се самоуправува мирно и тивко, македонски народ'' <ref name="PRV">Право, II/31 (39), 22. 09. 1902, 3</ref>. === Одринско === [[Податотека:Ethnographic-map-Thrace-1912.jpg|thumb|270п|десно|Одринскиот вилает]] [[Одринско]] не влегувало во првата програма на македонската организација бидејќи основоположниците биле целосно насочени кон [[Македонија]], треба да се истакне дека тоа подоцна влегло во плановите и целите на организацијата, а во врска со оваа област Татарчев, првиот претседател на ''ЦК'', истакнал дека: :''Одринско од почетокот не влегуваше во нашата програма. Целото наше внимание тогаш беше насочено околу Македонија; но подоцна почна да се зацврстува идејата во нас, така што нашата организација да го опфати и Одринско, каде судбината на христијанското население, особено на буграското, не се разликуваше со ништо од тоа на македонскиот народ и каде политичко-социјалните и економски услови беа речиси идентични со оние во Македонија. Притоа чл. 23 од Берлинскиот конгрес не охрабри доста во тој однос и зафативме попосле да го обмислуваме поопстојно и тоа прашање - дали ќе биде полезно, ако и Одринско биде вовлечено во нашата програма. Најсетне дојдовме до заклучок дека и таа област треба да составува дел од нашата ревулуционерна дејност, така што, на тој начин си мислевме дека се даваше едно задоволително решение на балканското прашање'' <ref name="ht"/>. [[Одрински револуционерен округ|Комитетот во Одрин]] бил основан во 1895 година по наредба на [[Дамјан Груев]] од страна на [[Христо Поп Коцев]]. Татарчев истакнува дека [[Одринско]] било третирано оделно од [[Македонија]], но Македонија и Одринско претставувале единствена кауза преку извојување на полна политичка автономија за тие две области <ref name="ht"/>, и поради тоа дошло до промена во уставот во смисла дека во организацијата можаат да членуваат сите [[Македонци]] и Одринци без разлика на верата и народноста. [[Одрин]] во првиот устав на организацијата бил внесен затоа што основоположниците барале нов сојузник во борбата против заедничкиот непријател.<ref name="vgj"/>. [[Гоце Делчев]] при својата турнеја во регионот во 1900 година истакнал дека има повеќе народи и држави, кои се заинтересирани за Македонското и Тракиското прашање. При тоа едно мешање на Бугарија ќе предизвика мешање на соседните земји и може да доведе до распарчување на Македонија и Одринско. Затоа треба да се привлечат во борбата и другите народности и така народите што живеат во тие две области, треба сами со заеднички напори и жртви да извојуват својата слобода и независност во границите на една ''општа афтономна Македонско-Одринска држава'', кои би се потпирале само на материјалната и морална поддршка на Бугарија и на големите сили.<ref>Иван Орманджиев. “Приноси”, кн. 4.</ref> == Структура == {{панорама|Структура на МРО.1.jpg|900px|Хиерархија}} === Хиерархија === {{quote|''Централниот Комитет дирекно ги назначува членовите на окружните комитети. Во вонредни околности ЦК има право раководството во окрузите или околиите да го довери на едно внатрешно или однадвор назначено лице. Окружните комитети го потврдуваат раководството на околиските комитети, а тие на селските комитети.''|'''Член 8'''|'''Устав на Тајната македоно - одринска револуционерна организација '''}} Организацијата била поставена врз строги хиерахиски централистички принципи. Таа се делела на селски, околиски и окружни комитети. Над нив се наоѓал ''Централниот Комитет''. Членовите на ''ЦК'' се бирале со мнозински гласови од страна на раководителите на окрузите или нивните претставници. Изборното начело важело само за ''ЦК'', а во останатите случаи се применувал строгиот централистички принцип од горе надолу. Изборното начело не се применувало во пракса, работите се одвивале врз другарски начела и со договарање. ''ЦК'' и останатите месни комитети се состоеле од ''претседател'', ''секретар'', ''касиер'' и неколку ''советници''. ''Месните револуционерни комитети'' се делеле на групи (''десетки'') на чело со началник (''десетник''). ''Началникот'' е најнискиот управен орган и само тој имал право да контактира со претседателот на комитетот, додека пак работниците ги познавале и контактирале само со членовите од својата група. При секој револуционерен округ егзистирала ''тајна пошта'', ''тајна полиција'' и ''терористичка група''. По [[Солунски конгрес од 1896|Солунскиот конгрес од 1896]] година се формира едно ново тело, а тоа е [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] во [[Софија]] кое требало да ја претставува организацијата пред светот но и да застане пред надворешните посегања. ''Задграничното претставништво'' имало право дирекно да кореспондира со ''ЦК'' на организацијата. Со [[Устав на ТМОРО|Уставот на ТМОРО]] и со окружното од [[октомври]] [[1898]] годинасе укинуваат терористичките групи и се заменуваат со околиски чети со што е поставена основата на [[Четничкиот институт на ТМОРО]]. Во поглед на административно - територијалната организациона поделба се формирале 6 револуционерни округа и тоа: * [[Солунски револуционерен округ]] * [[Битолски револуционерен округ]] * [[Скопски револуционерен округ]] * [[Струмички револуционерен округ]] * [[Серски револуционерен округ]] * [[Одрински револуционерен округ]] === Центарален комитет === {{Главна|Централен комитет на МРО}} [[Централен комитет на МРО|Центарлниот комитет]] е највисокиот одлучувачки орган на организацијата помеѓу два конгреса. Членови на Централниот комитет се: * ''претседателот'' * ''секретар'' * ''касиер'' * ''тројца членови-советници'' * ''задграничните претставници'' <ref>По [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]] е донесена одлуката за формирање на задграничното претставништво, нивна задача е да ја претставуваат организацијата пред светот. ЗП имаат право да присуствуваат на работата на ''ЦК''. По [[Солунска афера|Солунската афера]] задграничните претставници ги презеле надлежностите на ЦК</ref> === Конгрес === {{Историја на Македонија}} ''Конгресот'' е највисок орган во организацијата тој може да биде редовен или вонреден. Одлуката за свикување на редовен конгрес ја донесуваал [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], додека пак одлука за одржување на вонреден конгрес се донесува со една половина од вкупниот број на членови на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. ''ЦK'' ги определува критериумите за распределба на делегатите на Конгресот. Конгресите се законски кога присуствуваат 3/4 од предвидените делгати. Во текот на својата работа, ''Конгресот'' одлучува за: * донесува Деловник за работа. * донесува и менува Статут * разгледува и усвојува извештај за финансиското работење на организацијата. * избира Претседател на организацијата. * избирна Статутарна комисија. * донесува одлуки и други акти. ==== Конгреси на организацијата ==== * [[Солунски конгрес од 1896]] * [[Солунски конгрес од 1903]] * [[Смилевски конгрес|Смилевски конгрес од 1903]] * [[Конгрес на Петрова Нива]] * [[Струмички конгрес од 1904]] * [[Прилепски конгрес]] * [[Скопски конгрес]] * [[Солунски конгрес од јуни 1905]] * [[Солунски конгрес од август 1905]] * [[Струмички конгрес од 1905]] * [[Серски конгрес]] * [[Рилски конгрес]] === Задгранично претставништво === {{главна|Задгранично претставништво}} ''Задграничното претставништво'' е создадено со одлука донесена на [[Солунски конгрес од 1896|Солунскиот конгрес 1896 година]], негова задача е да ја претставува организацијата пред [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] и бугарското општество без приотоа да се меша во нивните внатрешни работи, и со нив како и со [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емигарција]] да одржува добри односи и да бара морална и материјална поддршка за организацијата. Една од главните задачи на ''ЗП'' е да застане на патот на надворешните посегања врз организацијата. Дополнително на тоа, ''ЗП'' биле задолжено да одржува врска со странските претставници и да ги информираа за ситуацијата во [[Македонија]] и [[Одринско]], и да организира канали за пренесување на оружје и чети. === Тајна полиција === {{главна|Тајна полиција на МРО}} ''Тајната полиција'' била составен дел од организацијата и преку неја се собирале информации за бројот и составот на османлиските сили (војска, полиција и башибузлук), се следело поведението на населението и се спроведувале казните врз секого кој згрешил во однос на македонското националноослободително делото, без ралика дали е или не е член на организацијата. === Тајна пошта === {{главна|Тајна пошта на МРО}} Тајната пошта претставува паралелен систем за коресподенција во [[Отоманското Царство]], меѓу структурите во организацијата, коресподенција со други јавни и приватни лица или институции. Комуникацијата се вршела со хемиско бело мастило и шифри. === Четнички институт === {{главна|Четнички институт на ТМОРО}} {{quote|''Пред да се засили Организацијата, господари на денот и ноќта беа Турците. Подоцна, штом наближи ноќта, Турците се прибираа по домовите, а потерите и војската во касарните. Организациските луѓе, имено тогаш почнуваа да излегуваат на работа и започнуваше комитското царство''|'''Г. И. Белев'''|''' '''}} [[Податотека:G Delchev.jpg|мини|лево|150п|Гоце Делчев]] [[Гоце Делчев]] е основач на [[Четничкиот институт на ТМОРО|Четничкиот институт]], и истовремено творец и воспитувач на првите организациско-агитациони чети и војводи. Тој со својот блажен глас и пријатна надворешност успевал да ги реши сите недоразбирања, и успевал да придобие многумина кон револуционерното дело. Набргу Делчев е назначен за генерален инспектор на сите чети во Македонија и Одринско. Благодарение на неговата целосна преданост кон делото, народот во [[Македонија]] и [[Одринско]] почнува да се чувствува подготвен за борба. Првите чекори на овој план се прават со ангажирање на арамии и нивно превоспитување во духот на ''ТМОРО''. Меѓу првите арамии и ајдутски војводи кои влегле во ТМОРО се: [[Апостол Петков]], [[Иванчо Карасулијата]], [[Кочо Љутата]], [[Атанас Тешовалијата]], [[Андон Ќосето]], [[Атанас Градобалијата]], [[Георги Бродалијата]] и др. Тие од себе созале легенди и голем дел од нив загинале како херои. Потоа во организацијата како кадар биле внесени резервните офицери од бугарската армија. Меѓу нив имало [[Македонци]] и [[Бугари]]. Меѓу првите биле [[Михаил Апостолов]] - Попето, [[Христо Чернопеев]], [[Марко Лерински]] и др. Кон крајот на [[1899]] година , во четите како кадар биле поставувани учителите и граѓаните. Татарчев истакнува дека кон крајот на [[1899]] година и почетокот на [[1900]] година целата земја била прошарана со чети. Со формирање на првите чети кои патролираат по селата со цел да го челичат борбениот дух на народот, започнуваат и ликвидации од страна на ТМОРО врз турски злосторници. Прво нешто што месните чети прават е напади врз агите и селски зулумџии, кои веќе се плашат да прават своеволија врз незаштитеното население. Четите биле должни да ги помагаат комитетите принасилното собирање на средстава и требало да ги спроведуваат смртните пресуди. === Финансирање === {{quote|''Секој комитет задолжително го испраќа во благајната на ЦМОРК третиот дел од собраните пари заедно со сметките, тие се должни да внесуваат во касата на Централниот комитет еднобразно и останатиот дел од парите кога ќе се побараат.''|'''Челен 48'''|'''Правилник на Тајната македоно - одринска револуционерна организација '''}} [[Податотека:Dokument pechatan vo Solun so koj se barali pari za VMORO Idejata bila na Dame Gruev.jpg|мини|десно|200п|Повик на Ц.М.Р.К за собирање на пари]] Во почетокот оргазнизацијата се финансирала преку членските вносови на членовите, сумата изнесувале половина лира на едно тримесечје, од 2 до 5 лири. Меѓутоа на ''Ресенското советување'' било одлучено финансиски средства да се собира и од сипатизерите на делото. Финансирањето на организацијата било регулирано со ''Првиот правилник'', каде било истакнато дека материјални средства може да се собира и по пат на закани и насилства врз лица кои можеле да го помогнат делото но не сакаат. За остапената сума организацијата давала ''Расписка'' (Сметка) со печат на ''ТМОРО''. Доколку лицата не сакале да дадат финансиски средстава тогаш парите биле изнудувани со терористичката група која егзистирала при секој комитет, подоцна комитетите при насилно собирање на средстава биле помагани од четите на организацијата. По [[Солунски конгрес од 1896|Солунскиот конгрес од 1896]] <ref name="vgj"/> година кога организацијата засилено започнала да се воружува се покажало дека финансиските средстава од членовите и сипатизерите на делото не се доволни и затоа организацијата започнала да се занимава со грабнување на лица со цел на тој начин да се соберат средстава. Биле киднапирани голем број на богати бегови, гркомани но и странски државјани, а најпознато е [[Афера Мис Стон|грабнувањето на Мис Стон]]. Меѓутоа Организацијата добивала помош и од македонската емиграција од [[Бугарија]], првенствено од [[Македонски комитет|Врховниот комитет]], но тоа се покажало како штетно по делото, бидејќи [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] сакал да се наметне на ТМОРО и затоа двете организации постојано доаѓале во судир и помошта честопати била прекратувана. Организацијата имала и соработка со бугарската влада од која добивала финасиски средстав и оружје, но поради обидот на бугарската влада да ја стави организацијата под своја контрола соработката и контактите биле прекинати. При собирањето на финансиките средстава, организацијат била отворена за соработка со секого кои би можел да ја помогне, но под услов да се почитуваат нејзините начела и принципи, односно самостојноста на организацијата. === Членство === {{quote|''Се колнам во бога, во верата и во својата татковина Македонија и Одринско, дека безусловно ќе се покорувам на старешините и без приговор ќе ги извршувам неговите заповеди, дека никому нема да му ги издавам ни со збор, ни со дело работите на Организацијата и сето она што од денес натаму ќе го чујам, видам и разберам по делото. Во противен случај, нека бидам убиен од еден од другарите со револверот или камата што овде ги целивам''|'''Заклетва'''|'''Правилник на Тајната македоно - одринска револуционерна организација '''}} [[Податотека:Слобода или смрт (Дел од спомениците Лавови-Скопје).JPG|мини|десно|200п|Евангелие, револвер и кама (''Дел од спомениците Лавови-Скопје'')]] Организацијата се создала во егзархиската средина, односно меѓу [[Македонците]] кои биле под јурисдикција на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Отука првите членови на Организацијата биле Македонци-егзархисти или според првиот устав на Организацијата, Бугари <ref group="б" name="vg_6"/><ref group="б" name="vg_7"/>. Но со текот на годините како што [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] се засилувал и била поставувана организациската мрежа повеќе не се правело разлика помеѓу [[Бугарска егзархија|егархистите]] и [[Цариградска патријаршија|патријарашистите]], односно со [[Устав на ТМОРО|новиот устав]] од 1897 година организацијата била отворена за секого без разлика на верата и народноста. Според [[Димитар Влахов]]: {{quote|''...Првично револ. организација почна да работи среде бугарското население во Македонија и тоа не среде целото буг. население, туку само среде тоа дел од него, кој се спаѓааше во Буг. Егзархија. Таа се однесуваше со недоверба кон Бугарите не егзархисти... Што се однесуваше до револуц. работа среде другите македонски народи - Турци, Албанци, Куцовласи и Грци, за основачите на Организацията такво прашање не постоеше... Подоцна, кога истите тие водачи видоа дека идејата за ослободување на Македонија може да најде сочувство среде Бугарите не егзархисти, како и среде другите народности во Македонија и под влијание на членовите на организацијата со леви разбирања, тие го заменија статутот на организацијата во смисла, дека член на организацијата може да биде секој Македонец, од која народност и да е тој и какви и да биле неговите политички сфаќања, само да прима нејзините принципи и се бори за политичката автономија на Македонија ... "<ref>Димитър Влахов, „Борбите на македонския народ за освобождение“, 1-во изд. Виена, 1925 г. стр.10-11.</ref>}} Отука членови на организацијата биле претежно [[Македонци]] (во Македонија) и претежно [[Бугари]] (во Одринско), но имало и [[Власи]], [[Црногорци]], [[Срби]], [[Грци]] и др. Дел од турското население незадоволно од општата состојба во [[Отоманското Царство]] на разни начини дирекно или индирекно ја помагале организацијата, а најчесто како јатаци или снабдувачи со разни материјали кои и биле потребни на организацијата. Јадрото на организацијата го сочинувале [[Македонците]], но имало и [[Бугари]] најчесто како војводи, секретари или обични членови, најмногу во [[Одринско]] <ref>"... не треба да се обрне внимание само на терминот "Бугарски" во едно од имињата на единствената ВМРО, туку и на константното "О" во името на организацијата, кое се губи дури по Првата световна војна и физичкото разделување на неколкуте делови на Македонија од Одринско. Познато е дека првото име на револуционерната организација е БМОРК – Бугарски Македоно Одрински Револуционерни Комитети, а потоа таа се преименувала во ТМОРО, ВМОРО и најпосле во ВМРО. Организацијата, во името, во дејствувањето и во чувствувањето го содржела и Одринско каде што, неспорно живееле етнички Бугари. Илинденското востание во 1903 година е всушност Илинденско преображенско востание кренато со најголем интензитет во Битолскиот и Одринскиот вилает на тогашната Отоманско Царство..." Извадок на промоцијата на Зборникот документи за Тодор Александров на д-р Зоран Тодоровски „Сè за Македонија” одржана во скопскиот хотел “Холидеј Ин”</ref>, Како што се на пример некои членови на [[Централен комитет на МРО|ЦК]], ([[Иван Гарванов]]) или некои членови на [[Задгранично претставништво|ЗП]] ([[Димитар Стефанов (бугарски општественик)|Димитар Стефанов]]). Поради недостаток на раководен кадар за [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]] организацијата почнала како војводи на четите да ги поставува офицерите од бугарската армија, а меѓу првите биле [[Михаил Апостолов]] - Попето, [[Марко Лерински]], а војводскиот кадар дополнително подоцна бил пополнет од млади бугарски и небугарски интелектуални идеалисти кои под влијание на револуционерната идеја и идеализмот зеле учество во борбата против [[Отоманското Царство]]. Meѓу нив се нашле: [[Крсто Асенов]], [[Никола Дечев]], [[Слави Мерџанов]], [[Васил Попов]], [[Јулиј Розентал]] и многу други <ref name="ht"/>. ''МРО'' успеала да ги обедини сите незадоволници во [[Македонија]], без ралика на верата и народноста околу идејата за ''Автономна Македонија'', со што биле поставени основите за зачеток на Македонската нација. == Нормативни акти == {{главна|Првиот Устав на Македонската револуционерна организација|Првиот правилник на Македонската револуционерна организација|Уставот на ТМОРО|Правилникот за четите на ТМОРО|Уставот на ВМОРО|Правилник на ВМОРО|Правилник за селски чети}} Уставо - статутарните акти на организацијата регулираат голем број на внатрешни и надворешни прашања кои ја засегале дирекно или индирекно организацијата. Овие нормативни акти имаат своја генеза од која може да се проследи развојот на самата ''Македонска револуциционерна организација'', нејзините цели, принципи и начела но истовремемо тие даваат доплонително светло за поставеноста и функционирањето на организацијата. Првиот устав на Македонската организација е донесен по [[Јануарска средба|Јануарската средба]] но пред [[март]] [[1894]] година.<ref>АМ. ф. 1953, Даме Груев, оп. 1, а. е. 5, л. 158-159</ref> Според псевдоисториски истражувања на [[Бугарска историографија|бугарската историографија]], првото име на организацијата било БМОРК.<ref>[http://promacedonia. org/hk/hk_pr4. htm Устав на БМОРК. ]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Но во мемоарите на [[Даме Груев]], [[Христо Татарчев]] и други револуционери ја именувале организација како МРО.<ref>''„Го задолживме [[Петар Поп Арсов|Поп Арсов]] да подготви нацрт за нашиот статут врз основа на статутот на [[Захариј Стојанов|Захари]]. На истиот состанок долго време се разговарало за името на револуционерната организација и комитетот. Ова прашање долго време не мачеше и конечно решивме да се наречеме: „Македонска револуционерна организација“, а комитетот „Централен македонски револуционерен комитет“ -'' [https://www.strumski.com/books/Spomeni%20na%20Tatarchev.pdf Автобиографијата на Христо Татарчев] страница 103</ref> Отука произлегуваат извесни контрадикторноси и недоречености кои се однесуваат на карактерот и целта на организацијата. Треба да се истакне дека основоположниците на организацијата биле бугарски [[образование|воспитаници]] и бугарското влијание им било наметнувано од низ години преку [[Образование|воспитно - образовниот процес]] <ref name="vgj"/>, и тие од тоа влијание не се ослободиле наеднаш туку постепено <ref name="vgj"/>. Од друга страна, [[Македонци]]те кој биле под [[Црква|духовна]] јурисдикција на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], сe именувани како [[Егзархиска групација во Македонија|Бугари]] <ref name="vgj"/><ref>Славко Димевски, За развојот на македонската национална мисла до создавањето на ТМОРО, Култура - Скопје, 1980</ref><ref>Спомени, Димитар Влахов</ref>, како што [[Македонците]] [[Цариградска патријаршија|патријашисти]] биле нарекувани [[Грци]] <ref name="vgj"/>. [[Податотека:Устав на Внатрешната Македонско-Одринска Револуционерна Организ.pdf|thumb|мини|лево|Уставот на ВМОРО од 1905 година (кликнете за да го отворите во целост)]] Затоа името на првиот норамативен акт е Устав на Бугарските македоно - одрински револуционерни комитети, односно целта е да се делува најпрво меѓу ''Македонците - егзархисти'' <ref name="vgj"/>, а потоа да се тргне по сопствен пат <ref name="vgj"/>, тоа е евидентно од [[Уставот на ТМОРО]] каде се истакнува дека: ''Член на ТМОРО може да биде секој Македонец и Одринец, кој не е комприминтиран со ништо нечесно и бескарактерно пред општеството и кој ветува и се задолжува да биден корисен на револуционерното ослободително дело. '' <ref>[[:s:Устав на ТМРО|Устав на ТМОРО]]</ref>. Според спомените на Татарчев, одлука за созадавање на првиот правиникот била донесена за време на [[Ресенско советување|Ресенското советување]], и дека негов автор е [[Иван Хаџи Николов]]. Татарчев притоа истакнува дека, праксата ја наметнала потребата од донеување на правилникот, но врз основа на ''членот 14'' од ''Уставот'' на ''МРО'' се гледа дека донесувањето на правилникот било уставна обврска. Правиникот се состои од ''50 члена'' поделени во ''11 глави'' <ref>Правиник на буг. македонско одриски комитет, АО, ИНИ сл. I, 355, 1-15</ref>. Вториот устав на организацијата е создаден по Солунскиот конгрес од 1896 година, од страна на [[Гоце Делчев]] и [[Ѓорче Петров]], притоа со новиот устав организацијата го добива името: ''Тајна македоно - одринска организација''. Со што е евидентно дека организацијата целосно раскинала со бугарското влијание кое се чувствува во првиот устав и правилник. Новиот устав и правилник биле зосновани врз старите акти, но акцентот бил ставен врз конгресните одлуки. За регулирање на [[Четнички институт на ТМОРО|Четничкиот институт]] бил изработен правилник за четите од страна на [[Гоце Делчев]] и [[Ѓорче Петров]] во 1900 година, тој бил изрботен врз основа на членот 11 од Уставот на ТМОРО и окружното на ЦК од октомври 1898 година. Според Борис Сарафов, правилникот бил изработен од Ѓорче Петров и капетанот Димитар Венедиков. Правилникот бил хектографиран и верификуван од страна на Централниот комитет. Целосното име на третиот устав на организацијата е ''Устав на Внатрешната македоно - одринска организација'' преименувањето на уставот, а воедно и на организацијата е направено од практични причини бидејќи, организацијата по [[Илинденското востание]] повеќе не била тајна, и со нејзините цели и намери биле запознаени сите. == Односот кон егзархиската црковно-просветна пропаганда и нејзините претставници == {{главна|Бугарска егзархија|Егзархиска групација во Македонија|Странски пропаганди во Македонија во периодот 1870 - 1903 година|Отпор на Македонците кон туѓите пропаганди|Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници}} === Односот со Егзархијата === {{quote|''Егзархијата дава пари и купава ветер зашто народноста со пари не се купува — тоа е такво деликатно нешто, кое штом сети дека го пазариш изветрува... (Егзархијата б.н) сомневајќи се во најново време во некаков сепаратизам, а првин — се гледа во нашата народност. (Се стреми б.н) да го убие секое посамостојно движење во нас, да ја одземе секоја можност Македонците да се занимаваат со повозвишени општествени прашања, и на тој начин... да го стави народниот македонски дух во полна зависност од неа, да го огради како птица во кафез... да не окова во синџири за да не разигрува како мечка, и да не води таму, од каде добива голем бакшиш''|'''Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници'''|''' '''}} [[Податотека:Yosif I.jpg|мини|лево|150px|[[Егзарх Јосиф I]] ([[1877]]-[[1915]])]] Антиегзархиското движење кое се појавило во деведесеттите години на [[19 век]] во [[Македонија]], со појавата на организација, ова движење добило интензитете и кулминација. Судирот помеѓу ''МРО'' и [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] бил неизбежен <ref name="vgj"/> бидејќи организацијата се залагала за самостојно работење, подготовка на населението, кревање на едно внатрешно востание и создавање на македонска самостојана држава <ref name="PRV"/>. [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] која со својата црковно - просветна пропаганда ја култивирала земјата и создавала услови за присоединување на [[Македонија]] кон [[Бугарија]] <ref>[http://macedonian. atspace. com/knigi/ppa_stam. htm "Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници"]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{bg}} - Вардарски (Петар Поп Арсов)</ref>. Каков став ''Организацијата'' зазела кон [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] и нејзините претставници се гледа од нејзиниот прв акт создаден од страна на [[Петар Поп Арсов]] по барање на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], а станува збор за брошурата [[Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници]]. Бидејќи брошурата е создадена по барање на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] и од страна на еден од основачите на организацијата, од брошурата се дознава стојалиштето на ''Македонската револуционерна организација'' кон [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] и нејзините приврзаници [[Македонија]]. Организацијата започнала борба за контрола на ''Црковно - училишните општини'' и преку оваа борба таа сакала да го привлече населението на своја страна и истовремено застанала во заштита на македонскиот национален индивидуалитет кој се наоѓал во опасност од егзархиската пропаганда <ref>Вардарски (Петар Поп Арсов), „Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници“, превод, редакција, коментар и предговор д-р Ванчо Ѓорѓиев, Табернакул, Скопје 2006</ref>. Каков бил ставот на [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] кон ''МРО'' дознаваме од коресподенцијата на егзархот [[Јосиф I]] водена со бугарското министерство за надворешни работи и вероисповед во кое тој искажува стравување за бугарската идеја во [[Македонија]]. Во писмото од 15. 10. 1897 година егзархот истакнува: :''Некои запалени глави сметаат дека Св. Егзархија е единствената пречка Македонија да остане и понатаму под Османлиското Царство и се нафрлија врз неа како волци. . . Во сегашниот момент се нафрлија врз општините со цел да ги направат инструмент за своите бунтовнички цели. . . Секакво нивно политизирање и служење на нечисти цели ќе ја оневозможи Св. Егзархија во нејзината висока мисија да го зачува бугаризмот за идните поколенија. Ние. . . сме свесни какви се последици. . . ќе има политизирањето со општините денес, а да не зборуваме за утре, при евентуално создавање на автономна Македонија. Св. Егзархија. . . при две оделни држави не ќе може да ја врши својата бугарска мисија. Или ќе стане исклучиво македонска, или исклучиво бугарска. Каде тоа би не одвело, посебно не треба да се потцртува. . . Подобро е да сметаме дека делови од единствената бугарската територијата се сè уште под ропство, отколку за сметка на некаква слобода, бугарското население во Македонија за секогаш ќе биде загубено за Бугарија'' <ref name="SDV"/>. Во писмото од 14. 04. 1901 година егзархот [[Јосиф I]] искажува стравување поради формулацијата ''обединување на сите без разлика на верата и народноста'': :''Јас мислам дека се гони тајна цел, имено : обединување на македонското население на македонска почва и остварување на поодамна замислената идеја за македонско словенска етничка група на Балканот. Во таков случај натамошната дејноста на Бугарската егзархија е непожелна, бидејќи во автономната македонска држава ќе се наметне потребата за единствена црква'' <ref name="SDV">С. Димевски, Присуството на Теодосиј Гологанов во развојот на македонската национална мисла во епохата на национално - револуционерното движење, ГИНИ, XX/2, Скопје, 1976.</ref>. Поради различните принципи и цели односите помеѓу ''МРО'' и [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] биле исполнети со закани, притисоци и уцени, но ''Организацијата'' била принудена да преговара со [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] бидејќи од неа зависело назначувањето на учителскиот кадар во Македонија кој и бил потребен, а од друга страна [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] иако правела разни пречки, морала да ги приваќа условите на организацијата за да не биде компримитирана пред османлиските власти <ref name="vgj"/>. === Односите со проегзархиската групација === {{quote|''Централистите беа решиле со терор да се справат со Гарванова и др.. Тоа нам ни штетеше многу тука, на делото. Ѓорче аплаудираше на акцијата против Наумов. Беше на мислење дека треба да се испоколат сите од „Братството“, - никакво разбирање, никакво помирување.''|'''Борис Сарафов'''}} [[Податотека:Vasil Kanchov.JPG|мини|лево|150px|[[Васил Иванов К’нчов]]]] Идеолозите на егзархиската групација во [[Македонија]] се наоѓале околу [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија ''Св. Кирил и Методиј'']] и егзархиската каса. Во оваа групација се наоѓле лица кој биле родум од [[Бугарија]]<ref name="dv">Спомени на Димитар Влахов. . . , 31-32.</ref>, тие биле опседнати со големо бугарската идеја <ref>Пречки и опасности ( од записите на Иван. Х. Николов), Ил. Илинден, 2 (82), Софија, 1937.</ref> , и успеале кон себе да привлечаат дел од македонските конзервативни чорбаџи <ref name="dv"/>. Во оваа група биле: [[Васил Иванов К’нчов]], [[Михаил Сарафов]], [[Јосиф Кондов]], [[Коне Самарџиев]], [[Иван Гарванов]], [[Делчо Колушев]], [[Христо Ганов]] и други. Нивата цел е сето македонско христијанско население да се сплоти околу [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] да се подржи црковно - просветното дело, а другото: ''... кога ќе дојде време ќе го сврши Бугарија со своите 200 000 штика'' <ref>Христо Силянов, Освободителнитѣ борби на Македония т. 1, 123 - 124</ref>. Проегзархистите сметале дека крупните работи не се за учители и коректори, и работи треба да се оставаат на [[Бугарска егзархија|Егзархија]] и [[Бугарија]]. Во почетокот егзархистите сметале дека дејноста на Организацијата нема да постигне вистински резултати меѓутоа во [[1895]] година [[Централен комитет на МРО|Центаралниот комитет]] ќе се засили и егзрхиската групација увидела дека нејзиното влијание во [[Македонија]] опаѓа и затоа тие ги промениле средставта и целите. Започнале со копирање на ''МРО'' и со сличните нејзини револуционернида проповеди. Отука во [[март]] [[1897]] година егзархистите ќе го создадат [[Бугарско тајно револуционерно братство|Бугарското тајно револуционерно братство]]. Целата на Братството е да се преземе [[Централен комитет на МРО|Центарлниот комитет]] и од Солун да се остранаат [[Дамјан Груев]], [[Христо Татарчев]] и [[Иван Хаџи Николов]]. Со појавата на оваа ''Братството'' судирите добиле на интензитет и дошло и до физички престрелки. До помираување на егзархистите и организацијата ќе дојде во [[септември]] [[1899]] година кога ќе дојде до растурање на ''Братството'' и негово слевање во редовите на организацијата. Меѓутоа: :''Оваа грешка (на Ц.К б.н) скапо ќе го чини македонското ослободително движење'' <ref name="vgj"/>. == Односите со Врховниот македонски комитет == {{Македонски комитет}} {{главна|Односите помеѓу ТМОРО И ВМК|Македонската емиграција во Бугарија}} {{quote|''Но, ние не сме согласни со тоа што вие мислите за Македонија... Ние не можеме да правиме политика, ниту да дозволиме други да прават политика со Македонија... Ние нема да дозволиме други да решаваат дали да живееме или да умреме и кога. Кога да се прави востание, ќе реши народот. Нема да дозволиме да командувате од тука, за да не внесете во игра на востание како што се обидовте лани... Но, знајте, ние не бараме покровители, а уште помалу господари''|'''Гоце Делчев'''}} Односите помеѓу ''ТМОРО'' и [[Врховен македонско-одрински комитет|ВМОК]] имале своевиден колорит и влијание врз севкупниот развој на македонското националноослободителното движење. По формирањето на [[Македонски комитет|Македонскиот комитет]] во [[Софија]], ''МРО'' со внимание ја следела неговата активност, стремежот на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] е да се побара морална и материјална помош од [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] во [[Бугарија]]. Меѓутоа ''МК'' сакал да се наметне како раководител на цело македонско револуционерно дело. Таквите различности придонеле со текот на годините двете организаци целосно ги прекинат врските и да започнат меѓусебна вооружена борба, а таквата состојба се покажала како кобно за целото македонско национално ослободително движење. == Односи со Бугарската влада == {{quote|''Македонија не е една колонија, која би можела да се третира на сфери и влијанија. . . македонскиот народ не може да трпи слични комбинации за дележ на неговата родна земја''|'''Христо Татарчев'''}} [[Податотека:Konstantin-Stoilov.jpg|мини|лево|130px|Бугарскиот премиер [[Константин Стоилов]]]] ''Македонската револуционерна организација'' поради заткулисните игри на [[Македонски комитет|Врховниот комитет]] започнува контакти со бугарската влада. Целта на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] е да се побара материјална и финансиска помош од владата во [[Софија]]. Првите контакти биле остварени со посредништво на офицерите кој учествувале во [[Мелничко востание|Мелничкото востание]], [[Борис Сарафов]], [[Антон Бозуков]], [[Стојчо Гаруфалов]] и поранешниот воен министер [[Рачо Петров]]. На [[22 јуни]] [[1896]] година [[Ѓорче Петров]] имал средба со бугарскиот премиер [[Константин Стоилов]], на оваа средба Ѓ. Петров побарал 5 - 10 000 пушки и 100 000 лева <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 84</ref>. Бугарската влада сметала дека треба да се вооружи населението во [[Македонија]] и на тој начин да се држаат работите во свој раце. Првото количество на оружје за организацијата биле испратено кон крајот на [[1896]] година и станувало збор за пушки од системот ''кримки''. Меѓутоа целта на бугарската влада е да ја стави под своја контрола организацијата и затоа двете страни многу бргу дошле во судир. Имено, за остапените пушки владата не дала муниција и дополнително се обидела да се вмеша во внатрешните работи на организацијата <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 89</ref> . Стоилов барал оружје да не се праќа во [[Одрин]] и таму да не се подготвува и крева востание за да не настрада бугарскиот елемент. Откако дошло до раскинување на односите, [[Константин Стоилов]] се решил дирекно да кореспондира со некој од раководителите на организацијата. Во март [[1898]] година во Софија, Стоилов и [[Дамјан Груев]] имале средба <ref>А. Шопов, Дневник. . . , 75</ref>. Но ни по оваа средба односите не се подобриле, всушност тие се влошиле со окружното на Стоилов од 4. 09. 1898 година испратено до трговските агентсва во [[Македонија]], во оваа окружно Стоилов им наредил на агенствата да ја ставаат организацијата под контрола на бугарската влада <ref>А. Шопов. . . , 84 - 85.</ref><ref>В. Георгиев и С. Трифонов, Историја на Бугарија. . . , 343 - 344</ref>. Од своја страна на 27. 09. 1898 година [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] испратил свое окружно до бугарската влада, окружното било во збиена форма и меѓу другото се протестирало против српско - бугарските преговори за поделба на [[Македонија]].[[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]] на своите комитети им наредил да ги бојкотираат бугарските агенства во [[Македонија]]. Стоилов својот последен обид за помирување со организацијата го направил на 5. 10. 1898 година кога во [[Софија]] на [[Димитар Ризов]] му дал 10 000 лева за организацијата. [[Ѓорче Петров]] истакнал дека организацијата нема да ги земе парите затоа што не сака да стане орудие на бугарската влада. Во [[Солун]], Д. Ризов парите сакал да му ги даде на [[Христо Татарчев|Татарчев]] но тој одбил да ги земе, со што контактите меѓу двете страни целосно биле прекинати. Во однос на контатктите со бугарската влада и нејзините игри [[Ѓорче Петров]] истакнува: :''Рачо се опушти да ми каже дека се воделе преговори за поделба на сфери на влијанија. . . Овој и сличните признаци ни вдахнаа увереност дека има опасност да се праваат политички комбинации на наш грб и без наше знаење. Тоа не натера да бидеме уште попретпазливи и посамостојни во своите акции, да не даваме можност да се праваат слични комбинации на сметка на Македонија. . . почетното мислење за општа искреност на бугарската влада кон ослободителното дело било проста наивност'' <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 94</ref>. Организацијата од овие контакти со бугарската влада, разбрала дека таа се однесува егоистички <ref>Ѓ. Петров, Спомени, Коресподенција. . . , 95</ref>, тоа ги турнало македонските револуционери кон самостоен пат, разбирајќи дека само тоа што ќе со постигне со сопствени сили, ќе биде сигурно постигнато <ref name="vgj"/>. == Провали и афери == {{Главна|Виничка афера|Валандовска афера|Битолска провала (1900)|Солунска афера|Струмичка афера|Афера Мис Стон|Крушевска афера|Грабнување на Даме Груев}} Во текот на своето егзистирање организацијата се соочил со голем број на провали и афери. Виничката афера од 1897 година е првата голема провала во ТМОРО. Таа започнала во селото [[Виница]] и предизвикува разстројство на револуционерната мрежа во Скопскиот окрук. Како резултат на Виничката афера. организацијата губи многу оружје, претрпува морални штети и е лишена вреден организационо - агитаторски кадар. Оваа афера е само почеток на серија провали кои ја ослабнале организацијата. По Виничката афера следуваат Керемидчиоглувата афера во [[Одринско]], Валандовската афера (1899), Солунската афера (1901), Струмичката афера (1901), грабнувањето на [[Мис Елен Стон]] (1902) и секако последиците од Солунските атентати (1903). Провалите ја откриваат потребата од поголемо внимание и ефикасност при револуционерната активност. Единствна придобивка од овие провали е што тие ја симанле таинствената мистерозност од организацијата, и од обвиненијата на турските власти против нејзините членови, сите разбрале дека организацијата подготвува востание и дека сака да создаде нова власт ([[влада]]) во [[Македонија]], односно самостојна македонска држава. == Илинденско востание == {{главна|Илинденско востание|Крушевска Република|Крушевски манифест}} {{quote|''Досега сте можеле да се убедите дека Македонците си стојат на зборот, и Вам, имено Вам, би Ви следело да ги научите од нас правилата на воена чест. Но, да не говориме за тоа што нема да биде... Ние се надеваме со нашите сопствени сили да ги уништиме вашите храбри војници и можеби не е далеку часот кога над облеаната во крв Македонија ќе засвети сонцето на слободата''|'''Даме Груев'''|'''Писмо на Даме до Хусеин Хилми паша'''}} [[Податотека:Даме Груев.jpg|мини|лево|150п|Даме Груев]] [[Податотека:Ilinden-Preobrazhenie-proclamation.jpg|десно|мини|180п|Повик за објавување на востанието]] По неколкугодишно вооружување на населението, ТМОРО создава една вистинска држава во држава. Населението своите спорови ги носи на револуционерните судови наместо на [[Турција|турските]], секојдневно се вршат обуки за користење на оружје, се создаваат куриски служби, селска милиција итн. Заради големиот притисок од [[врховисти]]те, особено по нивното [[Горноџумајско востание]], како и заради зголемениот број судири на четите на ''ТМОРО'' со [[Отоманско Царство|турската]] војска, на [[Смилевски конгрес|Смилевскиот конгрес]] на организацијата на [[20 јули]] (2 август нов стил) [[1903]] година во [[Битола|Битолскиот вилает]] е потврдено решението на [[Солунски конгрес|Солунскиот конгрес]] да се дигне сенародно востание <ref>Во продолжение академик Катарџиев потсети на неколку значајни настани од Илинденската епопеја "Во прв ред тоа е Солунскиот конгрес на ВМОРО, одржан во првите дни на јануари 1903 година, на кој е донесено решението, во текот на годината во Македонија да се подигне востание, види: [http://217. 16. 70. 245/?pBroj=1229&stID=6926&pR=5 Во НУБ „Св. Климент Охридски" отворена изложбата „Сто години Илинден - сто години државност", Утрински весник, Број 1229 понеделник, 16 октомври 2006]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Две недели по почетокот на востанието во Македонија, тоа започнало и во [[Одринско]]. Водач на востаниците во Одринско е [[Михаил Герџиков]]. 8000 вооружени [[Македонци]] востануваат на 2 август 1903 година и ги растресуваат темелите на Отоманската власт во [[Македонија]]. Во првите два дена од востанието, македонските востаници со пушка во раце ослободуваат 150 села и три града ([[Крушево]], [[Невеска]] и [[Клисура]]). Се создава востаничка територија која се протега од [[Дебар]]ско - [[Кичево|Кичевскиот]] регион, преку [[Охрид]]ско, [[Струга|Струшко]], [[Битола|Битолско]], [[Лерин]]ско, [[Костур (град)|Костурско]] и [[Воден]]ско. Целата турска војска и администрацијата од оваа територија е или ликвидирана или пребегната. Вооружени битки се водат и во [[Пирин]]скиот крај, во [[Куманово|Кумановско]], во [[Гевгелија|Гевгелиско]] и во [[Делчево|Делчевско]]. Востанието трае цели 4 месеци (почнува на 2 август, а последните вооружени дејствија завршуваат во ноември). Во Битолскиот вилает се воделе 150 борби со 19.152 востаници против 292.735 противници. Убиени или ранети се 746 востаници, а 3.087 убиени или ранети Турци. Биле запалени 122 села со 8.646 куќи. Без покрив останале 51.606 жители, а бројот на убиени или заклани е 1.779 души. Во Солунскиот вилает, од 2 август до 8 септември 1903 години дошло до 32 борби во кој паднале 109 востаници, додека во Скопскиот во неколку борби од 14 август до 14 ноември 1903 г. паднале 93 четника. Во сите три вилаети во текот на востанието паднале 949 востаници во 197 борби. Во текот на целото востание во Македонија во 1903 година настрадале 16 околии со 201 населено место. Биле изгорени 12.400 куќи, а без покрив останале 70.836 лица, биле убиени 8.816 мажи, жени и деца, 30.000 луѓе ги напуштиле своите родни места. Илинденското востание успева да постигне дел од своите цели: [[Европа|европската]] опшественост е раздвижена и се почнува дебата за иднината на [[Македонија]], која резултира со [[Австрија|Австриско]]-[[Русија|Рускиот]] договор за реформи во Македонија, познат под името [[Мирцштешки договор]]. {{Илинденско востание}} == Борбата за Македонија со странските вооружени пропаганди == {{Главна|Борба за Македонија}} {{quote|''Организацијата им се спротивставува на стремежитер за делба и завладување на тие области од која и да е држава.''|'''Член 2'''|'''Устав на Внатрешната македоно - одринска револуционерна организација'''}} [[Податотека:Pavlos Melas.jpg|мини|лево|150п|[[Павлос Мелас]]]] По востанието во Македонија ситуацијата е очајна, гладот, разочарувањето, уништувањата од воените дејатвија и студот довеле до очај кај населението. По таквата ситуација, поголем број од селското население бара заслоништа во градските центри, а други во потрага за леб заминале во емиграција или на печалба во [[Грција]], [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Романија]], а добар дел се населиле во [[Северна Америка]]. Во така тешка ситуација прва на помош на населението му притекнала ''Револуционерната организација'', која истовремено пристапила кон поврзување на своите редови и подигање на моралот кај населението. Тешката положба по востанието уште повеќе се искомплицирала со зголемувањето на интензитетот на воорушените пропаганди од соседните земји - (бугарската, грчката и српската, а во еден период и романската <ref name="IMN"/>, чија цел била со средства од државните буџети да се подготви терен за поделба на [[Македонија]] <ref name="IMN"/>. Основната цел на врховистичката акција и натаму си останала иста, да се завладее со организацијата и таа да се почини на потребите на бугарската држава. Главната пречка за остварување на овие цели биле [[Серска група|Санданистите]] на чело со [[Јане Сандански]] <ref name="IMN"><small>''Историја на македонскиот народ стр, 18о издание 1988&nbsp;г. Скопје''</small></ref>. Кон крајот на 1903 година во [[Атина]] се создава [[Грчки Македонски Комитет|Грчкиот македонски комитет]], а во [[1904]] година во [[Врање]] е создаден [[Српско четничко движење|Српскиот четнички покрет]]. Грците успеале да направат силни бази во [[Солун]], [[Кожани]] и [[Драма]], додека Србите биле најсилни во [[Скопје]], [[Порече]] и [[Велешко]]. Целиот период 1903-1908&nbsp;г. се одликува со непрекината борба помеѓу четите на пропагандите, а особено на сите тие со четите на ''ТМОРО''. Се воделе многубројни битки помеѓу завојуваните групи по линијата на [[Скопје]] - [[Велес]] - [[Битола]] - [[Костур (град)|Костур]] - [[Лерин]] - [[Воден]] – [[Сер]]. Особено тешке била положбата на силите на ''ТМОРО'', кои морале да се борат и со редовната турска армија. Турската армија толерантно се однесувале према четите од пропагандите и им овозможувала непречено движење низ [[Македонија]] сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од [[1908]] година. == Расцеп на Македонската револуционерна организација == {{Главна|Расцеп на Македонската револуционерна организација}} {{quote|''Од помирувањето на Македонците не треба да се плашиме. Не е ни искрено, ни трајно. Внатрешната организација си ја одигра својата улога, сега ѝ преостанува да ја запали и својата колиба''|'''Српски дипломатски претставник Св. Симиќ'''|'''Даме Груев во извештаите на српскиот дипломатски застапник...'''}} [[Податотека:Jane Sandanski 2.jpg|мини|лево|150п|Јане Сандански]][[Податотека: Killed Garvanov and Sarafov.jpg|мини|десно|300п|Телата на [[Борис Сарафов]] и [[Иван Гарванов]]]] По неуспехот на [[Илинденското востание]], во Организацијата дошло до спротивставени обинувања во раководство, што се пренесувало и на теренот во окружните и пониски организациони структури. По 1904 година, огранизацијата отворено се поделила на две крила: [[Умерно - конзервативна струја (МРО)|десницата]] ја сочинувале: [[Христо Матов]], [[Иван Гарванов]], [[Борис Сарафов]] и други; а [[Радикална - реформска струја|левицата]] ја сочинувале: [[Јане Сандански]], [[Христо Чернопеев]] и [[Димо Хаџи Димов]]. Следната година (1905) бил одржан заеднички конгрес на Организацијата, кој се одржал во [[Рилскиот манастир]]. Според новите уставо - статутарни акти, организацијата се децентрализирала, а бил избран и нов [[Централен комитет на МРО|Централен комитет]] во кој влегле: [[Дамјан Груев]], [[Пере Тошев]] и [[Тодор Поп Антов]]. Очекувањата дека конгресот ќе стави крај на поделбата не се оствариле. [[Дамјан Груев]], до неговата смрт во [[1906]] година, успеал да одржува првидно единство, но потоа дошло до конечен расцеп во Организацијата. На [[10 октомври]] [[1907]] година, [[Јане Сандански]] го наредил убиството на драмскиот војвода [[Михаил Даев]], близок на десното крило; на 28 ноември [[Тодор Паница]], по наредба на [[Јане Сандански]], ги убил [[Борис Сарафов]] и [[Иван Гарванов]], а [[Христо Матов]] го избегнал атентатот. На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскот конгрес]] во март [[1908]] година [[Серска група|Санданистите]] не биле поканети и, под водство на [[Христо Матов]], водачите на левото крило во отсуство биле осудени на смрт.<ref name="IMN"/> Во мај истата година, во [[Банско]], се одржал [[Мајски конгрес|Мајскиот конгрес]] на левото крило на Организацијата на кој била донесена одлука за основање на нова организација, под името [[Македоно-одринска револуционерна организација]] и за распушање на [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]].<ref group="б" name="vg_13"/> == Обиди за возобновување == {{главна|Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО}} Според некои истражувачи, по [[Младотурската револуција]] и по воспоставувањето на парламентарното уредување, Организацијата престанала да постои.<ref>[[Македонска Енциклопедија]]</ref> Тогаш, од членови на ВМОРО, кои преминале во легалност, биле создадени две политички партии: [[Соjуз на бугарските конституциони клубови]] и [[Народна федеративна партија (бугарска секција)]]. Во август 1910 година, со донесувањето на Законот за забрана на граѓанските партии, дошло до ликвидација на партиите од страна на младотурскиот режим. Според други научници, по 1910 година, Организациjата била обновена и настанала постепена [[трансформација на ТМОРО во ВМРО (Автономистичка)]]. Тој процес започнал со [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од [[1908]] година и се одвивал сè до [[1919]] година. По завршувањето на овоj процес дошло до појава на [[ВМРО (Автономистичка)]], која станала еден од најголемите наследници на старата Македонска револуционерна организација и која ја обновила борбата за ослободување на [[Македонија]].<ref>Зоран Тодоровски „ВМРО 1924-1934“, РОБЗ, Скопје, 1997.</ref> Македонското револуционерно движење е опеано во народното творештво. Попознати македонски револуционерно-комитски песни се:<ref>Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 107-128.</ref> * Ранет јунак и црна орлица * Песна за Гоце Делчев * Ранет Делчев војвода * [[Заплакало е Мариово]] * Славни комити, сè Македонци * Млад загинал за слобода * Мануш војвода * Станиш војвода * Песна за Питу Гулев * Петре Михов и дервиш Полиц * Џемо и Мицко комита * Што ми е мило ем драго * Стојан комита * [[Низ Петлец идат трима војводи]] * [[Малина мома и Гоце Делчев]] * [[Спиро Црне и Ќучук Сулејман]] * Болен ми лежи Миле Поп-Орданов * Битката при Мечкин Камен * Дека ќе одеш, Апостоле? * Селим ага и Ѓорѓија Лажот * [[Црна се чума зададе]] * Кољо Капидан == Галерија == <gallery> Податотека:Pravilnik BMORK.JPG Податотека:Уставот на ТМОРО1.jpg Податотека:Ustav.jpg Податотека:IMARO-Pravilnik-1905.jpg Податотека:Правилник за селските чети.jpg Податотека:Печат на Солунскиот окружен комитет.jpg Податотека:Bitolya Macedonian-Adrianopolitan Revolutionary District Seal.JPG Податотека:Печат на Ениџевардарскиот околиски комитет.jpg Податотека:Печат на Струмичкиот окружен комитет.jpg Податотека:Zadgranichno predstavitelstvo pechat.jpg Податотека:Prizovka za sobirane na pari za VMRO od 1900.jpg Податотека:Delo-vestnik-imaro.jpg <center> <gallery> Податотека: Факсимил од писмо на Лука Поп Теофилов.jpg Податотека:Cheta IMARO Kukush Trayko Gyotov.JPG Податотека:Cheta IMARO Stoyan Hitrovski.JPG Податотека:Cheta of IMARO in rest.jpg Податотека:IMRO bands at the Skopje assembly, 1905.jpg Податотека:Andrey Dokurchev cheta IMARO Veles.JPG Податотека:Cheta IMARO trainings.JPG </gallery> == Белешки == {{наводи|group="б"|refs= <ref name="vg_1">Бугарската историографија во автономниот принцип на организацијата гледа како на средство за присоединување на Македонија кон Бугарија со што на организиацијата и дава белег на поборник за обединување на Македонија и Бугарија, иако во весникот Право било јасно истакнато дека: Внатрешната револуционерна организација ќе му даде на секој да реазбере дека работи за единството и независноста на Македонија, како слободна држава на Балканскиот Полуостров. Таа организација, давала и во иднина ќе дава докази дека не е агент на никоја од балканските држави, туку агент само на македонската слобода и независност. Со таквите докази таа постепено ќе ги остранува племенските разлики во Македонија и ќе го организира идниот, ако и разнобоен, но способен да се самоуправува мирно и тивко, македонски народ (Право, II/31 (39), 22. 09. 1902, 3), не постои ни еден официјален документ на организацијата каде што таа истакнува дека се залага за присоединување на Македонија кон Бугарија</ref> <ref name="vg_2">Низ историјата, во зависност од раководните лица и политичката струја, организацијата била позната под различни имиња. Така таа била позната како Македонска револуционерна организација (МРО), од 1896 како Тајна македоно-одринска револуционерна организација (ТМОРО), а од почетокот на 1905 година како, Внатрешна македоно-одринска револуционерна организација (ВМОРО). Под кое име Организацијата била основана во историската наука нема согласност. Еден дел од историчарите сметаат дека првото официjално име на организацијата е Македонска револуционерна органанизација додека пак други сметаат дека првото официjално име на организацијата било Бугарски македоно - одрински револуционерни комитети - (БМОРК), а трети сметаат дека прво таа се викала МРО, а потоа БМОРК. Меѓутоа првиот претседател на Организацијата д-р Христо Татарчев, јасно истакнува во неговите "Спомени" дека првото име на Организацијата е Македонска Револуционерна Организација. Првиот печат на Централниот комитет на Организацијата гласел: Македонски централен комитет - Слобода или смрт.</ref> <ref name="vg_6">Во Османлиското Царство не постоел редовен ситем за попис на населението со утврдени методи и принципи како во западноевропските држави. Османските власти го евидентирале само машкото население и тоа не по национална основа туку по вероисповед. Мажите муслимани биле запишувани поради воената обврска, а христијаните поради даноците. Меѓутоа постоеле еден вид на матични книги т.н нуфуз дефтери во кој биле запишувани датумот на раѓање, името, името на родителите и презимето, меѓутоа од нуфузите не може да се утврди националниот состав на населението во Македонија. Под графата ''Муслимани'' биле запишувани: Турците, Циганите, исламизираните Македонци, Арнаутите, Черкезите, Арапите и други, односно припадниците на муслиманската вероисповед. Во графата ''Рум Милет'' (Грци) биле запишувани сите православни христијани во Отоманското Царство кој биле под духовна јуриздкција на Цариградската патријаршија, тука спаѓаат Македонците-патријаршисти кој биле нарекувани и како Грци. Христијанското население кое било под духовна власт на Бугарската егзархија било запишувано како ''Бугар милет'', тука спаѓаат Македонците-егзархисти кои биле нарекувани Бугари. Од национален аспект само за Евреите постоела посебна графa како ''Јауди'', но и тука имало исклучок. Евреите муслимани биле впишувани како Турци, види: Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003</ref> <ref name="vg_7">Според првиот устав на Организацијата, во неа можел да членува секој Бугарин. Овој член од првиот устав е причина за спор меѓу историчарите. Според бугарските историчари, поимот Бугарин го отцртува националниот карактер на Организацијата, меѓутоа според македонските историчари под Бугарин во уставот се подразбираат Македонци кои биле под јурисдикција на Бугарската црква. [[Христо Силјанов]] во своето дело Ослободителни борби во Македонија истакнува: ''Въ съзнанието на инициаторитѣ бѫдещата организация се рисува като българска по съставъ: неинъ членъ, споредъ първия уставъ, може да бѫде '''„всѣки българинъ”'''. Инъкъ не можеше и да бѫде: въодушевявани отъ мисьльта за благото на народа, отъ който изхождатъ, тѣ разчитатъ преди всичко на него, толкова повече, че се касае за едно тайно и опасно начинание. Въ първо време само българскиятъ елементъ имъ се вижда надежденъ. По-после тѣ охотно даватъ достѫпъ на всички '''македонски християни''', които съчувствуватъ и могатъ да бѫдатъ полезни на освободителното дѣло изобщо. По отношение на състава, организацията е чужда на всѣки тѣсногръденъ национализъмъ. Това личи и отъ промѣнитѣ, които по-после се внасятъ въ устава и правилника ѝ.'' Врз основа на овој текст може да се заклучи дека всушност станувало збор за Македонци-егзархисти (Македонци христијани кои биле под духована јурисдикција на Бугарската егзархија) и дека целата на основачите била најпрво да се делува во егзархиската средина а потоа да тргнат по свој пат, Организацијата била туѓа за секој теснограден национализам, вклучително и бугарскиот види [http://www.promacedonia.org/obm1/2_1.html Ослободителни борби во Македонија]</ref> <ref name="vg_13">Според македонската историографија, во 1908 година Македонската револуционерна организација престанала да постои, меѓутоа има ставови дека МРО и ВМРО на Тодор Александров е една иста организација, при што треба да се истакне дека ВМРО (Автономистичка) претставува наследник на старата Организација и не може да се општи дека Македонската револуционерна организација и ВМРО (Автономистичка) се една иста организација. Условите и егзистирањето на двете организации се различни, а во однос на целта има и еден чекор напред, односно ВМРО (Автономистичка) девизата автономна Македонија ја заменила со независна Македонија со што уште појасно било истакнато дека тие се бореле за самостојна македонска држава. Иако ВМРО (Автономистичка) била основана врз принципите на старата Македонската револуционерна организација сепак со текот на времето, особено по смрта на Тодор Александров, таа еволуирала во вистинска терористичка организација. Кога се менуваат методите и условите на делување на една Организација, без разлика како таа се именува и на каква традиција се повикува, се прави дистинкција, сличен пример е [[Ирска републиканска армија|Ирската републиканска армија]], вид. [http://en.wikipedia.org/wiki/Irish_Republican_Army Irish Republican Army] и [http://en.wikipedia.org/wiki/Irish_Republican_Army_(1922%E2%80%931969) Irish Republican Army (1922–1969)]</ref> }} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kniga_Vienska_Stapica.pdf „Виенска стапица: Историја на преговорите меѓу СССР и ВМРО на Тодор Александров“], Ленина Жила. * ''Андонов Х. Полјански, Гоце Делчев во сомените на современиците, Скопје, 1963'' * ''Документи за борбата на македонскиот народ за независност - том I'', Скопје, 1985, [[НУБСК|Универзитетска Библиотека „Св. Кирил и Методиј“]] * ''Катарџиев'', ''И. '', ''[http://macedonian. atspace. com/knigi/ik_dvmroi. htm Создавањето и активноста на ВМРО до Илинден]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' {{mk}} * ''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозофски факултет, Скопје, 2003'' * ''Ванчо Ѓорѓиев, Петар Поп Арсов. Прилог кон проучувањето на македонското националноослободително движење, Скопје, 1997'' * ''Во Македонија и Одринско, Спомени на Михаил Герџиков, сопштува Л. Милетиќ, Софија, 1928'' * ''Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995'' * ''Димевски Славко, Митрополитот скопски Теодосиј - живот и дејност 1846 - 1926, Скопје, 1965'' * ''Димитар Димески, Создавање на Македонската револуционерна организација и нејзината организациона поставеност (1893 - 1895), Историја, XXII/1, Скопје, 1896'' *''Димитар Димески, Македонското национално движење во Битолскиот вилает (1893-1903), II издание, Скопје, 1982'' * ''Димитар Димески, Гоце Делчев, Скопје, 1994'' * ''Константин Пандев , Национлнотоослободително движение в Македония и Тракия 1893-1903, София, 1979'' * ''Историја на Македонскиот народ, издание 1988&nbsp;г. Скопје * ''Историја на сојузот на комунистите на Југославија издание 1985 год, Скопје'' * ''Битоски Крсте, Македонија и кнежевството Бугарија (1893 - 1903), Скопје. 1977'' * ''Влахов Димитар, Спомени прв дел (ракопис во семинарот за историја при Философски факултет), Скопје'' * ''36 години во ВМРО - Спомени на Кирил Прличев'', издателство ВЕДА-МЖ, 1999, ISBN 954-8090-01-5 * ''Основањето на четничкиот институт. Испраќање списоци на Егзархијата. Конгресите пред 1899&nbsp;г. (од спомените на Ив. Х. Николов), Ил. Илинден III/6 (76), Софија, 1936'' * ''Петров Ѓорче, Спомени, Коресподенција, (вовед, коментар и редакција Љубен Лапе), Скопје, 1984.'' * ''Петар. П. Арсов, Потекло на револуционерното движење во Македонија и првите чекори на Солунскиот комитет за придобивање на политички права за Македонија дадени од Берлинскиот конгрес, Билтен на временото претставништво на обединетата бивша револуционерна организација, Но. 8, Софија, 19.07.1919.'' * ''Првиот централен комитет на ВМРО, Спомени на д-р Христо Татарчев, соопштува Л. Милетиќ, Софија, 1928.'' == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=4q0EPUZOniE Ден на Македонската револуционерна борба 1, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://www.youtube.com/watch?v=ix9KNbI_b0M Ден на Македонската револуционерна борба 2, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://www.youtube.com/watch?v=DHFC1nGErO8 Ден на Македонската револуционерна борба 3, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://www.youtube.com/watch?v=hHwaUkwl4kg Ден на Македонската револуционерна борба 4, Проф. д-р Ванчо Ѓорѓиев] * [http://217.16.70.245/?pBroj=1215&stID=6108 Македонскиот револуционерен печат пред Илинден] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110819102601/http://217.16.70.245/?pBroj=1215&stID=6108 |date=2011-08-19 }} * [http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce437/Tekst40.htm Во темнината на минатото и сегашноста] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100317212338/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce437/Tekst40.htm |date=2010-03-17 }} * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Dokument/pism1896.htm Писмо од Централниот комитет во Солун до Врховниот македонски комитет во Софија] * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%92%D0%9C%D0%A0%D0%9E Создавање и активноста на ВМРО до Илинденското востание], Иван Катарџиев * [http://documents-mk.blogspot.com/search/label/%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%92%D0%9C%D0%A0%D0%9E Славата, митот и крвта на ВМРО], Виктор Цветаноски * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/knigi.html Мемоари на македонските Илинденци] - електронска библиотека. *[https://documents-mk.blogspot.com/2015/01/blog-post_16.html Финансиите на МРО] *[https://documents-mk.blogspot.com/2015/01/blog-post_24.html МРО (Македонска Револуционерна Организација)] * [[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", [http://www.promacedonia.org/obm1/index.html том I Илинденското възстание], Издателство на Илинденската организация, София, 1933. {{bg}} * [[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", [http://www.promacedonia.org/obm2/index.html том II Следъ Илинденското възстание], Издателство на Илинденската организация, София, 1943. {{bg}} * [http://www.mn.mk/aktuelno/653-VMRO-Vnatresna-Makedonsko-Odrinska-Revolucionerna-Organizacija?format=pdf ВМРО-Внатрешна Македонско-Одринска Револуционерна Организација] == Поврзано == {{Ризница-врска|IMARO}} * [[Врховен македонско-одрински комитет]] * [[Бугарското тајно револуционерно братство]] * [[Народна федеративна партија]] * [[Сојуз на бугарски уставни клубови]] * [[ВМРО (Автономистичка)]] * [[ВМРО (Обединета)]] {{Македонско национално движење}} {{добра}} [[Категорија:Македонска револуционерна организација| ]] [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Отоманска Македонија]] 70j824kgmygulvhmdfbrj2jn9dccxme 0 2165 5605127 5566811 2026-08-04T21:47:16Z SrpskiAnonimac 64566 /* Наводи */ 5605127 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:CarlCox.jpg|thumb|right|Карл Кокс]] '''Карл Кокс''' е еден од најголемите, најпознатите [[диџеј|диџеи]]<ref>{{cite web|title=Carl Cox Bio, Music, News & Shows |url=http://djz.com/featured_djs/carl-cox/ |publisher=DJZ.com |access-date=7 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133918/http://www.djz.com/featured_djs/carl-cox/ |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.oldham-chronicle.co.uk/news-features/8/news-headlines/66080/dj-ditches-decks-to-playout-piano-wish |title=DJ ditches decks to play-out piano wish |publisher=Oldham Evening Chronicle |access-date=2018-06-14 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171744/http://www.oldham-chronicle.co.uk/news-features/8/news-headlines/66080/dj-ditches-decks-to-playout-piano-wish |url-status=dead }}</ref> (диск џокеи) во последниве 20 години. Роден е во 1962 година во [[Манчестер]], [[Велика Британија]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/artist/Carl+Cox |title=Carl Cox Discography at Discogs |publisher=Discogs.com |access-date=2013-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mancunion.com/2014/05/02/interview-carl-cox/ |title=Interview: Carl Cox |publisher=The Mancunion |access-date=2018-06-14}}</ref>, од родители по потекло од [[Барбадос]]. Дел од [[рејв]] и [[асид хаус]] сцената во 80-тите, неколкупати најдобар [[хаус]] и [[техно]] диџеј во светот во 90-тите. {{Музика-никулец}} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Техно-музика]] [[Категорија:Диџеи]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1962 година]] nfiobsbn1kflzhsk6er6kd770a1v7ag 0 2178 5605128 4998172 2026-08-04T21:47:39Z SrpskiAnonimac 64566 5605128 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Хардкор техно''' е еден вид на [[техно]]/[[New Beat]] музика. Се појавува во почетокот и средината на 90-тите години во некои поголеми индустриски и пост-индустриски [[град]]ови - [[Ротердам]], [[Франкфурт]]. За прва хардкор трака се смета "[[We Have Arrived]]" од [[Мескалинум Јунајтед]] од [[1993]] година. Се одликува со многу брзи битови (160-300 [[BPM]]). {{Музички жанр-никулец}} [[Категорија:Техно-музика]] 214z2sv2kmoc18yz5y6zipswybr8efp 0 7506 5605305 5162791 2026-08-05T06:52:43Z Bjankuloski06 332 /* Родови */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605305 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Горно Оризари | регион={{грб|Вардарски Регион}} | општина=[[Општина Велес|Велес]] | население=1.723 | поштенски број=1408 | надморска височина= | географска широчина=41° 41' 8" сев. ш. | географска должина=21° 44' 0" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=41 | lat_sec=8 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=44 | lon_sec=0 | мрежно место= | карта = Горно Оризари во Општина Велес.svg }} '''Горно Оризари''' (Велешко) е село кое се наоѓа во западниот дел на [[Општина Велес]] во долното сливно подрачје на реката [[Тополка]], во околината на градот [[Велес]]. == Географија и местоположба == Селото е рамничарско на надморска височина од 310 метри, а од градот [[Велес]] е оддалечено 8 километри. Селото има полјоделско-сточарски карактер меѓутоа голем дел од населението учествува во дневните индустриски миграции. Во селото има осумгодишно основно училиште, амбуланта, пошта, продавници и угостителски објекти и урбанистички план. == Историја == Во XIX век, Горно Оризари било село во Велешката каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1030 |1953|1232 |1961|1888 |1971|1795 |1981|1999 |1991|2230 |1994|2023 |2002|2262 |2021|1723 }} Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 750 [[Турци]] 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Горно Оризари до 1953 година било во најголем дел (90,6 &nbsp;%) населено со [[Турци]], кои масовно се иселувале во [[Турција]], а на нивно место се доселувале [[Бошњаци]] (Муслимани) од областа [[Санџак (област)|Санџак]] во [[Србија]]. Во 1961 година селото броело 1.888 жители, од кои 394 биле [[Македонци]], 6 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1.363 [[Македонски Турци|Турци]] и 48 останати, додека во 1994 година бројот на населението се зголемило на 2.023 жители, од кои 25 биле [[Македонци]], 55 [[Македонски Албанци|Албанци]], 19 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Роми|Ром]], 20 [[Македонски Срби|Срби]] и 1.903 останати. Според пописот од 2002 година, селото има 2.262 жители и претставува една од најголемите села во Велешко. Последниве години поради големата невработеност значајна е емиграцијата на Бошњаците во [[Австрија]], а Македонците се населуваат обично во [[Велес]]. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.723 жители, од кои 63 [[Македонци]], 36 [[Македонски Албанци|Албанци]], 14 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Роми|Ром]], 2 [[Македонски Срби|Срби]], 1.474 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]], 2 останати и 131 лице без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. Државен завод за статистика.</ref> {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !{{крат|Ост.|Останати}} !{{крат|б.п.|Лица без податоци}} !Вкупно |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |'''1.030''' |- |1953 |108 |2 |1.117 |— |2 |— |... |3 |— |'''1.232''' |- |1961 |394 |6 |1.363 |... |... |77 |... |48 |— |'''1.888''' |- |1971 |94 |81 |544 |— |... |45 |... |1.031 |— |'''1.795''' |- |1981 |42 |65 |8 |— |— |38 |... |1.846 |— |'''1.999''' |- |1991 |24 |28 |13 |— |— |23 |... |2.142 |— |'''2.230''' |- |1994 |25 |55 |19 |1 |— |20 |... |1.903 |— |'''2.023''' |- |2002 |113 |66 |15 |1 |— |22 |2.032 |13 |— |'''2.262''' |- |2002 |63 |36 |14 |1 |— |2 |1.474 |2 |131 |'''1.723''' |} Најголем дел од населението кое се определило како ''останати'', всушност претставуваат [[Бошњаци]], бидејќи во периодот 1961 - 1994 не постоела можност за декларирање на бошњачки народ. === Родови === Горно Оризари е мешано село. Според истражувањата од 1966/67 година, родови во селото се '''Бошњачки''' * [[Бошњаци]]те во селото се најмногубројни. Тие се доселени во селото од областа [[Санџак Област|Санџак]], поделена помеѓу [[Србија]] и [[Црна Гора]]. Највеќе домаќинства се доселени од околината на [[Сјеница]] (160 куќи). Потоа следуваат доселениците од околината на [[Нови Пазар]] (80 куќи), [[Тутин]] (60 куќи), [[Рожаје]] (10 куќи) и од [[Пријепоље]] (10 куќи). '''Албански''' * [[Албанци]]те во селото се доселени од селата во областа [[Полошка Котлина|Полог]] (25 куќи) во [[западна Македонија]]. Потоа од селата [[Долно Јаболчиште|Долно]] и [[Горно Јаболчиште|Горно]] [[Јаболчиште]] (5 куќи). '''Турски''' * [[Турци]]те биле меѓу постарите жители на ова село. Но со пропаста на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]], тие почнале да се иселуваат во Турција, а во селото останало само домаќинството на Асан Усеинов (1 куќа). '''Ромски - православни''' * Стојадин (1 куќа), Стојадин 2 (1 куќа), Владо (1 куќа), Душан (1 куќа), Душан 2 (1 куќа), Благоја (1 куќа), Новица (1 куќа) и Бошко (1 куќа). Овие православни [[Роми|ромски]] домаќинства во селото се доселени од околината на [[Гнилане]] во [[Косово и Метохија]]. '''Македонски''' * Тодорови (1 куќа), Басилови (1 куќа) и Петрови (1 куќа) доселени се од селата [[Зеленград]], [[Калиманци]] и [[Спанчево]] во [[Источна Македонија]]. '''Бугарски''' * Гоневи (1 куќа), Миланови (1 куќа) и Василови (1 куќа) доселени се од селото [[Т’лмино]] кај [[Босилеград]] во [[Србија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Област Бабуне и Тополке|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=|year=|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> == Општествени установи == Во Горно Оризари има прва во Македонија диспензирана Општинска канцеларија, каде што граѓаните имаат непосреден контакт за добивање на голем број прашања и информации што се однесуват на локалната власт. Во склоп на канцеларија работи и бесплатна интернет пристапна точка, каде им дава бесплатен интернет на граѓаните на Горно Оризари. == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постјат избирачкото место бр. 2209, 2210 и 2210/1 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие изборни место биле запишани вкупно 2.167 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Редовни настани == Во Горно Оризари секоја година на лето се одржуваа културната манифестација „Бошњачки средби“. == Личности == ;Родени * [[Фехим Хусковиќ]] (р. 1967) — академски сликар и графичар ;Починати * [[Благој Кирков]] (1923–1943) — партизан, учесник во НОБ == Иселеништво == Во минатото ова село било чисто турско село, а кои се се помалубројни. По Втората светска војна во селото почнало да се населува и бошњачко население, кое население е најбројно во селото. Сепак преку ова село се имаат иселено преку 100 бошњачки семејства во Турција. Бошњачкото и турското население иселено во [[Турција]] се наоѓа во градовите [[Истанбул]] и [[Измир]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{Општина Велес}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Велешки села]] [[Категорија:Села во Општина Велес]] tn4rf05ldkf0we9cqwo9hzuj39ajm26 0 8418 5605169 5590544 2026-08-04T23:06:07Z ~2026-43214-81 135642 5605169 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Општина Брвеница | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = Општинска зграда во Брвеница.jpg | image_alt = | image_caption = Општинската зграда во селото [[Брвеница]] | image_flag = Flag of Brvenica Municipality.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Municipality of Brvenica.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Полошки Регион|Полошки]] | established_title = Година кога е основана | established_date = 1913 (во рамки на [[Кралство Србија]]), 1996 | seat = [[Брвеница]] | parts_type = Населени места | parts_style = 10 | p1 = [[Блаце (Тетовско)|Блаце]], [[Брвеница]], [[Волковија (Тетовско)|Волковија]], [[Гургурница]], [[Долно Седларце]], [[Милетино]], [[Радиовце]], [[Стенче]], [[Теново]] и [[Челопек (Тетовско)|Челопек]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Градоначалник (В.Д.) | leader_name = Роберт Милошески | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 164,3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 13645 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +044 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = TE | website = {{URL|https://brvenica.gov.mk/}} | footnotes = }} '''Општина Брвеница''' — [[општина]] во северозападна [[Република Македонија|Македонија]]. Центар на општината е селото [[Брвеница]]. Опшината опстојува како посебна од 1996 и опфаќа 10 села покрај [[Сува Гора]]. Населението на општината е претежно македонско и албанско. == Географија == Општината е формирана во [[1996]] година со Законот за територијална организација на Република Македонија. Пред 1996 година, територијата на општина Брвеница беше составен дел од [[општина Тетово]]. Брвеница е рурална општина и граничи со општините: [[Општина Тетово|Тетово]], [[Општина Боговиње|Боговиње]], [[Општина Желино|Желино]], [[Општина Гостивар|Гостивар]], [[Општина Врапчиште|Врапчиште]] и [[Општина Македонски Брод|Македонски Брод]]. Низ општината поминува реката [[Вардар]]. Покрај реката Вардар, значајни географски форми во општината се Полошката Котлина и планината Сува Гора, која се протега низ целата општина. Во рамките на општината е и дел од езерото Козјак. Брвеница спаѓа во руралните општини и опфаќа 10 населени места, организирани во 11 месни заедници и тоа: [[Брвеница]], [[Долно Седларце]], [[Челопек (Тетовско)|Горни и Долни Челопек]], [[Милетино]], [[Радиовце]], [[Блаце (Тетовско)|Блаце]], [[Стенче]], [[Волковија (Тетовско)|Волковија]], [[Теново]] и [[Гургурница]]. Шест од овие месни заедници се рамничарски, четири ридски и едно планинско. На подрачјето на општината во периодот од формирањето на општината, поточно од 1997 годна со финансиска помош на државата и невладини организаци е изграден водовод во следните населени места: Брвеница и Долно Седларце, Милетино, Стенче и Радиовце.<ref>[http://www.civicworld.org.mk/default-en.asp?ItemID=D14C5974382C4947B62DBEFD61C6127B&arc=1 ''Civil World Macedonia'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Стопанство == Главни стопански гранки во општината се земјоделството, градинарството и сточарството. Постојат и повеќе мали индустриско-производни капацитети во различни села од општината. == Демографија == Според пописот на население од 2021 година, општината има вкупно население од 13,645 жители со густина на население од 96.5/km².<ref>{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/pdf/2022/2.1.22.10-mk-en.pdf |title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци |website=stat.gov.mk |access-date=22 July 2022}}</ref> Етничкиот состав на општината е следниот: {| class="wikitable" | | colspan="2" align="center" |2002 | colspan="2" align="center" |2021 |- | | align="center" |Број | align="center" |<small>%</small> | align="center" |Број | align="center" |<small>%</small> |- |'''ВКУПНО''' | align="center" |'''15,855''' | align="center" |'''100''' | align="center" |'''13,645''' | align="center" |'''100''' |- |[[Македонски Албанци|Албанци]] | align="center" |9,770 | align="center" |61.62 | align="center" |7,377 | align="center" |54.06 |- |[[Македонци]] | align="center" |5,949 | align="center" |37.52 | align="center" |6,192 | align="center" |45.38 |- |[[Македонски Срби|Срби]] | align="center" |78 | align="center" |0.49 | align="center" |40 | align="center" |0.29 |- |[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] | align="center" |1 | align="center" |0.01 | align="center" |6 | align="center" |0.04 |- |[[Македонски Роми|Роми]] | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |1 | align="center" |0.01 |- |[[Македонски Турци|Турци]] | align="center" |2 | align="center" |0.02 | align="center" | - | align="center" | - |- |Други | align="center" |55 | align="center" |0.34 | align="center" |29 | align="center" |0.22 |} На табелата е прикажан националниот состав на населението во општината низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203213035/http://makstat.stat.gov.mk/ |date=2020-02-03 }}.</ref> {| class="wikitable" |'''Години''' |'''Македонци''' |'''Албанци''' |'''Турци''' |'''Роми''' |'''Власи''' |'''Срби''' |'''Бошњаци''' |'''Ост.''' |'''Вкупно''' |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |'''8.720''' |- |1953 |4.870 |4.366 |44 |4 |— |102 |... |12 |'''9.398''' |- |1961 |5.079 |5.003 |101 |... |... |83 |... |61 |'''10.327''' |- |1971 |5.011 |6.418 |99 |5 |... |81 |... |71 |'''11.685''' |- |1981 |5.613 |7.963 |43 |— |— |73 |... |142 |'''13.834''' |- |1994 |5.905 |8.793 |3 |— |— |79 |... |13 |'''14.793''' |- |2002 |5.949 |9.770 |2 |2 |— |78 |— |55 |'''15.855''' |- |2021 |6.192 |7.377 |— |1 |— |40 |6 |29 |'''13.645''' |} Во пописот од 1953 година, [[Македонци]]те сочинувале 51,8 %, а [[Албанци]]те 46,4 % од населението во општината. По зголемувањето на бројот на [[Албанци]] во општината, нивниот процент се зголемува на 61,2 %, а на [[Македонци]]те се намалува на 37,5 %. [[File:Brvenica Municipality.svg|thumb|десно|245px|Карта на општина Брвеница со селските атари.]] [[File:Ethnic groups of Brvenica Municipality.svg|thumb|десно|245px|Демографска карта на општина Брвеница со селските атари.]] == Иселеништво == Населението на општината во однос на пописот е значително намалено, поради иселувањето. Голем дел од албанското население е иселено во странство. Иселувањето на македонското население е нешто помало, и претежно е во правец село-град и дел во странство. == Општествени установи == ;Училишта Во општината функционираат следните централни училишта: * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Стенче]] * [[ОУ „Кочо Рацин“ - Брвеница]] * [[ОУ „7 Март“ - Челопек]] ;Цркви {{Главна|Милетинска парохија}} * [[Црква „Св. Константин и Елена“ - Блаце]] * [[Црква „Св. Троица“ - Блаце]] * [[Црква „Св. Георги"- Блаце]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Брвеница]] - изградена во [[1922]] година, а осветена во [[1930]] година. Подигната е врз темели на црква од [[1628]] г.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpc.org.mk/svetaktuelno.asp?id=1745|title= Архиерејска Божествена Литургија во чест на свети Атанасиј Александриски во с. Брвеница|date=5 февруари 2007|publisher=МПЦ - ОА|accessdate=2010-04-29}}</ref> * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Брвеница]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Радиовце]] == Самоуправа и политика == Градоначалник на Општина Брвеница бил [[Јовица Илиевски]], избран при [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021]] и повторно избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори во 2025]]. Од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sec.mk/zakluchok-za-konechnost-na-rezultati-od-glasanjeto-vo-vtoriot-krug-na-lokalnite-izbori-2017/|title=Заклучок за конечност на резултати од гласањето во вториот круг на Локалните избори 2017|last=|first=|date=|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=3 декември 2017}}</ref> Тој ненадејно почина на [[23 јуни]] [[2026|2026 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/dopisna-mrezha/pochina-gradonachalnikot-na-opshtina-brvenitsa-jovitsa-ilievski/|title=ПОЧИНА ГРАДОНАЧАЛНИКОТ НА ОПШТИНА БРВЕНИЦА ЈОВИЦА ИЛИЕВСКИ|date=2026-06-23|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2026-07-06}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/pochina-gradonachalnikot-na-opshtina-brvenica-jovica-ilievski|title=Почина градоначалникот на Општина Брвеница, Јовица Илиевски|work=24.mk|language=en|accessdate=2026-07-06}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24chasa.mk/pochina-gradonachalnikot-na-brvenica-jovica-ilievski/|title=Почина градоначалникот на Брвеница, Јовица Илиевски|last=Николовски|first=Мартин|date=2026-06-24|work=24часа|language=mk-MK|accessdate=2026-07-06}}</ref> Советот го одбра Роберт Милошески за в.д. градоначалник на Брвеница. Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 15 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> Во склоп на општина Брвеница се следниве села: [[Блаце (Тетовско)|Блаце]], [[Брвеница]], [[Волковија (Тетовско)|Волковија]], [[Гургурница]], [[Долно Седларце]], [[Милетино]], [[Радиовце]], [[Стенче]], [[Теново]] и [[Челопек (Тетовско)|Челопек]]. == Културни и природни знаменитости == * [[Стенчевска тврдина]]'' * [[Ранохристијанска епископија с.Стенче]] * [[Тумба Потсело]] - неолитска населба *[[Градиште - Брежине (Челопек)|Градиште - Брежине]] - населба и некропола од доцноантичкото време; *[[Кукул (Челопек)|Кукул]] - археолошко наоѓалиште; * [[Змијанец]] - една од 16^те ранохристијански базилики во [[Полог]] == Личности == Некои од поистакнатите личности од општината се: * [[Галоски|Александар Галоски]] (познат македонски диџеј и продуцент) * [[Јован Павловски]], Познат македонски писател * [[Рајко Аврамовски]] (†1989), Борец во НОБ,пор. функционер на општина Жеровјане * [[Живко Стефановски]] (†2008), Регионален функционер, писател и публицист * Душко Милевски (†2005), Примариус д-р, спортски работник * [[Бошко Стефаноски]] (†2005),економист и писател * [[Стојчевски Атанас - Спиро]] (†1943) - жртва во логорот „[[Јасеновац (логор)|Јасеновац]]“ * [[Софре Ѓорѓевски]] (? – ?, 1963) - македонски војвода. * [[Владо Бучковски]] (делумно потекло) * [[Војо Михајловски]] политичар * [[Кузман Сотировски|Кузман Сотировски - Чокалија]] (16 октомври 1908 - Париз, 25 јуни 1990) - македонски фудбалер и прв македонски олимпиец * [[Љубе Бошковски]] - македонски политичар. ==Поврзано== * [[Полошки Регион]] * [[Општини во Македонија]] * [[Тетово]] * [[Брвеница]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://abv.mk/company.aspx?id=15773 Општина Брвеница во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306134722/http://www.abv.mk/company.aspx?id=15773 |date=2016-03-06 }} * [http://brvenica.gov.mk/ Службено мрежно место] * [http://zk.com.mk/Pages/Opshtina-Brvenica/123261 Општина Брвеница на „Златна Книга“] * [http://www.mojotsovetnik.org.mk/index.php/mk/2011-11-05-17-54-10 Општина Брвеница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120415231556/http://mojotsovetnik.org.mk/index.php/mk/2011-11-05-17-54-10 |date=2012-04-15 }} на mojsovetnik.org.mk {{Општини во Република Македонија}} {{Општина Брвеница}} [[Категорија:Општина Брвеница|*]] 86e8z2jh4tkrnw6rsqbqopuakhzksjh 0 8981 5605248 5196838 2026-08-05T06:14:44Z Bjankuloski06 332 /* Родови */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605248 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Милино | регион={{грб|Вардарски Регион}} | општина={{општинскигрб|Општина Лозово}} | население=249 | поштенски број= {{ПБ-Македонија|име={{СТРАНИЦА}}}} | надморска височина=318 м. | географска широчина=41° 48' 18" | географска должина=21° 52' 14" | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=48 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=52| lon_sec=14 | мрежно место= | карта= Милино во Општина Лозово.svg }} '''Милино''' — село во [[Општина Лозово]], во областа [[Овче Поле]], недалеку од патот [[Велес]] - [[Штип]], познат како магистралниот пат А 3. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во западниот дел на областа [[Овче Поле]], на 4 километри западно од општинскиот центар [[Лозово]], 15 километри североисточно од [[Велес]] и 28 километри југозападно од [[Свети Николе]]. == Историја == На крајот на XIX век селото било дел од Штипската каза на Отоманското Царство. Според податоците на бугарскиот етнограф [[Васил К’нчов]], селото во 1900 година имало 740 [[Турци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_32.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.226.]</ref> Како турско село означено било и од страна на [[Леонард Шулце Јена]] и [[Димитар Гаџанов]]. == Демографија == Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 800 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_36_40-42_KRIVA_PALANKA_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> На пописот од 2002 година, селото имало 334 жители, од кои 241 [[Македонци|Македонец]], 33 [[Албанци]], 19 [[Турци]], 1 [[Власи|Влав]], 4 [[Срби]], 14 [[Бошњаци]] и само 22 останати.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 249 жители, од кои 190 [[Македонци]], 14 [[Македонски Албанци|Албанци]], 15 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Срби|Србин]], 17 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] и 12 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. Државен завод за статистика.</ref> {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !<abbr>Ост.</abbr> !Вкупно |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |'''1.104''' |- |1953 |10 |— |1.224 |— |— |— |— |— |'''1.234''' |- |1961 |55 |195 |341 |— |— |11 |— |134 |'''736''' |- |1971 |111 |51 |153 |— |— |1 |— |123 |'''439''' |- |1981 |222 |60 |13 |— |— |6 |— |157 |'''458''' |- |1991 |251 |43 |21 |— |1 |— |— |73 |'''389''' |- |1994 |252 |51 |19 |— |1 |2 |— |45 |'''370''' |- |2002 |241 |33 |19 |— |1 |4 |14 |22 |'''334''' |- |2021 |190 |14 |15 |— |— |1 |17 |12 |'''249''' |} === Родови === Според истражувањата од 1958 година, родови во селото: '''Турски''' * '''Доселеници:''' ''Ибишалар (1 к.), Еминалар (1 к.), Араплар (1 к.), Домазетлер (2 к.), Мусалар (1 к.), Кадирлар (2 к.), Алитлар (4 к.), Енчелер (2 к.), Чилолар (3 к.), Нурчелер (2 к.), Такишилер (1 к.), Нарчелер (2 к.) и Акчелер (1 к.)''. Првите три рода најстари доселеници во селото. За кои претпоставуваат дека се доселени во средината на XVIII век. Другите се доселиле подоцна. За родот Араплар се наведува дека бил од [[Арапски Полуостров|Арабија]]. '''Бошњачки''' * '''Доселеници:''' Се доселиле од 1954 до 1958 година. Се доселиле од околината на [[Пљевља]] (45 семејства). Од тамошните села Бурковица, Бољаница, Потпреќе, Поблача и Мељак. Од околината на [[Фоча]] (15 семејства) поголемиот дел од тамошното село Слатина. Од околината на [[Препоље]] (20 семејства). Од околината на Нови Пазар (10 семејства), од тамошното село Нова Пољана, и др. Сепак многумина од нив подоцна се иселиле во Турција. '''Албански''' * '''Доселеници:''' Доселени во исто време со Бошњаците. И тоа доселени од околината на [[Урошевац]] (15 семејства). Околината на [[Прешево]] и [[Бујановац]] (40 семејства). Околината на [[Гнилане]] (20 семејства). Околината на [[Призрен]] (10 семејства). Околината на [[Ѓаковица]] (6 семејства). Околината на [[Куманово]] (5 семејства). И околината на [[Косовска Митровица]] (5 семејства). И дел од нив се иселени во Турција. '''Ромски''' * '''Доселеници:''' Доселени се од 1954 година па натака. Од околината на [[Лесковац]] (3 семејства), кои зборуваат на албански јазик.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Овчеполска Котлина.|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=|year=1961|isbn=|location=|pages=}}</ref> '''Македонски''' * Најголем дел од Македонците се доселени од селата [[Каврак]], [[Емирица]], [[Дренак (Кривопаланечко)|Дренак]] и други села во [[Кратовско]] и [[Кривопаланечко]]. ==Самоуправа и политика== === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1711 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 246 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Редовни настани == * Секоја година на ден [[Велигден]], Милино ја слави својата селска слава, на која сите иселеници се враќаат дома за да се видат со своите роднини и пријатели. == Култура и спорт == ;Цркви *[[Црква „Воскресение Христово“ - Милино|Црква „Воскресение Христово“]] — камен-темелник поставен на 16 ноември 2015 година;<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=1825&Itemid=32 ''Освет на камен темелник за нова црква'']</ref> ;Археолошки наоѓалишта * [[Бресје (Милино)|Бресје]] — населба од [[Неолит|неолитското време]] * [[Сува Река (Милино)|Сува Река]] — [[Среден век|средновековна]] [[некропола]] ;Спорт * [[ФК Единство (Милино)|ФК Единство]] — [[Мирсад Јонуз]] ја има започнато својата кариера во овој клуб. == Иселеништво == Стари македонски и православни ромски родови иселени од ова село има во селото [[Судик]] и во градот [[Велес]]. Сепак најголеми се иселувањата на Турците. Од ова село се имаат иселено преку 177 турски семејства. Потомците на иселените [[Турци]] од ова село живеат главно во [[Измир]] (околу 90&nbsp;%), а во помал дел во [[Истанбул]] и [[Лилебургас]]. Има и сосема иселени турски родови, како Чамелет, Иболар, Дестанлар, Алимлар и други.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Овче Поле]] * [[Општина Лозово]] * [[Свети Николе]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://maps.google.com/maps?q=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE,+%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&hl=mk&ie=UTF8&sll=41.781697,21.903863&sspn=0.008688,0.021136&t=h&hnear=Milino,+Macedonia+(FYROM)&z=16 Сателитска снимка на Милино] на Карти на Гугл {{Општина Лозово}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Светиниколски села]] [[Категорија:Села во Општина Лозово]] [[Категорија:Милино| ]] bd5lrp21jgrq4wbli9gdu8w50ihidlr 0 9220 5605256 5593925 2026-08-05T06:15:02Z Bjankuloski06 332 /* Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605256 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]] и поделба на [[Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен конфликт помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Бугарија]], [[Србија]], [[Грција]] и [[Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово]], северозападна Македонија и во други области, [[Грција]] - Епир, бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] е создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]][[Податотека:Albanski vilajet.png|300px|мини|десно|Албански вилает]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{панорама|Panorama of Saint Petersburg from Palace Bridge.jpg|1000px|Поглед на [[Нева]] во Санкт Петербург}} {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км²) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]][[Податотека:Ottoman flag.svg|350px|мини|десно|Знаме на Османлиското Царство]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|350px|мини|Знамето на Царството Бугарија]] Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|350px|мини|Знамето на Кралството Србија]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] [[Податотека:Flag of Greece (1822-1978).svg|350px|мини|десно|Знаме на Кралството Грција]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]]<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref>. По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref>. И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref>. На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref>. Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref>. Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref>. === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:AlejandroDeYugoslavia--strickenlandserb00aske.jpg|150px|мини|лево|Александар I Караѓорѓевиќ]]На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref>, напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref>. По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref>. По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref>. По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ<ref>Hall, стр. 41.</ref>. Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref>. === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]]<ref name="furakis"/>. На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]])<ref name="vbtvi237"/>. Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref>. Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]]<ref name="markov1.3"/>. Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година)<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref>. Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]]<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref>. === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref>. Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref>. При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref>. === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во централниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат Чепеларе - Хасково - Пловдив во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]]<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref>. Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед Паша Јавер во почетокот на ноември<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref>. До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref>. Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref>. На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]]<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref>. Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref>. Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref>. === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот<ref>Hall, стр. 55-57.</ref>. Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref>. Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Пљевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]]<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref>. Успесите во [[Македонија]] и [[Косово]] и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и централна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]]<ref>Hall, стр. 54.</ref>. Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref>. Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни<ref name="strdimitr334"/>. ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref>. На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]]<ref name="bwnamore1114"/>. Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]]<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref>. Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref>. По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион Блерио XI]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref>. Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]]<ref name="grav"/>. Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели<ref>Миланов, стр. 36.</ref>. Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември<ref name="bulav"/>. == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставува контакт со османлиската влада преку рускиот амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала паралелно со конференција на амбасадорите на големите сили<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref>. Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref>, но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref>. == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]]<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref>. Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид Паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград]] на 30 март<ref>Hall, стр. 85.</ref>. Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref>. Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]]<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref>. === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref>. Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref>. На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref>. По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/>. На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref>. == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Triple image|center|Midia-enos-map.jpg|300|St James's Palace, North Front, by Charles Wild, 1819 - royal coll 922161 257088 ORI 0.jpg |400|Prima guerra balcanica.bg.png|300|Линија на разграничување Мидија-Енос|Палатата „Сент Џејмс“|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година }} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44"/>. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во палатата „Сент Џејмс“<ref name="giza34"/>. Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref>. == Последици == {{Triple image|center|Ac.balkanwar.jpg|350|Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|330|Muslim refugees in the initial phase of the First Balkan War.png|330|Загинати бугарски војници|Албански бегалци|Турски бегалци}} {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Kumanovo1912&nbsp;маrcossouza.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Macedonian Greeks 1912&nbsp;моnument.jpg Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Балканот против тиранинот (тирани против тиранин).png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | url=https://archive.org/details/militaryhistoryo0000uyar | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] r49z3lf3bd3j82eijder2u5b5oo18rf 10 9454 5605282 5604608 2026-08-05T06:47:13Z Bjankuloski06 332 5605282 wikitext text/x-wiki Ова е архива на објавени факти во рубриката „Дали сте знаеле“ во минатото. Дополнете ја со тоа што ќе ја додадете последната занимливост отстранета од [[Предлошка:Дали сте знаеле|предлошката]] на главната страница. == 2026 == * ... дека името на денешната скопска населба [[Црниче]] потекнува од средновековната тврдина '''[[Маркови Кули (Водно)|Чрнче]]''' на [[Водно]]? * ... дека според [[Барбарос#Историја|една легенда]], поречкото село '''[[Барбарос]]''' (Барбарас) е наречено според светиот римски цар [[Фридрих I Барбароса]]? * ... дека на [[сончева светлина|сончевата светлината]] ѝ требаат '''[[брзина на светлината|нешто над 8 минути]]''' да стаса до [[Земја]]та? * ... дека како најбрзо животно на светот, '''[[сив сокол|сивиот сокол]]''' при спуст може да развие брзина од 389&nbsp;км/ч? * ... дека [[Филип II Македонски|Филип II]] бил убиен од '''[[Павзаниј од Орестида|еден Павзаниј]]''' поради друг? * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? * ... дека '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца, и сите станале европски [[монарх|монарси]]? * ... дека '''[[Шведска]]''' ја сменила '''[[страна на возење|страната на возење]]''' од лево на десно на 3 септември 1967&nbsp;г.? * ... дека '''[[Македонска кула (Одрин)|Македонската кула]]''' во [[Одрин]] е една од најстарите градби во градот? * ... дека '''[[Харисон Форд]]''' станал столар поради незадоволство од првичните улоги кои му се доделувале? * ... дека [[Александар Македонски]] се образувал три години кај филозофот [[Аристотел]] во неговото училиште „'''[[Миески нимфеј]]'''“ кај [[негушко]]то селото [[Копаново]], [[Егејска Македонија]]? * ... дека цариградскиот патријарх '''[[Кирил I Цариградски|Кирил I Лукарис]]''' (1572-1638) се обидел да го реформира [[православие]]то во духот на протестантскиот '''[[калвинизам]]'''? * ... дека зборот '''[[камиказе]]''' значи „божествен ветер“? * ... дека во 883 г. '''[[Климент Охридски]]''' станал првиот словенски [[епископ]] на [[Балкан]]от? * ... дека '''[[Рихард Вагнер]]''' му бил зет на '''[[Франц Лист]]'''? * ... дека поимот '''[[андроид]]''' за првпат е употребен за творбата на мислителот и светец '''[[Алберт Велики]]''' (XIII век), кој наводно создал механички човек? * ... дека во '''[[Битка на Сома|Битката на Сома]]''' учествувале преку 3 милиони војници? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека '''[[Плимут (Монтсерат)|Плимут]]''' на островот [[Монтсерат]] е единствениот [[главен град]] на светот без жители? * ... дека '''[[Наум Миладинов]]''' (1817-1897), братот на [[Браќа Миладиновци|Димитар и Константин Миладинови]], бил првиот запишувач на [[македонски народни песни|македонските народни песни]] во '''[[музичка нотација]]'''? * ... дека '''[[Андора]]''' има двајца шефови на државата — [[Претседател на Франција|претседателот на Франција]] и епископот на Уржељ (во [[Каталонија]])? * ... дека '''[[Кина]]''' на [[кинески јазик|кинески]] се нарекува '''[[Џунггуо|Џунг-гуо]]''' (中國) со значење „средишна земја“? * ... дека во геометријата постои '''[[едноаголник]]'''? * ... дека поимот „[[вештачка интелигенција]]“ прв го вовел американскиот информатичар '''[[Џон Мекарти]]''' во 1955 година? * ... дека во местото '''[[Прора]]''' на островот [[Риген]] во [[Германија]] е изградено одморалиште кое претставува најголемиот угостителски објект во светот со сместивост од 20.000 легла? * ... дека францускиот двокрилец од марката „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') станал првиот комерцијален патнички авион во Македонија, кој почнал да го опслужува [[Меѓународен аеродром Скопје|Скопскиот аеродром]] во 1928&nbsp;г. со превозникот „[[Аеропут]]“? * ... дека охридското село '''[[Велмеј]]''' има дури '''[[Велмеј#Археолошки наоѓалишта|26 археолошки наоѓалишта]]'''? == 2025 == * ... дека '''[[Млечен Пат|нашата галаксија]]''' има 100 - 400 милијарди '''[[ѕвезда|ѕвезди]]''' и барем уште толку '''[[вонсончева планета|планети]]'''? * ... дека [[руска салата|руската салата]] во Русија се нарекува „Оливје“, по [[Лисјен Оливје|нејзиниот изумител]]? * ... дека '''[[Грампијански Планини|Грампијанските Планини]]''' зафаќаат речиси една половина од површината на [[Шкотска]]? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора највисока планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? * ... дека руската песна „'''[[Калинка (песна)|Калинка]]'''“ не е изворна народна песна, туку композиција на '''[[Иван Ларионов]]''' од 1860&nbsp;г.? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени '''[[инсула|инсули]]'''? * ... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени '''[[инсула|инсули]]'''? * ... дека '''[[гејша|гејшите]]''' првобитно биле мажи, пред тоа да стане женска професија? * ... дека '''[[Африка]]''' се протега на сите четири '''[[Земјини полутопки|полутопки]]'''? * ... дека '''[[Елбрус]]''' (5.642&nbsp;м) на [[Кавказ (планински венец)|Кавказ]] е највисоката планина во [[Европа]]? * ... дека [[цар на Мексико|мексиканскиот цар]] '''[[Максимилијан I (Мексико)|Максимилијан I]]''' бил помлад брат на австрискиот цар [[Франц Јосиф I]]? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р.&nbsp;Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека песната „'''[[Благуњо дејче, пожаранче]]'''“ ја опева неостварената љубов на Аце Абаџијата кон познатата убавица Благуња Ѓолова (1889 - 1956), родум од гостиварско [[Пожаране]]? * ... дека ѕвезденото јато '''[[Плејади (ѕвездено јато)|Плејади]]''' македонскиот народ го нарекувал „'''[[Плејади (митологија)|Квачка]]'''“? * ... врвот на вулканот '''[[Чимборасо]]''' во Еквадор е најоддалечената точка на Земјата од нејзиното средиште? * ... дека хемискиот елемент '''[[индиум]]''' (In) не е наречен по Индија, туку по бојата '''[[индиго]]''' која ја оддава при [[спектроскопија|спектроскопско]] набљудување? * ... помеѓу XIV и XVI век, во [[Белорусија]] се користела '''[[белоруска арабица]]''' меѓу доселените [[Татари-Липки|Татари]], кои го усвоиле [[белоруски јазик|белорускиот јазик]], задржувајќи го писмото од татарскиот? * ... дека родителите на [[Цар Самоил]] се погребани во '''[[Црква „Св. Герман“ - Герман|старата црква]]''' во преспанско-леринското село [[Герман (Леринско)|Герман]]? * ... дека '''[[Јеловјане]]''' и '''[[Урвич]]''' во [[Горни Полог]] (Тетовско) се '''[[Горанци|горански села]]''', иако не се во областа [[Гора (област)|Гора]]? * ... дека '''[[Свети Стефан]]''' е првиот христијански '''[[маченик]]'''? * ... дека '''[[Маличко Езеро|Маличкото Езеро]]''', помеѓу [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] на север и градот [[Горица (Албанија)|Горица]] (Корча) на југ, е исцедено во 1940-тите во борба против [[маларија]]та? * ... дека '''[[кафе]]то''' станало пораспространето во [[Западна Европа]] откако било прифатено за „христијански пијалак“ од папата [[Папа Климент VIII|Климент VIII]]? * ... дека според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека роденото име на '''[[Бранислав Нушиќ]]''' е ''Алкибијад Нуша'' бидејќи татко му бил [[Македонски Власи|Влав]] од битолското село [[Магарево]]? * ... дека геолозите ги прифатиле '''[[тектоника на плочите|тектонските плочи]]''' дури кон крајот на 1960-тите? * ... дека островот '''[[Градиште (остров)|Градиште]]''' во [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]] е прогласен за [[културно наследство на Македонија]] поради остатоците од утврдената античка населба '''[[Градиште (остров)#Утврдено градиште и Град Тиквеш|Град Тиквеш]]''' која се наоѓала на тоа возвишение? * ... дека [[Скопје|скопската]] населба '''[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]''' е наречена по чудотворниот извор кој се наоѓал на местото на денешната црквичка '''„[[Црква „Св. Никита“ - Кисела Вода|Св. Никита]]“'''? * ... дека '''[[Лучано Павароти]]''' првично сакал да биде професионален '''[[голман]]'''? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал „'''[[Обденица]]'''“? * ... дека '''[[Блаженства]]та''' се девет препораки на [[Исус Христос|Христос]] („Блажени се...“) изречени во неговата [[Беседа на гората]]? * ... дека пред да стапи во римската војска, царот '''[[Максимин Трак|Максимин]]''' во младоста бил [[Тракијци|тракиски]] овчар и разбојник? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека скопската '''[[Саат-кула (Скопје)|Саат-кула]]''' е првата саат-кула во Османлиското Царство, а нејзиниот часовник е донесен во XVI век од новоосвоениот град '''[[Сигет]]''' во Унгарија? * ... дека '''[[Удовски Остров|Удовскиот Остров]]''' кај с.&nbsp;[[Удово]] на реката [[Вардар]] е најголемиот речен [[Острови во Македонија|остров во Македонија]] и втор остров по површина во земјата? * ... дека поимот '''[[екологија]]''' прв го вовел германскиот биолог '''[[Ернст Хекел]]''' во 1866 година? * ... дека '''[[Горчливо Езеро|Горчливото Езеро]]''' во [[Кукушко]], [[Егејска Македонија]] е трипати [[соленост|посолено]] од [[Мртво Море|Мртвото Море]]? == 2024 == * ... дека првото '''[[сметачко глувче]]''' е направено во [[1964]]&nbsp;г. како изум на американскиот инженер [[Даглас Енгелбарт]]? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во [[III век]]? * ... дека '''[[Македонски народен театар#Историја|првиот театар во Скопје]]''' („Ада Кафе“) е отворен во 1906 година? * ... дека според месното предание, '''[[Ѓаволски Ѕид|Ѓаволскиот Ѕид]]''' настанал кога [[Ѓавол]]от неуспешно се обложил со Господ дека може да ја прегради [[Брегалница]] и за една ноќ да го потопи цело [[Овче Поле]]? * ... дека '''[[Малдиви]]те''' имаат просечна '''[[надморска висина]]''' од само 1,5&nbsp;м? * ... дека [[бука|буковите шуми]] во долината на '''[[Длабока Река]]''' во Мавровско се прогласени за '''[[светско наследство на УНЕСКО]]'''? * ... дека '''[[Антарктик]]от''' е најголемата '''[[пустина]]''' на светот? * ... дека симболот за '''[[жива]] Hg''' доаѓа од старогрчкиот збор ''хидраргирос'' со значење „водено сребро“? * ... дека, и покрај неговите огромни димензии, '''[[Сонце]]то''' се класификува како '''[[жолто џуџе]]'''? * ... дека сите '''[[јагула|јагули]]''' од Македонија одат на „свадбен пат“ за да се мрестат во '''[[Саргасово Море|Саргасовото Море]]''' недалеку од [[Бермудски Триаголник|Бермудскиот Триаголник]]? * ... дека морепловната мерка за брзина '''[[јазол (единица)|јазол]]''' доаѓа од броењето јазли на јаже кое се фрлало во водата? * ... дека '''[[Винчестер]]''' бил првиот главен град на [[Кралство Англија|Англија]]? * ... дека '''[[Еарендел]]''' е најдалечната [[ѕвезда]] позната за науката, на растојание од 28 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од Земјата? * ... дека '''[[Макаронезија]]''' е подрачје на четири архипелази меѓу Европа и Северна Африка? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал '''[[Обденица]]'''? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека '''[[христијанско тетовирање во Босна и Херцеговина|христијаните во Босна и Херцеговина се тетовирале]]''' како обележје на нивната вера, иако обичајот датира од [[Илири|илирско време]]. * ... дека врвот '''[[Тумба (врв)|Тумба]]''' на [[Беласица]] е тромеѓа помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека '''[[тектоника на плочите|тектонските плочи]]''' ги открил германскиот научник '''[[Алфред Вегенер]]''' во 1912 година? * ... дека хемискиот елемент '''[[ниобиум]]''' (Nb) е наречен по нимфата '''[[Ниоба]]''', ќерка на митскиот крал [[Тантал (митологија)|Тантал]]? * ... дека името „'''[[Шпанија]]'''“ потекнува од '''[[феникиски јазик|феникиското]]''' ''Спанија'', што значи „земја на зајаците“? * ... дека првата '''[[пегла|електрична пегла]]''' е измислена во 1882 година? * ... дека '''[[Малајски Архипелаг|Малајскиот Архипелаг]]''' е најголемата [[островска група]] на светот? * ... дека '''[[Српско-бугарска војна|Српско-бугарската војна]]''' траела само две седмици? * ... дека [[онколог]]от '''[[Анастас Коцарев]]''', кој соработувал со [[Марија Кири]], е единствениот Македонец кој со своето дело бил многу блиску до добивање на [[Нобелова награда|Нобеловата награда]]? * ... дека '''[[Папа Бенедикт IX|Бенедикт IX]]''' станал [[папа]] додека сè уште бил тинејџер? * ... дека '''[[Маунт Синери|највисоката планина во Холандија]]''' не е во Европа? * ... дека машкото пеење „'''[[гласоечко]]'''“ од [[Долни Полог]] е прогласено за '''[[нематеријално културно наследство]]''' на '''[[УНЕСКО]]'''? * ... дека огромен дел од [[Унгарија]] некогаш бил '''[[Панонско Море|под вода]]'''? * ... дека првата [[фотографија]] во историјата е направена во '''[[1826]]'''&nbsp;г. од прозорецот на нејзиниот пронаоѓач '''[[Жозеф Нисефор Ниепс]]''' во Ле Гра? * ... дека '''[[Хум (Хрватска)|Хум]]''' е најмалиот [[град]] во светот и има само 30 жители. * ... дека цариградскиот патријарх '''[[Кирил I Цариградски|Кирил I Лукарис]]''' (1572-1638) се обидел да го реформира [[православие]]то во духот на протестантскиот '''[[калвинизам]]'''? * ... дека градот '''[[Гелзенкирхен]]''' во Германија е привремено преименуван во „Свифткирхен“ во чест на концеритете на [[Тејлор Свифт]] во јули 2024 година? * ... дека '''[[Гагаузи]]те''' се православен народ генетски најблизок со '''[[Македонци]]те''', чиј [[туркиски народи|туркиски]] идентиет е вештачки конструкт произлезен од јазична асимилација? * ... дека '''[[Сонце]]то''' сочинува 99,8&nbsp;% од '''[[маса (физика)|масата]]''' на [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]]? * ... дека '''[[Белски даб|Белскиот даб]]''' во манастирот „[[Белски манастир|Св. Илија]]“ на [[Осогово]] е прогласен за [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]]? * ... дека во [[историја на папството|историјата]] постоеле преку '''[[антипапа|40 антипапи]]'''? * ... дека споменикот „'''[[Валхала (споменик)|Валхала]]'''“ кај [[Регенсбург]] е здание во облик на антички храм кое ги чествува великаните од историјата на [[германски народи|германските народи]]? * ... дека [[Скопска Црна Гора]] е наречена „Скопска“ за да се различи од '''[[Црна Гора (Егејска Македонија)|истоимената планина]]''' помеѓу [[Сер (округ)|Серско]] и [[Драма (округ)|Драмско]] во североисточна [[Беломорска Македонија]]? * ... дека '''[[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]]''' била една од најголемите држави во Европа и постела повеќе од два века? * ... дека вредностите на '''[[водороден показател|водородниот показател]]''' ('''pH''') за [[киселост]] или [[базност]] се '''[[логаритам]]ски'''? * ... дека областа '''[[Барања]]''' е поделена помеѓу [[Унгарија]] и [[Хрватска]]? * ... дека '''[[стапчиња за јадење|стапчињата за јадење]]''' влегле во широка употреба дури за време на династијата [[Минг (династија)|Минг]] (XIV-XVII век), иако постоеле со илјадалетија? * ... '''[[Џон Кабот]]''' (Џовани Кабото) е првиот европски откривач на [[Северна Америка]], не сметајќи ги [[Винланд|Викинзите]]? * ... '''[[Тајане]]''' е македонски календарски обичај поврзан со празникот раѓањето на [[Јован Крстител]]? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? == 2023 == * ... дека јачината на [[ветар|ветровите]] се мери со '''[[Бофорова скала|Бофоровата скала]]'''? * ... дека '''[[Шведска]]''' ја сменила '''[[страна на возење|страната на возење]]''' од лево на десно на 3 септември 1967&nbsp;г.? * ... дека '''[[Џу Си]]''' се смета за најважниот [[конфуцијанство|конфуцијански]] филозоф по самиот Конфуциј? * ... дека '''[[Уран (планета)|Уран]]''' е првата планета откриена со '''[[телескоп]]'''? * ... дека [[јаболко]]то потекнува од [[Казахстан]] и пристигнало на нашите простори пред околу 3500 години? * ... дека '''[[оргули]]те''' прв ги измислил Ктесивиј Александриски во III век п.н.е.? * ... дека вистинското име на '''[[Марк Твејн]]''' било Семјуел Клеменс? * ... дека ирскиот композитор '''[[Џон Филд]]''' е творец на [[ноктурно]]то, подоцна популаризирано од [[Фредерик Шопен|Шопен]]? * ... дека на '''[[Пол на непристапност (поларна станица)|најнепристапната точка на Антарктикот]]''' стои биста на '''[[Ленин]]'''? * ... дека '''[[знаме на Шкотска|знамето на Шкотска]]''' како симбол го носи '''[[Андреин крст|Андреиниот крст]]''', на кој се смета дека е распнат [[Апостол Андреја]] — заштитник на Шкотска? * ... дека '''[[Општина Василево]]''' се смета за македонската престолнина на '''[[праз]]от'''? * ... дека '''[[Млечен Пат|нашата галаксија]]''' има 100 - 400 милијарди '''[[ѕвезда|ѕвезди]]''' и барем уште толку '''[[вонсончева планета|планети]]'''? * ... дека '''[[елкар]]ите''' се [[црви]] чии „гранчиња“ се пипки за собирање на [[планктон]]? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека библискиот цар '''[[Соломон]]''' имал 700 жени и уште 300 конкубини? * ... дека [[Скопје|скопската]] населба '''[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]''' е наречена по чудотворниот извор кој се наоѓал на местото на денешната црквичка '''„[[Црква „Св. Никита“ - Кисела Вода|Св. Никита]]“'''? * ... дека главата на '''[[Климент Охридски]]''' се чува во манастирот „'''[[Берски манастир|Св. Јован Претеча]]“''' кај [[Бер]], [[Егејска Македонија]]? * ... дека '''[[Кина]]''' на [[кинески јазик|кинески]] се нарекува '''[[Џунггуо|Џунг-гуо]]''' (中國) со значење „средишна земја“? * ... дека пустината '''[[Деште Лут]]''' во [[Иран]] е најврелото место на Земјата, на чија површина се измерени дури 70,7&nbsp;°C? * ... дека '''[[воздух]]от''' содржи 78&nbsp;% [[азот]], а само 21&nbsp;% [[кислород]]? * ... дека името на денешната скопска населба '''[[Црниче]]''' потекнува од средновековната тврдина '''[[Маркови Кули (Водно)|Чрнче]]''' на [[Водно]]? * ... дека '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца, и сите станале европски [[монарх|монарси]]? * ... дека селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко е населено место со најкраткото име во [[Македонија]]? * ... дека '''[[ботулински токсин|ботулинскиот токсин]]''' е најсмртоносната супстанција на светот, и може да предизвика [[смрт]] во рок од неколку минути? * ... дека '''[[Пелагониска битка (1259)|Пелгониската битка]]''' (1259) одиграна кај [[Леринско|леринските]] села [[Неокази (Леринско)|Неокази]] и [[Овчарани]] му го ставила крајот на [[Четврта крстоносна војна|крстоносното]] '''[[Латинско Царство]]''' на Балканот? * ... дека '''[[Синајски Полуостров|Синајскиот Полуостров]]''' е копнен мост помеѓу [[Африка]] и [[Азија]]? * ... дека елементот '''[[кадмиум]]''' (Cd) е наречен по феникискиот јунак [[Кадмо]], основач на [[Теба (Грција)|Теба]] и [[Лихнид]] (денешен Охрид)? * ... дека '''[[Свети Стефан]]''' е првиот христијански '''[[маченик]]'''? * ... дека дрвото '''[[гинко]]''' останало непроменето цели 200 милиони години? * ... дека во геометријата постои '''[[едноаголник]]'''? * ... дека '''[[Дупјачка таблица|Дупјачката таблица]]''' пронајдена кај [[костурско]]то село [[Дупјак]] сведочи за писменоста во Македонија пред повеќе од 7000 години? * ... дека на светот постојат дури 4.000 сорти на '''[[компир]]'''? * ... дека '''[[тесеракт]]от''' е хиперкоцка која се простира во [[четврта димензија|четири просторни димензии]]? * ... дека соѕвездието '''[[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]]''' има само четири ѕвезди? == 2022 == * ... дека [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] е наречен по '''[[Стара Планина]]''', чие турско име е „Балкан“? * ... дека '''[[Битола]]''' е основана од кралот '''[[Филип II Македонски]]'''? * ... дека '''[[Пафнутиј Чебишов]]''' (1821 – 1894) се смета за татко на [[Русија|руската]] [[математика]]? * ... дека зборот '''[[савана]]''' е од таинско потекло и првично се однесувал на рамничарски подрачја во [[Панама]] каде денес нема таков [[биом]]? * ... дека [[бука|буковите шуми]] во долината на '''[[Длабока Река]]''' во Мавровско се прогласени за '''[[светско наследство на УНЕСКО]]'''? * ... дека пред да се самоубие, англискиот неокласицистички сликар '''[[Џон Вилијам Годвард]]''' напишал „''на светов нема доволно место за мене и [[Пабло Пикасо|Пикасо]]''“? * ... дека големиот [[Античка Македонија|древномакедонски]] војсководец '''[[Кратер (војсководец)|Кратер]]''' е роден кај [[Рупишта]], Костурско? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал „'''[[Обденица]]'''“ * ... дека '''[[бамбус]]от''' е најбрзорастечко растение на светот, и може да расте по еден метар дневно? * ... дека францускиот астроном '''[[Никола Луј де Лакај]]''' открил дури [[Никола Луј де Лакај#Работа на ’Ртот на Добрата Надеж|14 соѕвездија]]? * ... дека '''[[Хенри VI]]''' станал [[Крал на Англија|крал]] на возраст од само 9 месеци? * ... дека ѕвезденото јато '''[[Плејади (ѕвездено јато)|Плејади]]''' македонскиот народ го нарекувал „'''[[Плејади (митологија)|Квачка]]'''“? * ... дека '''[[Гренланд]]''' е најголемиот [[остров]] на светот? * ... дека најисточната точка во Европа е ’ртот '''[[Флисингски]]''' во архипелагот [[Нова Земја]], Русија? * ... дека '''[[молња]]та''' при удар достигнува темепратура од 30.000 [[келвин]]и, петпати поголема од онаа на [[Ѕвездена корона|површината]] на Сонцето? * ... дека островот '''[[Градиште (остров)|Градиште]]''' во [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]] е прогласен за [[културно наследство на Македонија]] поради остатоците од утврдената античка населба '''[[Градиште (остров)#Утврдено градиште и Град Тиквеш|Град Тиквеш]]''' која се наоѓала на тоа возвишение? * ... дека песната „'''[[Благуњо дејче, пожаранче]]'''“ ја опева неостварената љубов на Аце Абаџијата кон познатата убавица Благуња Ѓолова (1889 - 1956), родум од гостиварско [[Пожаране]]? * ... дека '''[[Јужен Судан]]''' е најмладата држава во светот? * ... дека скопската '''[[Саат-кула (Скопје)|Саат-кула]]''' е првата саат-кула во Османлиското Царство, а нејзиниот часовник е донесен во XVI век од новоосвоениот град '''[[Сигет]]''' во Унгарија? * ... дека историскиот '''[[Насредин Оџа]]''' (1208 ― 1285) бил [[суфија]] кој живеел во [[Акшехир]], Средна Анадолија? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека врвот '''[[Тумба (врв)|Тумба]]''' на [[Беласица]] е тромеѓа помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека '''[[Бараково (Пиринско)|Бараково]]''' е единственото село во [[Пиринска Македонија]] вон денешната [[Благоевградска област]]? * ... дека хемискиот елемент '''[[индиум]]''' (In) не е наречен по Индија, туку по бојата '''[[индиго]]''' која ја оддава при [[спектроскопија|спектроскопско]] набљудување? * ... дека морепловната мерка за брзина '''[[јазол (единица)|јазол]]''' доаѓа од броењето јазли на јаже кое се фрлало во водата? * ... дека средновековното име на '''[[Дојран]]''' е ''Полин''? * ... дека островите [[Голем Диомид|Голем]] и [[Мал Диомид|Мал Диомид]] во [[Берингов Проток|Беринговиот Проток]] имаат '''[[меѓународна датумска граница|временска разлика од 21 час]]''' и се во различен календарски ден, иако се на растојание од само 3,8&nbsp;км? * ... дека '''[[поскок]]от''' е најотровна змија во [[Македонија]] и цела [[Европа]]? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р.&nbsp;Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека една кафена лажичка црпната од '''[[неутронска ѕвезда]]''' би тежела 4 милијарди тони? * ... дека '''[[Костур (општина)|Општина Костур]]''' има дури 43 поранешни, денес непостоечки села? * ... дека '''[[Нов Зеланд]]''' е последната земја [[преселба на населението|населена]] од човекот? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека преспанското село '''[[Нивици]]''' има дури '''[[Нивици#Цркви|три пештерни цркви]]'''? * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? * ... дека во муслиманските верници палеле свеќи во '''[[Турбе на Синан Челеби|Турбето на Синан Челеби]]''' (1493) на охридски [[Плаошник]] во знак на почит кон [[Свети Климент Охридски|Св. Климент Охридски]] бидејќи турбето било изградено на местото на [[Црква „Св. Климент и Пантелејмон“ - Охрид#Црква Светите Климент и Пантелејмон|неговата стара црква]]? * ... дека според едно предание, '''[[Охридски чинар|Чинарот во Охрид]]''' е засаден од сесловенскиот просветител '''[[Климент Охридски]]'''? == 2021 == * ... дека композиторот '''[[Јохан Себастијан Бах]]''' имал дури 20 деца со две жени (7 со првата и 13 со втората)? * ... дека папагалот '''[[мал александар]]''' (''Psittacula krameri'') го носи името на кралот [[Александар Македонски]], за кој се смета дека ги довел птиците од овој род во [[Средоземјето]] од [[Индија]] како подароци за аристократијата и дипломатите? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора највисока планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? * ... дека '''[[патристика]]та''' е наука за [[црковни отци|црковните отци]] и нивното дејствување во обединувањето на [[античка филозофија|античката филозофија]] со [[христијанство|христијанското]] учење? * ... дека '''[[Елбрус]]''' (5.642&nbsp;м) на [[Кавказ (планински венец)|Кавказ]] е највисоката планина во [[Европа]]? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека со само 30 жители (2011), '''[[Хум (Хрватска)|Хум]]''' на Истра е најмалиот град во светот? * ... дека според месното предание, '''[[Ѓаволски Ѕид|Ѓаволскиот Ѕид]]''' настанал кога [[Ѓавол]]от неуспешно се обложил со Господ дека може да ја прегради [[Брегалница]] и за една ноќ да го потопи цело [[Овче Поле]]? * ... дека '''[[Удовски Остров|Удовскиот Остров]]''' кај с.&nbsp;[[Удово]] на реката [[Вардар]] е најголемиот речен [[Острови во Македонија|остров во Македонија]] и втор остров по површина во земјата? * ... дека бојата тегет е наречена по видниот австриски адмирал '''[[Вилхелм фон Тегетоф]]'''? * ... дека '''[[птици]]те''' се [[диносаурус]]и? * ... дека '''[[факс]]от''' е измислен 11 години пред [[телефон]]от? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека охридското село '''[[Велмеј]]''' има дури '''[[Велмеј#Археолошки наоѓалишта|26 археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[Блаженства]]та''' се девет препораки на [[Исус Христос|Христос]] („Блажени се...“) изречени во неговата [[Беседа на гората]]? * ... дека според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека кај тиквешкото село '''[[Росоман]]''' се наоѓало едно од двете '''[[пристаниште|речни пристаништа]]''' во Вардарска Македонија, од кое се испорачувале земјоделски производи во Солун сè до 1912 година? * ... дека вистинското име на [[Фреди Меркјури]] е '''[[Фреди Меркјури|Фарух Булсара]]'''? * ... дека 98&nbsp;% од познатите '''[[потенцијално опасно тело|потенцијално опасни тела]]''' не се закана по [[Земја]]та во следните 100 години? * ... дека '''[[Хипарх]]''' се смета за основач на '''[[тригонометрија]]та'''? * ... дека '''[[Антипа Пергамски|Св. Антипа Пергамски]]''' се смета за заштитник на [[стоматологија|забарите]] и оние со забоболка? * ... дека најголемиот дел од '''[[Антарктик]]от''' се смета за '''[[пустина]]'''? * ... дека индиското име на '''[[Индија]]''' е '''Барат''' (भारत)? * ... дека годинава '''[[Википедија]]''' прослави 20 години постоење? * ... дека '''[[Македонски народен театар#Историја|првиот театар во Скопје]]''' („Ада Кафе“) е отворен во 1906 година? * ... дека градот '''[[Пешкопеја]]''' во денешна Албанија во средновековието се нарекувал ''Пресоленград''? * ... дека '''[[Наум Миладинов]]''' (1817-1897), братот на [[Браќа Миладиновци|Димитар и Константин Миладинови]], бил првиот запишувач на [[македонски народни песни|македонските народни песни]] во [[музичка нотација]]? == 2020 == * ... дека [[Мариово|мариовското]] село '''[[Витолиште]]''' има барем '''[[Витолиште#Археолошки наоѓалишта|22 археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[колибри]]то''' е единствената птица способна да лета наназад? * ... дека '''[[Кралско друштво|Кралското друштво]]''' од [[Лондон]] е најстарата академија на науките во светот, основана во 1660 година? * ... дека скопската населба '''[[Радишани]]''' е '''[[Катастарска Парцела 781 (Радишани)|населена уште од римско време]]'''? * ... дека '''[[Луј XIX]]''' кралувал со Франција само 20 минути, пред самиот да [[абдикација|абдицира]]? * ... дека според едно предание, основач на [[Лихнид]] (денешен Охрид) е легендарниот јунак '''[[Кадмо]]''', прогонет [[Феникија|Феничанец]] кој бил првиот смртник на чија свадба биле присутни олимписките божества? * ... дека во археолошкото наоѓалиште '''[[Старо Бонче (археолошко наоѓалиште)|Старо Бонче]]''' (Прилепско) се смета дека се наоѓаат остатоците од кралскиот дворец на [[Пелагонија]], во чија близина е погребан кралот на [[Пелагонци]]те? * ... дека '''[[калциум]]от''' е најзастапениот [[метал]] во човечкото тело? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р. Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека ѕвездата '''[[VY Големо Куче]]''' е дури три милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека единствениот познат организам кој се смета за '''[[биолошка бесмртност|биолошки бесмртен]]''' е медузата '''''[[Turritopsis nutricula]]'''''? * ... дека поимот '''[[кварц]]''' е германска варијанта на [[полски јазик|полското]] ''kwardy'', што значи „тврд“, и го има истиот корен како македонскиот збор? * ... дека тврдината '''[[Маркови Кули (Водно)|Маркови Кули]]''' (Чрнче) на планината [[Водно]] датира од '''[[VI век]]'''? * ... дека '''[[ентомологија]]та''' е гранка на зоологијата која се занимава со изучување на [[инсекти]]те? * ... дека '''[[Плимут (Монтсерат)|Плимут]]''' на островот [[Монтсерат]] е единствениот [[главен град]] на светот без жители? * ... дека според една теорија, кратовското село '''[[Шлегово]]''' е наречено по [[Германци|германските]] рудари доселени од областа [[Шлеска]]? * ... дека '''[[Прусија]]''' како политички ентитет престанала да постои дури во '''[[1947]]''' година? * ... дека '''[[гавран]]от''' е '''[[песнопојна птица]]''', иако неговото гракање е непријатно за човечките уши? * ... дека '''[[Лахта-центар]]от''' во [[Санкт Петербург]] е највисока градба во Европа со 462&nbsp;м? * ... дека и покрај класичниот [[османлиска архитектура|османлиски изглед]], џамијата '''„[[Чамлиџа-џамија|Чамлиџа]]“''' во [[Истанбул]] е изградена во 2019 година? * ... дека руско-германската вселенска опсерваторија „'''[[Спектар-РГ]]'''“ се очекува да даде слика за 100.000 [[галактичко јато|јата од галаксии]]? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека половината [[сојузни држави на САД]] носат имиња '''[[потекло на имињата на сојузните држави на САД|добиени од домородните американски јазици]]'''? * ... дека '''[[даб]]от''' му припаѓа на семејството на '''[[буки]]те''' (''Fagaceae'')? * ... дека островот '''[[Свети Мартин (остров)|Свети Мартин]]''' во [[Карипско Море|Карипското Море]] е поделен на меѓу [[Франција]] и [[Холандија]]? * ... дека средновековниот утврден град '''[[Женско (тврдина)|Женско]]''' во [[Кукушко]] бил така наречен бидејќи имал толку силни кули и бедеми, што можеле да го бранат жени? * ... дека '''[[Горчливо Езеро|Горчливото Езеро]]''' во [[Кукушко]], [[Егејска Македонија]] е трипати [[соленост|посолено]] од [[Мртво Море|Мртвото Море]]? * ... дека [[Александар Македонски]] се образувал три години кај филозофот [[Аристотел]] во неговото училиште „'''[[Миески нимфеј]]'''“ кај селото [[Копаново]] во [[Негушко]], [[Егејска Македонија]]. * ... дека '''[[унгарски јазик|унгарскиот јазик]]''' има дури '''18 [[падеж]]и'''? * ... дека општината '''[[Барле-Хертох]]''' ја има најсложената [[државна граница]] во светот, со бројни енклави и ексклави на [[Белгија]] и [[Холандија]] една во друга? * ... дека '''[[Маличко Езеро|Маличкото Езеро]]''', помеѓу [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] на север и градот [[Горица (Албанија)|Горица]] (Корча) на југ, е исцедено во 1940-тите во борба против [[маларија]]та? * ... дека најголемото езеро во Британија, '''[[Лох Неј]]''', е во сопственост на Ерлот од Шафтсбери? * ... дека геолошкиот период [[јура]] е наречен по планинскиот венец '''[[Јура (планински венец)|Јура]]''' меѓу Франција и Швајцаревија, како нејзино типско подрачје? * ... дека '''[[Хипарх]]''' (II век п.н.е.) се смета за основоположник на [[тригонометрија]]та? * ... дека селото '''[[Долни Дисан]]''' во [[Неготинско]] има исклучително [[палеонтологија|палеонтолошко]] наоѓалиште, каде се откопани коски од [[камила|камили]], [[жирафа|жирафи]], [[лав]]ови, [[хиена|хиени]], [[мастодонт]]и и [[хипарион]]и стари 10 милиони години? * ... дека историско-географската област '''[[Мрвачко]]''' во [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]] го носи името на македонската етнографска група [[Мрваци]], така наречени поради трошките и правот врз нивната облека бидејќи се занимавале со [[рударство]]? * ... дека '''[[Општина Прилеп]]''' е најголемата [[општини во Македонија|општина]] во Македонија по површина? * ... дека '''[[едноотворни]]те''' (клунарите и клунестите ежови) се единствените [[цицачи]] што [[јајценосни животни|несат јајца]]? * ... дека во [[Африка]] има дури 535 јазици од групата '''[[банту-јазици|банту]]'''? * ... дека руската песна „'''[[Калинка (песна)|Калинка]]'''“ не е изворна народна песна, туку композиција на '''[[Иван Ларионов]]''' од 1860 г.? * ... дека според едно старо предание, во реката '''[[Брегалница]]''', на подножјето на [[Плачковица]] живеел воден '''[[змеј]]''', кој имал задача од '''[[Пајонци|пајонските кралеви]]''' да го брани Светиот Град од непријателите? * ... дека '''[[Јелоустоун]]''' е првиот [[национален парк]] во светот, отворен во 1872 година? * ... дека според една претпоставка, [[меглен]]ското село '''[[Преб’диште]]''' е наречено по [[Пребонд]], кнезот на [[македонски Словени|македонските Словени]]? * ... дека '''[[морска милја|морската милја]]''' е единица за должина која изнесува околу една [[лачна минута]] географска должина долж некој [[меридијан]]? * ... дека преспанското село '''[[Стење]]''' има [[Стење#Културни и природни знаменитости|5 цркви]] и [[Стење#Културни и природни знаменитости|6 археолошки наоѓалишта]]? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека градот '''[[Скопје]] [[електрификација|почнал да користи електрична енергија]]''' во '''[[1909]]''' година? * ... дека '''[[патишта во Македонија|патната мрежа на Македонија]]''' има вкупна должина од дури 14.182 километри? * ... дека францускиот двокрилец од марката „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') станал првиот комерцијален патнички авион во Македонија, кој почнал да го опслужува [[Меѓународен аеродром Скопје|Скопскиот аеродром]] во 1928&nbsp;г. со превозникот „[[Аеропут]]“? * ... дека галаксијата '''[[GN-z11]]''' е најдалечниот и најстариот пронајден астрономски објект во вселената, на растојание од 32 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од Земјата? * ... дека '''[[црна смрт|црната чума]]''' дошла во Европа преку [[Република Џенова|џеновските трговци]] од [[Феодосија|Кафа]] (денешна Феодосија) во [[Крим]], кога [[Монголско Царство|монголската војска]] ги катапултирала заразените тела на мртвите војници при опсадата на градот? * ... дека земјата '''[[Црна Гора]]''' е наречена по планината '''[[Ловќен]]''' која во минатото била прекриена со густи темни шуми? * ... дека некогашните '''[[Ниски Земји]]''' прераснале во денешните држави [[Белгија]], [[Луксембург]] и [[Холандија]], како и областа [[Француска Фландрија]]? * ... дека првиот христијанин во Европа, '''[[Света Лидија Македонка|Лидија Македонката]]''', е покрстена во [[Филипи]] кај денешното с.&nbsp;'''[[Рахче]]''' во Кавалско, Егејска Македонија? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во непосредно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго [[блато]]“? == 2019 == * ... дека во [[Ресенско]] постојат '''[[Список на археолошки локалитети во Ресенско|барем 125 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[UY Штит]]''', најголемата [[ѕвезда]] позната на астрономијата, е 3,7 милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека вештачкото '''[[Владовско Езеро]]''' недалеку од градот [[Воден]], Егејска Македонија, е дом на преку 250 видови [[птици]]? * ... дека македонскиот народ во минатото галаксијата '''[[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]''' ја нарекувал '''[[Гумно]]''' поради големата сличност на обликот? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека '''[[Аралско Езеро|Аралското Езеро]]''' е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката [[Аму Дарја]] за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека '''[[стоболка]]та''' (''Spermophilus citellus'') е така наречена поради народното верување дека лечи од сто болести? * ... дека '''[[Јеловјане]]''' и '''[[Урвич]]''' во [[Горни Полог]] (Тетовско) се '''[[Горанци|горански села]]''', иако не се во областа [[Гора (област)|Гора]]? * ... дека римскиот пат '''[[Вија Егнација]]''' е наречен по нејзиниот градител — [[Гнеј Егнациј]], проконзул на [[Македонија (римска провинција)|Македонија]]? * ... дека историско-географската област '''[[Чеч]]''' се протега во [[Пиринска Македонија|Пиринска]] и [[Егејска Македонија]], но дел од нејзиното население живее во [[Одринско]], [[европска Турција]]? * ... дека првото '''[[сметачко глувче]]''' е направено во [[1964]]&nbsp;г. како изум на американскиот инженер [[Даглас Енгелбарт]]? * ... дека Русумскиот мост на реката '''[[Кагера]]''' го прешле дури 250&nbsp;000 лица во рок од 24 часа, бегајќи во [[Танзанија]] од [[геноцид]]от во [[Руанда]]? * ... дека целата '''[[Британска Индоокеанска Територија]]''' (аргипелагот [[Чагос]]) воопшто нема постојано население? * ... дека '''[[стапчиња за јадење|стапчињата за јадење]]''' влегле во широка употреба дури за време на династијата [[Минг (династија)|Минг]] (XIV-XVII век), иако постоеле со илјадалетија? * ... дека [[Општина Долнени]] има дури '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско|184 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека споменикот „'''[[Валхала (споменик)|Валхала]]'''“ кај [[Регенсбург]] е здание во облик на антички храм кое ги чествува великаните од историјата на [[германски народи|германските народи]]? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во [[III век]]? * ... дека музејот '''[[Уфици]]''' во [[Фиренца]] еден од најстарите и најпосетуваните во светот? * ... дека '''[[Малдиви]]те''' имаат просечна '''[[надморска висина]]''' од само 1,5&nbsp;м? * ... дека на [[Кавказ]]от има дури три непризнаени држави — '''[[Абхазија]]''', '''[[Јужна Осетија]]''' и '''[[Нагорно-Карабах|Нагорно-Карабах (Арцах)]]'''? * ... дека рускиот космонаут '''[[Алексеј Леонов]]''' е првиот човек во историјата кој излегол во отворена вселена? * ... дека вредностите на '''[[водороден показател|водородниот показател]]''' ('''pH''') за [[киселост]] или [[базност]] се [[логаритам]]ски? * ... дека [[цар на Мексико|мексиканскиот цар]] '''[[Максимилијан I (Мексико)|Максимилијан I]]''' бил помлад брат на австрискиот цар [[Франц Јосиф I]]? * ... дека првите '''[[град]]ови''' настанале во '''[[Сумер]]ија''' во IV милениум п.н.е.? * ... дека '''[[Средноатлантски Гребен|Средноатлантскиот Гребен]]''' е дел од подводен верижен систем кој се протега 40.000&nbsp;км низ целиот свет? * ... дека англискиот збор ''Thursday'' ([[четврток]]) доаѓа од [[старонордиски јазик|старонордискиот]] ''Þorsdagr'', што значи „Ден на богот [[Тор (митологија)|Тор]]“. * ... дека сè до 2015 г. во '''[[Западни Фјордови|Западните Фјордови]]''' на [[Исланд]] важел закон дека секој Баскиец виден на таа територија треба да се убие на лице место? * ... дека '''[[ISBN|меѓународниот стандарден книжен број]]''' (ISBN) е воведен во '''[[1970]]''' година? * ... дека селото '''[[Старо Коњарево]]''', [[Струмичко]] се наоѓа [[:Податотека:Старо Коњарево во Општина Ново Село.svg|на тромеѓата]] помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека зборот „[[вулкан]]“ доаѓа од островот '''[[Вулкано]]''' во [[Тиренско Море|Тиренското Море]] северно од Сицилија? * ... дека првата '''[[банкнота]]''' во Европа е издадена во '''[[1661]]''' година? * ... дека '''[[елкар]]ите''' се [[црви]] чии „гранчиња“ се пипки за собирање на [[планктон]]? * ... дека [[домашна овца|домашната овца]] потекнува од '''[[ерменски муфлон|ерменскиот муфлон]]'''? * ... дека '''[[Општина Василево]]''' се смета за македонската престолнина на '''[[праз]]от'''? * ... дека [[сојузни држави на САД|сојузната држава]] '''[[Род Ајленд]]''' во САД всушност е континентална, а не островска? * ... дека во Полска има дури '''[[Струга (појаснување)|8 населени места со име Струга]]'''? == 2018 == * ... дека '''[[Алеф-број|алеф-нула]]''' (<math>\aleph_0</math>) е најмалиот бесконечен [[кардинален број]]? * ... дека, според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека најисточната точка во Европа е ’ртот '''[[Флисингски]]''' во архипелагот [[Нова Земја]], Русија? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека во [[Папуа Нова Гвинеја]] се говорат дури '''[[јазици во Папуа Нова Гвинеја|850 различни јазици]]'''? * ... дека елементот '''[[цинк]]''' (Zn) е наречен по [[германски јазик|германскиот]] поим ''Zinke'', што значи „забец“? * ... дека според [[кинеска астрологија|кинеската астрологија]], [[2018]] е '''[[куче (хороскопски знак)|Година на кучето]]'''? * ... дека последниот говорник на '''[[далматински јазик|далматинскиот јазик]]''' починал во 1898 г.? * ... дека '''[[Бараково (Пиринско)|Бараково]]''' е единственото село во [[Пиринска Македонија]] вон денешната [[Благоевградска област]]? * ... дека '''[[Видринец]]''' е најмалиот од четирите [[преспа]]нски острови? * ... дека '''[[Анастас Коцарев]]''' кој соработувал со Марија Кири, е единствениот Македонец што со своето дело бил многу блиску до добивање на Нобеловата награда? * ... дека златната рипка е вид '''[[караши|караш]]'''? * ... дека откако ќе достигнат зрелост, женките кај некои '''[[еднодневки]]''' живеат само пет минути? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека со должина од 5-6&nbsp;см, '''[[пчелесто колибри|пчелестото колибри]]''' од [[Куба]] е најмалата птица на светот? * ... дека '''[[лилјаци]]те''', хранејќи се со штетници, му заштедуваат 3 милијарди долари годишно на американското [[земјоделство|земјоделско]] стопанство? * ... дека '''[[Кристофер Колумбо]]''' никогаш не стапнал на самиот [[Северна Америка|северноамерикански континент]]? * ... дека островите [[Голем Диомид|Голем]] и [[Мал Диомид|Мал Диомид]] во [[Берингов Проток|Беринговиот Проток]] имаат '''[[меѓународна датумска граница|временска разлика од 21 час]]''' и се во различен календарски ден, иако се на растојание од само 3,8&nbsp;км? * ... дека '''[[калциум]]от''' е најзастапениот [[метал]] во човечкото тело? * ... дека '''[[Западносибирска Низина|Западносибирската Низина]]''' е најголемата [[рамница]] на светот? * ... дека '''[[кикиритки]]те''' потекнуваат од [[Јужна Америка]]? * ... дека со преку 700 цркви, градот '''[[Нешвил]]''' во [[Тенеси]], САД го нарекуваат „[[протестантство|Протестантскиот]] [[Ватикан]]“ и „Токата на [[Библиски појас|Библискиот појас]]“? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека според една теорија, селото '''[[Шлегово]]''' е наречено по [[Германци|германските]] рудари доселени од областа [[Шлеска]]? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во III век? * ... дека првите професионални '''[[пожарникарство|противпожарни служби]]''' во Македонија се појавиле во '''[[1836]]''' година? * ... дека на почетокот од [[наша ера|нашата ера]], градот '''[[Рим]]''' имал милион жители? * ... дека планината '''[[Аконкагва]]''' крај аргентинско-чилеанската граница е највисоката [[планина]] надвор од Азија? * ... дека '''[[Југословенска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] (ЈАЗУ)''' во [[Загреб]] е основана во 1861 г. како матична културно-научна установа на сите [[Јужни Словени]]? * ... дека најдалечната забележана ѕвезда, наречена '''[[Икар (ѕвезда)|Икар]]''', се наоѓа на растојание од 9 милијарди светлосни години од Земјата? * ... дека во [[Русија]] живеат преку '''[[народи во Русија|186 народи]]'''? * ... дека титулата '''[[Свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... дека селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко е населено место со најкраткото име во [[Македонија]]? == 2017 == * ... дека '''[[чума]]та''' дошла во Европа преку [[Република Џенова|џеновските трговци]] од [[Феодосија|Кафа]] (денешна Феодосија) во [[Крим]], кога [[Монголско Царство|монголската војска]] ги катапултирала заразените тела на мртвите војници при опсадата на градот? * ... дека во [[САД]] има дури 31 округ со името '''[[Вашингтон (округ)|Вашингтон]]'''? * ... дека '''[[Африка]]''' се протега на сите четири '''[[Земјини полутопки|полутопки]]'''? * ... дека '''[[молња]]та''' при удар достигнува темепратура од 30.000 [[келвин]]и, петпати поголема од онаа на [[Корона|површината]] на Сонцето? * ... дека во '''[[Дихово]]''', [[Битолско]] во 1883 г. е отворена првата текстилна фабрика на Балканот? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека '''[[Општина Прилеп]]''' е најголемата [[општини во Македонија|општина]] во Македонија по површина? * ... дека во [[Кина]] живеат '''[[список на народности во Кина|56 официјално признаени народности]]'''? * ... дека [[Скопје]] лежи на '''[[42. северен напоредник|ист напоредник]]''' со северна [[Јапонија]] ([[Хокаидо]])? * ... дека големиот древномакедонски војсководец '''[[Кратер (војсководец)|Кратер]]''' е роден кај [[Рупишта]], [[Костурско]]? * ... дека кон крајот на 1940-тите, [[Тетово]] имал [[Аеродром Тетово|'''воен аеродром''']], своевремено најмодерен на целиот [[Балкански Полуостров]]? * ... дека молецот '''''[[Neopalpa donaldtrumpi]]''''' е наречен по американскиот претседател [[Доналд Трамп]] поради сличноста во „фризурите“? * ... дека '''[[врвен кварк|врвниот кварк]]''' е најмасивната [[елементарна честичка]] во природата, тешка колку цел [[атом]] на [[волфрам]]от? * ... дека [[Греамова Земја|Греамовата Земја]] на [[Антарктик]]от има крајбрежен нунатак ([[чука]]) наречен '''[[Итар Пејо (нунатак)|Итар&nbsp;Пејо]]''' во чест на македонскиот народен јунак? * ... дека [[Пробиштипско|пробиштипското]] селото [[Лесново]] лежи во јасно сочуван фосилен кратер на вулканска купа, позната како '''[[Лесновска Купа]]'''? * ... дека според легендата на мештаните, името на [[ресенско]]то село '''[[Арвати]]''', близу [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] потекнува од народот [[Хрвати]]? * ... дека со должина од 27&nbsp;м, реката '''[[Репруа]]''' во [[Абхазија]] е веројатно најкратката на светот? * ... дека преспанското село '''[[Стење]]''' има [[Стење#Културни и природни знаменитости|5 цркви]] и [[Стење#Културни и природни знаменитости|6 археолошки наоѓалишта]]? * ... дека името на денешната скопска населба [[Црниче]] потекнува од средновековната тврдина '''[[Маркови Кули (Водно)|Чрнче]]''' на [[Водно]]? * ... дека '''[[ентомологија]]''' е науката што се занимава со проучување на [[инсекти]]те? * ... дека '''[[синапсиди]]те''' се нарекуваат и „працицачи“ бидејќи се сметаат за најрани предци на [[цицачи]]те? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора планина по висина планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? == 2016 == * ... дека '''[[UY Штит]]''', најголемата [[ѕвезда]] позната на астрономијата, е 3,7 милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека '''[[гренландска ајкула|гренландската ајкула]]''' е најдолговечното [[’рбетници|’рбетно животно]] на светот, кое може да живее до 5 века? * ... дека годинава '''[[голф на Летните олимписки игри 2016|голфот]]''' се враќа како [[олимписки спорт]] по цели 112 години? * ... дека според една од тезите, поимот „'''[[вегетаријанство]]'''“ потекнува од [[латински јазик|латинскиот]] поим ''vegetus'' (жив, енергичен), наместо од [[англиски јазик|англискиот]] ''vegetable'' ([[зеленчук]])? * ... дека градот '''[[Пробиштип]]''' според статистичките и пописни податоци '''не постои''' како посебна статистичка единица? * ... дека [[бурма]]нскиот дипломат и [[Генерален секретар на Обединетите Нации|Генерален секретар на ООН]], '''[[У Тант]]''' (1909-1974) е '''[[почесни граѓани на Скопје|почесен граѓанин на Скопје]]'''? * ... дека куполата на '''[[Пантеон (Рим)|Пантеонот]]''' во [[Рим]] (II век) е направена од [[бетон]] — материјал кој е подоцна заборавен, и повторно воведен дури во [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]] (XVIII-XIX век)? * ... дека со смртта на [[цар на Светото Римско Царство|царот]] '''[[Лудвиг Побожниот]]''' ({{крат|вл.|владеел}} 814–840), по негова замисла [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] е поделено на три дела од кои потекнуваат денешните земји [[Германија]], [[Франција]] и [[Италија]]? * ... дека од годинава, градот [[Днепропетровск]] во Украина го носи името '''[[Днепар (град)|Днепар]]''' (''Дніпро''), отстранувајќи го споменот за [[Петар Велики]] како руски цар и водејќи се исклучиво по [[Днепар|истоимената река]]? * ... дека првата '''[[подморница]]''' ја конструирал холандскиот пронаоѓач Корнелиус Дребел во 1620 г. и ја прикажал на јавноста во реката [[Темза]] во Лондон? * ... дека првиот '''[[компактен диск]]''' е издаден во [[1982]] година? * ... дека црквата „'''[[Црква „Св. Стефан“ - Конче|Св. Стефан]]'''“ во [[Конче]] (изг. 1366 г.) е најстариот зачуван објект во тој крај? * ... дека [[око]]то на '''[[ној]]от''' му е поголемо од [[мозок]]от? * ... дека '''[[Перуќица]]''' е една од малкуте преостанати прашуми во Европа? * ... дека во 2013 г. општината '''[[Чешиново-Облешево]]''' е прогласена за '''[[Европско село на штркот|европска престолнина на штркот]]'''? * ... дека '''[[Џу Си]]''' се смета за најважниот [[конфуцијанство|конфуцијански]] филозоф по самиот Конфуциј? * ... дека руската песна '''„[[Калинка (песна)|Калинка]]“''' не е изворна народна песна, туку композиција на [[Иван Ларионов]] од 1860 г.? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата Ајватово и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека првото '''[[интегрално коло]]''' е осмислено во 1958 г. од Џек Килби? * ... дека Византијците успеале да ја надвладеат '''[[Петар Делјан|војската на Петар Делјан]]''' само поради помошта од Викиншката гарда на [[Харалд Суровиот]] — подоцна крал на Норвешка како Харалд III, крунисан со воената слава како „''опустошувач и разорувач на Македонија''“ и опеан во скандинавска сага? * ... дека најкрвавиот судир во историјата е '''[[Сталинградска битка|Сталинградската битка]]''' со речиси 2&nbsp;милиони изгубени животи? * ... дека бројот на '''[[кафеава мечка|мечките]]''' во Македонија бележи повеќе од тројно зголемување во периодот помеѓу 2010 и 2014 г.? * ... дека во [[1836]] г. '''[[Кратово]]''' имало 56.000 жители? * ... дека во '''[[Црква „Св. Петка“ - Радибуш|црквата „Св. Петка]]''' во селото [[Радибуш]] има издлабен приказ на сонце со сосема ист дизајн како на '''[[Знаме на Македонија|македонското знаме]]'''? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека во 1900 г. '''[[Влае]]''' имало само 40 жители? * ... дека годинава '''[[Википедија]]''' прославува '''[[Википедија:Википедија 15|15 години постоење]]'''? * ... дека '''[[водна регулација во Горен Харц|водната регулација на Горен Харц]]''' е најсложениот хидросистем во Европа? * ... дека '''[[знаме на Шкотска|знамето на Шкотска]]''' како симбол го носи [[Андреин крст|Андреиниот крст]], на кој се смета дека е распнат [[Апостол Андреја]] — заштитник на Шкотска? * ... дека [[Општина Долнени]] има дури '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско|184 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека на 6 декември 2015 г. народот на [[Ерменија]] на '''[[референдум]]''' изгласал земјата да стане '''[[парламентарна република]]''', заменувајќи го дотогашниот полупретседателски систем? * ... дека скопското село '''[[Брњарци]]''' има дури 4 археолошки наоѓалишта? * ... дека '''[[Сема Ќен]]''' (II-I в. п.н.е.) се смета за најголемиот кинески [[историчар]] на сите времиња? * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? ==2015== * ... дека највисоката планина во [[Северна Америка]] во август 2015 г. го вратила свеоето старо име — '''[[Денали]]''', заменувајќи го со претходното „Макинли“? * ... дека се смета дека археолошкото наоѓалиште '''[[Старо Бонче (археолошко наоѓалиште)|Старо Бонче]]''' (Прилепско) се наоѓаат остатоците од кралскиот дворец на [[Пелагонија]], во чија близина е погребан кралот на [[Пелагонци]]те? * ... дека првиот патнички [[авион]] во Македонија бил „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') од француско производство? * ... дека според едно старо предание, во реката [[Брегалница]], на подножјето на [[Плачковица]] живеел воден змеј, кој имал задача од [[Пајонци|пајонските кралеви]] да го брани Светиот Град од непријателите? * ... дека папагалот [[мал александар]] (''Psittacula krameri'') го носи името на кралот [[Александар III Македонски]], за кој се смета дека ги довел птиците од овој род во [[Средоземјето]] од [[Пенџаб]] како подароци за аристократијата и дипломатите? * ... дека '''[[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]]''' е отворена во 1926 г.? * ... дека '''[[Ерменска апостолска црква|Ерменската апостолска црква]]''' е првата национална црква во светот? * ... дека тврдината '''[[Маркови Кули (Водно)|Маркови Кули]]''' (Чрнче) на планината [[Водно]] датира од [[VI век]]? * ... дека суперавтомобилот '''[[Ламборгини Сесто Елементо]]''' е наречен по [[атомски број|атомскиот број]] на [[јаглерод]]от во [[периоден систем на елементите|периодниот систем на елементите]]? * ... дека '''[[хмељ]]от''' му припаѓа на семејството [[конопи]] (''Cannabaceae'')? * ... дека [[Пајонци|пајонското]] племе '''[[Агријани]]''' (Граи) редовно учествувало како наемна војска низ историјата на [[Македонско Кралство|Македонското Кралство]] и [[Македонска Империја|Македонската Империја]]? * ... дека советскиот писател [[Андреј Платонов]] (1899-1951) се смета за предвесник на [[егзистенцијализам|егзистенцијализмот]]? * ... дека селото '''[[Долни Дисан]]''', [[Неготинско]] има исклучително [[палеонтологија|палеонтолошко]] наоѓалиште, каде се откопани коски од [[камила|камили]], [[жирафа|жирафи]], [[лав]]ови, [[хиена|хиени]], [[мастодонт]]и и [[хипарион]]и стари 10 милиони години? * ... дека палеолитската статуетка '''[[Вјестоничка Венера]]''' најдена кај [[Брно]], Чешка е најстарата досега пронајдена [[керамика|керамичка]] ракотворба? * ... дека '''[[Постојнска Јама|Постојнската Јама]]''' е првото место што добило [[електрична светилка|електрично осветлување]] (1884) во [[Словенија]], дури и пред [[Љубљана]]? * ... дека '''[[џин-тоник]]''' настанал од потребата да се натераат британските морнари да примаат [[кинин]]ска вода (тоник) против [[маларија]] со додавање на [[лимета]] и [[џин]] за вкус? * ... дека во [[Ресенско]] постојат '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Ресенско|барем 125 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека во микродржавата '''[[Либерланд]]''' помеѓу Србија и Хрватска е всушност поголема по површина од [[Ватикан]] или [[Монако]]? * ... дека во [[Гостиварско]] постојат '''[[Список на археолошки локалитети во Гостиварско|барем 138 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]]''' е отворена во 1926 г.? ==2014== * ... дека '''[[Македонци во Аргентина|македонската заедница во Аргентина]]''' брои околу 30.000 жители? * ... дека „'''[[Тур Даун Андер]]'''“ е втората по посетеност велосипедска трка во светот, веднаш по „[[Тур де Франс]]“? * ... дека сите досегашни [[крал на Саудиска Арабија|кралеви на Саудиска Арабија]] се синови на кралот Абдулазиз (првиот владетел со оваа титула)? * ... дека според старите македонски преданија, '''[[Богојавление]]''' има претхристијанско потекло, поврзано со богот [[Дајбог]] кој се појавувал и ги исполнувал желбите на луѓето? * ... дека '''[[Атанас Бадев]]''' (1860-1908) се смета за еден од првите професионално школувани македонски [[композитор]]и? * ... дека '''[[херпетологија]]та''' е гранка на [[зоологија]]та што се занимава со проучување на [[водоземци]]те? * ... дека [[Индија]] е поделена на '''[[Сојузни држави и територии на Индија|28 сојузни држави и 8 сојузни територии]]'''? * ... дека [[Георг Фридрих Хендл|Хендловата]] „'''[[Музика на вода]]'''“ е компонирана за кралскиот спектакл на барки на [[Темза]] приреден за [[Џорџ I]]? * ... дека [[Скопска Црна Гора]] е наречена „Скопска“ за да се различи од '''[[Црна Гора (Егејска Македонија)|истоимената планина]]''' помеѓу [[Сер (округ)|Серско]] и [[Драма (округ)|Драмско]] во североисточна [[Беломорска Македонија]]? * ... дека битолскиот деец од [[Македонски Евреи|еврејско потекло]] '''[[Рафаел Камхи]]''' се смета за еден од најголемите финансиери на [[ВМРО|Македонската револуционерна организација]]? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека селото '''[[Вирово]]''', [[Демирхисарско]] е прогласено за [[културно наследство на Македонија]] како „стопанска целина“ поради своите познати традиционални валавници? * ... дека '''[[Хелсинки]]''' претставува најсеверниот главен град во рамките на [[Европска Унија|Европската Унија]]? * ... дека македонскиот народ во минатото галаксијата '''[[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]''' ја нарекувал '''[[Гумно]]'''? * ... дека женката на [[елен]]от се нарекува '''[[кошута]]'''? * ... дека '''[[поскок]]от''' е најотровна змија во [[Македонија]] и цела [[Европа]]? * ... дека филозофот '''[[Готфрид Вилхелм Лајбниц]]''' по татко бил [[Лужички Срби|Лужички Србин]]? * ... дека '''[[Јудит Полгар]]''' се смета за најдобра шахистка на сите времиња? * ... дека и покрај долгата историја и службениот статус, '''[[ирски јазик|ирскиот јазик]]''' како [[мајчин јазик|мајчин]] го користи само многу мал дел од населението на [[Ирска]]? * ... дека во [[Поречие]]то има '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Поречко|преку 60 досега пронајдени]]''' археолошки наоѓалишта? * ... дека според [[Национална класификација на културното наследство/Духовно|Националната класификација на културното наследство на Македонија]], верувањето во '''[[пелин]]от''' како света и лековита билка се смета за категорија на духовно наследство на земјата? * ... дека родителите на [[Цар Самоил]] се погребани во преспанско-леринското село '''[[Герман (Леринско)|Герман]]'''? * ... дека во местото '''[[Прора]]''' на островот [[Риген]] во [[Германија]] е изградено одморалиште кое претставува најголемиот угостителски објект во светот со сместивост од 20.000 легла? * ... според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... највисоката точка во [[Холандија]] е ридот '''[[Фалсерберг]]''' со само 322,7&nbsp;м? * ... ирскиот композитор '''[[Џон Филд]]''' е творец на [[ноктурно]]то, подоцна популаризирано од [[Фредерик Шопен|Шопен]]? * ... глумецот '''[[Никола Ристановски]]''' е роден во чешкиот град '''[[Острава]]'''? * ... планината '''[[Плачковица]]''', според [[Потекло на името Плачковица|едно народно предание]], го добила името како место каде малиот [[Александар III Македонски|принц Александар]] е доведен за да престане да плаче и да стане јунак? * ... дека '''[[едноотворни]]те''' (клунарите и клунестите ежови) се единствените [[цицачи]] што [[јајценосни животни|несат јајца]]? * ... дека користењето на '''[[Катлановско Блато|Катлановското Блато]]''' било регулирано од властите уште од XI век? * ... дека единственото населено место во '''[[Општина Вевчани]]''' е селото [[Вевчани]]? * ... дека вулканската планина '''[[Олимп (Марс)|Олимп]]''' на [[Марс]] е висока дури 22 километри? * ... дека [[чума]]та во Европа стигнала преку монголската војска на '''[[Златната Орда]]'''? * ... дека гробницата во [[Кутлеш]] му припаѓа на кралот [[Филип III Аридеј]]? * ... дека планината '''[[Славјанка]]''' подеднакво припаѓа и на [[Егејска Македонија|Егејска]] и на [[Пиринска Македонија]]? ==2013== * ... се верува дека хунскиот водач '''[[Атила]]''' е погребан во подземна гробница, над која била навртена реката [[Тиса]]? * ... археолошкото наоѓалиште [[Кале (Обедник)|Кале]] во демирхисарското село Обедник кај мештаните се нарекува '''„Куќата на Кралот“'''? * ... во [[Македонија]] има 10 [[ендемизам|ендемски видови]] на '''[[каранфил]]и'''? * ... '''[[гуџаратски јазик|гуџаратскиот]]''' е мајчин јазик на [[Махатма Ганди]] — „Таткото на Индија“ и [[Мухамед Али Џина]] — „Таткото на Пакистан“? * ... '''[[номофобија]]та''' е патолошки страв од немање пристап до [[мобилен телефон]]? * ... '''[[Алеф-број|Алеф-нула]]''' (<math>\aleph_0</math>) е најмалиот бесконечен кардинален број? * ... во [[1970]] година британските власти ги преселиле Чагошаните од архипелагот '''[[Чагос]]''' за да можат [[Американци]]те да основаат воена база на истите? * ... '''[[Розово фламинго|Розовото фламинго]]''' (''Phoenicopterus roseus'') се среќава и во [[Македонија]]? * ... '''[[Природонаучен музеј на Македонија|Природонаучниот музеј на Македонија]]''' е основан во 1926 г.? * ... Селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко го има најкраткото име на населено место во [[Македонија]]? * ... титулата '''[[Свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... познатиот македонски глумец '''[[Ристо Шишков]]''' се подготвувал да стане [[атомска физика|атомски физичар]] пред да се реши за глумата? * ... [[Аралско Езеро|Аралското Езеро]] е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката '''[[Аму Дарја]]''' (негов единствен доток) за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... [[Лазарополе|лазарополскиот]] кнез '''[[Ѓурчин Кокалески|Ѓурчин Кокале]]''' (1775–1863) важи за еден од првите македонски [[преродбеник|преродбеници]]? * ... дека [[даб]]от бил обележје на древните [[крал на Македонија|македонски кралеви]] и свето дрво на [[словенска митологија|словенскиот]] бог [[Перун]] и [[германска митологија|германскиот]] бог [[Тор (бог)|Тор]]? * ... единицата за тежина [[фунта (единица)|фунта]] во Македонија се нарекувала „'''[[Фунта (единица)#Македонска литра|литра]]'''“? * ... '''[[јавански јазик|јаванскиот јазик]]''' го говорат околу 75,5 милиони луѓе — 30&nbsp;% од населението на [[Индонезија]]? * ...денес [[Валонски јазик|'''валонскиот јазик''']] се смета за [[Мртов јазик|скоро исчезнат јазик]], првенствено поради доминацијата на [[Француски јазик|францускиот јазик]] во [[Валонија]] и забраната за употреба на валонскиот јазик од 1952 година? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... [[Тајланд]] е поделен на дури '''[[Покраини во Тајланд|76 покраини]]'''? * ... [[западнофризиски јазик|фризискиот јазик]] е рамноправен со холандскиот во покраината [[Фризија (покраина)|Фризија]]? * ... географскиот центар на Македонија се наоѓа во '''[[Длабок Дол]]''', во атарот на селото [[Долно Врановци]]? * ... [[Википедија]] има '''[[Википедија:Список на википедии|изданија на вкупно 285 јазици]]'''? * ... помеѓу XIV и XVI век, во [[Белорусија]] се користела '''[[белоруска арабица]]''', откако доселените [[Татари-Липки|Татари]] го усвоиле [[белоруски јазик|белорускиот јазик]], задржувајќи го писмото од татарскиот? * ... кај екраните, секој [[пиксел]] е поделен на три „'''[[потпиксел]]и'''“ за трите основни бои (црвена, сина и зелена)? * ... летот со „[[Сојуз 1]]“ го направил '''[[Владимир Комаров]]''' прв човек којшто летал во [[вселенско пространство|вселенското пространство]] повеќе од еднаш, но и прв човек којшто загинал за време на лет во вселената? * ... според [[УНЕСКО]], во [[Македонија]] се зборуваат '''[[Список на загрозени јазици во Македонија|7 загрозени јазици]]'''? * ... титулата '''[[свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[римокатоличка црква|римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... познатиот македонски глумец '''[[Ристо Шишков]]''' се подготвувал да стане [[атомска физика|атомски физичар]] пред да се реши за глумата? * ... [[Аралско Езеро|Аралското Езеро]] е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката '''[[Аму Дарја]]''' (негов единствен дотек) за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... [[Лазарополе|лазарополскиот]] кнез '''[[Ѓурчин Кокалески|Ѓурчин Кокале]]''' (1775–1863) важи за еден од првите македонски [[преродбеник|преродбеници]]? * ... [[розово фламинго|розовото фламинго]] живее во [[Македонија]]? * ... дека [[даб]]от бил обележје на древните [[крал на Македонија|македонски кралеви]] и свето дрво на [[словенска митологија|словенскиот]] бог [[Перун]] и [[германска митологија|германскиот]] бог [[Тор (бог)|Тор]]? * ... [[Србија]] е поделена на '''[[окрузи во Србија|29 окрузи]]'''? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... [[Тајланд]] е поделен на дури '''[[Покраини во Тајланд|76 покраини]]'''? * ... [[западнофризиски јазик|фризискиот јазик]] е рамноправен со холандскиот во покраината [[Фризија (покраина)|Фризија]]? * ... географскиот центар на Македонија се наоѓа во '''[[Длабок Дол]]''', во атарот на селото [[Долно Врановци]]? * ... '''[[Природонаучен музеј на Македонија|Природонаучниот музеј на Македонија]]''' е основан во 1926 г.? ==2012== * ... врвот на вулканот '''[[Чимборасо]]''' ([[Еквадор]]) е најоддалечената точка на [[Земја (планета)|Земјата]] од нејзиниот центар? * ... [[Индија]] има дури '''[[Список на градови во Индија|45 града со повеќе од милион жители]]'''? * ... езерото '''[[Лох Неј]]''' во [[Северна Ирска]] е најголемото езеро на [[Британски Острови|Британските Острови]]? * ... '''[[Музеј на модерната книжевност|Музејот на модерната книжевност]]''' во [[Марбах на Некар|Марбах]] (Германија) е добитник на престижната [[Стерлингова награда]] за архитектура? * ... во 2010, политичката групација '''[[БРИК]]''' е преименувана '''[[БРИКС]]''' со влегувањето на [[ЈАР]]? * ... прочуениот ренесансен уметник '''[[Бенвенуто Челини]]''' бил повеќе пати осудуван за [[содомија]] и убиства? * ... '''[[тајландски јазик|тајландскиот јазик]]''' има пет варијанти на употреба: улична, отмена, беседничка, верска и кралска? * ... '''[[кукувија]]та''' (''Tyto alba'') е најраспространетата копнена птица во светот? * ... '''[[Каролински Остров|Каролинскиот Остров]]''', кој е дел од [[Кирибатите]], била првата територија која на [[1 јануари]] [[2000]] година преминала во новиот милениум? * ... со своите 634 м, новоизградената кула „'''[[Токиско небесно дрво]]'''“ е втора градба по височина во светот? * ... '''[[Грампијански Планини|Грампијанските Планини]]''' зафаќаат речиси една половина од површината на [[Шкотска]]? * ... [[Земја]]та не се [[Земјина ротација|врти]] исправено, туку нејзината '''[[осен наклон|оска е навалена]]''' за 23,44 [[Степен (агол)|степени]]? * ... '''[[Стоболка]]та''' (''Spermophilus citellus'') е така наречена поради народното верување дека лечи од сто болести? * ... во [[Африка]] има дури 535 јазици од групата '''[[банту-јазици|банту]]'''? * ... во [[математика]]та постојат [[бесконечно множество|бесконечности]] со разни големини (кардиналности) кои се претставуваат со '''[[алеф-број]]'''? * ... името на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] е добиено од словенските доселеници, кои дошле од областа покрај реката '''[[Охрже]]''' во [[Чешка]]? * ... неодамна пронајдената '''[[метална микрорешетка]]''' е најлесниот материјал на светот? * ... '''[[Сојомбо (симбол)|националниот симбол на Монголија]]''' е всушност еден од знаците на едно [[Сојомбо писмо|постаро монголско писмо]]? * ... на [[15 март]] [[1948]] започнала '''[[Заминување на децата од селото П’пли|евакуација на децата од селото П’пли]]''', при што било иселено 91 дете во 4 групи? * ... како момче, '''[[Џозеф Далтон Хукер]]''' учествувал во експедицијата на [[Џејмс Кларк Рос]] со која било потврдено постоењето на [[Антарктик]]от? * ... '''[[Ратхаус Хамбург|градското собрание на Хамбург]]''' има 647 соби, 6 соби повеќе отколку [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]]? * ... во [[македонскиот јазик]], покрај [[Вокатив|вокативни падежни остатоци]], постојат и '''[[Граматички категории на именките во македонскиот јазик|акузативни падежни остатоци]]'''? * ... '''[[Костарика]]''' ја укинала својата армија во [[1949]] година? * ... со уривањето на зградата во [[Скопски земјотрес 1963|скопскиот земјотрес во 1963]], фондот на '''[[Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|Народната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“]]''' бил привремено сместен во [[Даут-пашин амам|Даут-пашиниот амам]]? ==2011== * ... според легендата, црквата '''„[[Црква „Св. Андреја“ (Киев)|Св. Андреја]]“''' во [[Киев]] била основана од [[Апостол Андреја]]? * ... во почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], '''[[Окупација на Македонија во Втората светска војна|окупирана Македонија]]''' била поделена помеѓу [[Царство Бугарија|Бугарија]], [[Италија]] и [[Нацистичка Германија|Германија]]? * ... дизајнирањето на '''[[Лара Крофт]]''' било инспирирано од шведската пејачка Нене Чери? * ... градот '''[[Зрењанин]]''' под отоманска власт паднал со помош на српското население на градот? * ... во '''[[Македонија во Првата светска војна|Првата светска војна]]''' биле регрутирани најмалку 44.496 [[Македонци]] во српската армија? * ... во [[2003]] година, '''[[трговија со дрога|глобалната трговија со дрога]]''' остварила приходи од 321,6 милијарди [[американски долар]]и? * ... '''[[Хипарх]]''' се смета за основач на [[тригонометрија]]та? * ... '''[[Халберштат]]''' е местото на првите документирани големи постојани [[оргули]], поставени во [[1361]] година? * ... новиот '''[[Стадион Јувентус|стадион]]''' на [[ФК Јувентус]] бил изграден на местото на поранешниот Деле Алпи? * ... '''[[миксомицети]]те''' се најбројни лигави габи? * ... '''[[Атентат врз Велимир Прелиќ|атентатор]]''' на [[Велимир Прелиќ]] била [[Мара Бунева]]? * ... во '''[[Музеј на македонската борба|Музејот на македонската борба]]''' (''на сликата'') се наоѓаат 109 восочни фигури од личности од македонската историја? * ... '''[[морска милја|морската милја]]''' е единица за должина која изнесува околу една [[лачна минута]] географска должина долж некој меридијан? * ... '''[[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм II]]''' бил последниот цар и крал на Германија? * ... '''[[Ариевско уверение|Ариевското уверение]]''' станало задолжителено за сите чиновници во [[Нацистичка Германија]]? * ... '''[[Харието]]''' бил водач на банда салиски платеници во служба на [[Римско Царство|Римското Царство]]? * ... '''[[тајане]]''' претставува македонски календарски обичај поврзан со празникот раѓањето на [[Свети Јован Крстител]]? * ... '''[[Бабин Јар]]''' е местото каде на 29 и 30 септември 1941 година биле убиени најмалку 33.771 Евреи? * ... '''[[Хилперик II (крал на Франките)|Хилперик II]]''' издал указ според кој им дозволил на жените да го наследуваат татковиот имот? * ... '''[[Германско Царство|Германското Царство]]''' постоело до крајот на Првата светска војна? * ... писателките од семејството '''[[Бронте (семејство)|Бронте]]''' своите дела првично ги издавале под машки псевдоними? * ... '''[[Едвалд Боасон Хаген]]''' станал трет најдобар велосипедист во светот според UCI кога имал само 22 години? * ... '''[[Пепи Манасков]]''', е прогласен за најдобар македонски ракометар на [[20 век]]? * ... '''[[Шри Сатја Саи Баба]]''' тврдел дека е реинкарнација на Саи Баба од Ширди? * ... '''[[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]]''' претставува најстаро православно светилиште на [[Источни Словени|Источните Словени]]? * ... '''[[Филип Жилбер]]''' е првиот Белгиец во историјата, кој победил на трите Арденски класици во една година? * ... '''[[Рајхсвер]]''' претставувале вооружени сили на Германија во периодот од 1919 до 1935 година? * ... '''[[Работничка партија на Кореја|Работничката партија на Кореја]]''' во земјата владее од нејзиното основање во [[1949]] година? * ... '''[[Хорарна астрологија|Хорарната астрологија]]''' е гранка на [[астрологија]]та, при што астрологот одговара на конкретно поставено прашање? * ... '''[[Знаме на Обединетите Нации|знамето на Обединетите Нации]]''' е усвоено во [[1947]] година? * ... функцијата '''[[Премиер на Прусија]]''' постоела од 1702 до 1947 година? * ... Островот '''[[Свети Мартин (остров)|Свети Мартин]]''' во [[Карипско Море|Карипското Море]] е поделен на меѓу [[Франција]] и [[Холандија]]? * ... '''[[Сава]]''', е река која ја обележува северозападната граница на Балканскиот Полуостров? * ... со '''[[Договор од Троа (1420)|Договорот од Троа]]''', англиските владетели требало да го наследат престолот на Франција? * ... '''[[ФК ЦСКА (Москва)|ПФК ЦСКА Москва]]''' е прв руски тим кој некогаш освоил [[УЕФА|европски куп]]? * ... '''[[Сју Гарднер]]''' е тековниот извршен директор на Фондацијата Викимедија во Сан Франциско? * ... '''[[Џон Тошак]]''' е актуелен селектор на Македонската фудбалска репрезентација? * ... споменикот на '''[[Зебрњак]]''' е подигнат во чест на победата на српската војска во [[Кумановска битка|Кумановската битка]], која ја одлучила [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]]? * ... на [[Китино Кале]] над [[Кичево]] постоела '''[[Олга Мицеска (споменик)|голема статуа]]''' ''(фотографија)'' на хероината [[Олга Мицеска]] која поради разголеноста веднаш по поставувањето била урната од страна на тогашните комунистички власти? * ... '''[[Владимир Лисин]]''' е најбогатиот човек во Русија? * ... '''[[Шајлок]]''' е лик во драмата [[Венецијански трговец]] на [[Вилијам Шекспир]]? * ... '''[[Кумановски мировен договор|Кумановскиот договор]]''' стави крај на [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|бомбардирањето на НАТО]] врз [[СР Југославија]]? * ... '''[[Александар Литвиненко]]''' бил отруен со токсичниот радиоактивен изотоп полониум-210? * ... '''[[Екарт Толе]]''' според „Њујорк Тајмс е најпопуларниот автор за духовниот живот во САД? * ... во градот '''[[Хургада]]''', сончевите денови траат 3.800 часа годишно, што е еден од највисоките рекорди во светов? * ... Од Македонија биле протерани повеќе од 10.000 '''[[Депортација на Евреите од Македонија|Евреи]]''' во логорот [[Треблинка]]? * ... '''[[Езеро Восток|езерото Восток]]''' е најголемо од 150-те езера под ледената капа на [[Антарктик]]от? * ... Република Македонија е потписник на '''[[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]''' од 2003 година? * ... '''[[Главоболка]]та''' се појавува најмалку еднаш кај 95% од луѓето и тоа најчесто на возраст од 20 - 40 години? * ... забраната за прикажување на две дела на македонскиот уметник '''[[Александар Станковски]]''' во [[Малта]], предизвикала протести против [[цензура]]та во оваа држава? * ... на '''[[Бахамите]]''' не се плаќа [[данок на доход]], [[данок на додадена вредност]] и [[данок на имот]], кои ја прават земјата една од оние со најконкурентни даночни режими? * ...од првите повеќепартиски избори до денес, во [[Македонија]] продефилирале над сто '''[[Список на политички партии во Македонија|политички партии]]'''? * ...и [[Сатурн]]овата месечина [[Титан (месечина)|Титан]] има свое „[[Охридско Езеро (Титан)|Охридско Езеро]]“, наречено во чест на [[Охридско Езеро|истоименото езеро]] во југозападна [[Македонија]]? * ...eден фосил на '''[[Оклопни риби|оклопна риба]]''' (''[[Materpiscis|Materpiscis attenboroughi]]'') стар 380 милиони години поседува карактеристична градба која укажува на живородност? * ... '''[[герилско градинарство|герилското градинарство]]''' опфаќа одгледување на растенија на земјиште кое е запуштено од неговиот законски сопственик, без негова дозвола? * ...стадионот '''[[Камп ноу]]''' во Барселона има 98.787 седишта, со што е најголемиот стадион во Европа? * ...македонската и украинската Википедија се единствените кирилични изданија на Википедија што го погодиле правилното име на '''[[Весли Снејдер]]'''? * ...главниот лик од серијалот видеоигри „Half-Life“, '''[[Гордон Фримен]]''', никогаш не проговорил? * ... византиското '''[[Биро за варвари]]''' претставува првата позната институција која била задолжена за меѓународните односи на една држава? * ... во светот има 29 земји каде што '''[[Список на земји каде што францускиот е официјален јазик|францускиот јазик е официјален]]'''? * ... '''[[Авети]]те''' се способни да ја завртат својата глава за речиси 360°? * ... '''[[Стигма|стигмите]]''' кои ги имал Свети Пио сосема исчезнале пред да го напушти земскиот живот? * ...инфраструктурата во '''[[Тавантинсују]]''' била толку добра што Часките од [[Кито]] до Куско пренесувале порака за само една седмица? (~1500 km) ==2010== * ... '''[[Хаити]]''' е првата независна држава во Латинска Америка и воедно единствена држава која својата независност ја стекнала преку успешна буна на робови? * ... '''[[Делавер]]''' е првата сојузна држава на САД и првата држава која го ратификувала [[Устав на Соединетите Американски Држави|уставот на САД]]? * ...по зголемено внесување на [[јаглехидрат]]и, една десетина од [[Црн дроб|црнодробната]] маса може да постои како '''[[гликоген]]'''? <li>... '''[[Боцвана]]''' е една од најслабо корумпираните држави во [[Африка]], на исто ниво со [[Португалија]]? <li>... '''[[Стигма|стигмите]]''' кои ги имал '''[[Свети Пио]]''', во текот на животот, му исчезнале пред да го напушти земскиот живот? <li>...матичниот народ на '''[[Монако]]''', ''Моначани'', е всушност '''[[Монако#Демографија|малцинство]]''' во својата држава? <li>... дека инфраструктурата во '''[[Тавантинсују]]''' била толку добра што '''[[Часки]]те''' од [[Кито]] до [[Куско]] пренесувале порака за само една седмица? <li>... '''[[Хаити]]''' е првата независна држава во '''[[Латинска Америка]]''' и воедно единствена држава која својата независност ја стекнала преку успешна буна на '''[[роб]]ови'''? <li>... '''[[Делавер]]''' е првата [[Сојузни држави на САД|сојузна држава на]] [[САД]] и првата држава која го ратификувала '''[[Устав на САД|уставот на САД]]'''? <li>... после зголемен внес на [[јаглехидрат]]и, една десетина од [[Црн дроб|црнодробната]] маса може да постои како '''[[гликоген]]'''? <li>... '''[[Бутан]]''' е единствената држава во светот која мери '''[[среќа]]''' на своето население? <li>... со своите шест фази на развој и петте различни писма на пишување, '''[[египетскиот јазик]]''' е еден од најстарите запишани јазици во светот? <li>...според '''[[Закон за зачувување на масата|законот за зачувување на масата]]''', таа не може да се создаде или уништи, но може да се прераспореди во просторот и да се измени во различни типови на честички? <li>... '''[[Боцвана]]''' е една од најслабо корумпираните држави во [[Африка]], на исто ниво со [[Португалија]]? <li>...стадиумот на возрасна единка или [[имаго]] (за разлика од [[ларва]]та) на '''[[еднодневки]]те''' е краток и трае од неколку часа до неколку дена? <li>... '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца и сите станале европски монарси? <li>...царот '''[[Фока (византиски цар)|Фока]]''' дошол на власт во [[Византија]] во 602. година со помош на [[Трки со двоколки|„партијата“ на Зелените]]? <li>...[[Црна Гора]] имала само еден крал и тоа бил '''[[Никола I Петровиќ]]''' ? <li>...последните '''[[мајански градови]]''' кои биле [[Шпанска колонизација на Јукатан|освоени од Шпанците]] биле [[Тајасал]] и [[Закпетен]]? <li>...на островот [[Јап]] во [[Федералните Држави на Микронезија]] месното население користи камени пари од кои најголемите се 4 метри во [[пречник]], а најмалите до 0,3 метри во пречник? <li>...на државата '''[[Тувалу]]''' ѝ се заканува опасност од потполно исчезнување од географската карта поради покачување на нивото на [[море]]то? <li>...[[лондон]]ската '''[[Independent Group]]''' е предвесник на уметничкиот правец [[поп арт]]? <li>...[[Нова Македонија]], [[Вечер (дневен весник)|Вечер]] и [[Битолски весник]] се најстарите дневни весници во Македонија? <li>...[[Руанда]] е првата држава во историјата која избрала државно законодавство, а при тоа мнозинството биле жени? <li>...според [[Кладистика|кладистичката]] систематика, [[Четириношци|четириножните]] [[‘Рбетници|‘рбетници]] припаѓаат на класата '''[[Резноперки|резноперкови риби]]'''? <li>...познатото украсно црно дрво '''[[абонос]]''', е толку густо што тоне во [[вода]]? ==2009== <!--<li>... '''[[SketchUp]]''' е бесплатен програм од [[Google]] наменет за лесно и брзо [[3Д моделирање]] на предмети, куќи, градежни објекти, направи и слично? ПОВЕЌЕ НЕ Е БЕСПЛАТЕН --> <li>... дека '''[[шугејзинг]]от''' е правец на [[алтернативен рок|алтернативниот рок]], кој во раните 90-ти бил потиснат од далеку попопуларниот [[гранџ]]? <li>... дека единствениот познат организам кој се смета за '''[[Биолошка бесмртност|биолошки бесмртен]]''' е медузата '''''[[Туритопсис нутрикула|Turritopsis nutricula]]'''''? <li>... дека [[статуетка]]та '''[[Оскар]]''' стои на филмско тркало на кое се вгравирани пет средни кругови, секој од нив означува една од оригиналните гранки на академијата: глумци, режисери, сценаристи, продуценти и техничари? <li>... дека голем број уметници од САД, меѓу кои [[Џими Хендрикс]], [[Кевин Костнер]], [[Меган Фокс]], [[Елвис Присли]] и [[Тина Тарнер]] имале предци кои припаѓале на народот '''[[Чероки]]'''? <li>... дека [[паркур]]от е активност чијашто цел е движење од една точка до друга колку што е можно поефикасно и побрзо, користејќи ги претежно способностите на човечкото тело? <li>... дека американскиот астроном и астрохемичар '''[[Карл Саган]]''' е автор на романот „[[Контакт (роман)|Контакт]]“ врз основа на кој во 1997 година е направен [[Контакт (филм)|филм под истиот наслов]] со [[Џоди Фостер]] во главната улога? <li>... дека во '''[[Бутан]]''', единствената земја во светот во која е забранета продажбата на [[тутун]], луѓето на фасадите од куќите цртаат [[пенис]]и, верувајќи дека ќе ги заштитат од лоши духови ? <li>... дека водното растение '''[[Волфија|Wolffia arrhiza]]''' од фамилијата [[Козлеци]] е најмалото [[Скриеносемени|цветно растение]] на светот? <li>... дека во XIX век, '''[[Богородичната црква]]''' во [[Париз]] била толку запуштена, што урбанистите размислувале за нејзино уривање, па [[Виктор Иго]] го напишал романот „[[Sвонарот на Богородичната црква]]“ делумно и за да ја подигне јавната свест за неа? <li>... дека во [[парапсихологија]]та, '''[[телепатија]]та''' се смета за форма на [[вонсетилно восприемање]] (ESP) и често се поврзува со [[прекогниција]]та и [[јасновидост]]а? <li>... дека според '''[[Рационални очекувања|теоријата на Рационални очекувања]]''', во [[макроекономија]]та може да се постигне целосна вработеност доколку цените и платите би биле целосно флексибилни? <li>... дека главниот град на [[Малезија]], '''[[Куала Лумпур]]''', е eдновремено и една од трите [[Административна поделба на Малезија|федерални територии]] во државата? <li>... дека '''[[Марсиканската мечка]]''', која е подвид на [[кафеава мечка|кафеавата мечка]], живее единствено во централниот регион на [[Италија]], и останати се само уште 30-тина живи примероци? <li>... дека [[Монголија]] била населена уште '''[[Историја на Монголија|пред 800.000]]''' години? ==2008== <li>... дека на [[Ман (остров)|Ман]], островска територија во [[Ирското Море]], '''[[Локална управа на Ман|локалната управа]]''' се заснова на древните црковни парохии? <li>... дека '''[[НХЛ]]''', професионалната лига во [[хокеј на мраз]] е формирана во [[Монтреал]], [[Канада]], во 1917 година од 4 канадски клубови? <li>... дека од најпопуларната руска крими-серија на сите времиња, насловена како „'''[[Бригада (филм)|Бригада]]'''“ (2002) досега има снимено само 15 епизоди? <li>... дека и покрај успехот во '''[[Бурските војни]]''', после кои е формирана [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Унија]], [[Британија]] ги загубила своите поранешни меѓународни позиции? <li>... дека на '''[[Велигденскиот Остров]]''', еден од островите на [[Полинезија]], има вкупно 887 монолитни камени кипови кои ги нарекуваат „Главите на Велигденскиот Остров“? <li>... дека '''[[Кинеската астрологија]]''' се заснова на 12-годишниот циклус на ''Планетата - Дрво'' ([[Јупитер]]), а секоја од 12-те години е во знакот на некое животно? <li>... дека [[Шерлок Холмс]] и неговиот пријател [[Др. Џон Вотсон]], замислените ликови од делата на [[Сер Артур Конан Дојл]], живееле заедно на адресата '''[[221Б Бејкер Стрит]]'''? [[Image:Lippenbaer-24.jpg|right|130px|Тромава мечка]] <li>... дека '''[[Грција]]''' има [[периферии на Грција|13 периферии]] и [[префектури на Грција|52 префектури]]? <li>... дека '''[[Тромава мечка|тромавите мечки]]''' ''(на сликата)'' во некои предели на [[Индија]] и [[Бурма]] се сметаат за поопасни животни и од [[тигар]]от поради нивниот непредвидлив темперамент? <li>... дека '''[[Карлос Кастанеда]]''', американскиот [[антропологија|антрополог]] и [[писател]], има [[перу]]анско потекло и дека е контроверзен бидејќи неговите теми се поврзани со [[шаманизам|шаманизмот]]? <li>... дека [[Џорџ Вашингтон]] бил првиот [[Голем мајстор]] на Големата '''[[масони|масонска]]''' ложа на [[САД]], која подоцна згаснала? <li>... дека '''[[Претседателски избори во САД 2008 година|овогодишните претседателски избори во САД]]''', на кои победи [[Демократска партија на САД|демократот]] [[Барак Обама]], се одржаа едновремено со избори за 33 места во [[Сенатот на САД]], избори за [[Конгресот на САД]], како и избори за гувернери во 11 [[сојузни држави на САД]]? <li>... дека '''[[Само вистината победува|националното мото на Индија]]''' ''сатјамева џајате'' се наоѓа и на грбот на Индија, и е слично со националното мото на Чешка - ''pravda vítězí''? <li>... дека во [[1889]]. познатиот пица-мајстор од [[Неапол]] [[Рафаеле Еспозито]], специјално за [[италија]]нската кралица [[Маргарита од Савоја]] приготвил пица во боите на италијанското знаме: [[зелена боја|зелена]] (од [[босилек]]от), [[бела боја|бела]] (од [[моцарела]]та) и [[црвена боја|црвена]] (од [[домат]]от) и ја нарекол токму '''„[[Пица#Видови пици|пица маргарита]]“'''. <li>... дека познатиот [[окултизам|окултист]] '''[[Алистер Кроули]]''' се појавува на омотот на осмиот албум на [[Битлсите]], Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band? <li>... дека кај [[Ладнокрвни животни|ладнокрвните животни]] кои немаат '''[[Y хромозом]]''', особено кај [[влекачи]]те, полот на младите зависи од температурата на која се одвивала [[квачење|инкубацијата]]? <li>... дека најчесто машко име во [[Република Македонија]] е Александар, а најчесто женско име е Марија. Можете да го побарате и вашето има на '''[[список на најчести имиња]]'''. <li>... дека најновиот [[микрообработувач]] кој го најави [[Интел]] за крајот од оваа година (наречен '''[[Туквила]]''') ќе содржи две милијарди [[транзистори]], и 30 мегабајти [[кеш меморија]]? <li>... дека '''[[Археа|термоацидофилните археи]]''' живеат во екстремни средини, како на пример [[вулкан]]ски [[топол извор|топли извори]]? <li>... дека според податоците од 2006-та се проценува дека има над 27.000 '''[[Јадрено оружје|јадрени оружја]]''' во сопственост на најмалку осум земји, од кои 96% отпаѓаат на [[САД]] и [[Русија]]? <li>... дека '''[[Усеин Болт]]''', победникот и новиот светски рекордер на 100 и 200м од [[Летните олимписки игри - 2008]] во [[Пекинг]] е првиот атлетичар којшто победил на 100 и на 200м по [[Карл Луис]] во 1984? <li>... дека режисерот [[Педро Алмодовар]] работел десет години на приказната за филмот '''[[Лошо образование]]''', а речиси сите улоги се машки? <li>... дека во 2007 година, '''[[Аеродром Париз-Шарл де Гол|аеродромот Шарл де Гол во Париз]]''' бил на [[список на најфреквентни аеродроми во светот|прво место]] по сообраќај во [[Европа]] со 552,721 полетувања и спуштања, а втор по бројот на патници со 59,919,383 патници, по [[Аеродром Лондон-Хитроу|Лондон Хитроу]] со 68,068,554, и пред [[Аеродром Франкфурт|Франкфурт]] со 54,161,856? ==2005-2007== <li>... дека [[Српски јазик|српскиот јазик]] има [[Срби#Јазик|два рамноправни изговора]] и [[Срби#Јазик|две рамноправни писма]]? <li>... дека [[Елизабет Тејлор]] има виолетови очи, двократна лента од трепки, осум брака и два [[оскар]]и? <li>... дека ''[[Битлс]]'' е прогласена за најголема група на сите времиња според списанието ''Rolling Stone''? <li>... дека прв претседател на [[Друштво на писателите на Македонија|Друштвото на писателите на Македонија]] бил [[Блаже Конески]]? <li>... дека многумина ја сметаат [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]: <math>\mbox{e}^{i\pi}+1=0</math> за совршено математичко равенство? <li>... дека во [[Множество|теоријата на множествата]] постојат две [[Множество#Околу бесконечните множества|бесконечности]]? <li>... дека во [[Метрички простор|метричкиот простор]] е можно да се дефинира какво било растојание меѓу две точки? <li>... дека вистинското име на [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] е ''{{Уникод|Ѩ}}зъıкъ слов{{Уникод|ѣ}}ньскъıи'' (транслитерирано: ''językŭ slověnĭskyi'') што значи „''словенски јазик''“? <li>... дека како за ретко кој јазик, за [[Старословенски јазик|старословенскиот]] биле создадени две писма: [[глаголица]] и [[кирилица]]? <li>... дека со своите над 10 милиони жители, [[Русија|рускиот]] [[главен град]] [[Москва]] претставува најголем град во [[Европа]]? <li>... дека [[Бети Дејвис]] е двократна [[оскар]]овка и според [[Американскиот филмски институт]] [[АФИ 100 години... 100 ѕвезди|втора најголема глумица на сите времиња]]? <li>... дека [[Силвио Берлускони]], [[Италија|италијански]] стопанственик и политичар, е најбогатиот човек во Италија, со имот вреден 12.000.000.000 [[долар]]и во [[2005]] година? <li>... дека [[амфиоксус|aмфиоксусот]] или ''копјестикот'' (единствен во поттипот главохордници) е примитивно рибовидно [[Животни|животно]] кое нема [[‘Рбет|‘рбетен столб]], но поседува многу други одлики на [[‘Рбетници|‘рбетниците]]? <li>... дека од сите членки на [[ОН]] само [[Северна Кореја]], [[Куба]], [[Лихтенштајн]], [[Андора]], [[Монако]], [[Тувалу]] и [[Науру]] не се интегрирани во [[ММФ|Меѓународниот Монетарен Фонд]]? <li>... дека тројца од членовите на групата [[Монти Питон]] се избрани меѓу педесетте најголеми комичари на сите времиња? <li>... дека припадникот на типот ''[[жаркари|Cnidaria]]'' - [[Туритопсис нутрикула]] е единствен пример на бесмртно суштество? <li>... дека постојат четири [[село|села]] и еден [[град]] со име [[Габрово]] и тоа во две различни држави? <li>... ''[[Растенија|раститителните]] [[Клетка|клетки]]'', за разлика од животинските, покрај универзалните [[Органела|органели]] содржат и [[клеточен ѕид]], кој го содржи [[јаглехидрат]]от [[целулоза]] и често имаат [[пластид]]и во нивната [[цитоплазма]]? <li>... дека [[Ундина|Клетвата на Ундина]] е медицински поим кој се однесува на една многу ретка состојба во која се губи неволевата контрола на дишењето, што резултира со потреба секој здив свесно да биде вдишуван и инициран? <li>... дека ''[[Патек Филип]]'' им бил омилена марка часовници на [[Јосип Броз Тито]] и [[Алберт Ајнштајн]]? <li>... дека [[Англија|англискиот]] [[ренесанса|ренесансен]] драматург и поет [[Бен Џонсон]] бил близок пријател со [[Вилијам Шекспир]]? <li>... дека [[Тетауматафакатангихангакоауаотаматеаурехаеатурипукапихимаунгахоронукупокаифенуаакитанараху|Тетауматафакатангихангакоауаотаматеаурехаеатурипу капихимаунгахоронукупокаифенуаакитанараху]] е име на рид во [[Нов Зеланд]] и е најдолгиот географски поим во светот? <li>... дека [[лондон]]скиот ресторан [[Симпсонс на Стренд]] бил лулката на професионалниот [[шах]] во [[XIX век]]? <li>... дека [[Габриел Гарсија Маркес]] е личен пријател со [[Фидел Кастро]]? <li>... дека автор на [[Крушевски манифест|Крушевскиот манифест]] е [[Никола Киров Мајски]]? <li>... дека [[кафе]]то, по [[нафта]]та е втора стока во светската трговија? <li>... дека [[Артур Шницлер]] водел дневник целиот живот и тој содржи 8000 страници? <li>... дека [[ЕФТА]] била замислена како алтернатива на [[Европска Унија|Европската Унија]]? <li>... дека [[Кофи Анан]] е првиот Генерален Секретар на [[Обединетите Нации]] избран од редовите на вработените на организацијата? <li>... дека [[Фес]] е трет најголем град во [[Мароко]]? <li>... дека [[каури]] е најголемото дрво во [[Нов Зеланд]]? <li>... дека [[Васил Главинов]] е основоположник на [[социјализам|социјализмот]] во [[Македонија]]? <li>... дека [[Carpe diem]] на [[Латински јазик|латински]] всушност значи „зграпчи го денот“? <li>... дека старото име на [[Софија]] било ''Сердика'', по [[Тракија|тракиското]] племе кое го населувало?<li>... дека [[Евлија Челебија]] е еден од најпознатите [[Отоманско Царство|отомански]] патеписци? <li>... дека [[Никола Кињо]] е изумителот на првото возило на сопствен погон - [[автомобил]]от? <li>... дека музејот на [[Стара скопска чаршија|Старата скопска чаршија]] се наоѓа во [[Сули ан]]? <li>... дека парична единица во [[Андора]] е [[евро]]то? <li>... дека најстар [[академик]] на [[МАНУ]] е [[Петар Хр. Илиевски]] роден ([[1920]]), а најмлад [[Катица Ќулавкова]] роденa ([[1951]])? <li>... дека постојат речиси 50 [[церемонијални англиски грофовии]]? <li>... дека [[Кирилични броеви|кириличните бројки]] биле систем на нумерација врз основа на [[Старословенско писмо|старословенската кирилица]]? <li>... дека по новата [[дефиниција на планета|дефиниција]] [[Плутон (планета-џуџе)|Плутон]] престанува да се смета за [[планета]] и сега [[сончев Систем|Сончевиот Систем]] има само 8 планети? <li>... дека „[[Брабус]]“ е фирма која се занимава со послепродажно штимање на возила од марките [[Мерцедес-Бенц]] и [[Мајбах]]? <li>... дека македонскиот социолог [[Славко Милосавлевски]], бил [[дисидент]] во времето на [[социјализам|социјализмот]]? <li>... дека [[шах]]овските фигури, освен кралот и кралицата, ги симболизираат четирите рода на војската: пешадија, коњица, слонови и бојни коли? <li>... дека средновековното име на [[Дојран]] било ''Полин''? <li>... дека [[лишаи]]те ретко се среќаваат во околината на индустриските објекти и големите градови? <li>... дека античкиот театар во [[Скупи]] бил најголем на територијата на [[Македонија]]? <li>... дека [[Јонатан (јаболко)|Јонатан]] е вид на [[јаболко]], кое потекнува од [[САД]]? <li>... дека [[Алфа (биологија)|алфа-мажјаците]] добиваат 70&nbsp;% од целиот [[секс]] во својата заедница? <li>... дека [[Лувр|музејот Лувр]] во 2005 примил 7.3 милиони посетители? <li>... дека [[цикасови|цикасовите растенија]] можат да растат дури и на [[карпа|карпеста]] подлога? <li>... дека во некои места на Источна [[Србија]], [[Бугарски јазик|бугарскиот јазик]] се користи паралелно со [[Српски јазик|српскиот јазик]]? <li>... дека најголемата слика на платно во светот се наоѓа во [[Дуждова палата|Дуждовата палата]]? <li>... дека [[Блумфонтејн]] е еден од трите [[Главен град|главни градови]] на [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Република]]? <li>... дека данскиот режисер [[Ларс фон Триер]] е еден од основачите на нова радикална школа во филмографијата наречена "[[Догма 95]]"? <li>... дека првата [[ФИФА Светско Првенство Маскоти|маскота]] на Светските Првенства во Фудбал е World Cup Willie од 1966-та година? <li>... дека [[Димитар Андонов Папрадишки]] (1859-1954) е последниот македонски [[зограф]], а воедно и првиот македонски профан (нерелигиозен) сликар кој ги поставил темелите на западното [[сликарство]] во земјата? <li>... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени [[инсула|инсули]]? <li>... дека во XIX век бројот на луѓе кои пушеле [[пура|пури]] бил неспоредливо поголем од бројот на оние што пушеле [[цигара|цигари]]? <li>... дека [[Тесеракт]]от е хиперкоцка која се простира во [[четврта димензија|четири просторни димензии]]? <li>... дека ренесансниот композитор [[Џон Дауленд]] е најпознатиот композитор за [[лејта]] на сите времиња? <li>... дека мислењето дека [[Јан ван Ејк]] го измислил [[маслено сликарство|масленото сликарство]] е заблуда кон која највеќе придонел италијанскиот историчар [[Џорџо Вазари]]? <li>... дека во светот постојат јазици со повеќе од 20 [[падеж]]и? <li>... дека [[Френк Херберт]], писателот на мегапопуларниот роман „[[Дина (роман)|Дина]]“ изјавил дека никогаш немал [[писателска блокада]]? <li>... дека [[Туркменистан]]скиот диктатор '''[[Сапармурат Нијазов]]''' забранил спикерите да се шминкаат бидејќи самиот имал потешкотии да разликува маж од жена? <li>... дека композиторот '''[[Јохан Себастијан Бах]]''' имал 20 деца со две жени (7 со првата и 13 со втората)? <li>... дека првите '''[[Електрична гитара|електрични гитари]]''' биле хавајски гитари со вградени магнети? <li>... дека '''[[Римско Царство|Римското Царство]]''' ги делела слободните луѓе на [[патриции]] и [[плебејци]]? <li>... дека '''[[Доменико Скарлати]]''' е италијански композитор од барокниот период? <li>... дека трошокот за одржување на '''[[Версај]]''' заедно со издршката на кралскиот двор изнесувал околу 6% од буџетот на [[Франција]]? <li>... дека aко '''[[Европска Унија|Европската Унија]]''' би била една држава, би била седмата најголема држава во светот по површина и трета најголема по население, по [[Кина]] и [[Индија]]? <li>... дека работниот наслов на '''[[Евтини приказни]]''' е “Black Mask” (Црна Маска)? <li>... дека '''[[жаркари]]те''' се сметаат за последни живи претставници од онаа група на [[животни]], од која треба да се бараат предците на сите други вистински [[ткивни животни]]?<li>... дека '''[[Клеопатра|Клеопатра VII Филопатор]]''' била последниот член на македонската [[Птоломејска династија]]? <li>... дека државата во [[Античка Македонија]] не се финансирала од народот, туку од сопствени извори? <li>... дека постојат разни територијални претензии кон [[Северен Пол|Северниот Пол]]? h7nuev44v3t2g8hmtci6aco8ywzk81q 0 10932 5605303 5515110 2026-08-05T06:52:38Z Bjankuloski06 332 /* Доселување на Бошњаци */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605303 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Житоше | слика = Поглед на Житоше.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Долнени}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = | население = 1.690 | година = 2002 | поштенски број = 7507 | повикувачки број = 048 | надморска височина = 630 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=25 | lat_sec=12 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=17 | lon_sec=25 | слава = | мрежно место = | карта = Житоше во Општина Долнени.svg }} '''Житоше''' — село во [[Општина Долнени]], во околината на градот [[Прилеп]]. Историски, селото било поделено на '''Горно''' и '''Долно Житоше''', кои денес се споени во едно село. До [[2004]] година, селото претставувало административно седиште на поранешната [[Општина Житоше|истоимена општина]], која била припоена со Општина Долнени. == Географија и местоположба == [[Податотека:Сретсело на Житоше.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Селото се наоѓа во крајниот западен дел на [[Прилепско Поле|Прилепското Поле]], а на западната страна на територијата на [[Општина Долнени]], чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Крушево]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=2 јануари 2022|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=126}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 630 метри.<ref name="енциклопедија" /> Оддалечено е 30 километри северозападно од [[Прилеп]] и 24 километри северно од [[Крушево]]. === Горно Житоше === Горно Житоше било познато албанско село, а околни села биле Долно Житоше, [[Борино]], [[Селце (Крушевско)|Селце]] и други. Во минатото, водата за пиење се добивала од бунари, а имало и неколку извори во близина на селото.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina: antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|last2=Јован Ф.|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Мусица, Извор, Житошанец, Црвени Брегои, Балабанои Коњи, Влашки Пат, Шопур, Габер, Равна Чука, Лозишта, Меѓе, Бела Калица, Браница, Шеделица, Коњска Ливада, Дабјански Пат, Кадиов Даб и Лавци.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на Горно и Долно Маало.<ref name=":0" /> === Долно Житоше === Долно Житоше било мало село во непосредна близина на познатото Горно Житоше, а околни села биле [[Локвени]] и [[Норово]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од бунари, а над селото се наоѓаат послабите извори Неделојца и Леска.<ref name=":0" /> Бидејќи е мало село, тоа не се делело на маала. Сепак, куќите се доста разредени и без огради на дворовите.<ref name=":0" /> == Историја == === Горно Житоше === [[Податотека:Поглед на Житоше 2.jpg|мини|300п|десно|Поглед на Горно Житоше]] Помеѓу Горно Житоше и [[Лажани]] се наоѓа селиштето Лавци, каде денес има ниви. Житошани при орање на нивите наоѓале големи ќупови, ќерамиди и темели на стара црква. Се говори дека некогаш тоа село броело 500 куќи, но подоцна тоа запустело. Друго селиште, но без остатоци на старини, се наоѓа во шумата западно од Житоше. Источно од селото пак се наоѓаат урнатини од црквата „Св. Ѓорѓи“, околу која се наоѓаат стари христијански гробови.<ref name=":0" /> Житоше е старо село, споменато во [[Слепченски кодик|Слепченскиот кодик]] и кодикот на манастирот Трескавец во {{римски|16}} и {{римски|17}} век. Поради поволната местоположба и плодноста на земјата, се говори дека некогаш го носело и името '''Лично Село'''. Житоше некогаш било христијанско словенско село, но на почетокот на {{римски|19}} тука се доселиле седум муслимански семејства, кои на почетокот живееле во колиби. Од едно од тие семејства денес потекнува родот Балабановци, кои денес говорат [[Албански јазик|албански]], иако се наведува дека нивните предци се од Мала Азија. Останатите доселеници биле Арбанаси.<ref name=":0" /> По доселувањето на муслиманското население, христијаните потполно се иселиле.<ref name=":0" /> Стариот пат [[Битола]]-[[Порече]] воделе преку Житоше, а преку него до крајот на отоманскиот период се одвивал целокупниот сообраќај. Во тоа време, во селото се наоѓал ан. По патот се пренесувала железна руда од поречкото село [[Самоков]] во Битола. Низ селото поминувал и т.н. Дабјански пат, од поранешното село [[Дабјани]] до Горно Житоше. По овој пат, селаните од Дабјани доаѓале до житошките воденици.<ref name=":0" /> === Долно Житоше === [[Податотека:Поглед на Долно Житоше.jpg|мини|300п|десно|Поглед на Долно Житоше]] Долно Житоше е старо христијанско словенско село. Во втората половина на {{римски|19}} век во него имало 60 до 70 македонски куќи, но се случил зулум, поради што сите христијани се иселиле. Некои заминале во [[Крушево]], други во [[Прилеп]] и во [[Србија]].<ref name=":0" /> Зулумите над Македонците ги вршеле муслиманските Арбанаси од соседното Горно Житоше. Последните стари христијански семејства го напуштиле селото во 1913 година.<ref name=":0" /> Во 1908 година, во селото постоеле два чифлици, едниот на Фаик-ага, Торбеш од Лажани, а другиот на Попевски од Прилеп. Кулата на првиот чифлиг постоела до 1950-тите години. Од втората половина на {{римски|19}} век, голем дел од земјата на Долно Житоше присвоиле Арбанаси од Горно Житоше, поради што селата полека добиле заеднички атар.<ref name=":0" /> Јужно од селото се наоѓа месноста Манастириште, каде се наоѓа средновековниот [[Житошки манастир|манастир „Св. Атанасиј“]]. По иселувањето на христијаните од Долно Житоше, манастирот бил напуштен, а од 1912 година за него се грижат христијаните од селото [[Локвени]] (денес припаѓа и во неговиот атар). Манастирот бил доста познат, а на денот на манастирската слава се собирале гости од сите села. Во 1950-тите години, манастирот бил напуштен и полуразрушен.<ref name=":0" /> Денес, манастирот повторно е возобновен со конаци. == Стопанство == Атарот зафаќа простор од 15,7&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 1.014,3 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 248,2 хектари, додека на пасиштата 190,1 хектар.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во селото има продавници и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1.244 |1953|1.327 |1961|1.435 |1971|1.622 |1981|1.757 |1991|1.785 |1994|1.773 |2002|1.807 |2021|1.690 }} Селото се споменува во турските пописни дефтери од 1467/68 година, како дел од Прилепскиот Вилает (Vilayet-I Prilepe) и имало 50 христијански семејства и 2 вдовици христијани.<ref>Турски документи за историјата на македонскиот народ кн.4, Методија Соколоски, д-р Александар Стојановски, Скопје, 1971, стр. 63</ref> Во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година селото било поделено на христијанско Житоше со 35 домаќинства и 153 христијани (Македонци) и муслиманско Житоше со 94 домаќинства и 232 жители муслимани, 83 Македонци и 21 Ром.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, с. 74-75.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Горно Житоше живееле 560 [[Албанци]], 75 [[Роми]] и 66 [[Македонци]], а во Долно Житоше 102 [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_37.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 245.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Житоше имало 48 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 148-149.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Житоше се води како две села во Прилепската каза, Горно Житоше (македонско) со 15 куќи и Долно Житоше (македонско-албанско) со 106 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|22, 24}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 800 [[Албанци]] и 50 други жители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Житоше е големо село, коешто во 1961 година броело 1.435 жители, од кои 1.298 биле [[Македонски Турци|Турци]], 70 [[Македонци]] и 48 [[Македонски Албанци|Албанци]], додека во 1994 година селото броело 1.773 жители, од кои 1.054 биле Албанци, 86 Турци, 3 Македонци, 8 [[Македонски Срби|Срби]] и 622 жители изјаснети како други.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Житоше живееле 1.807 жители, од кои 3 [[Македонци]], 1.158 [[Македонски Албанци|Албанци]], 17 [[Македонски Турци|Турци]], 5 [[Македонски Срби|Срби]], 604 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] и 20 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=2 јануари 2022}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.690 жители, од кои 1 [[Македонци|Македонец]], 1.280 [[Македонски Албанци|Албанци]], 10 [[Македонски Турци|Турци]], 3 [[Македонски Срби|Срби]], 354 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] и 42 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Лажани: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | '''1.244''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 16 | 512 | 756 | 17 | 10 | — | 16 | — | '''1.327''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 71 | 48 | 1.298 | — | 11 | — | 7 | — | '''1.327''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 9 | 61 | 888 | 0 | 6 | — | 658 | — | '''1.622''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 4 | 183 | 315 | 1 | 8 | — | 1.246 | — | '''1.757''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 1 | 1.005 | 94 | 0 | 8 | — | 677 | — | '''1.785''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 3 | 1.054 | 86 | 0 | 8 | — | 622 | — | '''1.773''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 3 | 1.158 | 17 | 0 | 5 | 604 | 20 | — | '''1.807''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 1 | 1.280 | 10 | 0 | 3 | 354 | 0 | 42 | '''1.690''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === ==== Горно Житоше ==== Селото Горно Житоше е албанско муслиманско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] во 1955 година родови во селото се: * '''Албански родови:''' ''Балабановци'' (6 к.), поалбанчени Турци. Потеклото им е од [[Мала Азија]]. Еден нивен предок изградил џамија; ''Оџовци'' (18 к.), основачот на родот Асан бил оџа. Доселени се на почетокот на XIX век; ''Кера'' (12 к.) и ''Салиќевци'' (11 к.), доселени се од селото [[Белово]] кај [[Пешкопеја]], и тие се доселени почетокот на XIX век; ''Дешат'' (7 к.), доселени се од Дешат кај [[Пешкопеја]]. Од споменатото место се иселиле двајца браќа, едниот во Житоше, а другиот во [[Гостиварско]]; ''Дерала'' (4 к.), доселени се од областа [[Матија]] во [[Албанија]], имаат роднини во соседното село [[Лажани]] и во [[Градец (Гостиварско)|Градец]] ([[Полошка Котлина|Полог]]); ''Цолја'' (14 к.), доселени се од некое место во [[Албанија]]. За нив се зборува дека порано биле [[католици]]; ''Виша'' (9 к.), доселени се од селото [[Вшје]] во [[Љума]] (Северна Албанија); ''Хоти'' (5 к.), доселени се од околината на [[Елбасан]]; ''Дема'' (11 к.), ''Божољи'' (9 к.), ''Дулја'' (6 к.), ''Мале'' (5 к.), ''Далиповци'' (5 к.), ''Зира'' (4 к.) и ''Шаини'' (1 к.), доселени се однекаде од Албанија. Постои род ''Дема'' во [[Дебар]]; ''Цука'' (6 к.), доселени се од [[Дебарско]], имаат роднини во Дебарско, [[Лисичани]], [[Лажани]] и во [[Борино]]; ''Абдиовци'' (10 к.), доселени се од околината на [[Пешкопеја]]; ''Боровјане'' (2 к.), доселени се од селото [[Боровјане]] кај [[Призрен]] ([[Косово и Метохија|Косово]]); ''Трновчани'' (3 к.), доселени се од селото [[Трново (Гостиварско)|Трново]] кај [[Гостивар]] во 1940-тите; ''Рушановци'' (5 к.), потекнуваат од предокот Селим. Селим се доселил како домазет од сега раселеното село [[С’лп (историско село)|Солп]] (кај селата [[Цер (село)|Цер]] и [[Црско]]); ''Браќани'' (1 к.), доселени се од селото [[Браќани]], [[Порече]]; ''Шутовци'' (6 к.)'' доселени се од селото [[Шутово]], [[Кичевско]]; ''Бала'' (2 к.), доселени се од околината на [[Пешкопеја]]; ''Ќуска'' (2 к.), доселени се од соседното село [[Норово]]; ''Ислаиловци'' (2 к.), ''Алчија'' (5 к.) и ''Циналар'' (5 к.), доселени се од Албанија. * '''Српски родови:''' ''Милиќевиќи'' (1 к.), доселени се во 1922 година како колонисти од селото Добри Дол кај [[Ужице]]. * '''Бошњачки родови:''' ''Бошњаци'' (11 к.), доселени се 1955 година од околината на [[Сјеница]]. * '''Влашки родови:''' ''Шула'' (1 к.) на лето живеат во Житоше, а на зима во [[Крушево]]. ==== Долно Житоше ==== Во минатото Долно Житоше било христијанско словенско село, додека денес е албанско муслиманско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] во 1955 година родови во селото се: * '''Муслимански родови:''' ''Исмаиловци'' (6 к.), доселени се во 1908 година од селото [[Пласница]], [[Кичевско]]. Кога дошле зборувале македонски, а сега зборуваат албански; ''Мустафовци'' (1 к.) и ''Еминовци'' (1 к.), доселени се во 1920 година од [[Прилеп]], зборуваат турски; ''Еминовци'' (1 к.), доселени се од селото [[Прибилци]], [[Железник]] во 1920 година. Зборуваат албански; ''Исеиновци'' (1 к.), доселени се од селото [[Туин]], [[Кичевско]]. Зборуваат албански; ''Беадиновци'' (1 к.), доселени се во 1944 година од околината на [[Кичево]]. Зборуваат албански; ''Афузовци'' (3 к.), доселени се во 1952 година од [[Горно Житоше]], таму припаѓале на родот ''Цолја''; ''Аметовци'' (1 к.), доселени се во 1952 година од селото [[Србица]], [[Кичевско]], зборуваат албански; ''Елмазовци'' (1 к.), доселени се во 1910 година. Зборуваат ромски, македонски и албански. * '''Православни родови:''' ''Ѓушо'' (1 к.), лето живеат во Долно Житоше, а зимо во [[Крушево]], зборуваат влашки; ''Тале'' (1 к.), доселени се во 1954 година од Крушево, зборуваат влашки; ''Китановци'' (1 к.) и ''Стрезовци'' (1 к.), доселени се од селото [[Извор (Кичевско)|Извор]], [[Кичевско]]. Зборуваат македонски. === Доселување на Бошњаци === Во {{римски|20}} век се зголемил бројот на имиграцијата кога се доселени [[Бошњаци]]те. Бошњаците се релативно доцна доселени на територијата на Македонија. Првите населувања на [[Бошњаци]] од [[Босна и Херцеговина]] се забележуваат после Големата источна криза и анексијата на Босна од страна на Австроунгарија во 1875-1878 година. Во овој период огромен број на муслимански бегалци ([[Бошњаци]], [[Турци]], [[Черкези (народ)|Черкези]]) бил населен во [[Македонија]]. По Балканските војни речиси сите доселени муслимани се иселиле во [[Турција]]. Денешните Бошњаци во Македонија се населени во 50-тите и 60-тите години на XX век од областа [[Санџак]] во [[Србија]] и [[Црна Гора]], претежно од местата [[Тутин]], [[Рожаје]], [[Плав]], [[Гусиње]] и [[Нови Пазар]], поради што овие луѓе се познати и под името „Санџаклии“. Тргнувајќи на пат за иселување во Турција, според договорот меѓу Турција и Југославија од 50-тите години на XX век со кој муслиманите од [[Југославија]] единствено можеле да се иселуваат во [[Турција]] преку Македонија, голем број на Бошњаци од Санџак (заедно со [[Албанци]] од [[Косово]]) остануваат и се населуваат во испразнетите турски и торбешки села во Македонија, најчесто купувајќи ги имотите на Турците и Торбешите кои се иселувале за евтини пари. Така се доселени во Македонија во селата Житоше, [[Лажани]], [[Десово]], [[Локвени]], [[Борино]], [[Јакреново]], [[Канатларци]], [[Оризари (Скопје)|Оризари]], [[Батинци]], [[Долно Коњари]], [[Средно Коњари]], [[Љубин]], [[Петровец]] ,[[Студеничани]] и други села. === Иселеништво === ==== Горно Житоше ==== За иселениците од првичното македонско христијанско население се знае за следниве родови: ''Гулевци'' (2 к.) и ''Пуцуловци'' (4 к.), заминале во [[Средорек (село)|Средорек]]; ''Бакардановци'' (6 к.), живеат во [[Свето Митрани]]; ''Житошани'' (14 к.), живеат во [[Вашарејца]] и ''Житошани'' (6 к.), живеат во [[Кривогаштани]].<ref name=":0" /> Се иселувале и албански родови, а од 1955 година започнале иселувања во Турција. Се знае за овие иселени албански родови: ''Камебровци'' (4 к.), живеат во селото [[Лажани]] и ''Афузоски'' (3 к.), живеат во Долно Житоше. Од родот ''Кера'' има иселеници во [[Битола]]. Српскиот род ''Миловановиќи'' (1 к.) се иселиле во 1948 година во [[Србија]].<ref name=":0" /> ==== Долно Житоше ==== За иселениците од првичното македонско христијанско население се знае за следниве родови: ''Шамковци'' (3 к.) заминале во [[Средорек (село)|Средорек]]; ''Пејовци'' (1 к.), живеат во [[Мажучиште]] и ''Бојовци'' (3 к.), живеат во [[Локвени]].<ref name=":0" /> Од муслиманското население, две семејства од родот ''Исмаиловци'' се иселиле во [[Турција]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == * [[ОУ „Лирија“ - Житоше|Основно училиште „Лирија“]], централно деветгодишно основно училиште * [[СОУ „Преродба“ - Житоше]], гимназија * Амбуланта * Спортска сала * Пошта <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:ОУ „Лирија“ - Житоше 4.jpg|Основното училиште „Лирија“ Податотека:СОУ „Преродба“ - Житоше.jpg|Средното училиште „Преродба“ Податотека:Спортска сала во Житоше.jpg|Спортската сала Податотека:Амбуланта во Житоше.jpg|Амбулантата </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Житоше било село во [[Прилепска каза|Прилепската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Долнени]], на која ѝ била додадена поранешната [[Општина Житоше]] по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било седиште на тогашната Општина Житоше. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Прилеп. Во периодот 1955-1965, селото се наоѓало во општина Долнени. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Норово, во која покрај селото Житоше, се наоѓале и селата Алданци, Белушино, Норово и Селце. Општината Норово постоела и во периодот 1950-1952, кога во нејзе се наоѓале селата Алданци, Белушино, Норово, Житоше и Норово. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1209 и 1210 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.850 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.894 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|title=Локални избори 2021|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202105827/https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|archive-date=2021-12-02|dead-url=|accessdate=2 јануари 2022|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name=":0" /><ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|201}}</ref> * [[Рид (Житоше)|Рид]] — некропола од доцноантичко време; * [[Црква (Житоше)|Црква]] — сакрален објект и некропола од средниот век; * [[Лавци (Житоше)|Лавци]] — населба од непознат период; и * [[Под Корија (Житоше)|Под Корија]] - насеолба од непознат период. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Житоше|Црква „Св. Атанасиј“]] — главна манастирска црква, која денес припаѓа во атарот на селото [[Локвени]]. Во минатото источно од селото Горно Житоше постоела црквата „Св. Ѓорѓи“, околу која во 1950-тите се забележувале стари христијански гробови.<ref name=":0" /> ;Манастири * [[Житошки манастир]] — познат средновековен манастир, уништен и разрушен, па возобновен во поново време ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Стара џамија (Горно Житоше)|Стара џамија]] — најстара селска џамија во Горно Житоше; * [[Нова џамија (Горно Житоше)|Нова џамија]] — нова селска џамија во Горно Житоше; и * [[Џамија (Долно Житоше)|Џамија]] — селска џамија во Долно Житоше. <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Џамија во Горно Житоше.jpg|Најстара селска џамија во Горно Житоше Податотека:Џамија во Долно Житоше.jpg|Џамијата во Долно Житоше Податотека:Нова џамија во Житоше.jpg|Новата џамија во изградба во Горно Житоше Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Житоше 7.jpg|Манастирската црква „Св. Атанасиј“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Житоше * [[Стерјо Велев-Самарџијата]] (?-1963) — револуционер од ВМОРО * [[Муса Ибраими]] (р. 1978) — новинар и политичар == Култура и спорт == Во селото работи [[ФК „Братство“ (Житоше)|фудбалскиот клуб „Братство“]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://markukule.mk/победа-му-даде-петарда-на-братство-од/|title=Победа му даде "петарда" на Братство од Житоше|last=markukule|date=2021-10-16|work=Маркукуле|accessdate=2022-01-02}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Амбуланта во Житоше 2.jpg|Амбулантата Податотека:Гробишта во Житоше.jpg|Гробишта во Горно Житоше Податотека:Житоше-МК.jpg|Поглед од Долно кон Горно Житоше Податотека:Објект во Житоше.jpg|Објект во селото Податотека:Панорама на сретселото на Житоше.jpg|Сретселото Податотека:Партиски штаб на Бошњачкиот демократски сојуз во Житоше.jpg|Партискиот штаб на [[Бошњачки демократски сојуз|Бошњачкиот демократски сојуз]] </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Пелагонија]] * [[Општина Долнени]] * [[Прилеп]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Žitoše}} {{Општина Долнени}} [[Категорија:Житоше| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Прилепски села]] [[Категорија:Села во Општина Долнени]] jw66220cy3qtnl69u0ufga90lhcd5mr 0 10939 5605289 5549127 2026-08-05T06:52:06Z Bjankuloski06 332 /* Доселување на Бошњаци */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605289 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Лажани | слика = Lažani 02.JPG | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Долнени}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = | население = 1.755 | година = 2002 | поштенски број = 7507 | повикувачки број = 048 | надморска височина = 780 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26 | lat_sec=31 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=18 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Лажани во Општина Долнени.svg }} '''Лажани''' — село во [[Општина Долнени]], во околината на градот [[Прилеп]]. == Етимологија == Името на селото потекнува од прасловенскиот збор 'лаг', што значи долина, место покрај река, обраснато со дрвја. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на Лажани.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа во северозападниот дел на [[Прилепско Поле|Прилепското Поле]], а на западната страна на територијата на [[Општина Долнени]], чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Крушево]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=1 јануари 2022|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=173}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 780 метри. Од градот [[Прилеп]] е оддалечено 27 километри.<ref name="енциклопедија" /> Лажани е рамничарско село, кое се наоѓа помеѓу селата [[Житоше]] (Горно и Долно), [[Кошино]], [[Дебреште]] и [[Ропотово]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од бунари во кои биле поставени пумпи. Бунарите биле длабоки од 9 до 18 метри и првите биле ископани во 1909 година. Претходно, селото го користело изворот Преод, кој извира западно од Лажани.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina: antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|last2=Јован Ф.|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дебрешки Чаир, Емроица, Кошинско, Поројница, Ќерамидница, Боароско, Мртвица, Сеферица, Јасен, Игралиште, Средоречки Пат, Кокица, Бариште, Оризишта, Лозишта, Ширина, Чаир, Шембеља, Арапица, Трска, Ливаѓе, Мера, Слатина и Богданоа Бара.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, а поединечни делови од него се нарекуваат Сулејмановско, Јајоско, Зенговско, Браовско Маало и други. Маалата се нарекуваат по презимињата на мештаните во нив.<ref name=":0" /> == Историја == Северозападно од селото во насока на соседното село [[Кошино]], во нивите мештаните ископувале остатоци на старини, најмногу ќерамиди дебели три прста и долги половина метар. На месноста Богданоа Бара, североисточно од селото, исто така има остатоци на стара населба.<ref name=":0" /> За основањето на денешното село не се знае ништо. Во традицијата се наведува дека тоа најпрвин било христијанско село. Потоа, кон крајот на {{римски|18}} и почетокот на {{римски|19}} век, во селото дебарските муслимани основале [[Чифлиг|чифлици]]. Како чувари на чифлиците биле доселени [[Македонци муслимани|Торбеши]] од околината на Кичево и Дебар. Со тоа, муслиманското население во Лажани започнало да се зголемува. Христијанското население во текот на {{римски|19}} век започнало да се иселува.<ref name=":0" /> Пред крајот на отоманската власт, во селото имало три чифлици, кои зафаќале половина од атарот на селото. Најголемиот чифлиг припаѓал на дебарскиот род Аголи, додека другите биле во посед на Мула Мемедовци и Хутковци. На земјата во чифлиците работеле христијани, Роми, како и некои Торбеши. Кратко време пред 1912 година, мештаните ја откупиле земјата.<ref name=":0" /> == Стопанство == Атарот зафаќа простор од 11,6&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 1.082 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат само 41 хектар, додека шумско земјиште нема.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во селото имало земјоделска задруга, а денес има услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1.170 |1953|1.239 |1961|1.397 |1971|1.709 |1981|1.954 |1991|1.958 |1994|1.827 |2002|1.864 |2021|1.755 }} Во пописните дефтери од 1467/68 година, во Лажани имало 42 семејства, 2 неженети и 1 вдовица; во 1481/82 – 46 семејства и 2 вдовици, а во 1544/45 – 78 семејства и 8 неженети, но и 5 муслимански семејства. До 1568/69 година дошло до значително опаѓање на христијанското население – 48 семејства и 37 неженети, како и до зголемување на муслиманското население – 15 семејства и 9 неженети. Во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година Лажани имало 113 домаќинства со 175 муслимани ([[Македонци муслимани|Македонци]]), 149 христијани ([[Македонци]]) и 107 [[Роми во Македонија|Роми]].<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, с. 74-75.</ref> Според податоците на бугарскиот етнограф Васил К’нчов, во 1900 година, селото имало население од 120 христијани (Македонци), 320 муслимани (Македонци) и 200 Роми.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_37.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.247]</ref> Според бугарскиот публицист Димитар Мишев, во 1905 година селото имало 120 христијани.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.148-149.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Лежани'' се води како мешано македонско-албанско село во Прилепската каза на Битолскиот санџак со 103 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|23}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Македонци]], 50 [[Албанци]] и 50 други жители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото во 1961 година имало 1.397 жители, од кои 962 биле [[Македонски Турци|Турци]], 415 [[Македонци]], тројца [[Македонски Црногорци|Црногорци]] и 20 жители муслимани и неопределени, а во 1994 година 1.827 жители, од кои 464 биле Турци 327 Македонци, 34 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 994 жители изјаснети како други.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Лажани живееле 1.864 жители, од кои 278 [[Македонци]], 108 [[Македонски Албанци|Албанци]], 402 [[Македонски Турци|Турци]], 1.054 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] и 22 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=1 јануари 2022}}</ref> Дел од [[Македонци муслимани|Македонците муслимани]] се изјасниле како [[Турци]] или [[Албанци]] поради политичко-религиски причини. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.755 жители, од кои 264 [[Македонци]], 153 [[Македонски Албанци|Албанци]], 377 [[Македонски Турци|Турци]], 901 [[Македонски Бошњаци|Бошњак]], 10 останати и 50 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Лажани: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | '''1.170''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 155 | 1 | 1.060 | 23 | 0 | 0 | 0 | — | '''1.239''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 415 | 0 | 957 | — | 0 | — | 25 | — | '''1.397''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 607 | 0 | 822 | 0 | 3 | — | 277 | — | '''1.709''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 514 | 51 | 316 | 0 | 1 | — | 1.072 | — | '''1.954''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 367 | 20 | 444 | 0 | 1 | — | 1.126 | — | '''1.958''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 327 | 34 | 464 | 0 | 1 | — | 1.001 | — | '''1.827''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 278 | 108 | 402 | 0 | 0 | 1.054 | 22 | — | '''1.864''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 264 | 153 | 377 | 0 | 0 | 901 | 10 | 50 | '''1.755''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Селото Лажани е мешано православно и муслиманско село. Во селото нема староседелци, а најстари во селото се [[Македонци муслимани|Торбешите]].<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] во 1952 година родови во селото се: * '''Торбешки родови:''' ''Зенговци'' (20 к.), ''Мемедовци'' (5 к.), ''Реџеповци'' (5 к.), ''Шаќировци'' (4 к.) и ''Ибишовци'' (3 к.), најстари родови во селото, местото на потекло не го знаат; ''Туревци'' (10 к.), ''Тунтевци'' (8 к.), ''Мифтаровци'' (5 к.), ''Бејковци'' (4 к.), ''Абдуловци'' (4 к.) и ''Јаја Оџовци'' (4 к.), сите доселени од [[Дебарско]]; ''Чучуковци'' (10 к.), ''Саитовци'' (7 к.), ''Абдиовци'' (6 к.), ''Џаферовци'' (5 к.), ''Муслиовци'' (4 к.) и ''Татаровци'' (4 к.), сите доселени од торбешкото село [[Пласница]], [[Кичевско]]; ''Изаировци'' (8 к.), доселени се од торбешкото село [[Лисичани]], Кичевско; ''Браовци'' (20 к.), потеклото им е албанско, потекнуваат од тројца браќа кои живееле во селото Блаце кај [[Пешкопеја]], кои потоа се преселиле во [[Демир Хисар]], двајца браќа се населиле во [[Прибилци]], а еден во [[Света]], сега и двете села се чисто македонски православни. После тоа еден од браќата се населил во селото Лажани како домазет и го примил македонскиот јазик, тоа било почетокот на XIX век, го знаат следното родословие: Амдија (жив на 56&nbsp;г. во 1951 година) -Сулејман-Велија-Исмаил предокот кој се доселил; ''Камберовци'' (4 к.) доселени се од соседното село [[Житоше|Горно Житоше]], таму припаѓале на родот Дерала, со подалечно потекло од северна Албанија, во Лажани се измешале со Торбешите и го примиле македонскиот јазик; ''Бајрамовци'' (3 к.) доселени се од прилепското село [[Црнилиште]]; ''Биљаловци'' (4 к.), родот го основал Мамут, по потекло од северна Албанија, овде се населил како војник и влегол како домазет во некој од торбешките родови и го примил македонскиот јазик; ''Цуковци'' (6 к.) доселени се од сега раселеното село [[С’лп (историско село)|Солп]], кое се наоѓало меѓу селата Црско ([[Големо Црско|Големо]] и [[Мало Црско|Мало]]) и [[Цер (село)|Цер]], подалечно потекло од некое село во околината на [[Пешкопеја]] и ''Мула Амедовци'' (6 к.), доселени се од Прилеп, покрај македонски говорат и турски. * '''Ромски родови:''' ''Ќазимовци'' (4 к.), ''Амедовци'' (2 к.) и ''Шемовци'' (1 к.), стари родови со непозната старина, покрај ромски говорат и македонски. До околу 1940 година во селото имало околу 30 ромски куќи, но повеќето се иселиле во Прилеп. * '''Македонски христијански родови:''' ''Ниневци'' (7 к.), доселени се 1920 година од селото [[Вир]]; ''Ламбевци'' (2 к.), доселени во 1922 година од селото [[Лазарополе]]; ''Талевци'' (2 к.), доселени се 1927 година од селото [[Грешница (Порече)|Грешница]]; ''Дабевци'' (1 к.), доселени се 1928 година од селото Вир; ''Златевци'' (1 к.) доселени се 1928 година од селото Манастирец ([[Горни Манастирец|Горни]] или [[Долни Манастирец|Долни]]); ''Крагујевци'' (2 к.) и ''Павловци'' (1 к.) доселени се 1937 година, првите од [[Могилец]], вторите од некое село; ''Илија'' (1 к.) и ''Богдан'' (1 к.), доселени се 1954 година од некое село во Порече; ''Папучковци'' (1 к.), доселени се од селото Манастирец во 1954 година. Сите овие започнале да се доселуваат од околу 1920 година на купена земја или на земја добиена од државните власти. === Доселување на Бошњаци === Во {{римски|20}} век се зголемил бројот на имиграцијата кога се доселени [[Бошњаци]]те. Бошњаците се релативно доцна доселени на територијата на Македонија. Првите населувања на [[Бошњаци]] од [[Босна и Херцеговина]] се забележуваат после Големата источна криза и анексијата на Босна од страна на Австроунгарија во 1875-1878 година. Во овој период огромен број на муслимански бегалци ([[Бошњаци]], [[Турци]], [[Черкези (народ)|Черкези]]) бил населен во [[Македонија]]. По Балканските војни речиси сите доселени муслимани се иселиле во [[Турција]]. Денешните Бошњаци во Македонија се населени во 50-тите и 60-тите години на XX век од областа [[Санџак]] во [[Србија]] и [[Црна Гора]], претежно од местата [[Тутин]], [[Рожаје]], [[Плав]], [[Гусиње]] и [[Нови Пазар]], поради што овие луѓе се познати и под името „Санџаклии“. Тргнувајќи на пат за иселување во Турција, според договорот меѓу Турција и Југославија од 50-тите години на XX век со кој муслиманите од [[Југославија]] единствено можеле да се иселуваат во [[Турција]] преку Македонија, голем број на Бошњаци од Санџак (заедно со [[Албанци]] од [[Косово]]) остануваат и се населуваат во испразнетите турски и торбешки села во Македонија, најчесто купувајќи ги имотите на Турците и Торбешите кои се иселувале за евтини пари. Така се доселени во Македонија во селата Лажани, [[Житоше]], [[Десово]], [[Локвени]], [[Борино]], [[Јакреново]], [[Канатларци]], [[Оризари (Скопје)|Оризари]], [[Батинци]], [[Долно Коњари]], [[Средно Коњари]], [[Љубин]], [[Петровец]] ,[[Студеничани]] и други села. === Иселеништво === Се знае за иселувањето на првичното христијанско македонско население во градовите [[Крушево]] и [[Прилеп]], како и во селата [[Бело Поле]] (''Мачоровци''), [[Заполжани]] (''Лајковци''), [[Кутлешево]] (''Јошевци''), [[Локвени]] (''Ешпетковци''), [[Подвис (Прилепско)|Подвис]] (''Дробачовци'') и други.<ref name=":0" /> Од селото се знае за голем број иселувања на Торбеши во Турција.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Мирче Ацев“ - Лажани.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ОУ „Мирче Ацев“ - Лажани|Основно училиште „Мирче Ацев“]], централно деветгодишно основно училиште * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|7507]]) == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Лажани било село во [[Прилепска каза|Прилепската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Долнени]], на која ѝ била додадена поранешната [[Општина Житоше]] по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото припаѓало на тогашната Општина Долнени. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Прилеп. Во периодот 1955-1965, селото се наоѓало во општина Долнени. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Дебреште, во која покрај селото Лажани, се наоѓале и селата Борино, Дебреште, Дабјани, Јакреново, Кошино, Крапа, Ропотово и Саждево. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната Општина Ропотово, кога во нејзе се наоѓале селата Лажани, Ропотово, Пешталево и Сарандиново. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1472 и 1473 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.677 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.695 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|dead-url=|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.752 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|title=Локални избори 2021|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202105827/https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|archive-date=2021-12-02|dead-url=|accessdate=1 јануари 2022|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name=":0" /><ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|302}}</ref> * [[Чука (Лажани)|Чука]] — населба од неолитско време; и * [[Богданоа Бара (Лажани)|Богданоа Бара]] — населба од непознат период. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Лажани|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква. ;Џамии<ref name="верски објекти" /> * [[Стара џамија (Лажани)|Стара џамија]] — селска џамија; и * [[Нова џамија (Лажани)|Нова џамија]] — селска џамија. <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Нова џамија во Лажани.jpg|Новата џамија Податотека:Црква „Св. Никола“ - Лажани.jpg|Главната селска црква „Св. Никола“ Податотека:Стара џамија во Лажани.jpg|Старата џамија </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Лажани * [[Кенан Колашинац]] — командант во БиХ 1992-1995. * [[Асмир Колашинац]] — втор светски куглофрлач * [[Елвира Рахиќ]] — пејачка * [[Хидает Туркоглу]] — турски кошаркар * [[Изудин Каришик]] — прв бошњачки градоначалник на Општина Долнени * [[Ипче Ахмедовски]] — пејач * [[Јашар Ахмедовски]] — пејач * [[Халил Џафероски]] — поранешен пратеник во собранието на Македонија * [[Аднан Џафероски]] — политичар * [[Ипче Ахмедовски]] (1966-1994) — музичар == Култура и спорт == Во селото работи фудбалскиот клуб [[ФК Слога (Лажани)|ФК „Слога“]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:ОУ „Мирче Ацев“ - Лажани 2.jpg|Спортско игралиште Податотека:ОУ „Мирче Ацев“ - Лажани 3.jpg|Спортска сала Податотека:Улица низ Лажани.jpg|Улица низ селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Пелагонија]] * [[Општина Долнени]] * [[Прилеп]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lažani}} {{Општина Долнени}} [[Категорија:Лажани| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Прилепски села]] [[Категорија:Села во Општина Долнени]] lqzs50q573h12jzo4fqoxpwn83kqms5 0 11048 5605298 5201886 2026-08-05T06:52:26Z Bjankuloski06 332 /* Родови */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605298 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика=Црквино (Велешко).jpg | име=Црквино | опис=Поглед на селото Црквино од ридот Тисовец | регион={{грб|Вардарски Регион}} | општина=[[Општина Велес|Велес]] | население=353 | поштенски број= | надморска височина=340 | географска широчина=41° 39' 25" сев. ш. | географска должина=21° 47' 43" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=39 | lat_sec=25 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=47 | lon_sec=43 | мрежно место= | карта = Црквино во Општина Велес.svg }} '''Црквино''' — село во [[Општина Велес]], во околината на градот [[Велес]]. == Географија и местоположба == Црквино се наоѓа во југозападниот дел на територијата на [[Општина Велес]], од десната страна на [[реката Бабуна]]. Селото е ридско, на надморска височина од 340 метри. Од градот Велес населбата е оддалечена 9 километри. Атарот зафаќа простор од 19,6&nbsp;км². На него преовладуваат пасиштата на површина од 1232&nbsp;ха, на обработливото земјиште отпаѓаат 371&nbsp;ха, а на шумите 121&nbsp;ха. Селото има полјоделско-сточарска функција. == Историја == Во минатото селото Црквино било село со мешан етнички и верски состав на населението. Во него живееле [[Православие|православни христијани]] [[Македонци]] и [[Ислам|муслимани]] [[Турци]], при што Македонците биле во поголем број и претставувале мнозинство, а Турците имале поголеми имоти и поседи. Во текот на 50-тите години на XX век со договорот за иселување на муслиманско население од [[Југославија]] во [[Турција]], на местото на иселените Турци од Црквино започнале да се доселуваат [[Бошњаци]] од областа [[Санџак]] во [[Србија]] и [[Црна Гора]], кои исто така биле на пат за иселување во Турција, кое во тоа време единствено било возможно само преку [[Македонија]]. Во периодот помеѓу 1953-1957 многу Бошњаци се доселиле на имотите на Турците кои ги продавале за многу евтини и багателни цени<ref>http://www.almanah.co.me/Ostale/PDF/casopis/Almanah%2021-22%20-%20PDF.pdf</ref>. ;Предание за Марковата Црква<ref>{{наведена книга|last=Вражиновски|first=Танас|title=Македонски народни преданија|publisher=Институт за фолклор „Марко Цепенков“|location=Скопје|date=1986|edition=1|volume=I|isbn=9789989489372|language=македонски}}</ref> Во преданието „Маркова Црква“ станува збор за месност каде што претходно се наогала Марковата црква во селото. Според преданието, црквата ja подигнал [[Марко Крале]] пред доаѓањето на [[Турците]] во Македонија, веpojaтно врз темели на постара црква од времето на [[Богомилизам во Македонија|богомилското движење]]. Црквата била една од нивните центри од кај што тие ги проповедале своите идеи. Турците, сакајќи да го задушат христијанството, ja урнале црквата. Понатаму преданието вели дека некој Турчин сакал да земе од урнатата црква една греда. Ja товарил гредата на колата, си тргнал за дома, но „на едно сто-двесте метра одма се скамениле и колата и воловите, а и Турчинот умрел". Скаменувањето во ова предание доаѓа како резултат на извршениот престап на Турците кои ja урнале црквата. ===Потекло и значење на името=== Името на селото Црквино доаѓа од ''„староземанската црква“'' (средновековната црква [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Црквино|Свети Ѓорѓи]]) во горното маало, која е опкружена со муслимански куќи<ref name="Тиквеш и Раец" />. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|377 |1953|437 |1961|461 |1971|416 |1981|471 |1991|412 |1994|341 |2002|363 |2021|353 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Црквино живееле 410 жители, од кои 350 [[Македонци]] и 60 [[Турци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_07.htm#158_1 Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 158.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Црквино имало 128 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 118-119.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото имало 363 жители, од кои 2 [[Македонци]], 25 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 336 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]].<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 353 жители, од кои 12 [[Македонци]], 11 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Турци|Турци]], 292 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]], 3 останати и 32 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. Државен завод за статистика.</ref> {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !{{крат|Ост.|Останати}} !{{крат|б.п.|Лица без податоци}} !Вкупно |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |'''377''' |- |1953 |130 |— |275 |— |32 |— |— |— |— |'''437''' |- |1961 |89 |1 |341 |... |... |10 |... |20 |— |'''461''' |- |1971 |41 |57 |72 |— |... |8 |... |238 |— |'''416''' |- |1981 |4 |87 |— |— |— |— |... |380 |— |'''471''' |- |1991 |8 |14 |— |— |— |— |... |390 |— |'''412''' |- |1994 |5 |7 |— |— |— |— |... |329 |— |'''341''' |- |2002 |2 |25 |— |— |— |— |336 |— |— |'''363''' |- |2021 |12 |11 |3 |— |— |— |292 |3 |32 |'''353''' |} Најголем дел од населението кое се определило како ''останати'', всушност претставуваат [[Бошњаци]], бидејќи во периодот 1961 - 1994 не постоело можност за декларирање на бошњачки народ. === Родови === Црквино е мешано македонско-албанско-бошњачко село, со големи промени на населението кои се засведочени од записи според истражувањата од 1914 и 1966-67 година, каде се забележани следните родови во селото: * '''Македонски:''' ''Чавдаровци'', ''Никовци''<ref name="Тиквеш и Раец">{{наведена книга|last=Радовановиќ|first=Воислав|editor=Јован Цвииќ|title=Тиквеш и Раец - антропогеографски испитувања|edition=Српски етнографски зборник |volume=29|year=1924|publisher=Српска краљевска академија и Графички завод "Макарије")|location=Белград|language=sr|pages=472–473}}</ref> ''Ќосевци'' (слават Св. Никола), ''Недевци'' (или ''Неделци''), ''Кушарци'' (слават Свети Ѓорѓи)<ref name="Тиквеш и Раец" /> ''Мурговци'' (слават Света Петка), ''Даш(с)ковци'' (слават Св. Недела), ''Манасиевци'', ''Мицевци'' (слават Свети Димитрија)<ref name="Тиквеш и Раец" /> ова се стари родови, односно староседелци; ''Јаневци'' дошле во [[1840]] г. од чифлик од [[Горно Караслари]]<ref name="Тиквеш и Раец" />, ''Богоевци'' (2 к.) и ''Костовци'' доселени се од селото [[Крајници (село)|Крајница]]; ''Коневци (2 к.)'' доселени се од селото [[Никодин]], [[Тиквешко]]/[[Прилепско]]. * '''Бошњачки:''' ''Шаботиќи, Прпузовиќи, Адиловиќи, Ајдарпашиќи, Зверотиќи, Калачи, Јаворовци, Плаовци, Турковиќи, Адровиќи,'' и уште некои други. Сите заедно имаат 58 домаќинства. Доселени се од околината на [[Иванград]] (20 к.), околината на [[Нови Пазар]] (10 к.), [[Тутин]] (10 к.), [[Рожаје]] (10 к.) и [[Сјеница]] (8 к.). * '''Албански:''' Албанците се најнови доселеници во Црквино, тие дошле од селата [[Седларево]], [[Корито (Гостиварско)|Корито]] и [[Дуф]] во [[Полошка Котлина|Полог]]. Како и од околината на [[Призрен]] во [[Косово и Метохија|Косово]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Област Бабуне и Тополке|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=|year=1968|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * '''Турски:''' ''Козевци-Емушовци'' и ''Мечовци'' биле старинечки родови кои се потурчиле од [[Јуруци|јуручките]]<ref name="Тиквеш и Раец" />. Доселени турски родови биле: ''Ферат-Асанлар, Адилар, Аџилар, Билманлар, Садиклар, Топалали, Дураклар, Мемед-Алилар, Алимлар, Реџеплер, Таирлар'' дошле од „Јуруклук, од преку Вардар“ во средината на XVIII век, по потекло [[Јуруци]]<ref name="Тиквеш и Раец" />. ==Самоуправа и политика== === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 2194 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 415 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Белушка (Црквино)|Белушка]] — населба од римско време * [[Венуле (Црквино)|Венуле]] — населба од римско време * [[Габер (Црквино)|Габер]] — населба од римско време * [[Селска Црква (Црквино)|Селска Црква]] — некропола од доцноантичко време === Цркви === * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Црквино|„Свети Ѓорѓи“]] - изградена во [[1819]] година, моментално во крајно лоша состојба<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nov.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=1500&Itemid=106|title=Се распаѓа црквата „Свети Ѓорѓи“ во велешкото село Црквино|date=22 јануари 2009|publisher=еПорта3|language=македонски|accessdate=2011-03-20}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иселеништво == Од селото се имаат целосно иселено Турците. Тие после 1912 година почнале постепено да се иселуваат во Турција, турските родови биле следните: ''Адиловци, Алијовци, Казовци, Дураковци, Оџовци, Елезовци, Гкчевци, Шабановци и др''. Во селото постоело и влашко население, кое исто така се иселило, заминале во [[Овче Поле]] и [[Велес]]. Од Македонците во постаро време се иселувало населението во [[Велес]], потоа иселеници има и во некои околни и подалечни села, како [[Ораовец]] ''(Јаневци),'' [[Грнчиште]] (''Десковци),'' [[Бусилци]] (''Сиркаровци'').<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://maps.google.de/maps?q=Crkvino%2C%20Macedonia&um=1&ie=UTF-8&sa=N&hl=de&tab=wl Црквино на Google maps] {{Ризница-врска|Crkvino}} {{Општина Велес}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Велешки села]] [[Категорија:Села во Општина Велес]] [[Категорија:Црквино| ]] 2pwny09hrbaw5951n0bcjwiu77jmvjc 10 11261 5605001 5237796 2026-08-04T13:25:13Z Buli 2648 5605001 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Океанија | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | title = [[Список на држави и територии во Океанија|Држави и територии]] во [[Океанија]] | image = [[Податотека:Oceania (orthographic projection).svg|150п|врска=Океанија]] | group1 = [[Суверена држава|Суверени држави]] | list1 = {{Navbox |child |groupstyle=font-weight:normal; | group1 = Целосно | list1 = * [[Австралија]] * [[Вануату]] * [[Кирибати]] * [[Маршалски Острови]] * [[Сојузни Држави на Микронезија|СД Микронезија]] * [[Наоеро]] * [[Нов Зеланд]] * [[Палау]] * [[Папуа Нова Гвинеја]] * [[Самоа]] * [[Соломонски Острови]] * [[Тонга]] * [[Тувалу]] * [[Фиџи]] | group2 = Делумно | list2 = * [[Чиле]] ** {{smaller|[[Велигденски Остров]]}} ** {{smaller|[[Хуан Фернандес]]}} * [[Индонезија]] ** {{smaller|[[Западна Папуа]]}} ** {{smaller|[[Папуа (покраина)|Папуа]]}} * [[Јапонија]] ** {{smaller|[[Огасавара (село)|Огасавара]]}} * [[САД]] ** {{smaller|[[Хаваи]]}} ** {{smaller|[[Палмирски Атол]]}} }} | group3 = {{долгаставка|[[Кралство Нов Зеланд|Подружни земји<br/>на Нов Зеланд]]}} | list3 = * [[Ниуе]] * [[Кукови Острови]] | group4 = {{долгаставка|[[Зависна територија|Зависни]] и<br/>др. територии}} | list4 = {{Navbox |child |groupstyle=font-weight:normal; |evenodd=swap | group1 = Австралија | list1 = * [[Ашмор и Картие]] * [[Божиќен Остров]] * [[Кокосови Острови]] * [[Коралноморски Острови]] * [[Остров Норфолк]] | group2 = [[САД]] | list2 = * [[Американска Самоа]] * [[Бејкеров Остров]] * [[Вејк (остров)|Вејк]] * [[Гуам]] * [[Кингменов Гребен]] * [[Мидвејски Атол]] * [[Северни Маријански Острови]] * [[Хауленд (остров)|Хауленд]] * [[Џарвисов Остров]] * [[Џонстонов Атол]] | group3 = Други | list3 = * [[Француска Полинезија]]{{\}}[[Нова Каледонија]]{{\}}[[Валис и Футуна]] ** {{smaller|[[Франција]]}} * [[Токелау]] ** {{smaller|[[Нов Зеланд]]}} * [[Питкерн]] ** {{smaller|[[Обединето Кралство|ОК]]}} }} }}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за Океанија|*]] [[Категорија:Држави во Океанија|Ψ]] </noinclude> smvk4a2ti85u92k4afe555xcwom6e30 0 12074 5605078 5604491 2026-08-04T19:07:41Z Ehrlich91 24281 /* Историја */ 5605078 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Мислодежда | име2 = Мислоежда | слика = Воздушен поглед на Мислодежда.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Мислодежда | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 428 | година = 2021 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 945 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=18 | lat_sec=0 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=41 | lon_sec=35 | слава = | мрежно место = | карта = Мислодежда во Општина Струга.svg }} '''Мислодежда''' (познато и како '''Мислоежда''') — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Потекло и значење на името == Името на селото доаѓа од словенско потекло и влегува во групата на лични имиња изведени од зборот „мисл“. Меѓутоа, [[Јован Трифуноски]] забележал дека еден постар селанец во соседна Малесија му пренел дека селото некогаш се нарекувало '''Радо(ј)ево'''.<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа на источната страна на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во северниот дел на [[Општина Струга]], а под јужната падина на планината [[Караорман]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=4 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=32}}</ref> Селото е планинско, сместено на надморска височина од 945 метри. Од градот [[Струга]], селото е оддалечено 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]]. Мислодежда има многу значајна сообраќајна местоположба лежејќи на широк превој во југозападниот дел на планината [[Караорман]]. Превојот има височина од 1000 метри и во минатото тука поминувал сточарско-пешачки пат од Голо Брдо на запад и од Струшка Малесија. Оваа поврзаност имала пресудно значење за доселувања од таа страна. Во минатото, водата за пиење доаѓала од бунари и извори, додека од 1970 година во него има водовод.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=213-215|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Голема Краста, Бела Краста, Калуѓерска Чешма, Караорман, Паничар, Фурка, Лесковец, Селиште, Калауз, Ара-Бирачит, Шафаре, Дра-Ливад, Фуша и Црвеница.<ref name=":0" /> Селото има разреден тип, поделено на четири маала кои се наречени по родовите. Така, на север се Мена и Иса, додека Хоџа и Мета се на југ.<ref name=":0" /> == Историја == Мислодежда се смета за старо село во Струшко. Во него има различни старини и карактеристични топографски имиња. Калуѓерска Чешма и Киша (Црква) се места кои се наоѓаат на падините на возвишението Бела Краста, што се наоѓа западно од горниот дел на селото. На местото Киша се познаваат делови на ѕидови од некогашниот храм, а има и плочи од гробови. Околу 300 метри понатаму е месноста Калуѓерска Чешма. Храмот најверојатно бил манастир и бил посветен на „Св. Јован“.<ref name=":0" /> Во селото најпрвин живеело словенско население. Тоа старо население во него живеело до првата половина на {{римски|19}} век. Меѓутоа, тогаш се населиле предците на денешните албански родови, па поради тоа староседелците се иселиле. Се знае за родот Ќелешовци кои се иселиле во Малесија, а по нив има и наречена месност во селото Ара Ќелешит. Исто така се знае за родот Бирачовци со Јанковци (9 к.) кои заминале во [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]] во Малесија.<ref name=":0" /> Населувањето на албанското население се случило околу 1820 година, кога дошле четири муслимански албански рода од областа Голо Брдо.<ref name=":0" /> Во селото имало црква „Св. Троица“, која се наоѓала во северниот дел од селото, на врвот од возвишението. Помеѓу двете светски војни во селото имало и жандермериска станица во која имало командир и околу 15 жандарми. Околу 1930 година, Јован Милошевиќ од Црна Гора како командир на станицата покренал акција да се обнови селската црква. На денот на Света Троица црквата била свечено осветена во присуство на охридскиот епископ Николај. При обновата биле најдени стари гробови и делови од накит во нив. Но, во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], црквата и жандермериската станица биле срушени. Денес, таму се наоѓа селското училиште и стари дабови.<ref name=":0" /> == Стопанство == Атарот зафаќа простор од 9,9&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 564 [[хектар]]и, на обработливите површини отпаѓаат 232 хектари, а на пасиштата 172 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во него работат услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> До крајот на Втората светска војна, селаните живееле од земјоделство и сточарство. Најмногу одгледувале планински жита (’рж и јачмен), како и стока — овци, кози и говеда. Меѓутоа, во поново време голем дел од мештаните заминале на привремена работа во Германија и Австрија.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|491 |1953|518 |1961|520 |1971|547 |1981|592 |1991|14 |1994|582 |2002|720 |2021|428 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Мислодежда живееле 300 жители, сите [[Албанци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Мислодежда се води како чисто албанско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 60 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|32}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Мислодежда е средно по големина село, без поголеми промени на бројот на населението до 2000-тите години. Така, селото во 1961 година имало 520 жители, од кои 499 биле Албанци, шест Турци, четворица Македонци и 10 жители муслимани, а во 1994 година 582 жители, албанско население.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1991 година не бил целосно одржан во селото Мислодежда, бидејќи дел од неговото население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, за селото нема целосни податоци.{{#tag:ref|Во Пописот од 1991 година, во населените места: Страчинци, Љуботен, Арачиново, Грушино, Мојанци, Орланци, Боговиње, Жеровјане, Пирок, Милетино, Радиовце, Теново, Челопек, Горно Јаболчиште, Велешта, Горно Татеши, Долно Татеши, Врапчиште, Топлица, Вруток, Долно Јеловце, Здуње, Речане, Балин Дол, Беловиште, Гостивар, Дебреше, Мало Турчане, Чајле, Баниште, Дебар, Кривци, Селокуќи, Хаме, Делогожди, Корошишта, Ливада, Мислодежда, Ново Село (Делогожди), Горна Бањица, Долна Бањица, Симница, Долна Лешница, Желино, Озормиште, Требош, Бачишта, Букојчани, Горно Строгомиште, Зајас, Колари, Лешница, Палиград, Смесница, Копанце, Шемшево, Горно Палчиште, Долно Палчиште, Камењане, Кичево, Долно Свиларе, Кондово, Радуша, Рудник Радуша, Бедиње, Горно Коњаре, Д`лга, Куманово, Лопате, Романовце, Сопот, Табановце, Черкези, Белановце, Матејче, Никуштак, Опае, Ропалце, Жужње, Нистрово, Сенце, Тануше, Добри Дол, Калиште, Неготино-Полошко, Сенокос, Бериково, Гарани, Јагол, Ново Село (Осломеј), Поповјани, Премка, Србица, Стрелци, Туин, Шутово, Охрид, Ќојлија, Арнакија, Буковиќ, Грчец, Крушопек, Ласкарци, Љубин, Семениште, Барово, Јаболци, Биџево, Долна Белица, Заграчани, Калишта, Радолишта, Струга, Батинци, Вртекица, Морани, Студеничани, Глоѓи, Доброште, Непроштено, Пршовце, Слатино, Теарце, Голема Речица, Лавце, Мала Речица, Сараќино, Тетово, Баланци, Форино, Чегране, Џепиште, Гајре, Лисец, Скопје дел - Гази Баба, Скопје дел Карпош, Скопје дел - Центар и Скопје дел - Чаир, дел од жителите не прифатија да замат учество (го бојкотираа) во Пописот.|group="заб"}} Според пописот од 2002 година, селото броело 720 жители, од кои 1 Македонец, 717 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 2 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=4 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 428 жители, од кои 407 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 21 лице без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|300|—|491|518|520|547|592|14|582|720|428}} === Родови === Мислодежда е албанско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1977 година, родови во селото се: ''Мена'' (35 к.) и ''Иса'' (15 к.), први селски доселеници. Во родот Мена се знае следното родословие: Биза (жив, 65 години во 1977 г.)-Адил-Кадри-Алит-Мена, основачот на родот кој се доселил; ''Хоџа'' (15 к.), доселени по првите два рода. Во родот Хоџа се знае следното родословие: Ариз (жив, 65 години во 1977 г.)-Јашар-Бафте-Јашар-Оџа, основачот на родот кој се доселил; ''Мета'' (15 к.), доселени во исто време како претходниот род. По родот Мета во селото немало доселувања туку селото растело по природен пат. Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото се: ''Мена'' (17 к.), ''Хоџа'' (11 к.), ''Иса'' (10 к.), ''Мета'' (10 к.), ''Џила'' (8 к.), ''Тафа'' (7 к.), ''Џелеши'' (4 к.) и ''Хида'' (2 к.). Сите родови дошле околу 1760-1780 година од областа Лура ([[Северна Албанија]]) и околината од [[Пешкопеја]]. === Иселеништво === Покрај иселувањето на словенското население од Мислодежда, помеѓу двете светски војни и по Втората светска војна имало иселуавње и на некои албански домаќинства. Се смета дека се иселиле околу 50 семејства, најмногу во градовите Охрид, Струга, Битола, како и во пониските низински села. Иселеници во тие села се ''Мислодеждани'' (6 к.) во селото Ливада, ''Мислодеждани'' (5 к.) во селото Биџево, ''Иса'' (7 к.) во селото Горенци и ''Мена'' (1 к.) во Ново Село.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * [[ПУ „Орхан Џемаили“ - Мислодежда|Подрачното основно училиште „Орхан Џемаили“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Орхан Џемаили“ - Горно Татеши]] * Здравствена амбуланта <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:ОУ „Орхан Џемаили“ - Мислодежда.jpg|Основното училиште Податотека:Амбуланта во Мислодежда.jpg|Здравствената амбуланта </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Мислодежда било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Делогожди]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото Мислодежда, се наоѓале и селата Богојци, Брчево, Глобочица, Збажди, Локов, Поум, Присовјани и Ржаново. Во периодот 1950-1952 година, селото Мислодежда било седиште на некогашната истоимена општина, во која влегувале селата Богојци, Брчево, Мислодежда и Поум. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1900 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|395}}</ref> * [[Долна Црква (Мислодежда)|Долна Црква]] — некропола од доцниот среден век; * [[Сред Село (Мислодежда)|Сред Село]] — некропола од доцноантичкото време; и * [[Црква (Мислодежда)|Црква]] — средновековна црква и некропола. ;Цркви<ref name=":0" /> * До [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во селото постоела црквата „Св. Троица“ на врвот на возвишението на сретсело каде била сместена и жандериската станица. ;Џамии<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Џамија (Мислодежда)|Џамија]] — главна селска џамија. <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Мислодежда == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Автобуска постојка во Мислодежда.jpg|Автобуска постојка Податотека:Детски парк во Мислодежда.jpg|Детски парк Податотека:Споменик во Мислодежда.jpg|Споменик во селото за загинатите од 1913 г. Податотека:Џамија во Мислодежда.jpg|Селската џамија </gallery> == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Mislodežda}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Мислодежда| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] efplregqdejmlzwyv5b13ymsru4nby4 0 12075 5605082 5167959 2026-08-04T19:32:35Z Ehrlich91 24281 5605082 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Мороишта | име2 = Мороиште | слика = Воздушен поглед на Мороишта.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Мороишта | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 881 | година = 2021 | поштенски број = 6330 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 698 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=12 | lat_sec=10 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=42 | lon_sec=59 | слава = | мрежно место = | карта = Мороишта во Општина Струга.svg }} '''Мороишта''' (понекогаш нарекувано '''Мороиште''') — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Полиња кај Мороишта.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на полиња кај селото]] Селото се наоѓа во [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во источниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и ѝ припаѓа на рурбалната зона на градот [[Струга]], бидејќи од него е оддалечено само три километри.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=4 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=201}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 698 метри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се исклучува од [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]]. == Историја == Селото првпат се споменува во 1345 година во грамота на српскиот цар [[Стефан Душан]] како ''Моровиштех''. == Стопанство == Атарот е релативно мал и зафаќа простор од 6&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 527 [[хектар]]и, па затоа селото има исклучиво полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото има ветеринарна станица и повеќе услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|506 |1953|555 |1961|681 |1971|799 |1981|838 |1991|964 |1994|909 |2002|909 |2021|881 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Мороишта имало 250 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Мороишта е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 25 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Мороишта имало 224 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Мороишта има позитивен популациски биланс, односно селото прераснало од средно во големо село. Така, во 1961 година селото броело 681 жител, од кои 657 биле Македонци, 20 Албанци и тројца жители Срби, а во 1994 година 909 жители, од кои 902 биле Македонци, двајца Албанци и четворица жители Срби.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Мороишта живееле 909 жители, од кои 903 [[Македонци]], 2 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002 |publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=4 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 881 жител, од кои 807 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 2 [[Македонски Власи|Власи]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|250|224|506|555|681|799|838|964|909|909|881}} === Родови === Мороишта е македонско православно село, сите родови во селото се доселенички, во селото има постари доселенички родови, и понови. Постари доселенички родови се: ''Иљовци'' (30 к.) се делат на Јановци, Клечкаровци и Лазаревци. Доселени се од селото [[Љубаништа]], го знаат следното родословие: Климе (жив на 70&nbsp;г. во 1980 година) Наум-Ристе-Јон-Иљо кој се доселил; ''Матлиовци'' (30 к.), доселени се после родот Иљовци, доселени се од некое село во областа [[Матија|Мат]] во Албанија; ''Малевци'' (10 к.) доселени се од некое село во [[Малесија]]; ''Бунчевци'' (4 к.), доселени се од соседното село [[Мислешево]]; ''Павлевци'' (8 к.) доселени се од соседното село [[Биџево]]; ''Прежевци'' или ''Анѓелевци'' (6 к.) потекнуваат од домазет кој дошол од селото [[Горенци (Охридско)|Горенци]]; ''Араповци'' или ''Костевци'' (3 к.) имаат исто потекло како и Павлевци; ''Карамачовци'' (16 к.), ''Даљчевци'' (5 к.), ''Маџаровци'' (3 к.) и ''Ѓоршулевци'' (8 к.) доселеници се со непозната старина. Родот Маџаровци е најстар во селото. Помлади доселеници: ''Брчевци'' (8 к.), ''Ташморуништанци'' (5 к.), ''Нережанци'' (5 к.), ''Модричанци'' (4 к.), ''Локовчанци'' (2 к.) и ''Пискупштинци'' (2 к.) ги носат имињата на селата од кои се доселени, тоа се [[Брчево]], [[Ташмаруништа]], [[Нерези (Струшко)|Нерези]], [[Модрич]], [[Локов]] и [[Пискупштина]].<ref>{{Наведена книга|title=Охридско-струшка област|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1992|isbn=|location=Белград|pages=236-237-238-239}}</ref> Според истражувањата пак на Бранислав Русиќ од крајот на 1940-тите, родови во селото биле: * '''Староседелци:''' ''Сарџиновци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Кротевци или Пржевци (2 к.)'' доселени се во 1830 година од селото [[Враништа]]. Таму имале роднини; ''Клечкаровци (19 к.)'' доселени се од селото [[Љубаништа]] кај [[Охрид]]; ''Маџаровци или Црвеновци (2 к.)'' доселени се во 1825 година од селото [[Црвена Вода (Охридско)|Црвена Вода]] во [[Дебрца]]; ''Малевци (5 к.)'' доселени се после родот Клечкаровци од [[Дебарско]]; ''Карамачовци (9 к.)'' и они се доселени од [[Дебарско]]; ''Матлијовци (13 к.)'' доселени се од некое место кај [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Ѓоршулевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Мислешево]]; ''Пеќиновци (2 к.)'' доселени се од селото [[Биџево]]; ''Далчевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Драслајца]]; ''Јосифовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Горенци (Охридско)|Горенци]] кај [[Охрид]]; ''Павлевци (5 к.)'' доселени се во 1905 година од селото [[Биџево]]; ''Бунчевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Мислешево]]; ''Дуковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Луково (Струшко)|Луково]] во [[Дримкол|Дебарски Дримкол]]; ''Трпчевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Присовјани]] во [[Малесија]]; ''Марковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Подгорци]]. Потекнуваат од домазет.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Мороишта|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите: * Од Малевци иселеници има во [[Струга]] (едно семејство од 1890 година) и во [[Драслајца]] (од 1870 година, како домазет). * Од Матлијевци иселеници има во [[Струга]] (едно семејство од 1888 година) и во [[Соединети Американски Држави|САД]] (едно семејство од 1910 година) * Од Далчевци иселеници има во [[Белград]] (едно семејство од 1920 година).<ref name=":2" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Св. Климент Охридски“ - Мороишта 4.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Св. Климент Охридски“ - Мороишта|Подрачно основно училиште „Св. Климент Охридски“]], основно училиште до петто одделение кое работи во состав на [[ОУ „Св. Климент Охридски“ - Драслајца]] == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Мороишта било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], една од општините која доживеала најголеми промени со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото било дел од некогашната Општина Струга. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Драслајца, во која покрај селото Мороишта, се наоѓале и селата Биџево, Делогожди, Драслајца, Ливада, Ложани и Ново Село. Општината Драслајца постоела и во периодот 1950-1952 година. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1866 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=15 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == == Редовни настани == Секоја година во чест на празникот Вознесение Христово (Спасовден), во дворот на манастирот Свети Спас се организира вечерна забава со некој од македонските естрадни уметници. == Личности == == Култура и спорт == == Поврзано == * [[Струшко Поле]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Moroišta}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Мороишта| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 4d60taphjdtlrod9pys1ay2vez2ly8n 5605083 5605082 2026-08-04T19:40:18Z Ehrlich91 24281 5605083 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Мороишта | име2 = Мороиште | слика = Воздушен поглед на Мороишта.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Мороишта | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 881 | година = 2021 | поштенски број = 6330 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 698 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=12 | lat_sec=10 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=42 | lon_sec=59 | слава = | мрежно место = | карта = Мороишта во Општина Струга.svg }} '''Мороишта''' (понекогаш нарекувано '''Мороиште''') — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Полиња кај Мороишта.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на полиња кај селото]] Селото се наоѓа во [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во источниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и ѝ припаѓа на рурбалната зона на градот [[Струга]], бидејќи од него е оддалечено само три километри.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=4 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=201}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 698 метри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се исклучува од [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]]. == Историја == Селото првпат се споменува во 1345 година во грамота на српскиот цар [[Стефан Душан]] како ''Моровиштех''. == Стопанство == Атарот е релативно мал и зафаќа простор од 6&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 527 [[хектар]]и, па затоа селото има исклучиво полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото има ветеринарна станица и повеќе услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|506 |1953|555 |1961|681 |1971|799 |1981|838 |1991|964 |1994|909 |2002|909 |2021|881 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Мороишта имало 250 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Мороишта е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 25 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Мороишта имало 224 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Мороишта има позитивен популациски биланс, односно селото прераснало од средно во големо село. Така, во 1961 година селото броело 681 жител, од кои 657 биле Македонци, 20 Албанци и тројца жители Срби, а во 1994 година 909 жители, од кои 902 биле Македонци, двајца Албанци и четворица жители Срби.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Мороишта живееле 909 жители, од кои 903 [[Македонци]], 2 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002 |publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=4 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 881 жител, од кои 807 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 2 [[Македонски Власи|Власи]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|250|224|506|555|681|799|838|964|909|909|881}} === Родови === Мороишта е македонско православно село, сите родови во селото се доселенички, во селото има постари доселенички родови, и понови. Постари доселенички родови се: ''Иљовци'' (30 к.) се делат на Јановци, Клечкаровци и Лазаревци. Доселени се од селото [[Љубаништа]], го знаат следното родословие: Климе (жив на 70&nbsp;г. во 1980 година) Наум-Ристе-Јон-Иљо кој се доселил; ''Матлиовци'' (30 к.), доселени се после родот Иљовци, доселени се од некое село во областа [[Матија|Мат]] во Албанија; ''Малевци'' (10 к.) доселени се од некое село во [[Малесија]]; ''Бунчевци'' (4 к.), доселени се од соседното село [[Мислешево]]; ''Павлевци'' (8 к.) доселени се од соседното село [[Биџево]]; ''Прежевци'' или ''Анѓелевци'' (6 к.) потекнуваат од домазет кој дошол од селото [[Горенци (Охридско)|Горенци]]; ''Араповци'' или ''Костевци'' (3 к.) имаат исто потекло како и Павлевци; ''Карамачовци'' (16 к.), ''Даљчевци'' (5 к.), ''Маџаровци'' (3 к.) и ''Ѓоршулевци'' (8 к.) доселеници се со непозната старина. Родот Маџаровци е најстар во селото. Помлади доселеници: ''Брчевци'' (8 к.), ''Ташморуништанци'' (5 к.), ''Нережанци'' (5 к.), ''Модричанци'' (4 к.), ''Локовчанци'' (2 к.) и ''Пискупштинци'' (2 к.) ги носат имињата на селата од кои се доселени, тоа се [[Брчево]], [[Ташмаруништа]], [[Нерези (Струшко)|Нерези]], [[Модрич]], [[Локов]] и [[Пискупштина]].<ref>{{Наведена книга|title=Охридско-струшка област|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1992|isbn=|location=Белград|pages=236-237-238-239}}</ref> Според истражувањата пак на Бранислав Русиќ од крајот на 1940-тите, родови во селото биле: * '''Староседелци:''' ''Сарџиновци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Кротевци или Пржевци (2 к.)'' доселени се во 1830 година од селото [[Враништа]]. Таму имале роднини; ''Клечкаровци (19 к.)'' доселени се од селото [[Љубаништа]] кај [[Охрид]]; ''Маџаровци или Црвеновци (2 к.)'' доселени се во 1825 година од селото [[Црвена Вода (Охридско)|Црвена Вода]] во [[Дебрца]]; ''Малевци (5 к.)'' доселени се после родот Клечкаровци од [[Дебарско]]; ''Карамачовци (9 к.)'' и они се доселени од [[Дебарско]]; ''Матлијовци (13 к.)'' доселени се од некое место кај [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Ѓоршулевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Мислешево]]; ''Пеќиновци (2 к.)'' доселени се од селото [[Биџево]]; ''Далчевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Драслајца]]; ''Јосифовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Горенци (Охридско)|Горенци]] кај [[Охрид]]; ''Павлевци (5 к.)'' доселени се во 1905 година од селото [[Биџево]]; ''Бунчевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Мислешево]]; ''Дуковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Луково (Струшко)|Луково]] во [[Дримкол|Дебарски Дримкол]]; ''Трпчевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Присовјани]] во [[Малесија]]; ''Марковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Подгорци]]. Потекнуваат од домазет.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Мороишта|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите: * Од Малевци иселеници има во [[Струга]] (едно семејство од 1890 година) и во [[Драслајца]] (од 1870 година, како домазет). * Од Матлијевци иселеници има во [[Струга]] (едно семејство од 1888 година) и во [[Соединети Американски Држави|САД]] (едно семејство од 1910 година) * Од Далчевци иселеници има во [[Белград]] (едно семејство од 1920 година).<ref name=":2" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Св. Климент Охридски“ - Мороишта 4.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Св. Климент Охридски“ - Мороишта|Подрачно основно училиште „Св. Климент Охридски“]], основно училиште до петто одделение кое работи во состав на [[ОУ „Св. Климент Охридски“ - Драслајца]] == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Мороишта било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], една од општините која доживеала најголеми промени со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото било дел од некогашната Општина Струга. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Драслајца, во која покрај селото Мороишта, се наоѓале и селата Биџево, Делогожди, Драслајца, Ливада, Ложани и Ново Село. Општината Драслајца постоела и во периодот 1950-1952 година. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1866 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=15 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|395}}</ref> * [[На Гробишта (Мороишта)|На Гробишта]] — средновековна некропола; и * [[Св. Спас (Мороишта)|Св. Спас]] — средновековна црква и некропола. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Мороишта|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква, околу која се наоѓаат и селските гробишта; и * [[Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта|Црква „Вознесение Христово“]] — манастирска црква. ;Манастири * [[Мороишки манастир]] — нов манастир во селото. <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта.jpg|Манастирската црква „Вознесение Христово“ Податотека:Црква „Св. Никола“ - Мороишта 4.jpg|Главната селска црква „Св. Никола“ </gallery> == Редовни настани == Секоја година во чест на празникот Вознесение Христово (Спасовден), во дворот на манастирот Свети Спас се организира вечерна забава со некој од македонските естрадни уметници. == Личности == == Култура и спорт == == Поврзано == * [[Струшко Поле]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Moroišta}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Мороишта| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 2bgepxcweaps7qu7jt3wc9zmew28495 5605084 5605083 2026-08-04T19:47:42Z Ehrlich91 24281 5605084 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Мороишта | име2 = Мороиште | слика = Воздушен поглед на Мороишта.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Мороишта | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 881 | година = 2021 | поштенски број = 6330 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 698 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=12 | lat_sec=10 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=42 | lon_sec=59 | слава = | мрежно место = | карта = Мороишта во Општина Струга.svg }} '''Мороишта''' (понекогаш нарекувано '''Мороиште''') — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Полиња кај Мороишта.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на полиња кај селото]] Селото се наоѓа во [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во источниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и ѝ припаѓа на рурбалната зона на градот [[Струга]], бидејќи од него е оддалечено само три километри.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=4 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=201}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 698 метри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се исклучува од [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]]. Мороишта е изразено низинско село во средишниот дел на Струшкото Поле, десно од реката [[Црн Дрим]]. На север е коритото на реката [[Сатеска]], додека на запад е коритото на реката Црн Дрим. Поради ова, до 1960-тите години селото било подложно на поплави. Во минатото, мештаните имале и голема мака со питка вода и ја носеле на коњи од коритото на Сатеска. Така било до 1926 година кога за потребите на целото село бил избушен првиот бунар длабок 33 метри. Во поново време избушени се околу 50 приватни бунари, иако селото е веќе поврзано на градскиот струшки водовод.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=236-239|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите на атарот околу селото ги носат следниве називи: Топола, Над-Јаз, Горни и Долни Бузелец, Мерка, Црн Дрим, Просиште, Шаркиница, Угари, Пешлика, Јаз, Јасика, Бајројца, Бошков Мост, Фереџе, Чапуница, Сливче, Оџица, Бадајнца, Круша, Јасенче и Гробишта.<ref name=":0" /> Мороишта се состои од два дела: постар на исток и понов на запад. Новиот дел е издолжен околу 1 километар околу патот кој води до градот Струга и таму се куќите на доселениците кои дошле од планинските села.<ref name=":0" /> == Историја == Селото првпат се споменува во 1345 година во грамота на српскиот цар [[Стефан Душан]] како ''Моровиштех''. == Стопанство == Атарот е релативно мал и зафаќа простор од 6&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 527 [[хектар]]и, па затоа селото има исклучиво полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото има ветеринарна станица и повеќе услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|506 |1953|555 |1961|681 |1971|799 |1981|838 |1991|964 |1994|909 |2002|909 |2021|881 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Мороишта имало 250 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Мороишта е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 25 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Мороишта имало 224 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Мороишта има позитивен популациски биланс, односно селото прераснало од средно во големо село. Така, во 1961 година селото броело 681 жител, од кои 657 биле Македонци, 20 Албанци и тројца жители Срби, а во 1994 година 909 жители, од кои 902 биле Македонци, двајца Албанци и четворица жители Срби.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Мороишта живееле 909 жители, од кои 903 [[Македонци]], 2 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002 |publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=4 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 881 жител, од кои 807 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 2 [[Македонски Власи|Власи]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 69 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|250|224|506|555|681|799|838|964|909|909|881}} === Родови === Мороишта е македонско православно село, сите родови во селото се доселенички, во селото има постари доселенички родови, и понови. Постари доселенички родови се: ''Иљовци'' (30 к.) се делат на Јановци, Клечкаровци и Лазаревци. Доселени се од селото [[Љубаништа]], го знаат следното родословие: Климе (жив на 70&nbsp;г. во 1980 година) Наум-Ристе-Јон-Иљо кој се доселил; ''Матлиовци'' (30 к.), доселени се после родот Иљовци, доселени се од некое село во областа [[Матија|Мат]] во Албанија; ''Малевци'' (10 к.) доселени се од некое село во [[Малесија]]; ''Бунчевци'' (4 к.), доселени се од соседното село [[Мислешево]]; ''Павлевци'' (8 к.) доселени се од соседното село [[Биџево]]; ''Прежевци'' или ''Анѓелевци'' (6 к.) потекнуваат од домазет кој дошол од селото [[Горенци (Охридско)|Горенци]]; ''Араповци'' или ''Костевци'' (3 к.) имаат исто потекло како и Павлевци; ''Карамачовци'' (16 к.), ''Даљчевци'' (5 к.), ''Маџаровци'' (3 к.) и ''Ѓоршулевци'' (8 к.) доселеници се со непозната старина. Родот Маџаровци е најстар во селото. Помлади доселеници: ''Брчевци'' (8 к.), ''Ташморуништанци'' (5 к.), ''Нережанци'' (5 к.), ''Модричанци'' (4 к.), ''Локовчанци'' (2 к.) и ''Пискупштинци'' (2 к.) ги носат имињата на селата од кои се доселени, тоа се [[Брчево]], [[Ташмаруништа]], [[Нерези (Струшко)|Нерези]], [[Модрич]], [[Локов]] и [[Пискупштина]].<ref>{{Наведена книга|title=Охридско-струшка област|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1992|isbn=|location=Белград|pages=236-237-238-239}}</ref> Според истражувањата пак на Бранислав Русиќ од крајот на 1940-тите, родови во селото биле: * '''Староседелци:''' ''Сарџиновци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Кротевци или Пржевци (2 к.)'' доселени се во 1830 година од селото [[Враништа]]. Таму имале роднини; ''Клечкаровци (19 к.)'' доселени се од селото [[Љубаништа]] кај [[Охрид]]; ''Маџаровци или Црвеновци (2 к.)'' доселени се во 1825 година од селото [[Црвена Вода (Охридско)|Црвена Вода]] во [[Дебрца]]; ''Малевци (5 к.)'' доселени се после родот Клечкаровци од [[Дебарско]]; ''Карамачовци (9 к.)'' и они се доселени од [[Дебарско]]; ''Матлијовци (13 к.)'' доселени се од некое место кај [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Ѓоршулевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Мислешево]]; ''Пеќиновци (2 к.)'' доселени се од селото [[Биџево]]; ''Далчевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Драслајца]]; ''Јосифовци (1 к.)'' доселени се од селото [[Горенци (Охридско)|Горенци]] кај [[Охрид]]; ''Павлевци (5 к.)'' доселени се во 1905 година од селото [[Биџево]]; ''Бунчевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Мислешево]]; ''Дуковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Луково (Струшко)|Луково]] во [[Дримкол|Дебарски Дримкол]]; ''Трпчевци (2 к.)'' доселени се од селото [[Присовјани]] во [[Малесија]]; ''Марковци (1 к.)'' доселени се од селото [[Подгорци]]. Потекнуваат од домазет.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Мороишта|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите: * Од Малевци иселеници има во [[Струга]] (едно семејство од 1890 година) и во [[Драслајца]] (од 1870 година, како домазет). * Од Матлијевци иселеници има во [[Струга]] (едно семејство од 1888 година) и во [[Соединети Американски Држави|САД]] (едно семејство од 1910 година) * Од Далчевци иселеници има во [[Белград]] (едно семејство од 1920 година).<ref name=":2" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Св. Климент Охридски“ - Мороишта 4.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Св. Климент Охридски“ - Мороишта|Подрачно основно училиште „Св. Климент Охридски“]], основно училиште до петто одделение кое работи во состав на [[ОУ „Св. Климент Охридски“ - Драслајца]] == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Мороишта било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], една од општините која доживеала најголеми промени со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Струга. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото било дел од некогашната Општина Струга. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Драслајца, во која покрај селото Мороишта, се наоѓале и селата Биџево, Делогожди, Драслајца, Ливада, Ложани и Ново Село. Општината Драслајца постоела и во периодот 1950-1952 година. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1866 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=15 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|395}}</ref> * [[На Гробишта (Мороишта)|На Гробишта]] — средновековна некропола; и * [[Св. Спас (Мороишта)|Св. Спас]] — средновековна црква и некропола. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Мороишта|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква, околу која се наоѓаат и селските гробишта; и * [[Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта|Црква „Вознесение Христово“]] — манастирска црква. ;Манастири * [[Мороишки манастир]] — нов манастир во селото. <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта.jpg|Манастирската црква „Вознесение Христово“ Податотека:Црква „Св. Никола“ - Мороишта 4.jpg|Главната селска црква „Св. Никола“ </gallery> == Редовни настани == Секоја година во чест на празникот Вознесение Христово (Спасовден), во дворот на манастирот Свети Спас се организира вечерна забава со некој од македонските естрадни уметници. == Личности == == Култура и спорт == == Поврзано == * [[Струшко Поле]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Moroišta}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Мороишта| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 0fq1ds20y3wp2opfckloqpyt4vvtwlg 0 13601 5605092 5200848 2026-08-04T21:32:53Z SrpskiAnonimac 64566 /* Наводи */ 5605092 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Музички жанр |име = Поп-музика |боја = black |боја-позадина = #87CEEB |стилско потекло = [[ритам и блуз]], [[џез]], [[Фолк музика|американски фолк]], [[doo-wop]], [[музика за танцување]], [[класична музика]], [[рокенрол]] |културно потекло = 1950-ти, [[Велика Британија]] и [[САД]] |инструменти = [[вокал]], [[електрична гитара]], [[бас гитара|бас]], [[тапани]], [[клавијатура]], [[акустична гитара]], [[клавир]], [[синтисајзер]], [[драм-машина]], [[секвенцер]], [[семплер]] |популарен = светска популарност |произлезени = |поджанрови-листа = |поджанрови = |претопени жанрови = |регионални сцени = [[J-POP]] (Јапонија), [[K-POP]] (Јужна Кореја) |други_теми = }} [[File: Rolling stones - 11 luglio 2006 - san siro.jpg|thumb|десно|„Оксфордскиот речник на музиката“ наведува дека терминот „поп“ се однесува на музика изведена од уметници како што се [[Ролинг Стоунс]].]] '''Поп-'''[[музика]]та, во зависност од контекстот, се користи или како скратена форма за [[популарна музика]] или како поим за нејзин поджанр. Општо земено, поп-музиката содржи едноставни [[мелодија|мелодии]] со певливи [[рефрен]]и. Поп-[[песна|песните]] често имаат „кука“, една или повеќе музички идеи повторувани за да го привлечат („закачат“) вниманието на слушателот. Кука може да биде било кој дел од песната и може да претставува музичка мелодија, [[ритам]], [[вокал]] или како што е често случајот, мешавина од сите нив. Поп-музиката е обично лесна за слушање за било којшто е културно наклонет да земе учество во неа, дури и за музичкиот новајлија. Поп-музиката се смета за [[комерцијална музика|најкомерцијализиран]] вид на музика. == Светски поп == * [[Џастин Бибер]] * [[Мајкл Џексон]] — нарекуван и „Крал на поп-музиката“ * [[Бритни Спирс]] — нарекувана "Принцеза на поп-музика" * [[Кристина Агилера]] * [[Мадона]] — нарекувана "Кралица на поп-музика" * [[Роби Вилијамс]] * [[Џастин Тимберлејк]] * [[Ли Рајан]] * [[Селин Дион]] * [[One Direction]] * [[Шерил Кол]] * [[Little Mix]] *''The Vamps''<ref>{{Наведено списание|date=2020-05-31|title=The Vamps (British band)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Vamps_(British_band)&oldid=959988484|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == Македонски поп == * [[Тоше Проески]] * [[Александар Митевски (пејач)|Александар Митевски]] * [[Александра Пилева]] * [[Ѓоко Ѓорчев]] * [[Биба Додева]] * [[Владо Јаневски]] * [[Дарио]] * [[Дуле и Коки]] * [[Елена Ристеска]] * [[Јован Јованов]] * [[Калиопи]] * [[Каролина Гочева]] * [[Кристина Арнаудова]] * [[Куку Леле]] * [[Маријан Стојановски]] * [[Мартин Вучиќ]] * [[Ребека]] * [[Ристо Самарџиев]] * [[Тамара Тодевска]] * [[Ален Хасановиќ]] * [[Филип Пешевски]] == Продуценти на македонска поп-музика == * [[Александар Митевски (пејач)|Александар Митевски]] * [[Валентино Скендеровски]] * [[Дарко Димитров]] * [[Јован Јованов]] * [[Кристијан Габровски]] * [[Роберт Билбилов]] ==Поп-музиката како тема во уметноста== * „Господинот Когито и попот“ — песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 122-124.</ref> * „Ова е поп“ (англиски: ''This Is Pop'') — песна на американската рок-група ''XTC'' од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/71170-XTC-White-Music XTC – White Music (пристапено на 15.12.2023)]</ref> == Наводи == {{наводи}} * [https://www.muzichkiregistar.com/MusicGenre.aspx?mg=1 Поп музика евидентирана во ВБУ Музички регистар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210813151336/https://www.muzichkiregistar.com/MusicGenre.aspx?mg=1 |date=2021-08-13 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Поп-музика| ]] [[Категорија:Музички жанрови]] qombqzxa00nh9y1xgc12ih0qx357f7e 5605096 5605092 2026-08-04T21:38:29Z SrpskiAnonimac 64566 5605096 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Музички жанр |име = Поп-музика |боја = black |боја-позадина = #87CEEB |стилско потекло = [[ритам и блуз]], [[џез]], [[Фолк музика|американски фолк]], [[doo-wop]], [[музика за танцување]], [[класична музика]], [[рокенрол]] |културно потекло = 1950-ти, [[Велика Британија]] и [[САД]] |инструменти = [[вокал]], [[електрична гитара]], [[бас гитара|бас]], [[тапани]], [[клавијатура]], [[акустична гитара]], [[клавир]], [[синтисајзер]], [[драм-машина]], [[секвенцер]], [[семплер]] |популарен = светска популарност |произлезени = |поджанрови-листа = |поджанрови = |претопени жанрови = |регионални сцени = [[J-POP]] (Јапонија), [[K-POP]] (Јужна Кореја) |други_теми = }} [[File: Rolling stones - 11 luglio 2006 - san siro.jpg|thumb|десно|„Оксфордскиот речник на музиката“ наведува дека терминот „поп“ се однесува на музика изведена од уметници како што се [[Ролинг Стоунс]].]] '''Поп-музиката''', во зависност од контекстот, се користи или како скратена форма за [[популарна музика]] или како поим за нејзин поджанр. Општо земено, поп-музиката содржи едноставни [[мелодија|мелодии]] со певливи [[рефрен]]и. Поп-[[песна|песните]] често имаат „кука“, една или повеќе музички идеи повторувани за да го привлечат („закачат“) вниманието на слушателот. Кука може да биде било кој дел од песната и може да претставува музичка мелодија, [[ритам]], [[вокал]] или како што е често случајот, мешавина од сите нив. Поп-музиката е обично лесна за слушање за било којшто е културно наклонет да земе учество во неа, дури и за музичкиот новајлија. Поп-музиката се смета за [[комерцијална музика|најкомерцијализиран]] вид на музика. == Светски поп == * [[Џастин Бибер]] * [[Мајкл Џексон]] — нарекуван и „Крал на поп-музиката“ * [[Бритни Спирс]] — нарекувана "Принцеза на поп-музика" * [[Кристина Агилера]] * [[Мадона]] — нарекувана "Кралица на поп-музика" * [[Роби Вилијамс]] * [[Џастин Тимберлејк]] * [[Ли Рајан]] * [[Селин Дион]] * [[One Direction]] * [[Шерил Кол]] * [[Little Mix]] *''The Vamps''<ref>{{Наведено списание|date=2020-05-31|title=The Vamps (British band)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Vamps_(British_band)&oldid=959988484|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == Македонски поп == * [[Тоше Проески]] * [[Александар Митевски (пејач)|Александар Митевски]] * [[Александра Пилева]] * [[Ѓоко Ѓорчев]] * [[Биба Додева]] * [[Владо Јаневски]] * [[Дарио]] * [[Дуле и Коки]] * [[Елена Ристеска]] * [[Јован Јованов]] * [[Калиопи]] * [[Каролина Гочева]] * [[Кристина Арнаудова]] * [[Куку Леле]] * [[Маријан Стојановски]] * [[Мартин Вучиќ]] * [[Ребека]] * [[Ристо Самарџиев]] * [[Тамара Тодевска]] * [[Ален Хасановиќ]] * [[Филип Пешевски]] == Продуценти на македонска поп-музика == * [[Александар Митевски (пејач)|Александар Митевски]] * [[Валентино Скендеровски]] * [[Дарко Димитров]] * [[Јован Јованов]] * [[Кристијан Габровски]] * [[Роберт Билбилов]] ==Поп-музиката како тема во уметноста== * „Господинот Когито и попот“ — песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 122-124.</ref> * „Ова е поп“ (англиски: ''This Is Pop'') — песна на американската рок-група ''XTC'' од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/71170-XTC-White-Music XTC – White Music (пристапено на 15.12.2023)]</ref> == Наводи == {{наводи}} * [https://www.muzichkiregistar.com/MusicGenre.aspx?mg=1 Поп музика евидентирана во ВБУ Музички регистар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210813151336/https://www.muzichkiregistar.com/MusicGenre.aspx?mg=1 |date=2021-08-13 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Поп-музика| ]] [[Категорија:Музички жанрови]] d4tmoxv37iu2sqfju4713codxg45ros 0 16302 5605231 5397063 2026-08-05T06:14:11Z Bjankuloski06 332 /* Загинување */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605231 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Бошко Буха | портрет = Bosko Buha spomenik Jabuka.jpg | px = | опис = Бошко Буха | родено-име = | роден-дата = 1926 | роден-место = [[Градина (село)|Градина]], кај [[Вировитица]] | починал-дата = {{починал на|27|септември|1943||}} | починал-место = Јабука, кај [[Пријепоље]] | починал-причина = | наставка = | познат = | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Бошко Буха''' ([[1926]] - [[1943]]) бил млад [[Југословенски партизани|партизан]], еден од најголемите симболи на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во [[Југославија]], и народен херој на Југославија. == Животопис == Буха е роден во [[Славонија|славонското]] село [[Градина (село)|Градина]] (близу [[Вировитица]]) во семејство на [[Храватски Срби|етнички Срби]].{{sfn|Народни хероји|1982|p=124}} Потекнувал од сиромашно земјоделско семејство. Татко му, Раде Буха, бил затворен во [[Билеќа]] по [[Атентат врз Франц Фердинанд|Сараевскиот атентат]], во јуни [[1914]] година, а потоа бил мобилизиран во [[Австроунгарска војска|Австроунгарската војска]] и испратен на [[Италијански фронт (Прва светска војна)|фронтот во Италија]]. Заедно со група војници, Раде избегал од таму и заминал на [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]], каде се приклучил како доброволец на Српската војска. По завршување на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Раде и неговата сопруга Мара биле колонизирани во [[Подравина]], каде добил имот како воен доброволец.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=7—10}} Бошко бил најстаро од седумте деца, и како дете бил многу немирен, но помагал при работата на нива и во водењето на домаќинството.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=7—10}} Во [[1941]] година, по окупацијата на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од [[Сили на Оската|Оската]] и создавањето на [[Независна Хрватска]], неговото семејство станало мета на [[усташи]]те и морало да пребегне во [[Србија]].{{sfn|Радовановиќ|1981|p=7—10}} Семејството Буха се сместиле во селото [[Јадранска Лешница]], кај [[Лозница]] во еден магацин. Бошко заедно со татко му Раде работел за надница по други куќи за да заработат за живот. == Партизанска активност == [[Податотека:Jadranska Lešnica 006.jpg|десно|мини|270px|Спомен-плоча во [[Јадранска Лешница]], кај [[Лозница]] во знак на сеќавање на Бошко Буха и неговото стапување во партизани]] Во летото 1941 година започнало востанието во Србија против фашистите, а веќе во октомври истата година, Бошко Буха, на петнаесет годишна возраст, станал [[партизан]] во [[Мачвански партизански одред|Мачванскиот партизански одред]]. Како едан од најмладите борци, брзо станал познат меѓу партизаните, од кои учел како се ракува со пушка и со бомби. Не покажал страв во првите борби во кои учествувал.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=7—10}} Но, по октомврискиот снег, Бошко Буха се разболел, па командатот на одредот го упатил на лечење на слободната територија т.н „[[Ужичка Република]]”. Во партизанската болница во [[Севојно]], на 6 километри од [[Ужице]] го однел татко му Раде, каде Бошко останал десет дена. Откако оздравел, Бошко останал во Ужице, а татко му се вратил во Лешница по вестите дека окупаторот ги пали селата. Тоа била нивна последна средба. Кон крајот на октомври, четата на Бошко Буха била испратена во [[Пожега]], каде Бошко со неколкумина борци имал задача да го чува мостот на реката Скрапеж. [[Југословенска војска во татковината|Четниците]] ги заробиле и го однеле в затвор во Пожега. На 3 ноември 1941 година, четите на Ужичкиот и [[Чачански партизански одред|Чачанскиот партизански одред]] ја зазеле Пожега и ги ослободиле заробените партизани, меѓу кои и Бошко и неговите другари.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=10—13}} === Во Ужичкиот одред === Во текот на ноември 1941 година, Бошко бил дел од [[Ужички партизански одред|Ужичкиот партизански одред]], кој водел постојани борби против Германците и четниците во [[Операција Ужице|Операцијата Ужице]]. По [[Битката на Кадињача]] и падот на Ужице, на 29 ноември 1941 година, Бошко со Ужичкиот одред се повлекол кон [[Златибор]]. Операцијата Ужице завршила така што партизанските сили од западна Србија се повлекле од териториите кои биле под окупација на германските сили.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=10—13}} Кон крајот на декември, по наредба на [[Врховен штаб на НОВ и ПОЈ|Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ]], била извршена реорганизација на партизанските одреди. Од Ужичкиот партизански одред биле формирани два баталјона — Прв и Втор ужички баталјон, а било решени дел од помалку способните борци да се вратат дома. Во Ужичкиот одред имало многу деца-борци. Меѓу најпознатите деца-борци на [[Ужички партизански одред|Ужичкиот партизански одред]], а подоцна на [[Втора пролетерска ударна бригада|Втората пролетерска ударна бригада]], биле: Божо и Олга Којадиновиќ, Бошко Матиќ, Живорад Бакочевиќ, Драгољуб Весиќ Фаса, Милена Ситерица, Ленка Николиќ, Десанка Петронијевиќ, Нешо Михаиловиќ, Перо Вишњиќ, Жарко Јовановиќ и други, како и [[Орден на народен херој|народните херои]] — [[Нада Матиќ]] (1924), [[Даница Милосављевиќ]] (1925), [[Саво Јовановиќ Сирогојно]] (1926) и Бошко Буха, од кои многу не биле вооружени. Во меѓувреме, родителите на децата-борци доаѓале да ги повикаат да се вратат дома, но повеќето одбивале. Сепак била донесена одлука децата-борци да се вратат дома, и тие ја напуштиле единицата, а некои од нив биле распоредени во куќи на партизанските симпатизери. Една партизанска група на чело со [[Јеврем Поповиќ]] добила задача да ги префрли децата-борци во ужичкиот крај. Во текот на една ноќ, четниците ја нападнале групата, стражарите биле совладани, но децата се вклучиле во борбата и успеале да го одбијат четничкиот напад. По оваа борба, Јеврем Поповиќ решил да не ги носи децата во Ужице, туку ги однел во штабот на Првиот ужички баталјон, каде повторно биле распоредени во чети.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=13—18}} Ноќта меѓу 7 и 8 февруари 1942 година партизанските единици во близина на [[Пријепоље]] морале да преминат преку реката Лим. Повеќето деца-борци, меѓу кои Бошко Буха и [[Саво Јовановиќ Сирогојно]], не знаеле да пливаат, па ја минале реката заедно со командантот на Првиот ужички баталјон, [[Миодраг Миловановиќ Луне]].{{sfn|Радовановиќ|1981|p=13—18}} На патот кон [[Босна]], партизаните биле нападнати од четниците во селото Крњача кај [[Прибој]]. Во оваа борба, Бошко Буха со бомба убил двајца четници, а потоа со заробениот пушкомитролез пукал кон четничките позиции.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=18—24}} Кон крајот на февруари 1942 година, партизанските сили стигнале во ослободеното [[Чајниче]], каде борците се одмориле, а штабовите вршеле подготовки за формирање на нова пролетерска бригада. На денот на формирањето на [[Втора пролетерска ударна бригада|Втората пролетерска ударна бригада]], на 1 март 1942 година, во Чајниче од [[Фоча]] дошле членови на [[Врховен штаб на НОВ и ПОЈ|Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ]] и врховниот командант [[Јосип Броз Тито]], кој им се обратил на борците од балконот на хотелот. Првиот ужички баталјон станал дел од бригадата како Четврт ужички баталјон, а командантот Луне Миловановиќ останал да командува. По одржаниот говор, Тито се сретнал со раководителите на бригадата, и на командантот Луне Миловановиќ му советувал децата-борци да ги испрати на ослободена територија. На 1 март 1942 година, за време на формирањето на Втората пролетерска бригада, во неа имало околу 50 деца-борци помлади од 16 години. Командантот Луне издвоил околу 30 од најмладите борци, меѓу кои и Бошко Буха. Иако биле издвоени, истата вечер, децата тргнале по баталјонот, и пред него стигнале на местото за одмор, по што било решено да останат во единицата.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=18—24}} === Втора пролетерска бригада === По формирањето, Втората пролетерска бригада била упатена на својата прва задача, уништување на четничките сили во Борике, кај [[Рогатица]], ноќта меѓу 7 и 8 март 1942 година. Бригадата водела борби околу Рогатица и Братунац, а кон крајот на април 1942 годона се вратила кон [[Чајниче]], каде влегле италијански единици.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=18—24}} Во нападите на Рогатица, многу од децата-борци, меѓу кои Буха и Чикало, се истакнале како добри бомбаши. Во текот на нападот на Чајниче, ноќта пред 1 мај 1942 година, командантот на Четвртиот ужички баталјон Миодраг Миловановиќ Луне побарал доброволци-бомбаши, а Бошко се пријавил меѓу првите. Како добар бомбаш се покажал и при уништувањето на италијанските сили на патот Горажде—Чајниче, на 6 мај 1942 година, кога учествувал во уништување на непријателските [[бункер]]и.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=18—24}} Бошко Буха развил талент на прикрадување на бункерите и нивно уништување со рачни гранати и бомби. Поради ова, како и поради тоа што во неговата единица имало и други деца-бомбаши, единицата го добила прекарот „Партизанска артилерија“.{{sfn|Народни херои|1982|p=124}} Во јуни, Втората пролетерска бригада се нашла во [[Херцеговина]], каде од 11 до 13 јуни 1942 година биле водени тешки борби против италијанско-четничките сили на Гат. Во оваа борба, Бошко успеал со ползење да стигне до четничката позиција, од каде дејствувал митралез, и фрлил две бомби, а останатите партизански бомбаши влегле во ровот и ги ликвидирале четниците. По овој напад, Бошко на сличен начин со ползење успеал да стигне до друга четничка позиција, каде исто така фрлил две бомби. Но, италијанско-четничките сили биле силни, па партизаните морале да се повлечат, а во текот на повлекувањето Бошко Буха бил ранет, со куршум во ногата. Болничарката Милена Ситерица успеала да дојде до него, и почнала да го влече кон партизанските позиции, кога го погодил уште еден куршум. Четвртиот ужички баталјон во овие борби претрпел тешки загуби: 32 загинати борци, меѓу кои [[Анѓа Ранковиќ]], народен херој, и 26 ранети борци, меѓу кои Бошко Буха и командантот на баталјонот Луне Миловановиќ.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=24—27}} Во јуни 1942 година биле формрани [[Трета пролетерска санџачка ударна бригада|Третата]], [[Четврта пролетерска црногорска ударна бригада|Четвртата]] и [[Петта пролетерска црногорска ударна бригада|Петтата пролетерска бригада]], кои заедно со [[Прва пролетерска ударна бригада|Првата]] и Втората пролетерска бригада, под команда на [[Врховен штаб на НОВ и ПОЈ|Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ]] тргнале на голем марш во Босанска краина. По еден месец, кон крајот на јули 1942 година главнината на партизанските сили стигнала до Купрешкото поле, каде се воделе борбите за [[Бугојно]] и [[Купрес]]. Посебно тешки биле [[Битка за Купрес (1942)|борбите за Купрес]], кои траеле цел месец. [[Усташи|Усташките сили]] помогнати од [[Црна легија|Црната легија]] се бранеле во добро утврдени бункери. Во овие борби учествувале децата-борци, меѓу кои и Бошко Буха, [[Саво Јовановиќ Сирогојно]], Бошко Матиќ, и други. По неколку неуспешни напади, партизаните се откажале од заземање на Купрес, и продолжиле кон [[Мркоњиќ Град]] и [[Јајце (град)|Јајце]], кои ги ослободиле кон крајот на септември 1942 година.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=30—34}} Во текот на борбите за Јајце, Првиот и Четвртиот ужички баталјон од Втората пролетерска бригада напаѓале на рид каде имало многу усташки бункери, кои биле опремени со рефлектори, што го осветлувале просторот пред бункерот, каде дополнително имало ископани ровови и била поставена бодликава жица. Во текот на ноќта меѓу 24 и 25 септември 1942 година, група бомбаши-доброволци, меѓу кои и Бошко Буха, во тишина се провлекле до бункерите. Групата во која бил Бошко имала задача да го уништи најголемиот бункер кој се наоѓал пред позицијата на Четвртиот ужички баталјон. Заедно со тројца борци, Бошко успеал да ги изненади усташите и да ги совлада, а во текот на освојувањето на вториот бункер, дошло до пукање, но Бошко успеал да фрли неколку бомби и да го уништи бункерот. Откако и другите бомбаши успеале да ги совладаат другите бункери, бил извршен јуриш, и позицијата била освоена.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=34—38}}{{sfn|Втора пролетерска|1992|p=77}} Во првата половина на октомври 1942 година, Втората пролетерска бригада водела тешки борби против германско-усташки и четнички сили, а на 17 октомври со воз борците биле префрлени во [[Дрвар]], каде [[Јосип Броз Тито]] извршил смотра на бригадата. Истиот ден, бригадата била префрлена во Мало Тичево, каде водела тешки борби против четниците.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=38—44}} Бригадата влегла во состав на [[Втора пролетерска дивизија на НОВЈ|Втората пролетерска дивизија]], и на 25 ноември била упатена кон [[Ливно]]. Борбите за ослободување на Ливно се одвивале на 14 и 15 декември 1942 година, и во нив учествувал Бошко Буха како бомбаш.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=48—52}} === Делегат на Конгресот во Бихаќ === [[Податотека:Peko Dapčević sa omladinskom delegacijim Druge proleterske brigade, 1942.jpg|320px|мини|лево|Младинската делегација на [[Втора пролетерска ударна бригада|Втората пролетерска бригада]] со [[Пеко Дапчевиќ]], командантот на Втората пролетерска дивизија. Стојат од лево на десно: [[Петар Ивановиќ Перица]], Драгослав Митровиќ Уча, Зага Стојиловиќ, Младомир Радојевиќ, [[Пеко Дапчевиќ]], Милорад Крга, Бошко Матиќ, Бошко Буха и [[Гроздана Белиќ-Пенезиќ]]. Седат од лево на десно: Љубомир Павловиќ Коча, Драгутин Милошевиќ Чикало и Радослав Илиќ Мика. Фотографијата била направена во [[Ливно]], на 21 декември 1942 година пред заминување на делегацијата во [[Бихаќ]] на [[Обединет сојуз на Антифашистичката младина на Југославија|Првиот конгрес на младите]].{{sfn|Втора пролетерска|1992|p=99}}{{sfn|Миловановиќ|1979|p=68}}]] Во декември 1942 година, Централниот комитет на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојузот на комунистичката младина на Југославија]] (СКМЈ) донел одлука за одржување на конгрес на [[Обединет сојуз на Антифашистичката младина на Југославија|Обединетиот сојуз на Антифашистичката младина на Југославија]] (ОСАМЈ), кој бил замислен како масовна [[Антифашизам|антифашистичка]] организација на југословенската младина. Конгресот бил закажан за крајот на декември, а во текот на декември биле свикувани младински конференции на кои биле бирани делегати за конгресот. Во Четвртиот ужички баталјон на Втората пролетерска ударна бригадана борците-младинци им се обратил [[политички комесар|политичкиот комесар]] на баталјонот [[Јеврем Поповиќ]], а потоа се расправало за изборот на делегатите. Било решено да се изберат најдобрите и најверните борци, меѓу кои бил избран и Бошко Буха.{{sfn|Втора пролетерска|1992|p=99}}{{sfn|Миловановиќ|1979|p=68}} Пред поаѓање во Ливно се собирале делегатите и се фотографирале, кога се направени и најпознатите зачувани фотографии на Бошко Буха, кои послужиле при изработка на неговите спомен-бисти.{{sfn|Радовановиќ|1981|p=51}} Конгресот започнал на 27 декември 1942 година и го отворил секретарот на ЦК на СКОЈ, [[Иво Лола Рибар]], во присуство на 365 делегати. Како гости на конгресот присуствувале членови на Централниот комитет на КПЈ, на Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ, на Извршниот одбор на АВНОЈ, како и врховниот командант [[Јосип Броз Тито]], кој се обратил на присутните делегати. Вториот ден од конгресот, на 28 декември, на говорницата настапувале делегатите од разни краишта на Југославија, а еден од нив бил и Бошко Буха,{{sfn|Народни херои|1982|p=124}} кој тогаш имал шеснаесет години.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=52—60}} По завршувањето на конгресот, Јосип Броз Тито ја примил делегацијата на Втората пролетерска бригада, а на крајот, на Бошко Буха му подарил рачен часовник и наливперо.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=52—60}} === На Неретва и Сутјеска === [[Податотека:Deo delegacije Druge proleterske brigade u Bihaću, 1942.jpg|320px|мини|лево|Дел од младинската делегација на Втората пролетерска бригада во Бихаќ за време на одржаување на конгресот. Прв и втор од лево: Бошко Матиќ и Драгутин Милошевиќ Чикало, а во средина Драгица Ѓурошевиќ и Бошко Буха (најнискиот).]] По конгресот, делегацијата се вратила во [[Ливно]] и на позицијата на бригадата кај Шуица. На патот кон бригадата, во една барака во подножјето на [[Динара]] ја дочекале новата 1943 година. По враќањето, делегатите на состаноци ги пренесувале своите импресии од конгресот. Бошко Буха учествувал во [[Битката на Неретва]] во февруари 1943 година. Партизаните го разбиле италијанскиот баталјон, кој дошол со 23 камиони, по што Италијанците побарале преговори. На преговорите бил и Бошко Буха. На средбата, италијанските офицери на командантот Луне му забележале дека очекувале да дојде со партизански офицери, а не со деца. Преговорите завршиле успешно, а Италијанците со 286 војници се предале на Втората пролетерска бригада.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=63—67}}{{sfn|Втора пролетерска|1992|p=112}} Откако успешно ја освоиле долината на [[Неретва]], започнал нападот на Коњиц. Втората пролетерска бригада била префрлена да изврши противудар на правецот [[Прозор (БиХ)|Прозор]] — [[Горњи Вакуф-Ускопље]] — [[Бугојно]] за да го запре непријателското напредување. Во март 1943 година биле водени посебно тешки борби, потоа бригадата учествувала во разбивање на четничките сили, а потоа во тешки борби кај Улог и Калиновик. Кон крајот на март, Втората пролетерска бригада влегла во составот на [[Втора пролетерска дивизија на НОВЈ|Втората пролетерска дивизија]] и била упатена кон [[Дрина]] со задача да ја нападне [[Фоча]]. Тука биле водени тешки борби против четничките сили, а по преминувањето на Дрина, биле водени борби против Италијанците и четниците. Во април Бошко се разболел, па морал да премине во Централната партизанска болница, каде останал до мај 1943 година.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=68—73}} Откако се вратил во баталјонот, започнала најголемата офанзива [[Битка на Сутјеска|Битката на Сутјеска]]. До крајот на мај 1943 година непријателот успеал да ги потисне партизанските единици во долината на реката [[Сутјеска]]. Тогаш се водени тешки борби со цел да се премине Сутјеска и да се изврши пробој преку Зеленгора. Бошко Буха со Четвртиот ужички баталјон бил на падините на ридот Кошур, на чиј врв биле утврдени Германците. Десет дена овде траеле нападите на партизаните.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=73—77}}{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=77—81}} Во јуни 1943 година сите единици на Главната оперативна група преминале во противофанзива кон источна Босна, а Втората пролетерска дивизија се пробивала кон северниот дел на источна Босна преку [[Романија (регион)|Романија]] кон Олово, Кладањ и [[Тузла]]. На ова подрачје биле водени борби против усташите, муслиманската милиција и четниците.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=77—81}} ==Загинување== [[Податотека:Sahrana Boška Buhe.jpg|300px|мини|десно|Закопот на Бошко Буха во Пљевља, септември 1943 г.]] На 20 август 1943 година, Втората пролетерска дивизија по наредба на Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ се префрлила во долината на [[Дрина]], од каде продолжила кон [[Санџак (област)|Санџак]] и Црна Гора. На овој пат, бригадата најпрво ја ослободила [[Фоча]] на 4 септември, а потоа заедно со Третата ударна бригада на 22 септтември 1943 година го ослободила градот [[Пљевља]].{{sfn|Миловановиќ|1979|p=143}}{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=86—88}} Додека штабот на бригадата се подготвувал за напад на Пријепоље, многу од борците на Втората пролетерска бригада станале политички работници на ослободената територија, меѓу кои и Бошко Буха, кој бил добар говорник, и раскажувал за своите бомбашки искуства. На 26 септември, баталјонот на Бошко учествувал во борбите за ослободување на Пријепоље, кое по заминувањето на Италијанците се нашло во рацете на четниците.{{sfn|Миловановиќ|1979|p=143}}{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=86—88}} [[Податотека:Krcun Penezić govori na sahrani Boška Buhe, 1943.jpg|250px|мини|лево|[[Слободан Пенезиќ Крцун]] зборува на погребот на Бошко Буха.]] По ослобоувањето на Пријепоље, на 27 септември 1943 година, Бошко Буха заедно со докторката [[Саша Божовиќ]] и командирот на бригадната болница Богдан Радан, тргнал со камион од [[Пљевља]] за Пријепоље по санитетски материјал.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=88—90}} Во близина на селото Јабука, кое се наоѓа на половина пат меѓу Пљевља и Пријепоље, камионот наишол на четничка заседа. Бошко и Богдан Радан пружиле отпор, но брзо биле совладани, а докторката Саша Божовиќ била ранета и заробена.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=88—90}} Наредното утро, Четвртиот ужички баталјон откако добил информација за заседата, тргнал во напад на четниците, кои се повлекле кон [[Бијело Поље]]. Во една куќа ја нашле докторката, а телата на Бошко Буха и Богдан Радан ги пренесле во Пљевља, каде наредниот ден биле погребани. На погребот на Бошко присуствувале голем број граѓани на Пљевља, посебно млади, а на гробот говор одржал [[Слободан Пенезиќ Крцун]], [[политички комесар]] на Втората пролетерска дивизија.{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=86—88}}{{sfn|Радовановиќ|1981|pp=88—90}} ==Народен херој== По повод десетгодишнината на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], на 20 декември 1951 година, со Указ на Президиумот на Народното собрание на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Федеративната Народна Република Југославија]], Бошко Буха бил прогласен за [[Народен херој на Југославија]].{{sfn|Народни херои|1982|p=124}} == Спомен на Бошко Буха == На иницијатива на пионерите на [[Пријепоље]] и [[Пљевља]] во 1959 година била покрената акција за изградба на спомен дом „Бошко Буха” во селото Јабука. Спомен-домот бил изграден во 1964 година, а на 17 октомври 1966 година била одржана средба на младите од цела Југославија, како и голем историски час.{{sfn|Зејак|1986|pp=10—12}} Истиот ден, на местото каде загинал Бошко Буха била поставена камена плоча со натпис: ''Овде во 1943 година погина пионерот, борецот и народниот херој Бошко Буха'', а крај неа биле посадени 17 [[Бор (дрво)|борови]] како знак на бројот на годините на Бошко во моментот на смртта. На откривањето на ова спомен-обележје присуствувал Раде Буха, таткото на Бошко.{{sfn|Зејак|1986|p=18}} Во [[Белград]] постои [[театар]] со неговото име. Во [[1979]] година, хрватскиот режисер [[Бранко Бауер]] режирал [[Бошко Буха (филм)|филм]] за неговиот живот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Boško Buha}} * [http://www.yugopapir.com/2014/04/bosko-buha-1-deo-uskoro-pocinje.html „Наскоро филм Бошко Буха”, Југопапир 1977 г.] * [http://www.yugopapir.com/2014/04/bosko-buha-2-deo-dr-sasa-bozovic-mastao.html Д-р Саша Божовиќ: „Така загина Бошко”, Југопапир 1978 г.] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Буха, Бошко}} [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Срби во Хрватска]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] 6vez3obp02t2d6cm8zuq6jskir7vt66 0 17859 5605063 5603696 2026-08-04T18:10:01Z ~2026-43255-45 135639 /* Население[11][14] */ 5605063 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Белица (појаснување)}} {{Инфокутија Место во Бугарија |name = Белица |name_local = |image_skyline = Ilind1.JPG |caption_skyline = Поглед кон селото |city_flag = |city_seal = |nickname = |image_map = {{ПолКарта | Пиринска Македонија | ширина = | опис = <center>Местоположба на Белица во [[Општина Струмјани]] и [[Благоевград (област)|Благоевградската област]]</center> | релјефна = | натпис = Белица | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41| ГШ_мин = 39| ГШ_прав = N | ГД_степ = 23| ГД_мин = 14| ГД_прав = E }} |map_caption = Местоположба во областа |lat_deg = 41 |lat_min = 39 |lon_deg = 23 |lon_min = 14 |elevation_min = |elevation = 443 |elevation_max = |periph = |periphunit = [[Благоевград (област)|Благоевградска област]] |prefec = |municipality = [[Општина Струмјани|Струмјани]] |municunit = Струмјани |established_c = |established_m = |districts = |mayor = |party = |since = |population_as_of = 2024 |population = 697 <ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-03-2024_2.txt www.grao.bg]</ref>. |area = 54,066 |population_metro = |area_metro = |population_urban = |area_urban = |population_village = |area_village = |pop_municipality = |area_municipality = |pop_municunit = |area_municunit = |pop_community = |area_community = |postal_code = 2833 |area_code = |licence = |website = }} '''Белица''' ({{langx|bg|Илинденци}}, (од 1951 година, официјално '''Илинденци'''<ref>Указ № 334/обн.</ref>) — [[село]] во [[Благоевград (област)|Горноџумајско]], [[Пиринска Македонија]], во состав на денешната [[Општина Струмјани|Струмјани]] на [[Благоевградска област|Благоевградската област]], југозападна [[Бугарија]].<ref>[http://www.guide-bulgaria.com/SW/Blagoevgrad/Sandanski Guide Bulgaria], Accessed May 5, 2010</ref> == Географија и местоположба == Селото Белица се наоѓа на околу 42 километри југоисточно од реонскиот центар [[Благоевград (област)|Благоевград]], на околу 3 километри североисточно од општинскиот центар [[Струмјани (општина)|Струмјани]] и на околу 10 километри северозападно од градот [[Свети Врач|Сандански]]. Се наоѓа во западните планински делови на [[Пирин]].<ref name="ЕБ">[[Енциклопедия „България“]], том 3, стр. 109, Издателство на [[Българска академия на науките|БАН]], София, [[1982]] г.</ref> По селото тече реката Белишка (Шашка) река, делумно поминувајќи го во неговиот јужен дел. Надморската височина се издигнува од околу 250 метри во југозападниот дел на селото до околу 450 - 460 метри во неговиот источен дел. Во центарот на селото кај црквата, надморска височина е околу 345 метри. Климата е континентално-медитеранска,<ref>[http://www.geoznanie.com/2013/02/geografski-rechnik-k.html География. Географски речник К] Континентално-средиземноморски климат – разновидност на средиземноморския (субтропичен) климат, характерен за източните части на средиземноморието.</ref> и почвите на земјата се претежно со цимет и рендзини.<ref>[http://www.geoznanie.com/2013/02/geografski-rechnik-h.html#rendzini География. Географски речник Х] Хумуснокарбонатни почви, '''''рендзини''''', (rendzic leptosols по ФАО), – подтип плитки азонални почви с високо съдържание на магнезиев и калциев карбонат в горния хоризонт, образувани върху твърди скали (варовити мергели, варовици, доломити, мрамори) и наноси. Имат един почвен хоризонт, черен червенокафяв или кафяв на цвят. Рендзините са богати на хумус – до 12%, но мощността им е малка – от 0,1 до 0,5 m. Съдържат над 40% карбонати. Те са плодородни, подходящи за отглеждане на пшеница, ечемик, лозя, костилкови овощни дървета. В България са разпространени в карстовите райони.</ref><ref name="ГЕБ">[[Голяма енциклопедия „България“]], том 6, стр. 2130, [[Труд (издателство)|Книгоиздателска къща „Труд“]], София, 2012 г.</ref> Општински пат го поврзува селото на запад со селото [[Струмјани]] и во него со првокласниот магистрален [[Републички пат I-1|пат I-1]] (дел од [[Европски пат Е79|Европскиот пат Е79]]), а на исток води до блиското село [[Плоски]]. На околу 3 км западно-југозападно од Белица се наоѓа станицата Струмјани на железничката пруга Софија - Шеќерница - Перник - Радомир - Сандански - Кулата. Атарот на селото Белица се граничи со оние на: селото [[Влахи]] на север; селото [[Плоски]] на исток и југ; селото [[Драката]] на југозапад; селото [[Микрево]] на југозапад; село [[Каменица (село)|Каменица]] на запад; селото [[Горна Крушица]] на запад; село [[Долна Градешница]] на северозапад. Во атарот на селото има 8 брани.<ref>[http://ibl.bas.bg/rbe/lang/bg/изравнител/ Речник на българския език] ИЗРАВНЍТЕЛ, -ят, -я, мн. -и, м. Спец. Хидротехническо съоръжение към голям язовир, водноелектрическа централа, помпена станция и подобни, което представлява воден басейн, в който се събира определено количество вода, необходима за изравняване на нивото на водата в основното съоръжение; изравнителен басейн.</ref><ref>[https://dams.damtn.government.bg/index.php?formdata%5Btitle%5D=&formdata%5Bobstina%5D=BLG49&view=items&option=com_webregister&Itemid=107 Държавна агенция за метрологичен и технически надзор; язовири и язовири-изравнители, село Илинденци; към 2022 г.]</ref> == Историја == ===Рана историја=== Првото човечко присуство во регионот е забележано од [[неолитот]] (6000-4000 п.н.е.). Остатоците од античките населби даваат причина да се претпостави дека овие земји биле населени од античките [[Тракијци]], кои веројатно припаѓале на племето [[Медијци]]. Тоа го потврдуваат и откриените остатоци од античка населба и [[некропола]] во атарот на селото и западно од него. На ова место, за време на градежната и земјоделската дејност, биле откопани остатоци од градби од камења, споени со малтер и столбови. На теренот постојат фрагменти од куќна и градежна керамика. Се претпоставува дека овде била изработена познатата плоча „Тракиски коњаник“. Во близина на селото биле пронајдени и неколку гробови, а погребниот обред бил преку кремирање. Била пронајдена и надгробна плоча со ликот на починатиот. Постоењето на населбата генерално е датирано во трако-римскиот период. Трагите од друга населба, како и светилиште и некропола што и припаѓаат, укажуваат на тоа дека по влегувањето на [[Балканскиот Полуостров]] во границите на [[Римското Царство]], овде бил основан голем антички центар, веројатно градот Нејне. Неговите остатоци се наоѓаат во областите Илјадница и Рукалото, на рид со должина од околу 600 m и ширина од 70 m. Помеѓу двата локалитети постоел масивен ѕид од кој денес нема видливи траги. Од ова место потекнуваат многу наоди: заветни плочи на тракискиот коњаник, на [[Артемида]], [[Зевс]] и [[Хера]], статуа на [[Дионис]], фрагменти од мермерен лак, разни архитектонски детали, монети и други. Покрај тоа, таму биле пронајдени 10 натписи на [[старогрчки јазик]] од 1 - 3 век. Посебен интерес претставува натпис од кој се подразбира дека населбата имала урбана структура. Од друг градежен натпис, во кој се споменува храмот на [[Изида]] и [[Серапис]], се подразбира дека градот се нарекувал [[Нејне]]. Натписот е датиран во 78 г. Се претпоставува дека тука се населиле римски колонисти на почетокот на II век. Градот постоел од втората половина на I век до средината на III век, кога бил уништен. Денес, на целиот терен има остатоци од античкиот град. На околу 1,5 - 2 км северозападно од мегалитското светилиште се наоѓа изворот Лековита вода. Местото е почитувано како свето релативно неодамна. ([[Баба Ванѓа]] ги советувала луѓето со болни очи да одат таму, да ги измијат очите со оваа вода и да се напијат од неа.) Источно од изворот има група карпи, кои, гледани од повеќе страни, наликуваат на човечки пар. Голем камен блок е заглавен меѓу двете фигури, формирајќи камен лак ориентиран исток-запад.<ref>[http://www.eunipartners.eu/in-the-news www.eunipartners.eu]{{Dead link|date=февруари 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Отоманско Царство=== До [[Балканските војни]], Белица било големо село, претежно населено со турско-ромско население. Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. Биелица (Biélitsa) имало 290 домаќинства и 760 муслимани<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995.</ref>Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 1530 жители, од кои 90 Македонци, 1200 Турци и 240 Роми.<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 189.]</ref>По избувнувањето на [[Балкански војни|Балканските војни]] во [[1912]] година, едно лице од селото било доброволец во [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]].<ref>„Македоно-одринското опълчение 1912 – 1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 829</ref> ===Бугарија=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Бугарија]]. По 1912 година турското и циганското население се иселило и на нивно место се населиле бегалци од [[Егејска Македонија]], кои формирале мали во селото: Заровска (од с. [[Зарово]]), Крушевска (од с. [[Крушево (Валовишко)|Крушево]]), Карчовска (од с. на [[Крчово]]), Врабска (од село [[Врапча]], Пиринско). Населеното македонско население главно се занимавало со земјоделство, сточарство и занаетчиство. Денес се уште постојат т.н земјишта - локалитетите Злинска Река, Задлак, Валоги, Калачовец, Штавен, Пушовец, Средоберт, Врапче и др. По војната старата турска бања била претворена во христијанска црква - „Света Марина“.[https://opoznai.bg/view/tzarkva-sv-marina-ilindentzi Църква "Св. Марина" - Илинденци ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170731193647/https://opoznai.bg/view/tzarkva-sv-marina-ilindentzi |date=2017-07-31 }} По [[1944]] година, приватните имоти биле обединети во трудово-кооперативни земјоделски стопанства (ТКЗС). Голем дел од населението работело во земјоделските задруги, главно одгледувајќи тутунски растенија и лозја, како и во мермерните каменоломи кај селото. По 1989 година започнал процес на [[приватизација]]. Од [[1989]] година, забележан е негативен природен прираст на населението, сличен на повеќето други села. Поради недостаток на работни места и перспективи за развој, дел од населението мигрирало во соседните поголеми градови или во соседните земји како [[Грција]]. ==Население<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name="nsi">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2730&ezik=bul=Справка за населението на с. Белица, общ. Сандански, обл. Благоевград|lang=bg|accessdate=2018-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304125710/http://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2212&ezik=bul|archivedate=2016-03-04|url-status=dead}}</ref>== {| class="wikitable" |+Население на Белица по потпис<ref name="nsi"/> |- !Год !1934 !1946 !1956 !1965 !1975 !1985 !1992 !2001 !2011 |- !Жители |1833 |2024 |2212 |2519 |2677 |2147 |1674 |1318 |1056 |} {| class="standard" align="left" style="margin-right:1em;" |+Етнички състав на населението<br>во 2011 година<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_4.pop_by_ethnos.xls|title="&"Национален статистически институт. Население по области, общини, населени места и самоопределение по етническа принадлежност към 01.02.2011 г.|lang=bg|accessdate=2012-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fdhrysbu?url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_4.pop_by_ethnos.xls|archivedate=2013-04-05|deadlink=yes}}</ref>: |- ! style = «background-color:#A0FF60» | Националност ! style = «background-color:#A0FF60» | Број ! style = «background-color:#A0FF60» | Процент |- | Бугари | 667 | 93,81 % |- | Роми | 20 | 2,81 % |- | '''Вкупно''' | 711 | |} {| align="left" style="margin-right:1em;" |+'''Население по возраст<br> од 2011 година'''<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|title=Национален статистически институт. Население по области, общини, населени места и възраст към 01.02.2011 г.|lang=bg|accessdate=2012-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Irx9OSLX?url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|archivedate=2013-08-14|deadlink=yes}}</ref>: |- |{{Демография/распределение по возрасту | макс=85 | всего=898 | 0-4=36 | 5-9=42 | 10-14=46 | 15-19=53 | 20-24=29 | 25-29=42 | 30-34=59 | 35-39=73 | 40-44=70 | 45-49=36 | 50-54=51 | 55-59=51 | 60-64=48 | 65-69=72 | 70-74=85 | 75-79=62 | 80-84=28 | 85+=15 }} {{clearleft}} == Општествени установи == Селото Илинденци кон 2022 година претставува центар на ''кметство Илинденци''.<ref>[https://nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=20000413&ezik=bul Справка за събитията за кметство Илинденци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220430174652/https://nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=20000413&ezik=bul |date=2022-04-30 }} (справката е генерирана на 30.04.2022 г.)</ref><ref>[https://iisda.government.bg/ras/executive_power/townhall/247 Интегрирана информационна система на държавната администрация, Административен регистър, област Благоевград, кметство Илинденци] (Кмет: Илия Харалампиев Башлиев. Справката е генерирана на 30.04.2022 г.)</ref> Во селото има: * [[Читалиште]] „[[Климент Охридски]] – 1920“;<ref>[https://chitalishta.com/index.php?act=community&do=detail&id=916&reg_num=1008 Детайлна информация за читалище „Климент Охридски – 1920“, село Илинденци, община Струмяни, област Благоевград]</ref><ref>[https://chitalishta.com/index.php?act=community&do=detail1&id=96250 Информационна карта за 2021 г., читалище „Климент Охридски – 1920“, село Илинденци, община Струмяни, област Благоевград]</ref> * православна црква „[[Марина Антиохиска]]“; * [[пошта]].<ref>[https://web.archive.org/web/20191129055151/http://www.bgpost.bg/bg/312 Български пощи, Пощенски станции, област Благоевград, 2833 Илинденци // Архивиран от оригинала на 2019-11-29. Посетен на 2022-04-30.]</ref> == Личности == * [[Јордан Костадинов]] == Галерија == <gallery> Ilind1.JPG| Ilind.JPG| Ilind2.JPG| Ilind4.jpg| Ilind5.jpg| </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Општина Струмјани}} [[Категорија:Општина Струмјани]] [[Категорија:Села во Пиринска Македонија]] szvquzwhtvjc8h6pievle3e6fbq6xos 5605064 5605063 2026-08-04T18:11:12Z ~2026-43255-45 135639 /* Население[11][14] */ Защото страницата трябва да се обновява 5605064 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Белица (појаснување)}} {{Инфокутија Место во Бугарија |name = Белица |name_local = |image_skyline = Ilind1.JPG |caption_skyline = Поглед кон селото |city_flag = |city_seal = |nickname = |image_map = {{ПолКарта | Пиринска Македонија | ширина = | опис = <center>Местоположба на Белица во [[Општина Струмјани]] и [[Благоевград (област)|Благоевградската област]]</center> | релјефна = | натпис = Белица | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41| ГШ_мин = 39| ГШ_прав = N | ГД_степ = 23| ГД_мин = 14| ГД_прав = E }} |map_caption = Местоположба во областа |lat_deg = 41 |lat_min = 39 |lon_deg = 23 |lon_min = 14 |elevation_min = |elevation = 443 |elevation_max = |periph = |periphunit = [[Благоевград (област)|Благоевградска област]] |prefec = |municipality = [[Општина Струмјани|Струмјани]] |municunit = Струмјани |established_c = |established_m = |districts = |mayor = |party = |since = |population_as_of = 2024 |population = 697 <ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-03-2024_2.txt www.grao.bg]</ref>. |area = 54,066 |population_metro = |area_metro = |population_urban = |area_urban = |population_village = |area_village = |pop_municipality = |area_municipality = |pop_municunit = |area_municunit = |pop_community = |area_community = |postal_code = 2833 |area_code = |licence = |website = }} '''Белица''' ({{langx|bg|Илинденци}}, (од 1951 година, официјално '''Илинденци'''<ref>Указ № 334/обн.</ref>) — [[село]] во [[Благоевград (област)|Горноџумајско]], [[Пиринска Македонија]], во состав на денешната [[Општина Струмјани|Струмјани]] на [[Благоевградска област|Благоевградската област]], југозападна [[Бугарија]].<ref>[http://www.guide-bulgaria.com/SW/Blagoevgrad/Sandanski Guide Bulgaria], Accessed May 5, 2010</ref> == Географија и местоположба == Селото Белица се наоѓа на околу 42 километри југоисточно од реонскиот центар [[Благоевград (област)|Благоевград]], на околу 3 километри североисточно од општинскиот центар [[Струмјани (општина)|Струмјани]] и на околу 10 километри северозападно од градот [[Свети Врач|Сандански]]. Се наоѓа во западните планински делови на [[Пирин]].<ref name="ЕБ">[[Енциклопедия „България“]], том 3, стр. 109, Издателство на [[Българска академия на науките|БАН]], София, [[1982]] г.</ref> По селото тече реката Белишка (Шашка) река, делумно поминувајќи го во неговиот јужен дел. Надморската височина се издигнува од околу 250 метри во југозападниот дел на селото до околу 450 - 460 метри во неговиот источен дел. Во центарот на селото кај црквата, надморска височина е околу 345 метри. Климата е континентално-медитеранска,<ref>[http://www.geoznanie.com/2013/02/geografski-rechnik-k.html География. Географски речник К] Континентално-средиземноморски климат – разновидност на средиземноморския (субтропичен) климат, характерен за източните части на средиземноморието.</ref> и почвите на земјата се претежно со цимет и рендзини.<ref>[http://www.geoznanie.com/2013/02/geografski-rechnik-h.html#rendzini География. Географски речник Х] Хумуснокарбонатни почви, '''''рендзини''''', (rendzic leptosols по ФАО), – подтип плитки азонални почви с високо съдържание на магнезиев и калциев карбонат в горния хоризонт, образувани върху твърди скали (варовити мергели, варовици, доломити, мрамори) и наноси. Имат един почвен хоризонт, черен червенокафяв или кафяв на цвят. Рендзините са богати на хумус – до 12%, но мощността им е малка – от 0,1 до 0,5 m. Съдържат над 40% карбонати. Те са плодородни, подходящи за отглеждане на пшеница, ечемик, лозя, костилкови овощни дървета. В България са разпространени в карстовите райони.</ref><ref name="ГЕБ">[[Голяма енциклопедия „България“]], том 6, стр. 2130, [[Труд (издателство)|Книгоиздателска къща „Труд“]], София, 2012 г.</ref> Општински пат го поврзува селото на запад со селото [[Струмјани]] и во него со првокласниот магистрален [[Републички пат I-1|пат I-1]] (дел од [[Европски пат Е79|Европскиот пат Е79]]), а на исток води до блиското село [[Плоски]]. На околу 3 км западно-југозападно од Белица се наоѓа станицата Струмјани на железничката пруга Софија - Шеќерница - Перник - Радомир - Сандански - Кулата. Атарот на селото Белица се граничи со оние на: селото [[Влахи]] на север; селото [[Плоски]] на исток и југ; селото [[Драката]] на југозапад; селото [[Микрево]] на југозапад; село [[Каменица (село)|Каменица]] на запад; селото [[Горна Крушица]] на запад; село [[Долна Градешница]] на северозапад. Во атарот на селото има 8 брани.<ref>[http://ibl.bas.bg/rbe/lang/bg/изравнител/ Речник на българския език] ИЗРАВНЍТЕЛ, -ят, -я, мн. -и, м. Спец. Хидротехническо съоръжение към голям язовир, водноелектрическа централа, помпена станция и подобни, което представлява воден басейн, в който се събира определено количество вода, необходима за изравняване на нивото на водата в основното съоръжение; изравнителен басейн.</ref><ref>[https://dams.damtn.government.bg/index.php?formdata%5Btitle%5D=&formdata%5Bobstina%5D=BLG49&view=items&option=com_webregister&Itemid=107 Държавна агенция за метрологичен и технически надзор; язовири и язовири-изравнители, село Илинденци; към 2022 г.]</ref> == Историја == ===Рана историја=== Првото човечко присуство во регионот е забележано од [[неолитот]] (6000-4000 п.н.е.). Остатоците од античките населби даваат причина да се претпостави дека овие земји биле населени од античките [[Тракијци]], кои веројатно припаѓале на племето [[Медијци]]. Тоа го потврдуваат и откриените остатоци од античка населба и [[некропола]] во атарот на селото и западно од него. На ова место, за време на градежната и земјоделската дејност, биле откопани остатоци од градби од камења, споени со малтер и столбови. На теренот постојат фрагменти од куќна и градежна керамика. Се претпоставува дека овде била изработена познатата плоча „Тракиски коњаник“. Во близина на селото биле пронајдени и неколку гробови, а погребниот обред бил преку кремирање. Била пронајдена и надгробна плоча со ликот на починатиот. Постоењето на населбата генерално е датирано во трако-римскиот период. Трагите од друга населба, како и светилиште и некропола што и припаѓаат, укажуваат на тоа дека по влегувањето на [[Балканскиот Полуостров]] во границите на [[Римското Царство]], овде бил основан голем антички центар, веројатно градот Нејне. Неговите остатоци се наоѓаат во областите Илјадница и Рукалото, на рид со должина од околу 600 m и ширина од 70 m. Помеѓу двата локалитети постоел масивен ѕид од кој денес нема видливи траги. Од ова место потекнуваат многу наоди: заветни плочи на тракискиот коњаник, на [[Артемида]], [[Зевс]] и [[Хера]], статуа на [[Дионис]], фрагменти од мермерен лак, разни архитектонски детали, монети и други. Покрај тоа, таму биле пронајдени 10 натписи на [[старогрчки јазик]] од 1 - 3 век. Посебен интерес претставува натпис од кој се подразбира дека населбата имала урбана структура. Од друг градежен натпис, во кој се споменува храмот на [[Изида]] и [[Серапис]], се подразбира дека градот се нарекувал [[Нејне]]. Натписот е датиран во 78 г. Се претпоставува дека тука се населиле римски колонисти на почетокот на II век. Градот постоел од втората половина на I век до средината на III век, кога бил уништен. Денес, на целиот терен има остатоци од античкиот град. На околу 1,5 - 2 км северозападно од мегалитското светилиште се наоѓа изворот Лековита вода. Местото е почитувано како свето релативно неодамна. ([[Баба Ванѓа]] ги советувала луѓето со болни очи да одат таму, да ги измијат очите со оваа вода и да се напијат од неа.) Источно од изворот има група карпи, кои, гледани од повеќе страни, наликуваат на човечки пар. Голем камен блок е заглавен меѓу двете фигури, формирајќи камен лак ориентиран исток-запад.<ref>[http://www.eunipartners.eu/in-the-news www.eunipartners.eu]{{Dead link|date=февруари 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Отоманско Царство=== До [[Балканските војни]], Белица било големо село, претежно населено со турско-ромско население. Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. Биелица (Biélitsa) имало 290 домаќинства и 760 муслимани<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995.</ref>Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 1530 жители, од кои 90 Македонци, 1200 Турци и 240 Роми.<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 189.]</ref>По избувнувањето на [[Балкански војни|Балканските војни]] во [[1912]] година, едно лице од селото било доброволец во [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]].<ref>„Македоно-одринското опълчение 1912 – 1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 829</ref> ===Бугарија=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Бугарија]]. По 1912 година турското и циганското население се иселило и на нивно место се населиле бегалци од [[Егејска Македонија]], кои формирале мали во селото: Заровска (од с. [[Зарово]]), Крушевска (од с. [[Крушево (Валовишко)|Крушево]]), Карчовска (од с. на [[Крчово]]), Врабска (од село [[Врапча]], Пиринско). Населеното македонско население главно се занимавало со земјоделство, сточарство и занаетчиство. Денес се уште постојат т.н земјишта - локалитетите Злинска Река, Задлак, Валоги, Калачовец, Штавен, Пушовец, Средоберт, Врапче и др. По војната старата турска бања била претворена во христијанска црква - „Света Марина“.[https://opoznai.bg/view/tzarkva-sv-marina-ilindentzi Църква "Св. Марина" - Илинденци ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170731193647/https://opoznai.bg/view/tzarkva-sv-marina-ilindentzi |date=2017-07-31 }} По [[1944]] година, приватните имоти биле обединети во трудово-кооперативни земјоделски стопанства (ТКЗС). Голем дел од населението работело во земјоделските задруги, главно одгледувајќи тутунски растенија и лозја, како и во мермерните каменоломи кај селото. По 1989 година започнал процес на [[приватизација]]. Од [[1989]] година, забележан е негативен природен прираст на населението, сличен на повеќето други села. Поради недостаток на работни места и перспективи за развој, дел од населението мигрирало во соседните поголеми градови или во соседните земји како [[Грција]]. ==Население<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name="nsi">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2730&ezik=bul=Справка за населението на с. Белица, общ. Сандански, обл. Благоевград|lang=bg|accessdate=2018-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304125710/http://www.nsi.bg/nrnm/show9.php?sid=2212&ezik=bul|archivedate=2016-03-04|url-status=dead}}</ref>== {| class="wikitable" |+Население на Белица по потпис<ref name="nsi"/> |- !Год !1934 !1946 !1956 !1965 !1975 !1985 !1992 !2001 !2011 |- !Жители |1833 |2024 |2212 |2519 |2697 |2147 |1674 |1318 |1056 |} {| class="standard" align="left" style="margin-right:1em;" |+Етнички състав на населението<br>во 2011 година<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_4.pop_by_ethnos.xls|title="&"Национален статистически институт. Население по области, общини, населени места и самоопределение по етническа принадлежност към 01.02.2011 г.|lang=bg|accessdate=2012-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fdhrysbu?url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_4.pop_by_ethnos.xls|archivedate=2013-04-05|deadlink=yes}}</ref>: |- ! style = «background-color:#A0FF60» | Националност ! style = «background-color:#A0FF60» | Број ! style = «background-color:#A0FF60» | Процент |- | Бугари | 667 | 93,81 % |- | Роми | 20 | 2,81 % |- | '''Вкупно''' | 711 | |} {| align="left" style="margin-right:1em;" |+'''Население по возраст<br> од 2011 година'''<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|title=Национален статистически институт. Население по области, общини, населени места и възраст към 01.02.2011 г.|lang=bg|accessdate=2012-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Irx9OSLX?url=http://www.nsi.bg/ORPDOCS/Census2011_1.pop_by_age.xls|archivedate=2013-08-14|deadlink=yes}}</ref>: |- |{{Демография/распределение по возрасту | макс=85 | всего=898 | 0-4=36 | 5-9=42 | 10-14=46 | 15-19=53 | 20-24=29 | 25-29=42 | 30-34=59 | 35-39=73 | 40-44=70 | 45-49=36 | 50-54=51 | 55-59=51 | 60-64=48 | 65-69=72 | 70-74=85 | 75-79=62 | 80-84=28 | 85+=15 }} {{clearleft}} == Општествени установи == Селото Илинденци кон 2022 година претставува центар на ''кметство Илинденци''.<ref>[https://nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=20000413&ezik=bul Справка за събитията за кметство Илинденци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220430174652/https://nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=20000413&ezik=bul |date=2022-04-30 }} (справката е генерирана на 30.04.2022 г.)</ref><ref>[https://iisda.government.bg/ras/executive_power/townhall/247 Интегрирана информационна система на държавната администрация, Административен регистър, област Благоевград, кметство Илинденци] (Кмет: Илия Харалампиев Башлиев. Справката е генерирана на 30.04.2022 г.)</ref> Во селото има: * [[Читалиште]] „[[Климент Охридски]] – 1920“;<ref>[https://chitalishta.com/index.php?act=community&do=detail&id=916&reg_num=1008 Детайлна информация за читалище „Климент Охридски – 1920“, село Илинденци, община Струмяни, област Благоевград]</ref><ref>[https://chitalishta.com/index.php?act=community&do=detail1&id=96250 Информационна карта за 2021 г., читалище „Климент Охридски – 1920“, село Илинденци, община Струмяни, област Благоевград]</ref> * православна црква „[[Марина Антиохиска]]“; * [[пошта]].<ref>[https://web.archive.org/web/20191129055151/http://www.bgpost.bg/bg/312 Български пощи, Пощенски станции, област Благоевград, 2833 Илинденци // Архивиран от оригинала на 2019-11-29. Посетен на 2022-04-30.]</ref> == Личности == * [[Јордан Костадинов]] == Галерија == <gallery> Ilind1.JPG| Ilind.JPG| Ilind2.JPG| Ilind4.jpg| Ilind5.jpg| </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Општина Струмјани}} [[Категорија:Општина Струмјани]] [[Категорија:Села во Пиринска Македонија]] biur1ejnp2l6wykkmjw0dww543r173g 0 25391 5605244 5055566 2026-08-05T06:14:35Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (6) 5605244 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = Краљевина Црнa Горa<br />''Kraljevina Crna Gora'' |conventional_long_name = Кралство Црна Гора |common_name = Црна Гора | |continent = Европа |region = Балкан |country = Црна Гора |era = Прва светска војна |government_type = Уставна монархија | |year_start = 1910 |year_end = 1918 | |year_exile_start = 1916 |year_exile_end = 1922 | |event_start = 50-годишнина од владеењето на Никола Петровиќ |date_start = 28 август |event_end = Станала дел од [[Кралство СХС|Кралството СХС]] |date_end = 28 ноември 1918 | |event1 = [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]] (крај на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]]) |date_event1 = 30 мај 1913 |event2 = капитулација под власта на [[Австроунгарија]] |date_event2 = 16 јануари 1916 | |p1 = Кнежевство Црна Гора |flag_p1 = Flag of the Principality of Montenegro.svg |s1 = Кралство Србија |flag_s1 = State Flag of Serbia (1882-1918).svg | |image_flag = Flag of the Kingdom of Montenegro.svg |image_coat = Coat of arms of the Kingdom of Montenegro.svg |image_map = Kingdom of Montenegro (1914).svg |image_map_caption = Кралството Црна Гора во 1914. | |capital = Цетиње |capital_exile = [[Бордо]], [[Неји-сир-Сен]] (Париз) |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= | |national_motto = ''Крст, Дом, Слобода'' |national_anthem = „[[Убавој нам Црној Гори]]“ |common_languages = [[Српски јазик|српски]] |religion = [[Српска православна црква]] |currency = [[Црногорски перпер]] | |leader1 = [[Никола I Петровиќ|Никола I]] |year_leader1 = 1910-1918 |title_leader = Крал&sup1; |deputy1 = Лазар Томановиќ |year_deputy1 = 1910-1912 (прв) |deputy2 = Евгение Поповиќ |year_deputy2 = 1917-1918 (последен) |title_deputy = | |legislature = Народно собрание на Црна Гора | |stat_year1 = 1910 |stat_area1 = 9475 |stat_year2 = 1911 |stat_pop2 = 220000 |stat_year3 = 1912 |stat_area3 = 14442 |stat_year4 = 1914 |stat_pop4 = 500000 |stat_year5 = 1917 |srat_area5 = 620000 |today={{знаме|Montenegro}} {{знаме|Serbia}} |footnotes = &sup1;впрочем во земјата немало [[парламентарна демократија]] бидејќи уставот му давал практично апсолутна власт на владетелот }} '''Кралство Црна Гора''' ([[српски јазик|српски]]: ''Краљевина Црнa Горa'') — кралство во Југозападна Европа. Престолнината на кралството била во [[Цетиње]]. Кралството Црна Гора е период во историјата на Црна Гора, кој траел од 1910 – 1918 година. Кралството Црна Гора настанало од [[Кнежевство Црна Гора|Кнежевството Црна Гора]] и било монархија, чиј денешен наследник е [[Црна Гора|Република Црна Гора]]. Легално, кралството било [[уставна монархија]], а во пракса владеењето било [[Апсолутистичка монархија|апсолутистичко]]. Единствениот крал на Кралството Црна Гора бил [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]]. == Историја == [[Податотека:King Nikola of Montenegro.jpg|лево|мини|318x318пкс|Никола I Петровиќ, единствениот крал на Кралството Црна Гора]] [[Податотека:Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|лево|мини|247x247пкс|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица, во 1913 година.]] Принцот [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]] ја прогласисл Црна Гора за кралство на 28 август (15 август по стариот календар) 1910 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dlib.me/skenovi/glas-crnogorca-nedjeljni-list-za-politiku-i-knjizevnost1-1910/08-15-broj-35/185.jpg|title=Глас Црногорца|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> со што ја подигнал земјата од тогашниот ранг на кнежевство. Тој се прогласил за крал Никола I, а со земјата владеел од 1861 година како принц. Во текот на своето владеење, посебно на почетокот на [[XX век]], тој иницирал неколку реформи за модернизација на земјата, вовел устав и нова валута наречена [[црногорски перпер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.me/a562622/Info/Drustvo/PERPERI-Jedini-crnogorski-drzavni-novac.html|title=Priča o crnogorskim perperima: Više od novca! FOTO|work=MTELCG|language=en-US|accessdate=2019-04-01}}</ref> === Балкански војни === На почетокот на 20 век, помеѓу балканските држави бил склопен воено-политички сојуз за војна против [[Отоманско Царство|Османлиите]]. Првичниот договор бил меѓу [[Кралство Грција|Грција]] и [[Царство Бугарија|Бугарија]], ни им се приклучила [[Кралство Србија|Србија]], а по потпишувањето на спогодбата со Србија, во септември 1912 година, на овој сојуз се приклучила и Црна Гора. Според спогодбата, црногорската војска требала со главниот дел од својата војска да дејствува кон [[Скадар]], северна Албанија и Македонија, а со помалиот дел од војската да се насочи кон [[Нови Пазар]] и [[Санџак]]. Според направената спогодба меѓу членките на сојузот, до 15 октомври [[1912]] година, требало да се објави војна на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]]. Затоа Црна Гора, според таа спогодба, на 26 септември 1912 година им објавила војна на Османлиите.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=211}}</ref> Во времето на објавување на војната, црногорската војска броела нешто повеќе од 35.000 војници. Таа била поделена во три оперативни групи: Приморска, Зетска и Источна. Приморската група броела 8.000 војници, Зетската имала околу 15.000 војници, а Источната околу 13.000 војници. Командант на Приморскиот одред бил бригардирот [[Митар Мартиновиќ]], командант на Зетскиот одред бил престолонаследникот [[Данило Петровиќ (принц)|Данило]], а командант на Источниот одред бил сердарот [[Јанко Вукотиќ]]. Задача на Приморскиот и Зетскиот одред била да го заземат Скадар, кој бил најважната воена цел на Црна Гора, додека Источниот одред имал за задача да го спречи продорот на османлиските сили преку [[Тара]] и да го спречи заземањето на Полиње и Метохија. Воените дејствија започнале истиот ден кога била објавена прокламацијата за објава на војна. Утрото на 26 септември 1912 година, кралскиот син Петар од брдото Горица ги истрелал првите топовски гранати кон турските тврдини. На овој чин бил присутен и кралот Никола. Следел нападот на турските утврдувања во градот [[Тузи]] од страна на Зетскиот одред, и тој бил брзо освоен, со што патот кон Скадар бил отворен. Кон крајот на октомври 1912 година, започнала опсадата на Скадар. Скоро истовремено, Приморскиот одред од [[Бар (град)|Бар]] тргнал кон [[Бојана (река)|Бојана]] и [[Тарабош]] и по заземањето на турските утврдувања и овој одред тргнал да го опседнува Скадар и го освоил градот [[Леска (Албанија)|Леска]] и [[Свети Јован (Албанија)]]. Додека траеле воените операции на Приморскиот и Зетскиот одред на Скадарскиот фронт, Источниот одред тргнал кон Полимље и Метохија. За помалку од 30 дена (од 26 септември до 22 октомври) биле заземени: [[Мојковац]], [[Беране]], [[Бијело Поље]], [[Рожае]], [[Пљевља]], [[Плав]], [[Гусиње]], [[Пеќ]] и [[Ѓаковица]]. До крај на октомври (по новиот календар ноември) во сите освоени територии била воспоставена црногорска власт. По завршените воени дејствија, поголем дел од Источниот одред бил префрлен кај Скадар. ==== Опсадата на Скадар ==== Во втората половина на ноември 1912 година, било склучено примирје кое траело до февруари следната година, но опсадата на Скадар не била повлечена. Освојувањето на Скадар било од суштествено значење за Црна Гора. Власта на Црна Гора сметала дека со освојувањето на Скадар, Црна Гора ќе ја има потполната контрола над областа на [[Скадарско Езеро|Скадарското езеро]] и ќе ја има можноста да пристапи кон регулација на водите на таа област. Со продлабочување на изворот на реката [[Бојана (река)|Бојана]], кое било во турски раце, би се намалило нивото на езерските води, со што Црна Гора би добила околу милион рала обработлива земја. На тој начин, со еден потег би биле решени неколку големи суштински проблеми на црногорската држава: недостиг на обработлива плодна земја, намалување на иселувањето на црногорското население и зголемување на државниот буџет за околу 20% од собирање на данок на земја. Токму затоа освојувањето на Скадар се сметало за спасоносно решение. Големите сили, првенствено [[Австроунгарија]], барале од Црна Гора да прекине со опсадата на Скадар, меѓутоа владата на Црна Гора не сакала да се повлече, дури ни кога Австроунгарија и се заканила. Кон крајот на 1912 година, кралот Никола запишал: ''„Ние сме решение се да испревртиме, ако Скадар ни се оспори. Ние не блефираме, туку сме решиме да за него, ако треба и изгинеме“''. Тој сметал дека ако ја изгубат Битката за Скадар, ќе добијат во соседство нова држава [[Кнежевство Албанија|Албанија]] – австроунгарска творба, со што неговата полувековна борба за ослободување од османлискиот обрач ќе заврши со добивање на уште поопасен и посмртоносен сосед. Токму затоа враќањето на Скадар кралот Никола го доживувал не само како личен животен пораз, туку како и пораз на политичката идеја стара два века, позади која стоела династијата [[Петровиќ-Његош|Петровиќи]], чиј потомок бил и самиот тој. Во февруари 1913 година, на црногорската војска во опсадата на Скадар им се придружиле и српските воени единици. Соработката на двете восјки траела сѐ до април, кога големите сили решиле Скадар да и припадне на Албанија, по што српските трупи ја напуштиле опсадата. Но, црногорската војска и покрај предупредувањата на Австроунгарија и [[Руско Царство|Русија]] жестоко го нападнала Скадар и во април 1913 година го освоила. Нападот на добро утврдениот Скадар ги чинело Црногорците 2000 загинати војници. Притисокот, посебно на Австроунгарија, по заземањето на градот, бил уште поголем. Таа барајќи повлекување на Црна Гора ја затворила границата со неа и се заканувала дека ќе го нападне и заземе градот [[Бар (град)|Бар]]. Во ваква тешка ситуација, Црна Гора на крај на април морала да донесе одлука за напуштање на Скадар. На 30 мај 1913 година, во [[Лондон]] бил потпишан мировен договор, со кој завршила војната на балканските сојузници против Османлиското Царство. Со одлуките на овој мировен договор, Османлиското Царство, после пет века владеење, се повлекла од Балканот. === Нова Црна Гора === По завршувањето на војните, на Меѓународната конференција биле исцртани новите граници на Балканот. Црна Гора, иако не го добила [[Скадар]], добила проширување од околу 5000 км<sup>2</sup>. Во нејзиниот состав влегле: Малесија, дел од Новопазарскиот Санџак, дел од Метохија сè до [[Бел Дрим]] и градовите: [[Мојковац]], [[Бијело Поље]], [[Беране]], [[Рожае]], [[Гусиње]], [[Плав]], [[Пеќ]] и [[Ѓаковица]]. Со новите граници за првапт во новиот век била направена територијална врска меѓу Црна Гора и Србија. Цената за ова била голема – загинале околу 3.100 војници, а околу 6.500 биле ранети. Со територијалното проширување Кралството Црна Гора добило околу 240.000 нови поданици. Од тој број 180.000 биле неправославни и тоа 160.000 [[муслимани]] и 20.000 [[Римокатоличка црква|католици]], со што значително била сменета конфесионалната структура во земјата. „Новата“ Црна Гора по Балканските војни била потполно и културолошки и општествено и политички различна од традиционалната нахијска, стара Црна Гора, која се протегала меѓу [[Скадар]], [[Ловќен]], [[Морача]] и [[Паштровачка Гора]] и која била јадрото на независната држава создадена во [[XVIII век]]. Гледајќи во целина, воените територијални придобивки во Балканските војни не биле за преголемо радување за Црна Гора. Сиромашната и исцрпена држава добила голем територијален простор, со бројно население, кое, ако сакала да ѝ биде од корист, морала прво административно да го уреди, комуникациски да го поврзе со државното средиште и секако социјално да го култивира. Ниту за еден од овие потфати Црна Гора немала сили. Уште поголем проблем било интегрирањето на новото население кое го сметало Османлиското Царство за своја држава и кај кое големото воено насилство дополнително создало поголем отпор кон интеграцијата. Покрај овие сопствени проблеми, Црна Гора се соочила со друг, можеби и поголем, проблем по Балканските војни. Протерувањето на Османлиското Царство од балканските земји значело губење на важноста и поддршката за Црна Гора од страните земји, првенствено од Русија. Руската политика по 1913 година, јавно и отворено го протежирала својот нов став дека не е потребна заштита на Црна Гора и дека со отстранувањето на Османлиското Царство таа треба да се спои со Србија.<gallery> Податотека:Černohorské knížectví v roce 1878.jpg|Кнежевството Црна Гора во 1878 година. Податотека:Montenegro1913 sr.png|Кралството Црна Гора во 1913 година. Податотека:Černohorské království v roce 1914.jpg|Кралството Црна Гора во 1914 година, со новоосвоените територии. </gallery> === Прва светска војна === [[Податотека:Mojkovacka bitka.PNG|мини|308x308пкс|Мојковачката битка, 6-7 јануари 1916 година.]] [[Прва светска војна|Првата светска војна]] започнала [[1914]] година, а завршила во [[1918]] година и била првиот воен судир од глобални размери во историјата на човештвото. Во војната учествувале повеќе од 70 милиони војници, а таа се водела помеѓу двата блока: блокот на [[Централни сили|Централните сили]] и блокот на [[Антанта]]та, на која и припаѓала и Црна Гора. Повод за војната бил [[Атентат врз Франц Фердинанд|атентатот врз австроунгарскиот престолонаследник]], надвојводата [[Франц Фердинанд]], во [[Сараево]], на 15/28 јуни 1914 година.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=212}}</ref> Веста за атентатот стигнала до [[Цетиње]] истиот ден некаде околу 17 часот. Во тоа време кралот Никола бил во воз на пат меѓу [[Салцбург]] и [[Трст]]. Тој се вратил во Црна Гора два дена по атентатот и веднаш испратил телеграма со сочувство до австроунгарскиот цар [[Франц Јосиф]]. Истовремено во Црна Гора била прогласена 15-дневна дворска жалост. Бидејќи [[Австроунгарија]] за одговорна за атентатот ја сметала владата на [[Кралство Србија|Кралството Србија]], таа испратила владина нота со барање до српската влада и таа да учествува во истрагата околу атентатот.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=215}}</ref> Бидејќи српската влада тоа го одбила, истото послужило како повод за објавување на војна на 28 јули 1914 година. Истиот ден кога била објавена војната, кралот Никола спровел мобилизација на војската на Црна Гора. После тоа следеле низа на формални потези: црногорското народно собрание побарало од владата да објави војна на Австроунгарија, а кралот и владата на 6 август, согласно со барањето на собранието, донело одлука за објавување на војна. На почетокот од големиот воен судир, во 1914 година, Црна Гора била една од осумте завојувани земји. На една страна биле: [[Руско Царство|Русија]], [[Франција]], [[Обединето Кралство|Велика Британија]], [[Кралство Србија|Србија]], [[Кралство Белгија|Белгија]] и Црна Гора; а на другата страна Австроунгарија и [[Германско Царство|Германија]]. Така судирот помеѓу Србија и Австроунгарија прераснал во светска војна. Во времето на објавувањето на војната, црногорската војска била поделена во 6 дивизии, со вкупно 35.000 мобилизирани војници. Подоцна, мобилизацијата била проширена и бројот на војниците пораснал прво на 45.000, па на 48.000. Наспроти нив, австроунгарската војска броела 72.000 војници. Имало три главни оперативни региони: околу [[Пљевља]], околу [[Грахово]] и на планинскиот масив [[Ловќен]], или т.н. Плеваљски, Херцеговски и Ловќенски фронт. Во текот на првата година од војната, немало судири од поголеми размери меѓу Црна Гора и Австроунгарија. Херцеговскиот одред на почетокот од август извршил напад и напредување кон [[Требиње]] и [[Билеќа]], но во средината на август биле принудени да се повлечат, но Австроунгарија не успеала да го заземе Грахово. Од октомври следело затишје на воените судири. На фронтот кај Пљевља, првите воени судири се случиле во втората половина од август, кога по нападот Австроунгарија успеала да го заземе градот. На крајот од август имало заедничка акција со српската војска кон југоисточна [[Босна (регион)|Босна]], при која Црна Гора успеала да го поврати градот. Борбите продолжиле, па во септември биле заземени [[Горажде]] и [[Фоча]], а кон крајот на месецот, по заземањето на планината Романија, тие дошле до [[Сараево]]. По противнападот на Австроунгарија, црногорската војска се повлекла.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=222}}</ref> Најмалку борби се воделе на Ловќенскиот фронт. До крајот на декември 1914 година, скоро и да немало воени судири. Во текот на ова затишје црногорската војска успеала во јуни 1915 година да го заземе [[Скадар]]. Кога во октомври 1915 година, почнала австроунгарската-германска офанзива на Србија, почнале и судирите на Санџачкиот фронт и до декември со постојаните напади на Австроунгарија бил заземен градот [[Пљевља]]. Целта била да Австроунгарија го заземе правецот Пљевља-Мојковац-Матешево за да го спречи повлекувањето на српската војска преку територијата на Црна Гора кон Скадар. По Пљевља, тие продолжиле по долината на реката [[Тара]] и кон [[Мојковац]]. Наредбата на врховната команда на црногорската војска била дека непријателот мора да се запре на Тара, дури и по цена на загинување на последниот војник. Со одбраната на воените положби од Тара до Мојковац, српската војска се повлекувала низ Црна Гора по патот за [[Подгорица]], кон Скадар и [[Драч]]. Во почетокот на декември 1915 година, тука се нашла српската влада и врховната воена команда. Операцијата на повлекување и на последните српски сили преку територијата на Црна Гора, завршиле на 5 јануари 1916 година, кога околу 90.000 српски војници се нашле на просторот меѓу Скадар, Драч и [[Тирана]]. Австроунгарската офанзива на Црна Гора го достигнала врвот во јануари 1916 година. Целта била потполно да се уништи црногорската војска. Австроунгарија имала околу 150.000 војници наспроти 38.000 црногорски војници. Судирот бил на секторот Мојковац-Левер Тара и историски е познат како [[Мојковачка битка]]. Оваа позната и најтешка црногорска битка во Првата светска војна била и нејзина најголема победа, кога малата војска на Црна Гора успешно се спротивставила и успеала да го спречи продирањето на Австроунгарија во средиштето на Црна Гора. ==== Окупација и ослободување ==== [[Податотека:Alexius WW1 Kapitulation Montenegros.jpg|мини|255x255пкс|Капитулација на црногорската војска во почетокот на 1916 година.]] Сепак во 1916 година, принцот Мирко и дел од членовите на владата ја потпишале капитулацијата, ја разоружале војската и дозволиле Австроунгарија да воспостави своја администрација. Дел од војниците се вратиле дома, дел отишле во комити, а дел избегал во странство и дел се повлекол заедно со српската војска, преживувајќи ја целата нејзина голгота, за да подоцна заедно влезат на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]]. Австроунгарија веднаш по преземањето на администрацијата го укинала [[Кирилица|кириличното писмо]] и ја наметнала [[латиница]]та.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:466325-CG-I-zivot-hteli-da-daju-za-cirilicu|title=CG: I život hteli da daju za ćirilicu|work=www.novosti.rs|language=sr-Latn|accessdate=2019-03-31}}</ref> Црна Гора била под окупација на Австроунгарија во текот на следните две години, а кога во [[1917]] година била потпишана [[Крфска декларација|Крфската декларација]], немало црногорски потписник. По пробивањето на Солунскиот фронт, сојузничките трупи ја окупирале Црна Гора, а откако српската војска влегла во [[Подгорица]], [[Караѓорѓевиќи]] ја искористиле систуацијата и во собранието во Подгорица прогласиле обединување на Црна Гора и Србија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=4LPfuwer21EC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Balkan Anschluss: The Annexation of Montenegro and the Creation of the Common South Slavic State|last=Pavlovic|first=Srdja|date=2008|publisher=Purdue University Press|isbn=9781557534651|language=en}}</ref> === Обединување со Србија === [[Податотека:Andrija Radovic.jpg|лево|мини|267x267пкс|Андрија Радовиќ, главниот заговорник за обединување на Црна Гора со Србија.]] Кон крајот од [[1918]] година, во договор со [[Црногорски одбор за народно обединување|Црногорскиот одбор за народно обединување]], а без претходен договор со црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]], биле обединети Србија и Црна Гора. По овој чин избила т.н. [[Божиќна побуна]] на т.н. [[Зеленаши]], кои биле против безусловното обединување со Србија. Таканаречените [[Бјелаши]], кои биле приврзаници на обединувањето со помош на сојузниците ја загушиле побуната. Сепак, воените борби на црногорските комити, кои биле против, продолжиле сѐ до 1924 година, кога тие ја прифатиле амнестијата на кралот [[Александар I Караѓорѓевиќ]]. Кралот Никола испратил барање до [[Париска мировна конференција (1919)|Париска мировна конференција]] да се врати независноста на Црна Гора, но неговата молба била одбиена. Тој починал 1921 година, во [[Антиб]] во егзил. Некои од комитите, Зеленашите и бившите војници на војската на Кралството Црна Гора, по окупацијата на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во 1941 година, и по формирањето на проокупаторската власт, влегле во состав на антикомунистичката милиција и на вооружените сили (Ловќенска бригада) на новата држава и биле познати под името Крилаши. Овие единици биле расформирани во 1944 година, кога влегле [[партизан]]ите и [[Југословенска народна армија|ЈНА]]. == Административна поделба == Во [[1910]] година, бил донесен Новиот закон за административна поделба на земјата, според кој Црна Гора била поделена во десет области и 56 капетании. Со законот, бројот на областите бил двојно зголемен, а бројот на капетаниите останал ист.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?hl=sr&id=zQ01AAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Istorija srpske državnosti: Srbija i Crna Gora : novovekovne srpske države|last=Popov|first=Čedomir|publisher=Српска академија наука и уметности|language=sr}}</ref> Областите биле: Катунска, Ријечко-љешанска, Приморско-црмничка, Зетска, Брдска, Никшиќка, Вучедолска, Дурмиторска, Морачко-ровачка, Васојевиќка. Новите области добиени по Балканските војни, биле поделени на четири административни области: Пеќска, Беранска, Бјелопољска и Пљеваљска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.udi.rs/articles/z_andrijasevic_2014_1.pdf|title=О неким особеностима црногорског друштва 1914. године|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308074659/http://www.udi.rs/articles/z_andrijasevic_2014_1.pdf|archive-date=2016-03-08|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> == Државно уредување == Кралството Црна Гора официјално било [[Уставна монархија|уставна и парламентарна монархија]], но во суштина било [[апсолутистичка монархија]]. Првиот црногорски устав бил донесен на 19 декември 1905 година, но целата власт била во рацете на [[Монархија|монархот]]. *'''Монарх''' (кнез, а подоцна крал) бил и врховен заповедник на воените сили, кои се состоеле од војска, полиција и жандармерија. Монархот бил личност која одлучува за објавување на војна и за сојузништва. Тој имал овластувања да го свикува и распушта парламентот, да ги поставува државните службеници, министрите и судиите. Според уставот, кој бил донесен од самиот крал [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]], владетелот не можел да биде повикан на каква било одговорност. Законодавството го правеле монархот и собранието. *'''Црногорско народно собрание''' - првпат било основано во октомври 1906 година. Црногорското народно собрание имало релации со монархот дефинирани со устав, така да ниту еден закон во државата не можел да биде донесен, укинат или променет без негово одобрение. Монархот не можел самостојно да донесе одлука за донесување/промена на [[данок]]от, задолжување во странство и усвојување на државниот буџет без согласност на парламентот. Од друга страна, собранието немало право за предложување на закони, ниту за усвојување, ако монархот претходно не го верифицирал. Собранието не можело да повика на политичка одговорност министри или владата во целина, туку нив можел да ги отповика само монархот. *'''Министерски совет на Црна Гора (влада)''' - бил дел од [[Извршна власт|извршната власт]], но во потполност зависел од монархот. Владата се состоела од шест министерства. *'''Судска власт''' - се состоела од Велики суд и областни судови. Граѓанските спорови во последната инстанца можел да ги решава директно и самиот монарх, што било укинато по 1902 година, иако монархот и понатака можел да ублажува казни или да даде помилување. *'''Државен совет''' - според уставот, тој бил највисокото управно тело, правен советник на монархот и собранието за усвојување на закони, но неговите одлуки биле полномошни дури откако кралот ќе ги верификувал. *'''Уставот''' на [[Кнежевство Црна Гора|Кнежевството Црна Гора]] бил донесен во декември 1905 година, се смета дека било донесено поради надворешни притисоци. Во [[Руско Царство|Русија]], во октомври 1905 година, биле донесени уставни промени и била формирана Дума, така да Црна Гора не сакала да остане единствена во Европа, покрај [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]], без устав и собрание. == Дипломатски односи == Надворешната политика била во потполност во рацете на кралот. Во главниот град [[Цетиње]], од 1879 година до 1916 година, постоеле амбасади на: [[Австроунгарија]], [[Царство Бугарија|Кралството Бугарија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Франција]], [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Кралство Грција|Кралството Грција]], [[Кралство Италија|Кралството Италија]], [[Германско Царство|Германското Царство]], [[Кралство Србија|Кралството Србија]], [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] и [[Руско Царство|Руското Царство]]. Црна Гора по признавањето во 1878 година, па сѐ до 1921 година, ги имала следните амбасади: во [[Белград]], [[Истанбул]], [[Париз]] и [[Вашингтон]]. Освен амбасади, Кралството Црна Гора имало и мрежа на конзуларни претставништва. Црна Гора била прва [[Православие|православна]] држава во историјата, која со конкордатот меѓу неа и [[Светата Столица|Светата столица]], во Рим, во 1886 година го дефинирала статусот на своите граѓани од [[Римокатоличка црква|католичка]] вероисповед. == Образование == Бројот на училиштата од независноста до Балканските војни бил двојно зголемен. Првата црногорска гимназија била Цетинско-кнежевска-реална гиманзија и била формирана 1880 година. Во 1907 година била отворена гимназијата во Подгорица, а во 1913 година, во Никшиќ, Пљевље и Беране. Специјализирано училиште за Црногорки, т.н. ''Девојачки институт'' на Цетиње, работело од 1869 до 1913 година. == Стопанство и финансии == Стопанството во Кралството Црна Гора било во самите зачетоци. По уставот во 1905 година, биле верификувани законите за концесии, за истражување и експлоатација на руда, изградба на две хидроелектрани на реката [[Морача]], исушување на улцињското поле, но ништо од ова не било реализирано поради претстоечките војни. Во 1906 година, била отворена прва црногорска пивара во [[Никшиќ]]. Најголема поддршка за влез на италијански капитал и формирање на претпријатија со нивно вложување дала италијанската кралица [[Јелена Савојска]], која била ќерка на кралот Никола. Првата банка, ''Заложница црногорска'', била формирана во 1864 година, а во 1901 година била основана Никшичката штедилница. Потоа следело отворање на повеќе банки, за да во 1909 година биде основана Народна банка на Кнежевството Црна Гора. Сѐ до 1906 година, платниот промет на државата се одвивал преку валути од странските држави со кои се одвивале трансакциите. На 11.04.1906 година, со указ на кнез Никола било решено да се исковаат бронзени и никлени кованици, а на 2. март 1910 година, исто така со указ, биле пуштени првите златни [[Црногорски перпер|перпери]] - црногорски монети. == Галерија == <gallery widths="140" heights="140"> Податотека:Mome dragome narodu!.jpg|Кнежевската прокламација од 28 август 1910 година. Податотека:Proclamation of the Kingdom of Montenegro.jpg|Прогласување на Кралството Црна Гора Податотека:Crnogorski alaj barjak.png|Црногорски алај барјак, воено знаме Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|Предавање на турското знаме на кралот Никола во Скадар. Податотека:Montenegrin officers in national costumes, R. Wyon (1904).jpg|Црногорски офицери во народна носија, 1904 година. Податотека:M 45 14 les monténégrins Lovcen au nord de Cettinié.jpg|Црногорски војници кај Ловќен, 1914 година. Податотека:Regierungsgebäude in Cetinje. (BildID 15570535).jpg|Владиниот дом во Цетиње, за време на австроунгарската окупација, 1917 година. </gallery> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20151006025741/http://www.thefirstworldwar.net/prvi-svetski-rat/operacije-crnogorske-vojske-1914/ Операции на црногорската војска во 1914 година] (српски) <br />{{Yug-timeline}} [[Категорија:Историја на Црна Гора]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Поранешни словенски држави]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1910 година]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1918 година]] [[Категорија:Поранешни кралства]] jdt4vo3u260o5m6l7cm5mm3fervjg2x 5605288 5605244 2026-08-05T06:52:04Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (2) 5605288 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = Краљевина Црнa Горa<br />''Kraljevina Crna Gora'' |conventional_long_name = Кралство Црна Гора |common_name = Црна Гора | |continent = Европа |region = Балкан |country = Црна Гора |era = Прва светска војна |government_type = Уставна монархија | |year_start = 1910 |year_end = 1918 | |year_exile_start = 1916 |year_exile_end = 1922 | |event_start = 50-годишнина од владеењето на Никола Петровиќ |date_start = 28 август |event_end = Станала дел од [[Кралство СХС|Кралството СХС]] |date_end = 28 ноември 1918 | |event1 = [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]] (крај на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]]) |date_event1 = 30 мај 1913 |event2 = капитулација под власта на [[Австроунгарија]] |date_event2 = 16 јануари 1916 | |p1 = Кнежевство Црна Гора |flag_p1 = Flag of the Principality of Montenegro.svg |s1 = Кралство Србија |flag_s1 = State Flag of Serbia (1882-1918).svg | |image_flag = Flag of the Kingdom of Montenegro.svg |image_coat = Coat of arms of the Kingdom of Montenegro.svg |image_map = Kingdom of Montenegro (1914).svg |image_map_caption = Кралството Црна Гора во 1914. | |capital = Цетиње |capital_exile = [[Бордо]], [[Неји-сир-Сен]] (Париз) |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= | |national_motto = ''Крст, Дом, Слобода'' |national_anthem = „[[Убавој нам Црној Гори]]“ |common_languages = [[Српски јазик|српски]] |religion = [[Српска православна црква]] |currency = [[Црногорски перпер]] | |leader1 = [[Никола I Петровиќ|Никола I]] |year_leader1 = 1910-1918 |title_leader = Крал&sup1; |deputy1 = Лазар Томановиќ |year_deputy1 = 1910-1912 (прв) |deputy2 = Евгение Поповиќ |year_deputy2 = 1917-1918 (последен) |title_deputy = | |legislature = Народно собрание на Црна Гора | |stat_year1 = 1910 |stat_area1 = 9475 |stat_year2 = 1911 |stat_pop2 = 220000 |stat_year3 = 1912 |stat_area3 = 14442 |stat_year4 = 1914 |stat_pop4 = 500000 |stat_year5 = 1917 |srat_area5 = 620000 |today={{знаме|Montenegro}} {{знаме|Serbia}} |footnotes = &sup1;впрочем во земјата немало [[парламентарна демократија]] бидејќи уставот му давал практично апсолутна власт на владетелот }} '''Кралство Црна Гора''' ([[српски јазик|српски]]: ''Краљевина Црнa Горa'') — кралство во Југозападна Европа. Престолнината на кралството била во [[Цетиње]]. Кралството Црна Гора е период во историјата на Црна Гора, кој траел од 1910 – 1918 година. Кралството Црна Гора настанало од [[Кнежевство Црна Гора|Кнежевството Црна Гора]] и било монархија, чиј денешен наследник е [[Црна Гора|Република Црна Гора]]. Легално, кралството било [[уставна монархија]], а во пракса владеењето било [[Апсолутистичка монархија|апсолутистичко]]. Единствениот крал на Кралството Црна Гора бил [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]]. == Историја == [[Податотека:King Nikola of Montenegro.jpg|лево|мини|318x318пкс|Никола I Петровиќ, единствениот крал на Кралството Црна Гора]] [[Податотека:Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|лево|мини|247x247пкс|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица, во 1913 година.]] Принцот [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]] ја прогласисл Црна Гора за кралство на 28 август (15 август по стариот календар) 1910 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dlib.me/skenovi/glas-crnogorca-nedjeljni-list-za-politiku-i-knjizevnost1-1910/08-15-broj-35/185.jpg|title=Глас Црногорца|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> со што ја подигнал земјата од тогашниот ранг на кнежевство. Тој се прогласил за крал Никола I, а со земјата владеел од 1861 година како принц. Во текот на своето владеење, посебно на почетокот на [[XX век]], тој иницирал неколку реформи за модернизација на земјата, вовел устав и нова валута наречена [[црногорски перпер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.me/a562622/Info/Drustvo/PERPERI-Jedini-crnogorski-drzavni-novac.html|title=Priča o crnogorskim perperima: Više od novca! FOTO|work=MTELCG|language=en-US|accessdate=2019-04-01}}</ref> === Балкански војни === На почетокот на 20 век, помеѓу балканските држави бил склопен воено-политички сојуз за војна против [[Отоманско Царство|Османлиите]]. Првичниот договор бил меѓу [[Кралство Грција|Грција]] и [[Царство Бугарија|Бугарија]], ни им се приклучила [[Кралство Србија|Србија]], а по потпишувањето на спогодбата со Србија, во септември 1912 година, на овој сојуз се приклучила и Црна Гора. Според спогодбата, црногорската војска требала со главниот дел од својата војска да дејствува кон [[Скадар]], северна Албанија и Македонија, а со помалиот дел од војската да се насочи кон [[Нови Пазар]] и [[Санџак]]. Според направената спогодба меѓу членките на сојузот, до 15 октомври [[1912]] година, требало да се објави војна на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]]. Затоа Црна Гора, според таа спогодба, на 26 септември 1912 година им објавила војна на Османлиите.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=211}}</ref> Во времето на објавување на војната, црногорската војска броела нешто повеќе од 35.000 војници. Таа била поделена во три оперативни групи: Приморска, Зетска и Источна. Приморската група броела 8.000 војници, Зетската имала околу 15.000 војници, а Источната околу 13.000 војници. Командант на Приморскиот одред бил бригардирот [[Митар Мартиновиќ]], командант на Зетскиот одред бил престолонаследникот [[Данило Петровиќ (принц)|Данило]], а командант на Источниот одред бил сердарот [[Јанко Вукотиќ]]. Задача на Приморскиот и Зетскиот одред била да го заземат Скадар, кој бил најважната воена цел на Црна Гора, додека Источниот одред имал за задача да го спречи продорот на османлиските сили преку [[Тара]] и да го спречи заземањето на Полиње и Метохија. Воените дејствија започнале истиот ден кога била објавена прокламацијата за објава на војна. Утрото на 26 септември 1912 година, кралскиот син Петар од брдото Горица ги истрелал првите топовски гранати кон турските тврдини. На овој чин бил присутен и кралот Никола. Следел нападот на турските утврдувања во градот [[Тузи]] од страна на Зетскиот одред, и тој бил брзо освоен, со што патот кон Скадар бил отворен. Кон крајот на октомври 1912 година, започнала опсадата на Скадар. Скоро истовремено, Приморскиот одред од [[Бар (град)|Бар]] тргнал кон [[Бојана (река)|Бојана]] и [[Тарабош]] и по заземањето на турските утврдувања и овој одред тргнал да го опседнува Скадар и го освоил градот [[Леска (Албанија)|Леска]] и [[Свети Јован (Албанија)]]. Додека траеле воените операции на Приморскиот и Зетскиот одред на Скадарскиот фронт, Источниот одред тргнал кон Полимље и Метохија. За помалку од 30 дена (од 26 септември до 22 октомври) биле заземени: [[Мојковац]], [[Беране]], [[Бијело Поље]], [[Рожаје]], [[Пљевља]], [[Плав]], [[Гусиње]], [[Пеќ]] и [[Ѓаковица]]. До крај на октомври (по новиот календар ноември) во сите освоени територии била воспоставена црногорска власт. По завршените воени дејствија, поголем дел од Источниот одред бил префрлен кај Скадар. ==== Опсадата на Скадар ==== Во втората половина на ноември 1912 година, било склучено примирје кое траело до февруари следната година, но опсадата на Скадар не била повлечена. Освојувањето на Скадар било од суштествено значење за Црна Гора. Власта на Црна Гора сметала дека со освојувањето на Скадар, Црна Гора ќе ја има потполната контрола над областа на [[Скадарско Езеро|Скадарското езеро]] и ќе ја има можноста да пристапи кон регулација на водите на таа област. Со продлабочување на изворот на реката [[Бојана (река)|Бојана]], кое било во турски раце, би се намалило нивото на езерските води, со што Црна Гора би добила околу милион рала обработлива земја. На тој начин, со еден потег би биле решени неколку големи суштински проблеми на црногорската држава: недостиг на обработлива плодна земја, намалување на иселувањето на црногорското население и зголемување на државниот буџет за околу 20% од собирање на данок на земја. Токму затоа освојувањето на Скадар се сметало за спасоносно решение. Големите сили, првенствено [[Австроунгарија]], барале од Црна Гора да прекине со опсадата на Скадар, меѓутоа владата на Црна Гора не сакала да се повлече, дури ни кога Австроунгарија и се заканила. Кон крајот на 1912 година, кралот Никола запишал: ''„Ние сме решение се да испревртиме, ако Скадар ни се оспори. Ние не блефираме, туку сме решиме да за него, ако треба и изгинеме“''. Тој сметал дека ако ја изгубат Битката за Скадар, ќе добијат во соседство нова држава [[Кнежевство Албанија|Албанија]] – австроунгарска творба, со што неговата полувековна борба за ослободување од османлискиот обрач ќе заврши со добивање на уште поопасен и посмртоносен сосед. Токму затоа враќањето на Скадар кралот Никола го доживувал не само како личен животен пораз, туку како и пораз на политичката идеја стара два века, позади која стоела династијата [[Петровиќ-Његош|Петровиќи]], чиј потомок бил и самиот тој. Во февруари 1913 година, на црногорската војска во опсадата на Скадар им се придружиле и српските воени единици. Соработката на двете восјки траела сѐ до април, кога големите сили решиле Скадар да и припадне на Албанија, по што српските трупи ја напуштиле опсадата. Но, црногорската војска и покрај предупредувањата на Австроунгарија и [[Руско Царство|Русија]] жестоко го нападнала Скадар и во април 1913 година го освоила. Нападот на добро утврдениот Скадар ги чинело Црногорците 2000 загинати војници. Притисокот, посебно на Австроунгарија, по заземањето на градот, бил уште поголем. Таа барајќи повлекување на Црна Гора ја затворила границата со неа и се заканувала дека ќе го нападне и заземе градот [[Бар (град)|Бар]]. Во ваква тешка ситуација, Црна Гора на крај на април морала да донесе одлука за напуштање на Скадар. На 30 мај 1913 година, во [[Лондон]] бил потпишан мировен договор, со кој завршила војната на балканските сојузници против Османлиското Царство. Со одлуките на овој мировен договор, Османлиското Царство, после пет века владеење, се повлекла од Балканот. === Нова Црна Гора === По завршувањето на војните, на Меѓународната конференција биле исцртани новите граници на Балканот. Црна Гора, иако не го добила [[Скадар]], добила проширување од околу 5000 км<sup>2</sup>. Во нејзиниот состав влегле: Малесија, дел од Новопазарскиот Санџак, дел од Метохија сè до [[Бел Дрим]] и градовите: [[Мојковац]], [[Бијело Поље]], [[Беране]], [[Рожаје]], [[Гусиње]], [[Плав]], [[Пеќ]] и [[Ѓаковица]]. Со новите граници за првапт во новиот век била направена територијална врска меѓу Црна Гора и Србија. Цената за ова била голема – загинале околу 3.100 војници, а околу 6.500 биле ранети. Со територијалното проширување Кралството Црна Гора добило околу 240.000 нови поданици. Од тој број 180.000 биле неправославни и тоа 160.000 [[муслимани]] и 20.000 [[Римокатоличка црква|католици]], со што значително била сменета конфесионалната структура во земјата. „Новата“ Црна Гора по Балканските војни била потполно и културолошки и општествено и политички различна од традиционалната нахијска, стара Црна Гора, која се протегала меѓу [[Скадар]], [[Ловќен]], [[Морача]] и [[Паштровачка Гора]] и која била јадрото на независната држава создадена во [[XVIII век]]. Гледајќи во целина, воените територијални придобивки во Балканските војни не биле за преголемо радување за Црна Гора. Сиромашната и исцрпена држава добила голем територијален простор, со бројно население, кое, ако сакала да ѝ биде од корист, морала прво административно да го уреди, комуникациски да го поврзе со државното средиште и секако социјално да го култивира. Ниту за еден од овие потфати Црна Гора немала сили. Уште поголем проблем било интегрирањето на новото население кое го сметало Османлиското Царство за своја држава и кај кое големото воено насилство дополнително создало поголем отпор кон интеграцијата. Покрај овие сопствени проблеми, Црна Гора се соочила со друг, можеби и поголем, проблем по Балканските војни. Протерувањето на Османлиското Царство од балканските земји значело губење на важноста и поддршката за Црна Гора од страните земји, првенствено од Русија. Руската политика по 1913 година, јавно и отворено го протежирала својот нов став дека не е потребна заштита на Црна Гора и дека со отстранувањето на Османлиското Царство таа треба да се спои со Србија.<gallery> Податотека:Černohorské knížectví v roce 1878.jpg|Кнежевството Црна Гора во 1878 година. Податотека:Montenegro1913 sr.png|Кралството Црна Гора во 1913 година. Податотека:Černohorské království v roce 1914.jpg|Кралството Црна Гора во 1914 година, со новоосвоените територии. </gallery> === Прва светска војна === [[Податотека:Mojkovacka bitka.PNG|мини|308x308пкс|Мојковачката битка, 6-7 јануари 1916 година.]] [[Прва светска војна|Првата светска војна]] започнала [[1914]] година, а завршила во [[1918]] година и била првиот воен судир од глобални размери во историјата на човештвото. Во војната учествувале повеќе од 70 милиони војници, а таа се водела помеѓу двата блока: блокот на [[Централни сили|Централните сили]] и блокот на [[Антанта]]та, на која и припаѓала и Црна Гора. Повод за војната бил [[Атентат врз Франц Фердинанд|атентатот врз австроунгарскиот престолонаследник]], надвојводата [[Франц Фердинанд]], во [[Сараево]], на 15/28 јуни 1914 година.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=212}}</ref> Веста за атентатот стигнала до [[Цетиње]] истиот ден некаде околу 17 часот. Во тоа време кралот Никола бил во воз на пат меѓу [[Салцбург]] и [[Трст]]. Тој се вратил во Црна Гора два дена по атентатот и веднаш испратил телеграма со сочувство до австроунгарскиот цар [[Франц Јосиф]]. Истовремено во Црна Гора била прогласена 15-дневна дворска жалост. Бидејќи [[Австроунгарија]] за одговорна за атентатот ја сметала владата на [[Кралство Србија|Кралството Србија]], таа испратила владина нота со барање до српската влада и таа да учествува во истрагата околу атентатот.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=215}}</ref> Бидејќи српската влада тоа го одбила, истото послужило како повод за објавување на војна на 28 јули 1914 година. Истиот ден кога била објавена војната, кралот Никола спровел мобилизација на војската на Црна Гора. После тоа следеле низа на формални потези: црногорското народно собрание побарало од владата да објави војна на Австроунгарија, а кралот и владата на 6 август, согласно со барањето на собранието, донело одлука за објавување на војна. На почетокот од големиот воен судир, во 1914 година, Црна Гора била една од осумте завојувани земји. На една страна биле: [[Руско Царство|Русија]], [[Франција]], [[Обединето Кралство|Велика Британија]], [[Кралство Србија|Србија]], [[Кралство Белгија|Белгија]] и Црна Гора; а на другата страна Австроунгарија и [[Германско Царство|Германија]]. Така судирот помеѓу Србија и Австроунгарија прераснал во светска војна. Во времето на објавувањето на војната, црногорската војска била поделена во 6 дивизии, со вкупно 35.000 мобилизирани војници. Подоцна, мобилизацијата била проширена и бројот на војниците пораснал прво на 45.000, па на 48.000. Наспроти нив, австроунгарската војска броела 72.000 војници. Имало три главни оперативни региони: околу [[Пљевља]], околу [[Грахово]] и на планинскиот масив [[Ловќен]], или т.н. Плеваљски, Херцеговски и Ловќенски фронт. Во текот на првата година од војната, немало судири од поголеми размери меѓу Црна Гора и Австроунгарија. Херцеговскиот одред на почетокот од август извршил напад и напредување кон [[Требиње]] и [[Билеќа]], но во средината на август биле принудени да се повлечат, но Австроунгарија не успеала да го заземе Грахово. Од октомври следело затишје на воените судири. На фронтот кај Пљевља, првите воени судири се случиле во втората половина од август, кога по нападот Австроунгарија успеала да го заземе градот. На крајот од август имало заедничка акција со српската војска кон југоисточна [[Босна (регион)|Босна]], при која Црна Гора успеала да го поврати градот. Борбите продолжиле, па во септември биле заземени [[Горажде]] и [[Фоча]], а кон крајот на месецот, по заземањето на планината Романија, тие дошле до [[Сараево]]. По противнападот на Австроунгарија, црногорската војска се повлекла.<ref>{{Наведена книга|title=Savremeni svet|last=Vojvodić|first=Mihajlo|last2=Stanković|first2=Đorđe|publisher=Narodna knjiga, Vuk Karadzić, Rad|year=1983|isbn=|location=Београд|pages=222}}</ref> Најмалку борби се воделе на Ловќенскиот фронт. До крајот на декември 1914 година, скоро и да немало воени судири. Во текот на ова затишје црногорската војска успеала во јуни 1915 година да го заземе [[Скадар]]. Кога во октомври 1915 година, почнала австроунгарската-германска офанзива на Србија, почнале и судирите на Санџачкиот фронт и до декември со постојаните напади на Австроунгарија бил заземен градот [[Пљевља]]. Целта била да Австроунгарија го заземе правецот Пљевља-Мојковац-Матешево за да го спречи повлекувањето на српската војска преку територијата на Црна Гора кон Скадар. По Пљевља, тие продолжиле по долината на реката [[Тара]] и кон [[Мојковац]]. Наредбата на врховната команда на црногорската војска била дека непријателот мора да се запре на Тара, дури и по цена на загинување на последниот војник. Со одбраната на воените положби од Тара до Мојковац, српската војска се повлекувала низ Црна Гора по патот за [[Подгорица]], кон Скадар и [[Драч]]. Во почетокот на декември 1915 година, тука се нашла српската влада и врховната воена команда. Операцијата на повлекување и на последните српски сили преку територијата на Црна Гора, завршиле на 5 јануари 1916 година, кога околу 90.000 српски војници се нашле на просторот меѓу Скадар, Драч и [[Тирана]]. Австроунгарската офанзива на Црна Гора го достигнала врвот во јануари 1916 година. Целта била потполно да се уништи црногорската војска. Австроунгарија имала околу 150.000 војници наспроти 38.000 црногорски војници. Судирот бил на секторот Мојковац-Левер Тара и историски е познат како [[Мојковачка битка]]. Оваа позната и најтешка црногорска битка во Првата светска војна била и нејзина најголема победа, кога малата војска на Црна Гора успешно се спротивставила и успеала да го спречи продирањето на Австроунгарија во средиштето на Црна Гора. ==== Окупација и ослободување ==== [[Податотека:Alexius WW1 Kapitulation Montenegros.jpg|мини|255x255пкс|Капитулација на црногорската војска во почетокот на 1916 година.]] Сепак во 1916 година, принцот Мирко и дел од членовите на владата ја потпишале капитулацијата, ја разоружале војската и дозволиле Австроунгарија да воспостави своја администрација. Дел од војниците се вратиле дома, дел отишле во комити, а дел избегал во странство и дел се повлекол заедно со српската војска, преживувајќи ја целата нејзина голгота, за да подоцна заедно влезат на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]]. Австроунгарија веднаш по преземањето на администрацијата го укинала [[Кирилица|кириличното писмо]] и ја наметнала [[латиница]]та.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:466325-CG-I-zivot-hteli-da-daju-za-cirilicu|title=CG: I život hteli da daju za ćirilicu|work=www.novosti.rs|language=sr-Latn|accessdate=2019-03-31}}</ref> Црна Гора била под окупација на Австроунгарија во текот на следните две години, а кога во [[1917]] година била потпишана [[Крфска декларација|Крфската декларација]], немало црногорски потписник. По пробивањето на Солунскиот фронт, сојузничките трупи ја окупирале Црна Гора, а откако српската војска влегла во [[Подгорица]], [[Караѓорѓевиќи]] ја искористиле систуацијата и во собранието во Подгорица прогласиле обединување на Црна Гора и Србија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=4LPfuwer21EC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Balkan Anschluss: The Annexation of Montenegro and the Creation of the Common South Slavic State|last=Pavlovic|first=Srdja|date=2008|publisher=Purdue University Press|isbn=9781557534651|language=en}}</ref> === Обединување со Србија === [[Податотека:Andrija Radovic.jpg|лево|мини|267x267пкс|Андрија Радовиќ, главниот заговорник за обединување на Црна Гора со Србија.]] Кон крајот од [[1918]] година, во договор со [[Црногорски одбор за народно обединување|Црногорскиот одбор за народно обединување]], а без претходен договор со црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]], биле обединети Србија и Црна Гора. По овој чин избила т.н. [[Божиќна побуна]] на т.н. [[Зеленаши]], кои биле против безусловното обединување со Србија. Таканаречените [[Бјелаши]], кои биле приврзаници на обединувањето со помош на сојузниците ја загушиле побуната. Сепак, воените борби на црногорските комити, кои биле против, продолжиле сѐ до 1924 година, кога тие ја прифатиле амнестијата на кралот [[Александар I Караѓорѓевиќ]]. Кралот Никола испратил барање до [[Париска мировна конференција (1919)|Париска мировна конференција]] да се врати независноста на Црна Гора, но неговата молба била одбиена. Тој починал 1921 година, во [[Антиб]] во егзил. Некои од комитите, Зеленашите и бившите војници на војската на Кралството Црна Гора, по окупацијата на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во 1941 година, и по формирањето на проокупаторската власт, влегле во состав на антикомунистичката милиција и на вооружените сили (Ловќенска бригада) на новата држава и биле познати под името Крилаши. Овие единици биле расформирани во 1944 година, кога влегле [[партизан]]ите и [[Југословенска народна армија|ЈНА]]. == Административна поделба == Во [[1910]] година, бил донесен Новиот закон за административна поделба на земјата, според кој Црна Гора била поделена во десет области и 56 капетании. Со законот, бројот на областите бил двојно зголемен, а бројот на капетаниите останал ист.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?hl=sr&id=zQ01AAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Istorija srpske državnosti: Srbija i Crna Gora : novovekovne srpske države|last=Popov|first=Čedomir|publisher=Српска академија наука и уметности|language=sr}}</ref> Областите биле: Катунска, Ријечко-љешанска, Приморско-црмничка, Зетска, Брдска, Никшиќка, Вучедолска, Дурмиторска, Морачко-ровачка, Васојевиќка. Новите области добиени по Балканските војни, биле поделени на четири административни области: Пеќска, Беранска, Бјелопољска и Пљеваљска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.udi.rs/articles/z_andrijasevic_2014_1.pdf|title=О неким особеностима црногорског друштва 1914. године|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308074659/http://www.udi.rs/articles/z_andrijasevic_2014_1.pdf|archive-date=2016-03-08|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> == Државно уредување == Кралството Црна Гора официјално било [[Уставна монархија|уставна и парламентарна монархија]], но во суштина било [[апсолутистичка монархија]]. Првиот црногорски устав бил донесен на 19 декември 1905 година, но целата власт била во рацете на [[Монархија|монархот]]. *'''Монарх''' (кнез, а подоцна крал) бил и врховен заповедник на воените сили, кои се состоеле од војска, полиција и жандармерија. Монархот бил личност која одлучува за објавување на војна и за сојузништва. Тој имал овластувања да го свикува и распушта парламентот, да ги поставува државните службеници, министрите и судиите. Според уставот, кој бил донесен од самиот крал [[Никола I Петровиќ|Никола Петровиќ]], владетелот не можел да биде повикан на каква било одговорност. Законодавството го правеле монархот и собранието. *'''Црногорско народно собрание''' - првпат било основано во октомври 1906 година. Црногорското народно собрание имало релации со монархот дефинирани со устав, така да ниту еден закон во државата не можел да биде донесен, укинат или променет без негово одобрение. Монархот не можел самостојно да донесе одлука за донесување/промена на [[данок]]от, задолжување во странство и усвојување на државниот буџет без согласност на парламентот. Од друга страна, собранието немало право за предложување на закони, ниту за усвојување, ако монархот претходно не го верифицирал. Собранието не можело да повика на политичка одговорност министри или владата во целина, туку нив можел да ги отповика само монархот. *'''Министерски совет на Црна Гора (влада)''' - бил дел од [[Извршна власт|извршната власт]], но во потполност зависел од монархот. Владата се состоела од шест министерства. *'''Судска власт''' - се состоела од Велики суд и областни судови. Граѓанските спорови во последната инстанца можел да ги решава директно и самиот монарх, што било укинато по 1902 година, иако монархот и понатака можел да ублажува казни или да даде помилување. *'''Државен совет''' - според уставот, тој бил највисокото управно тело, правен советник на монархот и собранието за усвојување на закони, но неговите одлуки биле полномошни дури откако кралот ќе ги верификувал. *'''Уставот''' на [[Кнежевство Црна Гора|Кнежевството Црна Гора]] бил донесен во декември 1905 година, се смета дека било донесено поради надворешни притисоци. Во [[Руско Царство|Русија]], во октомври 1905 година, биле донесени уставни промени и била формирана Дума, така да Црна Гора не сакала да остане единствена во Европа, покрај [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]], без устав и собрание. == Дипломатски односи == Надворешната политика била во потполност во рацете на кралот. Во главниот град [[Цетиње]], од 1879 година до 1916 година, постоеле амбасади на: [[Австроунгарија]], [[Царство Бугарија|Кралството Бугарија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Франција]], [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Кралство Грција|Кралството Грција]], [[Кралство Италија|Кралството Италија]], [[Германско Царство|Германското Царство]], [[Кралство Србија|Кралството Србија]], [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] и [[Руско Царство|Руското Царство]]. Црна Гора по признавањето во 1878 година, па сѐ до 1921 година, ги имала следните амбасади: во [[Белград]], [[Истанбул]], [[Париз]] и [[Вашингтон]]. Освен амбасади, Кралството Црна Гора имало и мрежа на конзуларни претставништва. Црна Гора била прва [[Православие|православна]] држава во историјата, која со конкордатот меѓу неа и [[Светата Столица|Светата столица]], во Рим, во 1886 година го дефинирала статусот на своите граѓани од [[Римокатоличка црква|католичка]] вероисповед. == Образование == Бројот на училиштата од независноста до Балканските војни бил двојно зголемен. Првата црногорска гимназија била Цетинско-кнежевска-реална гиманзија и била формирана 1880 година. Во 1907 година била отворена гимназијата во Подгорица, а во 1913 година, во Никшиќ, Пљевље и Беране. Специјализирано училиште за Црногорки, т.н. ''Девојачки институт'' на Цетиње, работело од 1869 до 1913 година. == Стопанство и финансии == Стопанството во Кралството Црна Гора било во самите зачетоци. По уставот во 1905 година, биле верификувани законите за концесии, за истражување и експлоатација на руда, изградба на две хидроелектрани на реката [[Морача]], исушување на улцињското поле, но ништо од ова не било реализирано поради претстоечките војни. Во 1906 година, била отворена прва црногорска пивара во [[Никшиќ]]. Најголема поддршка за влез на италијански капитал и формирање на претпријатија со нивно вложување дала италијанската кралица [[Јелена Савојска]], која била ќерка на кралот Никола. Првата банка, ''Заложница црногорска'', била формирана во 1864 година, а во 1901 година била основана Никшичката штедилница. Потоа следело отворање на повеќе банки, за да во 1909 година биде основана Народна банка на Кнежевството Црна Гора. Сѐ до 1906 година, платниот промет на државата се одвивал преку валути од странските држави со кои се одвивале трансакциите. На 11.04.1906 година, со указ на кнез Никола било решено да се исковаат бронзени и никлени кованици, а на 2. март 1910 година, исто така со указ, биле пуштени првите златни [[Црногорски перпер|перпери]] - црногорски монети. == Галерија == <gallery widths="140" heights="140"> Податотека:Mome dragome narodu!.jpg|Кнежевската прокламација од 28 август 1910 година. Податотека:Proclamation of the Kingdom of Montenegro.jpg|Прогласување на Кралството Црна Гора Податотека:Crnogorski alaj barjak.png|Црногорски алај барјак, воено знаме Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|Предавање на турското знаме на кралот Никола во Скадар. Податотека:Montenegrin officers in national costumes, R. Wyon (1904).jpg|Црногорски офицери во народна носија, 1904 година. Податотека:M 45 14 les monténégrins Lovcen au nord de Cettinié.jpg|Црногорски војници кај Ловќен, 1914 година. Податотека:Regierungsgebäude in Cetinje. (BildID 15570535).jpg|Владиниот дом во Цетиње, за време на австроунгарската окупација, 1917 година. </gallery> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20151006025741/http://www.thefirstworldwar.net/prvi-svetski-rat/operacije-crnogorske-vojske-1914/ Операции на црногорската војска во 1914 година] (српски) <br />{{Yug-timeline}} [[Категорија:Историја на Црна Гора]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Поранешни словенски држави]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1910 година]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1918 година]] [[Категорија:Поранешни кралства]] 5ps5aw19fs7ybvenh9g0x5xnuu9amce 0 30178 5605027 5280863 2026-08-04T15:22:57Z ГП 23995 дополнување, ситна поправка 5605027 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="border-top:0px; {{#if: {{{боја|}}}|background-color:{{{боја}}}|background-color:transparent}};" |valign="top" align="right"|[[574]]&nbsp; |[[Папа Јован III|Јован III]] — римски папа. |- |valign="top" align="right"|[[1762]]&nbsp; |[[Џејмс Бредли]] — [[Англија|англиски]] [[астроном]]. |- |valign="top" align="right"|[[1793]]&nbsp; |[[Жан Пол Мара]] — познат [[Франција|француски]] [[револуционер]]. |- |valign="top" align="right"|[[1896]]&nbsp; |[[Август Кекуле]] — германски хемичар. |- |valign="top" align="right"|[[1924]]&nbsp; |[[Алфред Маршал]] — англиски [[економист]]. |- |valign="top" align="right"|[[1943]]&nbsp; |[[Иван Горан Ковачиќ]] — хрватски поет. |- |valign="top" align="right"|[[1951]]&nbsp; |[[Панко Брашнаров]] — македонски [[револуционер]]. |- |valign="top" align="right"|[[1954]]&nbsp; |[[Фрида Кало]] — [[Мексико|мексиканска]] сликарка. |- |valign="top" align="right"|[[1993]]&nbsp; |[[Лео Јунек]] — хрватско-француски [[Сликарство|сликар]]. |- |valign="top" align="right"|[[2006]]&nbsp; |[[Драгомир Фелба]] — српски и југословенски глумец. |- |valign="top" align="right"|[[2008]]&nbsp; |[[Михо Атанасовски]] — македонски поет. |- |valign="top" align="right"|[[2026]]&nbsp; |[[Сем Нил]] — новозеландски глумец . |} <noinclude> [[Категорија:На денешен ден (починале)|13 јули]] </noinclude> m8jqbavde2v74jumim9olbj5i5p6mra 0 30185 5605025 5468851 2026-08-04T15:21:04Z ГП 23995 дополнување 5605025 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="2" style="border-top:0px; {{#if: {{{боја|}}}|background-color:{{{боја}}}|background-color:transparent}};" |valign="top" align="right"|[[1816]]&nbsp; |[[Гаврила Романович Державин]] — [[Русија|руски]] [[класицизам|класицистички]] поет, сметан за најголемиот руски поет пред [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]]. |- |valign="top" align="right"|[[1903]]&nbsp; |[[Папа Лав XIII|Лав XIII]] — [[римски папа]]. |- |valign="top" align="right"|[[1913]]&nbsp; |[[Феликс Ѓержински]] („Железниот Феликс“) — [[полска|полски]] [[комунизам|комунист]] со [[револуционер]]ни идеи, основач на [[КГБ|Болшевичката тајна полиција]] [[КГБ|Че-Ка]] — подоцна [[КГБ]]. |- |valign="top" align="right"|[[1922]]&nbsp; |[[Андреј Марков]] — руски [[математичар]]. |- |valign="top" align="right"|[[1923]]&nbsp; |[[Панчо Вилја]] — [[Мексико|мексикански]] [[револуционeр]] — водач на селанската [[револуција]] од [[1910]] година. |- |valign="top" align="right"|[[1913]]&nbsp; |[[Васил Чакаларов]] — македонски војвода од [[Костурско]]. |- |valign="top" align="right"|[[1937]]&nbsp; |[[Гуљелмо Маркони]] — [[италија]]нски [[физичар]] и инженер. |- |valign="top" align="right"|[[1945]]&nbsp; |[[Пол Валери]] — [[Франција|француски]] [[поет]]. |- |valign="top" align="right"|[[1951]]&nbsp; |[[Абдула I]] — [[јордански крал]]. |- |valign="top" align="right"|[[1973]]&nbsp; |[[Брус Ли]] — филмски глумец и мајстор на боречки вештини од [[Хонгконг]]. |- |valign="top" align="right"|[[1996]]&nbsp; |[[Франтишек Планичка]] — чехословачки [[фудбал]]ски голман. |- |valign="top" align="right"|[[2004]]&nbsp; |[[Џејмс Вилијамс]] — американски [[џез]]-музичар. |- |valign="top" align="right"|[[2017]]&nbsp; |[[Честер Бенингтон]] — американски рок-пејач, член на групата [[Linkin Park|Линкин парк]]. |- |valign="top" align="right"|[[2026]]&nbsp; |[[Кевин Киген]] — англиски фудбалер. |} <noinclude> [[Категорија:На денешен ден (починале)|20 јули]] </noinclude> gnzp2r25pgyoe99s588m1r5a9fp5kil 0 30254 5605099 5234102 2026-08-04T21:42:30Z SrpskiAnonimac 64566 5605099 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[File:Trance Energy Utrecht 2002.jpg|thumbnail|left|Транс фестивал во [[Утрехт]]]] '''Трансот''' е стил од [[Електронскa музика|електронската музика]], развиен во 90-тите години. Транс музиката генерално се одликува со темпо помеѓу 130 и 150 bpm, вклучувајќи повторувачки мелодични фрази од синтисајзери и музички форми кои создаваат целосна трака. Понекогаш се употребуваат и вокали. Стилот веројатно произлегува од комбинација од обилната електронска музика како што е амбиентална музика, [[техно]] и [[хаус]]. „Трансот“ го добил своето име од повторливите битови и удирачки мелодии кои веројатно сакаат да го внесат слушателот во транс состојба. Оваа музика најчесто е слушана во ноќните клубови, на популарните туристички места, плажи и одредени делови од градовите, трансот може да се разбере како форма од клупската музика. {{Музички жанр-никулец}} [[Категорија:Транс-музика| ]] [[Категорија:Музички жанрови]] 9ld12lo4t19o6itpk8galw73i4owh7e 0 30426 5604945 5597690 2026-08-04T12:02:33Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604945 wikitext text/x-wiki {{Homer infobox}} '''Хомер''' ([[грчки јазик|грчки]]: ''Ὅμηρος Hómēros'') — легендарен (или можеби митски) ран [[грчка литература|грчки]] [[поет]] и [[рапсодист]] традиционално славен како автор на големите грчки епови ''[[Илијада]]'' и ''[[Одисеја]]'', комичниот мини-еп [[„Батрахомиомахија“]] ("Војната на Жабецот и Глушецот"), корпусот [[Хомерови химни]], и различни други изгубени или нецелосни дела како [[„Маргитес“]]. Неколку антички автори нему му го припишуваат целиот [[епски циклус]], кој вклучува и натамошни поеми за [[Тројанска војна|Тројанската војна]] како и поемите за [[Едип]] и неговите синови. Според традицијата, Хомер е слеп, и различни [[Јонија|јонски]] градови се сметаат за негово родно место, но инаку неговата биографија е празна. Не се знае точно кога живеел. [[Херодот]] проценил дека Хомер живеел 400 години пред него, со што времето на Хомер го сместува околу [[850 п.н.е.]];<ref name="ReferenceA">Група автори: Македонски јазик и литература, Просветно дело, Скопје, 2006 г., стр. 212</ref> додека други древни извори велат дека живеел во времето на [[Тројанската војна]], на почеток на 12 век п.н.е.<ref>{{Наведено списание|author= Graziosi, Barbara|title=The Invention of Homer|location=[[Cambridge]]|year=2002|pages=98–101}}</ref> Денес во науката „''времето на Хомер''“ или „''Хомерово доба''“ се нарекува периодот во кој се создадени еповите. Прифатено е дека „[[Илијада]]“ и „[[Одисеја]]“ се создадени околу 8 век п.н.е., односно „Одисеја“ неколку децении подоцна.<ref>{{Наведена книга|author= Vidal-Naquet, Pierre|title=Le monde d'Homère|publisher=Perrin|year= 2000|page=19}}</ref> Постојано се води дебата околу тоа дали истиот поет е автор и на „Илијада“ и „Одисеја“; а за останатите дела мнозинството се согласува дека се напишани подоцна. == Легендите за Хомер == [[Податотека:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|left|thumb|250px|''Хомер и неговиот водач'' од [[Вилијам-Адолф Бугро]] (1825–1905). Сцена во која Хомер е на планината Ида, опколен со кучиња и воден од козарот Глаук. (Приказна раскажана во [[Псевдо-Херодот]]).]] '''Хомер''' е грчко име<ref>{{Наведена книга|title=Homer: The Iliad|url=https://archive.org/details/homeriliad0000silk|author= Silk, Michael|publisher=Cambridge University Press|location=[[Cambridge]]|year= 1987|page=[https://archive.org/details/homeriliad0000silk/page/5 5]|isbn=0521832330}}</ref> и иако ништо со сигурност не се знае за него, низ историјата се давани детали за неговиот живот и местото на раѓање. [[Луцијан]], во неговата ''[[Вистинска историја]]'', за него вели дека е [[Вавилон]]ец со име Тигранес, кој го зел името Хомер откако бил одведен како заложник (''хомерос'') од страна на Грците.<ref>Lucian, ''Verae Historiae'' 2.20, cited and tr. Barbara Graziosi‚''Inventing Homer: The Early Reception of Epic'', Cambridge University Press, 2002 p. 127</ref> Кога царот [[Хадријан]] го прашал пророчиштето во [[Делфи]] за Хомер, добил одговор дека Хомер е од [[Итака]], син е на [[Епикаста]] и [[Телемах]], ликови од ''[[Одисеја]]''.<ref>{{Наведена книга|first=Herbert W.|last=Parke|title=Greek Oracles|url=https://archive.org/details/greekoracles0000hwpa|year=1967|pages=136–137 citing the ''[[Contest of Homer and Hesiod|Certamen]]'', 12|isbn=0090841115}}</ref> Овие приказни биле вметнати во бројни верзии<ref>There were seven in addition to an account of a bardic competition between Homer and [[Hesiod]]. F. Stoessl,'Homeros' in ''Der Kleine Pauly: Lexikon der Antike in fünf Bänden'', Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1979, Bd. 2, p. 1202</ref> на ''животот на Хомер'' составени од времето на Александар па наваму.<ref name=Kirk190>{{Наведена книга|first=G.S.|last=Kirk|authorlink=Geoffrey Kirk|title=Homer and the Epic: A Shortened Version of the Songs of Homer|url=https://archive.org/details/homerepicshorten0000kirk|publisher=Cambridge University Press|year=1965|location=London|pages=[https://archive.org/details/homerepicshorten0000kirk/page/190 190]|isbn=0521093562}}</ref> Најчесто се споменувало дека е роден во [[Јонија]] - регион во [[Мала Азија]], во [[Смирна]], или на островот [[Хиј]], а дека умрел на островот [[Иос]].<ref name=Kirk190/><ref>Homêreôn was one of the names for a month in the calendar of Ios. [[Henry Liddell|H.G. Liddell]], [[Robert Scott (philologist)|R. Scott]], ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir [[Henry Stuart-Jones]], Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''</ref> Поврзаноста со Смирна најверојатно е поради легендата во која се вели дека неговото првобитно име било ''Мелесигенес'' („роден крај реката Мелес“, река која тече крај градот Смирна), а дека мајка му била нимфата Кретеис. Од еповите многу јасно се гледа дека имал големи познавања за географијата на [[Мала Азија]].<ref>Barry B. Powell, ‘Did Homer sing at Lefkandi?’, ''Electronic Antiquity'', July 1993, Vol. 1, No. 2.</ref> Постојат различни толкувања на името на поетот: според едни извори значи ''собирач'',<ref name="ReferenceA"/> според други ''заложник'', или ''оној кој следи''; ''оној кој е натеран да следи'', или според некои дијалекти ''слеп''.<ref>P. Chantraine, ''dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref> Од овде произлегуваат приказните дека бил заробеник или дека бил слеп.<ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> Дека Хомер бил слеп поет се споменува и во некои стихови од ''Химната за [[Аполон]],'' третата од ''Хомерските химни''<ref>Homeric Hymns 3:172-3</ref> со кои [[Тукидид]] го потврдувал ова тврдење.<ref>[[Thucidides]], ''[[The Peloponnesian War]]'' 3:104</ref> Историчарот [[Ефор]] го застапувал истово гледиште, а постоело и тврдење дека името му доаѓа од ''ho mḕ horṓn'' (ὁ μὴ ὁρῶν: „тој кој не гледа“). Многумина научници сметаат дека името на поетот значи „собирач“ или „тој што ги собира песните заедно“.<ref>Gregory Nagy, ''The Best of the Achaeans: Concepts of the Hero in Archaic Greek Poetry,'' Johns Hopkins University Press, [[Baltimore]] and [[London]], 1979 p. 296-300</ref> Според некои, „Хомер“ значи „оној што пее мелодии“ и танцува.<ref>Gilbert Murray, ''The Rise of the Greek Epic'', ibid., p.</ref><ref>Filippo Càssola (ed.) ''Inni Omerici'', Mondadori, [[Milan]], 1975 p. xxxiii</ref> Марчело Дуранте името Хомер го поврзува со епитетот на [[Зевс]] „бог на собирите“ и смета дека зад ова име стои архаичен збор за „повторно собирање“.<ref>Marcello Durante, 'II nome di Omero', in ''Rendiconti Accademia Lincei'', XII, 1957 p. 94-111</ref><ref>Marcello Durante, ''Sulla preistoria della tradizione poetica greca'',Edizioni dell'Ateneo, Rome 1971 2 vols. vol. 2 p. 185-204, esp. pp. 194ff.</ref> Хомер е опишан и како патувачки пејач.<ref>[[Хесиод]], [[Дела и денови]], 654-5; Martin P. Nilsson, ''Homer & Mycenae''(12933) University of Pennsylvania Press, 1972 pp. 207ff.</ref> До нас доаѓа сликата за овој човек како за „слеп просјак пејач кој се дружел со неважни луѓе: чевлари, рибари, грнчари, морнари и со стари луѓе во пристанишни градови“.<ref>Joachim Latacz, ''Homer: His Art and His World,'' tr. James P. Holoka, [[University of Michigan Press]], [[Ann Arbor, Michigan|Ann Arbor]] 1996, p. 29</ref> Од друга страна, пак, поемите ни даваат доказ за пејачи по дворовите на аристократијата.<ref>Barbara Graziosi, ibid. esp. p. 134</ref> == Дела кои му се припишуваат на Хомер == Луѓето до шестиот и почетокот на петтиот век пред нашата ера под поимот „Хомер“ ја подразбирале „целата епска поезија во хексаметарски стихови“.<ref>Gilbert Murray, ''The Rise of the Greek Epic', 4th ed. ibid. p. 93</ref> Покрај ''[[Илијада]]'' и ''[[Одисеја]]'' на Хомер му се припишувале и многу други дела, вклучувајќи цел епски циклус. Овде се вклучени и други поеми за [[Тројанската војна]], како ''[[Мала Илијада]]'', ''[[Ностои]]'', ''[[Киприја]]'' и ''[[Епигони]]'', како и [[теба]]нските поеми за [[Едип]] и неговите синови. Меѓу другите дела, како целокупните ''[[Хомерски химни]]'', комичниот мини-еп ''[[Батрахомјомахија]]'' („Војната меѓу жабите и глувците“) и ''[[Маргитес]]'' исто така му биле припишани нему, но денес се смета дека ова не може да е точно. Поемите ''Освојувањето на Ехалија'' и ''Фокаис'' биле исто така припишани на Хомер, но авторството на овие различни текстови е уште попроблематично. == Историчност на хомеровите епови и хомеровото општество == [[Податотека:Homeric_Greece.svg|лево|мини|Грција според ''Илијадата'']] Научниците продолжуваат да дебатираат за прашања во однос на тоа дали Тројанската војна навистина се случила и ако е така, кога и каде - и до кој степен општеството прикажано од страна на Хомер е врз основа на неговото сопствено општество или на она кое дури и во времето на создавањето на песните било познато само како легенда. Хомеровите епови во голема мера се центрирани на истокот и центарот на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], со некои расфрлани наводи за [[Египет]], [[Етиопија]] и други далечни земји, во воено општество кое наликувало на грчкиот свет пред хипотезираниот датум на создавањето на песните.<ref>{{Наведено списание|last=Raaflaub|first=Kurt A.|date=2012|title=Historicity of Homer|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe0601/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe0601}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yaeBPwAACAAJ|title=The World of Odysseus|last=Finley|first=Moses I.|date=1991|publisher=Penguin|isbn=9780140136869|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0PtODgAAQBAJ|title=War and Violence in Ancient Greece|last=Wees|first=Hans van|date=2009|publisher=ISD LLC|isbn=9781910589298|language=en}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Morris|first=Ian|date=1986|title=The Use and Abuse of Homer|url=https://www.jstor.org/stable/25010840?seq=1#page_scan_tab_contents|journal=Classical Antiquity|volume=5|issue=1|pages=81–138|doi=10.2307/25010840}}</ref> Според древната грчка хронологија, уништувањето на Троја беше датирано во 1184 година п.н.е.. Од XIX век постои голем научен скептицизам дека Троја или Тројанската војна воопшто постоеле, но во 1873 [[Хајнрих Шлиман]] објави на светот дека тој ги откри урнатините на хомеровата Троја во Хисарлик во модерна [[Турција]]. Некои современи научници сметаат дека уништувањето на Троја околу 1220 година п.н.е. е извор на митот за Тројанската војна, други сметаат дека поемата беше инспирирана од послични напади кои се случиле низ вековите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_XsN0O_BQ0cC&pg=PA440|title=A Companion to Greek Mythology|last=Dowden|first=Ken|last2=Livingstone|first2=Niall|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781444396935|page=440|language=en}}</ref> Сепак, Хомер опишува обичаи кои не се карактеристични за секој историски период. На пример, неговите јунаци користеле бронзено оружје, покарактеристилно за [[Бронзено време|бронзеното]] отколку за подоцнежното [[Железно време|железно]] време во кое песните биле создадени; но сепак тие биле кремирани (пракса типична за железното време) наместо погребани (како што беше во бронзеното време).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yyrao0dadqAC&pg=PA356|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last=Sacks|first=David|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa R.|date=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438110202|pages=356|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rYAtDgAAQBAJ&pg=PA434|title=A New Companion to Homer|last=Morris|first=Ian|last2=Powell|first2=Barry B.|date=1997|publisher=BRILL|isbn=9789004217607|pages=434-435|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uusmzge9gvsC&pg=PA66|title=The Oxford Illustrated History of Greece and the Hellenistic World|last=Boardman|first=John|last2=Griffin|first2=Jasper|last3=Murray|first3=Oswyn|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192854384|pages=66-68|language=en}}</ref> Во ''Илијадата ''10.260-265, Одисеј е опишан како носи шлем од заб на дива свиња. Вакви шлемови не биле носени во хомеровото време, но биле најчесто носени од аристократски војници помеѓу 1600 и 1150 година п.н.е..<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=N5HDjtGwYjsC&pg=PA130&dq=boar's+tusk+helmet&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiX2bXK4oLWAhWSYlAKHQE4B_UQ6AEIOjAD#v=onepage&q=boar's%20tusk%20helmet&f=false|title=In Search of the Trojan War|last=Wood|first=Michael|date=1996|publisher=University of California Press|isbn=0-520-21599-0|location=Berkeley, California|page=130|access-date=1 September 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QXwzT1048Z4C&pg=PA119&dq=boar's+tusk+helmet&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiX2bXK4oLWAhWSYlAKHQE4B_UQ6AEIRTAF#v=onepage&q=boar's%20tusk%20helmet&f=false|title=The Mycenaeans|last=Schofield|first=Louise|date=2007|publisher=The J. Paul Getty Museum|isbn=978-0-89236-867-9|location=Los Angeles, California|page=119|access-date=1 September 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ztoTDQAAQBAJ&pg=PT11&vq=boar&output=html_text&source=gbs_search_r&cad=1|title=Warfare in Ancient Greece: Arms and Armour from the Heroes of Homer to Alexander the Great|last=Everson|first=Tim|date=2004|publisher=The History Press|isbn=978-0-7524-9506-4|location=Brimscombe Port|pages=9-10|access-date=1 September 2017}}</ref> Дешифрирањето на [[Линеарно писмо Б|Линеарното писмо Б]] во 1950-тите од страна на Мајкл Вентрис и континуираната археолошка истрага го зголеми разбирањето на современите научници за егејската цивилизација, која во однос на многу нешта наликувала на древниот Близок Исток повеќе отколку на општеството што е опишано од страна на Хомер.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rYAtDgAAQBAJ&pg=PA625|title=A New Companion to Homer|last=Morris|first=Ian|last2=Powell|first2=Barry B.|date=1997|publisher=BRILL|isbn=9789004217607|pages=625|language=en}}</ref> == Хомеров јазик == [[Податотека:Cropped_image_of_Homer_from_Raphael's_Parnassus.jpg|мини|Детали од ''Парнасот'' (насликан 1509-1510) од страна на [[Рафаел]], прикажувајќи го Хомер како носи венец на слава на врвот на Планината Парнас, со [[Данте Алигиери|Алигиери]] на неговата десна страна и [[Вергилиј]] на неговата лева страна]] Хомеровите епови се напишани на вештачки [[литературен јазик]] или 'Кунстспрахе' кој се користел само во епската хексаметарска поезија. Хомеровиот јазик покажува одлики на повеќе регионални грчки дијалекти и периоди, но е фундаментално врз основа на јонскиот, во согласност со традицијата според која Хомер бил од Јонија. Лингвистичката анализа укажува на тоа дека ''Илијадата ''беше составена малку пред ''Одисејата'' и дека хомеровата формула ги презервира постарите одлики за разлика од другите делови на песните.<ref>{{Наведено списание|last=Willi|first=Andreas|date=2012|title=Language, Homeric|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe0792/abstract?userIsAuthenticated=false&deniedAccessCustomisedMessage=|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe0792}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oa42E3DP3icC&pg=PA401|title=A Companion to the Ancient Greek Language|last=Bakker|first=Egbert J.|date=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781444317404|pages=401|language=en}}</ref> == Хомеров стил == Хомеровите поеми биле составени во неримуван дактилски хексаметар; античкиот грчки метар се фокусираше на квантитетот наместо на нагласувањето.<ref>{{Наведено списание|last=W. Edwards|first=Mark|date=2012|title=Meter|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe0913/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe0913}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=aUMlAAAAMAAJ|title=Homer's Metre: A Practical Guide for Reading Greek Hexameter Poetry|last=Nussbaum|first=G. B.|date=1986|publisher=Bristol Classical Press|isbn=9780862921729|language=en}}</ref> Хомер често користел сет од фрази како епитети ('лукав [[Одисеј]]', 'зора со розови прсти', '[[Атена (митологија)|Атена]] со очи на був' итн.), хомерова формула ('и потоа му/и одговори [нему/нејзе], 'Агамемнон, кралот на мажите', 'и почна тој/таа да зборува'), компарација, типични сцени, прстенски состав и повторување. Овие навики се карактеристични за оралната поезија. На пример, главните зборови на хомеровата реченица обично се поставени кон почетокот, додека писмените поети како [[Вергилиј]] или [[Џон Милтон|Милтон]] користат подолги и покомплицирани синтаксички структури. Хомер потоа ги проширува овие идеи во следните клаузули; оваа техника се нарекува паратаксис.<ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=Mark W.|date=2012|title=Style|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe1377/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe1377}}</ref> Таканаречените "типични сцени" (''typischen Scenen''), биле именувани од страна на Валтер Аренд во 1933 година. Тој истакна дека често кога Хомер опишувал често повторливи активности како што се јадењето, молењето, борењето и облекувањето, користел блокови на сет од фрази во низа, кои потоа биле елаборирани од страна на поетот. 'Аналитичарската' школа ги смета овие повторувања како нехомерични, а Аренд ги толкува философски. Пери и Лорд, истакнуваат дека овие конвенции постојат и во многу други култури.<ref>{{Наведено списание|last=Reece|first=Steve T.|date=2012|title=Type-Scenes|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe1488/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe1488}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=MW|date=1992|title=Homer and Oral Tradition: The Type-Scene|url=http://www.citeulike.org/group/5373/article/4187736|journal=Oral Tradition|volume=7|pages=284–330|access-date=2018-03-03|archive-date=2018-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830174348/http://www.citeulike.org/group/5373/article/4187736|url-status=dead}}</ref> "Прстенест состав" или чијастичка структура (кога некоја фраза или идеја се повторува како на почетокот така и на крајот од приказната, или серија на идеи кои прво се појавуваат во редоследот А, Б, В... потоа се претставуваат како ...В, Б, A) е забележана во хомеровите епови. Мислењето се разликува во однос на тоа дали овие појави се свесни уметнички техники, мнемонички техники или спонтана одлика на човековото раскажување.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Jz8ABAAAQBAJ|title=The Shield of Homer: Narrative Structure in the Illiad|last=Stanley|first=Keith|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400863372|language=en}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Minchin|first=Elizabeth|date=2012|title=Ring Composition|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe1287/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe1287}}</ref> И двете хомерови поеми започнуваат со повикувањето на [[Музи|Музата]].<ref name="Adler2003">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gbUaAAAAQBAJ&pg=PA4&dq=Homer's+Muse&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi4t9PLk4jXAhVD6IMKHbsFDdYQ6AEIKzAB#v=onepage&q=Homer's%20Muse&f=false|title=Vergil's Empire: Political Thought in the Aeneid|last=Adler|first=Eve|date=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc.|isbn=978-0-7425-2167-4|location=Lanham, Maryland|page=4}}</ref> Во ''Илијадата'', поетот ја повикува за да пее за "гневот на Ахил", а во ''Одисејата'' тој побара од неа да пее за "човекот со многу начини". Сличен почеток подоцна беше користен и од страна на Вергилиј во неговата ''Енеида''. == Текстуално пренесување == [[Податотека:Sir_Lawrence_Alma-Tadema,_English_(born_Netherlands)_-_A_Reading_from_Homer_-_Google_Art_Project.jpg|мини|''Читајќи го Хомер'' (1885), од Лоренс Алма-Тадема]] Усно пренесените хомерови песни биле запишани помеѓу 8 и 6 век пред нашата ера. Некои научници веруваат дека тие биле диктирани од самиот поет.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IgHVXQfEzA4C&pg=PA117|title=Homer and the Oral Tradition|last=Kirk|first=G. S.|date=1976|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521213097|pages=117|language=en}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Foley|first=John Miles|date=2012|title=Oral Dictated Texts|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe1029/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe1029}}</ref> Други научници, како што се Григориј Наги сметаат дека, откако песните биле создадени во 8 век, тие биле усно пренесувани со мало отстапување сè додека тие не биле запишани во 6 век.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=6GCHXNMeHMoC|title=Poetry as Performance: Homer and Beyond|last=Nagy|first=Gregory|date=1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521558488|language=en}}</ref> По текстуализацијата, песните биле поделени во 24 рапсодии, денес наречени книги и означени со букви од [[Грчка азбука|грчката азбука]]. Овие поделби веројатно датираат од пред 200 година п.н.е. и е можно да биле направи од страна на Хомер.<ref>{{Наведено списание|last=West|first=Martin L.|date=2012|title=Book Division|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe0253/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe0253}}</ref> Во антиката нашироко се сметаше дека хомеровите песни биле собрани и организирани во Атина од страна на тиранинот Песистрат (кој умрел во 528/7 година п.н.е.), во познатата 'Песистратска рецензија'.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xgyJoouOkyAC&pg=PA128|title=The Homeric Question and the Oral-formulaic Theory|last=Jensen|first=Minna Skafte|date=1980|publisher=Museum Tusculanum Press|isbn=9788772890968|pages=128|language=en}}</ref> Од околу 150 година п.н.е. текстот се чини дека станал релативно стабилизиран. По воспоставувањето на [[Александриска библиотека|Александриската библиотека]], хомеровите научници, како што се Зенодот од Ефес, Аристофан од Византија и особено Аристарх од Самотраки помогнале да се воспостави канонскиот текст.<ref name="Haslam2012">{{Наведено списание|last=Haslam|first=Michael|date=2012|title=Text and Transmission|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781444350302.wbhe1413/abstract|journal=The Homer Encyclopedia|language=en|publisher=Blackwell Publishing Ltd|doi=10.1002/9781444350302.wbhe1413}}</ref> Првото печатено издание на Хомер било создадено во 1488 во Милано. Денес научниците користат средновековни ракописи, [[папирус]]и и други извори; некои се залагаат за 'мулти-текстуален' приказ, наместо да се решат за еден дефинитивен текст. Изданието на Артур Лудвих од 19 век главно го следи примерот на Аристарх, додека тоа на ван Тил (1991,1996) е врз основа на средновековната вулгата. Другите, како што се Мартин Вест (1998-2000 година) или Т. В. Ален се некаде помеѓу овие две екстремности. == Значење и влијание == [[Аристотел]] во неговата ''[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]'' запишал дека Хомер бил уникатен меѓу поетите од неговото време.<ref>[[Aristotle]], ''[[Poetics]],'' 1451a 16-29. Cf. [[Aristotle]], "On the Art of Poetry" in T.S. Dorsch (tr.), ''[[Aristotle]], [[Horace]], [[Longinus (literature)|Longinus]]: Classical Literary Criticism'', Penguin, Harmondsworth, 1965, ch. 8, pp. 42-43.</ref> Во четвртото пеење од „[[Пеколот (Божествена комедија)|Пеколот]]“, [[Данте Алигиери|Данте]] го нарекува Хомер „крал над поетите“.<ref>Dante Aligijeri, ''Pakao''. Beograd: Rad, 1961, стр. 23.</ref> Во прологот на „[[Гаргантуа]]“, [[Франсоа Рабле]] вели дека Хомер, кога ги пишувал „[[Илијада]]“ и „[[Одисеја]]“, воопшто не мислел на алегориите коишто подоцна му ги препишале [[Плутарх]], [[Хераклит]], [[Еустат]] и другите.<ref>Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 9.</ref> Според [[Џакомо Леопарди]], кај Хомер сè е неизвесно и некако пријатно неодредено, како во однос на неговата [[поезија]] така и во поглед на личноста.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 96.</ref> Леопарди го нарекува Хомер „татко и траен првак меѓу сите поети на светот“, велејќи дека овие две својства не можат да се пронајдат кај ниту еден друг [[Уметност|уметник]] или [[научник]]. Според него, од времето на Хомер до денес, сè се усовршило, само не поезијата.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 116.</ref> Сепак, постојат и негативни ставови во поглед на творештвото на Хомер. Така, во дваесет и петтата глава на „[[Кандид]]“, преку зборовите на [[венеција]]нскиот благородник Пококуранте, [[Волтер]] го критикува Хомер, опишувајќи ја „[[Илијада]]“ со следниве зборови: „постојано повторување на борбите кои личат една на друга, боговите кои постојано прават нешто, а никогаш ништо не завршуваат до крај, [[Елена Тројанска|Елена]] која е повод за [[војна]]та и која едвај игра некаква улога, [[Троја]] која ја опсадуваат а никако да ја освојат, сето тоа до крајна мера ми се чинеше смртно здодевно“. Притоа, кога Пококуранте ги прашал учените луѓе, дали и ним книгата им е здодевна, сите му одговориле дека таа ги заспивала, но морале да ја чуваат во својата библиотека како споменик од минатото.<ref>Volter, ''Kandid''. Beograd: Rad, 1961, str. 95-96.</ref> == Поврзано == * [[Хомерово прашање]] * [[Старогрчка митологија]] * [[Итака]] * [[Хектор]] * [[Библиомантија]] == Наводи == {{наводи}} == Избрана библиографија == === Изданија=== ;Текстови на хомерички грчки * [[Demetrius Chalcondyles]] ''editio princeps'', Florence, 1488 * the [[Aldine editions]] (1504 and 1517) * 1st ed. with comments, [[Jacob Micyllus|Micyllus]] and [[Joachim Camerarius|Camerarius]], Basel, 1535, 1541 (improved text), 1551 (incl. the [[Batrachomyomachia]]) * Th. Ridel, Strasbourg, c. 1572, 1588 and 1592. * Wolf (Halle, 1794–1795; Leipzig, 1804 1807) * Spitzner (Gotha, 1832–1836) * Bekker (Berlin, 1843; Bonn, 1858) * La Roche (''Odyssey'', 1867–1868; ''Iliad'', 1873–1876, both at Leipzig) * Ludwich (''Odyssey'', Leipzig, 1889–1891; ''Iliad'', 2 vols., 1901 and 1907) * W. Leaf (''Iliad'', London, 1886–1888; 2nd ed. 1900–1902) * [[William Walter Merry]] and [[James Riddell (scholar)|James Riddell]] (''Odyssey'' i–xii., 2nd ed., Oxford, 1886) * Monro (''Odyssey'' xiii–xxiv. with appendices, Oxford, 1901) * Monro and Allen (''Iliad''), and Allen (''Odyssey'', 1908, Oxford). * D.B. Monro and T.W. Allen 1917–1920, ''Homeri Opera'' (5 volumes: ''Iliad'' = 3rd edition, ''Odyssey'' = 2nd edition), Oxford. {{ISBN|0-19-814528-4}}, {{ISBN|0-19-814529-2}}, {{ISBN|0-19-814531-4}}, {{ISBN|0-19-814532-2}}, {{ISBN|0-19-814534-9}} * H. van Thiel 1991, ''Homeri Odyssea'', Hildesheim. {{ISBN|3-487-09458-4}}, 1996, ''Homeri Ilias'', Hildesheim. {{ISBN|3-487-09459-2}} * M.L. West 1998–2000, ''Homeri Ilias'' (2 volumes), Munich/Leipzig. {{ISBN|3-598-71431-9}}, {{ISBN|3-598-71435-1}} * P. von der Mühll 1993, ''Homeri Odyssea'', Munich/Leipzig. {{ISBN|3-598-71432-7}} === Интерлинеарни преводи === * ''The Iliad of Homer a Parsed Interlinear'', Handheldclassics.com (2008) Text {{ISBN|978-1-60725-298-6}} === Англиски преводи === Ова е делумна список на преводите на англиски јазик од хомеровата '' Илијада '' и '' Одисеја ''. * [[Augustus Taber Murray]] (1866–1940) ** ''Homer: Iliad'', 2 vols., revised by William F. Wyatt, [[Loeb Classical Library]], Harvard University Press (1999). ** ''Homer: Odyssey'', 2 vols., revised by George E. Dimock, [[Loeb Classical Library]], Harvard University Press (1995). * [[Robert Fitzgerald]] (1910–1985) ** ''The Iliad'', Farrar, Straus and Giroux (2004) {{ISBN|0-374-52905-1}} ** ''The Odyssey'', Farrar, Straus and Giroux (1998) {{ISBN|0-374-52574-9}} * [[Robert Fagles]] (1933–2008) ** ''The Iliad'', Penguin Classics (1998) {{ISBN|0-14-027536-3}} ** ''The Odyssey'', Penguin Classics (1999) {{ISBN|0-14-026886-3}} * [[Stanley Lombardo]] (b. 1943) ** ''Iliad'', [[Hackett Publishing Company]] (1997) {{ISBN|0-87220-352-2}} ** ''Odyssey'', [[Hackett Publishing Company]] (2000) {{ISBN|0-87220-484-7}} ** ''Iliad'', (Audiobook) Parmenides (2006) {{ISBN|1-930972-08-3}} ** ''Odyssey'', (Audiobook) Parmenides (2006) {{ISBN|1-930972-06-7}} ** ''The Essential Homer'', (Audiobook) Parmenides (2006) {{ISBN|1-930972-12-1}} ** ''The Essential Iliad'', (Audiobook) Parmenides (2006) {{ISBN|1-930972-10-5}} * [[Barry B. Powell]] (b. 1942) ** "Iliad", Oxford University Press (2013) {{ISBN|978-0-19-932610-5}} ** "Odyssey", Oxford University PressI (2014) {{ISBN|978-0-19-936031-4}} ** "Homer's Iliad and Odyssey: The Essential Books", Oxford University Press (2014) {{ISBN|978-0-19-939407-4}} * [[Samuel Butler (novelist)|Samuel Butler]] (1835–1902) ** ''The Iliad'', Red and Black Publishers (2008) {{ISBN|978-1-934941-04-1}} ** ''The Odyssey'', Red and Black Publishers (2008) {{ISBN|978-1-934941-05-8}} * [[Herbert Jordan]] (b. 1938) ** ''Iliad'', University of Oklahoma Press (2008) {{ISBN|978-0-8061-3974-6}} (soft cover) === Општи дела за Хомер === * {{Наведена книга | first=Pierre | last=Carlier | title=Homère | language=fr | publisher=Les éditions Fayard | location=Paris | year=1999 | ISBN=2-213-60381-2}} * {{Наведена книга | first=Jacqueline | last=de Romilly | authorlink=Jacqueline de Romilly | title=Homère | location=Paris | publisher=[[Presses Universitaires de France]] | edition=5 | year=2005 | ISBN=2-13-054830-X}} * {{Наведена книга | editor-first=Robert | editor-last=Fowler | title=The Cambridge Companion to Homer | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | year=2004 | ISBN=0-521-01246-5}} * {{Наведена книга | first1=J. | last1=Latacz | authorlink=Joachim Latacz | first2=Kevin, Tr. | last2=Windle | first3=Rosh, Tr. | last3=Ireland | year=2004 | title=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery | url=https://archive.org/details/troyhomertowards0000lata | location=Oxford | publisher=Oxford University Press | ISBN=0-19-926308-6}} In German, 5th updated and expanded edition, Leipzig, 2005. In Spanish, 2003, {{ISBN|84-233-3487-2}}. In modern Greek, 2005, {{ISBN|960-16-1557-1}}. * {{cite EB1911 |last=Monro |first=David Binning |author-link=David Binning Monro |wstitle=Homer |volume=12 |pages=626-39 |short=x}} * {{Наведена книга | editor1-first=Ian | editor1-last=Morris | editor2-first=Barry B. | editor2-last=Powell | year=1997 | title=A New Companion to Homer | url=https://archive.org/details/newcompaniontoho0000unse_p1j1 | location=Leiden | publisher=Brill | ISBN=90-04-09989-1}} * {{Наведена книга | first=Barry B. | last=Powell | year=2007 | title=Homer | edition=2 | location=Malden, MA; Oxford, UK; Carlton, Victoria | publisher=Wiley-Blackwell | ISBN=978-1-4051-5325-6}} * {{Наведена книга | first=Pierre | last=Vidal-Naquet | authorlink=Pierre Vidal-Naquet | title=Le monde d'Homère | language=fr | location=Paris | publisher=Perrin | year=2000 | ISBN=2-262-01181-8}} * {{Наведена книга|first=A.J.B.|last=Wace|authorlink=Alan Wace|author2=F.H. Stubbings|year=1962|title=A Companion to Homer|location=London|isbn=0-333-07113-1|publisher=Macmillan}} === Влијателни читања и толкувања === * {{Наведена книга | first=Erich | last=Auerbach | authorlink=Erich Auerbach | year=1953 | title=[[Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature]] | location=Princeton | publisher=Princeton University Press |department=Chapter 1 | ISBN=0-691-11336-X}} (orig. publ. in German, 1946, Bern) * {{Наведена книга | first=Irene J.F. | last=de Jong | year=2004 | title=Narrators and Focalizers: the Presentation of the Story in the Iliad | url=https://archive.org/details/narratorsfocaliz0000jong | edition=2 | location=London | publisher=Bristol Classical Press | ISBN=1-85399-658-0}} * {{Наведена книга | first=Mark W. | last=Edwards | year=1987 | title=Homer, Poet of the Iliad | url=https://archive.org/details/homerpoetofiliad0000edwa | location=Baltimore | publisher=Johns Hopkins University Press | ISBN=0-8018-3329-9}} * {{Наведена книга | first=Bernard | last=Fenik | year=1974 | title=Studies in the Odyssey | location=Wiesbaden | publisher=Steiner | series=Hermes, Einzelschriften 30}} * {{Наведена книга | last=Finley | first=Moses | authorlink=Moses Finley | title=The World of Odysseus | url=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 | publisher=[[New York Review of Books]] | location=New York | year=2002 | isbn=978-1-59017-017-5}} * {{Наведена книга | first=Gregory | last=Nagy | authorlink=Gregory Nagy | title=The Best of the Achaeans: Concepts of the Hero in Archaic Greek Poetry | url=https://archive.org/details/bestofachaeansco0000nagy_n8j6 | publisher=Johns Hopkins University Press | location=[[Baltimore]]; [[London]] | year=1979}} * {{Наведена книга | last=Nagy | first=Gregory | title=Homer: the Preclassic | year=2010 | publisher=University of California Press | location=Berkeley | isbn=978-0-520-95024-5}} === Коментари=== * ''Илијада'': ** P.V. Jones (ed.) 2003, ''Homer's Iliad. A Commentary on Three Translations'', London. {{ISBN|1-85399-657-2}} ** [[G. S. Kirk]] (gen. ed.) 1985–1993, ''The Iliad: A Commentary'' (6 volumes), Cambridge. {{ISBN|0-521-28171-7}}, {{ISBN|0-521-28172-5}}, {{ISBN|0-521-28173-3}}, {{ISBN|0-521-28174-1}}, {{ISBN|0-521-31208-6}}, {{ISBN|0-521-31209-4}} ** [[Joachim Latacz|J. Latacz]] (gen. ed.) 2002 ''Homers Ilias. Gesamtkommentar. Auf der Grundlage der Ausgabe von Ameis-Hentze-Cauer (1868–1913)'' (6 volumes published so far, of an estimated 15), Munich/Leipzig. {{ISBN|3-598-74307-6}}, {{ISBN|3-598-74304-1}} ** N. Postlethwaite (ed.) 2000, ''Homer's Iliad: A Commentary on the Translation of Richmond Lattimore'', Exeter. {{ISBN|0-85989-684-6}} ** M.W. Willcock (ed.) 1976, ''A Companion to the Iliad'', Chicago. {{ISBN|0-226-89855-5}} * ''Одисеја'': ** A. Heubeck (gen. ed.) 1990–1993, ''A Commentary on Homer's Odyssey'' (3 volumes; orig. publ. 1981–1987 in Italian), Oxford. {{ISBN|0-19-814747-3}}, {{ISBN|0-19-872144-7}}, {{ISBN|0-19-814953-0}} ** P. Jones (ed.) 1988, ''Homer's Odyssey: A Commentary based on the English Translation of Richmond Lattimore'', Bristol. {{ISBN|1-85399-038-8}} ** I.J.F. de Jong (ed.) 2001, ''A Narratological Commentary on the Odyssey'', Cambridge. {{ISBN|0-521-46844-2}} === Датирање на хомеровите песни === * {{Наведена книга | first=Richard | last=Janko | year=1982 | title=Homer, Hesiod and the Hymns: Diachronic Development in Epic Diction | series=Cambridge Classical Studies | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | ISBN=0-521-23869-2}} ==Дополнителна литература== * {{Наведена книга | first=Carl Darling | last=Buck | title=The Greek Dialects | location=Chicago | publisher=University of Chicago Press | year=1928}} * {{Наведена книга | last=Evelyn-White | first=Hugh Gerard (tr.) | title=Hesiod, the Homeric hymns and Homerica | url=https://archive.org/details/hesiodhomerichym00hesiuoft | series=The Loeb Classical Library | location=London; New York | publisher=Heinemann; MacMillen | year=1914}} * {{Наведена книга|last=Ford|first=Andrew|title=Homer : the poetry of the past|url=https://archive.org/details/homerpoetryofpas0000ford_w4k1|year=1992|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=0-8014-2700-2}} * {{Наведена книга | last=Graziosi | first=Barbara | title=Inventing Homer: The Early Perception of Epic | location=[[Cambridge]] | publisher=Cambridge University Press | series=Cambridge Classical Studies | year=2002}} * {{Наведена книга|last=Kirk|first=G.S.|title=The Songs of Homer|url=https://archive.org/details/bwb_P8-ADQ-019|year=1962|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}} * {{Наведена книга | first1=Henry George | last1=Liddell | authorlink=Henry Liddell | first2=Robert | last2=Scott | title=A Greek-English Lexicon | url=https://archive.org/details/b31364949_0002 | edition=Revised | publisher=Clarendon Press; Perseus Digital Library | location=Oxford | year=1940}} * {{Наведена книга | first=Gilbert | last=Murray | authorlink=Gilbert Murray| title=The Rise of the Greek Epic | url=https://archive.org/details/riseofgreekepic0000murr | location=New York | publisher=Oxford University Press | year=1960 | edition=Galaxy Books}} * {{Наведена книга|last=Schein|first=Seth L.|title=The mortal hero : an introduction to Homer's Iliad|url=https://archive.org/details/mortalhero00seth|year=1984|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-05128-9}} * {{Наведена книга |last=Silk |first=Michael |year=1987 |title=Homer: The Iliad |url=https://archive.org/details/homeriliad0000silk |publisher=Cambridge University Press | location=[[Cambridge]] | isbn=0-521-83233-0}} * {{Наведена книга | editor-first=William | editor-last=Smith | title=A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology | volume=Vol. I, II & III | location=London | year=1876 | publisher=John Murray}} == Надворешни врски == {{Commons}} {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Homer&redirect=true Works by Homer at Perseus Digital Library] * {{Britannica|270219}} * {{Gutenberg author | id=Homer | name=Homer}} * {{Internet Archive author}} * {{Librivox author |id=765}} * {{Наведена книга | author1=Homer | author2=Murray, A.T. | title=The Iliad with an English Translation | location=London; New York | publisher=William Heinemann Ltd.; G.P. Putnam's Sons; Internet Archive | volume=I, Books I–XII | url=https://archive.org/details/iliadmurray01homeuoft | language=grc, en}} * [http://digital.library.northwestern.edu/homer/ The Chicago Homer] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141004181122/http://digital.library.northwestern.edu/homer/ |date=2014-10-04 }} * {{Наведена мрежна страница | first=Stephen (reader) | last=Daitz | title=Homer, Iliad, Book I, lines 1–52 | url=http://www.rhapsodes.fll.vt.edu/iliad1.htm | publisher=Society for the Reading of Greek and Latin Literature (SORGLL) | accessdate=2018-03-03 | archive-date=2011-05-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110511193759/http://www.rhapsodes.fll.vt.edu/iliad1.htm | url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница|last=Heath |first=Malcolm |title=CLAS3152 Further Greek Literature II: Aristotle's Poetics: Notes on Homer's Iliad and Odyssey |publisher=Department of Classics, University of Leeds; Internet Archive |url=http://www.leeds.ac.uk/classics/resources/poetics/poet-hom.htm |date=May 4, 2001 |accessdate=2014-11-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080908005656/http://www.leeds.ac.uk/classics/resources/poetics/poet-hom.htm |archivedate=September 8, 2008 }} * {{Наведена мрежна страница | first=Paola | last=Bassino | title=Homer: A Guide to Selected Sources | website=Living Poets: a new approach to ancient history | url=https://livingpoets.dur.ac.uk/w/Homer:_A_Guide_to_Selected_Sources | publisher=Durham University | year=2014 | accessdate=November 18, 2014}} <!--spacing, please do not remove--> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хомер| ]] [[Категорија:Старогрчка книжевност]] [[Категорија:Старогрчки писатели]] [[Категорија:Старогрчки поети]] [[Категорија:Микенска Грција]] [[Категорија:Митографија]] 8omjytx0fu388zgo4ha65m1tz2vawu4 0 31483 5604989 5523495 2026-08-04T13:10:02Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Науру]] на [[Наоеро]] 5523495 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = ''Ripublik Naoero'' |conventional_long_name = Република Науру |common_name = Науру |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru.svg |image_map = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg |national_motto = „Прво Божјата волја“ |national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]'' |official_languages = [[Англиски јазик|англиски]], [[наурски јазик|наурски]] |demonym = Науруец |capital = нема<sup>1</sup> |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[Јарен]] |government_type = република |leader_title1 = претседател |leader_name1 = [[Маркус Стефан]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = 227-ма |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 21 |area_sq_mi = 8.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = нема податоци |population_estimate = 9,275 |population_estimate_rank = 215th |population_estimate_year = ноември 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 442 |population_density_sq_mi = 1,144 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 23-та |GDP_PPP = $36.9 милиони <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_rank = 192-ра |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $2,500 <small>(2006&nbsp;г.)</small> <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135-та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = <small>од Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство.</small> |established_date1 = [[31 јануари]] [[1968]] |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[Австралиски долар]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = 674 |footnotes =<sup>1</sup>&nbsp;Јарен е најголемото населено место и седиште на парламентот; често е наречен како главен град, но Науру официјално нема назначено главен град. }} '''Науру''', официјално '''Република Науру''', е [[островска држава]] во [[Микронезија]], во Јужниот [[Тихи Океан]]. Науру е најмалата островска држава во светот, најмалата независна членка на [[Комонвелт]]от, најмалата независна република и единствената република без официјален главен град. == Историја == {{Главна|Историја на Науру}} [[Податотека:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|left|130px|thumb|наурски војник од 1880-те.]] [[Податотека:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|left|150px|Воздушен напад над Науру за време на војната.]] [[Податотека:Germans attacks on Nauru-mk.svg|thumb|left|150px|Карта на германските напади.]] Науру за првпат бил населен од [[Микронезија|микронезиско]] и [[Полинезија|полинезиско]] население пред 3.000 години. На островот традиционално имале 12 клана или племиња кои се претставени со ѕвездата со 12 крака на знамето. [[Наурци]]те своето потекло го сметаат според женската страна во семејството, односно по мајка или баба. Британскиот капетан [[Џон Фирн]], ловец на [[кит]]ови, бил првиот Европеец кој стапнал на копното на Науру во [[1798]]. Од тогаш месното население имало контакт со странците кои пак подоцна се населувале на островот. Островјаните тргувале со храна. === Колонијален период === Островот бил анектиран од [[Германија]] во [[1888]] и бил дел од [[Германски протекторат Маршалски Острови|Германскиот протекторат Маршалски Острови]], и Науру го нарекле ''Навадо'' или ''Онаверо''. Со доаѓањето на [[Германци]]те се вовел и кралот на Науру и почнале да се пробиваат мисионерските христијански движења. Германците владееле со Науру скоро три декади. [[Фосфат]]от бил за првпат откриен во [[1900]] од страна на [[Алберт Елис]]. Тихоокеанската фосфатна компанија управувала со фосфатот и во [[1907]] година за првпат почнал извозот на минералот. По Првата светска војна војната, во [[1923]] година Друштвото на нациите го дала Науру на управување на [[Австралија]], додека [[Обединетото Кралство]] управувало со фосфатот на островот. === Втора светска војна === [[Јапонија|Јапонските]] сили го окупирале островот на [[26 август]] [[1942]]. [[Јапонци]]те депортирале околу 1.200 Наурци да работат на островите [[Чук Острови|Чук]], каде 463 луѓе умреле. Островот бил ослободен на [[13 септември]] [[1945]] година кога австралиските трупи се приближиле кон островот и ги опколиле јапонските трупи, при што следело предавање на јапонските војници. Островот повторно се вратил под австралиска контрола. === Независност === Науру стекнал самоуправа во јануари [[1966]], а во [[1968]] година целосно станал независен од колонизаторските сили. Локалните британски власти кои управувале со фосфатот биле приморани да ја отстапат контролата на локалните власти и така е основана [[Корпорација за фосфат на Науру|Корпорацијата за фосфат на Науру]]. Трговијата со фосфат му овозможило на Науру да биде една од најбогатите држави во [[Тихиот Океан]]. Подоцна залихите на фосфат се намалувале, а со тоа и стандардот на живеење кој резултирал со граѓански протести во Науру. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Науру}} [[Податотека:Moqua Well mk.svg|thumb|140px|left|Карта на изворот Мока.]] [[Податотека:Nauru satellite.jpg|thumb|160px|right|Сателитска снимка на Науру.]] Науру е мал, округ остров во [[Тихиот Океан]], 42 километри јужно од [[Екватор]]от. Островот е опколен од корален гребен, што придонесува да има мала плима. Поради присутноста на коралниот гребен не може да се направи големо трговско пристаниште, но има 16 други помали пристаништа. Плодна земја на островот е јужниот дел на Науру каде има [[кокос]]ови палми. Околу лагуната [[Буада (лагуна)|Буада]] се одгледуваат [[банани]], [[ананас]], [[зеленчук]] како и домати. Населението на Науру е сконцентрирано околу брегот и околу лагуната. Науру беше еден од трите фосфатни острови во [[Тихиот Океан]], другите два се [[Банаба]] во [[Кирибати]] и [[Макатеа]] во [[Француска Полинезија]], но денес скоро и да нема од минералот на Науру. На Науру има ограничени извори на свежа вода за пиење. Климата во Науру е топла. Помеѓу [[ноември]] и [[февруари]] земјата е под влијание на [[монсун]]и. Просечната температура на Науру е помеѓу 26 и 35&nbsp;°C преку [[ден]] и 25 и 28&nbsp;°C преку [[ноќ]]. == Политички систем == {{Главна|Политики на Науру}} [[Податотека:Nauru-parliament.jpg|thumb|160px|right|Парламентот на Науру.]] Науру е [[република]] со [[парламентарен систем]]. Претседателот е шеф на државата и воедно претседател на владата. Парламент од 18 членови се избира секои три години. Парламентот избира претседател, кој пак ги одбира членовите на кабинетот. Науру нема формална поделба на политички партии, кандидатите се најчесто независни. 15 од вкупно 18 членови во парламентот се независни, но како и да е има мали политички партии како на пример [[Демократска партија на Науру]], [[Науру прво]] и [[Централна партија на Науру]]. == Административна поделба == {{Главна|Окрузи во Науру}} [[Податотека:Nauru map macedonian.svg|thumb|right|300px|Карта на Науру]] Науру е поделен на 14 административни области кои се групирани во осум изборни единици. Областите во Науру се: {| |- valign="top" || * [[Аиво (округ)|Аиво]] * [[Анабар (округ)|Анабар]] * [[Анетан (округ)|Анетан]] * [[Анибер (округ)|Анибер]] * [[Баити (округ)|Баити]] * [[Бое (округ)|Бое]] * [[Буада (округ)|Буада]] || * [[Денигомоду (округ)|Денигомоду]] * [[Ева (округ)|Ева]] * [[Ијув (округ)|Ијув]] * [[Мененг (округ)|Мененг]] * [[Нибок (округ)|Нибок]] * [[Уабое (округ)|Уабое]] * [[Јарен (округ)|Јарен]] |} {{среди}} == Стопанство == [[Податотека:Mined areas Nauru-mk.svg|thumb|right|150px|Фосфатни депозити на Науру.]] {{Главна|Економија на Науру}} Економијата на Науру скоро целосно зависи од [[фосфат]]ните резерви. Покрај ова има уште неколку помали ресурси, но главно сите останати неопходни суровини се извезуваат. Владата на Науру од приходите на фосфатот зачувува во резерва за кога веќе потполно ќе нема минерал на островот, луѓето да можат да се служат со парите заштедени од минатото. Во Науру нема [[Данок|даноци]]. Невработеноста е 90%, а владата ги вработува сите останати што работат. Администрацијата има силна подржка за реформи за да се изнајдат алтернативи за производство. Туризмот не е главна гранка во Науру зошто не е развиен. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Науру}} [[Податотека:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|right|150px|Област во Нибок.]] Островот има население од 9.265 жители, од кои 96% зборуваат [[наурски јазик]]. Претходно, населението било поголемо, но во 2006 околу 1.500 луѓе се отселиле. Службен јазик во Науру е наурскиот. [[Англиски јазик|Англискиот]] е широко застапен како јазик на упарвата и трговијата. Етничкиот состав на Науру е: 58% се [[Наурци]], 26% останати тихоокеански етнички групи, 8% [[Кинези]] и 8% Европејци. Сите Европејци се [[Британци]]. Најголема религија е [[христијанство]]то. Осврнувајќи се на медицинските проблеми на Науру, Наурците се најдебели луѓе во светот. Исто така населението има проблеми и со [[Шеќерна болест|дијабетес]]. == Култура == {{Главна|Култура на Науру}} Предците на Наурците верувале во женски дух наречен Еијебонг, и во земски дух и во остров наречен Буитани. Дев од оригиналните дванаесет племиња на Науру исчезнале. На [[26 октомври]], Науру го слави денот кога се обединила нацијата после Втората светска војна. Културата е мешана со локални и странски елементи. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.naurugov.nr Влада на Науру] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506024122/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html |date=2009-05-06 }} * [http://www.un.int/nauru/ Науру во ООН] ; Општо * {{CIA World Factbook link|nr|Науру}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Науру на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} * {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}} ; Патување * [http://www.discovernauru.com Discover Nauru, официјален туристички портал] * [http://www.ourairline.com.au/ Our Airline, авио-компанија на Науру] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ |date=2015-08-12 }} * [http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Распоред на летови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html |date=2007-05-10 }} ; Друго * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 High resolution aerial views of Науру на Google Maps] * [http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&safe=off&q=Nauru&ie=UTF8&ll=-0.528881,166.940002&spn=0.061967,0.109863&t=h&z=14&g=Nauru Six Fivers] * [http://globaledge.msu.edu/countryInsights/country.asp?countryID=208 Информации за Науру на globalEDGE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024161246/http://globaledge.msu.edu/countryinsights/country.asp?countryID=208 |date=2007-10-24 }} * [http://cenpac.net.nr CenPac] * [http://www.thislife.org/Radio_Episode.aspx?episode=253 Радио програма "This American Life" за науру] == Поврзано == * [[Окрузи во Науру]] * [[Изборни единици на Науру]] * [[Јарен]] * [[Наурски јазик]] * [[Океанија]] {{океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Науру|*]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Поранешни колонии на Германија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1968 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] bb9nmtjapyo2a19cp3cdeu6dh23lw44 5604993 5604989 2026-08-04T13:10:24Z Buli 2648 5604993 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = ''Ripublik Naoero'' |conventional_long_name = Република Наоеро |common_name = Науру |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru.svg |image_map = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg |national_motto = „Прво Божјата волја“ |national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]'' |official_languages = [[Англиски јазик|англиски]], [[наурски јазик|наурски]] |demonym = Науруец |capital = нема<sup>1</sup> |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[Јарен]] |government_type = република |leader_title1 = претседател |leader_name1 = [[Маркус Стефан]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = 227-ма |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 21 |area_sq_mi = 8.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = нема податоци |population_estimate = 9,275 |population_estimate_rank = 215th |population_estimate_year = ноември 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 442 |population_density_sq_mi = 1,144 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 23-та |GDP_PPP = $36.9 милиони <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_rank = 192-ра |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $2,500 <small>(2006&nbsp;г.)</small> <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135-та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = <small>од Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство.</small> |established_date1 = [[31 јануари]] [[1968]] |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[Австралиски долар]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = 674 |footnotes =<sup>1</sup>&nbsp;Јарен е најголемото населено место и седиште на парламентот; често е наречен како главен град, но Науру официјално нема назначено главен град. }} '''Науру''', официјално '''Република Науру''', е [[островска држава]] во [[Микронезија]], во Јужниот [[Тихи Океан]]. Науру е најмалата островска држава во светот, најмалата независна членка на [[Комонвелт]]от, најмалата независна република и единствената република без официјален главен град. == Историја == {{Главна|Историја на Науру}} [[Податотека:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|left|130px|thumb|наурски војник од 1880-те.]] [[Податотека:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|left|150px|Воздушен напад над Науру за време на војната.]] [[Податотека:Germans attacks on Nauru-mk.svg|thumb|left|150px|Карта на германските напади.]] Науру за првпат бил населен од [[Микронезија|микронезиско]] и [[Полинезија|полинезиско]] население пред 3.000 години. На островот традиционално имале 12 клана или племиња кои се претставени со ѕвездата со 12 крака на знамето. [[Наурци]]те своето потекло го сметаат според женската страна во семејството, односно по мајка или баба. Британскиот капетан [[Џон Фирн]], ловец на [[кит]]ови, бил првиот Европеец кој стапнал на копното на Науру во [[1798]]. Од тогаш месното население имало контакт со странците кои пак подоцна се населувале на островот. Островјаните тргувале со храна. === Колонијален период === Островот бил анектиран од [[Германија]] во [[1888]] и бил дел од [[Германски протекторат Маршалски Острови|Германскиот протекторат Маршалски Острови]], и Науру го нарекле ''Навадо'' или ''Онаверо''. Со доаѓањето на [[Германци]]те се вовел и кралот на Науру и почнале да се пробиваат мисионерските христијански движења. Германците владееле со Науру скоро три декади. [[Фосфат]]от бил за првпат откриен во [[1900]] од страна на [[Алберт Елис]]. Тихоокеанската фосфатна компанија управувала со фосфатот и во [[1907]] година за првпат почнал извозот на минералот. По Првата светска војна војната, во [[1923]] година Друштвото на нациите го дала Науру на управување на [[Австралија]], додека [[Обединетото Кралство]] управувало со фосфатот на островот. === Втора светска војна === [[Јапонија|Јапонските]] сили го окупирале островот на [[26 август]] [[1942]]. [[Јапонци]]те депортирале околу 1.200 Наурци да работат на островите [[Чук Острови|Чук]], каде 463 луѓе умреле. Островот бил ослободен на [[13 септември]] [[1945]] година кога австралиските трупи се приближиле кон островот и ги опколиле јапонските трупи, при што следело предавање на јапонските војници. Островот повторно се вратил под австралиска контрола. === Независност === Науру стекнал самоуправа во јануари [[1966]], а во [[1968]] година целосно станал независен од колонизаторските сили. Локалните британски власти кои управувале со фосфатот биле приморани да ја отстапат контролата на локалните власти и така е основана [[Корпорација за фосфат на Науру|Корпорацијата за фосфат на Науру]]. Трговијата со фосфат му овозможило на Науру да биде една од најбогатите држави во [[Тихиот Океан]]. Подоцна залихите на фосфат се намалувале, а со тоа и стандардот на живеење кој резултирал со граѓански протести во Науру. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Науру}} [[Податотека:Moqua Well mk.svg|thumb|140px|left|Карта на изворот Мока.]] [[Податотека:Nauru satellite.jpg|thumb|160px|right|Сателитска снимка на Науру.]] Науру е мал, округ остров во [[Тихиот Океан]], 42 километри јужно од [[Екватор]]от. Островот е опколен од корален гребен, што придонесува да има мала плима. Поради присутноста на коралниот гребен не може да се направи големо трговско пристаниште, но има 16 други помали пристаништа. Плодна земја на островот е јужниот дел на Науру каде има [[кокос]]ови палми. Околу лагуната [[Буада (лагуна)|Буада]] се одгледуваат [[банани]], [[ананас]], [[зеленчук]] како и домати. Населението на Науру е сконцентрирано околу брегот и околу лагуната. Науру беше еден од трите фосфатни острови во [[Тихиот Океан]], другите два се [[Банаба]] во [[Кирибати]] и [[Макатеа]] во [[Француска Полинезија]], но денес скоро и да нема од минералот на Науру. На Науру има ограничени извори на свежа вода за пиење. Климата во Науру е топла. Помеѓу [[ноември]] и [[февруари]] земјата е под влијание на [[монсун]]и. Просечната температура на Науру е помеѓу 26 и 35&nbsp;°C преку [[ден]] и 25 и 28&nbsp;°C преку [[ноќ]]. == Политички систем == {{Главна|Политики на Науру}} [[Податотека:Nauru-parliament.jpg|thumb|160px|right|Парламентот на Науру.]] Науру е [[република]] со [[парламентарен систем]]. Претседателот е шеф на државата и воедно претседател на владата. Парламент од 18 членови се избира секои три години. Парламентот избира претседател, кој пак ги одбира членовите на кабинетот. Науру нема формална поделба на политички партии, кандидатите се најчесто независни. 15 од вкупно 18 членови во парламентот се независни, но како и да е има мали политички партии како на пример [[Демократска партија на Науру]], [[Науру прво]] и [[Централна партија на Науру]]. == Административна поделба == {{Главна|Окрузи во Науру}} [[Податотека:Nauru map macedonian.svg|thumb|right|300px|Карта на Науру]] Науру е поделен на 14 административни области кои се групирани во осум изборни единици. Областите во Науру се: {| |- valign="top" || * [[Аиво (округ)|Аиво]] * [[Анабар (округ)|Анабар]] * [[Анетан (округ)|Анетан]] * [[Анибер (округ)|Анибер]] * [[Баити (округ)|Баити]] * [[Бое (округ)|Бое]] * [[Буада (округ)|Буада]] || * [[Денигомоду (округ)|Денигомоду]] * [[Ева (округ)|Ева]] * [[Ијув (округ)|Ијув]] * [[Мененг (округ)|Мененг]] * [[Нибок (округ)|Нибок]] * [[Уабое (округ)|Уабое]] * [[Јарен (округ)|Јарен]] |} {{среди}} == Стопанство == [[Податотека:Mined areas Nauru-mk.svg|thumb|right|150px|Фосфатни депозити на Науру.]] {{Главна|Економија на Науру}} Економијата на Науру скоро целосно зависи од [[фосфат]]ните резерви. Покрај ова има уште неколку помали ресурси, но главно сите останати неопходни суровини се извезуваат. Владата на Науру од приходите на фосфатот зачувува во резерва за кога веќе потполно ќе нема минерал на островот, луѓето да можат да се служат со парите заштедени од минатото. Во Науру нема [[Данок|даноци]]. Невработеноста е 90%, а владата ги вработува сите останати што работат. Администрацијата има силна подржка за реформи за да се изнајдат алтернативи за производство. Туризмот не е главна гранка во Науру зошто не е развиен. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Науру}} [[Податотека:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|right|150px|Област во Нибок.]] Островот има население од 9.265 жители, од кои 96% зборуваат [[наурски јазик]]. Претходно, населението било поголемо, но во 2006 околу 1.500 луѓе се отселиле. Службен јазик во Науру е наурскиот. [[Англиски јазик|Англискиот]] е широко застапен како јазик на упарвата и трговијата. Етничкиот состав на Науру е: 58% се [[Наурци]], 26% останати тихоокеански етнички групи, 8% [[Кинези]] и 8% Европејци. Сите Европејци се [[Британци]]. Најголема религија е [[христијанство]]то. Осврнувајќи се на медицинските проблеми на Науру, Наурците се најдебели луѓе во светот. Исто така населението има проблеми и со [[Шеќерна болест|дијабетес]]. == Култура == {{Главна|Култура на Науру}} Предците на Наурците верувале во женски дух наречен Еијебонг, и во земски дух и во остров наречен Буитани. Дев од оригиналните дванаесет племиња на Науру исчезнале. На [[26 октомври]], Науру го слави денот кога се обединила нацијата после Втората светска војна. Културата е мешана со локални и странски елементи. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.naurugov.nr Влада на Науру] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506024122/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html |date=2009-05-06 }} * [http://www.un.int/nauru/ Науру во ООН] ; Општо * {{CIA World Factbook link|nr|Науру}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Науру на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} * {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}} ; Патување * [http://www.discovernauru.com Discover Nauru, официјален туристички портал] * [http://www.ourairline.com.au/ Our Airline, авио-компанија на Науру] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ |date=2015-08-12 }} * [http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Распоред на летови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html |date=2007-05-10 }} ; Друго * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 High resolution aerial views of Науру на Google Maps] * [http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&safe=off&q=Nauru&ie=UTF8&ll=-0.528881,166.940002&spn=0.061967,0.109863&t=h&z=14&g=Nauru Six Fivers] * [http://globaledge.msu.edu/countryInsights/country.asp?countryID=208 Информации за Науру на globalEDGE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024161246/http://globaledge.msu.edu/countryinsights/country.asp?countryID=208 |date=2007-10-24 }} * [http://cenpac.net.nr CenPac] * [http://www.thislife.org/Radio_Episode.aspx?episode=253 Радио програма "This American Life" за науру] == Поврзано == * [[Окрузи во Науру]] * [[Изборни единици на Науру]] * [[Јарен]] * [[Наурски јазик]] * [[Океанија]] {{океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Науру|*]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Поранешни колонии на Германија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1968 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] blz6bzkuas4e6lw4ejg7v4jptkcb6ae 5604995 5604993 2026-08-04T13:13:00Z Buli 2648 5604995 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = ''Ripublik Naoero'' |conventional_long_name = Република Наоеро |common_name = Науру |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru (2020).svg |image_map = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg |national_motto = „Прво Божјата волја“ |national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]'' |official_languages = [[Англиски јазик|англиски]], [[наурски јазик|наурски]] |demonym = Науруец |capital = нема<sup>1</sup> |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[Јарен]] |government_type = република |leader_title1 = претседател |leader_name1 = [[Маркус Стефан]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = 227-ма |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 21 |area_sq_mi = 8.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = нема податоци |population_estimate = 9,275 |population_estimate_rank = 215th |population_estimate_year = ноември 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 442 |population_density_sq_mi = 1,144 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 23-та |GDP_PPP = $36.9 милиони <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_rank = 192-ра |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $2,500 <small>(2006&nbsp;г.)</small> <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135-та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = <small>од Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство.</small> |established_date1 = [[31 јануари]] [[1968]] |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[Австралиски долар]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = 674 |footnotes =<sup>1</sup>&nbsp;Јарен е најголемото населено место и седиште на парламентот; често е наречен како главен град, но Науру официјално нема назначено главен град. }} '''Науру''', официјално '''Република Науру''', е [[островска држава]] во [[Микронезија]], во Јужниот [[Тихи Океан]]. Науру е најмалата островска држава во светот, најмалата независна членка на [[Комонвелт]]от, најмалата независна република и единствената република без официјален главен град. == Историја == {{Главна|Историја на Науру}} [[Податотека:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|left|130px|thumb|наурски војник од 1880-те.]] [[Податотека:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|left|150px|Воздушен напад над Науру за време на војната.]] [[Податотека:Germans attacks on Nauru-mk.svg|thumb|left|150px|Карта на германските напади.]] Науру за првпат бил населен од [[Микронезија|микронезиско]] и [[Полинезија|полинезиско]] население пред 3.000 години. На островот традиционално имале 12 клана или племиња кои се претставени со ѕвездата со 12 крака на знамето. [[Наурци]]те своето потекло го сметаат според женската страна во семејството, односно по мајка или баба. Британскиот капетан [[Џон Фирн]], ловец на [[кит]]ови, бил првиот Европеец кој стапнал на копното на Науру во [[1798]]. Од тогаш месното население имало контакт со странците кои пак подоцна се населувале на островот. Островјаните тргувале со храна. === Колонијален период === Островот бил анектиран од [[Германија]] во [[1888]] и бил дел од [[Германски протекторат Маршалски Острови|Германскиот протекторат Маршалски Острови]], и Науру го нарекле ''Навадо'' или ''Онаверо''. Со доаѓањето на [[Германци]]те се вовел и кралот на Науру и почнале да се пробиваат мисионерските христијански движења. Германците владееле со Науру скоро три декади. [[Фосфат]]от бил за првпат откриен во [[1900]] од страна на [[Алберт Елис]]. Тихоокеанската фосфатна компанија управувала со фосфатот и во [[1907]] година за првпат почнал извозот на минералот. По Првата светска војна војната, во [[1923]] година Друштвото на нациите го дала Науру на управување на [[Австралија]], додека [[Обединетото Кралство]] управувало со фосфатот на островот. === Втора светска војна === [[Јапонија|Јапонските]] сили го окупирале островот на [[26 август]] [[1942]]. [[Јапонци]]те депортирале околу 1.200 Наурци да работат на островите [[Чук Острови|Чук]], каде 463 луѓе умреле. Островот бил ослободен на [[13 септември]] [[1945]] година кога австралиските трупи се приближиле кон островот и ги опколиле јапонските трупи, при што следело предавање на јапонските војници. Островот повторно се вратил под австралиска контрола. === Независност === Науру стекнал самоуправа во јануари [[1966]], а во [[1968]] година целосно станал независен од колонизаторските сили. Локалните британски власти кои управувале со фосфатот биле приморани да ја отстапат контролата на локалните власти и така е основана [[Корпорација за фосфат на Науру|Корпорацијата за фосфат на Науру]]. Трговијата со фосфат му овозможило на Науру да биде една од најбогатите држави во [[Тихиот Океан]]. Подоцна залихите на фосфат се намалувале, а со тоа и стандардот на живеење кој резултирал со граѓански протести во Науру. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Науру}} [[Податотека:Moqua Well mk.svg|thumb|140px|left|Карта на изворот Мока.]] [[Податотека:Nauru satellite.jpg|thumb|160px|right|Сателитска снимка на Науру.]] Науру е мал, округ остров во [[Тихиот Океан]], 42 километри јужно од [[Екватор]]от. Островот е опколен од корален гребен, што придонесува да има мала плима. Поради присутноста на коралниот гребен не може да се направи големо трговско пристаниште, но има 16 други помали пристаништа. Плодна земја на островот е јужниот дел на Науру каде има [[кокос]]ови палми. Околу лагуната [[Буада (лагуна)|Буада]] се одгледуваат [[банани]], [[ананас]], [[зеленчук]] како и домати. Населението на Науру е сконцентрирано околу брегот и околу лагуната. Науру беше еден од трите фосфатни острови во [[Тихиот Океан]], другите два се [[Банаба]] во [[Кирибати]] и [[Макатеа]] во [[Француска Полинезија]], но денес скоро и да нема од минералот на Науру. На Науру има ограничени извори на свежа вода за пиење. Климата во Науру е топла. Помеѓу [[ноември]] и [[февруари]] земјата е под влијание на [[монсун]]и. Просечната температура на Науру е помеѓу 26 и 35&nbsp;°C преку [[ден]] и 25 и 28&nbsp;°C преку [[ноќ]]. == Политички систем == {{Главна|Политики на Науру}} [[Податотека:Nauru-parliament.jpg|thumb|160px|right|Парламентот на Науру.]] Науру е [[република]] со [[парламентарен систем]]. Претседателот е шеф на државата и воедно претседател на владата. Парламент од 18 членови се избира секои три години. Парламентот избира претседател, кој пак ги одбира членовите на кабинетот. Науру нема формална поделба на политички партии, кандидатите се најчесто независни. 15 од вкупно 18 членови во парламентот се независни, но како и да е има мали политички партии како на пример [[Демократска партија на Науру]], [[Науру прво]] и [[Централна партија на Науру]]. == Административна поделба == {{Главна|Окрузи во Науру}} [[Податотека:Nauru map macedonian.svg|thumb|right|300px|Карта на Науру]] Науру е поделен на 14 административни области кои се групирани во осум изборни единици. Областите во Науру се: {| |- valign="top" || * [[Аиво (округ)|Аиво]] * [[Анабар (округ)|Анабар]] * [[Анетан (округ)|Анетан]] * [[Анибер (округ)|Анибер]] * [[Баити (округ)|Баити]] * [[Бое (округ)|Бое]] * [[Буада (округ)|Буада]] || * [[Денигомоду (округ)|Денигомоду]] * [[Ева (округ)|Ева]] * [[Ијув (округ)|Ијув]] * [[Мененг (округ)|Мененг]] * [[Нибок (округ)|Нибок]] * [[Уабое (округ)|Уабое]] * [[Јарен (округ)|Јарен]] |} {{среди}} == Стопанство == [[Податотека:Mined areas Nauru-mk.svg|thumb|right|150px|Фосфатни депозити на Науру.]] {{Главна|Економија на Науру}} Економијата на Науру скоро целосно зависи од [[фосфат]]ните резерви. Покрај ова има уште неколку помали ресурси, но главно сите останати неопходни суровини се извезуваат. Владата на Науру од приходите на фосфатот зачувува во резерва за кога веќе потполно ќе нема минерал на островот, луѓето да можат да се служат со парите заштедени од минатото. Во Науру нема [[Данок|даноци]]. Невработеноста е 90%, а владата ги вработува сите останати што работат. Администрацијата има силна подржка за реформи за да се изнајдат алтернативи за производство. Туризмот не е главна гранка во Науру зошто не е развиен. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Науру}} [[Податотека:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|right|150px|Област во Нибок.]] Островот има население од 9.265 жители, од кои 96% зборуваат [[наурски јазик]]. Претходно, населението било поголемо, но во 2006 околу 1.500 луѓе се отселиле. Службен јазик во Науру е наурскиот. [[Англиски јазик|Англискиот]] е широко застапен како јазик на упарвата и трговијата. Етничкиот состав на Науру е: 58% се [[Наурци]], 26% останати тихоокеански етнички групи, 8% [[Кинези]] и 8% Европејци. Сите Европејци се [[Британци]]. Најголема религија е [[христијанство]]то. Осврнувајќи се на медицинските проблеми на Науру, Наурците се најдебели луѓе во светот. Исто така населението има проблеми и со [[Шеќерна болест|дијабетес]]. == Култура == {{Главна|Култура на Науру}} Предците на Наурците верувале во женски дух наречен Еијебонг, и во земски дух и во остров наречен Буитани. Дев од оригиналните дванаесет племиња на Науру исчезнале. На [[26 октомври]], Науру го слави денот кога се обединила нацијата после Втората светска војна. Културата е мешана со локални и странски елементи. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.naurugov.nr Влада на Науру] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506024122/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html |date=2009-05-06 }} * [http://www.un.int/nauru/ Науру во ООН] ; Општо * {{CIA World Factbook link|nr|Науру}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Науру на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} * {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}} ; Патување * [http://www.discovernauru.com Discover Nauru, официјален туристички портал] * [http://www.ourairline.com.au/ Our Airline, авио-компанија на Науру] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ |date=2015-08-12 }} * [http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Распоред на летови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html |date=2007-05-10 }} ; Друго * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 High resolution aerial views of Науру на Google Maps] * [http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&safe=off&q=Nauru&ie=UTF8&ll=-0.528881,166.940002&spn=0.061967,0.109863&t=h&z=14&g=Nauru Six Fivers] * [http://globaledge.msu.edu/countryInsights/country.asp?countryID=208 Информации за Науру на globalEDGE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024161246/http://globaledge.msu.edu/countryinsights/country.asp?countryID=208 |date=2007-10-24 }} * [http://cenpac.net.nr CenPac] * [http://www.thislife.org/Radio_Episode.aspx?episode=253 Радио програма "This American Life" за науру] == Поврзано == * [[Окрузи во Науру]] * [[Изборни единици на Науру]] * [[Јарен]] * [[Наурски јазик]] * [[Океанија]] {{океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Науру|*]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Поранешни колонии на Германија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1968 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] o0bsp0kn06malnjc5r9tf2jp8vh8ikm 5604996 5604995 2026-08-04T13:17:44Z Buli 2648 5604996 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = ''Ripublik Naoero'' |conventional_long_name = Република Наоеро |common_name = Науру |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru (2020).svg |image_map = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg |national_motto = „Прво Божјата волја“ |national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]'' |official_languages = [[Англиски јазик|англиски]], [[наурски јазик|наурски]] |demonym = Науруец |capital = нема<sup>1</sup> |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[Јарен]] |government_type = република |leader_title1 = претседател |leader_name1 = [[Маркус Стефан]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = 227-ма |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 21 |area_sq_mi = 8.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = нема податоци |population_estimate = 9,275 |population_estimate_rank = 215th |population_estimate_year = ноември 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 442 |population_density_sq_mi = 1,144 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 23-та |GDP_PPP = $36.9 милиони <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_rank = 192-ра |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $2,500 <small>(2006&nbsp;г.)</small> <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135-та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = <small>од Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство.</small> |established_date1 = [[31 јануари]] [[1968]] |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[Австралиски долар]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = 674 |footnotes =<sup>1</sup>&nbsp;Јарен е најголемото населено место и седиште на парламентот; често е наречен како главен град, но Науру официјално нема назначено главен град. }} '''Наоеро''' (порано позната како '''Науру'''), официјално '''Република Наоеро''', е [[островска држава]] во [[Микронезија]], во Јужниот [[Тихи Океан]]. Науру е најмалата островска држава во светот, најмалата независна членка на [[Комонвелт]]от, најмалата независна република и единствената република без официјален главен град. == Историја == {{Главна|Историја на Науру}} [[Податотека:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|left|130px|thumb|наурски војник од 1880-те.]] [[Податотека:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|left|150px|Воздушен напад над Науру за време на војната.]] [[Податотека:Germans attacks on Nauru-mk.svg|thumb|left|150px|Карта на германските напади.]] Науру за првпат бил населен од [[Микронезија|микронезиско]] и [[Полинезија|полинезиско]] население пред 3.000 години. На островот традиционално имале 12 клана или племиња кои се претставени со ѕвездата со 12 крака на знамето. [[Наурци]]те своето потекло го сметаат според женската страна во семејството, односно по мајка или баба. Британскиот капетан [[Џон Фирн]], ловец на [[кит]]ови, бил првиот Европеец кој стапнал на копното на Науру во [[1798]]. Од тогаш месното население имало контакт со странците кои пак подоцна се населувале на островот. Островјаните тргувале со храна. === Колонијален период === Островот бил анектиран од [[Германија]] во [[1888]] и бил дел од [[Германски протекторат Маршалски Острови|Германскиот протекторат Маршалски Острови]], и Науру го нарекле ''Навадо'' или ''Онаверо''. Со доаѓањето на [[Германци]]те се вовел и кралот на Науру и почнале да се пробиваат мисионерските христијански движења. Германците владееле со Науру скоро три декади. [[Фосфат]]от бил за првпат откриен во [[1900]] од страна на [[Алберт Елис]]. Тихоокеанската фосфатна компанија управувала со фосфатот и во [[1907]] година за првпат почнал извозот на минералот. По Првата светска војна војната, во [[1923]] година Друштвото на нациите го дала Науру на управување на [[Австралија]], додека [[Обединетото Кралство]] управувало со фосфатот на островот. === Втора светска војна === [[Јапонија|Јапонските]] сили го окупирале островот на [[26 август]] [[1942]]. [[Јапонци]]те депортирале околу 1.200 Наурци да работат на островите [[Чук Острови|Чук]], каде 463 луѓе умреле. Островот бил ослободен на [[13 септември]] [[1945]] година кога австралиските трупи се приближиле кон островот и ги опколиле јапонските трупи, при што следело предавање на јапонските војници. Островот повторно се вратил под австралиска контрола. === Независност === Науру стекнал самоуправа во јануари [[1966]], а во [[1968]] година целосно станал независен од колонизаторските сили. Локалните британски власти кои управувале со фосфатот биле приморани да ја отстапат контролата на локалните власти и така е основана [[Корпорација за фосфат на Науру|Корпорацијата за фосфат на Науру]]. Трговијата со фосфат му овозможило на Науру да биде една од најбогатите држави во [[Тихиот Океан]]. Подоцна залихите на фосфат се намалувале, а со тоа и стандардот на живеење кој резултирал со граѓански протести во Науру. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Науру}} [[Податотека:Moqua Well mk.svg|thumb|140px|left|Карта на изворот Мока.]] [[Податотека:Nauru satellite.jpg|thumb|160px|right|Сателитска снимка на Науру.]] Науру е мал, округ остров во [[Тихиот Океан]], 42 километри јужно од [[Екватор]]от. Островот е опколен од корален гребен, што придонесува да има мала плима. Поради присутноста на коралниот гребен не може да се направи големо трговско пристаниште, но има 16 други помали пристаништа. Плодна земја на островот е јужниот дел на Науру каде има [[кокос]]ови палми. Околу лагуната [[Буада (лагуна)|Буада]] се одгледуваат [[банани]], [[ананас]], [[зеленчук]] како и домати. Населението на Науру е сконцентрирано околу брегот и околу лагуната. Науру беше еден од трите фосфатни острови во [[Тихиот Океан]], другите два се [[Банаба]] во [[Кирибати]] и [[Макатеа]] во [[Француска Полинезија]], но денес скоро и да нема од минералот на Науру. На Науру има ограничени извори на свежа вода за пиење. Климата во Науру е топла. Помеѓу [[ноември]] и [[февруари]] земјата е под влијание на [[монсун]]и. Просечната температура на Науру е помеѓу 26 и 35&nbsp;°C преку [[ден]] и 25 и 28&nbsp;°C преку [[ноќ]]. == Политички систем == {{Главна|Политики на Науру}} [[Податотека:Nauru-parliament.jpg|thumb|160px|right|Парламентот на Науру.]] Науру е [[република]] со [[парламентарен систем]]. Претседателот е шеф на државата и воедно претседател на владата. Парламент од 18 членови се избира секои три години. Парламентот избира претседател, кој пак ги одбира членовите на кабинетот. Науру нема формална поделба на политички партии, кандидатите се најчесто независни. 15 од вкупно 18 членови во парламентот се независни, но како и да е има мали политички партии како на пример [[Демократска партија на Науру]], [[Науру прво]] и [[Централна партија на Науру]]. == Административна поделба == {{Главна|Окрузи во Науру}} [[Податотека:Nauru map macedonian.svg|thumb|right|300px|Карта на Науру]] Науру е поделен на 14 административни области кои се групирани во осум изборни единици. Областите во Науру се: {| |- valign="top" || * [[Аиво (округ)|Аиво]] * [[Анабар (округ)|Анабар]] * [[Анетан (округ)|Анетан]] * [[Анибер (округ)|Анибер]] * [[Баити (округ)|Баити]] * [[Бое (округ)|Бое]] * [[Буада (округ)|Буада]] || * [[Денигомоду (округ)|Денигомоду]] * [[Ева (округ)|Ева]] * [[Ијув (округ)|Ијув]] * [[Мененг (округ)|Мененг]] * [[Нибок (округ)|Нибок]] * [[Уабое (округ)|Уабое]] * [[Јарен (округ)|Јарен]] |} {{среди}} == Стопанство == [[Податотека:Mined areas Nauru-mk.svg|thumb|right|150px|Фосфатни депозити на Науру.]] {{Главна|Економија на Науру}} Економијата на Науру скоро целосно зависи од [[фосфат]]ните резерви. Покрај ова има уште неколку помали ресурси, но главно сите останати неопходни суровини се извезуваат. Владата на Науру од приходите на фосфатот зачувува во резерва за кога веќе потполно ќе нема минерал на островот, луѓето да можат да се служат со парите заштедени од минатото. Во Науру нема [[Данок|даноци]]. Невработеноста е 90%, а владата ги вработува сите останати што работат. Администрацијата има силна подржка за реформи за да се изнајдат алтернативи за производство. Туризмот не е главна гранка во Науру зошто не е развиен. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Науру}} [[Податотека:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|right|150px|Област во Нибок.]] Островот има население од 9.265 жители, од кои 96% зборуваат [[наурски јазик]]. Претходно, населението било поголемо, но во 2006 околу 1.500 луѓе се отселиле. Службен јазик во Науру е наурскиот. [[Англиски јазик|Англискиот]] е широко застапен како јазик на упарвата и трговијата. Етничкиот состав на Науру е: 58% се [[Наурци]], 26% останати тихоокеански етнички групи, 8% [[Кинези]] и 8% Европејци. Сите Европејци се [[Британци]]. Најголема религија е [[христијанство]]то. Осврнувајќи се на медицинските проблеми на Науру, Наурците се најдебели луѓе во светот. Исто така населението има проблеми и со [[Шеќерна болест|дијабетес]]. == Култура == {{Главна|Култура на Науру}} Предците на Наурците верувале во женски дух наречен Еијебонг, и во земски дух и во остров наречен Буитани. Дев од оригиналните дванаесет племиња на Науру исчезнале. На [[26 октомври]], Науру го слави денот кога се обединила нацијата после Втората светска војна. Културата е мешана со локални и странски елементи. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.naurugov.nr Влада на Науру] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506024122/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html |date=2009-05-06 }} * [http://www.un.int/nauru/ Науру во ООН] ; Општо * {{CIA World Factbook link|nr|Науру}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Науру на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} * {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}} ; Патување * [http://www.discovernauru.com Discover Nauru, официјален туристички портал] * [http://www.ourairline.com.au/ Our Airline, авио-компанија на Науру] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ |date=2015-08-12 }} * [http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Распоред на летови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html |date=2007-05-10 }} ; Друго * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 High resolution aerial views of Науру на Google Maps] * [http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&safe=off&q=Nauru&ie=UTF8&ll=-0.528881,166.940002&spn=0.061967,0.109863&t=h&z=14&g=Nauru Six Fivers] * [http://globaledge.msu.edu/countryInsights/country.asp?countryID=208 Информации за Науру на globalEDGE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024161246/http://globaledge.msu.edu/countryinsights/country.asp?countryID=208 |date=2007-10-24 }} * [http://cenpac.net.nr CenPac] * [http://www.thislife.org/Radio_Episode.aspx?episode=253 Радио програма "This American Life" за науру] == Поврзано == * [[Окрузи во Науру]] * [[Изборни единици на Науру]] * [[Јарен]] * [[Наурски јазик]] * [[Океанија]] {{океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Науру|*]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Поранешни колонии на Германија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1968 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] 0i7orfunpqet33bcgk9ybn278nd84pi 5604997 5604996 2026-08-04T13:20:42Z Buli 2648 5604997 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = ''Ripublik Naoero'' |conventional_long_name = Република Наоеро |common_name = Науру |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru (2020).svg |image_map = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg |national_motto = „Прво Божјата волја“ |national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]'' |official_languages = [[Англиски јазик|англиски]], [[наурски јазик|наурски]] |demonym = Науруец |capital = нема<sup>1</sup> |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[Јарен]] |government_type = република |leader_title1 = претседател |leader_name1 = [[Маркус Стефан]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = 227-ма |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 21 |area_sq_mi = 8.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = нема податоци |population_estimate = 9,275 |population_estimate_rank = 215th |population_estimate_year = ноември 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 442 |population_density_sq_mi = 1,144 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 23-та |GDP_PPP = $36.9 милиони <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_rank = 192-ра |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $2,500 <small>(2006&nbsp;г.)</small> <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135-та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = <small>од Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство.</small> |established_date1 = [[31 јануари]] [[1968]] |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[Австралиски долар]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = 674 |footnotes =<sup>1</sup>&nbsp;Јарен е најголемото населено место и седиште на парламентот; често е наречен како главен град, но Науру официјално нема назначено главен град. }} '''Наоеро''' (порано позната како '''Науру'''), официјално '''Република Наоеро''', е [[островска држава]] во [[Микронезија]], во Јужниот [[Тихи Океан]]. Наоеро е најмалата островска држава во светот, најмалата независна членка на [[Комонвелт]]от, најмалата независна република и единствената република без официјален главен град. == Историја == {{Главна|Историја на Науру}} [[Податотека:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|left|130px|thumb|наурски војник од 1880-те.]] [[Податотека:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|left|150px|Воздушен напад над Наоеро за време на војната.]] [[Податотека:Germans attacks on Nauru-mk.svg|thumb|left|150px|Карта на германските напади.]] Наоеро за првпат бил населен од [[Микронезија|микронезиско]] и [[Полинезија|полинезиско]] население пред 3.000 години. На островот традиционално имале 12 клана или племиња кои се претставени со ѕвездата со 12 крака на знамето. [[Наурци]]те своето потекло го сметаат според женската страна во семејството, односно по мајка или баба. Британскиот капетан [[Џон Фирн]], ловец на [[кит]]ови, бил првиот Европеец кој стапнал на копното на Науру во [[1798]]. Од тогаш месното население имало контакт со странците кои пак подоцна се населувале на островот. Островјаните тргувале со храна. === Колонијален период === Островот бил анектиран од [[Германија]] во [[1888]] и бил дел од [[Германски протекторат Маршалски Острови|Германскиот протекторат Маршалски Острови]], и Науру го нарекле ''Навадо'' или ''Онаверо''. Со доаѓањето на [[Германци]]те се вовел и кралот на Науру и почнале да се пробиваат мисионерските христијански движења. Германците владееле со Науру скоро три декади. [[Фосфат]]от бил за првпат откриен во [[1900]] од страна на [[Алберт Елис]]. Тихоокеанската фосфатна компанија управувала со фосфатот и во [[1907]] година за првпат почнал извозот на минералот. По Првата светска војна војната, во [[1923]] година Друштвото на нациите го дала Науру на управување на [[Австралија]], додека [[Обединетото Кралство]] управувало со фосфатот на островот. === Втора светска војна === [[Јапонија|Јапонските]] сили го окупирале островот на [[26 август]] [[1942]]. [[Јапонци]]те депортирале околу 1.200 Наурци да работат на островите [[Чук Острови|Чук]], каде 463 луѓе умреле. Островот бил ослободен на [[13 септември]] [[1945]] година кога австралиските трупи се приближиле кон островот и ги опколиле јапонските трупи, при што следело предавање на јапонските војници. Островот повторно се вратил под австралиска контрола. === Независност === Науру стекнал самоуправа во јануари [[1966]], а во [[1968]] година целосно станал независен од колонизаторските сили. Локалните британски власти кои управувале со фосфатот биле приморани да ја отстапат контролата на локалните власти и така е основана [[Корпорација за фосфат на Науру|Корпорацијата за фосфат на Науру]]. Трговијата со фосфат му овозможило на Науру да биде една од најбогатите држави во [[Тихиот Океан]]. Подоцна залихите на фосфат се намалувале, а со тоа и стандардот на живеење кој резултирал со граѓански протести во Науру. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Науру}} [[Податотека:Moqua Well mk.svg|thumb|140px|left|Карта на изворот Мока.]] [[Податотека:Nauru satellite.jpg|thumb|160px|right|Сателитска снимка на Наоеро.]] Наоеро е мал, округ остров во [[Тихиот Океан]], 42 километри јужно од [[Екватор]]от. Островот е опколен од корален гребен, што придонесува да има мала плима. Поради присутноста на коралниот гребен не може да се направи големо трговско пристаниште, но има 16 други помали пристаништа. Плодна земја на островот е јужниот дел на Наоеро каде има [[кокос]]ови палми. Околу лагуната [[Буада (лагуна)|Буада]] се одгледуваат [[банани]], [[ананас]], [[зеленчук]] како и домати. Населението на Наоеро е сконцентрирано околу брегот и околу лагуната. Наоеро беше еден од трите фосфатни острови во [[Тихиот Океан]], другите два се [[Банаба]] во [[Кирибати]] и [[Макатеа]] во [[Француска Полинезија]], но денес скоро и да нема од минералот на Наоеро. На Наоеро има ограничени извори на свежа вода за пиење. Климата во Наоеро е топла. Помеѓу [[ноември]] и [[февруари]] земјата е под влијание на [[монсун]]и. Просечната температура на Наоеро е помеѓу 26 и 35&nbsp;°C преку [[ден]] и 25 и 28&nbsp;°C преку [[ноќ]]. == Политички систем == {{Главна|Политики на Науру}} [[Податотека:Nauru-parliament.jpg|thumb|160px|right|Парламентот на Наоеро.]] Наоеро е [[република]] со [[парламентарен систем]]. Претседателот е шеф на државата и воедно претседател на владата. Парламент од 18 членови се избира секои три години. Парламентот избира претседател, кој пак ги одбира членовите на кабинетот. Наоеро нема формална поделба на политички партии, кандидатите се најчесто независни. 15 од вкупно 18 членови во парламентот се независни, но како и да е има мали политички партии како на пример [[Демократска партија на Науру|Демократска партија на Наоеро]], [[Науру прво|Наоеро прво]] и [[Централна партија на Науру|Централна партија на Наоеро]]. == Административна поделба == {{Главна|Окрузи во Науру}} [[Податотека:Nauru map macedonian.svg|thumb|right|300px|Карта на Наоеро]] Наоеро е поделен на 14 административни области кои се групирани во осум изборни единици. Областите во Наоеро се: {| |- valign="top" || * [[Аиво (округ)|Аиво]] * [[Анабар (округ)|Анабар]] * [[Анетан (округ)|Анетан]] * [[Анибер (округ)|Анибер]] * [[Баити (округ)|Баити]] * [[Бое (округ)|Бое]] * [[Буада (округ)|Буада]] || * [[Денигомоду (округ)|Денигомоду]] * [[Ева (округ)|Ева]] * [[Ијув (округ)|Ијув]] * [[Мененг (округ)|Мененг]] * [[Нибок (округ)|Нибок]] * [[Уабое (округ)|Уабое]] * [[Јарен (округ)|Јарен]] |} {{среди}} == Стопанство == [[Податотека:Mined areas Nauru-mk.svg|thumb|right|150px|Фосфатни депозити на Наоеро.]] {{Главна|Економија на Науру}} Економијата на Наоеро скоро целосно зависи од [[фосфат]]ните резерви. Покрај ова има уште неколку помали ресурси, но главно сите останати неопходни суровини се извезуваат. Владата на Наоеро од приходите на фосфатот зачувува во резерва за кога веќе потполно ќе нема минерал на островот, луѓето да можат да се служат со парите заштедени од минатото. Во Наоеро нема [[Данок|даноци]]. Невработеноста е 90%, а владата ги вработува сите останати што работат. Администрацијата има силна подржка за реформи за да се изнајдат алтернативи за производство. Туризмот не е главна гранка во Наоеро зошто не е развиен. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Науру}} [[Податотека:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|right|150px|Област во Нибок.]] Островот има население од 9.265 жители, од кои 96% зборуваат [[наурски јазик]]. Претходно, населението било поголемо, но во 2006 околу 1.500 луѓе се отселиле. Службен јазик во Наоеро е наурскиот. [[Англиски јазик|Англискиот]] е широко застапен како јазик на упарвата и трговијата. Етничкиот состав на Наоеро е: 58% се [[Наурци]], 26% останати тихоокеански етнички групи, 8% [[Кинези]] и 8% Европејци. Сите Европејци се [[Британци]]. Најголема религија е [[христијанство]]то. Осврнувајќи се на медицинските проблеми на Наоеро, Наурците се најдебели луѓе во светот. Исто така населението има проблеми и со [[Шеќерна болест|дијабетес]]. == Култура == {{Главна|Култура на Науру}} Предците на Наурците верувале во женски дух наречен Еијебонг, и во земски дух и во остров наречен Буитани. Дев од оригиналните дванаесет племиња на Наоеро исчезнале. На [[26 октомври]], Наоеро го слави денот кога се обединила нацијата после Втората светска војна. Културата е мешана со локални и странски елементи. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.naurugov.nr Влада на Наоеро] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506024122/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html |date=2009-05-06 }} * [http://www.un.int/nauru/ Наоеро во ООН] ; Општо * {{CIA World Factbook link|nr|Науру}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Наоеро на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} * {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}} ; Патување * [http://www.discovernauru.com Discover Nauru, официјален туристички портал] * [http://www.ourairline.com.au/ Our Airline, авио-компанија на Наоеро] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ |date=2015-08-12 }} * [http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Распоред на летови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html |date=2007-05-10 }} ; Друго * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 High resolution aerial views of Наоеро на Google Maps] * [http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&safe=off&q=Nauru&ie=UTF8&ll=-0.528881,166.940002&spn=0.061967,0.109863&t=h&z=14&g=Nauru Six Fivers] * [http://globaledge.msu.edu/countryInsights/country.asp?countryID=208 Информации за Наоеро на globalEDGE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024161246/http://globaledge.msu.edu/countryinsights/country.asp?countryID=208 |date=2007-10-24 }} * [http://cenpac.net.nr CenPac] * [http://www.thislife.org/Radio_Episode.aspx?episode=253 Радио програма "This American Life" за Наоеро] == Поврзано == * [[Окрузи во Науру|Окрузи во Наоеро]] * [[Изборни единици на Науру|Изборни единици на Наоеро]] * [[Јарен]] * [[Наурски јазик]] * [[Океанија]] {{океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Науру|*]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Поранешни колонии на Германија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1968 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] thmkhm8nb1ae2aud50zgj9g0dvuqij1 5604999 5604997 2026-08-04T13:21:41Z Buli 2648 5604999 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = {{native name|na|Repubrikin Naoero}}<ref>{{cite book |editor-last1=Franks |editor-first1=Patricia C. |editor-last2=Bernier |editor-first2=Anthony |date=2018 |title=International Directory of National Archives |url=|location= |publisher=Rowman & Littlefield |page=263 |isbn=}}</ref> |conventional_long_name = Република Наоеро |common_name = Науру |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru (2020).svg |image_map = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg |national_motto = „Прво Божјата волја“ |national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]'' |official_languages = [[Англиски јазик|англиски]], [[наурски јазик|наурски]] |demonym = Науруец |capital = нема<sup>1</sup> |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[Јарен]] |government_type = република |leader_title1 = претседател |leader_name1 = [[Маркус Стефан]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = 227-ма |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 21 |area_sq_mi = 8.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = нема податоци |population_estimate = 9,275 |population_estimate_rank = 215th |population_estimate_year = ноември 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 442 |population_density_sq_mi = 1,144 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 23-та |GDP_PPP = $36.9 милиони <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_rank = 192-ра |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $2,500 <small>(2006&nbsp;г.)</small> <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135-та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = <small>од Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство.</small> |established_date1 = [[31 јануари]] [[1968]] |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[Австралиски долар]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = 674 |footnotes =<sup>1</sup>&nbsp;Јарен е најголемото населено место и седиште на парламентот; често е наречен како главен град, но Науру официјално нема назначено главен град. }} '''Наоеро''' (порано позната како '''Науру'''), официјално '''Република Наоеро''', е [[островска држава]] во [[Микронезија]], во Јужниот [[Тихи Океан]]. Наоеро е најмалата островска држава во светот, најмалата независна членка на [[Комонвелт]]от, најмалата независна република и единствената република без официјален главен град. == Историја == {{Главна|Историја на Науру}} [[Податотека:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|left|130px|thumb|наурски војник од 1880-те.]] [[Податотека:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|left|150px|Воздушен напад над Наоеро за време на војната.]] [[Податотека:Germans attacks on Nauru-mk.svg|thumb|left|150px|Карта на германските напади.]] Наоеро за првпат бил населен од [[Микронезија|микронезиско]] и [[Полинезија|полинезиско]] население пред 3.000 години. На островот традиционално имале 12 клана или племиња кои се претставени со ѕвездата со 12 крака на знамето. [[Наурци]]те своето потекло го сметаат според женската страна во семејството, односно по мајка или баба. Британскиот капетан [[Џон Фирн]], ловец на [[кит]]ови, бил првиот Европеец кој стапнал на копното на Науру во [[1798]]. Од тогаш месното население имало контакт со странците кои пак подоцна се населувале на островот. Островјаните тргувале со храна. === Колонијален период === Островот бил анектиран од [[Германија]] во [[1888]] и бил дел од [[Германски протекторат Маршалски Острови|Германскиот протекторат Маршалски Острови]], и Науру го нарекле ''Навадо'' или ''Онаверо''. Со доаѓањето на [[Германци]]те се вовел и кралот на Науру и почнале да се пробиваат мисионерските христијански движења. Германците владееле со Науру скоро три декади. [[Фосфат]]от бил за првпат откриен во [[1900]] од страна на [[Алберт Елис]]. Тихоокеанската фосфатна компанија управувала со фосфатот и во [[1907]] година за првпат почнал извозот на минералот. По Првата светска војна војната, во [[1923]] година Друштвото на нациите го дала Науру на управување на [[Австралија]], додека [[Обединетото Кралство]] управувало со фосфатот на островот. === Втора светска војна === [[Јапонија|Јапонските]] сили го окупирале островот на [[26 август]] [[1942]]. [[Јапонци]]те депортирале околу 1.200 Наурци да работат на островите [[Чук Острови|Чук]], каде 463 луѓе умреле. Островот бил ослободен на [[13 септември]] [[1945]] година кога австралиските трупи се приближиле кон островот и ги опколиле јапонските трупи, при што следело предавање на јапонските војници. Островот повторно се вратил под австралиска контрола. === Независност === Науру стекнал самоуправа во јануари [[1966]], а во [[1968]] година целосно станал независен од колонизаторските сили. Локалните британски власти кои управувале со фосфатот биле приморани да ја отстапат контролата на локалните власти и така е основана [[Корпорација за фосфат на Науру|Корпорацијата за фосфат на Науру]]. Трговијата со фосфат му овозможило на Науру да биде една од најбогатите држави во [[Тихиот Океан]]. Подоцна залихите на фосфат се намалувале, а со тоа и стандардот на живеење кој резултирал со граѓански протести во Науру. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Науру}} [[Податотека:Moqua Well mk.svg|thumb|140px|left|Карта на изворот Мока.]] [[Податотека:Nauru satellite.jpg|thumb|160px|right|Сателитска снимка на Наоеро.]] Наоеро е мал, округ остров во [[Тихиот Океан]], 42 километри јужно од [[Екватор]]от. Островот е опколен од корален гребен, што придонесува да има мала плима. Поради присутноста на коралниот гребен не може да се направи големо трговско пристаниште, но има 16 други помали пристаништа. Плодна земја на островот е јужниот дел на Наоеро каде има [[кокос]]ови палми. Околу лагуната [[Буада (лагуна)|Буада]] се одгледуваат [[банани]], [[ананас]], [[зеленчук]] како и домати. Населението на Наоеро е сконцентрирано околу брегот и околу лагуната. Наоеро беше еден од трите фосфатни острови во [[Тихиот Океан]], другите два се [[Банаба]] во [[Кирибати]] и [[Макатеа]] во [[Француска Полинезија]], но денес скоро и да нема од минералот на Наоеро. На Наоеро има ограничени извори на свежа вода за пиење. Климата во Наоеро е топла. Помеѓу [[ноември]] и [[февруари]] земјата е под влијание на [[монсун]]и. Просечната температура на Наоеро е помеѓу 26 и 35&nbsp;°C преку [[ден]] и 25 и 28&nbsp;°C преку [[ноќ]]. == Политички систем == {{Главна|Политики на Науру}} [[Податотека:Nauru-parliament.jpg|thumb|160px|right|Парламентот на Наоеро.]] Наоеро е [[република]] со [[парламентарен систем]]. Претседателот е шеф на државата и воедно претседател на владата. Парламент од 18 членови се избира секои три години. Парламентот избира претседател, кој пак ги одбира членовите на кабинетот. Наоеро нема формална поделба на политички партии, кандидатите се најчесто независни. 15 од вкупно 18 членови во парламентот се независни, но како и да е има мали политички партии како на пример [[Демократска партија на Науру|Демократска партија на Наоеро]], [[Науру прво|Наоеро прво]] и [[Централна партија на Науру|Централна партија на Наоеро]]. == Административна поделба == {{Главна|Окрузи во Науру}} [[Податотека:Nauru map macedonian.svg|thumb|right|300px|Карта на Наоеро]] Наоеро е поделен на 14 административни области кои се групирани во осум изборни единици. Областите во Наоеро се: {| |- valign="top" || * [[Аиво (округ)|Аиво]] * [[Анабар (округ)|Анабар]] * [[Анетан (округ)|Анетан]] * [[Анибер (округ)|Анибер]] * [[Баити (округ)|Баити]] * [[Бое (округ)|Бое]] * [[Буада (округ)|Буада]] || * [[Денигомоду (округ)|Денигомоду]] * [[Ева (округ)|Ева]] * [[Ијув (округ)|Ијув]] * [[Мененг (округ)|Мененг]] * [[Нибок (округ)|Нибок]] * [[Уабое (округ)|Уабое]] * [[Јарен (округ)|Јарен]] |} {{среди}} == Стопанство == [[Податотека:Mined areas Nauru-mk.svg|thumb|right|150px|Фосфатни депозити на Наоеро.]] {{Главна|Економија на Науру}} Економијата на Наоеро скоро целосно зависи од [[фосфат]]ните резерви. Покрај ова има уште неколку помали ресурси, но главно сите останати неопходни суровини се извезуваат. Владата на Наоеро од приходите на фосфатот зачувува во резерва за кога веќе потполно ќе нема минерал на островот, луѓето да можат да се служат со парите заштедени од минатото. Во Наоеро нема [[Данок|даноци]]. Невработеноста е 90%, а владата ги вработува сите останати што работат. Администрацијата има силна подржка за реформи за да се изнајдат алтернативи за производство. Туризмот не е главна гранка во Наоеро зошто не е развиен. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Науру}} [[Податотека:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|right|150px|Област во Нибок.]] Островот има население од 9.265 жители, од кои 96% зборуваат [[наурски јазик]]. Претходно, населението било поголемо, но во 2006 околу 1.500 луѓе се отселиле. Службен јазик во Наоеро е наурскиот. [[Англиски јазик|Англискиот]] е широко застапен како јазик на упарвата и трговијата. Етничкиот состав на Наоеро е: 58% се [[Наурци]], 26% останати тихоокеански етнички групи, 8% [[Кинези]] и 8% Европејци. Сите Европејци се [[Британци]]. Најголема религија е [[христијанство]]то. Осврнувајќи се на медицинските проблеми на Наоеро, Наурците се најдебели луѓе во светот. Исто така населението има проблеми и со [[Шеќерна болест|дијабетес]]. == Култура == {{Главна|Култура на Науру}} Предците на Наурците верувале во женски дух наречен Еијебонг, и во земски дух и во остров наречен Буитани. Дев од оригиналните дванаесет племиња на Наоеро исчезнале. На [[26 октомври]], Наоеро го слави денот кога се обединила нацијата после Втората светска војна. Културата е мешана со локални и странски елементи. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.naurugov.nr Влада на Наоеро] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506024122/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html |date=2009-05-06 }} * [http://www.un.int/nauru/ Наоеро во ООН] ; Општо * {{CIA World Factbook link|nr|Науру}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Наоеро на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} * {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}} ; Патување * [http://www.discovernauru.com Discover Nauru, официјален туристички портал] * [http://www.ourairline.com.au/ Our Airline, авио-компанија на Наоеро] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ |date=2015-08-12 }} * [http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Распоред на летови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html |date=2007-05-10 }} ; Друго * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 High resolution aerial views of Наоеро на Google Maps] * [http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&safe=off&q=Nauru&ie=UTF8&ll=-0.528881,166.940002&spn=0.061967,0.109863&t=h&z=14&g=Nauru Six Fivers] * [http://globaledge.msu.edu/countryInsights/country.asp?countryID=208 Информации за Наоеро на globalEDGE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024161246/http://globaledge.msu.edu/countryinsights/country.asp?countryID=208 |date=2007-10-24 }} * [http://cenpac.net.nr CenPac] * [http://www.thislife.org/Radio_Episode.aspx?episode=253 Радио програма "This American Life" за Наоеро] == Поврзано == * [[Окрузи во Науру|Окрузи во Наоеро]] * [[Изборни единици на Науру|Изборни единици на Наоеро]] * [[Јарен]] * [[Наурски јазик]] * [[Океанија]] {{океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Науру|*]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Поранешни колонии на Германија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1968 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] akp8v5k0j8dex7fs2197x23u6a0dc6l 5605000 5604999 2026-08-04T13:22:33Z Buli 2648 5605000 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = {{native name|na|Repubrikin Naoero}}<ref>{{cite book |editor-last1=Franks |editor-first1=Patricia C. |editor-last2=Bernier |editor-first2=Anthony |date=2018 |title=International Directory of National Archives |url=|location= |publisher=Rowman & Littlefield |page=263 |isbn=}}</ref> |conventional_long_name = Република Наоеро |common_name = Науру |image_flag = Flag of Nauru.svg |image_coat = Coat of arms of Nauru (2020).svg |image_map = NRU orthographic.svg |national_motto = „Прво Божјата волја“ |national_anthem = ''[[Nauru Bwiema]]'' |official_languages = [[Англиски јазик|англиски]], [[наурски јазик|наурски]] |demonym = Науруец |capital = нема<sup>1</sup> |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |largest_city = [[Јарен]] |government_type = република |leader_title1 = претседател |leader_name1 = [[Маркус Стефан]] |leader_title2 = |leader_name2 = |area_rank = 227-ма |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 21 |area_sq_mi = 8.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = нема податоци |population_estimate = 9,275 |population_estimate_rank = 215th |population_estimate_year = ноември 2007 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 442 |population_density_sq_mi = 1,144 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 23-та |GDP_PPP = $36.9 милиони <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_rank = 192-ра |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $2,500 <small>(2006&nbsp;г.)</small> <!--Asian Development Bank, 2007--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135-та |sovereignty_type = [[Независност]] |established_event1 = <small>од Австралија, Нов Зеланд и Обединетото Кралство.</small> |established_date1 = [[31 јануари]] [[1968]] |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = |currency = [[Австралиски долар]] |currency_code = AUD |country_code = |time_zone = |utc_offset = +12 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.nr]] |calling_code = 674 |footnotes =<sup>1</sup>&nbsp;Јарен е најголемото населено место и седиште на парламентот; често е наречен како главен град, но Науру официјално нема назначено главен град. }} '''Наоеро''' (порано позната како '''Науру'''), официјално '''Република Наоеро''', е [[островска држава]] во [[Микронезија]], во Јужниот [[Тихи Океан]]. Наоеро е најмалата островска држава во светот, најмалата независна членка на [[Комонвелт]]от, најмалата независна република и единствената република без официјален главен град. == Историја == {{Главна|Историја на Науру}} [[Податотека:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|left|130px|thumb|наурски војник од 1880-те.]] [[Податотека:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|left|150px|Воздушен напад над Наоеро за време на војната.]] [[Податотека:Germans attacks on Nauru-mk.svg|thumb|left|150px|Карта на германските напади.]] Наоеро за првпат бил населен од [[Микронезија|микронезиско]] и [[Полинезија|полинезиско]] население пред 3.000 години. На островот традиционално имале 12 клана или племиња кои се претставени со ѕвездата со 12 крака на знамето. [[Наурци]]те своето потекло го сметаат според женската страна во семејството, односно по мајка или баба. Британскиот капетан [[Џон Фирн]], ловец на [[кит]]ови, бил првиот Европеец кој стапнал на копното на Науру во [[1798]]. Од тогаш месното население имало контакт со странците кои пак подоцна се населувале на островот. Островјаните тргувале со храна. === Колонијален период === Островот бил анектиран од [[Германија]] во [[1888]] и бил дел од [[Германски протекторат Маршалски Острови|Германскиот протекторат Маршалски Острови]], и Науру го нарекле ''Навадо'' или ''Онаверо''. Со доаѓањето на [[Германци]]те се вовел и кралот на Науру и почнале да се пробиваат мисионерските христијански движења. Германците владееле со Науру скоро три декади. [[Фосфат]]от бил за првпат откриен во [[1900]] од страна на [[Алберт Елис]]. Тихоокеанската фосфатна компанија управувала со фосфатот и во [[1907]] година за првпат почнал извозот на минералот. По Првата светска војна војната, во [[1923]] година Друштвото на нациите го дала Науру на управување на [[Австралија]], додека [[Обединетото Кралство]] управувало со фосфатот на островот. === Втора светска војна === [[Јапонија|Јапонските]] сили го окупирале островот на [[26 август]] [[1942]]. [[Јапонци]]те депортирале околу 1.200 Наурци да работат на островите [[Чук Острови|Чук]], каде 463 луѓе умреле. Островот бил ослободен на [[13 септември]] [[1945]] година кога австралиските трупи се приближиле кон островот и ги опколиле јапонските трупи, при што следело предавање на јапонските војници. Островот повторно се вратил под австралиска контрола. === Независност === Науру стекнал самоуправа во јануари [[1966]], а во [[1968]] година целосно станал независен од колонизаторските сили. Локалните британски власти кои управувале со фосфатот биле приморани да ја отстапат контролата на локалните власти и така е основана [[Корпорација за фосфат на Науру|Корпорацијата за фосфат на Науру]]. Трговијата со фосфат му овозможило на Науру да биде една од најбогатите држави во [[Тихиот Океан]]. Подоцна залихите на фосфат се намалувале, а со тоа и стандардот на живеење кој резултирал со граѓански протести во Науру. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Науру}} [[Податотека:Moqua Well mk.svg|thumb|140px|left|Карта на изворот Мока.]] [[Податотека:Nauru satellite.jpg|thumb|160px|right|Сателитска снимка на Наоеро.]] Наоеро е мал, округ остров во [[Тихиот Океан]], 42 километри јужно од [[Екватор]]от. Островот е опколен од корален гребен, што придонесува да има мала плима. Поради присутноста на коралниот гребен не може да се направи големо трговско пристаниште, но има 16 други помали пристаништа. Плодна земја на островот е јужниот дел на Наоеро каде има [[кокос]]ови палми. Околу лагуната [[Буада (лагуна)|Буада]] се одгледуваат [[банани]], [[ананас]], [[зеленчук]] како и домати. Населението на Наоеро е сконцентрирано околу брегот и околу лагуната. Наоеро беше еден од трите фосфатни острови во [[Тихиот Океан]], другите два се [[Банаба]] во [[Кирибати]] и [[Макатеа]] во [[Француска Полинезија]], но денес скоро и да нема од минералот на Наоеро. На Наоеро има ограничени извори на свежа вода за пиење. Климата во Наоеро е топла. Помеѓу [[ноември]] и [[февруари]] земјата е под влијание на [[монсун]]и. Просечната температура на Наоеро е помеѓу 26 и 35&nbsp;°C преку [[ден]] и 25 и 28&nbsp;°C преку [[ноќ]]. == Политички систем == {{Главна|Политики на Науру}} [[Податотека:Nauru-parliament.jpg|thumb|160px|right|Парламентот на Наоеро.]] Наоеро е [[република]] со [[парламентарен систем]]. Претседателот е шеф на државата и воедно претседател на владата. Парламент од 18 членови се избира секои три години. Парламентот избира претседател, кој пак ги одбира членовите на кабинетот. Наоеро нема формална поделба на политички партии, кандидатите се најчесто независни. 15 од вкупно 18 членови во парламентот се независни, но како и да е има мали политички партии како на пример [[Демократска партија на Науру|Демократска партија на Наоеро]], [[Науру прво|Наоеро прво]] и [[Централна партија на Науру|Централна партија на Наоеро]]. == Административна поделба == {{Главна|Окрузи во Науру}} [[Податотека:Nauru map macedonian.svg|thumb|right|300px|Карта на Наоеро]] Наоеро е поделен на 14 административни области кои се групирани во осум изборни единици. Областите во Наоеро се: {| |- valign="top" || * [[Аиво (округ)|Аиво]] * [[Анабар (округ)|Анабар]] * [[Анетан (округ)|Анетан]] * [[Анибер (округ)|Анибер]] * [[Баити (округ)|Баити]] * [[Бое (округ)|Бое]] * [[Буада (округ)|Буада]] || * [[Денигомоду (округ)|Денигомоду]] * [[Ева (округ)|Ева]] * [[Ијув (округ)|Ијув]] * [[Мененг (округ)|Мененг]] * [[Нибок (округ)|Нибок]] * [[Уабое (округ)|Уабое]] * [[Јарен (округ)|Јарен]] |} {{среди}} == Стопанство == [[Податотека:Mined areas Nauru-mk.svg|thumb|right|150px|Фосфатни депозити на Наоеро.]] {{Главна|Економија на Науру}} Економијата на Наоеро скоро целосно зависи од [[фосфат]]ните резерви. Покрај ова има уште неколку помали ресурси, но главно сите останати неопходни суровини се извезуваат. Владата на Наоеро од приходите на фосфатот зачувува во резерва за кога веќе потполно ќе нема минерал на островот, луѓето да можат да се служат со парите заштедени од минатото. Во Наоеро нема [[Данок|даноци]]. Невработеноста е 90%, а владата ги вработува сите останати што работат. Администрацијата има силна подржка за реформи за да се изнајдат алтернативи за производство. Туризмот не е главна гранка во Наоеро зошто не е развиен. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Науру}} [[Податотека:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|right|150px|Област во Нибок.]] Островот има население од 9.265 жители, од кои 96% зборуваат [[наурски јазик]]. Претходно, населението било поголемо, но во 2006 околу 1.500 луѓе се отселиле. Службен јазик во Наоеро е наурскиот. [[Англиски јазик|Англискиот]] е широко застапен како јазик на упарвата и трговијата. Етничкиот состав на Наоеро е: 58% се [[Наурци]], 26% останати тихоокеански етнички групи, 8% [[Кинези]] и 8% Европејци. Сите Европејци се [[Британци]]. Најголема религија е [[христијанство]]то. Осврнувајќи се на медицинските проблеми на Наоеро, Наурците се најдебели луѓе во светот. Исто така населението има проблеми и со [[Шеќерна болест|дијабетес]]. == Култура == {{Главна|Култура на Науру}} Предците на Наурците верувале во женски дух наречен Еијебонг, и во земски дух и во остров наречен Буитани. Дев од оригиналните дванаесет племиња на Наоеро исчезнале. На [[26 октомври]], Наоеро го слави денот кога се обединила нацијата после Втората светска војна. Културата е мешана со локални и странски елементи. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ; Влада * [http://www.naurugov.nr Влада на Наоеро] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506024122/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nauru.html |date=2009-05-06 }} * [http://www.un.int/nauru/ Наоеро во ООН] ; Општо * {{CIA World Factbook link|nr|Науру}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm Наоеро на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080607085310/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nauru.htm |date=2008-06-07 }} * {{dmoz|Regional/Oceania/Nauru}} ; Патување * [http://www.discovernauru.com Discover Nauru, официјален туристички портал] * [http://www.ourairline.com.au/ Our Airline, авио-компанија на Наоеро] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150812090017/http://www.ourairline.com.au/ |date=2015-08-12 }} * [http://www.southpacific.org/map/airnauru.html Распоред на летови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070510114939/http://www.southpacific.org/map/airnauru.html |date=2007-05-10 }} ; Друго * [http://maps.google.com/?t=h&ie=UTF8&om=1&ll=-0.528624,166.938715&spn=0.061538,0.080338&z=14 High resolution aerial views of Наоеро на Google Maps] * [http://maps.google.co.uk/maps?hl=en&safe=off&q=Nauru&ie=UTF8&ll=-0.528881,166.940002&spn=0.061967,0.109863&t=h&z=14&g=Nauru Six Fivers] * [http://globaledge.msu.edu/countryInsights/country.asp?countryID=208 Информации за Наоеро на globalEDGE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071024161246/http://globaledge.msu.edu/countryinsights/country.asp?countryID=208 |date=2007-10-24 }} * [http://cenpac.net.nr CenPac] * [http://www.thislife.org/Radio_Episode.aspx?episode=253 Радио програма "This American Life" за Наоеро] == Поврзано == * [[Окрузи во Науру|Окрузи во Наоеро]] * [[Изборни единици на Науру|Изборни единици на Наоеро]] * [[Јарен]] * [[Наурски јазик]] * [[Океанија]] {{океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Науру|*]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Поранешни колонии на Германија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1968 година]] [[Категорија:Членки на Комонвелтот]] 4dvwncb5dppkaxo145pd6e7d0mw3x6h 0 32064 5605105 5499896 2026-08-04T21:44:34Z SrpskiAnonimac 64566 /* Дискографија */ 5605105 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} '''Röyksopp''' ({{IPA2|'ɾœʏk,sop:}}) е [[Норвешка|норвешко]] дуо кое прави [[електронска музика]] и е составено од [[Торбјорн Брунтланд]] и [[Свејн Берге]]. Дуото е основано во [[1998]] година во [[Тромсе]], [[Норвешка]]. == Дискографија == === Албуми === <gallery> Слика:Royksopp_melody_am.png|<center>'''2001'''<br /><center>''Melody A.M.''<br /><center>#9 UK Слика:TheUnderstanding.jpg|<center>'''2005'''<br /><center>''The Understanding''<br /><center>#13 UK </gallery> === Албуми во живо === <gallery> Слика:Royksopps night out.jpg|<center>'''2006'''<br /><center>''Röyksopp's Night Out'' </gallery> === Други албуми === <gallery> Слика:Royksopp - Backtomine.jpg|<center>'''2007'''<br /><center>''Back to Mine''<br /><center>#13 UK </gallery> === Хит синглови === '''Од'' Melody A.M.'':''' * Remind Me/So Easy #21 UK * Poor Leno #38 UK * Eple #16 UK * Sparks #41 UK '''Од ''The Understanding'':''' * Only This Moment #33 UK * 49 Percent 55 UK * What Else Is There? #32 UK * Beautiful Day Without You {{Ризница-врска|Röyksopp}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Норвешки музички групи]] [[Категорија:Хаус-музика]] [[Категорија:Музички групи основани во 1998 година]] 3hmryg65toxmrkqobjym763ikavofi6 0 37015 5605338 4786841 2026-08-05T09:46:09Z Bjankuloski06 332 /* top */ Додадена категорија 5605338 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[File:Stevan Kragujevic, Miodrag Petrovic Ckalja. 1963.jpg|right|240px]] '''Миодраг Петровиќ - Чкаља''' ([[Крушевац]] {{роден на|1|април|1924}} - [[Белград]], {{починал на|20|октомври|2003}}), српски [[актер]] и [[комичар]]. Миодраг Петровиќ - Чкаља е познат по своите улоги во театарски претстави, во повеќе од 25 филмови и 32 хумористични телевизиски серии меѓу кои најпознати се „Музеј на восочните фигури“, „Сервисна станица“, „Сачулатац“ и сериите „Камионџии“, „Жежок ветер“ и „Подобар живот“. {{Биографија-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петровиќ, Миодраг}} [[Категорија:Луѓе од Крушевац]] [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Српски комичари]] [[Категорија:Српски филмски глумци]] [[Категорија:Српски телевизиски глумци]] [[Категорија:Српски театарски глумци]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] blwihmo42y0l0ajacec7ooc25nzzfl4 0 37129 5605038 5602633 2026-08-04T16:10:59Z نوفاك اتشمان 11549 додадена [[Категорија:Битолски револуционерен округ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605038 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event |name = Смилевски конгрес |native_name = |native_name_lang = |logo = |logo_alt = |logo_caption = |logo_size = |image = Muzej Smilevo.jpg |image_size = |alt = |caption = Меморијалниот музеј во с. [[Смилево]] посветен на Смилевскиот конгрес |status = <!-- e.g. defunct, active, inactive ... --> |genre = <!-- e.g. natural phenomena, fairs, festivals, conferences, exhibitions ... --> |date = 2-7 мај 1903 |frequency = <!-- Weekly, Monthly, Quarterly, Semi-annually, Annually, Bi-annually, 2nd Tuesday of November, etc. --> |venue = |location = [[Смилево]] во куќата на Фамилија Коштревски |coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|type:event|display=inline,title}} --> |country = {{flag|Ottoman Empire}} |years_active = <!-- {{age|YYYY|mm|dd}} Date of the first occurrence --> |first = <!-- {{start date|1919|03|02}} "founded=" and "established=" also work --> |founder_name = <!-- or | founders = --> |last = <!-- Date of most recent event; if the event will not be held again, use {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> |next = |participants = 35-45 делегати |attendance = |capacity = |area = |budget = |activity = |leader_name = |patron = |organised = <!-- "organized=" also works --> |filing = |people = |member = |sponsor = <!-- | or sponsors = --> |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |current = |footnotes = }} '''Смилевски конгрес''' — конгрес на [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот револуционерен округ]] одржан од [[2 мај|2]] до [[7 мај]] [[1903]] година во с. [[Смилево]]. На овој Конгрес бил ставен крај на полемиките околу прашањето за востание, имено било решено да се крене [[Илинденско востание|востание]] во Битолскиот револуционерен округ, а со тоа и во цела [[Македонија]] и [[Одринско]].<ref name="IMN">„Историја на македонскиот народ“, Книга втора, НИП Нова Македонија, Скопје, 1969.</ref>Смилевскиот конгрес бил одржан во куќата на Фамилија Коштревски. == Собир == Најголемиот број од делегатите веќе на [[30 април]] се собрале во селото [[Смилево]] во куќата на Коле Коштревски.Соселаните на [[Даме Груев]] ја сфатиле честа како и одговорноста од престојот на такво мноштво на револуционерни првенци во нивното село. Затоа месното раководно тело, на чело со својот претседател [[Георги Чуранов]], го мобилизирал целото село и на сите мажи и жени им доверил соодветни задачи. Дел од месната вооружена сила, деноноќно ја вардела целата околина на час, час и половина растојание, а стотина души вооружени смилевци биле на нозе внатре во селото. Одделенија од по 3-4 четници биле поставени по сите соседни села на Смилево. Невидливи стражари од сите села меѓу [[Смилево]] и [[Битола]] деноноќно внимавале, формирајќи жив телеграф за предавање на какво било сомнително движење откај вилаетскиот центар и по патчето. Сите раководни тела по тие села знаеле, дека во Смилево се собрани најголемите војводи. Стотици и стотици работници биле на нога, а Конгресот можел да работи во спокојство и полна сигурност. == Делегати == [[Даме Груев]] набрзо по средбата со [[Гоце Делчев]] го напуштил [[Солун]] и преку [[Битола]], каде што се состанал со членовите на Окружниот комитет, се упатил кон родното место [[Смилево]]. Даме Груев бил овластен на конгресот да го претставува [[Централен комитет на МРО|ЦК]] на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]]. Реоните биле претставувани од: * [[Битола|Битолскиот]] - од [[Ѓорѓи Сугарев]] од [[Битола]], [[Парашкев Цветков]] од [[Плевен]], [[Никола Петров - Русински]] од Малешевско. * [[Демир Хисар|Демирхисарскиот]] - од [[Јордан Пиперката]] и [[Димитар Матлиев]], охриѓанец. * [[Крушево|Крушевскиот]] - од [[Никола Карев]] од [[Крушево]] и Иванчо од Латово. * [[Кичево|Кичевскиот]] - од свешт. [[Тома Николов]], [[Димитар Спространов]], [[Васил Попов]] и од војводите Арсо, Јанаки и Ванчо Мицкови. * [[Прилеп]]скиот - од [[Петар Ацев]], [[Јордан Тренков]] и [[Тале Христов]]. * [[Ресен]]скиот - од [[Славејко Арсов]] од [[Штип]], [[Никола Кокарев]], потпоручникот и [[Велјан Илиев]] (познат под псевдонимот Пенчо) од с. [[Смилево]]. * [[Лерин]]скиот - од [[Георги Папанчев]] од Сливен и [[Михаил Чеков]] од с. Екшису, Леринско. * [[Костур (град)|Костурскиот]] - од [[Васил Чекаларов]] и [[Пандо Кљашев]]. * [[Охрид]]скиот - од [[Лука Групчев]] и [[Христо Узунов]] (и двајцата охриѓани), [[Тасе Хростов]], [[Дејан Димитров]] (Мицковски) и [[Аргир Маринчев]]. == Работа == По предлог на [[Борис Сарафов]], за претседател бил избран [[Даме Груев]]. За секретари биле посочени и прифатени [[Георги Поп Христов]] и [[Парашкев Цветков]]. За дневен ред на конгресот биле поставени следниве точки: * 1. распределбата на војничките и моралните сили * 2. подготвувањето до и за време на востанието * 3. должностите и правата на началничкиот персонал до и за време на востанието * 4. што да се прави со невооружените и неспособни луѓе - старците, жените и децата за време на востанието * 5. кој е стопан на оружјето; * 6. рамномерното распоредување на оружјето * 7. определување на времето за востание <ref name="HS">''[[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", Издателство на Илинденската организация, София, 1933. {{bg}}''</ref> Смилевскиот конгрес, како конгрес на Битолскиот округ, според решенијата донесени во [[Солун]], требало дефинитивно да ја потврди одлуката за кревање востание. Во таа насока се развила остра дискусија, во која се јавила струја која сметала дека условите за сенароден бунт, сè уште, не се созреани. На првиот ден од конгресот од излагањето на делегатите било утврдено дека [[Прилеп]]скиот, [[Битола|Битолскиот]], [[Кичево|Кичевскиот]] и некои делови на други реони не се доволно подготвени. Најдобро подготвени биле [[Ресен]]скиот реон, [[Костур (град)|Костурскиот]], [[Демир Хисар|Демирхисарскиот]], неколку села од [[Битола|Битолскиот]] реон, како што се [[Смилево]], [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и [[Цапари]], додека Охридско располагало само со 1.400 пушки. Меѓу делегатите се јавиле лица кои биле против востание во текот на таа година како што биле: [[Ѓорѓи Сугарев]], [[Петар Ацев]], [[Тале Христов]], [[Никола Карев]], [[Никола Петров Русински]] и други. Во една крајно напната атмосфера по повод острите расправии околу решението за востание. Несогласувањата ги прекинал Даме Груев, кој како еден од основачите на [[ТМОРО]] и претставник на неговиот [[Централен комитет на МРО|Централен комитет]], уживал огромен авторитет. Според сеќавањата на Пандо Кљашев, тој рекол: {{Цитатник|''А бре луѓе, не губете си го времето да го решавате прашањето - ќе, има ли востание или не, зашто тоа е решено - битти даваси! Говорете сега за востание, како да го направиме и кога, но не по ден и по време'' <ref name="PK">''Спомени на П. Кљашев..., 242''</ref>}} === Решенија === ==== Главен штаб и четите==== [[Податотека:Smilevo11.jpg|thumb|десно|150px|[[Даме Груев]]]] Конгресот ја насочил натамошната дискусија кон практични прашања. Бил избран Главен штаб со тројца рамноправни членови: [[Даме Груев]], [[Борис Сарафов]] и [[Анастас Лозанчев]].<ref name="VC">''Васил Чекеларов, Дневник..., 223''</ref> Конгресот го задолжил Главниот штаб да го одреди и датумот на востание. Бил изработен Востанички дисциплински устав, со кој се определувале правата и должностите на востаниците, на реонските горски начелства и на ГШ. Според тоа, сите востанички сили се распределувале на востаници десетари, војводи, горски реонски тела и Главен штаб. Било решено секој што купил оружје да се третира како негов сопственик, но ако е неспособен да го употреби, должен е да му го предаде на друг, кој е во состојба да го употреби во востаничките денови. Во реоните се предвидувало формирање чети од 30 до 50 души, како и тајно увежбување на востаниците. Што се однесува до обезбедувањето храна, таа требало да се собира доколку дозволуваат месните услови. Начинот на нејзиното собирање пред почетокот на востанието бил доброволен, со убедување, а за време на востанието со принуда, со тоа што ќе му се издаде на стопанот за земеното од него расписка, потпечатена со окружниот печат и потпишана најмалку од еден од раководителите началници. Првиот ден било решено по однос на правата и должностите на началничкиот персонал да се изработи специјален востанички дисциплински устав. ==== Стратегија ==== Во однос на стратегијата и начинот на водење на Востанието, било решено тоа да биде општо, односно да се кренат сите окрузи, а да се води на партизански начин, со оглед на тоа дека само еден дел од населението е вооружен. Освен тоа, било решено на денот на Востанието да се кренат сите вооружени сили по реоните како чети, а четите требале да ги прекинуваат патните, телеграфските и поштенските врски, да го разоружуваат турското население, да ги напаѓаат државните згради, да напаѓаат (според можностите) секоја турска вооружена единица, да ги бранат христијаните, вклучувајќи ги и туѓите поданици од турски напади. Било забрането да се напаѓа мирното население и да се посега по турски жени, деца и старци.<ref name="VCL">''Васил Чекеларов, Дневник..., 228-229''</ref> Било предвидено четите да дејствуваат поединечно, а во случај на потреба да се здружуваат две до три чети и, по извршената акција, да се растураат. Последниот ден бил прифатен Уставот и било решено Главниот штаб да го определи денот на Востанието. ==== Дисциплински устав ==== {{Главна|Востанички дисциплински устав}} На последното IV заседание, Конгресот го усвоил ''Востаничкиот дисциплински устав'' кој бил изработен од [[Борис Сарафов]] и [[Димитар Дечев]]. Дисциплинскиот устав го определувал Главниот (Генерален) штаб како врховно раководно тело на Востанието, односно, како врховен заповедник на сите вооружени сили, но и највисок орган на власта на востаничката територија. Тој е орган што раководи со востанието и сите вооружени единици стојат под негово заповедништво. Меѓународната активност на востаниците, исто така, се одвивала преку Главниот штаб - тој бил единствено овластен да води преговори со надворешни сили, како и со непријателот. ==== Револуционерни реони ==== Конгресот донел одлука Битолскиот револуционерен округ да се подели на 10 револуционерни реони: [[Битолски]], [[Леринско|Лерински]], [[Кичевско|Кичевски]], [[Демир Хисар|Демихисарски]], [[Костурско|Костурски]], [[Преспанско|Преспански]], [[Ресенско|Ресенски]], [[Охридско|Охридски]], [[Крушевско|Крушевски]] и [[Прилепски]]. За секој реон било избрано ''горско начелство'' од 3 до 5 члена. Според Протоколот од Конгресот, горските начелства се распоредени на следниот начин: :''Битолски реон:'' ''a)'' Пелистерски реон: Георги Сугарев ''б)'' Смилевски реон: П. Цветков, Иван Делев и Георги Павлов. :''Лерински:'' Георги Папанчев, Лечо и Коста Груев. :''Костурски:'' Васил Чакаларов, Пандо Кљашев, Лазар Поп Трајков, Манол Розов и Михаил Николов. :''Преспански:'' Никола Кокарев, Веле Илиев и Наум Фотев. :''Ресенски:'' Славејко Арсов, Драган Петков, Александар Панајотов. :''Охридски:'' Христо Узунов, Андон Кецкаров, Наум Чакаров, Наум Анастасов и Димитар Стојков. :Кичевски реон: ''а)'' Горно и Долно Копачко и Долна река - Лука Џеров, Јанаки Јанев, Арсо Мицов ''б)'' Рабетинскол и Пороче: Георги Пешков, Ванче Мичуков, Јанаки Петров (Ирландски) Цветан од с. Световраче. :''Демир Хисарско:'' - Јордан Пиперката, Георги Поп Христов, П. Кузман (село Бобина), Христо Пасков. :''Крушевски:'' Тома Никлев, Никола Карев, Тодор Христов (офицер). :''Прилепски:'' Петар Ацев, Веле Христов, Ордан Тренков, Никола Петров ====Денот на востанието==== {{Главна|Илинденско востание}} Смилевскиот конгрес ја завршил својата работа длабоко во ноќта на [[7 мај]] [[1903]] година. На [[27 јули]] кај селото [[Буф]] (Леринско) ГШ како ден за објавување на востанието го определил [[2 август]]. На [[28 јули]] од селото [[Боиште]] ([[Демир Хисар|Демирхисарско]]), Штабот преку брзи курири испраќа проглас за востанието во сите краишта на Битолскиот револуционерен округ. Поради напаѓањето на патничките, железничките, телеграфските и поштенските врски била испратена декларација, а до Големите Сили да не патуваат нивни граѓани на железницата [[Битола]] - [[Солун]], за да не дојде до несакани жртви. == Наводи == <references/> == Литература == * „Историја на македонскиот народ“, Скопје, 1969. * „Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава“, том еден, Универзитет Кирил и Методиј, Факултет за филозофско - историски науки, Скопје, 1981. * „Прилеп и прилепско низ историјата“, книга прва, издание на општинското собрание и на сојузот на здруженијата на борците од НОВ - Прилеп, Прилеп, 1971. * [[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", Издателство на Илинденската организация, София, 1933. {{bg}} == Филм == * [[Смилевскиот конгрес (филм)|Смилевскиот конгрес]] (1973) == Надворешни врски == * [http://www.macbro.org/MK/istorija/ostn/smilevski.html За Смилевскиот Конгрес на macbro.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110613204142/http://www.macbro.org/MK/istorija/ostn/smilevski.html |date=2011-06-13 }} * [http://documents-mk.blogspot.mk/2015/02/blog-post_19.html „Смилевски конгрес“, Македонски документи] {{Илинденско востание}} {{Конгреси на МРО}} [[Категорија:Конгреси на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Смилево]] [[Категорија:Македонија во 1903 година]] [[Категорија:Битолски револуционерен округ]] 0u2ekpu7c5nltkldpa4ewt0q1eextdn 5605041 5605038 2026-08-04T16:17:06Z نوفاك اتشمان 11549 + 5605041 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event |name = Смилевски конгрес |native_name = |native_name_lang = |logo = |logo_alt = |logo_caption = |logo_size = |image = Muzej Smilevo.jpg |image_size = |alt = |caption = Меморијалниот музеј во с. [[Смилево]] посветен на Смилевскиот конгрес |status = <!-- e.g. defunct, active, inactive ... --> |genre = <!-- e.g. natural phenomena, fairs, festivals, conferences, exhibitions ... --> |date = 2-7 мај 1903 |frequency = <!-- Weekly, Monthly, Quarterly, Semi-annually, Annually, Bi-annually, 2nd Tuesday of November, etc. --> |venue = |location = [[Смилево]] во куќата на Фамилија Коштревски |coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|type:event|display=inline,title}} --> |country = {{flag|Ottoman Empire}} |years_active = <!-- {{age|YYYY|mm|dd}} Date of the first occurrence --> |first = <!-- {{start date|1919|03|02}} "founded=" and "established=" also work --> |founder_name = <!-- or | founders = --> |last = <!-- Date of most recent event; if the event will not be held again, use {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> |next = |participants = 35-45 делегати |attendance = |capacity = |area = |budget = |activity = |leader_name = |patron = |organised = <!-- "organized=" also works --> |filing = |people = |member = |sponsor = <!-- | or sponsors = --> |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |current = |footnotes = }} '''Смилевски конгрес''' — конгрес на [[Битолски револуционерен округ|Битолскиот револуционерен округ]] одржан од [[2 мај|2]] до [[7 мај]] [[1903]] година во с. [[Смилево]]. На овој Конгрес бил ставен крај на полемиките околу прашањето за востание, имено било решено да се крене [[Илинденско востание|востание]] во Битолскиот револуционерен округ, а со тоа и во цела [[Македонија]] и [[Одринско]].<ref name="IMN">„Историја на македонскиот народ“, Книга втора, НИП Нова Македонија, Скопје, 1969.</ref> Смилевскиот конгрес бил одржан во куќата на Фамилија Коштревски. == Собир == Најголемиот број од делегатите веќе на [[30 април]] се собрале во селото [[Смилево]] во куќата на Коле Коштревски.Соселаните на [[Даме Груев]] ја сфатиле честа како и одговорноста од престојот на такво мноштво на револуционерни првенци во нивното село. Затоа месното раководно тело, на чело со својот претседател [[Георги Чуранов]], го мобилизирал целото село и на сите мажи и жени им доверил соодветни задачи. Дел од месната вооружена сила, деноноќно ја вардела целата околина на час, час и половина растојание, а стотина души вооружени смилевци биле на нозе внатре во селото. Одделенија од по 3-4 четници биле поставени по сите соседни села на Смилево. Невидливи стражари од сите села меѓу [[Смилево]] и [[Битола]] деноноќно внимавале, формирајќи жив телеграф за предавање на какво било сомнително движење откај вилаетскиот центар и по патчето. Сите раководни тела по тие села знаеле, дека во Смилево се собрани најголемите војводи. Стотици и стотици работници биле на нога, а Конгресот можел да работи во спокојство и полна сигурност. == Делегати == [[Даме Груев]] набрзо по средбата со [[Гоце Делчев]] го напуштил [[Солун]] и преку [[Битола]], каде што се состанал со членовите на Окружниот комитет, се упатил кон родното место [[Смилево]]. Даме Груев бил овластен на конгресот да го претставува [[Централен комитет на МРО|ЦК]] на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]]. Реоните биле претставувани од: * [[Битола|Битолскиот]] - од [[Ѓорѓи Сугарев]] од [[Битола]], [[Парашкев Цветков]] од [[Плевен]], [[Никола Петров - Русински]] од Малешевско. * [[Демир Хисар|Демирхисарскиот]] - од [[Јордан Пиперката]] и [[Димитар Матлиев]], охриѓанец. * [[Крушево|Крушевскиот]] - од [[Никола Карев]] од [[Крушево]] и Иванчо од Латово. * [[Кичево|Кичевскиот]] - од свешт. [[Тома Николов]], [[Димитар Спространов]], [[Васил Попов]] и од војводите Арсо, Јанаки и Ванчо Мицкови. * [[Прилеп]]скиот - од [[Петар Ацев]], [[Јордан Тренков]] и [[Тале Христов]]. * [[Ресен]]скиот - од [[Славејко Арсов]] од [[Штип]], [[Никола Кокарев]], потпоручникот и [[Велјан Илиев]] (познат под псевдонимот Пенчо) од с. [[Смилево]]. * [[Лерин]]скиот - од [[Георги Папанчев]] од Сливен и [[Михаил Чеков]] од с. Екшису, Леринско. * [[Костур (град)|Костурскиот]] - од [[Васил Чекаларов]] и [[Пандо Кљашев]]. * [[Охрид]]скиот - од [[Лука Групчев]] и [[Христо Узунов]] (и двајцата охриѓани), [[Тасе Хростов]], [[Дејан Димитров]] (Мицковски) и [[Аргир Маринчев]]. == Работа == По предлог на [[Борис Сарафов]], за претседател бил избран [[Даме Груев]]. За секретари биле посочени и прифатени [[Георги Поп Христов]] и [[Парашкев Цветков]]. За дневен ред на конгресот биле поставени следниве точки: * 1. распределбата на војничките и моралните сили * 2. подготвувањето до и за време на востанието * 3. должностите и правата на началничкиот персонал до и за време на востанието * 4. што да се прави со невооружените и неспособни луѓе - старците, жените и децата за време на востанието * 5. кој е стопан на оружјето; * 6. рамномерното распоредување на оружјето * 7. определување на времето за востание <ref name="HS">''[[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", Издателство на Илинденската организация, София, 1933. {{bg}}''</ref> Смилевскиот конгрес, како конгрес на Битолскиот округ, според решенијата донесени во [[Солун]], требало дефинитивно да ја потврди одлуката за кревање востание. Во таа насока се развила остра дискусија, во која се јавила струја која сметала дека условите за сенароден бунт, сè уште, не се созреани. На првиот ден од конгресот од излагањето на делегатите било утврдено дека [[Прилеп]]скиот, [[Битола|Битолскиот]], [[Кичево|Кичевскиот]] и некои делови на други реони не се доволно подготвени. Најдобро подготвени биле [[Ресен]]скиот реон, [[Костур (град)|Костурскиот]], [[Демир Хисар|Демирхисарскиот]], неколку села од [[Битола|Битолскиот]] реон, како што се [[Смилево]], [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и [[Цапари]], додека Охридско располагало само со 1.400 пушки. Меѓу делегатите се јавиле лица кои биле против востание во текот на таа година како што биле: [[Ѓорѓи Сугарев]], [[Петар Ацев]], [[Тале Христов]], [[Никола Карев]], [[Никола Петров Русински]] и други. Во една крајно напната атмосфера по повод острите расправии околу решението за востание. Несогласувањата ги прекинал Даме Груев, кој како еден од основачите на [[ТМОРО]] и претставник на неговиот [[Централен комитет на МРО|Централен комитет]], уживал огромен авторитет. Според сеќавањата на Пандо Кљашев, тој рекол: {{Цитатник|''А бре луѓе, не губете си го времето да го решавате прашањето - ќе, има ли востание или не, зашто тоа е решено - битти даваси! Говорете сега за востание, како да го направиме и кога, но не по ден и по време'' <ref name="PK">''Спомени на П. Кљашев..., 242''</ref>}} === Решенија === ==== Главен штаб и четите==== [[Податотека:Smilevo11.jpg|thumb|десно|150px|[[Даме Груев]]]] Конгресот ја насочил натамошната дискусија кон практични прашања. Бил избран Главен штаб со тројца рамноправни членови: [[Даме Груев]], [[Борис Сарафов]] и [[Анастас Лозанчев]].<ref name="VC">''Васил Чекеларов, Дневник..., 223''</ref> Конгресот го задолжил Главниот штаб да го одреди и датумот на востание. Бил изработен Востанички дисциплински устав, со кој се определувале правата и должностите на востаниците, на реонските горски начелства и на ГШ. Според тоа, сите востанички сили се распределувале на востаници десетари, војводи, горски реонски тела и Главен штаб. Било решено секој што купил оружје да се третира како негов сопственик, но ако е неспособен да го употреби, должен е да му го предаде на друг, кој е во состојба да го употреби во востаничките денови. Во реоните се предвидувало формирање чети од 30 до 50 души, како и тајно увежбување на востаниците. Што се однесува до обезбедувањето храна, таа требало да се собира доколку дозволуваат месните услови. Начинот на нејзиното собирање пред почетокот на востанието бил доброволен, со убедување, а за време на востанието со принуда, со тоа што ќе му се издаде на стопанот за земеното од него расписка, потпечатена со окружниот печат и потпишана најмалку од еден од раководителите началници. Првиот ден било решено по однос на правата и должностите на началничкиот персонал да се изработи специјален востанички дисциплински устав. ==== Стратегија ==== Во однос на стратегијата и начинот на водење на Востанието, било решено тоа да биде општо, односно да се кренат сите окрузи, а да се води на партизански начин, со оглед на тоа дека само еден дел од населението е вооружен. Освен тоа, било решено на денот на Востанието да се кренат сите вооружени сили по реоните како чети, а четите требале да ги прекинуваат патните, телеграфските и поштенските врски, да го разоружуваат турското население, да ги напаѓаат државните згради, да напаѓаат (според можностите) секоја турска вооружена единица, да ги бранат христијаните, вклучувајќи ги и туѓите поданици од турски напади. Било забрането да се напаѓа мирното население и да се посега по турски жени, деца и старци.<ref name="VCL">''Васил Чекеларов, Дневник..., 228-229''</ref> Било предвидено четите да дејствуваат поединечно, а во случај на потреба да се здружуваат две до три чети и, по извршената акција, да се растураат. Последниот ден бил прифатен Уставот и било решено Главниот штаб да го определи денот на Востанието. ==== Дисциплински устав ==== {{Главна|Востанички дисциплински устав}} На последното IV заседание, Конгресот го усвоил ''Востаничкиот дисциплински устав'' кој бил изработен од [[Борис Сарафов]] и [[Димитар Дечев]]. Дисциплинскиот устав го определувал Главниот (Генерален) штаб како врховно раководно тело на Востанието, односно, како врховен заповедник на сите вооружени сили, но и највисок орган на власта на востаничката територија. Тој е орган што раководи со востанието и сите вооружени единици стојат под негово заповедништво. Меѓународната активност на востаниците, исто така, се одвивала преку Главниот штаб - тој бил единствено овластен да води преговори со надворешни сили, како и со непријателот. ==== Револуционерни реони ==== Конгресот донел одлука Битолскиот револуционерен округ да се подели на 10 револуционерни реони: [[Битолски]], [[Леринско|Лерински]], [[Кичевско|Кичевски]], [[Демир Хисар|Демихисарски]], [[Костурско|Костурски]], [[Преспанско|Преспански]], [[Ресенско|Ресенски]], [[Охридско|Охридски]], [[Крушевско|Крушевски]] и [[Прилепски]]. За секој реон било избрано ''горско начелство'' од 3 до 5 члена. Според Протоколот од Конгресот, горските начелства се распоредени на следниот начин: :''Битолски реон:'' ''a)'' Пелистерски реон: Георги Сугарев ''б)'' Смилевски реон: П. Цветков, Иван Делев и Георги Павлов. :''Лерински:'' Георги Папанчев, Лечо и Коста Груев. :''Костурски:'' Васил Чакаларов, Пандо Кљашев, Лазар Поп Трајков, Манол Розов и Михаил Николов. :''Преспански:'' Никола Кокарев, Веле Илиев и Наум Фотев. :''Ресенски:'' Славејко Арсов, Драган Петков, Александар Панајотов. :''Охридски:'' Христо Узунов, Андон Кецкаров, Наум Чакаров, Наум Анастасов и Димитар Стојков. :Кичевски реон: ''а)'' Горно и Долно Копачко и Долна река - Лука Џеров, Јанаки Јанев, Арсо Мицов ''б)'' Рабетинскол и Пороче: Георги Пешков, Ванче Мичуков, Јанаки Петров (Ирландски) Цветан од с. Световраче. :''Демир Хисарско:'' - Јордан Пиперката, Георги Поп Христов, П. Кузман (село Бобина), Христо Пасков. :''Крушевски:'' Тома Никлев, Никола Карев, Тодор Христов (офицер). :''Прилепски:'' Петар Ацев, Веле Христов, Ордан Тренков, Никола Петров ==== Денот на востанието ==== {{Главна|Илинденско востание}} Смилевскиот конгрес ја завршил својата работа длабоко во ноќта на [[7 мај]] [[1903]] година. На [[27 јули]] кај селото [[Буф]] (Леринско) ГШ како ден за објавување на востанието го определил [[2 август]]. На [[28 јули]] од селото [[Боиште]] ([[Демир Хисар|Демирхисарско]]), Штабот преку брзи курири испраќа проглас за востанието во сите краишта на Битолскиот револуционерен округ. Поради напаѓањето на патничките, железничките, телеграфските и поштенските врски била испратена декларација, а до Големите Сили да не патуваат нивни граѓани на железницата [[Битола]] - [[Солун]], за да не дојде до несакани жртви. == Наводи == {{наводи}} == Литература == * „Историја на македонскиот народ“, Скопје, 1969. * „Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава“, том еден, Универзитет Кирил и Методиј, Факултет за филозофско - историски науки, Скопје, 1981. * „Прилеп и прилепско низ историјата“, книга прва, издание на општинското собрание и на сојузот на здруженијата на борците од НОВ - Прилеп, Прилеп, 1971. * [[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", Издателство на Илинденската организация, София, 1933. {{bg}} == Филм == * [[Смилевскиот конгрес (филм)|Смилевскиот конгрес]] (1973) == Надворешни врски == * [http://www.macbro.org/MK/istorija/ostn/smilevski.html За Смилевскиот Конгрес на macbro.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110613204142/http://www.macbro.org/MK/istorija/ostn/smilevski.html |date=2011-06-13 }} * [http://documents-mk.blogspot.mk/2015/02/blog-post_19.html „Смилевски конгрес“, Македонски документи] {{Илинденско востание}} {{Конгреси на МРО}} [[Категорија:Конгреси на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Смилево]] [[Категорија:Македонија во 1903 година]] [[Категорија:Битолски револуционерен округ]] l6btfthx9y8n6cbl78im6teqk5x638k 14 48667 5605134 3019878 2026-08-04T21:49:10Z SrpskiAnonimac 64566 5605134 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Dance musicians}} [[Категорија:Денс-музика|Музичари]] [[Категорија:Музичари по жанр]] 2ozaa058x2vbhc92do2w0150fw1puos 14 48668 5605136 3019879 2026-08-04T21:49:41Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Денс музика]] на [[Категорија:Денс-музика]] 3019879 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Dance music}} [[Категорија:Танц]] [[Категорија:Музички жанрови]] [[Категорија:Жанрови на електронска музика]] 04nnapr3943bd3nya472dm2da6k9zvh 14 48680 5605126 3019889 2026-08-04T21:46:41Z SrpskiAnonimac 64566 5605126 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Електронски музичари по жанр]] [[Категорија:Техно-музика|Музичари]] [[Категорија:Музичари по жанр]] [[Категорија:Денс музика]] hhiv98i0vbfajf4fw9umder6xwce8n5 5605135 5605126 2026-08-04T21:49:24Z SrpskiAnonimac 64566 5605135 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Електронски музичари по жанр]] [[Категорија:Техно-музика|Музичари]] [[Категорија:Музичари по жанр]] [[Категорија:Денс-музика]] g0jhycv2pxl8drzj0q5lys28uh1n3m2 14 48682 5605130 3019891 2026-08-04T21:47:53Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Техно музика]] на [[Категорија:Техно-музика]] 3019891 wikitext text/x-wiki {{катпов}} {{Ризница-врска|Techno}} [[Категорија:Жанрови на електронска музика]] [[Категорија:Музички жанрови]] bkros658k1f5kpc2hir4drq42lkdwz2 14 48711 5605123 3019895 2026-08-04T21:45:36Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Хаус музика]] на [[Категорија:Хаус-музика]] 3019895 wikitext text/x-wiki {{катпов}} {{Ризница-врска|House music}} [[Категорија:Жанрови на електронска музика]] [[Категорија:Музички жанрови]] r2hgkbfa15666fw9glj83vlf7s7jb2k 14 48713 5605110 3019897 2026-08-04T21:45:09Z SrpskiAnonimac 64566 5605110 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|House musicians}} [[Категорија:Хаус-музика|Музичари]] [[Категорија:Електронски музичари по жанр]] [[Категорија:Музичари по жанр]] d2ir86q8sob65j9rheo6d8a2mv5oyxu 14 48716 5605102 3019899 2026-08-04T21:42:57Z SrpskiAnonimac 64566 5605102 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Електронски музичари по жанр]] [[Категорија:Транс-музика|Музичари]] [[Категорија:Музичари по жанр]] 5io38bm9oli6gdairxmljp1cui1oh0r 14 48717 5605100 3019900 2026-08-04T21:42:43Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Транс музика]] на [[Категорија:Транс-музика]] 3019900 wikitext text/x-wiki {{катпов}} [[Категорија:Жанрови на електронска музика]] [[Категорија:Музички жанрови]] q2gvxx3et3kdlrlcdbrx021eqshqm4b 14 49544 5605133 3020060 2026-08-04T21:48:58Z SrpskiAnonimac 64566 5605133 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Издавачки куќи по жанр|Денс музика]] [[Категорија:Денс-музика]] b4wqwgw111b3o7vxsga3pi5lscsgnon 14 49913 5605094 3615831 2026-08-04T21:35:59Z SrpskiAnonimac 64566 5605094 wikitext text/x-wiki {{катпов}} {{Ризница-врска|Reggae}} [[Категорија:Јамајска музика]] [[Категорија:Музички жанрови]] oaqm7omrtcqto8yt56p0ixicnuabok2 14 50588 5605093 3615833 2026-08-04T21:33:55Z SrpskiAnonimac 64566 5605093 wikitext text/x-wiki {{катпов}} {{Ризница-врска|Ska}} [[Категорија:Јамајска музика]] [[Категорија:Музички жанрови]] panxb9zjwc19joz0hhhfzqm4dwy2n3i 0 65429 5605194 5540547 2026-08-05T05:15:17Z Bjankuloski06 332 5605194 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Инфокутија Населено место--> | native_name = Ulqin | name = Улцињ | settlement_type = [[Градови во Црна Гора|Град]] и [[Општини во Црна Гора|општина]] | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name1 = [[Општина Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | image_skyline = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg | map_caption = Location of Ulcinj, Montenegro. | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = попис 2011 | leader_title = Градоначалник | leader_name = Назиф Цунгу | leader_name1 = | leader_title1 = | area_total_km2 = 255 | population_footnotes = | population_blank1 = 19,921 | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 10,707 | population_rural = 9,214 | population_demonym = Улцињани | parts = 39 | parts_type = Населени места | Time zone = [[UTC]]+1 | established_date = 5th century BC | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Location of Ulcinj | pushpin_mapsize = | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Автомобилски регистарски таблички во Црна Гора|Регистарски&nbsp;таблички]] | postal_code_type = [[Список на поштенски броеви во Црна Гора|Поштенски број]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = [[ISO 3166-2:ME|ISO 3166-2&nbsp;код]] | website = [http://www.opstinaulcinj.com/homepage www.opstinaulcinj.com] | image_flag = | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = [[Coat of arms of Ulcinj|Coat of arms]] }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) е приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно албанско население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. [[Податотека:Ulcinj in Montenegro.svg|мини|центар|200п|Општина Улцињ во карта на Црна Гора]] {{Општини во Црна Гора}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] e8yhppf9octexwnktg7dxtksmjb46wo 5605195 5605194 2026-08-05T05:15:58Z Bjankuloski06 332 5605195 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Инфокутија Населено место--> | native_name = Ulqin | name = Улцињ | settlement_type = [[Градови во Црна Гора|Град]] и [[Општини во Црна Гора|општина]] | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name1 = [[Општина Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | image_skyline = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg | map_caption = Location of Ulcinj, Montenegro. | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = попис 2011 | leader_title = Градоначалник | leader_name = Назиф Цунгу | leader_name1 = | leader_title1 = | area_total_km2 = 255 | population_footnotes = | population_blank1 = 19,921 | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 10,707 | population_rural = 9,214 | population_demonym = Улцињани | parts = 39 | parts_type = Населени места | Time zone = [[UTC]]+1 | established_date = 5th century BC | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Location of Ulcinj | pushpin_mapsize = | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Автомобилски регистарски таблички во Црна Гора|Регистарски&nbsp;таблички]] | postal_code_type = [[Список на поштенски броеви во Црна Гора|Поштенски број]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = [[ISO 3166-2:ME|ISO 3166-2&nbsp;код]] | website = [http://www.opstinaulcinj.com/homepage www.opstinaulcinj.com] | image_flag = | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = [[Coat of arms of Ulcinj|Coat of arms]] }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. [[Податотека:Ulcinj in Montenegro.svg|мини|центар|200п|Општина Улцињ во карта на Црна Гора]] {{Општини во Црна Гора}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] n91v1ldarn8moek66t5iqca4ldgqsoo 5605196 5605195 2026-08-05T05:22:48Z Bjankuloski06 332 5605196 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | name = Улцињ | native_name = {{јаз|cnr|Улцињ}}<br/>{{јаз|sq|Ulqin}} | settlement_type = град и општина | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Местоположба во Црна Гора | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Регион | subdivision_name1 = Приморски | subdivision_type2 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Улцињ|Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2 |caption_align = center | image1 = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg |caption1 = Поглед на Улцињ | image2 = Xhamia e Pashës, Ulqin.jpg |caption2 = Пашината џамија | image3 = 18 Ulcinj wieza zegarowa.jpg |caption3 = Саат-кулата }} | map_caption = Местоположба на Улцињ во Црна Гора | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = 2023 | government_type = Управа | leader_title = Градоначалник | leader_name = Генци Ниманбегу | leader_party = ФОРЦА | area_total_km2 = 255 | population_rank = | population_blank1 = 21,395 {{increase}} | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 11,488 {{increase}} | population_rural = 9,907 {{increase}} | population_demonym = | parts = 39 | parts_type = Нас. места | established_date = V век п.н.е. | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр,]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Регистарски таблички|Рег. таб.]] | postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2&nbsp;код | website = {{URL|http://www.ul-gov.me|Службен портал}} | image_flag = Flag of Ulcinj.svg | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = Грб }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} {{Општини во Црна Гора}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] m6tt7xvks9yctsf8eecmgyckw5ijh1f 5605197 5605196 2026-08-05T05:26:38Z Bjankuloski06 332 5605197 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | name = Улцињ | native_name = {{јаз|cnr|Улцињ}}<br/>{{јаз|sq|Ulqin}} | settlement_type = град и општина | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Местоположба во Црна Гора | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Регион | subdivision_name1 = Приморски | subdivision_type2 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Улцињ|Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2 |caption_align = center | image1 = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg |caption1 = Поглед на Улцињ | image2 = Xhamia e Pashës, Ulqin.jpg |caption2 = Пашината џамија | image3 = 18 Ulcinj wieza zegarowa.jpg |caption3 = Саат-кулата }} | map_caption = Местоположба на Улцињ во Црна Гора | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = 2023 | government_type = Управа | leader_title = Градоначалник | leader_name = Генци Ниманбегу | leader_party = ФОРЦА | area_total_km2 = 255 | population_rank = | population_blank1 = 21,395 {{increase}} | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 11,488 {{increase}} | population_rural = 9,907 {{increase}} | population_demonym = | parts = 39 | parts_type = Нас. места | established_date = V век п.н.е. | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр,]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Регистарски таблички|Рег. таб.]] | postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2&nbsp;код | website = {{URL|http://www.ul-gov.me|Службен портал}} | image_flag = Flag of Ulcinj.svg | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = Грб }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Ulcinj}} * [https://www.ul-gov.me/me Портал на Општина Улцињ] * [https://ulcinj.travel/ Туристичка организација на Улцињ] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] 48bvzpn7ao934zal91wpyx7d6jaxg2t 5605198 5605197 2026-08-05T05:27:10Z Bjankuloski06 332 5605198 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | name = Улцињ | native_name = {{јаз|cnr|Улцињ}}<br/>{{јаз|sq|Ulqin}} | settlement_type = град и општина | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Местоположба во Црна Гора | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Регион | subdivision_name1 = Приморски | subdivision_type2 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Улцињ|Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2 |caption_align = center | image1 = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg |caption1 = Поглед на Улцињ | image2 = Xhamia e Pashës, Ulqin.jpg |caption2 = Пашината џамија | image3 = 18 Ulcinj wieza zegarowa.jpg |caption3 = Саат-кулата }} | map_caption = Местоположба на Улцињ во Црна Гора | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = 2023 | government_type = Управа | leader_title = Градоначалник | leader_name = Генци Ниманбегу | leader_party = ФОРЦА | area_total_km2 = 255 | population_rank = | population_blank1 = 21,395 {{increase}} | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 11,488 {{increase}} | population_rural = 9,907 {{increase}} | population_demonym = | parts = 39 | parts_type = Нас. места | established_date = V век п.н.е. | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр,]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Регистарски таблички|Рег. таб.]] | postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2&nbsp;код | website = {{URL|http://www.ul-gov.me|Службен портал}} | image_flag = Flag of Ulcinj.svg | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = Грб }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Ulcinj}} * [https://www.ul-gov.me/me Портал на Општина Улцињ] * [https://ulcinj.travel/ Туристичка организација на Улцињ] {{Општина Улцињ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] azms42b2y2ev72fhe5zt9myc5x44m5d 5605199 5605198 2026-08-05T05:27:59Z Bjankuloski06 332 5605199 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | name = Улцињ | native_name = {{јаз|cnr|Улцињ}}<br/>{{јаз|sq|Ulqin}} | settlement_type = град и општина | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Местоположба во Црна Гора | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Регион | subdivision_name1 = Приморски | subdivision_type2 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Улцињ|Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2 |caption_align = center | image1 = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg |caption1 = Поглед на Улцињ | image2 = Xhamia e Pashës, Ulqin.jpg |caption2 = Пашината џамија | image3 = 18 Ulcinj wieza zegarowa.jpg |caption3 = Саат-кулата }} | map_caption = Местоположба на Улцињ во Црна Гора | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = 2023 | government_type = Управа | leader_title = Градоначалник | leader_name = Генци Ниманбегу | leader_party = ФОРЦА | area_total_km2 = 255 | population_rank = | population_blank1 = 21,395 {{increase}} | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 11,488 {{increase}} | population_rural = 9,907 {{increase}} | population_demonym = | parts = 39 | parts_type = Нас. места | established_date = V век п.н.е. | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр,]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Регистарски таблички|Рег. таб.]] | postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2&nbsp;код | website = {{URL|http://www.ul-gov.me|Службен портал}} | image_flag = Flag of Ulcinj.svg | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = Грб }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Ulcinj}} * [https://www.ul-gov.me/me Портал на Општина Улцињ] * [https://ulcinj.travel/ Туристичка организација на Улцињ] {{Општина Улцињ}} {{Градови во Црна Гора}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] laphhpdrop4882k8f3n35p97g0z8zex 5605208 5605199 2026-08-05T05:42:07Z Bjankuloski06 332 5605208 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | name = Улцињ | native_name = {{јаз|cnr|Улцињ}}<br/>{{јаз|sq|Ulqin}} | settlement_type = град и општина | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Местоположба во Црна Гора | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Регион | subdivision_name1 = Приморски | subdivision_type2 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Улцињ|Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2 |caption_align = center | image1 = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg |caption1 = Поглед на Улцињ | image2 = Xhamia e Pashës, Ulqin.jpg |caption2 = Пашината џамија | image3 = 18 Ulcinj wieza zegarowa.jpg |caption3 = Саат-кулата }} | map_caption = Местоположба на Улцињ во Црна Гора | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = 2023 | government_type = Управа | leader_title = Градоначалник | leader_name = Генци Ниманбегу | leader_party = ФОРЦА | area_total_km2 = 255 | population_rank = | population_blank1 = 21,395 {{increase}} | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 11,488 {{increase}} | population_rural = 9,907 {{increase}} | population_demonym = | parts = 39 | parts_type = Нас. места | established_date = V век п.н.е. | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр,]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Регистарски таблички|Рег. таб.]] | postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2&nbsp;код | website = {{URL|http://www.ul-gov.me|Службен портал}} | image_flag = Flag of Ulcinj.svg | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = Грб }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Ulcinj}} * [https://www.ul-gov.me/me Портал на Општина Улцињ] * [https://ulcinj.travel/ Туристичка организација на Улцињ] {{Општина Улцињ}} {{Градови во Црна Гора}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општина Улцињ| ]] [[Категорија:Општини во Црна Гора]] no41xeo4s79g7r2il3kyqrq7t5521nm 5605209 5605208 2026-08-05T05:42:27Z Bjankuloski06 332 5605209 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | name = Улцињ | native_name = {{јаз|cnr|Улцињ}}<br/>{{јаз|sq|Ulqin}} | settlement_type = град и општина | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Местоположба во Црна Гора | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Регион | subdivision_name1 = Приморски | subdivision_type2 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Улцињ|Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2 |caption_align = center | image1 = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg |caption1 = Поглед на Улцињ | image2 = Xhamia e Pashës, Ulqin.jpg |caption2 = Пашината џамија | image3 = 18 Ulcinj wieza zegarowa.jpg |caption3 = Саат-кулата }} | map_caption = Местоположба на Улцињ во Црна Гора | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = 2023 | government_type = Управа | leader_title = Градоначалник | leader_name = Генци Ниманбегу | leader_party = ФОРЦА | area_total_km2 = 255 | population_rank = | population_blank1 = 21,395 {{increase}} | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 11,488 {{increase}} | population_rural = 9,907 {{increase}} | population_demonym = | parts = 39 | parts_type = Нас. места | established_date = V век п.н.е. | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр,]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Регистарски таблички|Рег. таб.]] | postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2&nbsp;код | website = {{URL|http://www.ul-gov.me|Службен портал}} | image_flag = Flag of Ulcinj.svg | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = Грб }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Ulcinj}} * [https://www.ul-gov.me/me Портал на Општина Улцињ] * [https://ulcinj.travel/ Туристичка организација на Улцињ] {{Општина Улцињ}} {{Градови во Црна Гора}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] laphhpdrop4882k8f3n35p97g0z8zex 0 69410 5605069 5499634 2026-08-04T18:23:01Z Andrew012p 85224 5605069 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | Name = Wicked Lester | Img = | Img_capt = | Img_size = <!-- Only for images narrower than 220 pixels --> | Landscape = yes | Background = group_or_band | Alias = Rainbow | Origin = [[Њујорк]], САД | Genre = [[рокенрол]], [[фолк-рок]], [[поп]] | Years_active = 1970–1973 | Label = [[Епик Рекордс]] | Associated_acts = [[Kiss]] | URL = | Current_members = | Past_members = [[Пол Стенли]]<br />[[Џин Симонс]]<br />[[Тони Зарела]]<br />[[Стефен Коронел]]<br />[[Брук Остранел]]<br />[[Питер Крис]]<br />[[Ејс Фрејли]]<br />[[Еон Лејџак]]<br />[[Џо Дивидсон]] | Notable_instruments = }} '''Wicked Lester''' била [[рокенрол]] група од Њујорк. Групата била формирана (како „Rainbow“) во 1970, од познатите [[Џин Симонс]] на бас и [[Пол Стенли]] ритам гитара. Во 1971 година бендот го менува името во „Wicked Lester“. Во 1972 [[Питер Крис]] оставил оглас во магазинот Ролинг Стоунс дека бара бенд, каде ќе свири тој на тапани, по што бил повикан во бендот, а потоа на [[аудиција]] истата година го избираат Ејс Фрејли за нова соло гитара (на аудицијата присуствувал и Еди Ван Хален кој не бил избран), по што во 1973 година Wicked Lester стануваат [[Kiss]]. == Членови на бендот == === Поранешни членови === * '''[[Џин Симонс]]''' – бас гитара, вокал (1970–јануари 1973) * '''[[Пол Стенли]]''' – ритам гитара, вокал (1970–јануари 1973) * '''Брук Острандер''' – клавијатури, ударни инструменти, флејта (1970–септември 1972) * '''Тони Зарела''' – тапани, ударни инструменти (1970–септември 1972) * '''[[Стефен Коронел]]''' – соло гитара (1970–февруари 1972) * '''[[Рон Лиџек]]''' – соло гитара (Февруари 1972–септември 1972) * '''Џо Давидсон''' – тапани, ударни инструменти (1970) * '''[[Питер Крис]]''' – тапани, ударни инструменти, вокал (септември 1972–јануари 1973) * '''[[Ејс Фрејли]]''' – соло гитара (декември 1972–јануари 1973) {{Музика-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Американски музички групи]] [[Категорија:Музички групи основани во 1970 година]] 26ofrjnob77hdukou3p05wub6it3zsr 10 69515 5605147 5447675 2026-08-04T22:15:37Z Buli 2648 5605147 wikitext text/x-wiki {{Навкутија |name = {{{name|Океанија по тема}}} |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly><noinclude>expanded</noinclude> |border = {{{border|}}} |navbar = {{{navbar|}}} |titlestyle = {{{titlestyle|}}} |title = {{#if:{{{title|}}} | {{{title}}} | {{#ifexist:{{{1|{{{prefix|}}}}}}Океанија{{{2|{{{suffix|}}}}}} | [[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Океанија{{{2|{{{suffix|}}}}}}]] | {{{1|{{{prefix|}}}}}} Океанија{{{2|{{{suffix|}}}}}} }} }} |groupstyle = {{{groupstyle|padding:0.35em 1.0em; line-height:1.1em;}}} <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |liststyle = font-size:0.95em; |group1 = [[Држава|Држави]] |list1 = <div> {{nowrap begin}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Австралија{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Австралија]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Вануату{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Вануату]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Индонезија{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Индонезија]]{{горениндекс|1}}{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Источен Тимор{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Источен Тимор]]{{горениндекс|1}}{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Кирибати{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Кирибати]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} {{#if:{{{2|}}}{{{suffix|}}}||}}Маршалските Острови{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Маршалски Острови]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} {{#if:{{{2|}}}{{{suffix|}}}||}}Микронезија{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Микронезија]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Наоеро{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Наоеро]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Нов Зеланд{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Нов Зеланд]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Палау{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Палау]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Папуа Нова Гвинеја{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Папуа Нова Гвинеја]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Самоа{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Самоа]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} {{#if:{{{2|}}}{{{suffix|}}}||}}Соломоните{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Соломони]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Тонга{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Тонга]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Тувалу{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Тувалу]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Фиџи{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Фиџи]]<!-- -->{{nowrap end}} </div> |group2 = {{#if:{{{countries_only|}}} | |[[Зависна територија|Зависни<br>територии]]}} |list2 = {{#if:{{{countries_only|}}} | |<div> {{nowrap begin}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Американска Самоа{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Американска Самоа]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Божиќниот Остров{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Божиќен Остров]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Валис и Футуна{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Валис и Футуна]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Велигденски Остров{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Велигденски Остров]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Гуам{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Гуам]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Кокосовите Острови{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Кокосови Острови]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} {{#if:{{{2|}}}{{{suffix|}}}||}}Куковите Острови{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Кукови Острови]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Ниуе{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Ниуе]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Нова Каледонија{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Нова Каледонија]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Островот Норфолк{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Остров Норфолк]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} {{#if:{{{2|}}}{{{suffix|}}}||}}Питкернските Острови{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Питкернски Острови]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Ротума{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Ротума]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} {{#if:{{{2|}}}{{{suffix|}}}||}}Северните Маријански Острови{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Северни Маријански Острови]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Токелау{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Токелау]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Француска Полинезија{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Француска Полинезија]]{{·w}}<!-- -->[[{{{1|{{{prefix|}}}}}} Хаваи{{{2| {{{suffix|}}}}}}|Хаваи]] {{nowrap end}} </div><!--end #if:-->}} |belowstyle = {{{belowstyle|padding:0.2em 0; line-height:1.4em;}}} <!--reduces gap if lines wrap--> |below = {{безпрелом|{{горениндекс|1}} Држави кои се сметаат како дел од друг континент, во овој случај Азија.}} }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за Океанија|Тема]] [[Категорија:Предлошки за континенти|Океанија, Тема]] </noinclude> 8j9496x63b27a7pcuqt6f1pjyl9guks 0 103123 5605165 5512359 2026-08-04T22:50:21Z Bjankuloski06 332 5605165 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Јован Кукузел | портрет=Ioannis Koukouzelis.jpg | опис= Светец, црковен пејач и композитор | наставка= | роден-дата=[[1280]] | роден-место= [[Драч]], ден. [[Албанија]]| починал-дата= [[1360]]| починал-место= [[Света Гора]] ден. [[Грција]] | }} '''Јован Кукузел''' — средновековен светец, црковен пејач и композитор (13-14 век), музички теоретичар и реформатор на византиското нотно писмо. Бидејќи бил надарен со прекрасен глас, неговите современици го нарекуваат Ангелогласниот. Се стекнува со образование во императорското пејачко училиште во [[Цариград]], [[Византија]]. Потоа оди во [[Света Гора]], каде што живее до крајот на својот живот. Од времето на неговиот престој во [[Цариград]] доаѓа и неговото име - "Кукузел". Кога бил во помладите години, кога го запрашале што јадел, тој одговорил „кукија ќе зелија“ (κουκιά καί ζέλια), обидувајќи се да каже на грчки „грав со зелка“. Ја обновува византиската музика со словенска интонација. Создава две реформи - ја воведува повеќегласноста и го усовршува старото нотно писмо. Извори за неговиот живот се црпат од неговото житие, кое е составено кон крајот на 14 век. Препис од него се чува во Народната библиотека „Св. Кирил и Методиј“ во [[Софија]]. Бројот на негови познати композиции е 90. Најпозната негова творба е "Полиелеј на Бугарката" и е посветена на мајка му.<ref name="Robert A. Maguire 1998, p.66">Robert A. Maguire, Alan Timberlake - American contributions to the Twelfth International Congress of Slavists, 1998, Slavica, p.66 ''(For instance, the famous reformer of Byzantine music, loan Kukuzel (ca. 1302-ca. 1360), not only used his musical composition „Polieleos of a Bulgarian Woman" melodic elements from his mother's laments...)''</ref> На [[15 јануари]] [[2007]] во [[Бигорскиот манастир]] пристигнале светите [[мошти]] на св. Јован Кукузел.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |title=''Моштите на св. Јован Кукузел'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302231447/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |url-status=dead }}</ref> Моштите пристигнале преку [[Големата Лавра]], манастир на Светото Преображение во [[Бостон]] (каде се чува целиот череп, и поголем дел од моштите). Тие се подарок во чест на тоа што во родните краишта на св. Јован Кукузел му е подигнат параклис (во [[Манастир Свети Ѓорѓи Победоносец|метохот на св. Георгиј Победоносец]], во с. [[Рајчица]], [[Дебар]]ско). Веднаш по пристигнувањето, моштите се ставени во чист [[пчелин восок]] и вградени во сребрена кутија. На [[14 октомври]] се прославува македонскиот светител Преподобен Јован Кукузел.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kingmarkoland.com/Default.aspx?id=f11ed3b6-c403-4aa3-909d-dfa49125136d |title=''Свети Јован Кукузел'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925110322/http://www.kingmarkoland.com/Default.aspx?id=f11ed3b6-c403-4aa3-909d-dfa49125136d |url-status=dead }}</ref>, а додека [[Бугарска православна црква|Бугарската православна црква]] го прославува на 1 октомври. Во Македонија, Јован Кукузел е етнички Македонец.<ref>http://makedonija.rastko.net/delo/12220#_Toc190867373</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |title=архивска копија |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302231447/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.makedonskosonce.com/broevis/2005/sonce582.pdf/50_52_donski.pdf |title=''Македонецот Јован Кукузел оставил траен белег во црковната музика!'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907205204/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2005/sonce582.pdf/50_52_donski.pdf |url-status=dead }}</ref>, во Бугарија се смета за Бугарин<ref>David Marshall Lang - „The Bulgarians: from pagan times to the Ottoman conquest“, 1976, Westview Press, p. 145 ''(„John Kukuzel, the eminent Bulgarian/born reformer of Byzantine music.“)''</ref><ref>Kodai Oriento Hakubutsukan - Bulletin of the Ancient Orient Museum, 1979, The Museum, p.10 ''(„An exceptional role for the performing of the Byzantine and Bulgarian church music played the Bulgarian from Drac (Durazzo in Albania) Ioan Kukuzel ...“)''</ref> а според него, неговата мајка е Бугарка.<ref name="Robert A. Maguire 1998, p.66"/> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://www.pravoslavieto.com/life/10.01_sv_Joan_Kukuzel.htm Мрежно место посветено на Јован Кукузел] * [http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&base=bse&page=showid&id=36397 Руски енциклопедии за Јован Кукузел] * [http://www.mpc.org.mk/Kalendar/sprolog.asp Пребарување на Свети Јован Кукузел] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кукузел, Јован}} [[Категорија:Христијанска музика]] [[Категорија:Христијански светци од 14 век]] [[Категорија:Албанија во средниот век]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Бугарски светци]] [[Категорија:Византиски композитори]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Преподобни]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Родени во 1280 година]] [[Категорија:Починати во 1360 година]] [[Категорија:Луѓе од Драч]] 8p53ewwthkt93ummawzhwtqd3x2tf9n 5605166 5605165 2026-08-04T22:50:29Z Bjankuloski06 332 5605166 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Јован Кукузел | портрет=Ioannis Koukouzelis.jpg | опис= светец, црковен пејач и композитор | наставка= | роден-дата=[[1280]] | роден-место= [[Драч]], ден. [[Албанија]]| починал-дата= [[1360]]| починал-место= [[Света Гора]] ден. [[Грција]] | }} '''Јован Кукузел''' — средновековен светец, црковен пејач и композитор (13-14 век), музички теоретичар и реформатор на византиското нотно писмо. Бидејќи бил надарен со прекрасен глас, неговите современици го нарекуваат Ангелогласниот. Се стекнува со образование во императорското пејачко училиште во [[Цариград]], [[Византија]]. Потоа оди во [[Света Гора]], каде што живее до крајот на својот живот. Од времето на неговиот престој во [[Цариград]] доаѓа и неговото име - "Кукузел". Кога бил во помладите години, кога го запрашале што јадел, тој одговорил „кукија ќе зелија“ (κουκιά καί ζέλια), обидувајќи се да каже на грчки „грав со зелка“. Ја обновува византиската музика со словенска интонација. Создава две реформи - ја воведува повеќегласноста и го усовршува старото нотно писмо. Извори за неговиот живот се црпат од неговото житие, кое е составено кон крајот на 14 век. Препис од него се чува во Народната библиотека „Св. Кирил и Методиј“ во [[Софија]]. Бројот на негови познати композиции е 90. Најпозната негова творба е "Полиелеј на Бугарката" и е посветена на мајка му.<ref name="Robert A. Maguire 1998, p.66">Robert A. Maguire, Alan Timberlake - American contributions to the Twelfth International Congress of Slavists, 1998, Slavica, p.66 ''(For instance, the famous reformer of Byzantine music, loan Kukuzel (ca. 1302-ca. 1360), not only used his musical composition „Polieleos of a Bulgarian Woman" melodic elements from his mother's laments...)''</ref> На [[15 јануари]] [[2007]] во [[Бигорскиот манастир]] пристигнале светите [[мошти]] на св. Јован Кукузел.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |title=''Моштите на св. Јован Кукузел'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302231447/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |url-status=dead }}</ref> Моштите пристигнале преку [[Големата Лавра]], манастир на Светото Преображение во [[Бостон]] (каде се чува целиот череп, и поголем дел од моштите). Тие се подарок во чест на тоа што во родните краишта на св. Јован Кукузел му е подигнат параклис (во [[Манастир Свети Ѓорѓи Победоносец|метохот на св. Георгиј Победоносец]], во с. [[Рајчица]], [[Дебар]]ско). Веднаш по пристигнувањето, моштите се ставени во чист [[пчелин восок]] и вградени во сребрена кутија. На [[14 октомври]] се прославува македонскиот светител Преподобен Јован Кукузел.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kingmarkoland.com/Default.aspx?id=f11ed3b6-c403-4aa3-909d-dfa49125136d |title=''Свети Јован Кукузел'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925110322/http://www.kingmarkoland.com/Default.aspx?id=f11ed3b6-c403-4aa3-909d-dfa49125136d |url-status=dead }}</ref>, а додека [[Бугарска православна црква|Бугарската православна црква]] го прославува на 1 октомври. Во Македонија, Јован Кукузел е етнички Македонец.<ref>http://makedonija.rastko.net/delo/12220#_Toc190867373</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |title=архивска копија |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302231447/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.makedonskosonce.com/broevis/2005/sonce582.pdf/50_52_donski.pdf |title=''Македонецот Јован Кукузел оставил траен белег во црковната музика!'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907205204/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2005/sonce582.pdf/50_52_donski.pdf |url-status=dead }}</ref>, во Бугарија се смета за Бугарин<ref>David Marshall Lang - „The Bulgarians: from pagan times to the Ottoman conquest“, 1976, Westview Press, p. 145 ''(„John Kukuzel, the eminent Bulgarian/born reformer of Byzantine music.“)''</ref><ref>Kodai Oriento Hakubutsukan - Bulletin of the Ancient Orient Museum, 1979, The Museum, p.10 ''(„An exceptional role for the performing of the Byzantine and Bulgarian church music played the Bulgarian from Drac (Durazzo in Albania) Ioan Kukuzel ...“)''</ref> а според него, неговата мајка е Бугарка.<ref name="Robert A. Maguire 1998, p.66"/> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://www.pravoslavieto.com/life/10.01_sv_Joan_Kukuzel.htm Мрежно место посветено на Јован Кукузел] * [http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&base=bse&page=showid&id=36397 Руски енциклопедии за Јован Кукузел] * [http://www.mpc.org.mk/Kalendar/sprolog.asp Пребарување на Свети Јован Кукузел] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кукузел, Јован}} [[Категорија:Христијанска музика]] [[Категорија:Христијански светци од 14 век]] [[Категорија:Албанија во средниот век]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Бугарски светци]] [[Категорија:Византиски композитори]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Преподобни]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Родени во 1280 година]] [[Категорија:Починати во 1360 година]] [[Категорија:Луѓе од Драч]] er4inmno9056hup5y7z81z6r4g22hlb 5605167 5605166 2026-08-04T22:51:37Z Bjankuloski06 332 5605167 wikitext text/x-wiki {{Infobox saint | honorific-prefix = [[светец|свети]] | name = Јован Кукузел | image = Ioannis Koukouzelis.jpg | alt = | caption = St. John Koukouzeles depicted on a 15th-century musical codex at the [[Great Lavra]] monastery, [[Mount Athos]], Greece | birth_name = | birth_date = |module = | venerated_in= [[православие]] | birth_place = [[Драч]] или [[Анадолија]] |feast_day=1 October | death_date = | death_place = | nationality = | other_names = | years_active = | notable_works = }} '''Јован Кукузел''' — средновековен светец, црковен пејач и композитор (13-14 век), музички теоретичар и реформатор на византиското нотно писмо. Бидејќи бил надарен со прекрасен глас, неговите современици го нарекуваат Ангелогласниот. Се стекнува со образование во императорското пејачко училиште во [[Цариград]], [[Византија]]. Потоа оди во [[Света Гора]], каде што живее до крајот на својот живот. Од времето на неговиот престој во [[Цариград]] доаѓа и неговото име - "Кукузел". Кога бил во помладите години, кога го запрашале што јадел, тој одговорил „кукија ќе зелија“ (κουκιά καί ζέλια), обидувајќи се да каже на грчки „грав со зелка“. Ја обновува византиската музика со словенска интонација. Создава две реформи - ја воведува повеќегласноста и го усовршува старото нотно писмо. Извори за неговиот живот се црпат од неговото житие, кое е составено кон крајот на 14 век. Препис од него се чува во Народната библиотека „Св. Кирил и Методиј“ во [[Софија]]. Бројот на негови познати композиции е 90. Најпозната негова творба е "Полиелеј на Бугарката" и е посветена на мајка му.<ref name="Robert A. Maguire 1998, p.66">Robert A. Maguire, Alan Timberlake - American contributions to the Twelfth International Congress of Slavists, 1998, Slavica, p.66 ''(For instance, the famous reformer of Byzantine music, loan Kukuzel (ca. 1302-ca. 1360), not only used his musical composition „Polieleos of a Bulgarian Woman" melodic elements from his mother's laments...)''</ref> На [[15 јануари]] [[2007]] во [[Бигорскиот манастир]] пристигнале светите [[мошти]] на св. Јован Кукузел.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |title=''Моштите на св. Јован Кукузел'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302231447/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |url-status=dead }}</ref> Моштите пристигнале преку [[Големата Лавра]], манастир на Светото Преображение во [[Бостон]] (каде се чува целиот череп, и поголем дел од моштите). Тие се подарок во чест на тоа што во родните краишта на св. Јован Кукузел му е подигнат параклис (во [[Манастир Свети Ѓорѓи Победоносец|метохот на св. Георгиј Победоносец]], во с. [[Рајчица]], [[Дебар]]ско). Веднаш по пристигнувањето, моштите се ставени во чист [[пчелин восок]] и вградени во сребрена кутија. На [[14 октомври]] се прославува македонскиот светител Преподобен Јован Кукузел.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kingmarkoland.com/Default.aspx?id=f11ed3b6-c403-4aa3-909d-dfa49125136d |title=''Свети Јован Кукузел'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925110322/http://www.kingmarkoland.com/Default.aspx?id=f11ed3b6-c403-4aa3-909d-dfa49125136d |url-status=dead }}</ref>, а додека [[Бугарска православна црква|Бугарската православна црква]] го прославува на 1 октомври. Во Македонија, Јован Кукузел е етнички Македонец.<ref>http://makedonija.rastko.net/delo/12220#_Toc190867373</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |title=архивска копија |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302231447/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=693F93B8B288C54E8044AC395CF992D8 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.makedonskosonce.com/broevis/2005/sonce582.pdf/50_52_donski.pdf |title=''Македонецот Јован Кукузел оставил траен белег во црковната музика!'' |accessdate=2009-04-06 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907205204/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2005/sonce582.pdf/50_52_donski.pdf |url-status=dead }}</ref>, во Бугарија се смета за Бугарин<ref>David Marshall Lang - „The Bulgarians: from pagan times to the Ottoman conquest“, 1976, Westview Press, p. 145 ''(„John Kukuzel, the eminent Bulgarian/born reformer of Byzantine music.“)''</ref><ref>Kodai Oriento Hakubutsukan - Bulletin of the Ancient Orient Museum, 1979, The Museum, p.10 ''(„An exceptional role for the performing of the Byzantine and Bulgarian church music played the Bulgarian from Drac (Durazzo in Albania) Ioan Kukuzel ...“)''</ref> а според него, неговата мајка е Бугарка.<ref name="Robert A. Maguire 1998, p.66"/> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://www.pravoslavieto.com/life/10.01_sv_Joan_Kukuzel.htm Мрежно место посветено на Јован Кукузел] * [http://www.diclib.com/cgi-bin/d1.cgi?l=ru&base=bse&page=showid&id=36397 Руски енциклопедии за Јован Кукузел] * [http://www.mpc.org.mk/Kalendar/sprolog.asp Пребарување на Свети Јован Кукузел] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кукузел, Јован}} [[Категорија:Христијанска музика]] [[Категорија:Христијански светци од 14 век]] [[Категорија:Албанија во средниот век]] [[Категорија:Македонски светци]] [[Категорија:Бугарски светци]] [[Категорија:Византиски композитори]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Преподобни]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Родени во 1280 година]] [[Категорија:Починати во 1360 година]] [[Категорија:Луѓе од Драч]] st3y8yv9ug3lnsr4aq2uz8dg9yrjgy9 1 145642 5604991 1089036 2026-08-04T13:10:02Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Науру]] на [[Разговор:Наоеро]] 1089036 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} ==brest-bot проверка на правопис== *'''Наводи''' наместо '''Референци''', англизам. <small>''Ако имате забележано други синтаксни грешки кои многукратно се повторуваат низ страниците, можете да побарате истите со помош на ботот да се исправат.--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 19:27, 2 јуни 2010 (CEST), управуван од [[Корисник:Brest|Brest]].''</small> j5duiws27trob40vqao60fmwic0aeqa 0 183067 5605224 5586366 2026-08-05T06:13:57Z Bjankuloski06 332 /* Биографија */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605224 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Ѓорѓи Киселинов | портрет= | опис=јазичар | наставка= | роден-дата=[[16 мај]], [[1888]] | роден-место=[[Охрид]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата=[[29 септември]], [[1961]] | починал-место=[[Скопје]] | }} '''Ѓорѓи Јакимов Киселинов''' ([[Охрид]], [[16 мај]] [[1888]] - [[Скопје]] [[29 септември]] [[1961]]) — македонски [[славист]], [[лингвист]], [[преведувач]], [[дијалектолог]], [[граматичар]], [[етнограф]]. == Биографија == [[Податотека:Luch magazine frontpage.JPG|мини|150px|Списанието ''[[Луч]]'' во кое Киселинов објавувал свои статии]] [[Податотека:Ѓорѓи Киселинов со семејството.jpg|лево|мини|Ѓорѓи Киселинов со семејството, 1933 год.]] Основното образование го добил во родниот град, а потоа завршил [[Битолска машка гимназија|Битолската машка класична гимназија]] (1907), како и курс по грчки јазик. Потоа бил две години учител во [[Хрупишча]] и [[Костур (град)|Костур]]. Завршува Историскофилолошкиот факултет во [[Одеса]] (1909–1915). Учествува во [[Балкански војни|Балканските војни]], а потоа е професор по старословенски јазик. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]] се враќа во Македонија и постојано се мести како гимназиски професор во Охрид, [[Подгорица]], [[Ресен]], [[Сента]], [[Алексинац]], [[Бијело Поље]], [[Пљевља]], [[Ќуприја (Србија)|Ќуприја]], [[Скопје]], [[Сомбор]], [[Велика Кикинда]], и пак во Бијело Поље и Подгорица (1920–1941), а за време на бугарската окупација работи во гимназиите во Скопје (1941–1944). Неспоредно по Ослободувањето подготвува за печат „Кратка македонска граматика“ (25 октомври 1944) и учествува во првата [[Кодификација на македонскиот стандарден јазик|Конференција за македонската азбука и македонскиот литературен јазик]] (27. XI – 4. XII 1944). Потоа работи како хонорарен преведувач во книгоиздателствата „Култура“ и „Просветно дело“ (1945–1947) и како професор во Економското (1947–1948) и во Средномедицинското училиште (1948–1950). До пензионирањето службува како библиотекар во Ректоратот и во [[НУБСК|Народната и универзитетска библиотека]] (1950–1961). Уште како студент во Одеса издава списание „Театръ и танцы“ (1911), а потоа станува коиздавача на „Къ Свету“ и „Славянскiй Югъ“ (1912). Тогаш бил и во блиски односи со [[Крсте Петков Мисирков]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/499142958|title=Македонска енциклопедија|last=Ристовски, Блаже|first=|last2=|date=2009|publisher=МАНУ|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=Скопје|pages=693|oclc=499142958}}</ref> Подоцна објавуа бројни публикации од областа на фолклорот, лингвистиката и етнографијата, а го уредува списание „Луч“ (Скопје, 1937– 1938) и соработува во повеќе списанија, зборници и весници. Автор е и на средношколски граматики и преведувач на публикации. == Дела == * {{Наведена книга|url=https://www.strumski.com/books/Georgi_Kiselinov_Makedono_Odrintzi_compressed.pdf|title=Подвизитѣ на македоно-одринци презъ 1912-1913 година (Лични спомени и впечатления на доброволецъ отъ IV Битолска дружина)|publisher=Скопското Македоно-Одринско опълченско дружество|year=1943|location=Скопје|language=бугарски|trans-title=Подвизите на македоно-одринци во 1912-1913 година (Лични спомени и впечатоци на доброволец од IV Битолска дружина)}} == Наводи == <references /> == Литература == * Една необјавена македонска граматика од 1944 година од Ѓорѓи Киселинов, Охрид, 1991, Д-р Стојан Ристески ==Надворешни врски== * [http://www.scribd.com/full/47209204?access_key=key-175fxvipy344nlywvpiy Кратка македонска граматика] * [http://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2017/03/Lingvistika.pdf Ракописните македонски граматики (1943–1944) и македонската синтакса (1949) од Ѓорѓи Киселинов - Кон новите истражувачки изданија на д-р Стојан Ристески, Блаже Ристовски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191221212748/http://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2017/03/Lingvistika.pdf |date=2019-12-21 }} {{Македонија-биог-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Киселинов Јакимов, Ѓорѓи}} [[Категорија:Македонски педагози]] [[Категорија:Македонски јазичари]] [[Категорија:Македонски преведувачи]] [[Категорија:Македонски граматичари]] [[Категорија:Луѓе од Охрид]] [[Категорија:Починати во Скопје]] [[Категорија:Членови на Македонскиот научен институт]] 2s0qtfeb9nc53zd8utunsc59zul8j2l 0 184212 5605348 5532098 2026-08-05T09:46:30Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605348 wikitext text/x-wiki [[Податотека:MihailoPicture.jpg|мини|десно|180п|Михаило Марковиќ]] '''Михаило Марковиќ''' (роден на {{роден на|24|февруари|1923}} во [[Белград]] — почина на {{починал на|7|февруари|2010}} <ref>[http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/124/%D0%94%D1%80%D1%83%D1%88%D1%82%D0%B2%D0%BE/486521/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B.html Преминуо Михаило Марковић], РТС, 7 февруари 2010</ref> во Белград) беше југословенски и српски филозоф. Тој беше познат како член на [[Праксис школа]]та во 1960-тите и 1970-тите. Кон крајот на 1980-тите и во текот на 1990-тите, тој бил поддржувач на политиката на [[Социјалистичка на партија на Србија|Социјалистичката партија на Србија]], а до 1995 и нејзин потпретседател.<ref>[http://www.naslovi.net/2010-02-07/s-media/preminuo-akademik-mihailo-markovic/1532779 Preminuo akademik Mihailo Marković] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100210124933/http://www.naslovi.net/2010-02-07/s-media/preminuo-akademik-mihailo-markovic/1532779 |date=2010-02-10 }}, 7 февруари 2010</ref> Марковиќ бил и еден од авторите на [[Меморандум на Српската академија на науките и уметностите|меморандумот на САНУ]]. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Марковиќ, Михаило }} [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Родени во 1923 година]] [[Категорија:Починати во 2010 година]] [[Категорија:Политичари од Социјалистичката партија на Србија]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Српски филозофи]] [[Категорија:Српски атеисти]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Универзитетскиот колеџ во Лондон]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] sfaqlm957bnpiyt7h54pduy13yx624j 0 184818 5604943 5569489 2026-08-04T12:00:23Z Buli 2648 5604943 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за религиозно движење. За македонското преродбеничко движење видете [[лозарско движење]].'' {{Странски пропаганди во Македонија}} '''Лазаристите''' во Македонија биле членови на Лазаристичката мисија, основана во [[Истанбул]] во [[1776]] г. со цел да се пропагира католичката вера меѓу [[православие|православното]] население на [[Отоманското Царство]]. Лазаристите ја ширеле и идејата за унија со католичката црква. Во Македонија основале мисии во [[Солун]] ([[1854]]) и во [[Битола]] ([[1856]]), при што и била изградена католичката црква „[[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]]“ и бил основан [[црковен хор]]. Лазаристичкото училиште на [[француски јазик]], субвенционирано од француската влада, стекнало особено голема популарност.<ref>{{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]], [[Македонија]] | pages=784 | isbn=978-608-203-023-4}}</ref> Идејата за создавање на ''Лазаристичка мисија'' потекнува од [[Свети Викентиј Паулски]] за време на неговата служба како капелан на богатото семејство на Гонди во почетокот на [[XVII век]]. Двата главни проблеми на црквата во [[Франција]] во тоа време, Свети Винсент ги сметал за ниското ниво на образование и религиозноста меѓу најсиромашните сегменти на општеството, особено на селаните, како и ниското ниво на образование и побожност помеѓу [[свештенство]]то. Решавање на овие два проблеми и станува главна задача на овој католички ред создаден во [[1624]]. == Присуство во Османлиската Империја и Солун == По распуштањето на [[Језуити|Дружбата Исусова]] (језуитите) во 1773 година, [[Конгрегација за евангелизација на народите|Конгрегацијата за пропаганда на верата]] (''Congregatio de Propaganda Fide'') во 1782 година ги префрла мисиите на језуитите во Отоманската империја на лазаристите. Во Солун лазаристите ја преземаат католичката парохија поврзана со францускиот конзулат кон крајот на 18. век (околу 1783–1788). Во текот на 19. век нивната дејност во Македонија се засилува. Мисиите во Солун се организираат околу средината на векот (според некои извори околу 1854), а во Битола во 1856 година. Главна задача на солунската мисија е ширење на католицизмот, особено преку унијатството (унија со Рим додека се задржуваат елементи на источнохристијанската традиција), меѓу словенското население во Солунско, Кукушко и други области на Македонија. Паралелно се развиваат образовни и социјални активности. === Установи во Солун === Во 1859 година лазаристите купуваат земјиште во тогашната периферија Зејтинлик. Во 1861–1862 година Сестрите на Милосрдието (женска гранка поврзана со редот на Свети Викентиј) градат сиротиште познато како Дом на Свети Викентиј. Во 1866 година во истиот комплекс е основано мала семинарија. Главниот објект – Бугарската католичка семинарија (''Séminaire Catholique Bulgare''), познато и како Солунска бугарска католичка гимназија – се гради во периодот 1883–1886 година. Зградата е трикатна, со пансион и модерна опрема за тогашното време. Семинаријата привлекува ученици од унијатски семејства од Јужна Македонија и функционира до пролетта 1914 година, кога е затворена по Балканските војни. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пропаганда]] * [[Историја на македонскиот народ]] == Поврзано == * [[Скопска бискупија]] * [[Богомилство]] [[Категорија:Религијата во Битола]] [[Категорија:Отоманска Битола]] [[Категорија:Католицизмот во Македонија]] [[Категорија:Римокатолички редови]] [[Категорија:Туѓи пропаганди во Македонија]] bfxng2dtp4osr0lvz4hec0f4y4zps5q 5604946 5604943 2026-08-04T12:02:52Z Buli 2648 /* Установи во Солун */ 5604946 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за религиозно движење. За македонското преродбеничко движење видете [[лозарско движење]].'' {{Странски пропаганди во Македонија}} '''Лазаристите''' во Македонија биле членови на Лазаристичката мисија, основана во [[Истанбул]] во [[1776]] г. со цел да се пропагира католичката вера меѓу [[православие|православното]] население на [[Отоманското Царство]]. Лазаристите ја ширеле и идејата за унија со католичката црква. Во Македонија основале мисии во [[Солун]] ([[1854]]) и во [[Битола]] ([[1856]]), при што и била изградена католичката црква „[[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]]“ и бил основан [[црковен хор]]. Лазаристичкото училиште на [[француски јазик]], субвенционирано од француската влада, стекнало особено голема популарност.<ref>{{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]], [[Македонија]] | pages=784 | isbn=978-608-203-023-4}}</ref> Идејата за создавање на ''Лазаристичка мисија'' потекнува од [[Свети Викентиј Паулски]] за време на неговата служба како капелан на богатото семејство на Гонди во почетокот на [[XVII век]]. Двата главни проблеми на црквата во [[Франција]] во тоа време, Свети Винсент ги сметал за ниското ниво на образование и религиозноста меѓу најсиромашните сегменти на општеството, особено на селаните, како и ниското ниво на образование и побожност помеѓу [[свештенство]]то. Решавање на овие два проблеми и станува главна задача на овој католички ред создаден во [[1624]]. == Присуство во Османлиската Империја и Солун == По распуштањето на [[Језуити|Дружбата Исусова]] (језуитите) во 1773 година, [[Конгрегација за евангелизација на народите|Конгрегацијата за пропаганда на верата]] (''Congregatio de Propaganda Fide'') во 1782 година ги префрла мисиите на језуитите во Отоманската империја на лазаристите. Во Солун лазаристите ја преземаат католичката парохија поврзана со францускиот конзулат кон крајот на 18. век (околу 1783–1788). Во текот на 19. век нивната дејност во Македонија се засилува. Мисиите во Солун се организираат околу средината на векот (според некои извори околу 1854), а во Битола во 1856 година. Главна задача на солунската мисија е ширење на католицизмот, особено преку унијатството (унија со Рим додека се задржуваат елементи на источнохристијанската традиција), меѓу словенското население во Солунско, Кукушко и други области на Македонија. Паралелно се развиваат образовни и социјални активности. === Установи во Солун === [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|лево|мини|Зградата на Бугарската католичка семинарија]] Во 1859 година лазаристите купуваат земјиште во тогашната периферија Зејтинлик. Во 1861–1862 година Сестрите на Милосрдието (женска гранка поврзана со редот на Свети Викентиј) градат сиротиште познато како Дом на Свети Викентиј. Во 1866 година во истиот комплекс е основано мала семинарија. Главниот објект – Бугарската католичка семинарија (''Séminaire Catholique Bulgare''), познато и како Солунска бугарска католичка гимназија – се гради во периодот 1883–1886 година. Зградата е трикатна, со пансион и модерна опрема за тогашното време. Семинаријата привлекува ученици од унијатски семејства од Јужна Македонија и функционира до пролетта 1914 година, кога е затворена по Балканските војни. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пропаганда]] * [[Историја на македонскиот народ]] == Поврзано == * [[Скопска бискупија]] * [[Богомилство]] [[Категорија:Религијата во Битола]] [[Категорија:Отоманска Битола]] [[Категорија:Католицизмот во Македонија]] [[Категорија:Римокатолички редови]] [[Категорија:Туѓи пропаганди во Македонија]] hmj5ep0io6vaazwv12zg0nkppg3zkcj 5604948 5604946 2026-08-04T12:05:49Z Buli 2648 5604948 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за религиозно движење. За македонското преродбеничко движење видете [[лозарско движење]].'' {{Странски пропаганди во Македонија}} '''Конгрегација на мисијата''' или '''лазаристите''' во Македонија биле членови на Лазаристичката мисија, основана во [[Истанбул]] во [[1776]] г. со цел да се пропагира католичката вера меѓу [[православие|православното]] население на [[Отоманското Царство]]. Лазаристите ја ширеле и идејата за унија со католичката црква. Во Македонија основале мисии во [[Солун]] ([[1854]]) и во [[Битола]] ([[1856]]), при што и била изградена католичката црква „[[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]]“ и бил основан [[црковен хор]]. Лазаристичкото училиште на [[француски јазик]], субвенционирано од француската влада, стекнало особено голема популарност.<ref>{{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]], [[Македонија]] | pages=784 | isbn=978-608-203-023-4}}</ref> Идејата за создавање на ''Лазаристичка мисија'' потекнува од [[Свети Викентиј Паулски]] за време на неговата служба како капелан на богатото семејство на Гонди во почетокот на [[XVII век]]. Двата главни проблеми на црквата во [[Франција]] во тоа време, Свети Винсент ги сметал за ниското ниво на образование и религиозноста меѓу најсиромашните сегменти на општеството, особено на селаните, како и ниското ниво на образование и побожност помеѓу [[свештенство]]то. Решавање на овие два проблеми и станува главна задача на овој католички ред создаден во [[1624]]. == Присуство во Османлиската Империја и Солун == По распуштањето на [[Језуити|Дружбата Исусова]] (језуитите) во 1773 година, [[Конгрегација за евангелизација на народите|Конгрегацијата за пропаганда на верата]] (''Congregatio de Propaganda Fide'') во 1782 година ги префрла мисиите на језуитите во Отоманската империја на лазаристите. Во Солун лазаристите ја преземаат католичката парохија поврзана со францускиот конзулат кон крајот на 18. век (околу 1783–1788). Во текот на 19. век нивната дејност во Македонија се засилува. Мисиите во Солун се организираат околу средината на векот (според некои извори околу 1854), а во Битола во 1856 година. Главна задача на солунската мисија е ширење на католицизмот, особено преку унијатството (унија со Рим додека се задржуваат елементи на источнохристијанската традиција), меѓу словенското население во Солунско, Кукушко и други области на Македонија. Паралелно се развиваат образовни и социјални активности. === Установи во Солун === [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|лево|мини|Зградата на Бугарската католичка семинарија]] Во 1859 година лазаристите купуваат земјиште во тогашната периферија Зејтинлик. Во 1861–1862 година Сестрите на Милосрдието (женска гранка поврзана со редот на Свети Викентиј) градат сиротиште познато како Дом на Свети Викентиј. Во 1866 година во истиот комплекс е основано мала семинарија. Главниот објект – Бугарската католичка семинарија (''Séminaire Catholique Bulgare''), познато и како Солунска бугарска католичка гимназија – се гради во периодот 1883–1886 година. Зградата е трикатна, со пансион и модерна опрема за тогашното време. Семинаријата привлекува ученици од унијатски семејства од Јужна Македонија и функционира до пролетта 1914 година, кога е затворена по Балканските војни. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пропаганда]] * [[Историја на македонскиот народ]] == Поврзано == * [[Скопска бискупија]] * [[Богомилство]] [[Категорија:Религијата во Битола]] [[Категорија:Отоманска Битола]] [[Категорија:Католицизмот во Македонија]] [[Категорија:Римокатолички редови]] [[Категорија:Туѓи пропаганди во Македонија]] s4hirlnqhxs0acj3ihjmgjp2n56qdhd 5604950 5604948 2026-08-04T12:06:29Z Buli 2648 5604950 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за религиозно движење. За македонското преродбеничко движење видете [[лозарско движење]].'' {{Странски пропаганди во Македонија}} '''Конгрегација на мисијата''' ({{langx|la|Congregatio Missionis}}) или '''лазаристите''' во Македонија биле членови на Лазаристичката мисија, основана во [[Истанбул]] во [[1776]] г. со цел да се пропагира католичката вера меѓу [[православие|православното]] население на [[Отоманското Царство]]. Лазаристите ја ширеле и идејата за унија со католичката црква. Во Македонија основале мисии во [[Солун]] ([[1854]]) и во [[Битола]] ([[1856]]), при што и била изградена католичката црква „[[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]]“ и бил основан [[црковен хор]]. Лазаристичкото училиште на [[француски јазик]], субвенционирано од француската влада, стекнало особено голема популарност.<ref>{{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]], [[Македонија]] | pages=784 | isbn=978-608-203-023-4}}</ref> Идејата за создавање на ''Лазаристичка мисија'' потекнува од [[Свети Викентиј Паулски]] за време на неговата служба како капелан на богатото семејство на Гонди во почетокот на [[XVII век]]. Двата главни проблеми на црквата во [[Франција]] во тоа време, Свети Винсент ги сметал за ниското ниво на образование и религиозноста меѓу најсиромашните сегменти на општеството, особено на селаните, како и ниското ниво на образование и побожност помеѓу [[свештенство]]то. Решавање на овие два проблеми и станува главна задача на овој католички ред создаден во [[1624]]. == Присуство во Османлиската Империја и Солун == По распуштањето на [[Језуити|Дружбата Исусова]] (језуитите) во 1773 година, [[Конгрегација за евангелизација на народите|Конгрегацијата за пропаганда на верата]] (''Congregatio de Propaganda Fide'') во 1782 година ги префрла мисиите на језуитите во Отоманската империја на лазаристите. Во Солун лазаристите ја преземаат католичката парохија поврзана со францускиот конзулат кон крајот на 18. век (околу 1783–1788). Во текот на 19. век нивната дејност во Македонија се засилува. Мисиите во Солун се организираат околу средината на векот (според некои извори околу 1854), а во Битола во 1856 година. Главна задача на солунската мисија е ширење на католицизмот, особено преку унијатството (унија со Рим додека се задржуваат елементи на источнохристијанската традиција), меѓу словенското население во Солунско, Кукушко и други области на Македонија. Паралелно се развиваат образовни и социјални активности. === Установи во Солун === [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|лево|мини|Зградата на Бугарската католичка семинарија]] Во 1859 година лазаристите купуваат земјиште во тогашната периферија Зејтинлик. Во 1861–1862 година Сестрите на Милосрдието (женска гранка поврзана со редот на Свети Викентиј) градат сиротиште познато како Дом на Свети Викентиј. Во 1866 година во истиот комплекс е основано мала семинарија. Главниот објект – Бугарската католичка семинарија (''Séminaire Catholique Bulgare''), познато и како Солунска бугарска католичка гимназија – се гради во периодот 1883–1886 година. Зградата е трикатна, со пансион и модерна опрема за тогашното време. Семинаријата привлекува ученици од унијатски семејства од Јужна Македонија и функционира до пролетта 1914 година, кога е затворена по Балканските војни. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пропаганда]] * [[Историја на македонскиот народ]] == Поврзано == * [[Скопска бискупија]] * [[Богомилство]] [[Категорија:Религијата во Битола]] [[Категорија:Отоманска Битола]] [[Категорија:Католицизмот во Македонија]] [[Категорија:Римокатолички редови]] [[Категорија:Туѓи пропаганди во Македонија]] kg2v521qccej95vip0axma7w1cgy616 5604951 5604950 2026-08-04T12:07:44Z Buli 2648 /* Установи во Солун */ 5604951 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за религиозно движење. За македонското преродбеничко движење видете [[лозарско движење]].'' {{Странски пропаганди во Македонија}} '''Конгрегација на мисијата''' ({{langx|la|Congregatio Missionis}}) или '''лазаристите''' во Македонија биле членови на Лазаристичката мисија, основана во [[Истанбул]] во [[1776]] г. со цел да се пропагира католичката вера меѓу [[православие|православното]] население на [[Отоманското Царство]]. Лазаристите ја ширеле и идејата за унија со католичката црква. Во Македонија основале мисии во [[Солун]] ([[1854]]) и во [[Битола]] ([[1856]]), при што и била изградена католичката црква „[[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]]“ и бил основан [[црковен хор]]. Лазаристичкото училиште на [[француски јазик]], субвенционирано од француската влада, стекнало особено голема популарност.<ref>{{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]], [[Македонија]] | pages=784 | isbn=978-608-203-023-4}}</ref> Идејата за создавање на ''Лазаристичка мисија'' потекнува од [[Свети Викентиј Паулски]] за време на неговата служба како капелан на богатото семејство на Гонди во почетокот на [[XVII век]]. Двата главни проблеми на црквата во [[Франција]] во тоа време, Свети Винсент ги сметал за ниското ниво на образование и религиозноста меѓу најсиромашните сегменти на општеството, особено на селаните, како и ниското ниво на образование и побожност помеѓу [[свештенство]]то. Решавање на овие два проблеми и станува главна задача на овој католички ред создаден во [[1624]]. == Присуство во Османлиската Империја и Солун == По распуштањето на [[Језуити|Дружбата Исусова]] (језуитите) во 1773 година, [[Конгрегација за евангелизација на народите|Конгрегацијата за пропаганда на верата]] (''Congregatio de Propaganda Fide'') во 1782 година ги префрла мисиите на језуитите во Отоманската империја на лазаристите. Во Солун лазаристите ја преземаат католичката парохија поврзана со францускиот конзулат кон крајот на 18. век (околу 1783–1788). Во текот на 19. век нивната дејност во Македонија се засилува. Мисиите во Солун се организираат околу средината на векот (според некои извори околу 1854), а во Битола во 1856 година. Главна задача на солунската мисија е ширење на католицизмот, особено преку унијатството (унија со Рим додека се задржуваат елементи на источнохристијанската традиција), меѓу словенското население во Солунско, Кукушко и други области на Македонија. Паралелно се развиваат образовни и социјални активности. === Установи во Солун === [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|лево|мини|Зградата на Бугарската католичка семинарија]] Во 1859 година лазаристите купуваат земјиште во тогашната периферија Зејтинлик. Во 1861–1862 година Сестрите на Милосрдието (женска гранка поврзана со редот на Свети Викентиј) градат сиротиште познато како Дом на Свети Викентиј. Во 1866 година во истиот комплекс е основана мала семинарија. Главниот објект – Бугарската католичка семинарија (''Séminaire Catholique Bulgare''), познато и како Солунска бугарска католичка гимназија – се гради во периодот 1883–1886 година. Зградата е трикатна, со пансион и модерна опрема за тогашното време. Семинаријата привлекува ученици од унијатски семејства од Јужна Македонија и функционира до пролетта 1914 година, кога е затворена по Балканските војни. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пропаганда]] * [[Историја на македонскиот народ]] == Поврзано == * [[Скопска бискупија]] * [[Богомилство]] [[Категорија:Религијата во Битола]] [[Категорија:Отоманска Битола]] [[Категорија:Католицизмот во Македонија]] [[Категорија:Римокатолички редови]] [[Категорија:Туѓи пропаганди во Македонија]] 5hl3ah0mrrd0afaipp0p0lc5tk7h1ej 5604952 5604951 2026-08-04T12:09:28Z Buli 2648 /* Установи во Солун */ 5604952 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за религиозно движење. За македонското преродбеничко движење видете [[лозарско движење]].'' {{Странски пропаганди во Македонија}} '''Конгрегација на мисијата''' ({{langx|la|Congregatio Missionis}}) или '''лазаристите''' во Македонија биле членови на Лазаристичката мисија, основана во [[Истанбул]] во [[1776]] г. со цел да се пропагира католичката вера меѓу [[православие|православното]] население на [[Отоманското Царство]]. Лазаристите ја ширеле и идејата за унија со католичката црква. Во Македонија основале мисии во [[Солун]] ([[1854]]) и во [[Битола]] ([[1856]]), при што и била изградена католичката црква „[[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]]“ и бил основан [[црковен хор]]. Лазаристичкото училиште на [[француски јазик]], субвенционирано од француската влада, стекнало особено голема популарност.<ref>{{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]], [[Македонија]] | pages=784 | isbn=978-608-203-023-4}}</ref> Идејата за создавање на ''Лазаристичка мисија'' потекнува од [[Свети Викентиј Паулски]] за време на неговата служба како капелан на богатото семејство на Гонди во почетокот на [[XVII век]]. Двата главни проблеми на црквата во [[Франција]] во тоа време, Свети Винсент ги сметал за ниското ниво на образование и религиозноста меѓу најсиромашните сегменти на општеството, особено на селаните, како и ниското ниво на образование и побожност помеѓу [[свештенство]]то. Решавање на овие два проблеми и станува главна задача на овој католички ред создаден во [[1624]]. == Присуство во Османлиската Империја и Солун == По распуштањето на [[Језуити|Дружбата Исусова]] (језуитите) во 1773 година, [[Конгрегација за евангелизација на народите|Конгрегацијата за пропаганда на верата]] (''Congregatio de Propaganda Fide'') во 1782 година ги префрла мисиите на језуитите во Отоманската империја на лазаристите. Во Солун лазаристите ја преземаат католичката парохија поврзана со францускиот конзулат кон крајот на 18. век (околу 1783–1788). Во текот на 19. век нивната дејност во Македонија се засилува. Мисиите во Солун се организираат околу средината на векот (според некои извори околу 1854), а во Битола во 1856 година. Главна задача на солунската мисија е ширење на католицизмот, особено преку унијатството (унија со Рим додека се задржуваат елементи на источнохристијанската традиција), меѓу словенското население во Солунско, Кукушко и други области на Македонија. Паралелно се развиваат образовни и социјални активности. === Установи во Солун === [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|лево|мини|Зградата на Бугарската католичка семинарија во Солун]] Во 1859 година лазаристите купуваат земјиште во тогашната периферија Зејтинлик. Во 1861–1862 година Сестрите на Милосрдието (женска гранка поврзана со редот на Свети Викентиј) градат сиротиште познато како Дом на Свети Викентиј. Во 1866 година во истиот комплекс е основана мала семинарија. Главниот објект – Бугарската католичка семинарија (''Séminaire Catholique Bulgare''), познато и како Солунска бугарска католичка гимназија – се гради во периодот 1883–1886 година. Зградата е трикатна, со пансион и модерна опрема за тогашното време. Семинаријата привлекува ученици од унијатски семејства од Јужна Македонија и функционира до пролетта 1914 година, кога е затворена по Балканските војни. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пропаганда]] * [[Историја на македонскиот народ]] == Поврзано == * [[Скопска бискупија]] * [[Богомилство]] [[Категорија:Религијата во Битола]] [[Категорија:Отоманска Битола]] [[Категорија:Католицизмот во Македонија]] [[Категорија:Римокатолички редови]] [[Категорија:Туѓи пропаганди во Македонија]] 7z7yfq5uel52mc82ncjt8zddjwuxcb1 5605164 5604952 2026-08-04T22:44:09Z Buli 2648 /* Установи во Солун */ 5605164 wikitext text/x-wiki :''Оваа статија е за религиозно движење. За македонското преродбеничко движење видете [[лозарско движење]].'' {{Странски пропаганди во Македонија}} '''Конгрегација на мисијата''' ({{langx|la|Congregatio Missionis}}) или '''лазаристите''' во Македонија биле членови на Лазаристичката мисија, основана во [[Истанбул]] во [[1776]] г. со цел да се пропагира католичката вера меѓу [[православие|православното]] население на [[Отоманското Царство]]. Лазаристите ја ширеле и идејата за унија со католичката црква. Во Македонија основале мисии во [[Солун]] ([[1854]]) и во [[Битола]] ([[1856]]), при што и била изградена католичката црква „[[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]]“ и бил основан [[црковен хор]]. Лазаристичкото училиште на [[француски јазик]], субвенционирано од француската влада, стекнало особено голема популарност.<ref>{{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]], [[Македонија]] | pages=784 | isbn=978-608-203-023-4}}</ref> Идејата за создавање на ''Лазаристичка мисија'' потекнува од [[Свети Викентиј Паулски]] за време на неговата служба како капелан на богатото семејство на Гонди во почетокот на [[XVII век]]. Двата главни проблеми на црквата во [[Франција]] во тоа време, Свети Винсент ги сметал за ниското ниво на образование и религиозноста меѓу најсиромашните сегменти на општеството, особено на селаните, како и ниското ниво на образование и побожност помеѓу [[свештенство]]то. Решавање на овие два проблеми и станува главна задача на овој католички ред создаден во [[1624]]. == Присуство во Османлиската Империја и Солун == По распуштањето на [[Језуити|Дружбата Исусова]] (језуитите) во 1773 година, [[Конгрегација за евангелизација на народите|Конгрегацијата за пропаганда на верата]] (''Congregatio de Propaganda Fide'') во 1782 година ги префрла мисиите на језуитите во Отоманската империја на лазаристите. Во Солун лазаристите ја преземаат католичката парохија поврзана со францускиот конзулат кон крајот на 18. век (околу 1783–1788). Во текот на 19. век нивната дејност во Македонија се засилува. Мисиите во Солун се организираат околу средината на векот (според некои извори околу 1854), а во Битола во 1856 година. Главна задача на солунската мисија е ширење на католицизмот, особено преку унијатството (унија со Рим додека се задржуваат елементи на источнохристијанската традиција), меѓу словенското население во Солунско, Кукушко и други области на Македонија. Паралелно се развиваат образовни и социјални активности. === Установи во Солун === [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|лево|мини|Зградата на [[Бугарска католичка семинарија во Солун|Бугарска католичка семинарија]] во [[Солун]]]] Во 1859 година лазаристите купуваат земјиште во тогашната периферија Зејтинлик. Во 1861–1862 година Сестрите на Милосрдието (женска гранка поврзана со редот на Свети Викентиј) градат сиротиште познато како Дом на Свети Викентиј. Во 1866 година во истиот комплекс е основана мала семинарија. Главниот објект – Бугарската католичка семинарија (''Séminaire Catholique Bulgare''), познато и како Солунска бугарска католичка гимназија – се гради во периодот 1883–1886 година. Зградата е трикатна, со пансион и модерна опрема за тогашното време. Семинаријата привлекува ученици од унијатски семејства од Јужна Македонија и функционира до пролетта 1914 година, кога е затворена по Балканските војни. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пропаганда]] * [[Историја на македонскиот народ]] == Поврзано == * [[Скопска бискупија]] * [[Богомилство]] [[Категорија:Религијата во Битола]] [[Категорија:Отоманска Битола]] [[Категорија:Католицизмот во Македонија]] [[Категорија:Римокатолички редови]] [[Категорија:Туѓи пропаганди во Македонија]] izqvhj26ustvkk1z65t2cglxfkbx2l7 0 187125 5605011 5586612 2026-08-04T14:20:44Z Bojan9Spasovski 91316 5605011 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Стојан Христов | image = Stoyan Christowe- Senator-1964.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birth_name =Стојан Христов | birth_date = [[18 август]] [[1898]] | birth_place = [[Кономлади]], [[Битолски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1996|1|26|1898|8|18}} | death_place = [[Бретлборо (Вермонт)|Бретлборо]], [[Вермонт]], [[САД]] | occupation = [[писател]], [[публицист]], [[новинар]]. | nationality = [[САД]] | ethnicity = [[Македонец]] | education = | alma_mater = | period = | genre = македонска етнологија, историја и култура | subject = | movement = | notableworks = „[[Мојот американски аџилак]]“, „[[Ова е мојата земја]]“ и други. | spouse = [[Маргарет Христов]] | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Стојан Христов''' ({{langx|en|Stoyan Christowe}}, {{роден на|18|август|1898}}, [[Кономлади]], [[Костурско]], [[Егејска Македонија]] − {{починат на|24|јануари|1996}}, Бретлборо, [[САД]]) — [[писател]], [[новинар]], [[публицист]] од [[Македонци|македонска]] [[народност]]<ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00911FC3B581A7A93CAA81782D85F4C8385F9 The Taste and Fever of America; Stoyan Christowe, an Immigrant From Macedonia, Writes of This Country With Emotional and Intellectual Ardor], New York Times, September 18, 1938, Sunday</ref> и сенатор на сојузната држава [[Вермонт]]. Бил избран член на [[МАНУ]] и почесен член на [[ДПМ]].<ref name="дпм">{{Наведена мрежна страница|url=http://dpmk.org/h.htm|title=Стојан Христов на ДПМ|language=македонски|accessdate=2010-02-24|archive-date=2009-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090908065704/http://dpmk.org/h.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="литература">{{наведена книга|last=Сталев|first=Георги |title=Литература на македонскиот јазик|editor=Нада Манојловиќ|publisher=Просветно дело|location=Скопје|date=1995|edition=VII изменето и дополнето издание|pages=167/168|language=македонски}}</ref> == Животопис == Стојан Христов е роден во селото [[Кономлади]], [[Костурско]] во [[Егејска Македонија]] на [[18 август]] [[1898]] година. На својата 14-годишна возраст тој заминува за [[САД]] на печалба поради таканаречената „америкоманија“ која ја чувствувал и поради тешката политичко-економска ситуација во [[Македонија]] една година пред [[Првата балканска војна]]. Во САД бил физички работник во ложарницата на [[Сент Луис]], а потоа и работел на изградбата на железничката линија [[Монтана]] - [[Вајоминг]]. Во периодот од [[1918]] до [[1922]] година тој успеал да ги заврши своите студии на универзитетот „[[Универзитет Валпаризо|Валпаризо]]“ во [[Индијана]]. Своите студии ги завршил со прекини поради тешката материјална положба и услови на живеење.<ref name="литература"/> Откако се стекнал со американското државјанство, се вработил како уредник во весникот „House Organ“ во [[Чикаго]], а потоа се префрлил како новинар во редакцијата на веникот „Daily News“. Две години, од [[1927]] до [[1929]] година бил специјален дописник од [[Балкан]]от. Едно време дури и бил слободен писател во [[Њујорк]]. За време на [[Втората светска војна]] бил аналитичар и предавач по балканско партизанско движење во воениот департман, [[Оддел за воени известувања на Пентагон]]. Во текот на [[1952]] и [[1953]] година тој повторно допатувал на Балканот како дописник на северноамериканското новинарско здружение „НАНА“. Тогаш ја посетил [[Југославија]] и Македонија како гостин на [[Друштвото на писателите на Македонија]]. По враќањето станал сенатор на американската сојузна држава [[Вермонт]] со која должност и се пензионирал. Успеал уште еднаш да ја види својата татковина како специјален и драг гостин на македонската држава.<ref name="литература"/> == Творештво == Стојан Христов бил [[раскажувач]] и [[романописец]]. Романите и расказите можете да ги видите подолу и сите романи се преведени на [[македонски јазик]]. Прозата на Христов е реалистична и целата е свртена кон „стариот крај“. Неколку од неговите романи се со историска тематика преку кој се согледува страдалничкиот живот на македонскиот народ под ропство, но и неговите борби и востанија.<ref name="литература"/> === Романи === Стојан Христов е автор на следните романи<ref name="macedonium">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=7&pid=26&ppid=233&tid=395|title=Стојан Христов|language=македонски|accessdate=2010-02-24}}</ref>: * „Мара“ (1937 г.), * „Оваа е мојата таковина“ (1938 г.) * „Мојот американски аџилак“ (1947 г.) * „Орелот и штркот“ (1976 г.) * „Лавот од Јанина“ (1941 г.) * „Невестата на доселеникот“, „Дијалог“, Скопје, 2010.<ref>[http://daily.mk/makedonija/objaven-dosega-nepoznat-roman-od-stojan-hristov ''Објавен досега непознат роман од Стојан Христов'']</ref> === Раскази === Покрај романите, автор е и на следните раскази <ref name="macedonium" />: * „Стариот пчеларник “ (1926 г.) * „Камбана “ (1927 г.) * „Два роја пчели “ (1927 г.) * „Сечко “ (1928 г.) * „Кукери “ (1940 г.) * „Мечка игра на сред село “ (1930 г.) * „Чочек “ (1930 г.) * „Таро тапанџијата “ (1930 г.) * „Орли на ливадата “ (1929 г.) * „Пазарен ден во главниот град на Бугарија“ (1928 г.) * „Новата жена на Истанбул “ (1928 г.) * „Балканските бездомни веселковци“ (1928 г.) * „Црните бегалци на Балканот“ (1929 г.) * „Со циганите на Балканот“ (1930 г.) * „Низ долината на Балканот“ (1930 г.) * „Полуамериканец“ (1929 г.) * „Америкоманија“ (1930 г.) * „Мојот пријател Слободата“ (1930 г.) * „Неприродна натурализација“ (1930 г.) * „Зеленоглавец во Сент Луис“ (1947 г.) * „Групата од железничката линија на Монтана“ (1947 г.) * „Неприродна натурализација“ (1930 г.), == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Македонска книжевност]] * [[Американски Македонци]] == Надворешни врски == * Стојан Христов [https://archive.org/details/6-1985-1/page/14/mode/2up „Смртта на резбарот“] * [http://makemigration.readyhosting.com/aktivnosti/umetnost/hristov.htm Биографија на Христов] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140727032705/http://makemigration.readyhosting.com/aktivnosti/umetnost/hristov.htm |date=2014-07-27 }} * [http://dpmk.org/h.htm Стојан Христов на страницата на ДМП] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090908065704/http://dpmk.org/h.htm |date=2009-09-08 }} * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=7&pid=26&ppid=233&tid=391 Хронологија на животот на Стојан Христов] * [http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=4&tabid=1&EditionID=946&ArticleID=62540 Стојан Христов прв Македонец со споменик во Вермонт]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=7ACC6ABAE3139649BC019A826BFBB96D Меморијална плоча и споменик за Стојан Христов]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.voanews.com/macedonian/archive/2006-12/2006-12-11-voa6.cfm?moddate=2006-12-11 САД му оддадоа почит на македонскиот имигрант Стојан Христов] {{Македонска книжевност}} {{МАНУ}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Христов, Стојан}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Дводомни писатели]] [[Категорија:Дејци на МПО]] [[Категорија:Луѓе од Кономлади]] [[Категорија:Македонски академици]] [[Категорија:Академици на МАНУ]] [[Категорија:Македонски мемоаристи]] [[Категорија:Починати во 1995 година]] [[Категорија:Американци со македонско потекло]] [[Категорија:Македонски општественици]] ijqxztx0emm481j6400x08lulgwizmk 0 191580 5605290 5449955 2026-08-05T06:52:08Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605290 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Македонски Бошњаци<br /> Бошњаци во Македонија<br />Bošnjaci u Makedoniji | image = | caption = | total = 17,018 | total_year = 2002 | region1 = [[Град Скопје]] | pop1 = 7,585 | ref1 = <ref name="stat.gov.mk" /> | region2 = [[Општина Велес]] | pop2 = 2,406 | ref2 = <ref name="stat.gov.mk"/> | region3 = [[Општина Долнени]] | pop3 = 2,380 | ref3 = <ref name="stat.gov.mk"/> | region4 = [[Општина Студеничани]] | pop4 = 1,662 | ref4 = <ref name="stat.gov.mk"/> | region5 = [[Општина Петровец]] | pop5 = 1,442 | ref5 = <ref name="stat.gov.mk"/> | languages = [[Босански јазик|Бошњачки јазик]], [[Македонски јазик]] | religions = [[Ислам]] | related = [[Косовски Бошњаци]], [[Бошњаци во Србија|Српски Бошњаци]] }} [[Податотека:Izvestaj za doselenicite od BiH vo Skopje, 1910.pdf|мини|Извештај за ангажираноста на турската власт во Скопје околу доселениците од Босна и Херцеговина: создаден е Мухаџирско-отомански Клуб, привремено училиште. Во извештајот се препорачува српската власт да се ангажира да ги придобие на српска страна со отворање на кафана, берберница и читална. (Скопје, 6 февруари 1910)]] '''Македонски Бошњаци''' — уставно признато малцинство во [[Македонија]]. Според пописот во 2002 година на територијата на Македонија живеат околу 17.018 Бошњаци или околу 0,84% од вкупното население во државата<ref name="stat.gov.mk">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.stat.gov.mk/english/glavna_eng.asp?br=18 |title=Попис на населението во Македонија од 2001 година. |accessdate=2010-04-02 |archive-date=2004-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040621055714/http://www.stat.gov.mk/english/glavna_eng.asp?br=18 |url-status=dead }}</ref>. Од политичка гледна точка, Бошњаците имаат свои политички партии кои се нарекуваат [[Демократска лига на Бошњаците]] и [[Партија за демокрaтска акција]], додека пак од културна гледна точка традиционално се одржуваат ''Бошњачките средби''. Со измена на законот за празниците на Република Македонија, на 8 февруари 2007 година во Собранието на Р Македонија, 28. Септември (Денот кога претставниците на Бошњачкиот народ на вториот бошњачки сабор во Сараево го вратија своето национално име Бошњак) е прогласен за Меѓународен ден на Бошњаците како празник за припадниците на бошњачката заедница во Р Македонија. Овој ден е неработен ден за Бошњаците во Р Македонија. == Историја == Бошњаците се релативно доцна доселени на територијата на [[Република Македонија]]. Првите населувања на Бошњаци од [[Босна и Херцеговина]] се забележуваат после Големата источна криза и анкесијата на Босна од страна на [[Австроунгарија]] во 1875-1878 година. Во овој период огромен број на муслимански бегалци (Бошњаци, Турци, Черкези) бил населен во Македонија. По Балканските војни речиси сите доселени муслимани се иселиле во [[Турција]]. Денешните Бошњаци во [[Република Македонија]] се населени во 50-тите и 60-тите години на XX век од областа [[Санџак]] во [[Србија]] и [[Црна Гора]], претежно од местата [[Тутин]], [[Рожаје]], [[Плав]], [[Гусиње]] и [[Нови Пазар]], поради што овие луѓе се познати и под името ''Санџаклии''. Тргнувајќи на пат за иселување во [[Турција]],според договорот меѓу [[Турција]] и [[Југославија]] од 50-тите години на XX век со кој муслиманите од Југославија единствено можеле да се иселуваат во Турција преку Македонија, голем број на Бошњаци од Санџак (заедно со Албанци од [[Косово]]) остануваат и се населуваат во испразнетите турски и торбешки села во Македонија, најчесто купувајќи ги имотите на Турците и Торбешите кои се иселувале за евтини пари. На тој начин се населиле Бошњаците во селата [[Батинци]], [[Средно Коњари]] (Скопско) и [[Горно Оризари]] (Велешко) кои претходно биле населени со [[Турци]]. Денес компактни цели на Бошњаци во Македонија живеат во [[Скопска Котлина|Скопското Поле]], областа [[Торбешија]] (Скопско), северозападниот дел на Прилепското Поле и долниот тек на реките [[Бабуна]] и [[Тополка]] во [[Велешко]]. По вероисповед, Македонските Бошњаци се [[муслимани]]. == Населени места == [[Податотека:Карта на Бошњаците во Македонија (2021).svg|мини|300x300пкс|Карта на Бошњаците во Македонија (2021)]] Според пописот од 2002 година, петте најмногубројни општини со Бошњаци се: {| class="wikitable" |- ! Општина ! население на<br /> општината ! Бошњаци |- | [[Град Скопје]] | 467.257 | 6.465 |- |[[Општина Велес]] |57.602 |2.406 |- |[[Општина Студеничани]] |17.246 |1.662 |- |[[Општина Долнени]] |11.583 |1.633 |- |[[Општина Петровец]] |8.255 |1.442 |} Присутност на Бошњаците по населени места, според пописните резултати од 2002 година: {| class="wikitable" |- ! Населено место ! Вкупно ! Бошњаци |- |[[Град Скопје]] |467 257 |5.301 |- |[[Горно Оризари (Велешко)|'''Горно Оризари''']] |2.262 |2.032 |- |[[Батинци]] |5.364 |1.660 |- |'''[[Лажани]]''' |1.846 |1.076 |- |[[Љубин]] |2.044 |914 |- |'''[[Десово]]''' |1.026 |566 |- |[[Житоше]] |1.807 |604 |- |'''[[Долно Коњари]]''' |734 |527 |- |[[Средно Коњари]] |1.140 |402 |- |'''[[Црквино]]''' |363 |336 |- |'''[[Ќојлија]]''' |400 |215 |- |[[Градско]] |2.219 |215 |- |'''[[Водоврати]]''' |379 |192 |- |[[Зелениково]] |1.906 |190 |- |[[Тетово]] |52.915 |156 |- |'''[[Локвени]]''' |178 |143 |- |[[’Ржаничино]] |855 |137 |- |[[Петровец]] |2.659 |118 |- |[[Борино]] |441 |86 |- |[[Сарај]] |5.232 |78 |- |[[Канатларци]] |972 |69 |- |[[Виничани]] |569 |58 |- |'''[[Отиштино]]''' |59 |53 |- |[[Јакреново]] |212 |51 |- |[[Гостивар]] |35.847 |34 |} == Познати Македонски Бошњаци == * [[Зеќир Рамчиловиќ]] - [[историчар]], универзитетски [[професор]], [[пратеник]] и потпреседател на [[Собрание]] * [[Сафет Бишевац]] — [[новинар]]. * [[Елвир Куртановиќ]] — [[каратист]], освои златен медал на Европското младинско првенство во карате 1994 г. во [[Кардиф]] и тогаш за првпат официјално е интонирна [[македонската химна]] во странство. * [[Адем Мекиќ]] — [[кошарка]]р и [[Кошаркарска репрезентација на Македонија|македонски репрезентативец]]. * [[Елвир Мекиќ]] — [[пејач]]. * [[Неџат Мемиќ]] — новинар. * [[Рафет Муминовиќ]] — поранешен пратеник во [[Собранието на Македонија]] од [[Демократска лига на Бошњаците|ДЛБ]]. * [[Ферид Мухиќ]] — [[филозоф]] и [[професор]]. * [[Маја Мухиќ]] — поранешен портпарол и универзитетски професор. * [[Алмира Папиќ]] — новинарка во [[МТВ]]. * [[Елвира Рахиќ]] — пејачка со потекло од [[Лажани]]. * [[Дамир Хаџиќ]] — светски младински првак во кајак на диви води 3xC1 * [[Фехим Хусковиќ]] — академски сликар и графичар * [[Хидо Туркоглу]] — турски кошаркар со бошњачко потекло од Лажани, Македонија. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Бошњаци]] * [[Демографија на Македонија]] == Надворешни врски == * [http://www.preporod.com/dijaspora-mainmenu-79/1594-u-ljubinu-nadomak-skoplja-otvorena-prva-kola-na-bosanskom-jeziku-u-makedoniji.html Првото училиште во Македонија на босански јазик] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100326143821/http://www.preporod.com/dijaspora-mainmenu-79/1594-u-ljubinu-nadomak-skoplja-otvorena-prva-kola-na-bosanskom-jeziku-u-makedoniji.html |date=2010-03-26 }} {{bs}} * [http://www.rijaset.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=5806:jesu-li-bonjaci-makedonije-zaboravljeni&catid=253:aktuelnosti-kat&Itemid=184 Дали се Босанците заборавени?]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{bs}} {{Демографија на Македонија}} {{Етнички групи во Македонија}} [[Категорија:Македонски Бошњаци| ]] 3474d8j3qikjdw7s7dwofz3tykqdg2s 0 199107 5604973 5604420 2026-08-04T12:34:40Z نوفاك اتشمان 11549 + 5604973 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Deliradev.jpg|алт=Павел Делирадев, Јане Сандански и Тодор Паница во Банско, 1908 година|мини|Павел Делирадев, Јане Сандански и Тодор Паница во Банско, 1908 година]] '''Мајскиот конгрес''' е конгрес на [[Радикална-реформска струја|Реформско-демократското крило]] на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] и е одржан во текот на [[мај]] [[1908]] година во [[Банско (град)|Банско]]. == Состојби во организацијата == Развојот на македонското националнореволуционерно движење по [[Илинденското востание]] се одликува со натамошна поларизација и на крајот со расцеп на силите во него. Тоа е време во кое вооружените пропаганди на соседните држави на Македонија се во постојан развој, а нивните резултати се крајно тешки за македонскиот народ. Во исто време тоа е период во кој револуционерната организација трпи тешки загуби на кадрите. Под ударите на потерите паѓаат: [[Никола Карев]], [[Даме Груев]], [[Христо Узунов]], [[Ѓорѓи Сугарев]] и други истакнати револуционери. Македонското национално ослободително движење на чие чело стоело раководството на Серскиот револуционерен округ по [[Рилски конгрес|Рилскиот конгрес]] и уште повеќе по расцепот повела курс кон потполно вообличување на националната физиономија на македонското револуционерно движење кон негово прилагодување кон современите барања. По двете објавени писма по повод убиствата на Сарафов и Гарванов таа ги разобличува сите непријатели на македонската слобода и ја декларира својата готовност со сите средства да ја брани Организацијата од секакви посегнувања. == Одржување на конгресот == Во втората половина на мај 1908 година, во [[Банско (град)|Банско]], а потоа во [[Пирин]] во месноста ''Ечмиште'' се одржал Мајскиот конгрес, познат и како ''Ечмишки советувања''. Работата на Конгресот траела десет дена, а на него присуствувале истакнати претставници на [[Радикална-реформска струја|реформската струја]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Меѓу нив биле: [[Христо Чернопеев]], [[Павел Делирадев]], [[Мишо Шкартов]], Г. Огњанов, Санадански, [[Александар Бујнов]], [[Чудомир Кантарџиев]], [[Георги Скрижовски]] и др. Во текот на Конгресот, Јане се осврнал на сите проблеми пред кои било исправено македонското револуционерно движење. Во стремежот да се објаснат позициите на двете групации, да се откријат причините за судирот, да се расветли неуспехот за зачувување на целоста на движењето за кое Јане ги обвинил [[Борис Сарафов|Сарафов]], [[Христо Матов|Матов]] и [[Иван Гарванов|Гарванов]] како и сите оние што ги поддржувале, во своето излагање Јане направил ретроспективен осврт на развојот на Внатрешната организација <ref name="IvanKatar" />. Задржувајќи се на проблемите за соработка со другите струења и групи во револуционерното движење, Јане истакнал дека Серчани се подготвени за соработка и борба за преовладување на постојните неседоразбирања и за воспоставување на единство. Меѓутоа, кога ја истакнал таа подготвеност, Јане јасно нагласил дека Серчани не се за соработка по секоја цена. За нив таквата соработка можела да се воспостави само врз принципите на независност на организацијата и бескомпромисната борба против надворешните влијанија. На Конгресот бил формулирана јасна политика кон Бугарија и нејзиното мешање во внатрешните работи на целото макеоднско револуционерно движење. Конгресот заклучил: {{Цитат|'''''Како силно заинтересирана по своите длабоки економски и политички цели при решавањето на македонското прашање, Бугарија прва започнала со исползување на ослободителното дело за своите државнички и династички интереси. На тој начин таа уште од самиот почеток ја компромитира независноста на Организацијата и го предизвикува вооружениот курс на туѓите пропаганди, од што земјата се претвори во арена на постојани пустошења. За да ја намали важноста на револуцонерната Организација и да ја оттргне од нејзиниот природен развој, Бугарија ги употребува сите средства да сее раздор меѓу дејателите на внатрешноста, стремејќи се со тоа да ја претвори во свое орудие... Ценејќи ја високо својата независност, Организацијата се објавува најкатегорично против таа политика на Бугарија, третирајќи ги нејзините орудија, подеднакво со орудијата на другите пропаганди''''' <ref name="IvanKatar">Иван Катарџиев, Борба до победа, том еден, Пирин се буди и буни, Мисла, 1983</ref>}} Крајно недовреливи кон надворешните сојузници и окупирани со секојдневните практични проблеми на борбата, реформистите имале потреба од изградувае на политика за кардиналното прашање, ослободувањето на Македонија и нејзините идни односи со соседните држави. Отука, на Конгресот било поставено прашањето за Балканска федерација. Делегатите сметале дека само во рамките на една федерација може да се решат сите проблеми на Балканот, а истовремно ќе дојде до економско и културно издигање на балканските народи. Тие во Федерацијата гледале лек за лекување на сите болести на Балканот и зато заклучиле дека ''тоа обединување на балканските народи ќе се реши на лесен начин без секакви потреси'' <ref name="IvanKatar" />, а во тоа Македонија ќе послужи како главен јазол за балканското сојузување. Од јаболко на раздор таа ќе стане примирител на закараните нации <ref name="IvanKatar" />. По прашањето на организациски план, било решено да се формира нова организација под името [[Македоно-одринска револуционерна организација]] и распуштање на [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]]. Идејата за ''Балканска федерација'' и новата организација, по два-три месеца станале основа за формирање на легалната [[Народна федеративна партија]] <ref>Павел Делирадев, Јане Сандански, Македонски научен институт, Софија, 1946</ref>. == Соработка со други политички движења == Како резултат на одржаниот конгрес не само што дошло до релативно потесно сплотување на прогресивните струења во револуционерното движење, туку биле создадени и претпоставки за соработка со младотурците и со други политички движења во Македонија што би пројавиле за тоа интерес. Овој момнет посебно го потврдува изработувањето и потпишувањето на таканаречената „Неврокопска програма“ во јули 1908 година помеѓу Комитетот на младотурците, Револуцинерниот комитет на Организацијата и грчкиот комитет во Неврокоп. == Трансформација на МОРО == Во август 1908 година новата организација упатила манифест до сите народности во османската империја. Во него се изнесени програмските цели за кои МОРО ќе се бори во условите на Младотурскиот режим. По ова МОРО презела чекори за трансформирање во легална политичка партија која е наречена [[Народна федеративна партија]], која во 1910г. како и други партии е забранета од страна на младотурскиот режим. == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Историја на македонскиот народ том ||| издание на ИНИ 2003&nbsp;г. Скопје. * Историја на македонскиот народм изданија 1972 и 1988&nbsp;г. Скопје. * Спомени од Јане Сандански * Спомени од Ѓорче Петров {{Конгреси на МРО}} [[Категорија:Конгреси на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Банско (град)]] [[Категорија:Македонија во 1908 година]] [[Категорија:Историја на Пиринска Македонија]] 55o69zhvlm0v83hv2gyff9dzed8o402 5604981 5604973 2026-08-04T12:51:26Z نوفاك اتشمان 11549 + 5604981 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Deliradev.jpg|алт=Павел Делирадев, Јане Сандански и Тодор Паница во Банско, 1908 година|мини|Павел Делирадев, Јане Сандански и Тодор Паница во Банско, 1908 година]] '''Мајскиот конгрес''' е конгрес на [[Радикална-реформска струја|Реформско-демократското крило]] на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] и е одржан во текот на [[мај]] [[1908]] година во [[Банско (град)|Банско]]. == Состојби во организацијата == Развојот на македонското националнореволуционерно движење по [[Илинденското востание]] се одликува со натамошна поларизација и на крајот со расцеп на силите во него. Тоа е време во кое вооружените пропаганди на соседните држави на Македонија се во постојан развој, а нивните резултати се крајно тешки за македонскиот народ. Во исто време тоа е период во кој револуционерната организација трпи тешки загуби на кадрите. Под ударите на потерите паѓаат: [[Никола Карев]], [[Даме Груев]], [[Христо Узунов]], [[Ѓорѓи Сугарев]] и други истакнати револуционери. Македонското национално ослободително движење на чие чело стоело раководството на Серскиот револуционерен округ по [[Рилски конгрес|Рилскиот конгрес]] и уште повеќе по расцепот повела курс кон потполно вообличување на националната физиономија на македонското револуционерно движење кон негово прилагодување кон современите барања. По двете објавени писма по повод убиствата на Сарафов и Гарванов таа ги разобличува сите непријатели на македонската слобода и ја декларира својата готовност со сите средства да ја брани Организацијата од секакви посегнувања. == Одржување на конгресот == Во втората половина на мај 1908 година, во [[Банско (град)|Банско]], а потоа во [[Пирин]] во месноста ''Ечмиште'' се одржал Мајскиот конгрес, познат и како ''Ечмишки советувања''. Работата на Конгресот траела десет дена, а на него присуствувале истакнати претставници на [[Радикална-реформска струја|реформската струја]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Меѓу нив биле: [[Христо Чернопеев]], [[Павел Делирадев]], [[Мишо Шкартов]], Г. Огњанов, Санадански, [[Александар Бујнов]], [[Чудомир Кантарџиев]], [[Георги Скрижовски]] и др. Во текот на Конгресот, Јане се осврнал на сите проблеми пред кои било исправено македонското револуционерно движење. Во стремежот да се објаснат позициите на двете групации, да се откријат причините за судирот, да се расветли неуспехот за зачувување на целоста на движењето за кое Јане ги обвинил [[Борис Сарафов|Сарафов]], [[Христо Матов|Матов]] и [[Иван Гарванов|Гарванов]] како и сите оние што ги поддржувале, во своето излагање Јане направил ретроспективен осврт на развојот на Внатрешната организација <ref name="IvanKatar" />. Задржувајќи се на проблемите за соработка со другите струења и групи во револуционерното движење, Јане истакнал дека Серчани се подготвени за соработка и борба за преовладување на постојните неседоразбирања и за воспоставување на единство. Меѓутоа, кога ја истакнал таа подготвеност, Јане јасно нагласил дека Серчани не се за соработка по секоја цена. За нив таквата соработка можела да се воспостави само врз принципите на независност на организацијата и бескомпромисната борба против надворешните влијанија. На Конгресот бил формулирана јасна политика кон Бугарија и нејзиното мешање во внатрешните работи на целото макеоднско револуционерно движење. Конгресот заклучил: {{Цитат|'''''Како силно заинтересирана по своите длабоки економски и политички цели при решавањето на македонското прашање, Бугарија прва започнала со исползување на ослободителното дело за своите државнички и династички интереси. На тој начин таа уште од самиот почеток ја компромитира независноста на Организацијата и го предизвикува вооружениот курс на туѓите пропаганди, од што земјата се претвори во арена на постојани пустошења. За да ја намали важноста на револуцонерната Организација и да ја оттргне од нејзиниот природен развој, Бугарија ги употребува сите средства да сее раздор меѓу дејателите на внатрешноста, стремејќи се со тоа да ја претвори во свое орудие... Ценејќи ја високо својата независност, Организацијата се објавува најкатегорично против таа политика на Бугарија, третирајќи ги нејзините орудија, подеднакво со орудијата на другите пропаганди''''' <ref name="IvanKatar">Иван Катарџиев, Борба до победа, том еден, Пирин се буди и буни, Мисла, 1983</ref>}} Крајно недовреливи кон надворешните сојузници и окупирани со секојдневните практични проблеми на борбата, реформистите имале потреба од изградувае на политика за кардиналното прашање, ослободувањето на Македонија и нејзините идни односи со соседните држави. Отука, на Конгресот било поставено прашањето за Балканска федерација. Делегатите сметале дека само во рамките на една федерација може да се решат сите проблеми на Балканот, а истовремно ќе дојде до економско и културно издигање на балканските народи. Тие во Федерацијата гледале лек за лекување на сите болести на Балканот и зато заклучиле дека ''тоа обединување на балканските народи ќе се реши на лесен начин без секакви потреси'' <ref name="IvanKatar" />, а во тоа Македонија ќе послужи како главен јазол за балканското сојузување. Од јаболко на раздор таа ќе стане примирител на закараните нации <ref name="IvanKatar" />. По прашањето на организациски план, било решено да се формира нова организација под името [[Македоно-одринска револуционерна организација]] и распуштање на [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]]. Идејата за ''Балканска федерација'' и новата организација, по два-три месеца станале основа за формирање на легалната [[Народна федеративна партија]] <ref>Павел Делирадев, Јане Сандански, Македонски научен институт, Софија, 1946</ref>. == Соработка со други политички движења == Како резултат на одржаниот конгрес не само што дошло до релативно потесно сплотување на прогресивните струења во револуционерното движење, туку биле создадени и претпоставки за соработка со младотурците и со други политички движења во Македонија што би пројавиле за тоа интерес. Овој момнет посебно го потврдува изработувањето и потпишувањето на таканаречената „Неврокопска програма“ во јули 1908 година помеѓу Комитетот на младотурците, Револуцинерниот комитет на Организацијата и грчкиот комитет во Неврокоп. == Трансформација на МОРО == Во август 1908 година новата организација упатила манифест до сите народности во [[Отоманско Царство|Османската Империја]]. Во него се изнесени програмските цели за кои МОРО ќе се бори во условите на Младотурскиот режим. По ова МОРО презела чекори за трансформирање во легална политичка партија која е наречена [[Народна федеративна партија]], која во 1910 г. како и други партии е забранета од страна на младотурскиот режим. == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Историја на македонскиот народ том ||| издание на ИНИ 2003&nbsp;г. Скопје. * Историја на македонскиот народм изданија 1972 и 1988&nbsp;г. Скопје. * Спомени од Јане Сандански * Спомени од Ѓорче Петров {{Конгреси на МРО}} [[Категорија:Конгреси на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Банско (град)]] [[Категорија:Македонија во 1908 година]] [[Категорија:Историја на Пиринска Македонија]] 0cql8ta8n9hpts7y1vy4yq0t68kd47u 5604987 5604981 2026-08-04T12:58:05Z نوفاك اتشمان 11549 + 5604987 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Deliradev.jpg|алт=Павел Делирадев, Јане Сандански и Тодор Паница во Банско, 1908 година|мини|Павел Делирадев, Јане Сандански и Тодор Паница во Банско, 1908 година]] '''Мајскиот конгрес''' е конгрес на [[Радикална-реформска струја|Реформско-демократското крило]] на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] и е одржан во текот на [[мај]] [[1908]] година во [[Банско (град)|Банско]]. == Состојби во организацијата == Развојот на македонското националнореволуционерно движење по [[Илинденско востание|Илинденското востание]] се одликува со натамошна поларизација и на крајот со расцеп на силите во него. Тоа е време во кое вооружените пропаганди на соседните држави на Македонија се во постојан развој, а нивните резултати се крајно тешки за македонскиот народ. Во исто време тоа е период во кој револуционерната организација трпи тешки загуби на кадрите. Под ударите на потерите паѓаат: [[Никола Карев]], [[Даме Груев]], [[Христо Узунов]], [[Ѓорѓи Сугарев]] и други истакнати револуционери. Македонското национално ослободително движење на чие чело стоело раководството на Серскиот револуционерен округ по [[Рилски конгрес|Рилскиот конгрес]] и уште повеќе по расцепот повела курс кон потполно вообличување на националната физиономија на македонското револуционерно движење кон негово прилагодување кон современите барања. По двете објавени писма по повод убиствата на Сарафов и Гарванов таа ги разобличува сите непријатели на македонската слобода и ја декларира својата готовност со сите средства да ја брани Организацијата од секакви посегнувања. == Одржување на конгресот == Во втората половина на мај 1908 година, во [[Банско (град)|Банско]], а потоа во [[Пирин]] во месноста ''Ечмиште'' се одржал Мајскиот конгрес, познат и како ''Ечмишки советувања''. Работата на Конгресот траела десет дена, а на него присуствувале истакнати претставници на [[Радикална-реформска струја|реформската струја]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Меѓу нив биле: [[Христо Чернопеев]], [[Павел Делирадев]], [[Мишо Шкартов]], Г. Огњанов, Санадански, [[Александар Бујнов]], [[Чудомир Кантарџиев]], [[Георги Скрижовски]] и др. Во текот на Конгресот, Јане се осврнал на сите проблеми пред кои било исправено македонското револуционерно движење. Во стремежот да се објаснат позициите на двете групации, да се откријат причините за судирот, да се расветли неуспехот за зачувување на целоста на движењето за кое Јане ги обвинил [[Борис Сарафов|Сарафов]], [[Христо Матов|Матов]] и [[Иван Гарванов|Гарванов]] како и сите оние што ги поддржувале, во своето излагање Јане направил ретроспективен осврт на развојот на Внатрешната организација <ref name="IvanKatar" />. Задржувајќи се на проблемите за соработка со другите струења и групи во револуционерното движење, Јане истакнал дека Серчани се подготвени за соработка и борба за преовладување на постојните неседоразбирања и за воспоставување на единство. Меѓутоа, кога ја истакнал таа подготвеност, Јане јасно нагласил дека Серчани не се за соработка по секоја цена. За нив таквата соработка можела да се воспостави само врз принципите на независност на организацијата и бескомпромисната борба против надворешните влијанија. На Конгресот бил формулирана јасна политика кон Бугарија и нејзиното мешање во внатрешните работи на целото макеоднско револуционерно движење. Конгресот заклучил: {{Цитат|'''''Како силно заинтересирана по своите длабоки економски и политички цели при решавањето на македонското прашање, Бугарија прва започнала со исползување на ослободителното дело за своите државнички и династички интереси. На тој начин таа уште од самиот почеток ја компромитира независноста на Организацијата и го предизвикува вооружениот курс на туѓите пропаганди, од што земјата се претвори во арена на постојани пустошења. За да ја намали важноста на револуцонерната Организација и да ја оттргне од нејзиниот природен развој, Бугарија ги употребува сите средства да сее раздор меѓу дејателите на внатрешноста, стремејќи се со тоа да ја претвори во свое орудие... Ценејќи ја високо својата независност, Организацијата се објавува најкатегорично против таа политика на Бугарија, третирајќи ги нејзините орудија, подеднакво со орудијата на другите пропаганди''''' <ref name="IvanKatar">Иван Катарџиев, Борба до победа, том еден, Пирин се буди и буни, Мисла, 1983</ref>}} Крајно недовреливи кон надворешните сојузници и окупирани со секојдневните практични проблеми на борбата, реформистите имале потреба од изградувае на политика за кардиналното прашање, ослободувањето на Македонија и нејзините идни односи со соседните држави. Отука, на Конгресот било поставено прашањето за Балканска федерација. Делегатите сметале дека само во рамките на една федерација може да се решат сите проблеми на Балканот, а истовремно ќе дојде до економско и културно издигање на балканските народи. Тие во Федерацијата гледале лек за лекување на сите болести на Балканот и зато заклучиле дека ''тоа обединување на балканските народи ќе се реши на лесен начин без секакви потреси'' <ref name="IvanKatar" />, а во тоа Македонија ќе послужи како главен јазол за балканското сојузување. Од јаболко на раздор таа ќе стане примирител на закараните нации <ref name="IvanKatar" />. По прашањето на организациски план, било решено да се формира нова организација под името [[Македоно-одринска револуционерна организација]] и распуштање на [[Четнички институт на ТМОРО|четничкиот институт]]. Идејата за ''Балканска федерација'' и новата организација, по два-три месеца станале основа за формирање на легалната [[Народна федеративна партија]] <ref>Павел Делирадев, Јане Сандански, Македонски научен институт, Софија, 1946</ref>. == Соработка со други политички движења == Како резултат на одржаниот конгрес не само што дошло до релативно потесно сплотување на прогресивните струења во револуционерното движење, туку биле создадени и претпоставки за соработка со младотурците и со други политички движења во Македонија што би пројавиле за тоа интерес. Овој момнет посебно го потврдува изработувањето и потпишувањето на таканаречената „Неврокопска програма“ во јули 1908 година помеѓу Комитетот на младотурците, Револуцинерниот комитет на Организацијата и грчкиот комитет во Неврокоп. == Трансформација на МОРО == Во август 1908 година новата организација упатила манифест до сите народности во [[Отоманско Царство|Османската Империја]]. Во него се изнесени програмските цели за кои МОРО ќе се бори во условите на Младотурскиот режим. По ова МОРО презела чекори за трансформирање во легална политичка партија која е наречена [[Народна федеративна партија]], која во 1910 г. како и други партии е забранета од страна на младотурскиот режим. == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Историја на македонскиот народ том ||| издание на ИНИ 2003&nbsp;г. Скопје. * Историја на македонскиот народм изданија 1972 и 1988&nbsp;г. Скопје. * Спомени од Јане Сандански * Спомени од Ѓорче Петров {{Конгреси на МРО}} [[Категорија:Конгреси на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Банско (град)]] [[Категорија:Македонија во 1908 година]] [[Категорија:Историја на Пиринска Македонија]] 06vcsn6hf32gji20vyii1urpjgff2p3 0 264574 5604971 5604181 2026-08-04T12:26:18Z نوفاك اتشمان 11549 + 5604971 wikitext text/x-wiki '''Конгрес на Петрова Нива''' — конгрес на [[Одрински револуционерен округ|Одринскиот револуционрен округ]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], заседавал на [[28 јуни|28]] и [[29 јуни]] [[1903]] година. == Делегати == На конгресот во месноста Петрова Нива, близу до [[Мало Трново]], присуствувале околу 300 души делегати и гости: војводи, четници, легални дејци и други. Конгресот со својата работа започнала на [[28 јуни]] под претседателство на [[Васил Пасков]]. [[Податотека:BASA-1949K-1-39-1.JPG|лево|мини|150п|Четата на [[Лазо Лазов]] кај селото [[Росеново (Бургасско)|Герге Бунар]] на пат за конгресот]] [[Податотека:Petrova niva 1.JPG|лево|мини|150п|Спомен плоча за конгресот]] За потпретседател бил избран [[Велко Думев]], а за секретари: [[Христо Силјанов]] и [[Атанас Разбојников]]. Општо присуствувале 47 делегати од кој најголемиот дел биле од Малотрновската околија. Голем дел од одринските реони и околии немале свои претставници, а областа западно од [[Марица]] имала само еден делегат - [[Христо Караманџуков]] од Ахчелебиската околија <ref name="Кара">''[http://www.promacedonia.org/hk/hk_11.htm Караманджуков, Христо. Родопа през Илинденско-Преображенското въстание, Издателство на ОФ, София, 1986, стр. 69 - 71.]''</ref>. == Решенија == На овој окружен конгрес било разгледано прашањето за кревање на востанието. По оваа прашање се судриле две групи, една која била за востание, а другата била против кревање на востание во овој момент, но по дискусиите на сите им било јасно дека [[Македонска револуционерна организација|Внатрешната организација]] веќе неповратно се одлучила за востание и затоа на делегатите не им останало ништо друго освен да го потврдат само решение. Решението за востанието било потврдено откако бил разгледани проблемите како недостатокот на оружје и различноста во подготвеноста на оделните околиски револуционерни комитети. Конгресот ја завршил својата работа на [[29 јуни]] откако било забележано доаѓањето на турски аскер <ref name="Кара" />. == Наводи == {{наводи}} {{Илинденско востание}} {{Конгреси на МРО}} [[Категорија:Конгреси на Македонската револуционерна организација|Петрова Нива]] [[Категорија:Мало Трново]] [[Категорија:1903]] nle1j4rlfnl4wux0i4dvu3gbsbmhxm7 5605029 5604971 2026-08-04T15:30:48Z نوفاك اتشمان 11549 додадена [[Категорија:Одрински револуционерен округ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605029 wikitext text/x-wiki '''Конгрес на Петрова Нива''' — конгрес на [[Одрински револуционерен округ|Одринскиот револуционрен округ]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], заседавал на [[28 јуни|28]] и [[29 јуни]] [[1903]] година. == Делегати == На конгресот во месноста Петрова Нива, близу до [[Мало Трново]], присуствувале околу 300 души делегати и гости: војводи, четници, легални дејци и други. Конгресот со својата работа започнала на [[28 јуни]] под претседателство на [[Васил Пасков]]. [[Податотека:BASA-1949K-1-39-1.JPG|лево|мини|150п|Четата на [[Лазо Лазов]] кај селото [[Росеново (Бургасско)|Герге Бунар]] на пат за конгресот]] [[Податотека:Petrova niva 1.JPG|лево|мини|150п|Спомен плоча за конгресот]] За потпретседател бил избран [[Велко Думев]], а за секретари: [[Христо Силјанов]] и [[Атанас Разбојников]]. Општо присуствувале 47 делегати од кој најголемиот дел биле од Малотрновската околија. Голем дел од одринските реони и околии немале свои претставници, а областа западно од [[Марица]] имала само еден делегат - [[Христо Караманџуков]] од Ахчелебиската околија <ref name="Кара">''[http://www.promacedonia.org/hk/hk_11.htm Караманджуков, Христо. Родопа през Илинденско-Преображенското въстание, Издателство на ОФ, София, 1986, стр. 69 - 71.]''</ref>. == Решенија == На овој окружен конгрес било разгледано прашањето за кревање на востанието. По оваа прашање се судриле две групи, една која била за востание, а другата била против кревање на востание во овој момент, но по дискусиите на сите им било јасно дека [[Македонска револуционерна организација|Внатрешната организација]] веќе неповратно се одлучила за востание и затоа на делегатите не им останало ништо друго освен да го потврдат само решение. Решението за востанието било потврдено откако бил разгледани проблемите како недостатокот на оружје и различноста во подготвеноста на оделните околиски револуционерни комитети. Конгресот ја завршил својата работа на [[29 јуни]] откако било забележано доаѓањето на турски аскер <ref name="Кара" />. == Наводи == {{наводи}} {{Илинденско востание}} {{Конгреси на МРО}} [[Категорија:Конгреси на Македонската револуционерна организација|Петрова Нива]] [[Категорија:Мало Трново]] [[Категорија:1903]] [[Категорија:Одрински револуционерен округ]] lryj05w5flkrrd99v3wkhuj8e3aqxt5 14 284572 5605039 1248673 2026-08-04T16:11:11Z نوفاك اتشمان 11549 додадена [[Категорија:Отоманска Битола]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605039 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Револуционерни окрузи на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Отоманска Битола]] etyspih9ux1ru8zlef6odf3uovoqg80 0 341933 5605086 5602930 2026-08-04T20:33:29Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:National_reptile_of_Pakistan.jpg|National_reptile_of_Pakistan.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Yann|Yann]] поради: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]. 5605086 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Crocodylus'' | image = | imagE_width = 250px | image_caption = ''[[Crocodylus palustris]]'' | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Влекачи]] | ordo = [[Крокодиловидни]] | familia = [[Крокодили]] | genus = '''Крокодили''' | genus_authority = [[Јосиф Николај Лауренти|Laurenti]], 1768 }} Родот на '''крокодилите''' ({{науч|Crocodylus}}) се еден од трите рода од фамилијата [[Крокодили]]. Во овој род има 12 вида: * Род ''Crocodylus'' ** ''[[Crocodylus acutus]]'', [[Американски крокодил]] ** ''[[Crocodylus cataphractus]]'', [[Африкански крокодил]] (според најновите истражувања на [[ДНК]] и морфологијата, се смета дека овој вид можеби спаѓа во свој сопствен род ''[[Mecistops]]'')<ref>{{en}} McAliley, Willis, Ray, White, Brochu & Densmore (2006). ''Are crocodiles really monophyletic?—Evidence for subdivisions from sequence and morphological data.'' Molecular Phylogenetics and Evolution 39:16-32.</ref> ** ''[[Crocodylus intermedius]]'', [[Ориночки крокодил]] ** ''[[Crocodylus johnsoni]]'', [[Слатководен крокодил]] ** ''[[Crocodylus mindorensis]]'', [[Филипински крокодил]] ** ''[[Crocodylus moreletii]]'', [[Мексикански крокодил]] ** ''[[Crocodylus niloticus]]'', [[Нилски крокодил]] (подвидот кој живее на [[Мадагаскар]] се нарекува и [[Црн крокодил]]) ** ''[[Crocodylus novaeguineae]]'', [[Новогвинејски крокодил]] ** ''[[Crocodylus palustris]]'', [[Индиски крокодил]] ** ''[[Crocodylus porosus]]'', [[Морски крокодил]] ** ''[[Crocodylus rhombifer]]'', [[Кубански крокодил]] ** ''[[Crocodylus siamensis]]'', [[Сијамски крокодил]] == Наводи == {{reflist}} {{Крокодил}} {{Ризница-врска|Crocodylus}} [[Категорија:Крокодили]] h1d34up7u5lexjj2xi2y7ewrotubilz 0 606905 5605306 5434789 2026-08-05T06:52:45Z Bjankuloski06 332 /* Области каде што живеат етнички Албанци */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605306 wikitext text/x-wiki [[Слика:Presence of Albanians in "Greater Albania".png|мини|200п|десно|Присуство на Албанците (виолетова боја) на подрачјата во т.н. „Голема Албанија“]] [[Податотека:Avstrija za Golema Albanija, 1911.pdf|мини|Австрија е готова да и признае автономија на Албанија, доколку се спогоди со Бугарија за Голема Албанија, на сметка на намалување на Србија (пиротскиот крај). (26 јули 1911)]] '''Голема Албанија''' — политички концепт кој има за цел да ги обедини сите етнички [[Албанци]] и територии каде што тие живеат, или наводно некогаш живееле, во еден ентитет. Може да се каже дека делумно признатата независност на Косово е една од фазите на овој проект, кој Албанците главно го нарекуваат „Етничка Албанија“ (-{Shqipëria e Madhe}-). Заедно со постоечката [[Албанија]], терминот ги опфаќа териториите на соседните држави, вклучувајќи го [[Косово]], [[Прешевска Долина|Прешевската долина]], териториите во јужна [[Црна Гора]] наречени Малесија, северозападна [[Грција]] (грчките регионални области Теспротија и Превеза, наречени од Албанците како Чемерија), и дел од западна [[Македонија]]. Обединувањето на поголема површина во една територија под албанска власт беше теоретски покрената од Призренската лига, организација во XIX век која имаше за цел да ги обедини Албанските населени подрачја (и други региони) во еден автономен албански вилает во склоп на Отоманското Царство. Но сепак, концептот на голема Албанија во границите од 1913, беше единствено имплементиран [[де факто]] и [[де јуре]] под италијанска и нацистичко германска окупација на Балканот во текот на Втората светска војна. Во некои територии на Балканот населени со Албанци, беа формирани вооружени сили во текот на 90-тите. Тоа беше Ослободителната војска на Косово (ОВК) која се бореше против Југословенските сили во [[Косовската војна]], Косовскиот заштитен корпус, [[Ослободителна војска на Прешево, Медвеѓа и Бујановац|ОВПМБ]] која делубаше во Прешевската долина, [[ОНА]] во Македонија, и АНА. Во [[САД]] постои големо [[лоби]] кои ја промовираат идејата за Голема Албанија. Лобито го формирал поранешниот американски конгресмен [[Џозеф Диогарди]], кој е етнички Албанец.<ref name="AACL">{{Наведена мрежна страница |url=http://aacl.com/about.shtml2.htm |title=Американско-албанското лоби за Голема Албанија |accessdate=2010-10-07 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228222751/http://aacl.com/about.shtml2.htm |url-status=dead }}</ref> ==Име== *'''Етничка Албанија''' е термин користен првенствено од албанските националисти да ги обележат териториите утврдени како традиционална татковина на Албанците.<ref name="Bogdani230">{{Наведена книга |title=Albania and the European Union: the tumultuous journey towards integration |last=Bogdani |first=Mirela |authorlink= |author2=John Loughlin |year=2007 |publisher=IB Taurus |location= |isbn= |page=230 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=32Wu8H7t8MwC&pg=PA230&dq=ethnic+albania&cd=4#v=onepage&q=ethnic%20albania&f=false |accessdate=2010-05-28}}</ref> Друг термин користен од Албанците, е "Албанско национално обединување" ({{langx|sq|Ribashkimi kombëtar shqiptar}}).<ref>{{наведени вести|title=Alternativat e ribashkimit kombëtar të shqiptarëve dhe të Shqipërisë Etnike..!|url=http://gazetaditore.com/2012/12/10/alternativat-e-ribashkimit-kombetar-te-shqiptareve-dhe-te-shqiperise-etnike/|accessdate=1 January 2013|newspaper=Gazeta Ditore|date=10 December 2012|language=sq|archive-date=2013-01-24|archive-url=https://archive.today/20130124112221/http://gazetaditore.com/2012/12/10/alternativat-e-ribashkimit-kombetar-te-shqiptareve-dhe-te-shqiperise-etnike/|url-status=dead}}</ref> Албанците исто така го користат и терминот "Shqiperia Natyrale", или "природна Албанија". *'''Голема Албанија''' е термин користен главно од западните научници, политичари, итн. == Области каде што живеат етнички Албанци == [[Податотека:Map of Albania during WWII.png|мини|десно|200п|Фашистичка т.н. Голема Албанија]] *{{ГРЧ}} **Јужен [[Епир]] или Чемерија. Грција има строги правила за етничката припадност и цел на асимилација, тако да е многу тешко да се утврди точниот број на албанското малцинство. *{{МАК}} **Западниот дел на државата, (Полог или областа околу [[Тетово]], [[Гостивар]], [[Дебар]] и [[Струга]] *{{СРБ}} **[[Косово и Метохија]] **Прешевската долина во јужна [[Србија]]: општините [[Прешево]], [[Бујановац]] и дел на [[Медвеѓа]]. **Српскиот дел од Санџак, историски познат како Новопазарски Санџак **Топличкиот округ *{{ЦГ}} **Јужните и источните делови на [[Црна Гора]] со градовите [[Улцињ]], [[Подгорица]] и деловите на општините [[Плав]] и [[Рожаје]]. == Фашистичка Голема Албанија == Помеѓу [[1941]] и [[1945]] година, во текот на [[Фашизам|фашистичката]] окупација, [[Италија]] го [[Анексија|анектираше]] најголемиот дел на Косово и Метохија, западните делови на [[Република Македонија|Македонија]] и источните делови на [[Црна Гора]] и ги приклучила во таканаречената Голема Албанија, која беше италијански протекторат,со кралски указ од 12 август 1941 година. Од Албанаците се формирани единици како помошна полиција. Во градовите по 20-30, а во селата по 10-15 луѓе. Во поголемите места се италијанските квестури со 30-40 полицајци. Од Албанците Италијанците и Германците се формираат албански квислиншки формации: [[Бали Комбетар]], дивизија СС Скандербег и Реджимент Косово. == По Втората светска војна == === Косово и Метохија === {{главна|Ослободителна војска на Косово|Косовска војна|}} [[Косово]] ден денес има Албанско мнозинство, кое е пресметано дека е околу 92%. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|last=CIA|accessdate=27 July 2010|title=The World Factbook|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|url-status=dead}}</ref> === Прешево, Медвеѓа и Бујановац === {{главна|Ослободителна војска на Прешево, Медвеѓа и Бујановац}} === Македонија === {{главна|Воен конфликт во Македонија, 2001}} === Моментален статус === Неодамнешната независност на Косово би можела да се толкув како успех за создавањето на Голема Албанија (ако оваа територија би била приклучена кон Албанија или федерализирана во државата), иако ООН јасно кажа дека ако Косово стане независно, приклучување кон друга држава нема да биде можно. Во анкета направена од Програмата за развој при Обединетите Нации УНДП, и објавена во март 2007 година, само 2.5% од Албанците во Косово мислат дека унификација со Албанија би било најдобро решение за Косово. 96% од испитаниците сакаа Косово да биде независно во своите денешни граници.<ref>UNDP: Early Warning Report. March 2007, p. 16 ([http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/EWR15FinalENG.pdf Online text)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150518102355/http://www.kosovo.undp.org/repository/docs/EWR15FinalENG.pdf |date=2015-05-18 }}</ref> ==Политичко користење на концептот== Албанското прашање на Балканскиот Полуостров е делумно последица од одлуките направени од западните сили касно во 19. и рано во 20. век. Сан Стефанскиот и Берлинскиот конгрес му дадоа албански населени подрачја на другите држави, што предизвика реакција да се формира Призренската лига.<ref>Jelavich, p.361</ref> Има една теорија дека [[Велика Британија]], [[Франција]], [[Германија]], и [[Австроунгарија]] сакаа да држат рамнотежа во Европа касно во XIX век. Степенот до кој различните групи работат кон, и што преземаат за да воспостават Голема Албанија е оспорен. Нема докази дека нешто повеќе од неколку непретставителни екстремистички групи работат кон овој концепт; мнозинството од Албанците сакаат да живеат во мир со нивните соседи. Но сепак, тие сакаат човековите права на албанското население во [[Република Македонија]], [[Србија]] и во [[Грција]] да бидат почитувани. Одличен пример е нивната пријателска врска со [[Црна Гора]] и поддршка кон интегрирање на [[Албанците во Република Македонија]] — каде Албанците имаат свои претставници во Македонската влада, државниот парламент, локалната власт и бизнис секторот и нема докази за систематска дискриминација на етничка и религиозна основа против албанското (или било кое друго) население во државата. Во 2000, тогашната американска државна секретарка [[Медлин Олбрајт]] рече дека меѓународната заедница нема да толерира каков било напор за формирање на Голема Албанија<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/648630.stm | work=BBC News | title=Albright warns Albania against expansion | date=19 February 2000}}</ref> Во 2004, беше формирано движењето "Самоопределување" во [[Косово]], како движење кое се противи на надворешно мешање во државата и работи за сувереност изведена од луѓето, како дел од правото на самоопределување. Движењето "Самоопределување" доби 12.66% гласови во гласачкиот процес во декември 2010, и е едно од движењата кое се залага да се формира референдум за унија со [[Албанија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Lëvizja Vetëvendosje|url=http://vetevendosje.org/repository/docs/Programme_Politique_Version_Courte.pdf|publisher=Lëvizja Vetëvendosje|accessdate=1 January 2013|archive-date=2013-02-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6EWUqT29J?url=http://vetevendosje.org/repository/docs/Programme_Politique_Version_Courte.pdf|url-status=dead}}</ref> Во 2012, националистичката Црвено-црната алијанса ({{langx|sq|Aleanca Kuq e Zi}}) беше формирана како политичка партија во Албанија, која има за цел да ги обедини сите [[Албанци]] во една земја.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Aleanca Kuq e Zi|url=http://www.aleancakuqezi.al/|accessdate=1 January 2013|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017163330/http://www.aleancakuqezi.al/|url-status=dead}}</ref> Тие предизвикаа серија инциденти каде што страдаше етничкото македонско население од [[Пустец]] и [[Голо Брдо]] во [[Албанија]]. Таа екстремна националистичка партија беше виновна за фрлањето на јајца кон автомобилот на македонскиот премиер [[Никола Груевски]], при неговата посета во Албанија за време на празнувањето 100 години Албанска државност. Во 2012, како дел од прославата од Стогодишнината од Албанската независност, премиерот [[Сали Бериша]] зборуваше за "Албански земји" кои се простираат од [[Превеза]] во [[Грција]], до [[Прешево]] во [[Србија]], и од македонскиот главен град [[Скопје]], до црногорскиот [[Подгорица]], налутувајќи ги Албанските соседи. Коментарите беа исто така испишани на ѕид кој е претставен во музејот во [[Влора]], каде што независноста на државата беше прогласена во 1912.<ref>''Albania celebrates 100 years of independence, yet angers half its neighbors'' Associated Press, November 28,2012.[http://www.washingtonpost.com/world/europe/albania-celebrates-100-years-of-independence-yet-angers-half-its-neighbors/2012/11/28/a17de6d4-398a-11e2-9258-ac7c78d5c680_print.html]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> И поранешниот премиер на Албанија, [[Пандели Мајко]], во интервју за една тиранска телевизија рече дека "Голема Албанија е неповратен процес".<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mkd.mk/81292/kolumni/teski-albanski-provokacii-risto-nikovski |title=''Колумна: Ристо Никовски |accessdate=2013-01-13 |archive-date=2013-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207004132/http://www.mkd.mk/81292/kolumni/teski-albanski-provokacii-risto-nikovski/ |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи|2}} [[Категорија:Албански национализам]] [[Категорија:Иредентизам]] [[Категорија:Македонско-албански односи]] [[Категорија:Политика на Албанија]] [[Категорија:Албански сепаратизам]] [[Категорија:Албанско-косовски односи]] qe65zg8qpahs32luuxckmnit8134v37 0 703799 5604972 5603803 2026-08-04T12:26:25Z Kiril Simeonovski 3243 5604972 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Плоче Литотелми | iucn_category = Ia | photo = Воздушен поглед на Плоче Литотелми 3.jpg | photo_caption = Воздушен поглед на Плоче Литотелми | map = | relief = 1 | map_caption = | map_width = | location = во близина на [[Страцин]], [[Македонија]] | nearest_city = [[Кратово]] | coordinates = {{Coord|42|09|20|N|22|01|28|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | established = {{start date|2003}} | area = 0,23 км<sup>2</sup> }} '''Плоче Литотелми''' или само '''Плочи''' — природен резерват сместен во североисточниот дел на [[Македонија]]. == Етимологија == Наоѓалиштето името го добило поради карпестите блокови во вид на зарамнети плочи и грамади од мек туф, како и од природните вдлабнатини со посебни облици и големини, во науката познати како [[литотелми]], коишто настанале под дејство на атмосферски промени.<ref name="дома">„[https://doma.edu.mk/foto-prikazna/ploche-litotelmi-zaboraven-strog-priroden-rezervat/ Плоче Литотелми – заборавен строг природен резерват]“. ''Дома''. 6 февруари 2024.</ref> == Географија и местоположба == Резерватот е сместен на југозападните падини на планината [[Герман (планина)|Герман]], во областа [[Средорек (област)|Средорек]], на западниот раб на [[Славишко Поле|Славишкото Поле]], на ридот Меѓак, на надморска височина од 400 до 1.000 метри. Од селото [[Страцин]] е оддалечен два километра.<ref name="дома"/> Резерватот зафаќа површина од 23,2 ха, на којашто во камени блокови во вид на зарамнети плочи со текот на времето се создале поголем број вдлабнатини (литотелми) кои повремено се исполнети со вода и во кои се развива посебна флора и фауна. Теренот на којшто се наоѓа резерватот претставува посебна тектонска целина којашто се издвојува како ефузивна целина и како дел од [[Вулканизам во Македонија#Кратовско-злетовска вулканска област|Кратовско-злетовската вулканска област]]. Во резерватот постојат голем број литотелми со просечен пречник од 20-60 цм и длабочина од 10-40 цм. Дното на литотелмите е покриено со [[детрит]] од трули лисја, [[трева]] и [[мов]].<ref name="дома"/> Литотелмите исполнуваат со вода рано напролет како последица на топењето на снегот и на пролетните дождови. Во овие минијатурни слатководни екосистеми се развива единствена водна фауна. Организмите коишто се развиваат во литотелмите се наречени [[телматобионти]] затоа што се прилагодени за живот во екстремни услови, успевајќи да се развијат брзо и за многу краток временски период да обезбедат потомство во облик на резистентни (латентни) јајца. Литотелмите како посебни природни живеалишта и водната фауна којашто се развива во нив се изразито чувствителни и на најмали промени во животната средина. Поради тоа, Европската Директива за живеалишта овој тип на биотопи го вклучува на листата на „Приоритетни природни живеалишта“.<ref name="дома"/> == Флора и фауна == Најзначаен вид во Плоче Литотелми е реликтниот вид на [[вилинско ракче]] (науч. ''Tanymastix stagnalis''),<ref>{{Наведено списание |author=Swetozar Petkovski |year=1995 |department=On the presence of the genus ''Tanymastix'' Simon, 1886 (Crustacea: Anostraca) in Macedonia |journal=Hydrobiologia |volume=298 |issue=1–3 |pages=307–313 |doi=10.1007/BF00033825 |editor=D. Belk, H. J. Dumont & G. Maier |title=Studies on Large Branchiopod Biology and Aquaculture II}}</ref> којшто во Европа е под силна закана од исчезнување. Овој вид ги населува периодичните води во низините, како и локвите и глацијалните езера на планините. По правило се работи за стенотермно-ладнољубиви организми (опстојуваат само при мали температурни промени) коишто не поднесуваат високи температури. Македонската популатција на овој вид се развива во многу мали водни живеалишта коишто содржат само по неколку литри вода и во коишто нема грабливци и ривалски видови. Плоче Литотелми е единственото место на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полустров]], каде што досега е пронајдено самовилското ракче.<ref name="дома"/> Во резерватот се присутни и многу ретки безрбетни животни, а застапени се и рбетниците. Од растителниот свет, се среќаваат [[Едногодишно растение|едногодишните растенија]] коишто својот животен циклус го завршуваат кога развојните услови се поволни, а во периодот кога локвите се пресушени преживуваат во облик на семе. За подрачјето се карактеристични две растителни заедници — едната се шуми на [[даб]], [[благун]] и на [[бел габер]], а втората се шуми на дабот плоскач и на дабот цер.<ref name="дома"/> == Заштита == Природниот резерват Плоче Литотелми е прогласен за строг природен резерват на 29 октомври 2003 година.<ref>[https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/zakon-izmeni-dopolnuvanja-i-podzakonski-akti-za-zastita-na-prirodata-file-3Jf8.pdf Указ за прогласување на Законот за прогласување на локалитетот „Плоче-Литотелми за строг природен резерват]</ref> Со закон донесен од страна на [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]] на 28 октомври 2010 година, којшто е во согласност со Законот за заштита на природата, местото повторно било прогласено за строг природен резерват, што според категоризацијата на заштитени подрачја усогласена со меѓународните стандарди претставува највисок степен на заштита. Според тој закон, грижата за местото е доверена на [[Општина Кратово]], којашто во соработка со [[Министерство за животна средина и просторно планирање|Министерството за животна средина и просторно планирање]] е задолжена да се грижи за резерватот и најдоцна две години по донесување на законот да изготви план и годишна програма за управување со него. Дополнително, голем број од животинските и растителните видови коишто се застапени во резерватот се ставени на повеќе домашни и меѓународни списоци на заштита.<ref name="дома"/> == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Плоче Литотелми со околината.jpg| Податотека:Воздушен поглед на Плоче Литотелми 2.jpg| Податотека:Воздушен поглед на Плоче Литотелми.jpg| Податотека:Воздушен поглед на Плоче Литотелми 4.jpg| </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Ploče Litotelmi}} [[Категорија:Страцин]] [[Категорија:Герман (планина)]] [[Категорија:Споменици на природата на Македонија]] [[Категорија:Природни резервати во Македонија]] 79d00svjmthblwevjtk3oht616klifz 0 703951 5605004 5491803 2026-08-04T13:33:20Z Buli 2648 5605004 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language family |name=Микронезиски јазици |region=[[Микронезија]] |familycolor=Austronesian |fam2=[[Малајско-полинезиски јазици|малајско-полинезиски]] |fam3=[[океански јазици|океански]] |fam4=[[централноисточни океански јазици|централноисточни океански]] |child1=основни микронезиски |child2=науруски јазик |map=Oceanic languages.svg |mapcaption={{center|{{legend|#DC00DC|Микронезиски јазици}}}} |}} '''Микронезиските јазици''' се дел од подгрупата на [[океански јазици]] од групата на [[австронезиски јазици]]. Оваа јазична група се зборува во [[Микронезија]] и содржи 20 јазика. Овие јазици познати се во лингвистиката по тоа што немаат чисто уснени согласки, и наместо нив има палатизирани и уснено-веларни гласови. ==Јазици== [[Податотека:Oceanic languages mk.svg|thumb|400px|right|Карта на океанските јазици. Микронезиските јазици се означени со светлолилава боја.]] Во групата на микронезиски јазици спаѓаат:<ref>[http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/research.php ''Austronesian Basic Vocabulary Database,'']</ref> *[[наурски јазик]] *Основни микронезиски јазици **[[кирибатски јазик]] **микронезиски ***[[кошрајски јазик]] ***[[понапејски јазици]] ***[[маршалски јазик]] ***[[тручки јазици]] Целосниот список на јазиците според Етнолог се<ref>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=1645-16 Микронезиски јазици] на Етнолог</ref>: :'''микронезиски''' (20) ::основни микронезиски (19) :::кирибатски (1) ::::[[кирибатски јазик]] :::кошрајски (1) ::::[[кошрајски јазик]] :::маршалски (1) ::::[[маршалски јазик]] :::[[Понпејски јазици|понпејско]]-[[Тручки јазици|тручки]] (16) ::::понпејски (3) :::::[[мокилски јазик]] :::::[[пингелапски јазик]] :::::[[понпејски јазик]] ::::тручки (13) :::::[[каролински јазик]] :::::[[чучки јазик]] :::::[[маписки јазик]] :::::[[мортлочки јазик]] :::::[[намонуитски јазик]] :::::[[пафаншки јазик]] :::::[[пулуватски јазик]] :::::[[сатавалски јазик]] :::::[[сонсоролски јазик]] :::::[[танапашки јазик]] :::::[[тобиски јазик]] :::::[[улитски јазик]] :::::[[волеајски јазик]] ::наурски (1) :::[[наурски јазик]] ==Наводи== {{наводи}} == Поврзано == {{Портал|Јазик}} * [[Океански јазици]] * [[Австронезиски јазици]] * [[Микронезија]] ==Надворешни врски== * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=1645-16 Микронезиските јазици] на страницата на Ethnologue. {{Австронезиски-јазик-никулец}} [[Категорија:Микронезиски јазици|*]] o5fjswb3pbt6lxrhgyqxupxeo9s00uh 0 738924 5605012 5227410 2026-08-04T14:26:42Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5605012 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} [[Податотека:Data Networks classification by spatial scope.svg|мини|Сликовит приказ на типови компјутерски мрежи според просторниот опсег. Во растечки редослед на големината:* Наноразмерни мрежи (Nanoscale)* Мрежи на човечко тело (BAN)* Лични компјутерски мрежи (PAN)* Месни компјутерски мрежи (LAN)* Кампусни компјутерски мрежи (CAN)* Метрополитенски / градски компјутерски мрежи (MAN)* Радиопристапни мрежи (RAN)]] '''Наномрежа''' — збир на меѓусебно поврзани наномашини, односно уреди во редот на неколку стотини нанометри или неколку микрометри наjмногу, кои се во можност да изведуваат многу едноставни задачи како што се пресметки и складирање на податоци. ==Пристапи за комуникација== Класичните комуникациски парадигми треба да се ревидираат за нано пристапот. Двете главни алтернативи за комуникација во нано големина се врз основа на електромагнетна комуникација или на молекуларна комуникација. ===Електромагнетна комуникација=== Ова е дефинирано како пренос и прием на [[електромагнетно зрачење]] од компоненти врз основа на романот [[наноматеријали]].<ref>C. Rutherglen and P. J. Burke "Nano-Electromagnetics: Circuit and Electromagnetic Properties of Carbon Nanotubes," Small, 5(8), 884-906 (2009)</ref> Последните напредувања во [[јаглерод]] и [[молекуларната електроника]] ја отворија вратата за нова генерација на електронски нано компоненти како на пример [[нанобатерии]],<ref>A. E. Curtright, P. J. Bouwman, R. C. Wartane and K. E. Swider-Lyons, "Power Sources for Nanotechnology," International Journal of Nanotechnology, Vol. 1, pp. 226-239, 2004.</ref> нано системи за собирање на енергија,<ref>Z. L. Wang, "Towards Self-Powered Nanosystems: From Nanogenerators to Nanopiezotronics," Advanced Functional Materials, Vol. 18, pp. 3553-3567, 2008.</ref> нано-мемории,<ref>Bennewitz, R.; Crain, J. N.; Kirakosian, A.; Lin, J.-L.; McChesney, J. L.; Petrovykh, D. Y. & Himpsel, F. J. Atomic scale memory at a silicon surface Nanotechnology, Vol. 13, pp. 499-502, 2002.</ref> логички кола во нано големина дури и нано-антени.<ref>Peter J. Burke, Shengdong Li, Zhen Yu "Quantitative theory of nanowire and nanotube antenna performance," IEEE Transactions on Nanotechnology Vol. 5 n. 4, pp. 314-334, 2006.</ref><ref>Peter J. Burke, Chris Rutherglen, and Zhen Yu, "Carbon Nanotube Antennas," in Proc. of SPIE Int. Soc. Opt. Eng. 6328, 632806-1, 2006 .</ref> Од комуникациска перспектива, уникатните особини забележани во наноматеријалите ќе одлучуваат за одредени [[поширокопсежни]] емисии на електромагнетно зрачења, временско задоцнување на емисијата, или јачината на емитираната енергија за даден влез на енергија, меѓу другото. Засега, две главни алтернативи за електромагнетната комуникација во нано големина се концептирани. Прво, е експериментално докажано дека е можно да се прими и [[демодулира]] електромагнетен бран со помош на [[нанорадио]], односно една електромеханичка резонантна [[наноцевка од јаглерод]] која е во состојба да декодира една амплитуда или честотен модулиран бран.<ref>B. Atakan and O. Akan, "Carbon nanotube-based nanoscale ad hoc networks," IEEE Communications Magazine, Vol. 48 , n. 6, pp. 129-135, June 2010.</ref> Второ, графин засновани нано-антени се анализирани како потенцијални електромагнетни радијатори во [[Терахерц опсег]].<ref>J. M. Jornet and [[Ian F. Akyildiz]], "Graphene-based Nano-antennas for Electromagnetic Nanocommunications in the Terahertz Band," in Proc. of EUCAP 2010, Fourth European Conference on Antennas and Propagation, Barcelona, Spain, April 2010.</ref> ===Молекуларна комуникација=== Молекуларната комуникација е дефинирана како пренос и прием на информации со помош на молекули. Различните молекуларни техники на комуникација можат да се класифицираат според видот на молекуларното ширење во walkaway-заснована, засновано на протокот или дифузија-засновани комуникации. Во молекуларната комуникацијата '''walkaway-заснована''', молекулите патуваат по однапред одредени со користење на превозни супстанци, како на пример [[молекуларни мотори]].<ref>M. Moore, A. Enomoto, T. Nakano, R. Egashira, T. Suda, A. Kayasuga, H. Kojima, H. Sakakibara, and K. Oiwa, "A Design of a Molecular Communication System for Nanomachines Using Molecular Motors," in Proc. Fourth Annual IEEE Conference on Pervasive Computing and Communications and Workshops, March 2006</ref> Овој тип на молекуларна комуникација, исто така, може да се постигне со користење на [[Escherichia coli]] [[бактерии]] како [[хемотакса]].<ref>M. Gregori and [[Ian F. Akyildiz]], "A New NanoNetwork Architecture using Flagellated Bacteria and Catalytic Nanomotors," IEEE JSAC (Journal of Selected Areas in Communications), Vol. 28, No. 4, pp. 612-619, May 2010.</ref> Во молекуларната комуникација '''заснована на проток''', молекулите патуваат преку [[дифузија]] во течни медиуми чии текови и [[турбуленции]] се водени и предвидливи. [[Хормоналната]] комуникација која преку крв струи внатре во човечкото тело е пример за овој тип на пропагација. Проток заснованата пропагација исто така може да се реализира со користење на превозни субјекти чии движење можат да се ограничат по одредени патеки. Еден добар пример за овој случај е даден од страна на [[pheromone|pheromonal]] молекуларна комуникација со голем дострел.<ref>L. Parcerisa and [[Ian F. Akyildiz]], "Molecular Communication Options for Long Range Nanonetworks," Computer Networks Journal (Elsevier), Vol. 53, No. 16, pp. 2753-2766, November, 2009.</ref> Во молекуларната комуникација '''заснована на дифузија''', молекулите патуваат низ спонтана дифузија во течни медиуми. Во овој случај, молекулите можат да бидат предмет само на законите на дифузија или исто така можат да бидат погодени од непредвидена турбуленција присутна во течните медиуми. Pheromonal комуникација е кога феромоните се пуштени во течен медиум, како што е водата, е пример за дифузија-заснована архитектура. Други примери за овој вид на транспорт вклучуваат [[калциум сигналирање]] меѓу клетките, како и [[quorum sensing]] меѓу бактериите.<ref name="TechReview">"The challenge of molecular communication", Technology Review (Physics arXiv blog), June 28, 2010. [http://www.technologyreview.com/blog/arxiv/25365/] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120123121006/http://www.technologyreview.com/blog/arxiv/25365/ |date=2012-01-23 }}</ref> == Надворешни врски == * [http://www.ece.gatech.edu/research/labs/bwn/nanos/projectdescription.html Broadband Wireless Networking Laboratory at Georgia Tech - Nanonetworking Project] * [http://www.n3cat.upc.edu NaNoNetworking Center in Catalunya] * [http://www.elsevier.com/locate/nanocomnet Nano Communication Networks (Elsevier) Journal] * [http://www.nanonets.org/ International ICST Conference on Nano-Networks ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110727110213/http://www.nanonets.org/ |date=2011-07-27 }} * [http://netresearch.ics.uci.edu/mc/mediawiki/index.php/Main_Page UCI Netgroup Wiki on Molecular Communication] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101211122751/http://netresearch.ics.uci.edu/mc/mediawiki/index.php/Main_Page |date=2010-12-11 }} * [http://molecularcommunication.ca Molecular communication research at York University, Canada] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110706185543/http://molecularcommunication.ca/ |date=2011-07-06 }} ==Белешки== <references /> [[Категорија:Телекомуникации]] [[Категорија:Мрежи]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Неологизми]] 4tksiti4ku4400o2g12top3mdyb6jtd 10 739122 5605218 3445287 2026-08-05T06:12:01Z Bjankuloski06 332 5605218 wikitext text/x-wiki <div style="float:left; width:50%;"> *[[Андријевица]] *[[Бар (град)|Бар]] *[[Бијело Поље]] *[[Беране]] *[[Будва]] *[[Голубовци]] *[[Гусиње]] *[[Даниловград]] *[[Жабљак]] *[[Колашин]] *[[Котор]] *[[Мојковац]] *[[Никшиќ]] </div><div style="float:right; width:50%;"> *[[Петњица]] *[[Плав]] *[[Плужине]] *[[Пљевља]] *[[Подгорица]] *[[Рожаје]] *[[Тиват]] *[[Тузи]] *[[Улцињ]] *[[Херцег Нови]] *[[Цетиње]] *[[Шавник]] </div><br clear="all"> <noinclude>[[Категорија:Портал:Црна Гора]]</noinclude> lg58xi4ld0tywalc0xi9g1oi1h44c1s 0 742349 5605103 5407155 2026-08-04T21:43:14Z SrpskiAnonimac 64566 /* Прогресивно техно */ 5605103 wikitext text/x-wiki Терминот '''прогресив''', во [[електронска музика|електронската музика]], се однесува на разни музички [[жанр]]ови од [[1990|деведесеттите]], и е склон да се оддели од едноставноста на електронската музика, и со таквото потекло, да произлезе како нова, експериментална музичка основа. Терминот самиот по себе се однесува на [[хаус музика|хаус]] и [[транс музика]] само (како тенденција да се развие прогресија од таквите симплистички поджанрови, како [[дип хаус музика|дип хаус]] и [[псајтранс музика|псајтранс]]), но на крајот, прогресив хаус музиката сè повеќе стануваше тренд, и исто така почна да се применува на [[брејкбит музика|брејкбит]], [[драм'н'бејс]] и [[техно музика|техно]] жанровите. Корените на прогресив хаус музиката може да се пронајдат наназад во почетокот на [[1990|деведесеттите години]], кога дигиталната технологија дозволи на [[диџеј|диџеите]] да спојуваат битови на песни, создавајќи ја можноста на мешање на структурните елементи на тогашните стилски различни жанрови во една мелодија. Оваа техника може да се искористи за да се покаже префрлање на една мелодија во друга, без потреба да се прекине, како што се правеше и порано. И трансот и хаусот во голема мера за време на оваа ера влијаеа еден на друг (што овозможи појава на поджанровите како [[Дрим хаус музика|дрим хаус]]) и дури подоцна околу [[2000]] или [[2001]] година [[минимал музика|минимал]] музиката застана наспроти прогресив хаусот. Влијанието на нивнато соединување сè уште се чувствува во разни електронски денс музички нумери денес. ==Развој== Прогресив хаус музиката послужи како основа за најмалку четири разни елентронски музички жанрови, кои силно влијаеа еден на друг во првата половина на деведесеттите години во [[Европа]]. Двата најпрво создадени жанрови, хаус и транс, во повеќе случаи се судираа со најистакнатата песна на [[Leftfield]], ''Song of Life'', издадена во [[јануари]] [[1993]] година. Иако нивниот судир може да се види како влијание на транс врз хаус музиката, транс музиката нема стабилен електронски бит, додека хаусот порано имал комплексна музичка структура, (на пример во [[1988]]-[[1989]] година во некои [[есид хаус музика|есид хаус]] песни). Иако траката ''Song of Life'' јасно дефинира заедничка основа на прогресив музиката, сличен звук е постигнат од страна на диџеите [[Sasha (DJ)|Саша]](Sasha) и [[Џон Дигвид]](John Digweed) во денс клубот [[Renaissance (club)|Renaissance]], кој беше отворен во [[Менсфилд]](Mansfield) во 1992 година. Првите песни беа чисто инструментални и со вклучен ефект на [[dub reggae|двоен бас]] на хаус миксовите со високоенергетски [[Роланд TB-303]] риф во различни фази, во ритам 4 на 4 удари на басот. Самиот термин тогаш беше скован од страна на [[Миксмаг]](Mixmag), уредник Дом Филипс (Dom Phillips) во 1994 година. Потекнувајќи од [[Велика Британија]], прогресив музиката стекна голем напредок во ноќните клубови во [[Франција]], [[Германија]] и [[Италија]] почнувајќи од [[1995]] година. Пред да се рашири во [[Западна Европа]], звучеше едноставно, со инструментална мелодија (најчесто [[виолина]] или [[пијано]]) со познат бас ритам, и голем труд на издавачи од видот на [[Роберт Мајлс]] и [[Најлон Мун]]. . Мајлс го издаде и "дрим денс" (денес познат како "дрим хаус" или "дрим транс"), кој се смета како прв поджанр на прогресив музиката, и кој постигна голема популарност. Од [[1996]]-[[1997]] година стана внимание на многу светски диџеи, и исто така се мешаше и со други популарни жанрови како [[брејкбит]], [[драм'н'бејс]] и [[техно]]. Наредните години се сметаа како врв на пргресив музиката, и која и да било музичка композиција од тоа време имала вклучено елементи од неа. Како што мешањето на хаус и транс музиката остана прв пример за прогресив музиката, траките подоцна вклучуваа и дигитални и аналогни звуци. Примери за тоа можат да се најдат во траката, ''Space Melody'' на Luna Park во (1998) година и ''Castles In The Sky'' на [[Ана грејс]] (Аnna Grace) во (2001)година. До 2000-тата година ритамот беше доста оспоруван од минимал [[тек хаус]] и неговите битови, кој се здоби со умерена популарност, при што беше вклопуван и во ТВ реклами. Двата жанра беа присутни на подиумот сè до 2002 година кога [[електроклеш]] почна да влијае на теч и прогресив хаус музиката кои пополека ја изгубија популарноста на хаус/транс сцената, и со техното се последните поджанрови кои беа популарни до 2004/05 година. Иако преогресив хаусот веќе не е применуван во песни од електронската музика,неговото влијание може да се најде во многу други жанрови ,посебно оние ремикси на песни од деведесеттите со вклучување на комплетно нов и модерен звук. ==Варијации== ===Прогресив хаус/транс === <!-- This section is linked from [[Progressive psytrance]] --> {{listen | filename = Sasha - Xpander.ogg | title = "Xpander" (1999) | description = прогресив транс трака на ДиЏеј [[Sasha (DJ)|Саша]] "Xpander" од ''[[Xpander EP]]'', и позната трака од популарна игра на Плеј Стејшн (Play Station), [[Вајпаут 3]] (Wipeout 3). | format = }} Прогресив хаус/транс е главнот почеток на прогресив музиката. Иако не постојат строги правила ,сруктурата претежно потсетува на хаус со значајни варијации. На пример, [[Phrase (music)|текстовите]] се составени обично од [[два дела]] и започнуваат со вовед на нова или поразлична мелодија или ритам. Темпото е теоретско мешање на двете, и се движи приближно од 128 до 140 [[beats per minute|БВС]](Битови во секунда), што е побрзо од типичниот поранешен хаус, но побавно од оној вклучен во поновите транс траки. Ваквата структура е интуитивно опишана како состав од три главни структурни елементи: (1) зголемување; (2)опаѓање ; (3) највисока точка. 'Зголемувањето' понекогаш може да трае до 3, па дури и 4 минути.Суптилните акустични варијации на покачување/смалување (т.е. постепеното намалување на инструментите) предвидуват измена на секој нареден структурен елемент на траката. Почетното зголемување и конечното опаѓање се обично многу слични, и додаваат чувство на симетрија во Општата структура на песната. Сепак, прогресив транс/хаус трака, е обично подолга од обична песна, и се движи во должина од 8 до 12 минути (за разлика од радио верзија која е 5-6 минути). Иако постои општа и зголмена тенденција за да се спои прогресив транс со прогресив хаус (или обратно), практично правејќи ги овие два под-жанрови идентични, сепак постојат карактеристични разлики и покрај силната сличност меѓу нив:прогресив транс е добиен од својот главен жанр ([[trance music|транс]])и има поширока мелодична флексибилност, додека прогресив хаус е обично потемен и со повеќе елементи на [[Minimal music|минимал]]. Примери од двстрано влијание во подоцнежниот развој на жанрови имаме кај ''Space Melody'' на Luna Park во (1998) година и ''Castles in the Sky'' на [[Ана грејс]] (Аnna Grace) порано позната како(Ian Van Dahl), во (2001) година. Значајни диџеи од овој жанр се : [[Ернан Катанео]] (Hernan Cattaneo), [[Џејмс Холден]] (James Holden), [[Џон Дигвид]] (John Digweed), [[Дејв Симан]] (Dave Seaman), [[Ник Ворен]] (Nick Warren), [[Џејмс Забиела]] (James Zabiela), [[Еди Халивел]] (Eddie Halliwell), [[Џејсон Џолинс]](Jason Jollins), [[Макс Грахам]] (Max Graham), [[Дени Ховелс]](Danny Howells), [[Ентони Папа]] (Anthony Pappa), Динка (Dinka), Гермдјуд (Germdude) и [[Деадму5]](Deadmau5). ===Прогресив брејкс=== Прогресив брејкс во суштина се произлезени од [[њу скул брејкс]] и прогресив хаус. Поради своето потекло од овие жанрови, прогресив брејкбитот типично ја изразува мелодијата. Повеќето уметници кои работат во овој жанр, исто така, работат во други тесно поврзани жанрови како што се [[брејкит]] и прогресив хаус. [[Hybrid (producers)|Хибрид]] (Hybrid) е еден од најпопуларните уметници во овој жанр. ===Прогресив драм'н'бејс=== Има неколку форми на [[драм'н'бејс]] кои се сметаат како прогресив хаус. [[Неврофанк]] (Neurofunk),е вид на поджанрот [[текстеп]], кој вклучува елементи на [[џез]], [[фанк]], има повеќе [[Electronic music|електронски]] влијанија,и ги вклучува [[техното]] и [[house music|хаусот]]. Стилот исто така ги следи прогресив формите забележани во останатите жанрови. [[Драмфанк]],е релативно нов поджанр кој, исто така, може да се смета во прогресив. Современиот [[Intelligent drum and bass|атмосферски драм'н'бејс]] и [[Ликвид фанк]] исто така, се опишани како прогресив. ===Прогресивно техно=== Прогресив техно (накратко "progtech") е многу ограничен термин за поджанр на прогресивот, се појавува во 1999-2000 година,и се состои од мешање на прогресив во елементи на [[техно]], обично резултира со полуденс композиции.Траките од жанрот 'Прогресив техно' се одликуваат со постабилен техно ритам и (се движат од околу 100-120 БВС), но најчесто произлегуваат од повисоките тонови каде од каде произлегува и нивниот електронски звук. Ова кажува, дека се добива со електронски а не природни инструменти. Не постојат значајни уметници од овој жанр, сепак [[Моби]] и [[Продиџи]] користат елементи на прогресив техно во нивните подоцнежни албуми. [[Категорија:Транс-музика]] [[Категорија:Хаус музика]] k8g5jwr3gxkp3avzqmte3rjts5jwdfh 5605104 5605103 2026-08-04T21:44:19Z SrpskiAnonimac 64566 /* Прогресивно техно */ 5605104 wikitext text/x-wiki Терминот '''прогресив''', во [[електронска музика|електронската музика]], се однесува на разни музички [[жанр]]ови од [[1990|деведесеттите]], и е склон да се оддели од едноставноста на електронската музика, и со таквото потекло, да произлезе како нова, експериментална музичка основа. Терминот самиот по себе се однесува на [[хаус музика|хаус]] и [[транс музика]] само (како тенденција да се развие прогресија од таквите симплистички поджанрови, како [[дип хаус музика|дип хаус]] и [[псајтранс музика|псајтранс]]), но на крајот, прогресив хаус музиката сè повеќе стануваше тренд, и исто така почна да се применува на [[брејкбит музика|брејкбит]], [[драм'н'бејс]] и [[техно музика|техно]] жанровите. Корените на прогресив хаус музиката може да се пронајдат наназад во почетокот на [[1990|деведесеттите години]], кога дигиталната технологија дозволи на [[диџеј|диџеите]] да спојуваат битови на песни, создавајќи ја можноста на мешање на структурните елементи на тогашните стилски различни жанрови во една мелодија. Оваа техника може да се искористи за да се покаже префрлање на една мелодија во друга, без потреба да се прекине, како што се правеше и порано. И трансот и хаусот во голема мера за време на оваа ера влијаеа еден на друг (што овозможи појава на поджанровите како [[Дрим хаус музика|дрим хаус]]) и дури подоцна околу [[2000]] или [[2001]] година [[минимал музика|минимал]] музиката застана наспроти прогресив хаусот. Влијанието на нивнато соединување сè уште се чувствува во разни електронски денс музички нумери денес. ==Развој== Прогресив хаус музиката послужи како основа за најмалку четири разни елентронски музички жанрови, кои силно влијаеа еден на друг во првата половина на деведесеттите години во [[Европа]]. Двата најпрво создадени жанрови, хаус и транс, во повеќе случаи се судираа со најистакнатата песна на [[Leftfield]], ''Song of Life'', издадена во [[јануари]] [[1993]] година. Иако нивниот судир може да се види како влијание на транс врз хаус музиката, транс музиката нема стабилен електронски бит, додека хаусот порано имал комплексна музичка структура, (на пример во [[1988]]-[[1989]] година во некои [[есид хаус музика|есид хаус]] песни). Иако траката ''Song of Life'' јасно дефинира заедничка основа на прогресив музиката, сличен звук е постигнат од страна на диџеите [[Sasha (DJ)|Саша]](Sasha) и [[Џон Дигвид]](John Digweed) во денс клубот [[Renaissance (club)|Renaissance]], кој беше отворен во [[Менсфилд]](Mansfield) во 1992 година. Првите песни беа чисто инструментални и со вклучен ефект на [[dub reggae|двоен бас]] на хаус миксовите со високоенергетски [[Роланд TB-303]] риф во различни фази, во ритам 4 на 4 удари на басот. Самиот термин тогаш беше скован од страна на [[Миксмаг]](Mixmag), уредник Дом Филипс (Dom Phillips) во 1994 година. Потекнувајќи од [[Велика Британија]], прогресив музиката стекна голем напредок во ноќните клубови во [[Франција]], [[Германија]] и [[Италија]] почнувајќи од [[1995]] година. Пред да се рашири во [[Западна Европа]], звучеше едноставно, со инструментална мелодија (најчесто [[виолина]] или [[пијано]]) со познат бас ритам, и голем труд на издавачи од видот на [[Роберт Мајлс]] и [[Најлон Мун]]. . Мајлс го издаде и "дрим денс" (денес познат како "дрим хаус" или "дрим транс"), кој се смета како прв поджанр на прогресив музиката, и кој постигна голема популарност. Од [[1996]]-[[1997]] година стана внимание на многу светски диџеи, и исто така се мешаше и со други популарни жанрови како [[брејкбит]], [[драм'н'бејс]] и [[техно]]. Наредните години се сметаа како врв на пргресив музиката, и која и да било музичка композиција од тоа време имала вклучено елементи од неа. Како што мешањето на хаус и транс музиката остана прв пример за прогресив музиката, траките подоцна вклучуваа и дигитални и аналогни звуци. Примери за тоа можат да се најдат во траката, ''Space Melody'' на Luna Park во (1998) година и ''Castles In The Sky'' на [[Ана грејс]] (Аnna Grace) во (2001)година. До 2000-тата година ритамот беше доста оспоруван од минимал [[тек хаус]] и неговите битови, кој се здоби со умерена популарност, при што беше вклопуван и во ТВ реклами. Двата жанра беа присутни на подиумот сè до 2002 година кога [[електроклеш]] почна да влијае на теч и прогресив хаус музиката кои пополека ја изгубија популарноста на хаус/транс сцената, и со техното се последните поджанрови кои беа популарни до 2004/05 година. Иако преогресив хаусот веќе не е применуван во песни од електронската музика,неговото влијание може да се најде во многу други жанрови ,посебно оние ремикси на песни од деведесеттите со вклучување на комплетно нов и модерен звук. ==Варијации== ===Прогресив хаус/транс === <!-- This section is linked from [[Progressive psytrance]] --> {{listen | filename = Sasha - Xpander.ogg | title = "Xpander" (1999) | description = прогресив транс трака на ДиЏеј [[Sasha (DJ)|Саша]] "Xpander" од ''[[Xpander EP]]'', и позната трака од популарна игра на Плеј Стејшн (Play Station), [[Вајпаут 3]] (Wipeout 3). | format = }} Прогресив хаус/транс е главнот почеток на прогресив музиката. Иако не постојат строги правила ,сруктурата претежно потсетува на хаус со значајни варијации. На пример, [[Phrase (music)|текстовите]] се составени обично од [[два дела]] и започнуваат со вовед на нова или поразлична мелодија или ритам. Темпото е теоретско мешање на двете, и се движи приближно од 128 до 140 [[beats per minute|БВС]](Битови во секунда), што е побрзо од типичниот поранешен хаус, но побавно од оној вклучен во поновите транс траки. Ваквата структура е интуитивно опишана како состав од три главни структурни елементи: (1) зголемување; (2)опаѓање ; (3) највисока точка. 'Зголемувањето' понекогаш може да трае до 3, па дури и 4 минути.Суптилните акустични варијации на покачување/смалување (т.е. постепеното намалување на инструментите) предвидуват измена на секој нареден структурен елемент на траката. Почетното зголемување и конечното опаѓање се обично многу слични, и додаваат чувство на симетрија во Општата структура на песната. Сепак, прогресив транс/хаус трака, е обично подолга од обична песна, и се движи во должина од 8 до 12 минути (за разлика од радио верзија која е 5-6 минути). Иако постои општа и зголмена тенденција за да се спои прогресив транс со прогресив хаус (или обратно), практично правејќи ги овие два под-жанрови идентични, сепак постојат карактеристични разлики и покрај силната сличност меѓу нив:прогресив транс е добиен од својот главен жанр ([[trance music|транс]])и има поширока мелодична флексибилност, додека прогресив хаус е обично потемен и со повеќе елементи на [[Minimal music|минимал]]. Примери од двстрано влијание во подоцнежниот развој на жанрови имаме кај ''Space Melody'' на Luna Park во (1998) година и ''Castles in the Sky'' на [[Ана грејс]] (Аnna Grace) порано позната како(Ian Van Dahl), во (2001) година. Значајни диџеи од овој жанр се : [[Ернан Катанео]] (Hernan Cattaneo), [[Џејмс Холден]] (James Holden), [[Џон Дигвид]] (John Digweed), [[Дејв Симан]] (Dave Seaman), [[Ник Ворен]] (Nick Warren), [[Џејмс Забиела]] (James Zabiela), [[Еди Халивел]] (Eddie Halliwell), [[Џејсон Џолинс]](Jason Jollins), [[Макс Грахам]] (Max Graham), [[Дени Ховелс]](Danny Howells), [[Ентони Папа]] (Anthony Pappa), Динка (Dinka), Гермдјуд (Germdude) и [[Деадму5]](Deadmau5). ===Прогресив брејкс=== Прогресив брејкс во суштина се произлезени од [[њу скул брејкс]] и прогресив хаус. Поради своето потекло од овие жанрови, прогресив брејкбитот типично ја изразува мелодијата. Повеќето уметници кои работат во овој жанр, исто така, работат во други тесно поврзани жанрови како што се [[брејкит]] и прогресив хаус. [[Hybrid (producers)|Хибрид]] (Hybrid) е еден од најпопуларните уметници во овој жанр. ===Прогресив драм'н'бејс=== Има неколку форми на [[драм'н'бејс]] кои се сметаат како прогресив хаус. [[Неврофанк]] (Neurofunk),е вид на поджанрот [[текстеп]], кој вклучува елементи на [[џез]], [[фанк]], има повеќе [[Electronic music|електронски]] влијанија,и ги вклучува [[техното]] и [[house music|хаусот]]. Стилот исто така ги следи прогресив формите забележани во останатите жанрови. [[Драмфанк]],е релативно нов поджанр кој, исто така, може да се смета во прогресив. Современиот [[Intelligent drum and bass|атмосферски драм'н'бејс]] и [[Ликвид фанк]] исто така, се опишани како прогресив. ===Прогресивно техно=== Прогресив техно (накратко "progtech") е многу ограничен термин за поджанр на прогресивот, се појавува во 1999-2000 година,и се состои од мешање на прогресив во елементи на [[техно]], обично резултира со полуденс композиции.Траките од жанрот 'Прогресив техно' се одликуваат со постабилен техно ритам и (се движат од околу 100-120 БВС), но најчесто произлегуваат од повисоките тонови каде од каде произлегува и нивниот електронски звук. Ова кажува, дека се добива со електронски а не природни инструменти. Не постојат значајни уметници од овој жанр, сепак [[Моби]] и [[Продиџи]] користат елементи на прогресив техно во нивните подоцнежни албуми. [[Категорија:Транс-музика]] [[Категорија:Хаус-музика]] 3h4zy5qswvg6tpkpkrvfj49msrl3m6k 0 743320 5605106 5407014 2026-08-04T21:44:51Z SrpskiAnonimac 64566 /* Надворешни врски */ 5605106 wikitext text/x-wiki '''Хаус''' музиката е стил на [[електронска музика]] која потекнува од [[Чикаго]], [[Илиноис]], [[САД]] во почетокот на [[1980]]-тите години. Првпат стекна популарност во средината на 1980-тите години во дискотеките, и беше наменет за [[Африканци|Афро]]-[[Американци]]те, [[Латинска Америка|Латиноамериканците]] и [[геј|геј заедниците]]; најпрвин во [[Чикаго]], а потоа се рашири и во другите американски градови како [[Детроит]], [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Лос Анџелес]] и [[Мајами]]. Се распространи и низ [[Европа]], пред да се слее со [[Поп-музика|поп]] и [[денс музика]]та во светот, од почетокот до средината на [[1990]]-тите години. Хаус музиката е под силно влијание на елементи на [[soul music|соул]] и [[фанк музика]], стилови во состав на [[диско музика]]та. Хаус музиката генерално содржи ударни диско инструменти, особено карактеристичен и истакнат е басот на секој бит, но може да се одликува и со истакната [[сентисајзер]] [[бас-линија]], [[електронски тапани]], електронски ефекти, фанк и поп [[sampling (music)|семплови]], и вокали. == Музички елементи == Хаус музиката е музика со [[брзо темпо]] за диско танцување, иако е по модерен стандард на денс-музика, темпото е на средината и генерално се движи меѓу 118 и 135 [[beats per minute|БВС]] (Битови во секунда). Темпото во раните години на хаус музиката било побавно. Значаен елемент на хаус музиката е истакнатиот [[bass drum|удар на тапан]] на секој бит (исто така познат како [[четири-на-четири]] бит), најчесто создаден од [[тапан]] или [[Sampler (musical instrument)|семплер]]. Ритамот на [[тапанот]] е надополнет со [[хај-хет]] видови на кимвал , кои речиси секогаш вклучуваат посебен [[вид]] на [[off-beat (music)|осумтактен бит]] помеѓу секој удар, и [[барабан]] или некој лесен звук на двотактно или четиритактно отчукување од секоја лента. Овој модел доаѓа од таканаречениот "[[four-on-the-floor (music)|четири-на-четири]]" удар на тапан од 1960-тите, а посебно од диско тапанарите во 1970 година. Продуцентите најчесто создаваат нови видови на семплови со звуци на тапан, со цел да добијат посложени звуци, кои ќе служат за миксови на големи звучни системи во клубовите, ставајќи акцент на долниот [[Mid-range speaker|среден опсег]] на честоти каде што се наогаат [[fundamental frequency|основните честоти]] на човечкиот глас и другите инструменти, најчесто бас и барабан. Производителите користат многу разни звуци на бас во хаус музиката, од постојани повторувачки електронски создадени линии, секвенционирани на синтисајзер, како што е [[Роланд СХ-101]] или [[Roland TB-303|ТБ-303]], до студиски снимки или семплови направени од басисти на електрична гитара во живо, или едноставно филтрирани примероци од сите стерео снимки од траки од класичен фанк или какви било други песни. Бас-линиите на хаус музиката имаат за цел да ги сочуваат нотите кои се во рамките на една-октава, додека диско бас-линиите често се балансирани ноти, одвоени со октава со што ќе добие поголемо растојание мегу нив. Некои рани хаус продукции користат делови на бас линии од претходните диско песни. На пример, продуцентот Марк Тролан (Mark Trollan) со траката "Hot Rod", копирал делови на бас-линија од [[итало диско]] песна од 1983 година со наслов "Feels Good (Carrots & Beets)" (од Електра и Тара Батлер)за да ја формира основата на неговото издание на "Your Love" од [[Џејми Принципл]] (Jamie Preinciple). [[Френки Кнаклс]] (Frankie Knuckles)ги користи истите ноти во неговата попозната верзија на "Your Love", од 1987 година, која исто така содржи вокал. Електронски добиените звуци и [[sampling (music)|семплови]] на снимки од жанрови како што се [[џез]], [[блуз]], [[диско]], [[фанк]], [[Soul music|соул]] и [[синт поп]] се ногаат често на основата, со додаден удар на тапан и бас линија на синтисајзер. Хаус траките, исто така може да вклучуваат елементи на диско, соул-стил, или [[gospel music|госпел]] вокали и дополнителни инструменти како [[дајре]].Многу хаус миксови, исто така, вклучуваат повторувачки, кратки, синкопирани стакато акордни семплови, кои се повторуваат и се обично составени од 5-7 акорди во 4-битен такт. [[Techno music|Техното]] и [[trance music|трансот]], кои се развија заедно со хаус музиката, ја имаат оваа основна структура на битот, но тие обично ја избегнуваат хаус музиката која има елементи на реални звуци,како и музиката на [[African American music|Црнците]] и [[Latin American music|Латиноамериканската музика]],како би добиле повештачки извори на звук. == Историја == [[Податотека:Paradise garage.jpg|thumb|right|ноќен клуб "Парадајс" во ЊуЈорк]] Хаус музиката е потомок на [[диско]] музиката, која спои звуци на [[soul music|соул]], [[rhythm and blues|Р'н'Б]], [[фанк]], со славенички пораки за диско танц, љубов и сексуалност, сета дополнета со повторувачки и стабилен бит на бас ритам. Некои диско песни вклучуваат звуци произведени од [[синтисајзери]] и [[тапани]], а некои композиции целосен електронски звук; примери имаме кај [[Џорџо Мородер]](Giorgio Moroder) од доцните продукции во 1970 година како хит синглот на [[Дона Самер]] (Donna Summer),"[[I Feel Love]]" од 1977 година, и неколку од раните 1980-ти диско-поп-продукции од страна на [[Хај-Енерџи]](Hi-NRG) за групата [[Lime (band)|Лејм]]. Хаус музиката, исто така, порано беше под влијание на мешање и уредување техники од страна на диско [[диџеи]], продуценти и аудио инженери како [[Валтер Гибонс]] (Walter Gibbons), [[Том Милтон]] (Tom Moulton), [[Џим Барџис]] (Jim Burgess), [[Лери Леван]] (Larry Levan), [[Рон Харди]] (Ron Hardy), [[Morales and Munzibai|М & М]] и други кои создаваат ваков вид на музика подолго време со уредување на постоечките диско траки.Раните хаус продуценти како [[Френки Кнаклс]] (Frankie Knuckles)создадоа слични композиции од нула со користење на синтисајзери, [[Music sequencer|секвенсери]] и други апарати за правење на ритам. Хипнотичката електронската трака "On and On", издадена во 1984 година од страна на диџеј [[Џеси Сандерс]] (Jesse Saunders) од [[Чикаго]] и напишана од [[Винс Лоренс]] (Vince Lawrence), содржела елементи кои беа главна причина за почетокот на хаус звуците, како на пример [[Roland TB-303|303]] синтисајзер и минимал вокалите. Таа понекогаш е цитирана како 'првата издадена трака', иако имало и други примери од истиот временски период, како што е "Music is the Key" на Ј.М Силк (J.M. Silk) во [[1985]] година. ==== Потекло на терминот ==== Терминот "хаус музика" можеби има свое потекло од [[ноќен клуб]] во Чикаго наречен ''[[Warehouse (nightclub)|Верхаус]] (The Warehouse)'' кој постоел од [[1977]] до [[1982]] година. ''Верхаус'' најпрво беше под покровителство на [[геј]] црни и латино мажи, кои доаѓаа да танцуваат на диско музиката која ја пушташе резидент [[диџеј]] на клубот, [[Френки Кнаклс]](Frankie Knuckles). Во документарецот на [[Канал 4]] , ''Pump Up The Volume'', Кнаклс првпат го слушна зборот "хаус музика",кога виде натпис "ние пуштаме хаус музика" на еден знак на прозорец од еден бар на јужната страна на Чикаго. Еднаш ден луѓето кои се возеа во автомобил со него се пошегува на тоа велејќи, "Знаеш, тоа е вид на музика која ти ја пушташ во Верхаус!", а потоа и сите се смееja. Леонард, диџеј од Јужен Чикаго , во своите објавени извештаи, тврди дека тој ставил таков знак на прозорецот оти тоа му било местото каде што пуштал музика која би можела да се најде во некој дом, во неговиот случај се однесува на соул и диско траките на мајка му со кои тој работел во своите сетови. [[Ферли Џекмастер Фанк]] беше цитиран како вели "Во 1982 година, настапував како диџеј во клубот наречен ''Плејграунд'' (The Playground) и таму беше ова дете по име Леонард кој беше диџеј на еден сопернички клуб наречен ''Ринк'' (The Rink). Тој дојде една ноќ во мојот клуб, и во диџеј кабината ми рече, 'Имам трик со кој ќе ги преземам сите луѓе од вашиот клуб во мојот, а се вика хаус музика. Сега, од каде го доби тоа име, или што направи да мисли така не знам, одговорот лежи во него. Траката на [[Чип Е.]] од [[1985]] година "It's House", исто така, можеби помогнала во дефинирањето оваа нова форма на [[електронска музика]]. Сепак, самиот Чип Е. влева доверба во здружението на Кнаклс, тврдејќи дека името потекнува од методите на продавање плочи во Импортс (продавница за плочи), каде што работел во раните [[1980]]-ти години: каде имало плочи со музика што диџеј Кнаклс ја пуштал во ноќниот клуб Верхаус, а биле потпишани како "Како што е слушнато во Верхаус", што подоцна беше скратено едноставно на "хаус". Луѓето подоцна бараа нова музика која се пушташе во клубот, која ја набавуваше Чип Е., за да дојде до поновите локални клупски хитови. [[Лари Херд]] (Larry Heard), познат како "М-р Фингрс", тврди дека терминот ''хаус'' е одраз на фактот дека многу рано диџеите создале музика во своите домови, со користење на синтисајзери и ритам машини, вклучувајќи го и Роланд [[Roland TR-808|ТР-808]], [[Roland TR-909|ТР-909]],и [[Roland TB-303|ТБ 303]]. Овие синтисајзери биле користени да се создаде еден подвид на хаус музиката наречен [[есид хаус]] (Acid House). [[Хуан Еткинс]] (Juan Atkins) е основоположник на [[техно музика|техно]] музиката од [[Детроит]] и тврди дека терминот "хаус" се одсликува исклучиво на одредени траки од посебни диџеи; тие траки биле нивните "хаус" изданија (многу слично на ресторан кој може да има "хаус" прелив за салата) === Звукот на Детроит : раните и доцните 1980-ти години === {{Главна|Детроит Техно}} Детроит техно музиката беше развиена во средината на 1980-тите години, иако е посебна музичка форма од свој жанр. Претежно е инструментална музика која ја следеше хаус музиката на меѓународно ниво. Двете форми на овој вид на музика се развија заедно од 1985 до 1990 година и сè уште се жанрови, кои често се совпаѓаат. Детроит техно музиката се разви откако легендарниот диџеј [[Моџо]] спроведе своја радио програма во тоа време, влијаејќи на слевање на еклектрични звуци во Детроит техно звукот. Овој звук, во голема мера е под влијание на Европската Електроника (Крафтверк), раните [[Би-Бој]] [[hip-hop music|Хип-Хоп]] ([[Мен Периш]], Соул Соник Форс) и Итало Диско, кои беа дополнително предводени од [[Хуан Еткинс]] (Juan Atkins), [[Дерик Меј]] (Derrick May) и [[Кевин Саундерсон]] (Kevin Saunderson), "предводниците" на Детроит техно музиката. Дерик Меј познат како "Мејдеј" (Mayday) и Томас Барнет (Thomas Barnett)го издадоа синглот "Nude Photo" во [[1987]] година за издавачката куќа "Трансмит Рекордс" (Transmit Records), кој помогна во интерактивното воведување на Детроит музичката сцена, и доста се вртеше на радио шоуто диџеј микс ,'Хот Чикаго Микс 5' и во многу клубови во Чикаго. Една година подоцна, издавањето што требаше да стане едно од класичните химни на техно и хаус музиката, траката "Strings of Life", на издавачката куќа ''Трансмит Рекордс'' (Transmat Records), која имаше многу успешни изданија како што е "Виџин" (Wiggin) во 1988 година. Исто така, Дерик Меј имаше успешни изданија за Кул Кат Рекордс (Kool Kat Records) и многу ремикси со што се сметаше за предводник на андерграунд и мејнстрим музиката. Компанијата на Кевин Саундерсон , КМС рекордс , издаде многу траки кои беа средина меѓу хаус и техно музиката , Овие траки беа добро примени во Чикаго и беа пуштани на радиата и по ноќните клубови.Во 1988 година, хаус музиката стануваше сè попопуларна меѓу општата публика, групата на Кевин Саундерсон ,Инер Сити (Inner City)заедно со Парис Греј во 1988 година ги издадоа траките "Биг Фан" (Big Fun) и "[[Good Life (Inner City song)|Гуд Лајф]] (Good Life)", за музичката киќа Вирџин рекордс (Virgin Records). Во [[1989]] година, КМС имаше уште едно хит издание на "Rock to the Beat" кое беше доста вртено во ноќните клубови во [[Чикаго]]. === Велика Британија: во средината на 1980-тите и раните 1990-ти години === Хаус музиката веќе беше масовна во 80-тите години на денс сцената и беше само прашање на време кога ќе навлезе на поп-листите во [[Велика Британија]]. Траката која се смета дека е првиот хаус хит во Велика Британија "Love Can't Turn Around" на Ферли (Farley) достигна 10-то место на топ списокот на Велика Британија во [[септември]] [[1986]] година. Во [[јануари]] [[1987]] година, [[САД|американскот]] уметник Стив Хрли (Steve Hurley) со траката "Jack Your Body" стигна до број еден во Велика Британија, покажувајќи дека е можно хаус музиката да дојде до врвот на топ листите. Истиот месец, исто така [[Raze (house music group)|Рејз]] (Raze)со "Jack the Groove", како и неколку дополнителни хаус хитови стигнаа до најдобрите десет оваа година. Клучни издавачки куќи во подемот на хаус музиката во Велика Британија се Џек Тракс (Jack Trax), специјализирана за лиценцирање на клупски хитови во САД за британскиот пазар (и објави влијателна серија на [[компилациски албуми]]) и [[Ридм Кинг]] (Rhythm King), музичка куќа формирана за издавање на [[хип-хоп]] музика, но исто така издадваше и хаус траки. Хаус музиката доживеа забрзан раст во Велика Британија на турнејата од [[март]] [[1987]] година со Кнаклс (Knuckles), Џеферсон (Jefferson), Фингрс (Fingers) итн. По број еден успехот на [[МААРС]] со "Pump Up The Volume" во [[октомври]], во годините од 1987 до 1989 во [[Велика Британија]] можеа да се видат Битмастерс (The Beatmasters), [[Краш]](Krush), [[Колдкат]] (Coldcut), [[Бомб д Бејс]] (Bomb The Bass), [[С-Експрес]] и (S-Express), кои ги отворија вратите на хаус музиката и ги нападнаа топ листите во Велика Британија. Раната британска хаус музика брзо се одвои од оригиналниот Чикаго хаус звук; многу од првите хитови беа врз основа на [[sound montage|монтажа]] на [[sampling (music)|семплови]], [[рапот]] често се користше за вокал (многу повеќе отколку во [[САД]]), а хуморот беше често важен елемент. Во Велика Британија раст на хаус музиката може да се забележи во времето на хитот "[[Second Summer of Love|Summer of Love]]" во 1988/89 година. Хаус музикта беше присутна во Велика Британија скоро како на почетокот кога се појави во Чикаго. Хаус музиката се ширеше во централниот и југоистчниот дел на земјата, а исто така и во и [[Север|Cеверна]] [[Англија]]. Основан во [[1982]] година од страна на [[Фактори Рекордс]] (Factory Records), клубот [[Fac 51 Hacienda|Хасеинда]](Hacienda) во [[Манчестер]] стана продолжување на жанрот "[[северен соул]]" и е еден од првите клучни англиски клубови за денс музика. До 1986 година, клубот беше финансиски слаб; народот почна да оди таму кога дојдоа резидент диџеите Пикеринг (Pickering), Парк (Park) и Да Силва (Da Silva) кои почнаа да пуштаат хаус музика. Многу подземни објекти и ноќи исполнети со хаус музика, заземаа место во Велика Британија. Една од раните хит песни, "Promised Land" од Џо Смут (Joe Smooth), се најде на врвот на топ листата за рок од една недела. [[Европејци]]те ја примија хаус музиката, и почнаа со резервација на американските хаус диџеи, за да пуштаат музика во големите клубови, како што е [[Министри оф Саунд]] (Ministry of Sound), чиј резидент диџеј беше, [[Диџеј Харви]](DJ Harvey). Хаус сцената во градови како што се [[Бирмингем]], [[Шефилд]], [[Манчестер]] и [[Лондон]] беше обезбедена со многу подземни [[пиратски радио]] станици и диџеи кои помогнаа да се зајакне веќе распространетата хаус музика, но беа игнорирани од страна на традиционалниот музички жанр. Најраните и највлијателни хаус и техно дискографски куќи во Велика Британија, како што се [[Ворп Рекордс]] (Warp Records) и [[Нетворк Рекордс]] (Network Records) (исто така познати како Кул Кат Рекордс) помогнаа да се воведе американската, а подоцна и италијанската денс музика во Велика Британија, како и во промовирање многу денс музички траки во Велика Британија. Но, хаус музиката исто така беше во развој и на [[Ибица]], иако немаше хаус уметници или издавачки куќи кои доаѓаа од овој мал [[остров]] во тоа време. Во 1970-тите [[Ибица]] организираше забави за богатите луѓе. До средината на 1980-тите беше забележлив посебен [[Balearic Beat|Балеарски]] микс на хаус музика. Неколку клубови како Амнезија со Диџеј Алфредо пуштаа мешавина од рок, поп, диско и хаус. Овие клубови, поттикнати од нивниот карактеристичен звук и [[ecstasy (drug)|екстаза]], почна да имаат влијание на британската сцена. До крајот на 1987 година диџеи како [[Пол Окенфолд]] (Paul Oakenfold)и [[Дани Рамплинг]](Danny Rampling)го пренасаа звукот на [[Ибица]] во клубовите во [[Велика Британија]], како ''Хасеинда'' (Hacienda) во [[Манчестер]], и многу [[лондон]]ски клубови како што се ''Хевн'' (Heaven), Фјучр(Future) и Спектрум(Spectrum). Во [[САД]], музиката беше развиена за да се создаде пософистициран звук, кој ќе има повеќе звуци на тапан и кратки семплови. Изведувачите со седиште во Њујорк како што се [[Матео и Матос]] и [[Блејз]] имале елегантно произведени [[диско хаус]] траки. Во Чикаго, Маршал Џеферсон ја формирше хаус групата ''Тен Сити'' (Ten City). Во [[Детроит]] звукот на [[техно музика|пратехно-музиката]] почна да се појавува со траки на Хуан Еткинс, Дерик Меј и Кевин Саундерсон. === САД: доцните 1980-ти и раните 1990-ти години === Во Америка немаше поширок напредок на хаус музиката, надвор од малиот број на клубови во [[Чикаго]], [[Детроит]], [[Њујорк]], и [[Њу Џерси]]. [[Парадајс Гараж]] (Paradise Garage)во Њујорк, беше сè уште топ клуб во кој се пушташе хаус музика. Хип-хопот во тоа време имаше влијание врз хаус музиката и ја доведе на врвот на радио плеј-листите. Единствениот друг избор на музика беа жанровите: Рок, Кантри, Вестерн и Р'н'Б. Други влијанија од Њујорк дојдоа од хип-хопот и реге музиката, и многу добри продуценти/Диџеи од Њујорк како, [[Ерик Морило]](Erick Morillo), [[Роџер Санчес]] (Roger Sanchez), [[Џуниор Васкес]] (Junior Vasquez), [[Дани Тенаглиа]](Danny Tenaglia), [[Џонатан Питерс]] (Jonathan Peters), [[Дејвид Моралес]] (David Morales))кои почнаа да се истакнуваат за првпат, со исклучително уникатни звуци што ќе доведат до нови жанрови во хаус музиката, како (траjбал хаус, прогресив хаус, фанки хаус). Изведувачи, како [[Мастерс ет Ворк]] (Masters At Work) и [[Кери Чендлер]](Kerri Chandler) исто така, почнаа да воведуваат побогат хаус звук земен од страна на "аутсајдерите" од светот на џез, хип-хоп и даунбит музиката. === 21 век: 2000 година === Градоначалникот на [[Чикаго]] [[Ричард М. Дејли]] го прогласи [[10 август]] [[2005]] година за "Ден на единство на хаус музиката" во Чикаго, во чест на "21-годишнината на хаус музиката" (всушност, на 21-годишнината од основањето на Тракс Рекордс). Со прогласувањето, Чикаго е признат како "град од кој потекнува хаус музиката", и тоа дека оригиналните создавачи на музиката биле инспирирани од љубовта кон нивниот град, со сон дека еден ден нивната музика ќе шири порака за мир и единство во светот. Диџеи како што се [[Френки Кнаклс]] (Frankie Knuckles), [[Маршал Џеферсон]] (Marshall Jefferson), [[Paul Johnson (DJ)|Пол Џонсон]] (Paul Johnson) и [[Мики Оливер]] (Mickey Oliver) го прославија прогласувањето на Летните денс серии, настан организиран од Одделот за културни работи на Чикаго. Во текот на оваа деценија вокал хаусот стана доста распространет, и во подземните дискотеки и како дел од поп пазарот, а издавачките куќи, како Дефектед (Defected), Роул (Roule) и Ом(Om) беа првите кои го промовиаа новиот звук. Во средината на 2000-тата година, дојде до мешање на жанрови при што се појавија [[електро хаус]], [[фиџет хаус]] и [[тек хаус]]. Ова е очигледно мешање во премин на музички стилови, од уметници како што се [[Денис Ферер]](Dennis Ferrer), [[Бока Шејд]](Booka Shade)и други. Диџеите денес може да се слушнат како мешаат звуци од сите под-жанрови на хаус музиката, како избор од најдобрите музички елементи поделени во овие под-жанрови. Во тоа време, хаус музиката стана повеќе достапна за приградските деца кои доаѓаа во големите американски градови да се забавуваат во големите сали, кои привлекуваа многу обожаватели со својата добра забава. Зголемениот интерес за хаус музиката од предградието, претежно од белата средна класа на слушатели, охрабри многу диџеи/продуценти сè повеќе да го промовираат својот нов звук, преку издавње на синглови и ЦД компилации. Како резултат на тоа, големите музички куќи како Tower Records почнаа да нудат поголем избор на хаус музика, често посветувајќи дел од нивните продавници, исклучиво за денс музиката. Напстер (Napster) како и други интернет сајтови за симнување на музика станаа попопуларни во доцните 1990-ти години (новиот милениум), со што хаус музиката стекна уште поширока публика, кои како членови споделуваа нови миксови од популарни клупски песни. Денешната, иновативна хаус музика се слави и демонстрира на фестивалот [[Брнинг мен]](Burning Man) и на големите индустриски спонзорирани настани како [[Зимската музичка конференција]] во Мајами. Кон крајот на 2000-тата година, влијанието на хаус музиката се задржува со голема популарност во клубовите насекаде низ светот. Хаус музиката, исто така, се враќа во тренд со продуценти како [[Justice (French band)|Џастис]] (Justice), [[Феди Ле Гранд]](Fedde Le Grand)со [[Put Your Hands Up 4 Detroit (Fedde Le Grand song)|Пут јор хендс ап фор Детроит]] (Put Your Hands Up 4 Detroit), [[Бени Бенаси]](Benny Benassi) и нивната хит трака "[[Satisfaction (Benny Benassi song)|Сетисфекшн]](Satisfaction) кои доведоа до полесни, по разредени, Еуроденс хаус траки назад кон Топ 40 списокот на САД. Со овој стабилен, но сепак суптилен, традиционален успех низ текот на годините, хаус музиката доби импулс и концепти, развиени од хаус продуценти кои го заразија музичкиот етер на поп и хип-хоп светот. Хаусот во [[Австралија]] стана популарен во средината на [[2000]]-тата година со уметници како [[Томи Треш]] (Tommy Trash), [[Бег Рајдерс]] (Bag Raiders) и [[Empire of the Sun (band)|Емпајр оф д сан]] (Empire of the sun) кои станаа добро познати низ земјата. == Надворешни врски == <!--External links must directly support an academic study of house. All others should be added to the Open Directory Project (a.k.a. 'dmoz'). See the WP:EL article for external link guidelines.--> * {{Dmoz|Arts/Music/Styles/D/Dance/House|House music}} * [http://www.house-keeping.com/2004/03/05/the-history-of-house/ The History of House] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070509183951/http://www.house-keeping.com/2004/03/05/the-history-of-house/ |date=2007-05-09 }} (2004) ''HouseKeeping: Funky House DJs from the UK'' * [http://www.deephousepages.com/] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130526083245/http://deephousepages.com/ |date=2013-05-26 }} Excerpt taken From the book, What Kind Of House Party Is This? {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хаус-музика| ]] mjnann4u5io4aol03hpq0ku3y9qc33h 0 747466 5605142 5317196 2026-08-04T22:14:49Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Знаме на Науру]] на [[Знаме на Наоеро]] 5317196 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag | Name = | Article = Науру | Type = Државно знаме | Image = Flag_of_Nauru.svg | Nickname = | Morenicks = | Use =010100 | Symbol = [[:Категорија:Национални симболи на Науру|Национален симбол на Науру.]] | Proportion = 1:2 | Adoption = [[31 јануари]] [[1968]] | Design = сина позадина со златна лента и бела ѕвезда со 12 краци. | Designer = }} '''Знамето на [[Науру]]''' е официјалното знаме на оваа [[Океанија|океанска]] држава кое за првпат било употребено веднаш по независноста на државата. Ова знаме било избрано преку локален натпревар и истото било усвоено на [[31 јануари]] [[1968]] година. Знамето е составено од сина позадина која е поделена со златна лента и под лентата има бела ѕвезда со 12 краци. Знамето ја симболизира местоположбата на државата, односно Науру лежи еден степен под [[екватор]]от. Златната лента го симболизира екваторот, сината боја го симболизира [[Тихиот Океан]], а ѕвездата ја симболизира државата. 12 краци ги симболизираат 12 староседелски племиња на островот.<ref name=naurugov>{{cite web|title=The Nauruan Flag|url=http://www.naurugov.nr/about-nauru/nauruans'-stories/the-nauruan-flag.aspx|publisher=Government of the Republic of Nauru|access-date=11 January 2018}}</ref><ref name=fotw_nr>{{cite web|title=Nauru|url=https://www.fotw.info/flags/nr.html|publisher=Flag of the World|access-date=25 May 2021}}</ref> Белата боја го симболизира [[фосфат]]от, значаен минерал на островот. ==Поврзано== *[[Науру]] *[[Грб на Науру]] == Наводи == {{наводи}} {{Науру-никулец}} {{Океанија по тема|Знаме на}} [[Категорија:Национални симболи на Науру]] [[Категорија:Државни знамиња во Океанија|Науру]] 8050eifpr9hudkswk8k4t2ns12vquut 5605146 5605142 2026-08-04T22:15:08Z Buli 2648 5605146 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag | Name = | Article = Наоеро | Type = Државно знаме | Image = Flag_of_Nauru.svg | Nickname = | Morenicks = | Use =010100 | Symbol = [[:Категорија:Национални симболи на Науру|Национален симбол на Науру.]] | Proportion = 1:2 | Adoption = [[31 јануари]] [[1968]] | Design = сина позадина со златна лента и бела ѕвезда со 12 краци. | Designer = }} '''Знамето на [[Наоеро]]''' е официјалното знаме на оваа [[Океанија|океанска]] држава кое за првпат било употребено веднаш по независноста на државата. Ова знаме било избрано преку локален натпревар и истото било усвоено на [[31 јануари]] [[1968]] година. Знамето е составено од сина позадина која е поделена со златна лента и под лентата има бела ѕвезда со 12 краци. Знамето ја симболизира местоположбата на државата, односно Науру лежи еден степен под [[екватор]]от. Златната лента го симболизира екваторот, сината боја го симболизира [[Тихиот Океан]], а ѕвездата ја симболизира државата. 12 краци ги симболизираат 12 староседелски племиња на островот.<ref name=naurugov>{{cite web|title=The Nauruan Flag|url=http://www.naurugov.nr/about-nauru/nauruans'-stories/the-nauruan-flag.aspx|publisher=Government of the Republic of Nauru|access-date=11 January 2018}}</ref><ref name=fotw_nr>{{cite web|title=Nauru|url=https://www.fotw.info/flags/nr.html|publisher=Flag of the World|access-date=25 May 2021}}</ref> Белата боја го симболизира [[фосфат]]от, значаен минерал на островот. ==Поврзано== *[[Науру]] *[[Грб на Науру]] == Наводи == {{наводи}} {{Науру-никулец}} {{Океанија по тема|Знаме на}} [[Категорија:Национални симболи на Науру]] [[Категорија:Државни знамиња во Океанија|Науру]] i5eu9tydbu24dhqk5wk1nqpw0s3nvqg 1 747468 5605144 1865628 2026-08-04T22:14:49Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Знаме на Науру]] на [[Разговор:Знаме на Наоеро]] 1865628 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 753828 5605263 5366117 2026-08-05T06:15:18Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (4) 5605263 wikitext text/x-wiki [[Податотека:PodgoricaOverview.jpg|thumb|right|200px|[[Подгорица]]]] [[Податотека:Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG|thumb|right|200px|[[Никшиќ]]]] [[Податотека:Gradpv.jpg|thumb|right|200px|[[Пљевља]]]] [[Податотека:Royal city of Cetinje.jpg|thumb|right|200px|[[Цетиње]]]] [[Податотека:Bar, Montenegro - city centre.jpg|thumb|right|200px|[[Бар (град)|Бар]]]] [[Податотека:Herceg Novi Sunset.JPG|thumb|right|200px|[[Херцег Нови]]]] Ова е список на [[град]]ови во [[Црна Гора]] во кој се вклучени сите населби од градски тип, што имаат најмалку 2.000 жители. Сите наведени населби ги исполнуваат барањата за статус на град на црногорското Биро за [[статистика]], кои вклучуваат густина на [[население]]то, процент од населението вработено во [[земјоделство]] и услуги, [[инфраструктура]] итн. Ова им овозможува на населбите, кои всушност според населението се помали од некои [[село|села]] да се нарекуваат [[град]]ови. Најголем град во Црна Гора е главниот град [[Подгорица]] во кој живее 35,6% од градското<ref>[http://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Feljton&clanak=272936&datum=2011-03-22 Rast gradskog stanovništva, DAN - dnevne novine]</ref>, односно 27,5% од вкупното население во земјата. Во Црна Гора има 21 [[општина]] со 40 урбани и 1216 селски населби.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maticacrnogorska.me/files/41-42/13%20doderovic%20-%20ivanovic.pdf |title=Odrzivi gradovi u Crnoj Gori, Miroslav Doderović, Zdravko Ivanović |accessdate=2011-04-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190517/http://www.maticacrnogorska.me/files/41-42/13%20doderovic%20-%20ivanovic.pdf |url-status=dead }}</ref> {| border="1" class="wikitable sortable" |rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Реден број''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Град''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Попис 2003''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''[[Општини во Црна Гора|Општина]]''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Грб''' |----- |align=right | 1 || [[Подгорица]] || align=right | 136,473 || [[Општина Подгорица|Подгорица]] || [[File:PodgoricaCOA.png|center|50px]] |----- |align=right | 2 || [[Никшиќ]] || align=right | 58,212 || [[Општина Никшиќ|Никшиќ]] || [[File:Niksic Coat-of-Arms.svg|center|50px]] |----- |align=right | 3 || [[Пљевља]] || align=right | 21,377 || [[Општина Пљевља|Пљевља]] || [[File:Pljevlja-grb.png|center|50px]] |----- |align=right | 4 || [[Биело Поле]] || align=right | 15,883 || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] ||<!-- Deleted image removed: [[File:Coat of arms of Bijelo Polje.png|center|50px]] --> |----- |align=right | 5 || [[Цетиње]] || align=right | 15,137 ||[[Општина Цетиње|Цетиње]] || [[File:Cetinje Coat-of-Arms.svg|center|50px]] |----- |align=right | 6 || [[Бар (град)|Бар]] || align=right | 13,719 || [[Општина Бар|Бар]] || [[File:Coat of Arms of Bar.png|center|50px]] |----- |align=right | 7 || [[Херцег Нови]] || align=right | 12,739 || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] || [[File:Coat of arms of Herceg Novi.png|center|50px]] |----- |align=right | 8 || [[Беране]] || align=right | 11,776 || [[Општина Беране|Беране]] || [[File:FinalniGrbBerane1.png|center|50px]] |----- |align=right | 9 || [[Будва]] || align=right | 10,918 || [[Општина Будва|Будва]] || [[File:Budva-grb.gif|center|50px]] |----- |align=right | 10 || [[Улцињ]] || align=right | 10,828 || [[Општина Улцињ|Улцињ]] || [[File:Coat of Arms of Ulcinj.svg|center|50px]] |----- |align=right | 11 || [[Рожае]] || align=right | 9,567 || [[Општина Рожае|Рожае]] || [[File:Rozaje Coat of Arms.svg|center|50px]] |----- |align=right | 12 || [[Тиват]] || align=right | 9,467 || [[Општина Тиват|Тиват]] || [[File:MNE Tivat COA.svg|center|50px]] |----- |align=right | 13 || [[Доброта]] || align=right | 8,169 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 14 || [[Котор]] || align=right | 5,341 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 15 || [[Даниловград]] || align=right | 5,208 || [[Општина Даниловград|Даниловград]] |----- |align=right | 16 || [[Мојковац]] || align=right | 4,120 || [[Општина Мојковац|Мојковац]] |----- |align=right | 17 || [[Шкаљари]] || align=right | 4,002 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 18 || [[Тузи]] || align=right | 3,789 || [[Општина Подгорица|Подгорица]] |----- |align=right | 19 || [[Игало]] || align=right | 3,754 || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] |----- |align=right | 20 || [[Биела]] || align=right | 3,748 || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] |----- |align=right | 21 || [[Плав]] || align=right | 3,615 || [[Општина Плав|Плав]] |----- |align=right | 22 || [[Буртаиши]] || align=right | 3,013 || [[Општина Бар|Бар]] |----- |align=right | 23 || [[Колашин]] || align=right | 2,989 || [[Општина Колашин|Колашин]] |----- |align=right | 24 || [[Ибарац]] || align=right | 2,877 || [[Општина Рожае|Рожае]] |----- |align=right | 25 || [[Голубовци]] || align=right | 2,869 || [[Општина Подгорица|Подгорица]] |----- |align=right | 26 || [[Ресник]] || align=right | 2,739 || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] |----- |align=right | 27 || [[Недакуси]] || align=right | 2,308 || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] |----- |align=right | 28 || [[Шушањ]] || align=right | 2,212 || [[Општина Бар|Бар]] |----- |align=right | 29 || [[Рисан]] || align=right | 2,083 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 30 || [[Озриниќи]] || align=right | 2,024 || [[Општина Никшиќ|Никшиќ]] |----- |} ==Наводи== <references/> {{Шаблон:Европа по тема|Градови во}} [[Категорија:Градови во Црна Гора| ]] [[Категорија:Списоци на градови во Европа|Црна Гора]] [[Категорија:Списоци на градови по земја|Црна Гора]] 2em6z57qacf2njtg5scjs2608jwuyei 5605295 5605263 2026-08-05T06:52:19Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (5) 5605295 wikitext text/x-wiki [[Податотека:PodgoricaOverview.jpg|thumb|right|200px|[[Подгорица]]]] [[Податотека:Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG|thumb|right|200px|[[Никшиќ]]]] [[Податотека:Gradpv.jpg|thumb|right|200px|[[Пљевља]]]] [[Податотека:Royal city of Cetinje.jpg|thumb|right|200px|[[Цетиње]]]] [[Податотека:Bar, Montenegro - city centre.jpg|thumb|right|200px|[[Бар (град)|Бар]]]] [[Податотека:Herceg Novi Sunset.JPG|thumb|right|200px|[[Херцег Нови]]]] Ова е список на [[град]]ови во [[Црна Гора]] во кој се вклучени сите населби од градски тип, што имаат најмалку 2.000 жители. Сите наведени населби ги исполнуваат барањата за статус на град на црногорското Биро за [[статистика]], кои вклучуваат густина на [[население]]то, процент од населението вработено во [[земјоделство]] и услуги, [[инфраструктура]] итн. Ова им овозможува на населбите, кои всушност според населението се помали од некои [[село|села]] да се нарекуваат [[град]]ови. Најголем град во Црна Гора е главниот град [[Подгорица]] во кој живее 35,6% од градското<ref>[http://www.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Feljton&clanak=272936&datum=2011-03-22 Rast gradskog stanovništva, DAN - dnevne novine]</ref>, односно 27,5% од вкупното население во земјата. Во Црна Гора има 21 [[општина]] со 40 урбани и 1216 селски населби.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maticacrnogorska.me/files/41-42/13%20doderovic%20-%20ivanovic.pdf |title=Odrzivi gradovi u Crnoj Gori, Miroslav Doderović, Zdravko Ivanović |accessdate=2011-04-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190517/http://www.maticacrnogorska.me/files/41-42/13%20doderovic%20-%20ivanovic.pdf |url-status=dead }}</ref> {| border="1" class="wikitable sortable" |rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Реден број''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Град''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Попис 2003''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''[[Општини во Црна Гора|Општина]]''' || rowspan="1" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Грб''' |----- |align=right | 1 || [[Подгорица]] || align=right | 136,473 || [[Општина Подгорица|Подгорица]] || [[File:PodgoricaCOA.png|center|50px]] |----- |align=right | 2 || [[Никшиќ]] || align=right | 58,212 || [[Општина Никшиќ|Никшиќ]] || [[File:Niksic Coat-of-Arms.svg|center|50px]] |----- |align=right | 3 || [[Пљевља]] || align=right | 21,377 || [[Општина Пљевља|Пљевља]] || [[File:Pljevlja-grb.png|center|50px]] |----- |align=right | 4 || [[Биело Поле]] || align=right | 15,883 || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] ||<!-- Deleted image removed: [[File:Coat of arms of Bijelo Polje.png|center|50px]] --> |----- |align=right | 5 || [[Цетиње]] || align=right | 15,137 ||[[Општина Цетиње|Цетиње]] || [[File:Cetinje Coat-of-Arms.svg|center|50px]] |----- |align=right | 6 || [[Бар (град)|Бар]] || align=right | 13,719 || [[Општина Бар|Бар]] || [[File:Coat of Arms of Bar.png|center|50px]] |----- |align=right | 7 || [[Херцег Нови]] || align=right | 12,739 || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] || [[File:Coat of arms of Herceg Novi.png|center|50px]] |----- |align=right | 8 || [[Беране]] || align=right | 11,776 || [[Општина Беране|Беране]] || [[File:FinalniGrbBerane1.png|center|50px]] |----- |align=right | 9 || [[Будва]] || align=right | 10,918 || [[Општина Будва|Будва]] || [[File:Budva-grb.gif|center|50px]] |----- |align=right | 10 || [[Улцињ]] || align=right | 10,828 || [[Општина Улцињ|Улцињ]] || [[File:Coat of Arms of Ulcinj.svg|center|50px]] |----- |align=right | 11 || [[Рожаје]] || align=right | 9,567 || [[Општина Рожаје|Рожаје]] || [[File:Rozaje Coat of Arms.svg|center|50px]] |----- |align=right | 12 || [[Тиват]] || align=right | 9,467 || [[Општина Тиват|Тиват]] || [[File:MNE Tivat COA.svg|center|50px]] |----- |align=right | 13 || [[Доброта]] || align=right | 8,169 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 14 || [[Котор]] || align=right | 5,341 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 15 || [[Даниловград]] || align=right | 5,208 || [[Општина Даниловград|Даниловград]] |----- |align=right | 16 || [[Мојковац]] || align=right | 4,120 || [[Општина Мојковац|Мојковац]] |----- |align=right | 17 || [[Шкаљари]] || align=right | 4,002 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 18 || [[Тузи]] || align=right | 3,789 || [[Општина Подгорица|Подгорица]] |----- |align=right | 19 || [[Игало]] || align=right | 3,754 || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] |----- |align=right | 20 || [[Биела]] || align=right | 3,748 || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] |----- |align=right | 21 || [[Плав]] || align=right | 3,615 || [[Општина Плав|Плав]] |----- |align=right | 22 || [[Буртаиши]] || align=right | 3,013 || [[Општина Бар|Бар]] |----- |align=right | 23 || [[Колашин]] || align=right | 2,989 || [[Општина Колашин|Колашин]] |----- |align=right | 24 || [[Ибарац]] || align=right | 2,877 || [[Општина Рожаје|Рожаје]] |----- |align=right | 25 || [[Голубовци]] || align=right | 2,869 || [[Општина Подгорица|Подгорица]] |----- |align=right | 26 || [[Ресник]] || align=right | 2,739 || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] |----- |align=right | 27 || [[Недакуси]] || align=right | 2,308 || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] |----- |align=right | 28 || [[Шушањ]] || align=right | 2,212 || [[Општина Бар|Бар]] |----- |align=right | 29 || [[Рисан]] || align=right | 2,083 || [[Општина Котор|Котор]] |----- |align=right | 30 || [[Озриниќи]] || align=right | 2,024 || [[Општина Никшиќ|Никшиќ]] |----- |} ==Наводи== <references/> {{Шаблон:Европа по тема|Градови во}} [[Категорија:Градови во Црна Гора| ]] [[Категорија:Списоци на градови во Европа|Црна Гора]] [[Категорија:Списоци на градови по земја|Црна Гора]] emxigecib73r5p61gm0xrzq9cnh3jey 0 754898 5605228 5219990 2026-08-05T06:14:05Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605228 wikitext text/x-wiki '''Автомобилските регистарски таблички во [[Црна Гора]]''', по прогласувањето на независноста на државата во [[2006]] г. и стекнувањето на меѓународното признавање, од [[1 јануари]] [[2008]] г. ги имаат следниве ознаки: [[Податотека:BA-854-45.jpg|мини|240п|Старите автомобилски таблички во Црна Гора]] * меѓународниот код на [[Црна Гора]] - MNE * [[Грб на Црна Гора|црногорскиот државен грб]] * ознаката на градот * бројот на автомобилот Табличките се со димензии 520 мм х 110 мм, во бела боја, обрабени со црна линија, на левата страна имаат сино поле на кое е испишана ознаката '''MNE''', потоа ознаката на [[град]]от, грбот и бројот на [[автомобил]]от. Табличките имаат две букви и три броја, а сопственикот има можност да ја избира комбинацијата. [[Полиција|Полициските]] таблички се со сина, а на [[армија]]та со зелена боја. {| class="wikitable" width = 45% |- !Ознака !Подрачје<ref>{{наведени вести|url=http://www.blic.rs/drustvo.php?id=39463|title=Замена докумената у Црној Гори|date=25 април 2008 |publisher= Блиц}}</ref> !Пример |- |<center>'''AN''' || [[Андриевица]] || |- |<center>'''BA''' || [[Беране]] || [[Податотека:Car-plate berane.jpg|150п]] |- |<center>'''BP''' || [[Биело Поле]] || [[Податотека:Bijelo polje car plate.jpg|150п]] |- |<center>'''BD''' || [[Будва]] || [[Податотека:Budva car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''BR''' || [[Бар (Црна Гора)|Бар]] || |- |<center>'''CT''' || [[Цетиње]] || |- |<center>'''DG''' || [[Даниловград]] || |- |<center>'''GS''' || [[Гусиње]] || |- |<center>'''HN''' || [[Херцег Нови]] || [[Податотека:Herceg novi car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''KL''' || [[Колашин]] || [[Податотека:Car-plate kolasin.jpg|150п]] |- |<center>'''KO''' || [[Котор]] || [[Податотека:Kotor car plate.jpg|150п]] |- |<center>'''MK''' || [[Мојковац]] || [[Податотека:Car-plate mojkovac.jpg|150п]] |- |<center>'''NK''' || [[Никшиќ]] || [[Податотека:Car-plate niksic.jpg|150п]] |- |<center>'''PG''' || [[Подгорица]] || [[Податотека:Podgorica car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''PL''' || [[Плав]] || |- |<center>'''PT''' || [[Петњица]] || |- |<center>'''PV''' || [[Пљевља]] || [[Податотека:Car-plate plevlja.jpg|150п]] |- |<center>'''PŽ''' || [[Плужине]] || |- |<center>'''RO''' || [[Рожае]] || [[Податотека:Car-plate rozaje.jpg|150п]] |- |<center>'''TV''' || [[Тиват]] || [[Податотека:Car-plate tivat.jpg|150п]] |- |<center>'''ŠN''' || [[Шавник]] || [[Податотека:Car-plate savnik.jpg|150п]] |- |<center>'''UL''' || [[Улцињ]] || [[Податотека:License plate of Montenegro since 2008.jpg|150п]] |- |<center>'''ŽB''' || [[Жабљак]] || [[Податотека:Car-plate zabljak.jpg|150п]] |} ==Наводи== <references/> {{Европа по тема|Автомобилски регистарски таблички во}} [[Категорија:Автомобилски регистарски таблички по земја|Црна Гора]] [[Категорија:Сообраќајот во Црна Гора]] s5pyak7w4unazfxczmv8t41pck5i0qx 5605312 5605228 2026-08-05T06:52:56Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605312 wikitext text/x-wiki '''Автомобилските регистарски таблички во [[Црна Гора]]''', по прогласувањето на независноста на државата во [[2006]] г. и стекнувањето на меѓународното признавање, од [[1 јануари]] [[2008]] г. ги имаат следниве ознаки: [[Податотека:BA-854-45.jpg|мини|240п|Старите автомобилски таблички во Црна Гора]] * меѓународниот код на [[Црна Гора]] - MNE * [[Грб на Црна Гора|црногорскиот државен грб]] * ознаката на градот * бројот на автомобилот Табличките се со димензии 520 мм х 110 мм, во бела боја, обрабени со црна линија, на левата страна имаат сино поле на кое е испишана ознаката '''MNE''', потоа ознаката на [[град]]от, грбот и бројот на [[автомобил]]от. Табличките имаат две букви и три броја, а сопственикот има можност да ја избира комбинацијата. [[Полиција|Полициските]] таблички се со сина, а на [[армија]]та со зелена боја. {| class="wikitable" width = 45% |- !Ознака !Подрачје<ref>{{наведени вести|url=http://www.blic.rs/drustvo.php?id=39463|title=Замена докумената у Црној Гори|date=25 април 2008 |publisher= Блиц}}</ref> !Пример |- |<center>'''AN''' || [[Андриевица]] || |- |<center>'''BA''' || [[Беране]] || [[Податотека:Car-plate berane.jpg|150п]] |- |<center>'''BP''' || [[Биело Поле]] || [[Податотека:Bijelo polje car plate.jpg|150п]] |- |<center>'''BD''' || [[Будва]] || [[Податотека:Budva car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''BR''' || [[Бар (Црна Гора)|Бар]] || |- |<center>'''CT''' || [[Цетиње]] || |- |<center>'''DG''' || [[Даниловград]] || |- |<center>'''GS''' || [[Гусиње]] || |- |<center>'''HN''' || [[Херцег Нови]] || [[Податотека:Herceg novi car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''KL''' || [[Колашин]] || [[Податотека:Car-plate kolasin.jpg|150п]] |- |<center>'''KO''' || [[Котор]] || [[Податотека:Kotor car plate.jpg|150п]] |- |<center>'''MK''' || [[Мојковац]] || [[Податотека:Car-plate mojkovac.jpg|150п]] |- |<center>'''NK''' || [[Никшиќ]] || [[Податотека:Car-plate niksic.jpg|150п]] |- |<center>'''PG''' || [[Подгорица]] || [[Податотека:Podgorica car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''PL''' || [[Плав]] || |- |<center>'''PT''' || [[Петњица]] || |- |<center>'''PV''' || [[Пљевља]] || [[Податотека:Car-plate plevlja.jpg|150п]] |- |<center>'''PŽ''' || [[Плужине]] || |- |<center>'''RO''' || [[Рожаје]] || [[Податотека:Car-plate rozaje.jpg|150п]] |- |<center>'''TV''' || [[Тиват]] || [[Податотека:Car-plate tivat.jpg|150п]] |- |<center>'''ŠN''' || [[Шавник]] || [[Податотека:Car-plate savnik.jpg|150п]] |- |<center>'''UL''' || [[Улцињ]] || [[Податотека:License plate of Montenegro since 2008.jpg|150п]] |- |<center>'''ŽB''' || [[Жабљак]] || [[Податотека:Car-plate zabljak.jpg|150п]] |} ==Наводи== <references/> {{Европа по тема|Автомобилски регистарски таблички во}} [[Категорија:Автомобилски регистарски таблички по земја|Црна Гора]] [[Категорија:Сообраќајот во Црна Гора]] aplvdb38yuqjnynq00tg5dm0nzukdh2 5605314 5605312 2026-08-05T06:53:27Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Андриевица → Андријевица 5605314 wikitext text/x-wiki '''Автомобилските регистарски таблички во [[Црна Гора]]''', по прогласувањето на независноста на државата во [[2006]] г. и стекнувањето на меѓународното признавање, од [[1 јануари]] [[2008]] г. ги имаат следниве ознаки: [[Податотека:BA-854-45.jpg|мини|240п|Старите автомобилски таблички во Црна Гора]] * меѓународниот код на [[Црна Гора]] - MNE * [[Грб на Црна Гора|црногорскиот државен грб]] * ознаката на градот * бројот на автомобилот Табличките се со димензии 520 мм х 110 мм, во бела боја, обрабени со црна линија, на левата страна имаат сино поле на кое е испишана ознаката '''MNE''', потоа ознаката на [[град]]от, грбот и бројот на [[автомобил]]от. Табличките имаат две букви и три броја, а сопственикот има можност да ја избира комбинацијата. [[Полиција|Полициските]] таблички се со сина, а на [[армија]]та со зелена боја. {| class="wikitable" width = 45% |- !Ознака !Подрачје<ref>{{наведени вести|url=http://www.blic.rs/drustvo.php?id=39463|title=Замена докумената у Црној Гори|date=25 април 2008 |publisher= Блиц}}</ref> !Пример |- |<center>'''AN''' || [[Андријевица]] || |- |<center>'''BA''' || [[Беране]] || [[Податотека:Car-plate berane.jpg|150п]] |- |<center>'''BP''' || [[Биело Поле]] || [[Податотека:Bijelo polje car plate.jpg|150п]] |- |<center>'''BD''' || [[Будва]] || [[Податотека:Budva car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''BR''' || [[Бар (Црна Гора)|Бар]] || |- |<center>'''CT''' || [[Цетиње]] || |- |<center>'''DG''' || [[Даниловград]] || |- |<center>'''GS''' || [[Гусиње]] || |- |<center>'''HN''' || [[Херцег Нови]] || [[Податотека:Herceg novi car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''KL''' || [[Колашин]] || [[Податотека:Car-plate kolasin.jpg|150п]] |- |<center>'''KO''' || [[Котор]] || [[Податотека:Kotor car plate.jpg|150п]] |- |<center>'''MK''' || [[Мојковац]] || [[Податотека:Car-plate mojkovac.jpg|150п]] |- |<center>'''NK''' || [[Никшиќ]] || [[Податотека:Car-plate niksic.jpg|150п]] |- |<center>'''PG''' || [[Подгорица]] || [[Податотека:Podgorica car-plate.jpg|150п]] |- |<center>'''PL''' || [[Плав]] || |- |<center>'''PT''' || [[Петњица]] || |- |<center>'''PV''' || [[Пљевља]] || [[Податотека:Car-plate plevlja.jpg|150п]] |- |<center>'''PŽ''' || [[Плужине]] || |- |<center>'''RO''' || [[Рожаје]] || [[Податотека:Car-plate rozaje.jpg|150п]] |- |<center>'''TV''' || [[Тиват]] || [[Податотека:Car-plate tivat.jpg|150п]] |- |<center>'''ŠN''' || [[Шавник]] || [[Податотека:Car-plate savnik.jpg|150п]] |- |<center>'''UL''' || [[Улцињ]] || [[Податотека:License plate of Montenegro since 2008.jpg|150п]] |- |<center>'''ŽB''' || [[Жабљак]] || [[Податотека:Car-plate zabljak.jpg|150п]] |} ==Наводи== <references/> {{Европа по тема|Автомобилски регистарски таблички во}} [[Категорија:Автомобилски регистарски таблички по земја|Црна Гора]] [[Категорија:Сообраќајот во Црна Гора]] 8m1ml2qrdts4f02ygryhus9r9s8uevf 0 755866 5605403 5602427 2026-08-05T11:50:13Z Gurther 105215 Неповрзано 5605403 wikitext text/x-wiki {{Infobox Album | Name = ''The Rolling Stones Rock and Roll Circus'' | Type = [[Албум во живо]] | Artist = ''[[The Rolling Stones]]'' | Cover = | Released = 14 октомври, 1996 | Recorded = 11–12 декември, 1968 | Genre = [[Рок музика|Рок]], [[Блуз рок|блуз-рок]], [[хард рок]] | Length = 59:05 | Language = [[Англиски јазик|Англиски]] | Label = „[[ABKCO Records]]“ | Director = Мајкл Линдзи Хог | Producer = Џими Милер, Џоди Клејн и Лени Ејлик | Reviews = | Compiler = | Last album = ''[[Stripped (албум на The Rolling Stones)|Stripped]]''<br />(1995) | This album = '''''The Rolling Stones Rock and Roll Circus'''''<br />(1996) | Next album = ''[[No Security]]''<br />(1998) }} '''The Rolling Stones Rock and Roll Circus''' е петтиот албум на „[[The Rolling Stones]]“, издаден од продуцентската куќа „ABKCO Records“ на Алан Клејн. Издаден во 1996, „The Rolling Stones Rock and Roll Circus“ е [[албум во живо]] кој бил снимен на нивното „The Rolling Stones Rock and Roll Circus“ телевизиско шоу. ==Список на песни== Сите песни се од [[Мик Џегер]] и [[Кејт Ричардс]], а изведени се од „[[The Rolling Stones]]“ (освен на местата каде што е напоменато) #Претставувањето на Мик Џегер на „Rock and Roll Circus“&nbsp;– 0:25 #„Entry of the Gladiators“ (Јулиј Фјучик)&nbsp;– 0:55 #Претставување на бендот [[Jethro Tull]]“ од страна на Мик Џегер&nbsp;– 0:11 #„Jethro Tull“&nbsp;– „A Song for Jeffrey“ (Ијан Андерсон)&nbsp;– 3:26 #*„Song for Jeffrey“ каде што е вклучена оригиналната музика од песната „This Was“ #Претставување на бендот „The Who“ од страна на Кејт Ричардс&nbsp;– 0:07 #„[[The Who]]“&nbsp;– „A Quick One, While He's Away“ ([[Пити Тоуншенд]])&nbsp;– 7:33 #„Over the Waves“ (Хувентино Розас)&nbsp;– 0:45 #[[Таџ Махал (музичар)|Таџ Махал]]&nbsp;– „Ain't That a Lot of Love“ (Хомер Бенкс/Вили 'Дин' Паркер)&nbsp;– 3:48 #Претставување на Мериен Феитфул од страна на Чарли Ватс&nbsp;– 0:06 #Мериен Феитфул&nbsp;– „Something Better“ (Џери Гофин/Бери Мен)&nbsp;– 2:32 #Претставување на „The Dirty Mac“од страна на Мик Џегер и Џон Ленон&nbsp;– 1:05 #„[[The Dirty Mac]]“&nbsp;– „Yer Blues“ ([[Џон Ленон]]/[[Пол Мекартни]])&nbsp;– 4:27 #„The Dirty Mac“, [[Јоко Оно]] и [[Ирви Гитлис]]&nbsp;– „Whole Lotta Yoko“ (Јоко Оно)&nbsp;– 4:49 #Претставување на „The Rolling Stones“ од страна на Ленон / „Jumpin' Jack Flash“&nbsp;– 3:35 #„Parachute Woman“&nbsp;– 2:59 #„No Expectations“&nbsp;– 4:13 #„You Can't Always Get What You Want“&nbsp;– 4:24 #„Sympathy for the Devil“&nbsp;– 8:49 #„Salt of the Earth“&nbsp;– 4:57 #*„Salt of the Earth“ ја вклучува оригиналната музика од песната „Beggars Banquet“. ==Највисоки позиции на музичките листи== {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 !align="left"|Година !align="left"|Листа !align="left"|Позиција |- |align="left"|1996 |align="left"|''The Billboard 200'' |align="center"|92{{Fact|date=мај, 2011}} |- |} {{Ерик Клептон}} [[Категорија:Албуми од 1996]] [[Категорија:Албуми на The Rolling Stones]] t9kjflk5136qqzz8741wwlzj5ruo0r0 0 756516 5604994 5129807 2026-08-04T13:12:24Z نوفاك اتشمان 11549 додадена [[Категорија:Одрин]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5604994 wikitext text/x-wiki [[File:Adrianople voevodi of IMARO.jpg|250px|десно|thumb|Водачи на револуционерната организација во [[Странџа]] (1903). Меѓу нив: (од лево кон десно и од долу нагоре) [[Тодор Станков]] и [[Цено Куртев]], [[Иван Варналиев]] и [[Лазо Лазов]], [[Крсто Б'лгаријата]] и непознат (погоре) [[Михаил Герџиков]] и [[Христо Силјанов]]; [[Коста Калканџиев]], [[Петар Чолаков]] и [[Георги Минков]]; [[Коста Тенишев]], [[Стојан Петров]] (со лакт на коленото) и непознат; [[Димитар Ташев]] и [[Христо Арнаудов]] (погоре, со брадата); [[Димитар Дичев]] и капетан [[Стамат Икономов]] (до скалата).]] [[File:N.Danailov, Peio Shishmanov, Hristo Karamandjukov.jpg|250п|десно|thumb|Востаничка чета на [[Родопи]]те (1903). Напред од лево кон десно: [[Никола Данаилов]], [[Пејо Шишманов]] и [[Христо Караманџуков ]].]] [[File:Lozengrad cheta banner.jpg|десно|мини|250п|Знаме на лозенградската чета на ВМОРО (1903) со натписите: „Македоно-Одрински револуционерен комитет“ и „[[Лозенград]] - 1903“.]] [[File:Javorov cheta.jpg|десно|мини|250п|Чета на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година, седнатиот е војводата и писател [[Пејо Јаворов]].]] [[File:Tano Nikolov cheta.jpg|десно|мини|250п|На почетокот на 1913 година ВМОРО се вклучува во христијанизацијата на Помаците во [[Родопи]]те. Покрстителната четата на [[Тане Николов]].]] [[File:Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|десно|250п|мини|[[Тодор Александров]], [[Христо Матов]], [[Георги Мончев]], [[Владе Сланков]] и [[Никола Иванов]] во [[Димотика]] во близина на штабот на Бугарската армија за време на во Втората балканска војна.]] [[File:Remains of Bulgarians after the battle of Fere 1913.jpg|десно|мини|250п|Војводата [[Димитар Маџаров]] во 1918 година пред остатоците на своите другари убиени во Битката кај Фере во 1913 година.]] [[Image:Bulgarian refugees from Bulgarkyoi 1913.jpg|thumb|десно|250px|Бугарски бегалци од Булгаркој, протерани од Турците во 1913 година.]] [[Image:VTRO Ustav01.jpg|мини|десно|200п|Устав и Правилник на [[Внатрешна тракиска револуционерна организација|ВТРО]].]]'''Одрински револуционерен округ''' на '''ВМОРО''' — дел од структурите на револуционерната мрежа и го опфаќал целиот [[Одрински вилает]]. По создавањето на [[ТМОРО]], во Одринскиот вилает се оформирале и првите месни комитети на организацијата. == Први обиди == Со [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] во [[1878]] година во [[Северна Тракија]] била создадена [[Источна Румелија]] - автономна отоманска област со центар [[Пловдив]], а јужните делови на Тракија останале во отоманскиот [[Одрински вилает]]. Најголемиот дел од жителите на Источна Румелија биле [[Бугари]], поради што тие се обиделе да се соединат со [[Кнежевство Бугарија]]. Така во 1885 година бил основан [[Бугарски таен централен револуционерен комитет|Бугарскиот таен централен револуционерен комитет]] (БТЦРК). Првичната цел на Комитетот била ослободувањето на Македонија од турска власт, а во подалечна перспектива, создавањето на конфедерација на балканските земји. Раководител на Комитетот бил [[Захариј Стојанов]], а меѓу учесниците и помагачите тогаш биле гимназијалците во Пловдив: [[Пере Тошев]], [[Коста Паница]], [[Димитар Ризов]], [[Андреј Љапчев]], [[Христо Татарчев]], [[Ѓорче Петров]] и др. Летото 1885 БТРЦК организирал кражба на оружје кое требало да биде предадено на Кнежевството Бугарија за вооружување на чети, кои требало да заминат во Македонија. Откако властите ја заплениле пратката, Захариј Стојанов одлучил дека Владата на Источна Румелија е сериозна пречка за организацијата. Основен приоритет на БТЦРК станало обединувањето на [[Кнежевство Бугарија]] и Источна Румелија. Така, во текот на ноќта спроти 6 септември 1885 година востаниците воспоставиле контрола над Пловдив и ја отстраниле владата и генералниот гувернер Гаврил Крстевич. По соединувањето, во периодот од 1885-1890 година, Пере Тошев, Андреј Љапчев и нивните другари организирале голем број тајни состаноци низ Пловдивските села. Таму тие одлучиле за организирање на нова ослободителна организација. Во 1889 година Пере Тошев му пишал писмо на [[Ѓорче Петров]] да формираат ваква организација за ослободување на Македонија и Одринско. == Основање == Подоцна на 23 октомври 1893 година во [[Солун]] била основана Македонската револуционерна организација. Одринско не влегувало во првата програма на таа организација бидејќи основоположниците биле целосно насочени кон [[Македонија (регион)|Македонија]], но во 1895 година била донесена одлука кон неа да биде приклучен и турскиот дел на Тракија. Така, еден од основачите на организацијата, [[Даме Груев]], му наложил на [[Христо Поп Коцев]], кој бил учител во Одринската егзархиска машка гимназија и член на организацијата, да започне изградбата на комитетската мрежа во Источна Тракија. Како резултат на тоа во 1895 година во Машката гимназија „Д-р Петар Берон“ во Едрене бил основан првиот револуционерен кружок од Поп Коцев. Во 1896 година со помош на [[Павле Генадиев]] била создадена и мрежата на Одринскиот револуционерен комитет, чиј претседател првично бил Поп Коцев. == Цариградски револуционерен комитет == Специјален статус имал главниот град [[Цариград]], каде [[Димитар Љапов]] во 1895 година го создал ''Цариградскиот револуционерен комитет,'' кој бил автономен и добил право директно да комуницира со Централниот комитет на ВМОРО. Во 1896 година на Солунскиот конгрес териториите на Тракија и Македонија биле поделени на револуционерни окрузи, а меѓу нив бил и Одринскиот. По Солунскиот конгрес, Цариградскиот комитет се приклучил кон Одринскиот револуционерен округ. == Конфликт со Егзархистите == Во 1897 година во лицето на зголемената револуционерна сила на [[Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација|ВМОРО]] група [[Бугарска егзархија|про-егзархиски]] настроени активисти, основале во Солун нова организација - [[Бугарско тајно револуционерно братство]]. Таа почнала да прави свои филијали во [[Смољан|Ахчелебиско]], [[Дедеагач]]ко и [[Скеча]]нско.<ref>Историја на Бугарија - Електронска енциклопедија, ИК Труд, Сирма, (Статија:''март, 1897 година'')</ref> Акциите на Братството среднале сопротива од страна на [[ВМОРО|Внатрешната организација]]. Почнале внатрешни борби и обиди за взаемни заседи со повредени, иако никој не бил убиен. Во почетокот на 1900 година сепак бил потпишан протокол за помирување, а Бугарското тајно револуционерно братство се самораспуштило и се слеало во ТМОРО со што престанало официјално да егзистира, но неговите поранешни членови како Караманџуков продолжиле со својата активност, сега во самата организација. == Керемидчиоглува афера == [[Керемидчиоглува афера|Керемидчиоглувата афера]], која избувнала во јули 1900 година во Лозенградско била првата од серијата афери кои ги растресле структурите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација во Источна Тракија. Таа нанела силен удар врз револуционерната дејност и довела до раздор и опаѓање на моралот. По аферата почнале масовни апсења и тортура. Уапсени биле над 100 луѓе. Голем број од тие што подлегнале на тортура не издржале и умреле уште за време на истрагата. Во притвор биле ставени едни од најистакнатите дејци на организацијата, а други нелегално преминале во Бугарија. Во тоа време, [[Лазар Маџаров]] во Бугарија формирал агитациона чета, во која се прикличиле искусни дејци, како: [[Јани Попов]], [[Јанко Стојанов]], [[Коста Тенишев]], [[Лазо Лазов]], [[Славе Мерџанов]], [[Петар Соколов]], [[Петар Манџуков]] и др. Четата ја преминала границата и се сместиле во Лозенградско. Возобновени биле комитетите во речиси сите погодени села од аферата. == Конфликт со Врховниот комитет == Во февруари 1901 година [[В'лчо Антонов]] ги прекинал односите со Одринскиот комитет на ВМОРО и ја прифатил поканата на претседателот на ВМОК [[Борис Сарафов]] да го предводи пограничниот премин на ВМОК во [[Чепеларе]]. Тоа направил обид за изградба на самостоен Беломорски револуционерен округ западно од реката Марица кој би бил под негова контрола. Во Чепеларе Антонов ги сменил средствата на терор - па така уште во февруари биле убиени двајца истакнати дејци на организацијата - [[Атанас Шапарданов]] и [[Дечо Стојановски]], а во пролетта бил направен неуспешен обид за убиство на Хаџи Нури бег, кој ја предизвикал големата [[Пашмаклиска афера]]. Атентатите врз дејците и нападите врз муслиманските првенци го ослабеле револуционерното дело. Многумина истакнати дејци како [[Константин Николов]], [[Тане Стоев]], [[Владимир Коруев]] и други биле принудени да пребегнат во Бугарија. == Засилување на влијанието на Сарафов== Во меѓувреме и Димитар Љапов и Павле Генадиев ги прекинале односите со ВМОРО. Тие го отцепиле Цариградскиот револуционерен комитет од ВМОРО и стапиле во контакт со [[Борис Сарафов]], [[Петар Манџуков]], [[Славе Мерџанов]] и [[Петар Соколов]]. Подоцна дел од нив заминале во Цариград со цел да го убијат султанот [[Абдул Хамид]]. Откако се увериле дека не постојат никакви шанси за успешно изведување на атентатот, тие пристапиле кон нов план што опфаќал уривање на отоманската банка во [[Цариград]] и цела година групата копала тунел под земјата што води кон темелите на банката. Потоа во [[Цариград]] бил испратен и [[Павел Шатев]], но турските влласти го уапсиле Ерменецот кој требало да ги снабди со експлозив, а потоа биле уапсени Славе Мерџанов, Петар Соколов, Манџуков и Шатев.<ref name="PS">''Павел Шатев, Солунскиот атентат и заточениците во Фезан, Култура, Скопје, 1994''</ref> Меѓутоа властите сметале дека станува збор за обични комити и по интервенцијата на бугарскиот дипломатски претставник биле ослободени и протерани од [[Цариград]]. По падот на Сарафовиот комитет и [[Солунска афера|Солунската афера]] [[гемиџии]]те останале без поткрепа. За да дојдат до пари Мерџанов и Соколов формирале чета на чело со [[Георги Фотев]] и влегле во [[Одринско]]. Таму планирале да го ограбат возот [[Ориент Експрес]] но неуспеале во таа намера. Потоа тие грабнале еден турски бег, но четата била откриена и уништена. [[Петар Соколов]] загинал, а [[Славе Мерџанов]] бил заробен и во [[Одрин]] заедно со свои другари бил обесен.<ref name="SnBS">''Спомени на Борис Сарафов''</ref>. Од другата страна пак, Димитар Мечев во [[Одрин]] со група атентатори направил обид за копање на канал до австриската пошта, но таа акција била неуспешна. == Обид за помирување == Во 1899 година [[Ѓорче Петров]] ги посетил Родопите, кога имал неуспешен обид да го запре конфликтот што настанал меѓу ВМОРО и [[ВМОК]] и сепаратистичките обиди на В'лчо Антонов.<ref>Писмо од Ѓорче Петров до деец на движењето од Ахчелебиско, со објаснување за целите на Внатрешната организација и со совети за практична дејност.</ref> Во 1900 година [[Георги Василев]] бил испратен како учител во Дедеагач за да го наметне своето влијание во Одринскиот округ над одметниците во Гумурџинско и Ахчелебиско, кои пак се обидувале да формираат самостоен револуционерен округ. Тој одреден број врски со некои од нив во 1901 година, како што се Антонов и Караманџуков и направил обиди да ги разубеди, но не успеал во тоа.<ref>Караманджуков, Христо. "Западнотракийските бугари во своето култорно-историско минато со посебен поглед на нивното политичко-револуционерно движење", Софија, 1934, стр 72 - 74.</ref> ==Зацврстување на округот== Од есента 1902 година претседател на округот бил [[Велко Думев]]. Исто така [[Гоце Делчев]] направил неколку обиколки на вилаетот. Според отец [[Петар Киприлов]], Гоце Делчев, го посетил за првпат регионот во 1896, а во април 1898 година пак поминал и низ [[Странџа]]. Со цел да им помогне и ги зајакне локалните комитети, Гоце Делчев презел нова турнеја во регионот во 1900 година. При таа посета, Гоце Делчев има спор со [[Стојан Лазов]] за тоа дали Македонија и Одринско треба да се приклучат кон Бугарија или да преземат самостоен пат. Гоце истакнал дека не треба да се заборави дека има и други народи и држави, кои се многу заинтересирани за ова прашање. Едно мешање на Бугарија ќе предизвика мешање на соседните земји и може да доведе до распарчување на Македонија и Одринско. Затоа треба да се привлечат во борбата и другите народности и така народите што живеат во тие две области, треба сами со заеднички напори и жртви да извојуват својата слобода и независност во границите на една ''општа афтономна Македонско-Одринска држава'', кои би се потпирале само на материјалната и морална поддршка на Бугарија и на големите сили.<ref>Иван Орманджиев. “Приноси”, кн. 4.</ref> Според информациите на [[Христо Караманџуков]], важна улога во развојот на револуционерната дејност во областа одиграл конгресот на округот претседаван од Гоце Делчев, кој се одржал во [[Пловдив]] во април 1902 година. На него се земени важни одлуки. Така, тогаш биле запрени сепаратистките обиди за изградба на самостоен ''Беломорски револуционерен округ'' западно од реката [[Марица]]. Откако конгресот завршил, Гоце Делчев и [[Коста Нунков]] отишле на [[Родопи]]те да се сретнат со одметникот [[В'лчо Антонов]] и да му ја достават одлуката на конгресот, како и задачите кои му биле доделени како главен инспектор во Западна Тракија. ==Востание== Одринскиот округ бил поделен на пет региони. Подоцна во 1903 година [[Конгрес на Петрова Нива|конгресот на Петрова Нива]] конечно ја утврдил поделбата, односно: I регион - Малотрновски, II регион - Чокенски (Одрински); III регон - Мустафапашански (Свиленградски), IV регион - Ахчелебиско (Смолjaнско) - Скечански (Ксантиски); V регион - Гумурџинско-Дедеагачки. Конгресот избрал и орган кој бил овластен да подготви и да го крене востанието. Овој орган бил наречен ''Главно боево тело'' и се состоел од три лица: [[Михаил Герџиков]], [[Лазар Маџаров]] и капетан [[Стамат Икономов]]. Веднаш по конгресот на "Петрова Нива", на 5 јули 1903 година во Родопите, во близина на селото [[Карлуково]] се одржал [[Родопски конгрес|Родопскиот конгрес]] на ВМОРО каде имало учество на претставници од Ахчелебискиот револуционерен регион. Избрано било Боево тело за водење на активностите во регионот. Во 1903 година, две недели по објавувањето на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тука се кренало [[Преображенско востание|Преображенското востание]], предводено од [[Михаил Герџиков]]. Како резултат на востанието се прогласила [[Странџанска република|Странџанската република]]. ==Поствостанички период == [[File:Fuat bey, Tane Nikolov and Hikmet bey.jpg|thumb|десно|250px|Тане Николов со воjводи од ВТРО (1922).]] По задушување на Преображенското востание организацијата била сериозно разбиена. По левиот брег на реката [[Марица]] (Малотрновско и Лозенградско) практично комитетите на ВМОРО биле уништени. Мустафапашанско било деморализирано од шверцери. [[Ортаќој]]ско, Суфлиско, Гумурџинско и Ахчелебиско биле во релативно добра состојба, а во најдобра состојба било Дедеагачко. По востанието започнало зајакнување на организацијата на Родопите и Западна Тракија. Во 1904 година се одржал конгрес на Одринскиот револуционерен округ во [[Варна]], на кој се донела одлука за активирање на терористички напади.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија , 2001 година, стр 27.</ref> Задграничното претставништво престанало да испраќа чети и материјали во Одринско, оружје и пари, што дополнително ги заслабило позициите на ВМОРО. Ретки напади во округот имало над претставници на грчката вооружена пропаганда. На [[10 ноември]] [[1907]] година во борба со турските сили загинале [[Петар Васков]], [[Лазар Маџаров]] и уште четворица четници, крај селото Лаџакоj, Дедеагачко.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 27.</ref> Подоцна во регионот се испратени четите на [[Димитар Арнаудов]] и на [[Бојко Чавдаров]]. На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од 1908 година, округот бил претставен од [[Климент Шапкарев]] и [[Петар Андреев]].<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година" "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 44.</ref> На конгресот било решено активностите на ВМОРО да бидат ограничени за одржување на револуционерниот дух со агитатори-организатори. Влезот на четите бил прекинат, а оружјето било предадено на месното население само за самоодбрана.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 176.</ref> == По Младотурската револуција == По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година ВМОРО било легализирана во [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Сојуз на бугарските уставни клубови]] и [[Народна федеративна партија (бугарска секција)]]. Во септември 1908 година се одржал нов конгрес во округот во Едрене. На конгресот се одлучило да се учествува на претстојните избори за пратеници во Одринскиот вилает со самостојна листа. Во тој период се издавал весникот ''„Одринска зарја“''. Избрано било ''Окружно боево тело'' во состав: [[Стамат Икономов]], [[Страшимир Дочков]], [[Георги Поп Ајанов]], [[Анастас Разбојников]] и [[Климент Шапкарев]]. По некое време, Младотурците ги продолжиле репресиите. По создавањето на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година бугарскиот Главен штаб го испратил корпусот во војната во [[Тракија]]. Во декември 1912 година откако ги исполниле поставените задачи и стигнале речиси до Истанбул, партизанските чети и одреди биле официјално распуштени. Така целиот Одрински вилает бил окупиран од Бугарија. == Протерување на бугарското население == Во текот на Втората балканска војна од 1913 година, Бугарија ја изгубила [[Источна Тракија]] и [[Младотурци]]те го протерале бугарското население од регионот. Во истата година бил потпишан и [[Букурешки договор, 1913|Букурешкиот мировен договор]], според кој [[Западна Тракија]] потпаднала под бугарска власт. Откако во 1920 година таа паднала под грчка власт врз основа на [[Нејски мировен договор|Нејскиот договор]], таму била создадена [[Внатрешна тракиска револуционерна организација]]. ВТРО била формирана со цел извојување на целосна политичка независност на Тракија преку револуционерна борба. Сепак со [[Договор Молов-Кафандарис|Договорот Молов - Кафандарис]] од 1927 година последните Бугари биле раселени и од овој регион. == Чествување == Денес во Бугарија има традиција на чествување на Преображенци, како и на сите паднати борци за слободата на Тракија. Така, голем број улици, училишта и други објекти низ земјата ги носаат нивните имиња. Исто така има изградено и споменици во нивна чест. На 26 март секоја година се одбележува ''Денот на Тракија''. Во државата постои ''Тракиски научен институт'', како и ''Сојуз на тракиски здруженија''. Во 30-те години на дваестиот век Бугарската комунистичка партија водила политика за промовирање на посебен тракиски етнос, но подоцна се откажала од оваа идеја.<ref>V, Joseph. The Communist Party of Bulgaria; Origins and Development, 1883-1936. Columbia University Press. p. 126.</ref> Во Бугарија се претпоставува дека Тракијците биле посебна етнографска група.<ref>The Thracian and His World. Proceedings of the eighth National Conference of Bulgarian Ethnologists, Haskovo 1995. Sofia, 1 Publication: ETHNOLOGIA BULGARICA. Yearbook of Bulgarian Ethnology and Folklore (2/2001), Stamenova, Jivka; Language: English Subject: Anthropology, Issue: 2/2001, Page Range: 141-143.</ref><ref>Groups of Bulgarian population and ethnographic groups, Bulgarian Ethnology (March 1987), Simeonova, Gatya; Language: Bulgarian, Subject: Anthropology, Issue: 3/1987, Page Range: 55-63.</ref> По падот на комунизмот, Бугарија ѝ понудила на Македонија ''предлог за добрососедски договор'', пред сè за заедничко славење на општиот дел од историјата, но овие предлози не биле прифатени<ref>Македонски историци "на бунт" срещу общото честване на празниците ни. в-к "Дума", 07.06.2006.</ref><ref>България и светът. 4 Август 2006, По съседски: Събития с балкански адрес. Новина № 2.</ref> бидејќи македонската страна го чувствува како наметнат. Поради тоа, Македонија понудила нов добрососедски договор, изменет и дополнет без условот за заедничко славење на историјата,<ref>[http://www.vesti.alfa.mk/default.aspx?mId=36&egId=6&eventId=21878 Македонски контра-документ на бугарскиот договор за добрососедство]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> но тој не бил прифатен од бугарска страна. == Наводи== {{reflist}}<!--<div class="references-small"> <references /> </div>--> == Користена литература == * Тракиското прашање и тракиското движење во Бугарија, проф. Иван Филчев ISBN 978-954-322-190-5, издавач: Академска издавачка куќа „Проф Марин Дринов“, 2007 година, јазик: бугарски. * [http://www.kroraina.com/knigi/dv/index.html Бугарите во наијсточниот дел на Балканскиот Полуостров - Источна Тракија, Димитар Г. Војников, електронски текст второ преработено и дополнето издание („Коралов и сие“, 2009 година, јазик: бугарски.] * „Разорението на тракиските Бугари во 1913 година", проф. Љубомир Милетиќ, Бугарска академија на науките, Софија, Државна печатница, 1918 година; јазик: бугарски, II фототипно издание, Културно-просветен клуб „Тракија“ - Софија, 1989 година. * [http://www.kroraina.com/knigi/kalojan/ar/index.htm Дебугаризирањето на Западна Тракија 1919-1924, Анастас Разбојников (Тракиски Научен Институт, библиотека „Тракија“ № 12, Софија, 1940) (II фототипно издание, библиотека „Вечни книги на Бугарија“, издавачката куќа „Сибија“) јазик: бугарски.] == Поврзано== * [[Македонска револуционерна организација]] *[[Источна Тракија]] *[[Одрински вилает]] == Надворешни врски == * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spommg.html Спомени на Михаил Герџиков] [[Категорија:Македонска револуционерна организација]] [[Категорија:Одрин]] 5pvd6g3zgpr1zzhz72sa1462ngwem9j 5604998 5604994 2026-08-04T13:21:31Z نوفاك اتشمان 11549 отстранета [[Категорија:Одрин]]; додадена [[Категорија:Историја на Одрин]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5604998 wikitext text/x-wiki [[File:Adrianople voevodi of IMARO.jpg|250px|десно|thumb|Водачи на револуционерната организација во [[Странџа]] (1903). Меѓу нив: (од лево кон десно и од долу нагоре) [[Тодор Станков]] и [[Цено Куртев]], [[Иван Варналиев]] и [[Лазо Лазов]], [[Крсто Б'лгаријата]] и непознат (погоре) [[Михаил Герџиков]] и [[Христо Силјанов]]; [[Коста Калканџиев]], [[Петар Чолаков]] и [[Георги Минков]]; [[Коста Тенишев]], [[Стојан Петров]] (со лакт на коленото) и непознат; [[Димитар Ташев]] и [[Христо Арнаудов]] (погоре, со брадата); [[Димитар Дичев]] и капетан [[Стамат Икономов]] (до скалата).]] [[File:N.Danailov, Peio Shishmanov, Hristo Karamandjukov.jpg|250п|десно|thumb|Востаничка чета на [[Родопи]]те (1903). Напред од лево кон десно: [[Никола Данаилов]], [[Пејо Шишманов]] и [[Христо Караманџуков ]].]] [[File:Lozengrad cheta banner.jpg|десно|мини|250п|Знаме на лозенградската чета на ВМОРО (1903) со натписите: „Македоно-Одрински револуционерен комитет“ и „[[Лозенград]] - 1903“.]] [[File:Javorov cheta.jpg|десно|мини|250п|Чета на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година, седнатиот е војводата и писател [[Пејо Јаворов]].]] [[File:Tano Nikolov cheta.jpg|десно|мини|250п|На почетокот на 1913 година ВМОРО се вклучува во христијанизацијата на Помаците во [[Родопи]]те. Покрстителната четата на [[Тане Николов]].]] [[File:Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|десно|250п|мини|[[Тодор Александров]], [[Христо Матов]], [[Георги Мончев]], [[Владе Сланков]] и [[Никола Иванов]] во [[Димотика]] во близина на штабот на Бугарската армија за време на во Втората балканска војна.]] [[File:Remains of Bulgarians after the battle of Fere 1913.jpg|десно|мини|250п|Војводата [[Димитар Маџаров]] во 1918 година пред остатоците на своите другари убиени во Битката кај Фере во 1913 година.]] [[Image:Bulgarian refugees from Bulgarkyoi 1913.jpg|thumb|десно|250px|Бугарски бегалци од Булгаркој, протерани од Турците во 1913 година.]] [[Image:VTRO Ustav01.jpg|мини|десно|200п|Устав и Правилник на [[Внатрешна тракиска револуционерна организација|ВТРО]].]]'''Одрински револуционерен округ''' на '''ВМОРО''' — дел од структурите на револуционерната мрежа и го опфаќал целиот [[Одрински вилает]]. По создавањето на [[ТМОРО]], во Одринскиот вилает се оформирале и првите месни комитети на организацијата. == Први обиди == Со [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] во [[1878]] година во [[Северна Тракија]] била создадена [[Источна Румелија]] - автономна отоманска област со центар [[Пловдив]], а јужните делови на Тракија останале во отоманскиот [[Одрински вилает]]. Најголемиот дел од жителите на Источна Румелија биле [[Бугари]], поради што тие се обиделе да се соединат со [[Кнежевство Бугарија]]. Така во 1885 година бил основан [[Бугарски таен централен револуционерен комитет|Бугарскиот таен централен револуционерен комитет]] (БТЦРК). Првичната цел на Комитетот била ослободувањето на Македонија од турска власт, а во подалечна перспектива, создавањето на конфедерација на балканските земји. Раководител на Комитетот бил [[Захариј Стојанов]], а меѓу учесниците и помагачите тогаш биле гимназијалците во Пловдив: [[Пере Тошев]], [[Коста Паница]], [[Димитар Ризов]], [[Андреј Љапчев]], [[Христо Татарчев]], [[Ѓорче Петров]] и др. Летото 1885 БТРЦК организирал кражба на оружје кое требало да биде предадено на Кнежевството Бугарија за вооружување на чети, кои требало да заминат во Македонија. Откако властите ја заплениле пратката, Захариј Стојанов одлучил дека Владата на Источна Румелија е сериозна пречка за организацијата. Основен приоритет на БТЦРК станало обединувањето на [[Кнежевство Бугарија]] и Источна Румелија. Така, во текот на ноќта спроти 6 септември 1885 година востаниците воспоставиле контрола над Пловдив и ја отстраниле владата и генералниот гувернер Гаврил Крстевич. По соединувањето, во периодот од 1885-1890 година, Пере Тошев, Андреј Љапчев и нивните другари организирале голем број тајни состаноци низ Пловдивските села. Таму тие одлучиле за организирање на нова ослободителна организација. Во 1889 година Пере Тошев му пишал писмо на [[Ѓорче Петров]] да формираат ваква организација за ослободување на Македонија и Одринско. == Основање == Подоцна на 23 октомври 1893 година во [[Солун]] била основана Македонската револуционерна организација. Одринско не влегувало во првата програма на таа организација бидејќи основоположниците биле целосно насочени кон [[Македонија (регион)|Македонија]], но во 1895 година била донесена одлука кон неа да биде приклучен и турскиот дел на Тракија. Така, еден од основачите на организацијата, [[Даме Груев]], му наложил на [[Христо Поп Коцев]], кој бил учител во Одринската егзархиска машка гимназија и член на организацијата, да започне изградбата на комитетската мрежа во Источна Тракија. Како резултат на тоа во 1895 година во Машката гимназија „Д-р Петар Берон“ во Едрене бил основан првиот револуционерен кружок од Поп Коцев. Во 1896 година со помош на [[Павле Генадиев]] била создадена и мрежата на Одринскиот револуционерен комитет, чиј претседател првично бил Поп Коцев. == Цариградски револуционерен комитет == Специјален статус имал главниот град [[Цариград]], каде [[Димитар Љапов]] во 1895 година го создал ''Цариградскиот револуционерен комитет,'' кој бил автономен и добил право директно да комуницира со Централниот комитет на ВМОРО. Во 1896 година на Солунскиот конгрес териториите на Тракија и Македонија биле поделени на револуционерни окрузи, а меѓу нив бил и Одринскиот. По Солунскиот конгрес, Цариградскиот комитет се приклучил кон Одринскиот револуционерен округ. == Конфликт со Егзархистите == Во 1897 година во лицето на зголемената револуционерна сила на [[Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација|ВМОРО]] група [[Бугарска егзархија|про-егзархиски]] настроени активисти, основале во Солун нова организација - [[Бугарско тајно револуционерно братство]]. Таа почнала да прави свои филијали во [[Смољан|Ахчелебиско]], [[Дедеагач]]ко и [[Скеча]]нско.<ref>Историја на Бугарија - Електронска енциклопедија, ИК Труд, Сирма, (Статија:''март, 1897 година'')</ref> Акциите на Братството среднале сопротива од страна на [[ВМОРО|Внатрешната организација]]. Почнале внатрешни борби и обиди за взаемни заседи со повредени, иако никој не бил убиен. Во почетокот на 1900 година сепак бил потпишан протокол за помирување, а Бугарското тајно револуционерно братство се самораспуштило и се слеало во ТМОРО со што престанало официјално да егзистира, но неговите поранешни членови како Караманџуков продолжиле со својата активност, сега во самата организација. == Керемидчиоглува афера == [[Керемидчиоглува афера|Керемидчиоглувата афера]], која избувнала во јули 1900 година во Лозенградско била првата од серијата афери кои ги растресле структурите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација во Источна Тракија. Таа нанела силен удар врз револуционерната дејност и довела до раздор и опаѓање на моралот. По аферата почнале масовни апсења и тортура. Уапсени биле над 100 луѓе. Голем број од тие што подлегнале на тортура не издржале и умреле уште за време на истрагата. Во притвор биле ставени едни од најистакнатите дејци на организацијата, а други нелегално преминале во Бугарија. Во тоа време, [[Лазар Маџаров]] во Бугарија формирал агитациона чета, во која се прикличиле искусни дејци, како: [[Јани Попов]], [[Јанко Стојанов]], [[Коста Тенишев]], [[Лазо Лазов]], [[Славе Мерџанов]], [[Петар Соколов]], [[Петар Манџуков]] и др. Четата ја преминала границата и се сместиле во Лозенградско. Возобновени биле комитетите во речиси сите погодени села од аферата. == Конфликт со Врховниот комитет == Во февруари 1901 година [[В'лчо Антонов]] ги прекинал односите со Одринскиот комитет на ВМОРО и ја прифатил поканата на претседателот на ВМОК [[Борис Сарафов]] да го предводи пограничниот премин на ВМОК во [[Чепеларе]]. Тоа направил обид за изградба на самостоен Беломорски револуционерен округ западно од реката Марица кој би бил под негова контрола. Во Чепеларе Антонов ги сменил средствата на терор - па така уште во февруари биле убиени двајца истакнати дејци на организацијата - [[Атанас Шапарданов]] и [[Дечо Стојановски]], а во пролетта бил направен неуспешен обид за убиство на Хаџи Нури бег, кој ја предизвикал големата [[Пашмаклиска афера]]. Атентатите врз дејците и нападите врз муслиманските првенци го ослабеле револуционерното дело. Многумина истакнати дејци како [[Константин Николов]], [[Тане Стоев]], [[Владимир Коруев]] и други биле принудени да пребегнат во Бугарија. == Засилување на влијанието на Сарафов== Во меѓувреме и Димитар Љапов и Павле Генадиев ги прекинале односите со ВМОРО. Тие го отцепиле Цариградскиот револуционерен комитет од ВМОРО и стапиле во контакт со [[Борис Сарафов]], [[Петар Манџуков]], [[Славе Мерџанов]] и [[Петар Соколов]]. Подоцна дел од нив заминале во Цариград со цел да го убијат султанот [[Абдул Хамид]]. Откако се увериле дека не постојат никакви шанси за успешно изведување на атентатот, тие пристапиле кон нов план што опфаќал уривање на отоманската банка во [[Цариград]] и цела година групата копала тунел под земјата што води кон темелите на банката. Потоа во [[Цариград]] бил испратен и [[Павел Шатев]], но турските влласти го уапсиле Ерменецот кој требало да ги снабди со експлозив, а потоа биле уапсени Славе Мерџанов, Петар Соколов, Манџуков и Шатев.<ref name="PS">''Павел Шатев, Солунскиот атентат и заточениците во Фезан, Култура, Скопје, 1994''</ref> Меѓутоа властите сметале дека станува збор за обични комити и по интервенцијата на бугарскиот дипломатски претставник биле ослободени и протерани од [[Цариград]]. По падот на Сарафовиот комитет и [[Солунска афера|Солунската афера]] [[гемиџии]]те останале без поткрепа. За да дојдат до пари Мерџанов и Соколов формирале чета на чело со [[Георги Фотев]] и влегле во [[Одринско]]. Таму планирале да го ограбат возот [[Ориент Експрес]] но неуспеале во таа намера. Потоа тие грабнале еден турски бег, но четата била откриена и уништена. [[Петар Соколов]] загинал, а [[Славе Мерџанов]] бил заробен и во [[Одрин]] заедно со свои другари бил обесен.<ref name="SnBS">''Спомени на Борис Сарафов''</ref>. Од другата страна пак, Димитар Мечев во [[Одрин]] со група атентатори направил обид за копање на канал до австриската пошта, но таа акција била неуспешна. == Обид за помирување == Во 1899 година [[Ѓорче Петров]] ги посетил Родопите, кога имал неуспешен обид да го запре конфликтот што настанал меѓу ВМОРО и [[ВМОК]] и сепаратистичките обиди на В'лчо Антонов.<ref>Писмо од Ѓорче Петров до деец на движењето од Ахчелебиско, со објаснување за целите на Внатрешната организација и со совети за практична дејност.</ref> Во 1900 година [[Георги Василев]] бил испратен како учител во Дедеагач за да го наметне своето влијание во Одринскиот округ над одметниците во Гумурџинско и Ахчелебиско, кои пак се обидувале да формираат самостоен револуционерен округ. Тој одреден број врски со некои од нив во 1901 година, како што се Антонов и Караманџуков и направил обиди да ги разубеди, но не успеал во тоа.<ref>Караманджуков, Христо. "Западнотракийските бугари во своето култорно-историско минато со посебен поглед на нивното политичко-револуционерно движење", Софија, 1934, стр 72 - 74.</ref> ==Зацврстување на округот== Од есента 1902 година претседател на округот бил [[Велко Думев]]. Исто така [[Гоце Делчев]] направил неколку обиколки на вилаетот. Според отец [[Петар Киприлов]], Гоце Делчев, го посетил за првпат регионот во 1896, а во април 1898 година пак поминал и низ [[Странџа]]. Со цел да им помогне и ги зајакне локалните комитети, Гоце Делчев презел нова турнеја во регионот во 1900 година. При таа посета, Гоце Делчев има спор со [[Стојан Лазов]] за тоа дали Македонија и Одринско треба да се приклучат кон Бугарија или да преземат самостоен пат. Гоце истакнал дека не треба да се заборави дека има и други народи и држави, кои се многу заинтересирани за ова прашање. Едно мешање на Бугарија ќе предизвика мешање на соседните земји и може да доведе до распарчување на Македонија и Одринско. Затоа треба да се привлечат во борбата и другите народности и така народите што живеат во тие две области, треба сами со заеднички напори и жртви да извојуват својата слобода и независност во границите на една ''општа афтономна Македонско-Одринска држава'', кои би се потпирале само на материјалната и морална поддршка на Бугарија и на големите сили.<ref>Иван Орманджиев. “Приноси”, кн. 4.</ref> Според информациите на [[Христо Караманџуков]], важна улога во развојот на револуционерната дејност во областа одиграл конгресот на округот претседаван од Гоце Делчев, кој се одржал во [[Пловдив]] во април 1902 година. На него се земени важни одлуки. Така, тогаш биле запрени сепаратистките обиди за изградба на самостоен ''Беломорски револуционерен округ'' западно од реката [[Марица]]. Откако конгресот завршил, Гоце Делчев и [[Коста Нунков]] отишле на [[Родопи]]те да се сретнат со одметникот [[В'лчо Антонов]] и да му ја достават одлуката на конгресот, како и задачите кои му биле доделени како главен инспектор во Западна Тракија. ==Востание== Одринскиот округ бил поделен на пет региони. Подоцна во 1903 година [[Конгрес на Петрова Нива|конгресот на Петрова Нива]] конечно ја утврдил поделбата, односно: I регион - Малотрновски, II регион - Чокенски (Одрински); III регон - Мустафапашански (Свиленградски), IV регион - Ахчелебиско (Смолjaнско) - Скечански (Ксантиски); V регион - Гумурџинско-Дедеагачки. Конгресот избрал и орган кој бил овластен да подготви и да го крене востанието. Овој орган бил наречен ''Главно боево тело'' и се состоел од три лица: [[Михаил Герџиков]], [[Лазар Маџаров]] и капетан [[Стамат Икономов]]. Веднаш по конгресот на "Петрова Нива", на 5 јули 1903 година во Родопите, во близина на селото [[Карлуково]] се одржал [[Родопски конгрес|Родопскиот конгрес]] на ВМОРО каде имало учество на претставници од Ахчелебискиот револуционерен регион. Избрано било Боево тело за водење на активностите во регионот. Во 1903 година, две недели по објавувањето на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тука се кренало [[Преображенско востание|Преображенското востание]], предводено од [[Михаил Герџиков]]. Како резултат на востанието се прогласила [[Странџанска република|Странџанската република]]. ==Поствостанички период == [[File:Fuat bey, Tane Nikolov and Hikmet bey.jpg|thumb|десно|250px|Тане Николов со воjводи од ВТРО (1922).]] По задушување на Преображенското востание организацијата била сериозно разбиена. По левиот брег на реката [[Марица]] (Малотрновско и Лозенградско) практично комитетите на ВМОРО биле уништени. Мустафапашанско било деморализирано од шверцери. [[Ортаќој]]ско, Суфлиско, Гумурџинско и Ахчелебиско биле во релативно добра состојба, а во најдобра состојба било Дедеагачко. По востанието започнало зајакнување на организацијата на Родопите и Западна Тракија. Во 1904 година се одржал конгрес на Одринскиот револуционерен округ во [[Варна]], на кој се донела одлука за активирање на терористички напади.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија , 2001 година, стр 27.</ref> Задграничното претставништво престанало да испраќа чети и материјали во Одринско, оружје и пари, што дополнително ги заслабило позициите на ВМОРО. Ретки напади во округот имало над претставници на грчката вооружена пропаганда. На [[10 ноември]] [[1907]] година во борба со турските сили загинале [[Петар Васков]], [[Лазар Маџаров]] и уште четворица четници, крај селото Лаџакоj, Дедеагачко.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 27.</ref> Подоцна во регионот се испратени четите на [[Димитар Арнаудов]] и на [[Бојко Чавдаров]]. На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од 1908 година, округот бил претставен од [[Климент Шапкарев]] и [[Петар Андреев]].<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година" "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 44.</ref> На конгресот било решено активностите на ВМОРО да бидат ограничени за одржување на револуционерниот дух со агитатори-организатори. Влезот на четите бил прекинат, а оружјето било предадено на месното население само за самоодбрана.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 176.</ref> == По Младотурската револуција == По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година ВМОРО било легализирана во [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Сојуз на бугарските уставни клубови]] и [[Народна федеративна партија (бугарска секција)]]. Во септември 1908 година се одржал нов конгрес во округот во Едрене. На конгресот се одлучило да се учествува на претстојните избори за пратеници во Одринскиот вилает со самостојна листа. Во тој период се издавал весникот ''„Одринска зарја“''. Избрано било ''Окружно боево тело'' во состав: [[Стамат Икономов]], [[Страшимир Дочков]], [[Георги Поп Ајанов]], [[Анастас Разбојников]] и [[Климент Шапкарев]]. По некое време, Младотурците ги продолжиле репресиите. По создавањето на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година бугарскиот Главен штаб го испратил корпусот во војната во [[Тракија]]. Во декември 1912 година откако ги исполниле поставените задачи и стигнале речиси до Истанбул, партизанските чети и одреди биле официјално распуштени. Така целиот Одрински вилает бил окупиран од Бугарија. == Протерување на бугарското население == Во текот на Втората балканска војна од 1913 година, Бугарија ја изгубила [[Источна Тракија]] и [[Младотурци]]те го протерале бугарското население од регионот. Во истата година бил потпишан и [[Букурешки договор, 1913|Букурешкиот мировен договор]], според кој [[Западна Тракија]] потпаднала под бугарска власт. Откако во 1920 година таа паднала под грчка власт врз основа на [[Нејски мировен договор|Нејскиот договор]], таму била создадена [[Внатрешна тракиска револуционерна организација]]. ВТРО била формирана со цел извојување на целосна политичка независност на Тракија преку револуционерна борба. Сепак со [[Договор Молов-Кафандарис|Договорот Молов - Кафандарис]] од 1927 година последните Бугари биле раселени и од овој регион. == Чествување == Денес во Бугарија има традиција на чествување на Преображенци, како и на сите паднати борци за слободата на Тракија. Така, голем број улици, училишта и други објекти низ земјата ги носаат нивните имиња. Исто така има изградено и споменици во нивна чест. На 26 март секоја година се одбележува ''Денот на Тракија''. Во државата постои ''Тракиски научен институт'', како и ''Сојуз на тракиски здруженија''. Во 30-те години на дваестиот век Бугарската комунистичка партија водила политика за промовирање на посебен тракиски етнос, но подоцна се откажала од оваа идеја.<ref>V, Joseph. The Communist Party of Bulgaria; Origins and Development, 1883-1936. Columbia University Press. p. 126.</ref> Во Бугарија се претпоставува дека Тракијците биле посебна етнографска група.<ref>The Thracian and His World. Proceedings of the eighth National Conference of Bulgarian Ethnologists, Haskovo 1995. Sofia, 1 Publication: ETHNOLOGIA BULGARICA. Yearbook of Bulgarian Ethnology and Folklore (2/2001), Stamenova, Jivka; Language: English Subject: Anthropology, Issue: 2/2001, Page Range: 141-143.</ref><ref>Groups of Bulgarian population and ethnographic groups, Bulgarian Ethnology (March 1987), Simeonova, Gatya; Language: Bulgarian, Subject: Anthropology, Issue: 3/1987, Page Range: 55-63.</ref> По падот на комунизмот, Бугарија ѝ понудила на Македонија ''предлог за добрососедски договор'', пред сè за заедничко славење на општиот дел од историјата, но овие предлози не биле прифатени<ref>Македонски историци "на бунт" срещу общото честване на празниците ни. в-к "Дума", 07.06.2006.</ref><ref>България и светът. 4 Август 2006, По съседски: Събития с балкански адрес. Новина № 2.</ref> бидејќи македонската страна го чувствува како наметнат. Поради тоа, Македонија понудила нов добрососедски договор, изменет и дополнет без условот за заедничко славење на историјата,<ref>[http://www.vesti.alfa.mk/default.aspx?mId=36&egId=6&eventId=21878 Македонски контра-документ на бугарскиот договор за добрососедство]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> но тој не бил прифатен од бугарска страна. == Наводи== {{reflist}}<!--<div class="references-small"> <references /> </div>--> == Користена литература == * Тракиското прашање и тракиското движење во Бугарија, проф. Иван Филчев ISBN 978-954-322-190-5, издавач: Академска издавачка куќа „Проф Марин Дринов“, 2007 година, јазик: бугарски. * [http://www.kroraina.com/knigi/dv/index.html Бугарите во наијсточниот дел на Балканскиот Полуостров - Источна Тракија, Димитар Г. Војников, електронски текст второ преработено и дополнето издание („Коралов и сие“, 2009 година, јазик: бугарски.] * „Разорението на тракиските Бугари во 1913 година", проф. Љубомир Милетиќ, Бугарска академија на науките, Софија, Државна печатница, 1918 година; јазик: бугарски, II фототипно издание, Културно-просветен клуб „Тракија“ - Софија, 1989 година. * [http://www.kroraina.com/knigi/kalojan/ar/index.htm Дебугаризирањето на Западна Тракија 1919-1924, Анастас Разбојников (Тракиски Научен Институт, библиотека „Тракија“ № 12, Софија, 1940) (II фототипно издание, библиотека „Вечни книги на Бугарија“, издавачката куќа „Сибија“) јазик: бугарски.] == Поврзано== * [[Македонска револуционерна организација]] *[[Источна Тракија]] *[[Одрински вилает]] == Надворешни врски == * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spommg.html Спомени на Михаил Герџиков] [[Категорија:Македонска револуционерна организација]] [[Категорија:Историја на Одрин]] 851a9rey56h1xt8x87tn7evlhbgcy4h 5605021 5604998 2026-08-04T14:59:35Z نوفاك اتشمان 11549 отстранета [[Категорија:Македонска револуционерна организација]]; додадена [[Категорија:Револуционерни окрузи на Македонската револуционерна организација]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605021 wikitext text/x-wiki [[File:Adrianople voevodi of IMARO.jpg|250px|десно|thumb|Водачи на револуционерната организација во [[Странџа]] (1903). Меѓу нив: (од лево кон десно и од долу нагоре) [[Тодор Станков]] и [[Цено Куртев]], [[Иван Варналиев]] и [[Лазо Лазов]], [[Крсто Б'лгаријата]] и непознат (погоре) [[Михаил Герџиков]] и [[Христо Силјанов]]; [[Коста Калканџиев]], [[Петар Чолаков]] и [[Георги Минков]]; [[Коста Тенишев]], [[Стојан Петров]] (со лакт на коленото) и непознат; [[Димитар Ташев]] и [[Христо Арнаудов]] (погоре, со брадата); [[Димитар Дичев]] и капетан [[Стамат Икономов]] (до скалата).]] [[File:N.Danailov, Peio Shishmanov, Hristo Karamandjukov.jpg|250п|десно|thumb|Востаничка чета на [[Родопи]]те (1903). Напред од лево кон десно: [[Никола Данаилов]], [[Пејо Шишманов]] и [[Христо Караманџуков ]].]] [[File:Lozengrad cheta banner.jpg|десно|мини|250п|Знаме на лозенградската чета на ВМОРО (1903) со натписите: „Македоно-Одрински револуционерен комитет“ и „[[Лозенград]] - 1903“.]] [[File:Javorov cheta.jpg|десно|мини|250п|Чета на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година, седнатиот е војводата и писател [[Пејо Јаворов]].]] [[File:Tano Nikolov cheta.jpg|десно|мини|250п|На почетокот на 1913 година ВМОРО се вклучува во христијанизацијата на Помаците во [[Родопи]]те. Покрстителната четата на [[Тане Николов]].]] [[File:Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|десно|250п|мини|[[Тодор Александров]], [[Христо Матов]], [[Георги Мончев]], [[Владе Сланков]] и [[Никола Иванов]] во [[Димотика]] во близина на штабот на Бугарската армија за време на во Втората балканска војна.]] [[File:Remains of Bulgarians after the battle of Fere 1913.jpg|десно|мини|250п|Војводата [[Димитар Маџаров]] во 1918 година пред остатоците на своите другари убиени во Битката кај Фере во 1913 година.]] [[Image:Bulgarian refugees from Bulgarkyoi 1913.jpg|thumb|десно|250px|Бугарски бегалци од Булгаркој, протерани од Турците во 1913 година.]] [[Image:VTRO Ustav01.jpg|мини|десно|200п|Устав и Правилник на [[Внатрешна тракиска револуционерна организација|ВТРО]].]]'''Одрински револуционерен округ''' на '''ВМОРО''' — дел од структурите на револуционерната мрежа и го опфаќал целиот [[Одрински вилает]]. По создавањето на [[ТМОРО]], во Одринскиот вилает се оформирале и првите месни комитети на организацијата. == Први обиди == Со [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] во [[1878]] година во [[Северна Тракија]] била создадена [[Источна Румелија]] - автономна отоманска област со центар [[Пловдив]], а јужните делови на Тракија останале во отоманскиот [[Одрински вилает]]. Најголемиот дел од жителите на Источна Румелија биле [[Бугари]], поради што тие се обиделе да се соединат со [[Кнежевство Бугарија]]. Така во 1885 година бил основан [[Бугарски таен централен револуционерен комитет|Бугарскиот таен централен револуционерен комитет]] (БТЦРК). Првичната цел на Комитетот била ослободувањето на Македонија од турска власт, а во подалечна перспектива, создавањето на конфедерација на балканските земји. Раководител на Комитетот бил [[Захариј Стојанов]], а меѓу учесниците и помагачите тогаш биле гимназијалците во Пловдив: [[Пере Тошев]], [[Коста Паница]], [[Димитар Ризов]], [[Андреј Љапчев]], [[Христо Татарчев]], [[Ѓорче Петров]] и др. Летото 1885 БТРЦК организирал кражба на оружје кое требало да биде предадено на Кнежевството Бугарија за вооружување на чети, кои требало да заминат во Македонија. Откако властите ја заплениле пратката, Захариј Стојанов одлучил дека Владата на Источна Румелија е сериозна пречка за организацијата. Основен приоритет на БТЦРК станало обединувањето на [[Кнежевство Бугарија]] и Источна Румелија. Така, во текот на ноќта спроти 6 септември 1885 година востаниците воспоставиле контрола над Пловдив и ја отстраниле владата и генералниот гувернер Гаврил Крстевич. По соединувањето, во периодот од 1885-1890 година, Пере Тошев, Андреј Љапчев и нивните другари организирале голем број тајни состаноци низ Пловдивските села. Таму тие одлучиле за организирање на нова ослободителна организација. Во 1889 година Пере Тошев му пишал писмо на [[Ѓорче Петров]] да формираат ваква организација за ослободување на Македонија и Одринско. == Основање == Подоцна на 23 октомври 1893 година во [[Солун]] била основана Македонската револуционерна организација. Одринско не влегувало во првата програма на таа организација бидејќи основоположниците биле целосно насочени кон [[Македонија (регион)|Македонија]], но во 1895 година била донесена одлука кон неа да биде приклучен и турскиот дел на Тракија. Така, еден од основачите на организацијата, [[Даме Груев]], му наложил на [[Христо Поп Коцев]], кој бил учител во Одринската егзархиска машка гимназија и член на организацијата, да започне изградбата на комитетската мрежа во Источна Тракија. Како резултат на тоа во 1895 година во Машката гимназија „Д-р Петар Берон“ во Едрене бил основан првиот револуционерен кружок од Поп Коцев. Во 1896 година со помош на [[Павле Генадиев]] била создадена и мрежата на Одринскиот револуционерен комитет, чиј претседател првично бил Поп Коцев. == Цариградски револуционерен комитет == Специјален статус имал главниот град [[Цариград]], каде [[Димитар Љапов]] во 1895 година го создал ''Цариградскиот револуционерен комитет,'' кој бил автономен и добил право директно да комуницира со Централниот комитет на ВМОРО. Во 1896 година на Солунскиот конгрес териториите на Тракија и Македонија биле поделени на револуционерни окрузи, а меѓу нив бил и Одринскиот. По Солунскиот конгрес, Цариградскиот комитет се приклучил кон Одринскиот револуционерен округ. == Конфликт со Егзархистите == Во 1897 година во лицето на зголемената револуционерна сила на [[Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација|ВМОРО]] група [[Бугарска егзархија|про-егзархиски]] настроени активисти, основале во Солун нова организација - [[Бугарско тајно револуционерно братство]]. Таа почнала да прави свои филијали во [[Смољан|Ахчелебиско]], [[Дедеагач]]ко и [[Скеча]]нско.<ref>Историја на Бугарија - Електронска енциклопедија, ИК Труд, Сирма, (Статија:''март, 1897 година'')</ref> Акциите на Братството среднале сопротива од страна на [[ВМОРО|Внатрешната организација]]. Почнале внатрешни борби и обиди за взаемни заседи со повредени, иако никој не бил убиен. Во почетокот на 1900 година сепак бил потпишан протокол за помирување, а Бугарското тајно револуционерно братство се самораспуштило и се слеало во ТМОРО со што престанало официјално да егзистира, но неговите поранешни членови како Караманџуков продолжиле со својата активност, сега во самата организација. == Керемидчиоглува афера == [[Керемидчиоглува афера|Керемидчиоглувата афера]], која избувнала во јули 1900 година во Лозенградско била првата од серијата афери кои ги растресле структурите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација во Источна Тракија. Таа нанела силен удар врз револуционерната дејност и довела до раздор и опаѓање на моралот. По аферата почнале масовни апсења и тортура. Уапсени биле над 100 луѓе. Голем број од тие што подлегнале на тортура не издржале и умреле уште за време на истрагата. Во притвор биле ставени едни од најистакнатите дејци на организацијата, а други нелегално преминале во Бугарија. Во тоа време, [[Лазар Маџаров]] во Бугарија формирал агитациона чета, во која се прикличиле искусни дејци, како: [[Јани Попов]], [[Јанко Стојанов]], [[Коста Тенишев]], [[Лазо Лазов]], [[Славе Мерџанов]], [[Петар Соколов]], [[Петар Манџуков]] и др. Четата ја преминала границата и се сместиле во Лозенградско. Возобновени биле комитетите во речиси сите погодени села од аферата. == Конфликт со Врховниот комитет == Во февруари 1901 година [[В'лчо Антонов]] ги прекинал односите со Одринскиот комитет на ВМОРО и ја прифатил поканата на претседателот на ВМОК [[Борис Сарафов]] да го предводи пограничниот премин на ВМОК во [[Чепеларе]]. Тоа направил обид за изградба на самостоен Беломорски револуционерен округ западно од реката Марица кој би бил под негова контрола. Во Чепеларе Антонов ги сменил средствата на терор - па така уште во февруари биле убиени двајца истакнати дејци на организацијата - [[Атанас Шапарданов]] и [[Дечо Стојановски]], а во пролетта бил направен неуспешен обид за убиство на Хаџи Нури бег, кој ја предизвикал големата [[Пашмаклиска афера]]. Атентатите врз дејците и нападите врз муслиманските првенци го ослабеле револуционерното дело. Многумина истакнати дејци како [[Константин Николов]], [[Тане Стоев]], [[Владимир Коруев]] и други биле принудени да пребегнат во Бугарија. == Засилување на влијанието на Сарафов== Во меѓувреме и Димитар Љапов и Павле Генадиев ги прекинале односите со ВМОРО. Тие го отцепиле Цариградскиот револуционерен комитет од ВМОРО и стапиле во контакт со [[Борис Сарафов]], [[Петар Манџуков]], [[Славе Мерџанов]] и [[Петар Соколов]]. Подоцна дел од нив заминале во Цариград со цел да го убијат султанот [[Абдул Хамид]]. Откако се увериле дека не постојат никакви шанси за успешно изведување на атентатот, тие пристапиле кон нов план што опфаќал уривање на отоманската банка во [[Цариград]] и цела година групата копала тунел под земјата што води кон темелите на банката. Потоа во [[Цариград]] бил испратен и [[Павел Шатев]], но турските влласти го уапсиле Ерменецот кој требало да ги снабди со експлозив, а потоа биле уапсени Славе Мерџанов, Петар Соколов, Манџуков и Шатев.<ref name="PS">''Павел Шатев, Солунскиот атентат и заточениците во Фезан, Култура, Скопје, 1994''</ref> Меѓутоа властите сметале дека станува збор за обични комити и по интервенцијата на бугарскиот дипломатски претставник биле ослободени и протерани од [[Цариград]]. По падот на Сарафовиот комитет и [[Солунска афера|Солунската афера]] [[гемиџии]]те останале без поткрепа. За да дојдат до пари Мерџанов и Соколов формирале чета на чело со [[Георги Фотев]] и влегле во [[Одринско]]. Таму планирале да го ограбат возот [[Ориент Експрес]] но неуспеале во таа намера. Потоа тие грабнале еден турски бег, но четата била откриена и уништена. [[Петар Соколов]] загинал, а [[Славе Мерџанов]] бил заробен и во [[Одрин]] заедно со свои другари бил обесен.<ref name="SnBS">''Спомени на Борис Сарафов''</ref>. Од другата страна пак, Димитар Мечев во [[Одрин]] со група атентатори направил обид за копање на канал до австриската пошта, но таа акција била неуспешна. == Обид за помирување == Во 1899 година [[Ѓорче Петров]] ги посетил Родопите, кога имал неуспешен обид да го запре конфликтот што настанал меѓу ВМОРО и [[ВМОК]] и сепаратистичките обиди на В'лчо Антонов.<ref>Писмо од Ѓорче Петров до деец на движењето од Ахчелебиско, со објаснување за целите на Внатрешната организација и со совети за практична дејност.</ref> Во 1900 година [[Георги Василев]] бил испратен како учител во Дедеагач за да го наметне своето влијание во Одринскиот округ над одметниците во Гумурџинско и Ахчелебиско, кои пак се обидувале да формираат самостоен револуционерен округ. Тој одреден број врски со некои од нив во 1901 година, како што се Антонов и Караманџуков и направил обиди да ги разубеди, но не успеал во тоа.<ref>Караманджуков, Христо. "Западнотракийските бугари во своето култорно-историско минато со посебен поглед на нивното политичко-револуционерно движење", Софија, 1934, стр 72 - 74.</ref> ==Зацврстување на округот== Од есента 1902 година претседател на округот бил [[Велко Думев]]. Исто така [[Гоце Делчев]] направил неколку обиколки на вилаетот. Според отец [[Петар Киприлов]], Гоце Делчев, го посетил за првпат регионот во 1896, а во април 1898 година пак поминал и низ [[Странџа]]. Со цел да им помогне и ги зајакне локалните комитети, Гоце Делчев презел нова турнеја во регионот во 1900 година. При таа посета, Гоце Делчев има спор со [[Стојан Лазов]] за тоа дали Македонија и Одринско треба да се приклучат кон Бугарија или да преземат самостоен пат. Гоце истакнал дека не треба да се заборави дека има и други народи и држави, кои се многу заинтересирани за ова прашање. Едно мешање на Бугарија ќе предизвика мешање на соседните земји и може да доведе до распарчување на Македонија и Одринско. Затоа треба да се привлечат во борбата и другите народности и така народите што живеат во тие две области, треба сами со заеднички напори и жртви да извојуват својата слобода и независност во границите на една ''општа афтономна Македонско-Одринска држава'', кои би се потпирале само на материјалната и морална поддршка на Бугарија и на големите сили.<ref>Иван Орманджиев. “Приноси”, кн. 4.</ref> Според информациите на [[Христо Караманџуков]], важна улога во развојот на револуционерната дејност во областа одиграл конгресот на округот претседаван од Гоце Делчев, кој се одржал во [[Пловдив]] во април 1902 година. На него се земени важни одлуки. Така, тогаш биле запрени сепаратистките обиди за изградба на самостоен ''Беломорски револуционерен округ'' западно од реката [[Марица]]. Откако конгресот завршил, Гоце Делчев и [[Коста Нунков]] отишле на [[Родопи]]те да се сретнат со одметникот [[В'лчо Антонов]] и да му ја достават одлуката на конгресот, како и задачите кои му биле доделени како главен инспектор во Западна Тракија. ==Востание== Одринскиот округ бил поделен на пет региони. Подоцна во 1903 година [[Конгрес на Петрова Нива|конгресот на Петрова Нива]] конечно ја утврдил поделбата, односно: I регион - Малотрновски, II регион - Чокенски (Одрински); III регон - Мустафапашански (Свиленградски), IV регион - Ахчелебиско (Смолjaнско) - Скечански (Ксантиски); V регион - Гумурџинско-Дедеагачки. Конгресот избрал и орган кој бил овластен да подготви и да го крене востанието. Овој орган бил наречен ''Главно боево тело'' и се состоел од три лица: [[Михаил Герџиков]], [[Лазар Маџаров]] и капетан [[Стамат Икономов]]. Веднаш по конгресот на "Петрова Нива", на 5 јули 1903 година во Родопите, во близина на селото [[Карлуково]] се одржал [[Родопски конгрес|Родопскиот конгрес]] на ВМОРО каде имало учество на претставници од Ахчелебискиот револуционерен регион. Избрано било Боево тело за водење на активностите во регионот. Во 1903 година, две недели по објавувањето на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тука се кренало [[Преображенско востание|Преображенското востание]], предводено од [[Михаил Герџиков]]. Како резултат на востанието се прогласила [[Странџанска република|Странџанската република]]. ==Поствостанички период == [[File:Fuat bey, Tane Nikolov and Hikmet bey.jpg|thumb|десно|250px|Тане Николов со воjводи од ВТРО (1922).]] По задушување на Преображенското востание организацијата била сериозно разбиена. По левиот брег на реката [[Марица]] (Малотрновско и Лозенградско) практично комитетите на ВМОРО биле уништени. Мустафапашанско било деморализирано од шверцери. [[Ортаќој]]ско, Суфлиско, Гумурџинско и Ахчелебиско биле во релативно добра состојба, а во најдобра состојба било Дедеагачко. По востанието започнало зајакнување на организацијата на Родопите и Западна Тракија. Во 1904 година се одржал конгрес на Одринскиот револуционерен округ во [[Варна]], на кој се донела одлука за активирање на терористички напади.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија , 2001 година, стр 27.</ref> Задграничното претставништво престанало да испраќа чети и материјали во Одринско, оружје и пари, што дополнително ги заслабило позициите на ВМОРО. Ретки напади во округот имало над претставници на грчката вооружена пропаганда. На [[10 ноември]] [[1907]] година во борба со турските сили загинале [[Петар Васков]], [[Лазар Маџаров]] и уште четворица четници, крај селото Лаџакоj, Дедеагачко.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 27.</ref> Подоцна во регионот се испратени четите на [[Димитар Арнаудов]] и на [[Бојко Чавдаров]]. На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од 1908 година, округот бил претставен од [[Климент Шапкарев]] и [[Петар Андреев]].<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година" "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 44.</ref> На конгресот било решено активностите на ВМОРО да бидат ограничени за одржување на револуционерниот дух со агитатори-организатори. Влезот на четите бил прекинат, а оружјето било предадено на месното население само за самоодбрана.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 176.</ref> == По Младотурската револуција == По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година ВМОРО било легализирана во [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Сојуз на бугарските уставни клубови]] и [[Народна федеративна партија (бугарска секција)]]. Во септември 1908 година се одржал нов конгрес во округот во Едрене. На конгресот се одлучило да се учествува на претстојните избори за пратеници во Одринскиот вилает со самостојна листа. Во тој период се издавал весникот ''„Одринска зарја“''. Избрано било ''Окружно боево тело'' во состав: [[Стамат Икономов]], [[Страшимир Дочков]], [[Георги Поп Ајанов]], [[Анастас Разбојников]] и [[Климент Шапкарев]]. По некое време, Младотурците ги продолжиле репресиите. По создавањето на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година бугарскиот Главен штаб го испратил корпусот во војната во [[Тракија]]. Во декември 1912 година откако ги исполниле поставените задачи и стигнале речиси до Истанбул, партизанските чети и одреди биле официјално распуштени. Така целиот Одрински вилает бил окупиран од Бугарија. == Протерување на бугарското население == Во текот на Втората балканска војна од 1913 година, Бугарија ја изгубила [[Источна Тракија]] и [[Младотурци]]те го протерале бугарското население од регионот. Во истата година бил потпишан и [[Букурешки договор, 1913|Букурешкиот мировен договор]], според кој [[Западна Тракија]] потпаднала под бугарска власт. Откако во 1920 година таа паднала под грчка власт врз основа на [[Нејски мировен договор|Нејскиот договор]], таму била создадена [[Внатрешна тракиска револуционерна организација]]. ВТРО била формирана со цел извојување на целосна политичка независност на Тракија преку револуционерна борба. Сепак со [[Договор Молов-Кафандарис|Договорот Молов - Кафандарис]] од 1927 година последните Бугари биле раселени и од овој регион. == Чествување == Денес во Бугарија има традиција на чествување на Преображенци, како и на сите паднати борци за слободата на Тракија. Така, голем број улици, училишта и други објекти низ земјата ги носаат нивните имиња. Исто така има изградено и споменици во нивна чест. На 26 март секоја година се одбележува ''Денот на Тракија''. Во државата постои ''Тракиски научен институт'', како и ''Сојуз на тракиски здруженија''. Во 30-те години на дваестиот век Бугарската комунистичка партија водила политика за промовирање на посебен тракиски етнос, но подоцна се откажала од оваа идеја.<ref>V, Joseph. The Communist Party of Bulgaria; Origins and Development, 1883-1936. Columbia University Press. p. 126.</ref> Во Бугарија се претпоставува дека Тракијците биле посебна етнографска група.<ref>The Thracian and His World. Proceedings of the eighth National Conference of Bulgarian Ethnologists, Haskovo 1995. Sofia, 1 Publication: ETHNOLOGIA BULGARICA. Yearbook of Bulgarian Ethnology and Folklore (2/2001), Stamenova, Jivka; Language: English Subject: Anthropology, Issue: 2/2001, Page Range: 141-143.</ref><ref>Groups of Bulgarian population and ethnographic groups, Bulgarian Ethnology (March 1987), Simeonova, Gatya; Language: Bulgarian, Subject: Anthropology, Issue: 3/1987, Page Range: 55-63.</ref> По падот на комунизмот, Бугарија ѝ понудила на Македонија ''предлог за добрососедски договор'', пред сè за заедничко славење на општиот дел од историјата, но овие предлози не биле прифатени<ref>Македонски историци "на бунт" срещу общото честване на празниците ни. в-к "Дума", 07.06.2006.</ref><ref>България и светът. 4 Август 2006, По съседски: Събития с балкански адрес. Новина № 2.</ref> бидејќи македонската страна го чувствува како наметнат. Поради тоа, Македонија понудила нов добрососедски договор, изменет и дополнет без условот за заедничко славење на историјата,<ref>[http://www.vesti.alfa.mk/default.aspx?mId=36&egId=6&eventId=21878 Македонски контра-документ на бугарскиот договор за добрососедство]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> но тој не бил прифатен од бугарска страна. == Наводи== {{reflist}}<!--<div class="references-small"> <references /> </div>--> == Користена литература == * Тракиското прашање и тракиското движење во Бугарија, проф. Иван Филчев ISBN 978-954-322-190-5, издавач: Академска издавачка куќа „Проф Марин Дринов“, 2007 година, јазик: бугарски. * [http://www.kroraina.com/knigi/dv/index.html Бугарите во наијсточниот дел на Балканскиот Полуостров - Источна Тракија, Димитар Г. Војников, електронски текст второ преработено и дополнето издание („Коралов и сие“, 2009 година, јазик: бугарски.] * „Разорението на тракиските Бугари во 1913 година", проф. Љубомир Милетиќ, Бугарска академија на науките, Софија, Државна печатница, 1918 година; јазик: бугарски, II фототипно издание, Културно-просветен клуб „Тракија“ - Софија, 1989 година. * [http://www.kroraina.com/knigi/kalojan/ar/index.htm Дебугаризирањето на Западна Тракија 1919-1924, Анастас Разбојников (Тракиски Научен Институт, библиотека „Тракија“ № 12, Софија, 1940) (II фототипно издание, библиотека „Вечни книги на Бугарија“, издавачката куќа „Сибија“) јазик: бугарски.] == Поврзано== * [[Македонска револуционерна организација]] *[[Источна Тракија]] *[[Одрински вилает]] == Надворешни врски == * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spommg.html Спомени на Михаил Герџиков] [[Категорија:Револуционерни окрузи на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Историја на Одрин]] g6zx5fmruz6w94pq5f7vprz8cvdpsnt 5605026 5605021 2026-08-04T15:22:16Z نوفاك اتشمان 11549 + 5605026 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Adrianople voevodi of IMARO.jpg|250px|десно|thumb|Водачи на револуционерната организација во [[Странџа]] (1903). Меѓу нив: (од лево кон десно и од долу нагоре) [[Тодор Станков]] и [[Цено Куртев]], [[Иван Варналиев]] и [[Лазо Лазов]], [[Крсто Б'лгаријата]] и непознат (погоре) [[Михаил Герџиков]] и [[Христо Силјанов]]; [[Коста Калканџиев]], [[Петар Чолаков]] и [[Георги Минков]]; [[Коста Тенишев]], [[Стојан Петров]] (со лакт на коленото) и непознат; [[Димитар Ташев]] и [[Христо Арнаудов]] (погоре, со брадата); [[Димитар Дичев]] и капетан [[Стамат Икономов]] (до скалата).]] [[Податотека:N.Danailov, Peio Shishmanov, Hristo Karamandjukov.jpg|250п|десно|thumb|Востаничка чета на [[Родопи]]те (1903). Напред од лево кон десно: [[Никола Данаилов]], [[Пејо Шишманов]] и [[Христо Караманџуков ]].]] [[Податотека:Lozengrad cheta banner.jpg|десно|мини|250п|Знаме на лозенградската чета на ВМОРО (1903) со натписите: „Македоно-Одрински револуционерен комитет“ и „[[Лозенград]] - 1903“.]] [[Податотека:Javorov cheta.jpg|десно|мини|250п|Чета на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година, седнатиот е војводата и писател [[Пејо Јаворов]].]] [[Податотека:Tano Nikolov cheta.jpg|десно|мини|250п|На почетокот на 1913 година ВМОРО се вклучува во христијанизацијата на Помаците во [[Родопи]]те. Покрстителната четата на [[Тане Николов]].]] [[Податотека:Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|десно|250п|мини|[[Тодор Александров]], [[Христо Матов]], [[Георги Мончев]], [[Владе Сланков]] и [[Никола Иванов]] во [[Димотика]] во близина на штабот на Бугарската армија за време на во Втората балканска војна.]] [[Податотека:Remains of Bulgarians after the battle of Fere 1913.jpg|десно|мини|250п|Војводата [[Димитар Маџаров]] во 1918 година пред остатоците на своите другари убиени во Битката кај Фере во 1913 година.]] [[Податотека:Bulgarian refugees from Bulgarkyoi 1913.jpg|thumb|десно|250px|Бугарски бегалци од Булгаркој, протерани од Турците во 1913 година.]] [[Податотека:VTRO Ustav01.jpg|мини|десно|200п|Устав и Правилник на [[Внатрешна тракиска револуционерна организација|ВТРО]].]] '''Одрински револуционерен округ''' на '''ВМОРО''' — дел од структурите на револуционерната мрежа и го опфаќал целиот [[Одрински вилает]]. По создавањето на [[ТМОРО]], во Одринскиот вилает се оформирале и првите месни комитети на организацијата. == Први обиди == Со [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] во [[1878]] година во [[Северна Тракија]] била создадена [[Источна Румелија]] - автономна отоманска област со центар [[Пловдив]], а јужните делови на Тракија останале во отоманскиот [[Одрински вилает]]. Најголемиот дел од жителите на Источна Румелија биле [[Бугари]], поради што тие се обиделе да се соединат со [[Кнежевство Бугарија]]. Така во 1885 година бил основан [[Бугарски таен централен револуционерен комитет|Бугарскиот таен централен револуционерен комитет]] (БТЦРК). Првичната цел на Комитетот била ослободувањето на Македонија од турска власт, а во подалечна перспектива, создавањето на конфедерација на балканските земји. Раководител на Комитетот бил [[Захариј Стојанов]], а меѓу учесниците и помагачите тогаш биле гимназијалците во Пловдив: [[Пере Тошев]], [[Коста Паница]], [[Димитар Ризов]], [[Андреј Љапчев]], [[Христо Татарчев]], [[Ѓорче Петров]] и др. Летото 1885 БТРЦК организирал кражба на оружје кое требало да биде предадено на Кнежевството Бугарија за вооружување на чети, кои требало да заминат во Македонија. Откако властите ја заплениле пратката, Захариј Стојанов одлучил дека Владата на Источна Румелија е сериозна пречка за организацијата. Основен приоритет на БТЦРК станало обединувањето на [[Кнежевство Бугарија]] и Источна Румелија. Така, во текот на ноќта спроти 6 септември 1885 година востаниците воспоставиле контрола над Пловдив и ја отстраниле владата и генералниот гувернер Гаврил Крстевич. По соединувањето, во периодот од 1885-1890 година, Пере Тошев, Андреј Љапчев и нивните другари организирале голем број тајни состаноци низ Пловдивските села. Таму тие одлучиле за организирање на нова ослободителна организација. Во 1889 година Пере Тошев му пишал писмо на [[Ѓорче Петров]] да формираат ваква организација за ослободување на Македонија и Одринско. == Основање == Подоцна на 23 октомври 1893 година во [[Солун]] била основана Македонската револуционерна организација. Одринско не влегувало во првата програма на таа организација бидејќи основоположниците биле целосно насочени кон [[Македонија (регион)|Македонија]], но во 1895 година била донесена одлука кон неа да биде приклучен и турскиот дел на Тракија. Така, еден од основачите на организацијата, [[Даме Груев]], му наложил на [[Христо Поп Коцев]], кој бил учител во Одринската егзархиска машка гимназија и член на организацијата, да започне изградбата на комитетската мрежа во Источна Тракија. Како резултат на тоа во 1895 година во Машката гимназија „Д-р Петар Берон“ во Едрене бил основан првиот револуционерен кружок од Поп Коцев. Во 1896 година со помош на [[Павле Генадиев]] била создадена и мрежата на Одринскиот револуционерен комитет, чиј претседател првично бил Поп Коцев. == Цариградски револуционерен комитет == Специјален статус имал главниот град [[Цариград]], каде [[Димитар Љапов]] во 1895 година го создал ''Цариградскиот револуционерен комитет,'' кој бил автономен и добил право директно да комуницира со Централниот комитет на ВМОРО. Во 1896 година на Солунскиот конгрес териториите на Тракија и Македонија биле поделени на револуционерни окрузи, а меѓу нив бил и Одринскиот. По Солунскиот конгрес, Цариградскиот комитет се приклучил кон Одринскиот револуционерен округ. == Конфликт со Егзархистите == Во 1897 година во лицето на зголемената револуционерна сила на [[Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација|ВМОРО]] група [[Бугарска егзархија|про-егзархиски]] настроени активисти, основале во Солун нова организација - [[Бугарско тајно револуционерно братство]]. Таа почнала да прави свои филијали во [[Смољан|Ахчелебиско]], [[Дедеагач]]ко и [[Скеча]]нско.<ref>Историја на Бугарија - Електронска енциклопедија, ИК Труд, Сирма, (Статија:''март, 1897 година'')</ref> Акциите на Братството среднале сопротива од страна на [[ВМОРО|Внатрешната организација]]. Почнале внатрешни борби и обиди за взаемни заседи со повредени, иако никој не бил убиен. Во почетокот на 1900 година сепак бил потпишан протокол за помирување, а Бугарското тајно револуционерно братство се самораспуштило и се слеало во ТМОРО со што престанало официјално да егзистира, но неговите поранешни членови како Караманџуков продолжиле со својата активност, сега во самата организација. == Керемидчиоглува афера == [[Керемидчиоглува афера|Керемидчиоглувата афера]], која избувнала во јули 1900 година во Лозенградско била првата од серијата афери кои ги растресле структурите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација во Источна Тракија. Таа нанела силен удар врз револуционерната дејност и довела до раздор и опаѓање на моралот. По аферата почнале масовни апсења и тортура. Уапсени биле над 100 луѓе. Голем број од тие што подлегнале на тортура не издржале и умреле уште за време на истрагата. Во притвор биле ставени едни од најистакнатите дејци на организацијата, а други нелегално преминале во Бугарија. Во тоа време, [[Лазар Маџаров]] во Бугарија формирал агитациона чета, во која се прикличиле искусни дејци, како: [[Јани Попов]], [[Јанко Стојанов]], [[Коста Тенишев]], [[Лазо Лазов]], [[Славе Мерџанов]], [[Петар Соколов]], [[Петар Манџуков]] и др. Четата ја преминала границата и се сместиле во Лозенградско. Возобновени биле комитетите во речиси сите погодени села од аферата. == Конфликт со Врховниот комитет == Во февруари 1901 година [[В'лчо Антонов]] ги прекинал односите со Одринскиот комитет на ВМОРО и ја прифатил поканата на претседателот на ВМОК [[Борис Сарафов]] да го предводи пограничниот премин на ВМОК во [[Чепеларе]]. Тоа направил обид за изградба на самостоен Беломорски револуционерен округ западно од реката Марица кој би бил под негова контрола. Во Чепеларе Антонов ги сменил средствата на терор - па така уште во февруари биле убиени двајца истакнати дејци на организацијата - [[Атанас Шапарданов]] и [[Дечо Стојановски]], а во пролетта бил направен неуспешен обид за убиство на Хаџи Нури бег, кој ја предизвикал големата [[Пашмаклиска афера]]. Атентатите врз дејците и нападите врз муслиманските првенци го ослабеле револуционерното дело. Многумина истакнати дејци како [[Константин Николов]], [[Тане Стоев]], [[Владимир Коруев]] и други биле принудени да пребегнат во Бугарија. == Засилување на влијанието на Сарафов== Во меѓувреме и Димитар Љапов и Павле Генадиев ги прекинале односите со ВМОРО. Тие го отцепиле Цариградскиот револуционерен комитет од ВМОРО и стапиле во контакт со [[Борис Сарафов]], [[Петар Манџуков]], [[Славе Мерџанов]] и [[Петар Соколов]]. Подоцна дел од нив заминале во Цариград со цел да го убијат султанот [[Абдул Хамид]]. Откако се увериле дека не постојат никакви шанси за успешно изведување на атентатот, тие пристапиле кон нов план што опфаќал уривање на отоманската банка во [[Цариград]] и цела година групата копала тунел под земјата што води кон темелите на банката. Потоа во [[Цариград]] бил испратен и [[Павел Шатев]], но турските влласти го уапсиле Ерменецот кој требало да ги снабди со експлозив, а потоа биле уапсени Славе Мерџанов, Петар Соколов, Манџуков и Шатев.<ref name="PS">''Павел Шатев, Солунскиот атентат и заточениците во Фезан, Култура, Скопје, 1994''</ref> Меѓутоа властите сметале дека станува збор за обични комити и по интервенцијата на бугарскиот дипломатски претставник биле ослободени и протерани од [[Цариград]]. По падот на Сарафовиот комитет и [[Солунска афера|Солунската афера]] [[гемиџии]]те останале без поткрепа. За да дојдат до пари Мерџанов и Соколов формирале чета на чело со [[Георги Фотев]] и влегле во [[Одринско]]. Таму планирале да го ограбат возот [[Ориент Експрес]] но неуспеале во таа намера. Потоа тие грабнале еден турски бег, но четата била откриена и уништена. [[Петар Соколов]] загинал, а [[Славе Мерџанов]] бил заробен и во [[Одрин]] заедно со свои другари бил обесен.<ref name="SnBS">''Спомени на Борис Сарафов''</ref>. Од другата страна пак, Димитар Мечев во [[Одрин]] со група атентатори направил обид за копање на канал до австриската пошта, но таа акција била неуспешна. == Обид за помирување == Во 1899 година [[Ѓорче Петров]] ги посетил Родопите, кога имал неуспешен обид да го запре конфликтот што настанал меѓу ВМОРО и [[ВМОК]] и сепаратистичките обиди на В'лчо Антонов.<ref>Писмо од Ѓорче Петров до деец на движењето од Ахчелебиско, со објаснување за целите на Внатрешната организација и со совети за практична дејност.</ref> Во 1900 година [[Георги Василев]] бил испратен како учител во Дедеагач за да го наметне своето влијание во Одринскиот округ над одметниците во Гумурџинско и Ахчелебиско, кои пак се обидувале да формираат самостоен револуционерен округ. Тој одреден број врски со некои од нив во 1901 година, како што се Антонов и Караманџуков и направил обиди да ги разубеди, но не успеал во тоа.<ref>Караманджуков, Христо. "Западнотракийските бугари во своето култорно-историско минато со посебен поглед на нивното политичко-револуционерно движење", Софија, 1934, стр 72 - 74.</ref> == Зацврстување на округот == Од есента 1902 година претседател на округот бил [[Велко Думев]]. Исто така [[Гоце Делчев]] направил неколку обиколки на вилаетот. Според отец [[Петар Киприлов]], Гоце Делчев, го посетил за првпат регионот во 1896, а во април 1898 година пак поминал и низ [[Странџа]]. Со цел да им помогне и ги зајакне локалните комитети, Гоце Делчев презел нова турнеја во регионот во 1900 година. При таа посета, Гоце Делчев има спор со [[Стојан Лазов]] за тоа дали Македонија и Одринско треба да се приклучат кон Бугарија или да преземат самостоен пат. Гоце истакнал дека не треба да се заборави дека има и други народи и држави, кои се многу заинтересирани за ова прашање. Едно мешање на Бугарија ќе предизвика мешање на соседните земји и може да доведе до распарчување на Македонија и Одринско. Затоа треба да се привлечат во борбата и другите народности и така народите што живеат во тие две области, треба сами со заеднички напори и жртви да извојуват својата слобода и независност во границите на една ''општа афтономна Македонско-Одринска држава'', кои би се потпирале само на материјалната и морална поддршка на Бугарија и на големите сили.<ref>Иван Орманджиев. “Приноси”, кн. 4.</ref> Според информациите на [[Христо Караманџуков]], важна улога во развојот на револуционерната дејност во областа одиграл конгресот на округот претседаван од Гоце Делчев, кој се одржал во [[Пловдив]] во април 1902 година. На него се земени важни одлуки. Така, тогаш биле запрени сепаратистките обиди за изградба на самостоен ''Беломорски револуционерен округ'' западно од реката [[Марица]]. Откако конгресот завршил, Гоце Делчев и [[Коста Нунков]] отишле на [[Родопи]]те да се сретнат со одметникот [[В'лчо Антонов]] и да му ја достават одлуката на конгресот, како и задачите кои му биле доделени како главен инспектор во Западна Тракија. == Востание == Одринскиот округ бил поделен на пет региони. Подоцна во 1903 година [[Конгрес на Петрова Нива|конгресот на Петрова Нива]] конечно ја утврдил поделбата, односно: I регион - Малотрновски, II регион - Чокенски (Одрински); III регон - Мустафапашански (Свиленградски), IV регион - Ахчелебиско (Смолjaнско) - Скечански (Ксантиски); V регион - Гумурџинско-Дедеагачки. Конгресот избрал и орган кој бил овластен да подготви и да го крене востанието. Овој орган бил наречен ''Главно боево тело'' и се состоел од три лица: [[Михаил Герџиков]], [[Лазар Маџаров]] и капетан [[Стамат Икономов]]. Веднаш по конгресот на "Петрова Нива", на 5 јули 1903 година во Родопите, во близина на селото [[Карлуково]] се одржал [[Родопски конгрес|Родопскиот конгрес]] на ВМОРО каде имало учество на претставници од Ахчелебискиот револуционерен регион. Избрано било Боево тело за водење на активностите во регионот. Во 1903 година, две недели по објавувањето на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тука се кренало [[Преображенско востание|Преображенското востание]], предводено од [[Михаил Герџиков]]. Како резултат на востанието се прогласила [[Странџанска република|Странџанската република]]. == Поствостанички период == [[Податотека:Fuat bey, Tane Nikolov and Hikmet bey.jpg|thumb|десно|250px|Тане Николов со воjводи од ВТРО (1922).]] По задушување на Преображенското востание организацијата била сериозно разбиена. По левиот брег на реката [[Марица]] (Малотрновско и Лозенградско) практично комитетите на ВМОРО биле уништени. Мустафапашанско било деморализирано од шверцери. [[Ортаќој]]ско, Суфлиско, Гумурџинско и Ахчелебиско биле во релативно добра состојба, а во најдобра состојба било Дедеагачко. По востанието започнало зајакнување на организацијата на Родопите и Западна Тракија. Во 1904 година се одржал конгрес на Одринскиот револуционерен округ во [[Варна]], на кој се донела одлука за активирање на терористички напади.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија , 2001 година, стр 27.</ref> Задграничното претставништво престанало да испраќа чети и материјали во Одринско, оружје и пари, што дополнително ги заслабило позициите на ВМОРО. Ретки напади во округот имало над претставници на грчката вооружена пропаганда. На [[10 ноември]] [[1907]] година во борба со турските сили загинале [[Петар Васков]], [[Лазар Маџаров]] и уште четворица четници, крај селото Лаџакоj, Дедеагачко.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 27.</ref> Подоцна во регионот се испратени четите на [[Димитар Арнаудов]] и на [[Бојко Чавдаров]]. На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од 1908 година, округот бил претставен од [[Климент Шапкарев]] и [[Петар Андреев]].<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година" "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 44.</ref> На конгресот било решено активностите на ВМОРО да бидат ограничени за одржување на револуционерниот дух со агитатори-организатори. Влезот на четите бил прекинат, а оружјето било предадено на месното население само за самоодбрана.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 176.</ref> == По Младотурската револуција == По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година ВМОРО било легализирана во [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Сојуз на бугарските уставни клубови]] и [[Народна федеративна партија (бугарска секција)]]. Во септември 1908 година се одржал нов конгрес во округот во Едрене. На конгресот се одлучило да се учествува на претстојните избори за пратеници во Одринскиот вилает со самостојна листа. Во тој период се издавал весникот ''„Одринска зарја“''. Избрано било ''Окружно боево тело'' во состав: [[Стамат Икономов]], [[Страшимир Дочков]], [[Георги Поп Ајанов]], [[Анастас Разбојников]] и [[Климент Шапкарев]]. По некое време, Младотурците ги продолжиле репресиите. По создавањето на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година бугарскиот Главен штаб го испратил корпусот во војната во [[Тракија]]. Во декември 1912 година откако ги исполниле поставените задачи и стигнале речиси до Истанбул, партизанските чети и одреди биле официјално распуштени. Така целиот Одрински вилает бил окупиран од Бугарија. == Протерување на бугарското население == Во текот на Втората балканска војна од 1913 година, Бугарија ја изгубила [[Источна Тракија]] и [[Младотурци]]те го протерале бугарското население од регионот. Во истата година бил потпишан и [[Букурешки договор, 1913|Букурешкиот мировен договор]], според кој [[Западна Тракија]] потпаднала под бугарска власт. Откако во 1920 година таа паднала под грчка власт врз основа на [[Нејски мировен договор|Нејскиот договор]], таму била создадена [[Внатрешна тракиска револуционерна организација]]. ВТРО била формирана со цел извојување на целосна политичка независност на Тракија преку револуционерна борба. Сепак со [[Договор Молов-Кафандарис|Договорот Молов - Кафандарис]] од 1927 година последните Бугари биле раселени и од овој регион. == Чествување == Денес во Бугарија има традиција на чествување на Преображенци, како и на сите паднати борци за слободата на Тракија. Така, голем број улици, училишта и други објекти низ земјата ги носаат нивните имиња. Исто така има изградено и споменици во нивна чест. На 26 март секоја година се одбележува ''Денот на Тракија''. Во државата постои ''Тракиски научен институт'', како и ''Сојуз на тракиски здруженија''. Во 30-те години на дваестиот век Бугарската комунистичка партија водила политика за промовирање на посебен тракиски етнос, но подоцна се откажала од оваа идеја.<ref>V, Joseph. The Communist Party of Bulgaria; Origins and Development, 1883-1936. Columbia University Press. p. 126.</ref> Во Бугарија се претпоставува дека Тракијците биле посебна етнографска група.<ref>The Thracian and His World. Proceedings of the eighth National Conference of Bulgarian Ethnologists, Haskovo 1995. Sofia, 1 Publication: ETHNOLOGIA BULGARICA. Yearbook of Bulgarian Ethnology and Folklore (2/2001), Stamenova, Jivka; Language: English Subject: Anthropology, Issue: 2/2001, Page Range: 141-143.</ref><ref>Groups of Bulgarian population and ethnographic groups, Bulgarian Ethnology (March 1987), Simeonova, Gatya; Language: Bulgarian, Subject: Anthropology, Issue: 3/1987, Page Range: 55-63.</ref> По падот на комунизмот, Бугарија ѝ понудила на Македонија ''предлог за добрососедски договор'', пред сè за заедничко славење на општиот дел од историјата, но овие предлози не биле прифатени<ref>Македонски историци "на бунт" срещу общото честване на празниците ни. в-к "Дума", 07.06.2006.</ref><ref>България и светът. 4 Август 2006, По съседски: Събития с балкански адрес. Новина № 2.</ref> бидејќи македонската страна го чувствува како наметнат. Поради тоа, Македонија понудила нов добрососедски договор, изменет и дополнет без условот за заедничко славење на историјата,<ref>[http://www.vesti.alfa.mk/default.aspx?mId=36&egId=6&eventId=21878 Македонски контра-документ на бугарскиот договор за добрососедство]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> но тој не бил прифатен од бугарска страна. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Тракиското прашање и тракиското движење во Бугарија, проф. Иван Филчев ISBN 978-954-322-190-5, издавач: Академска издавачка куќа „Проф Марин Дринов“, 2007 година, јазик: бугарски. * [http://www.kroraina.com/knigi/dv/index.html Бугарите во наијсточниот дел на Балканскиот Полуостров - Источна Тракија, Димитар Г. Војников, електронски текст второ преработено и дополнето издание („Коралов и сие“, 2009 година, јазик: бугарски.] * „Разорението на тракиските Бугари во 1913 година", проф. Љубомир Милетиќ, Бугарска академија на науките, Софија, Државна печатница, 1918 година; јазик: бугарски, II фототипно издание, Културно-просветен клуб „Тракија“ - Софија, 1989 година. * [http://www.kroraina.com/knigi/kalojan/ar/index.htm Дебугаризирањето на Западна Тракија 1919-1924, Анастас Разбојников (Тракиски Научен Институт, библиотека „Тракија“ № 12, Софија, 1940) (II фототипно издание, библиотека „Вечни книги на Бугарија“, издавачката куќа „Сибија“) јазик: бугарски.] == Поврзано == * [[Македонска револуционерна организација]] * [[Источна Тракија]] * [[Одрински вилает]] == Надворешни врски == * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spommg.html Спомени на Михаил Герџиков] [[Категорија:Револуционерни окрузи на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Историја на Одрин]] elkg0j4909rw89kwm0wnwv3xq53trmy 5605030 5605026 2026-08-04T15:36:15Z نوفاك اتشمان 11549 + 5605030 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Adrianople voevodi of IMARO.jpg|250px|десно|thumb|Водачи на револуционерната организација во [[Странџа]] (1903). Меѓу нив: (од лево кон десно и од долу нагоре) [[Тодор Станков]] и [[Цено Куртев]], [[Иван Варналиев]] и [[Лазо Лазов]], [[Крсто Б'лгаријата]] и непознат (погоре) [[Михаил Герџиков]] и [[Христо Силјанов]]; [[Коста Калканџиев]], [[Петар Чолаков]] и [[Георги Минков]]; [[Коста Тенишев]], [[Стојан Петров]] (со лакт на коленото) и непознат; [[Димитар Ташев]] и [[Христо Арнаудов]] (погоре, со брадата); [[Димитар Дичев]] и капетан [[Стамат Икономов]] (до скалата).]] [[Податотека:N.Danailov, Peio Shishmanov, Hristo Karamandjukov.jpg|250п|десно|thumb|Востаничка чета на [[Родопи]]те (1903). Напред од лево кон десно: [[Никола Данаилов]], [[Пејо Шишманов]] и [[Христо Караманџуков ]].]] [[Податотека:Lozengrad cheta banner.jpg|десно|мини|250п|Знаме на лозенградската чета на ВМОРО (1903) со натписите: „Македоно-Одрински револуционерен комитет“ и „[[Лозенград]] - 1903“.]] [[Податотека:Javorov cheta.jpg|десно|мини|250п|Чета на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година, седнатиот е војводата и писател [[Пејо Јаворов]].]] [[Податотека:Tano Nikolov cheta.jpg|десно|мини|250п|На почетокот на 1913 година ВМОРО се вклучува во христијанизацијата на Помаците во [[Родопи]]те. Покрстителната четата на [[Тане Николов]].]] [[Податотека:Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|десно|250п|мини|[[Тодор Александров]], [[Христо Матов]], [[Георги Мончев]], [[Владе Сланков]] и [[Никола Иванов]] во [[Димотика]] во близина на штабот на Бугарската армија за време на во Втората балканска војна.]] [[Податотека:Remains of Bulgarians after the battle of Fere 1913.jpg|десно|мини|250п|Војводата [[Димитар Маџаров]] во 1918 година пред остатоците на своите другари убиени во Битката кај Фере во 1913 година.]] [[Податотека:Bulgarian refugees from Bulgarkyoi 1913.jpg|thumb|десно|250px|Бугарски бегалци од Булгаркој, протерани од Турците во 1913 година.]] [[Податотека:VTRO Ustav01.jpg|мини|десно|200п|Устав и Правилник на [[Внатрешна тракиска револуционерна организација|ВТРО]].]] '''Одрински револуционерен округ''' на '''ВМОРО''' — дел од структурите на револуционерната мрежа и го опфаќал целиот [[Одрински вилает]]. По создавањето на [[ТМОРО]], во Одринскиот вилает се оформирале и првите месни комитети на организацијата. == Први обиди == Со [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] во [[1878]] година во [[Северна Тракија]] била создадена [[Источна Румелија]] - автономна отоманска област со центар [[Пловдив]], а јужните делови на Тракија останале во отоманскиот [[Одрински вилает]]. Најголемиот дел од жителите на Источна Румелија биле [[Бугари]], поради што тие се обиделе да се соединат со [[Кнежевство Бугарија]]. Така во 1885 година бил основан [[Бугарски таен централен револуционерен комитет|Бугарскиот таен централен револуционерен комитет]] (БТЦРК). Првичната цел на Комитетот била ослободувањето на Македонија од турска власт, а во подалечна перспектива, создавањето на конфедерација на балканските земји. Раководител на Комитетот бил [[Захариј Стојанов]], а меѓу учесниците и помагачите тогаш биле гимназијалците во Пловдив: [[Пере Тошев]], [[Коста Паница]], [[Димитар Ризов]], [[Андреј Љапчев]], [[Христо Татарчев]], [[Ѓорче Петров]] и др. Летото 1885 БТРЦК организирал кражба на оружје кое требало да биде предадено на Кнежевството Бугарија за вооружување на чети, кои требало да заминат во Македонија. Откако властите ја заплениле пратката, Захариј Стојанов одлучил дека Владата на Источна Румелија е сериозна пречка за организацијата. Основен приоритет на БТЦРК станало обединувањето на [[Кнежевство Бугарија]] и Источна Румелија. Така, во текот на ноќта спроти 6 септември 1885 година востаниците воспоставиле контрола над Пловдив и ја отстраниле владата и генералниот гувернер Гаврил Крстевич. По соединувањето, во периодот од 1885-1890 година, Пере Тошев, Андреј Љапчев и нивните другари организирале голем број тајни состаноци низ Пловдивските села. Таму тие одлучиле за организирање на нова ослободителна организација. Во 1889 година Пере Тошев му пишал писмо на [[Ѓорче Петров]] да формираат ваква организација за ослободување на Македонија и Одринско. == Основање == Подоцна на 23 октомври 1893 година во [[Солун]] била основана Македонската револуционерна организација. Одринско не влегувало во првата програма на таа организација бидејќи основоположниците биле целосно насочени кон [[Македонија (регион)|Македонија]], но во 1895 година била донесена одлука кон неа да биде приклучен и турскиот дел на Тракија. Така, еден од основачите на организацијата, [[Даме Груев]], му наложил на [[Христо Поп Коцев]], кој бил учител во Одринската егзархиска машка гимназија и член на организацијата, да започне изградбата на комитетската мрежа во Источна Тракија. Како резултат на тоа во 1895 година во Машката гимназија „Д-р Петар Берон“ во Едрене бил основан првиот револуционерен кружок од Поп Коцев. Во 1896 година со помош на [[Павле Генадиев]] била создадена и мрежата на Одринскиот револуционерен комитет, чиј претседател првично бил Поп Коцев. == Цариградски револуционерен комитет == Специјален статус имал главниот град [[Цариград]], каде [[Димитар Љапов]] во 1895 година го создал ''Цариградскиот револуционерен комитет,'' кој бил автономен и добил право директно да комуницира со Централниот комитет на ВМОРО. Во 1896 година на Солунскиот конгрес териториите на Тракија и Македонија биле поделени на револуционерни окрузи, а меѓу нив бил и Одринскиот. По Солунскиот конгрес, Цариградскиот комитет се приклучил кон Одринскиот револуционерен округ. == Конфликт со Егзархистите == Во 1897 година во лицето на зголемената револуционерна сила на [[Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација|ВМОРО]] група [[Бугарска егзархија|про-егзархиски]] настроени активисти, основале во Солун нова организација - [[Бугарско тајно револуционерно братство]]. Таа почнала да прави свои филијали во [[Смољан|Ахчелебиско]], [[Дедеагач]]ко и [[Скеча]]нско.<ref>Историја на Бугарија - Електронска енциклопедија, ИК Труд, Сирма, (Статија:''март, 1897 година'')</ref> Акциите на Братството среднале сопротива од страна на [[ВМОРО|Внатрешната организација]]. Почнале внатрешни борби и обиди за взаемни заседи со повредени, иако никој не бил убиен. Во почетокот на 1900 година сепак бил потпишан протокол за помирување, а Бугарското тајно револуционерно братство се самораспуштило и се слеало во ТМОРО со што престанало официјално да егзистира, но неговите поранешни членови како Караманџуков продолжиле со својата активност, сега во самата организација. == Керемидчиоглува афера == [[Керемидчиоглува афера|Керемидчиоглувата афера]], која избувнала во јули 1900 година во Лозенградско била првата од серијата афери кои ги растресле структурите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација во Источна Тракија. Таа нанела силен удар врз револуционерната дејност и довела до раздор и опаѓање на моралот. По аферата почнале масовни апсења и тортура. Уапсени биле над 100 луѓе. Голем број од тие што подлегнале на тортура не издржале и умреле уште за време на истрагата. Во притвор биле ставени едни од најистакнатите дејци на организацијата, а други нелегално преминале во Бугарија. Во тоа време, [[Лазар Маџаров]] во Бугарија формирал агитациона чета, во која се прикличиле искусни дејци, како: [[Јани Попов]], [[Јанко Стојанов]], [[Коста Тенишев]], [[Лазо Лазов]], [[Славе Мерџанов]], [[Петар Соколов]], [[Петар Манџуков]] и др. Четата ја преминала границата и се сместиле во Лозенградско. Возобновени биле комитетите во речиси сите погодени села од аферата. == Конфликт со Врховниот комитет == Во февруари 1901 година [[В'лчо Антонов]] ги прекинал односите со Одринскиот комитет на ВМОРО и ја прифатил поканата на претседателот на ВМОК [[Борис Сарафов]] да го предводи пограничниот премин на ВМОК во [[Чепеларе]]. Тоа направил обид за изградба на самостоен Беломорски револуционерен округ западно од реката Марица кој би бил под негова контрола. Во Чепеларе Антонов ги сменил средствата на терор - па така уште во февруари биле убиени двајца истакнати дејци на организацијата - [[Атанас Шапарданов]] и [[Дечо Стојановски]], а во пролетта бил направен неуспешен обид за убиство на Хаџи Нури бег, кој ја предизвикал големата [[Пашмаклиска афера]]. Атентатите врз дејците и нападите врз муслиманските првенци го ослабеле револуционерното дело. Многумина истакнати дејци како [[Константин Николов]], [[Тане Стоев]], [[Владимир Коруев]] и други биле принудени да пребегнат во Бугарија. == Засилување на влијанието на Сарафов== Во меѓувреме и Димитар Љапов и Павле Генадиев ги прекинале односите со ВМОРО. Тие го отцепиле Цариградскиот револуционерен комитет од ВМОРО и стапиле во контакт со [[Борис Сарафов]], [[Петар Манџуков]], [[Славе Мерџанов]] и [[Петар Соколов]]. Подоцна дел од нив заминале во Цариград со цел да го убијат султанот [[Абдул Хамид]]. Откако се увериле дека не постојат никакви шанси за успешно изведување на атентатот, тие пристапиле кон нов план што опфаќал уривање на отоманската банка во [[Цариград]] и цела година групата копала тунел под земјата што води кон темелите на банката. Потоа во [[Цариград]] бил испратен и [[Павел Шатев]], но турските влласти го уапсиле Ерменецот кој требало да ги снабди со експлозив, а потоа биле уапсени Славе Мерџанов, Петар Соколов, Манџуков и Шатев.<ref name="PS">''Павел Шатев, Солунскиот атентат и заточениците во Фезан, Култура, Скопје, 1994''</ref> Меѓутоа властите сметале дека станува збор за обични комити и по интервенцијата на бугарскиот дипломатски претставник биле ослободени и протерани од [[Цариград]]. По падот на Сарафовиот комитет и [[Солунска афера|Солунската афера]] [[гемиџии]]те останале без поткрепа. За да дојдат до пари Мерџанов и Соколов формирале чета на чело со [[Георги Фотев]] и влегле во [[Одринско]]. Таму планирале да го ограбат возот [[Ориент Експрес]] но неуспеале во таа намера. Потоа тие грабнале еден турски бег, но четата била откриена и уништена. [[Петар Соколов]] загинал, а [[Славе Мерџанов]] бил заробен и во [[Одрин]] заедно со свои другари бил обесен.<ref name="SnBS">''Спомени на Борис Сарафов''</ref>. Од другата страна пак, Димитар Мечев во [[Одрин]] со група атентатори направил обид за копање на канал до австриската пошта, но таа акција била неуспешна. == Обид за помирување == Во 1899 година [[Ѓорче Петров]] ги посетил Родопите, кога имал неуспешен обид да го запре конфликтот што настанал меѓу ВМОРО и [[ВМОК]] и сепаратистичките обиди на В'лчо Антонов.<ref>Писмо од Ѓорче Петров до деец на движењето од Ахчелебиско, со објаснување за целите на Внатрешната организација и со совети за практична дејност.</ref> Во 1900 година [[Георги Василев]] бил испратен како учител во Дедеагач за да го наметне своето влијание во Одринскиот округ над одметниците во Гумурџинско и Ахчелебиско, кои пак се обидувале да формираат самостоен револуционерен округ. Тој одреден број врски со некои од нив во 1901 година, како што се Антонов и Караманџуков и направил обиди да ги разубеди, но не успеал во тоа.<ref>Караманджуков, Христо. "Западнотракийските бугари во своето култорно-историско минато со посебен поглед на нивното политичко-револуционерно движење", Софија, 1934, стр 72 - 74.</ref> == Зацврстување на округот == Од есента 1902 година претседател на округот бил [[Велко Думев]]. Исто така [[Гоце Делчев]] направил неколку обиколки на вилаетот. Според отец [[Петар Киприлов]], Гоце Делчев, го посетил за првпат регионот во 1896, а во април 1898 година пак поминал и низ [[Странџа]]. Со цел да им помогне и ги зајакне локалните комитети, Гоце Делчев презел нова турнеја во регионот во 1900 година. При таа посета, Гоце Делчев има спор со [[Стојан Лазов]] за тоа дали Македонија и Одринско треба да се приклучат кон Бугарија или да преземат самостоен пат. Гоце истакнал дека не треба да се заборави дека има и други народи и држави, кои се многу заинтересирани за ова прашање. Едно мешање на Бугарија ќе предизвика мешање на соседните земји и може да доведе до распарчување на Македонија и Одринско. Затоа треба да се привлечат во борбата и другите народности и така народите што живеат во тие две области, треба сами со заеднички напори и жртви да извојуват својата слобода и независност во границите на една ''општа афтономна Македонско-Одринска држава'', кои би се потпирале само на материјалната и морална поддршка на Бугарија и на големите сили.<ref>Иван Орманджиев. “Приноси”, кн. 4.</ref> Според информациите на [[Христо Караманџуков]], важна улога во развојот на револуционерната дејност во областа одиграл конгресот на округот претседаван од Гоце Делчев, кој се одржал во [[Пловдив]] во април 1902 година. На него се земени важни одлуки. Така, тогаш биле запрени сепаратистките обиди за изградба на самостоен ''Беломорски револуционерен округ'' западно од реката [[Марица]]. Откако конгресот завршил, Гоце Делчев и [[Коста Нунков]] отишле на [[Родопи]]те да се сретнат со одметникот [[В'лчо Антонов]] и да му ја достават одлуката на конгресот, како и задачите кои му биле доделени како главен инспектор во Западна Тракија. == Востание == Одринскиот округ бил поделен на пет региони. Подоцна во 1903 година [[Конгрес на Петрова Нива|конгресот на Петрова Нива]] конечно ја утврдил поделбата, односно: I регион - Малотрновски, II регион - Чокенски (Одрински); III регон - Мустафапашански (Свиленградски), IV регион - Ахчелебиско (Смолjaнско) - Скечански (Ксантиски); V регион - Гумурџинско-Дедеагачки. Конгресот избрал и орган кој бил овластен да подготви и да го крене востанието. Овој орган бил наречен ''Главно боево тело'' и се состоел од три лица: [[Михаил Герџиков]], [[Лазар Маџаров]] и капетан [[Стамат Икономов]]. Веднаш по конгресот на "Петрова Нива", на 5 јули 1903 година во Родопите, во близина на селото [[Карлуково]] се одржал [[Родопски конгрес|Родопскиот конгрес]] на ВМОРО каде имало учество на претставници од Ахчелебискиот револуционерен регион. Избрано било Боево тело за водење на активностите во регионот. Во 1903 година, две недели по објавувањето на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тука се кренало [[Преображенско востание|Преображенското востание]], предводено од [[Михаил Герџиков]]. Како резултат на востанието се прогласила [[Странџанска република|Странџанската република]]. == Поствостанички период == [[Податотека:Fuat bey, Tane Nikolov and Hikmet bey.jpg|thumb|десно|250px|Тане Николов со воjводи од ВТРО (1922).]] По задушување на Преображенското востание организацијата била сериозно разбиена. По левиот брег на реката [[Марица]] (Малотрновско и Лозенградско) практично комитетите на ВМОРО биле уништени. Мустафапашанско било деморализирано од шверцери. [[Ортаќој]]ско, Суфлиско, Гумурџинско и Ахчелебиско биле во релативно добра состојба, а во најдобра состојба било Дедеагачко. По востанието започнало зајакнување на организацијата на Родопите и Западна Тракија. Во 1904 година се одржал конгрес на Одринскиот револуционерен округ во [[Варна]], на кој се донела одлука за активирање на терористички напади.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија , 2001 година, стр 27.</ref> Задграничното претставништво престанало да испраќа чети и материјали во Одринско, оружје и пари, што дополнително ги заслабило позициите на ВМОРО. Ретки напади во округот имало над претставници на грчката вооружена пропаганда. На [[10 ноември]] [[1907]] година во борба со турските сили загинале [[Петар Васков]], [[Лазар Маџаров]] и уште четворица четници, крај селото Лаџакоj, Дедеагачко.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 27.</ref> Подоцна во регионот се испратени четите на [[Димитар Арнаудов]] и на [[Бојко Чавдаров]]. На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од 1908 година, округот бил претставен од [[Климент Шапкарев]] и [[Петар Андреев]].<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година" "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 44.</ref> На конгресот било решено активностите на ВМОРО да бидат ограничени за одржување на револуционерниот дух со агитатори-организатори. Влезот на четите бил прекинат, а оружјето било предадено на месното население само за самоодбрана.<ref>Прличев, Кирил, "Кюстендилският конгрес на ВМРО 1908 година", "Веда-МЖ", Софија, 2001 година, стр 176.</ref> == По Младотурската револуција == По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година ВМОРО било легализирана во [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Сојуз на бугарските уставни клубови]] и [[Народна федеративна партија (бугарска секција)]]. Во септември 1908 година се одржал нов конгрес во округот во Едрене. На конгресот се одлучило да се учествува на претстојните избори за пратеници во Одринскиот вилает со самостојна листа. Во тој период се издавал весникот ''„Одринска зарја“''. Избрано било ''Окружно боево тело'' во состав: [[Стамат Икономов]], [[Страшимир Дочков]], [[Георги Поп Ајанов]], [[Анастас Разбојников]] и [[Климент Шапкарев]]. По некое време, Младотурците ги продолжиле репресиите. По создавањето на [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] во 1912 година бугарскиот Главен штаб го испратил корпусот во војната во [[Тракија]]. Во декември 1912 година откако ги исполниле поставените задачи и стигнале речиси до Истанбул, партизанските чети и одреди биле официјално распуштени. Така целиот Одрински вилает бил окупиран од Бугарија. == Протерување на бугарското население == Во текот на Втората балканска војна од 1913 година, Бугарија ја изгубила [[Источна Тракија]] и [[Младотурци]]те го протерале бугарското население од регионот. Во истата година бил потпишан и [[Букурешки договор, 1913|Букурешкиот мировен договор]], според кој [[Западна Тракија]] потпаднала под бугарска власт. Откако во 1920 година таа паднала под грчка власт врз основа на [[Нејски мировен договор|Нејскиот договор]], таму била создадена [[Внатрешна тракиска револуционерна организација]]. ВТРО била формирана со цел извојување на целосна политичка независност на Тракија преку револуционерна борба. Сепак со [[Договор Молов-Кафандарис|Договорот Молов - Кафандарис]] од 1927 година последните Бугари биле раселени и од овој регион. == Чествување == Денес во Бугарија има традиција на чествување на Преображенци, како и на сите паднати борци за слободата на Тракија. Така, голем број улици, училишта и други објекти низ земјата ги носаат нивните имиња. Исто така има изградено и споменици во нивна чест. На 26 март секоја година се одбележува ''Денот на Тракија''. Во државата постои ''Тракиски научен институт'', како и ''Сојуз на тракиски здруженија''. Во 30-те години на дваестиот век Бугарската комунистичка партија водила политика за промовирање на посебен тракиски етнос, но подоцна се откажала од оваа идеја.<ref>V, Joseph. The Communist Party of Bulgaria; Origins and Development, 1883-1936. Columbia University Press. p. 126.</ref> Во Бугарија се претпоставува дека Тракијците биле посебна етнографска група.<ref>The Thracian and His World. Proceedings of the eighth National Conference of Bulgarian Ethnologists, Haskovo 1995. Sofia, 1 Publication: ETHNOLOGIA BULGARICA. Yearbook of Bulgarian Ethnology and Folklore (2/2001), Stamenova, Jivka; Language: English Subject: Anthropology, Issue: 2/2001, Page Range: 141-143.</ref><ref>Groups of Bulgarian population and ethnographic groups, Bulgarian Ethnology (March 1987), Simeonova, Gatya; Language: Bulgarian, Subject: Anthropology, Issue: 3/1987, Page Range: 55-63.</ref> По падот на комунизмот, Бугарија ѝ понудила на Македонија ''предлог за добрососедски договор'', пред сè за заедничко славење на општиот дел од историјата, но овие предлози не биле прифатени<ref>Македонски историци "на бунт" срещу общото честване на празниците ни. в-к "Дума", 07.06.2006.</ref><ref>България и светът. 4 Август 2006, По съседски: Събития с балкански адрес. Новина № 2.</ref> бидејќи македонската страна го чувствува како наметнат. Поради тоа, Македонија понудила нов добрососедски договор, изменет и дополнет без условот за заедничко славење на историјата,<ref>[http://www.vesti.alfa.mk/default.aspx?mId=36&egId=6&eventId=21878 Македонски контра-документ на бугарскиот договор за добрососедство]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> но тој не бил прифатен од бугарска страна. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Тракиското прашање и тракиското движење во Бугарија, проф. Иван Филчев ISBN 978-954-322-190-5, издавач: Академска издавачка куќа „Проф Марин Дринов“, 2007 година, јазик: бугарски. * [http://www.kroraina.com/knigi/dv/index.html Бугарите во наијсточниот дел на Балканскиот Полуостров - Источна Тракија, Димитар Г. Војников, електронски текст второ преработено и дополнето издание („Коралов и сие“, 2009 година, јазик: бугарски.] * „Разорението на тракиските Бугари во 1913 година", проф. Љубомир Милетиќ, Бугарска академија на науките, Софија, Државна печатница, 1918 година; јазик: бугарски, II фототипно издание, Културно-просветен клуб „Тракија“ - Софија, 1989 година. * [http://www.kroraina.com/knigi/kalojan/ar/index.htm Дебугаризирањето на Западна Тракија 1919-1924, Анастас Разбојников (Тракиски Научен Институт, библиотека „Тракија“ № 12, Софија, 1940) (II фототипно издание, библиотека „Вечни книги на Бугарија“, издавачката куќа „Сибија“) јазик: бугарски.] == Поврзано == * [[Македонска револуционерна организација]] * [[Источна Тракија]] * [[Одрински вилает]] == Надворешни врски == * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spommg.html Спомени на Михаил Герџиков] [[Категорија:Одрински револуционерен округ| ]] [[Категорија:Историја на Одрин]] f7181k1qsj0faevx7cop2nihx1ce2zv 0 757901 5605040 5586184 2026-08-04T16:15:45Z Lili Arsova 86688 промена на година на рагање по барање на неговата керка 5605040 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Пеце Атанасовски | портрет = Споменик на Пеце Атанасоски во Прилеп (4).JPG | px = 200п | опис = Споменик на Пеце Атанасовски во Прилеп | родено-име = | роден-дата = {{роден на|25|октомври|1926}} | роден-место = {{роден во|Долнени}}, [[Кралство СХС]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1996|9|14|1925|10|25}} | починал-место = {{починат во|Прилеп}}, [[Македонија]] | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | наставка = | занимање = [[играорец]], [[гајдаџија]] | Years_active = 1946 — 1994 | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | деца = }} '''Пеце Атанасовски'''{{Efn|Некои извори, како на пример [[Македонска енциклопедија]], неговото презиме го посочуваат како „Атанасоски“. Сепак, на натписната плоча приложена кон неговиот споменик во Долнени, неговото презиме е споменато како „Атанасовски“.}} ([[Долнени]], [[25 октомври]] [[1925|1926]] — [[Прилеп]], [[14 септември]] [[1996]]) — [[Македонија|македонски]] играорец и инструменталист, кој е сметан за најпознатиот македонски [[гајдаџија]] и еден од најплодните собирачи на [[македонски народни песни]] и ора.<ref name="макенц">{{наведена книга|title=[[Македонска енциклопедија]]|publisher=[[МАНУ]]|location=Скопје|edition=I|volume=I|page=101-102|isbn=978-608-203-024-1}}</ref> == Животопис == Пеце Атанасовски е роден на 25 октомври 1925 во селото [[Долнени]]. Неговите први музички настапи започнале на [[Радио Скопје]] во 1946 година, како и во ансамблот „[[Танец (ансамбл)|Танец]]“ во 1950 година. Во периодот од 1959 до своето пензионирање бил раководител на Оркестарот на народни инструменти во Радио Скопје и [[кореограф]] на повеќе од дваесет културно-уметнички друштва во [[Македонија]]. Од 1966 година, па во текот на следните 29 години, раководел со Фолклорната школа за странци во [[Отешево]]. Во 1973 година го основал и бил директор на Долненскиот фестивал. Со своите гостувања со разни културно-уметнички друштва низ светот ги афирмирал високите достоинства на македонскиот мелос. Како светски признат народен инструменталист држел часови на повеќе универзитети низ светот, меѓу кои и во [[Лос Анџелес]] и [[Токио]]. Починал на 14 септември 1996 година во [[Скопје]].<ref name="макенц"/> == Награди == Атанасовски бил носител на 19 меѓународни награди на светските фестивали во [[Ланголен]], [[Англија]], [[Брно]], [[Чешка]] итн. Во конкуренција на 1.800 [[гајда]]џии од целиот свет, тој го освоил првото место и наградата „Златна гајда“ на фестивалот во Ериче, [[Италија]] во 1968 година.<ref name="макенц"/> Во 2022 година, постхумно му е доделен [[Орден за заслуги за Македонија]]. == Творештво == Во текот на својата кариера, Атанасовски собрал фолклорна збирка од околу 20.000 [[Македонски народни песни|народни песни]] и [[оро|ора]].<ref name="макенц"/> Освен нив, компонирал и новосоздадени фолклорни песни, меѓу кои се издвојуваат „''Ајде чудо, чудо''“ и „''Като, Като, Катерино''“.<ref>Duet Branko i Ljube Biškoski, ''Ja podajmi mome tenka puška'', Jugoton, EPY-44567.</ref> == Чествување == Долненскиот фестивал по смртта на Пеце Атанасовски бил именуван во негова чест и го добил името Фестивал на народни инструменти и песни „Пеце Атанасовски“. Споменици во негова чест се подигнати во родното село [[Долнени]] и во [[Прилеп]]. <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Споменик на Пеце Атанасовски во Долнени.jpg|Споменикот во Долнени Податотека:Prilep, Macedonia (FYROM) - panoramio (9).jpg|Споменикот во Прилеп </gallery> == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница|Pece Atanasovski}} * {{YouTube|4EGvAFPjejE|Старо долненско оро во изведба на Пеце Атанасовски}} * {{YouTube|9z13U9d0Cns|Пелагониско оро во изведба на Пеце Атанасовски}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасовски, Пеце}} [[Категорија:Македонски гајдаџии]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Луѓе од Долнени]] ewlaj5sfcc88k0pyz92k0r9tczuytvh 0 757930 5605037 5074406 2026-08-04T16:10:34Z نوفاك اتشمان 11549 додадена [[Категорија:Отоманска Битола]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605037 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bitolya Macedonian-Adrianopolitan Revolutionary District Seal.JPG|мини|десно|200п|Печат на Битолскиот револуционерен округ на Македонската револуционерна организација]] '''Битолскиот револуционерен округ''' бил дел од [[Структура на револуцинерните окрузи - МРО|структурата]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Округот го опфаќал [[Битолски вилает|Битолскиот вилает]] во [[Отоманското Царство]]. Тој бил најдобро организиран, опремен и вооружен, масовно востанал во екот на [[Илинденското востание]], поради што и најмногу сериозно настрадува. По востанието округот е заплиснат од четите на [[Елиномакедонски комитет]] и [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]], борбите траеле до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Округот Егзистирал од 1894 до 1908 година. Во текот на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], револуционерите од битолскиот округ ги помагале српските и грчките војски против [[Отоманското Царство]]. Во текот на [[Втората балканска војна]] и [[Првата светска војна]] дел од поранешните револуционери на округот ја помагаат бугарската војска. Во 1919 година [[Тодор Александров]] ја формирал [[ВМРО (Автономистичка)]] и во духот на старата организациска поделба го возобновил ''Битолскиот револуционерен округ'' иако неговата територијата била поделена помеѓу [[Кралството Југославија]] и [[Кралство Грција|Кралството Грција]]. == Основање == [[Податотека:Dame-Gruev.jpg|мини|десно|150п|Даме Груев]] По формирањето на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во [[Солун]] на [[23 октомври]] [[1893]] година, во летото 1894 година [[Даме Груев]] презел една обиколка низ [[Битолски вилает|Битолскиот вилает]], при која ги основал првите револуционерни комитети на организацијата и ги поставил основите на Битолскиот револуционерен округ. Во текот на обиколката биле формирани комитети во [[Прилеп]], [[Битола]], [[Ресен]], [[Охрид]] и [[Струга]]<ref name="DDBRO">[[Димитар Димески]], ''Македонското национално движење во Битолскиот вилает (1893-1903)'', II издание, Скопје, 1982</ref>. Набргу во Организацијата се вклучиле [[Пере Тошев]] и [[Ѓорче Петров]] кои придонеле за разгранување и заврстување на овој Округ. По [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]], Прилепската револуционерна околија на чело со [[Петар Поп Арсов]], добила специјален статус, можност директно да кореспондира со [[Централен комитет на МРО|централниот комитет]] на Организацијата. Во 1898 година [[Павел Христов]] создал револуционерен комитет во [[Костур (град)|Костур]], а во учебната 1899-1900 година [[Георги Поп Христов]] организирал револуционерен комитет во [[Лерин]] на чело со [[Филип Георгиев]]. Во 1899 година [[Даме Груев]] бил интерниран од османлиската власт во [[Битола]], каде што активно се зазема со дејност за зацврстување на округот, поддржан од [[Тома Николов]], [[Георги Пешков]] и [[Ацо Дорев]]. Го засилиле месниот комитет и агитација во околните села. Во 1900 година во Битола пристигнале [[Васил Пасков]], [[Михаил Герџиков]] и [[Славејко Арсов]]. Во периодт меѓу 1895 - 1902 година излегувал и хектографираниот весник „[[На оружје (весник)|На оружје]]“. Битолскиот револуционерен округ се состоел од: * [[Прилепска револуционерна околија]] * [[Битолска револуционерна околија]] * [[Ресенска револуционерна околија]] * [[Охридска револуционерна околија]] * [[Леринска револуционерна околија]] * [[Костурска револуционерна околија]] * [[Кичевска револуционерна околија]] * [[Крушевска револуционерна околија]] * [[Демирхисарска револуционерна околија]] == Четнички институт == {{Главна|Четнички институт на ТМОРО }} [[Податотека:Jordan Piperkarta 2.jpg|thumb|250px|десно|Војводата Јордан Пиперката (седнат долу на сликата).]] Се започнало со купување на материјали, а во Костурско започнала да дејствува чета на [[Коте Христов]] и во Леринско била формирана првата агитаторска чета во на [[Марко Лерински]]. Фактички раководител на округот бил [[Даме Груев]], и покрај фактот што тој бил затворен во битолскиот затвор во август 1900 година. Во 1900 година, [[Лазар Киселинчев]] и [[Васил Чекаларов]] организираале таен канал за купување и пренесување на оружје од [[Грција]] во југозападна Македонија. Во 1901 година избувнала [[Иванчова афера|Иванчовата афера]] во Костурско, во која многу локални дејци биле уапсени, а големо количество на оружје е запленето. Во 1902 година [[Гоце Делчев]] извршил инспекција низ Костурско. Подоцна истата година раководителите на Орагнизацијата се спротивставиле на полковникот [[Атанас Јанков]]. Во 1900 година, [[Никола Русински]] бил испратен од [[Гоце Делчев]] на чело со една организационо-агитациона чета. Тој требало да врши обука и агитира сред населението. Во периодот помеѓу 1900 - август 1901 година, доаѓа до развој на четничкиот институт, се формираат чети во Демирхисарско, Крушовско, Кичевско, Прилепско од август до ноември 1901 година, Охридско и Струшко од ноември 1901 до декември 1902 година, битолско и Мариово до 1903 година. Во четата на Русински се обучувале [[Јордан Пиперката]], [[Веле Марков]] и [[Ѓурчин Наумов - Пљакот]] - крушовски војводи, [[Ванчо Србаков]] - поречки војвода, [[Тасе Христов]] - малешевски војвода, [[Ѓорѓи Сугарев]] и други. == Ново раководство == Поради заточеништвото на [[Даме Груев]] во [[Бодрум Кале|Подрум Кале]] и компромитирање на некои од дејците во Округот, бил избран нов окружен комитет на чело со [[Георги Поп Христов]], секретар [[Георги Сугарев]], секретар [[Ацо Дорев]], советници: [[Анастас Лозанчев]], [[Георги Пешков]] и [[Неделко Дамчев]]. Во битолскиот градски околиски комитет влегле [[Александар Ефтимов]], [[Кирил Лозанчев]], [[Лука Ѓеров]] и други <ref>[http://promacedonia.org/gph/gph_10.html Спомени на Георги Попхристов]</ref>. Во периодот меѓу 31 декември - 1 јануари 1902 година се одржало советување свикана од [[Гоце Делчев]] во [[Загоричани]], на него присуствувале [[Михаил Николов]] за Костур, [[Андреј Кожухаров]] за Лерин, [[Георги Поп Христов]] за Битола и [[Михаил Чеков]], а од војводите присуствувале [[Марко Лерински]], [[Васил Чакаларов]], [[Лазар Младенов]], [[Пандо Кљашев]], [[Славејко Арсов]] и [[Кузо Стефов]]. == Крушевска афера == {{Главна|Крушевска афера}} Аферата со оружјето започнала во месец февруари 1902 година, кога фатениот од отоманската полиција пренесувач на оружје, Јосиф Петков од с. Жабјани, познат како Јосиф Жабјанец, подложен на страотни мачења го открил својот соработник, крушевчанецот Никола Михајлов, познат како Миха Х'ча Кола. Како резултат на оваа провала, наскоро во битолскиот централен затвор биле затворени луѓе со најразлични занимања: учители, свештеници, кираџии, занаетчии, трговци итн, меѓу кои се наоѓале и имињата на Петар Ацев, браќата Ашлакови, Јанаки Забле, Таќу и Фанија Љакови итн. Полицијата пристапила кон темелно претресување на сите куќи по списокот. Благодарение на тоа што целокупното оружје и материјали биле навреме пренесени во нови скривници, а старите канали и врски биле заменети со нови, полицијата не успеала да пронајде ништо. Двајцата затворени крушевски учители, Христо Чивчиев и Христо Павлов, ги издржале страотните мачења и не ги предале тајните на Организацијата. Крајно измачени и претепани, овие биле одведени на натамошни тортури и во Битолскиот централен затвор, но и таму продолжил нивниот молк. На крајот властите ги ослободиле. X. Чивчиев и X. Павлов останале верни на својата заклетва. На тој начин оваа опасна провала не и нанесла поголеми штети на Крушевската револуционерна организација <ref>ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА Автори Виолета Аковска и Никола Жежов,Скопје,2004 год</ref>. == Илинденско востание == {{Главна|Илинденско востание}} ===Подготовки=== [[Податотека:Баба Велика од Смилево.jpg|мини|десно|350п|мини|десно|Баба Велика од Смилево]] [[Смилевскиот конгрес]], како конгрес на Битолскиот округ, според решенијата донесени во [[Солун]], требало дефинитивно да ја потврди одлуката за кревање востание. Во таа насока се развила остра дискусија, во која се јавила струја која сметала дека условите за сенароден бунт сè уште не се созреани. На првиот ден од конгресот од излагањето на делегатите било утврдено дека [[Прилеп]]скиот, [[Битола|Битолскиот]], [[Кичево|Кичевскиот]] и некои делови на други реони не се достатно подготвени. Најдобро подготвени биле [[Ресен]]скиот реон, [[Костур (град)|Костурскиот]], [[Демир Хисар|Демирхисарскиот]], неколку села од [[Битола|Битолскиот]] реон, како што се [[Смилево]], [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и [[Цапари]], додека Охридско располагало само со 1.400 пушки. Меѓу делегатите се јавиле лица кои биле против востание во текот на таа година како што биле: [[Ѓорѓи Сугарев]], [[Петар Ацев]], [[Тале Христов]], [[Никола Карев]], [[Никола Петров Русински]] и други. Во една крајно напната атмосфера по повод острите расправии околу решението за востание. Несогласувањата ги прекинал Даме Груев, кој како еден од основачите на [[ТМОРО]] и претставник на неговиот [[Централен комитет на МРО|Централен комитет]], уживал огромен авторитет. Според сеќавањата на Пандо Кљашев, тој рекол: {{Цитатник|''А бре луѓе, не губете си го времето да го решавате прашањето - ќе, има ли востание или не, зашто тоа е решено - битти даваси! Говорете сега за востание, како да го направиме и кога, но не по ден и по време'' <ref name="PK">''Спомени на П. Кљашев..., 242''</ref>}} Конгресот уште од првото заседание започнал со донесување на одлуки за кревање на востание. Бил избран [[Главен штаб за II Битолски револуционерен округ]], а тој требало да раководи со подготовките за востанието и со самото востание. За членови на Главниот штаб биле избрани: [[Даме Груев]], [[Борис Сарафов]] и [[Атанас Лозанчев]], а како нивни заменици биле избрани [[Георги Поп Христов]], [[Петар Ацев]] и [[Лазар Поп Трајков]]. Членовите на ГШ биле избрани со јавно гласање, додека пак нивните заменици со тајно гласање <ref name="VCD">Васил Чакаларов „Дневник 1901-1903 г.“</ref>. Конгресот донел и непротоколарно решение, доколку ''пристигнат нови сили'' <ref name="VCD " />, како [[Ѓорче Петров]], [[Пере Тошев]] и [[Христо Матов]], тие по автоматизам да влезат во Штабот. Во јуни по барање на Централниот комитет бил изработен Општ план за востанието <ref>Георгиев Величко и Стайко Трифонов, История на българите 1878-1944 в документи, т.I, 1878-1912, част втора, София, 1996</ref>. Во овој план било истакнато дека во согласност со одлуките на Солунскиот конгрес и советувањата во Софија, треба да се води герилска борба. Четите требало да дејствуваат насекаде и во исто време, без да се крене народот. Целта не била да се победи Турција, туку таа да не може да ги победи востаниците. Востанието требало да биде послабо но долготрајно и борабата требала да се води до зимата, а повторно да се прогласи идната пролет. Востанието требало да почне кога ќе созреело житото и ќе се зголемела ноќта во јули. Според [[Општ план за Илинденското востание|Општиот план]], Битолскиот револуционерен округ го сочинувал: I востанички округ - Битолски, а во него влегувале: [[Битолско]], [[Охридско]], [[Дебарско]], [[Кичевско]], [[Крушево|Крушевско]], [[Прилепско]], [[Велешко]], [[Мариово|Мариовско]], [[Костурско]] и [[Леринско]] ===I востанички округ - Битолски=== {{Главна|I востанички округ - Битолски}} На празникот [[св. Илија]] во [[Смилево]] со 200 востаници влегол [[Главен штаб за II Битолски револуционерен округ|Главниот штаб]]. Според турските документи при првиот напад на Смилево загинале 8 турски војници, а 14 биле ранети. На [[3 август]] Генерал штабот наредил евакуација на целото население кое не е способно да се бори во месноста ''Голем Гар'', а до пладне Смилево било празно. Откако сите обиди на османлиската војска да го заземе Смилево биле пресечени, [[Борис Сарафов]] заминал за [[Охридско]], а [[Атанас Лозанчев]] за [[Демирхисарско]] и [[Кичевско]]. По нивното заминување во следните 20 дена во околината [[Смилево]] не се појавила османска војска и башибозлук. Во тој период под раководство на [[Стојан Донски]] биле преземени мерки за утврдување на [[Смилево]], биле ископани одбранбени ровови со што се зацврстиле одбранбените востанички позиции. Населението кое не било способно да се бори и понатаму се наоѓало во збегот Голем Гар каде биле орагнизирана заедничка исхрана, а биле преземени мерки за негова заштита. Во изработка на планот за заземање на [[Крушево]] непосредно учествувал и револуционерот - бившиот офицер [[Тодор Христов]] кој претходно влегол во градот и ги скицирал објектите за напади: касарната, конакот, беледијата (општината), поштата и другите владини и државни установи, како и поважните пунктови во градот. Во осум воени групи биле распоредени 750 вооружени востаници под команда на добро подготвени началници - војводи. На 4 август во градот влегува Штабот на Крушевските востаници свечено дочекан од народот. При овој дочек, началникот на Штабот, [[Никола Карев]] одржал пред ослободените граѓани револуционерен говор, прогласувајќи ја првата Македонска Република и повикувајќи го народот да избере привремена републиканска влада. {{панорама|Членови на Привремената влада на Крушевската република.jpg|500px|Членови на Привремената влада на Крушевската република, од лево на десно: Дину Вангел, Димитар Секулов, Ѓорѓи Чаче, Николаќи Баљу, Теохар Нешков, Христо Ќурчиев}} Во демихисарскиот реон раководители биле [[Јордан Пиперката]], [[Димитар Дечев]], [[свештеникот Кузман]] и [[Христо Пасков]]. Според [[Христо Силјанов]], [[Демирхисарско]] дало 1 000 востаници. Првата ноќ биле преземени редица акции. На патот [[Битола]] - [[Кичево]] кој минувал низ [[Демирхисарско]] била исечена телеграфската линија, а биле разрушени и сите мостови, потоа биле изгорени чифлизите во [[Утово]], [[Стругово]], [[Жван]] и други. Под команда на Дечев 150 востаници го нападнале турскиот гарнизон кој се состоел од 170 души во административниот центар [[Прибилци]]. Во првите денови на востанието во [[Демирхисарско]], турските селани се затвориле во своите куќи и не ги обработувале своите ниви и не го гледале својот добиток. Востаниците во селата [[Бабино]], [[Слоештица]], [[Велмевци]] и [[Жван]] созадле свои пунктови каде се собирала храна и секави други матерјали кои им биле потребни за идните дејствија. Ресенскиот реон бил под раководство на [[Славејко Арсов]] и подпоручникот Панајотов. Поважни војводи биле [[Спиро Олчев]], [[Стефан Мешков]], [[Перуш Стрезов]], [[Ставре Тасев]], [[Јоше]] од [[Подмочани]], [[Иван Трајчев]], [[Кочо Кочовски]], [[Георги Чаушот]] од с. [[Златари]] и др. Првата ноќ биле изведени неколку разрушителни акции од слабо вооружени групи. На [[20 јули]] четите од селата [[Болно]], [[Царев Двор]], [[Дрмени]] и [[Јанковец]] на чело со Арсов биле групирани во [[Болно]]. На Илинден во селото [[Горно Крушје (Ресенско)|Горно Крушје]], тамошниот аскер бил зачуден од однесувањето на селаните, тие им носеле баници, кисело млеко и други изобилства, но храната била затруена со арсен, а војниците набргу добиле грчеви и страшни болки. Хаџијата кој бил тутчин кога дознал за тоа избегла, а ноќа во селото дошол аскер од 50 души. На 26 јули одредот на [[Ангел Андреев]] и еден одред на Коте го нападнале турското село [[Папли]]. Таму имало акер и башибузлук оо околу 100 души. Востаниците ги држеле опколени неколку дена. Секој ден селото било напаѓано и била палена по некоја куќа. На 6 август Коте зграбил дел од добитокот и се упатил кон својот реон, но кај [[Штрково]] наишол на војска. Дел опседнатите војниците успеале да се извлечат и да му притекнат на помош на судрениот аскер каде дале 4 жртви. Опсадата продолжила, но по 12 дена пристигнала друга војска, таа го ослободила гарнизонот и турското население, а востаниците по заминувањето на аскерот се симнале во Папли и го запалила селото. На Илинден, [[Охридско]] имал веќе подробно разработе план за првите дејствја и со добра интендантска служба — складови со храна и други намирници, тајни фурни, леарници за патрони, но без ниедна бомба и без ниедна манлихера. Била организирана и санитетска служба со еден вид на болница во Чемерскиот дол, над селото [[Брежани]], а како доктор фигурирал Хр. Ангелов. Реонски началници биле: [[Христо Узунов]], [[Антон Кецкаров]], [[Наум Анастасов]], [[Александар Чакаров]] и [[Наум Златарев]]. На 24 јули сите [[дримкол]]ските и [[Малесија|малесијските]] чети се собрале кај [[Караорман]] во [[Дебрца|Горна Дебрца]]. Таму се собрале голем број на бегалци на грбот на револуционерното раководство. Четите повторно се упатиле кон [[Дрим]], но веќе сите села биле опустошени. Во периодот меѓу 25 и 30 јули имало судири кај [[Лешани]], [[Слатино (Охридско)|Слатино]], [[Лактиње]], [[Врбјани (Охридско)|Врбјани]] и [[Ботун]]. Само на 30 јули имало имало шест битки и тоа кај [[Брежани]], [[Лешани]], [[Белчишта]], [[Црвена Вода (Охридско)|Црвена Вода]], а во [[Орта-кол]], кај селата [[Куратица]] и [[Плаќе]]. Во борбата кај [[Брежани]] учествувал и [[Борис Сарафов]] со 80 души и тој дошол од [[Демирхисарско]] на помош. [[Податотека:Cheta IMARO Nake Yanev and the Debar Kichevo voevodas.JPG|десно|мини|230п|Штабот на Дебарско-Кичевскит реон - [[Јанаки Јанев]], [[Лука Ѓеров]] и други.]] На 20 јули Илинденското востание се кранало и во [[Костур (град)|Костурско]] со околу 2 000 востаници. Исто така на 23 јули е заземена [[Клисура (Костурско)|Клисура]]. На 28 јули четите на [[Лазар Поп-Трајков|Лазар Поп Трајков]] и [[Васил Чакаларов]] имале борба со турскиот аскер, а на 29 јули кај селото [[Д’мбени|Д'мбени]] имале борба со турската војска која траела 6 часа, а потоа Турците се повлекле во [[Костур (град)|Костур]]. [[Христо Силјанов]] истакнува дека [[Кичевско]] било погодно за партизанско војување, во таа каза се востанало само населението во планинските делови во [[Копачка (област)|Горна и Долна Копачка]] и [[Рабетинкол]]. Во другите делови, во [[Долно Кичевско]] и [[Порече]], каде [[Српска пропаганда во Македонија|Српската пропаганда]] била силна и спечалила голем дел од населението и тоа не востанало. Во [[Копачка (област)|Копачка]] (Горна и Долна) како база на востаниците служеле планините: [[Бистра (планина)|Бистра]], Беличица, [[Стогово|Стогова]] и други, а во Рабетина-кола, врвовите Песок, Кула, Кјафа, Разбоиште и други. Ноќта на 20 јули (стар стил) три востаничи одреда, Џеров 200 души, [[Арсо Мицков]] 200 души и [[Ванчо Србаков|Србакот]] 100 души го опколиле градот [[Кичево]] од три страни. Еден час по полноќ се слушнало востаничкото Ура !. Аскерот кој бил сместен кај месноста Јурија во наплив на паника се втурнал кон градот за да го заземе Калето. Таму еден востанички одред почнал да стрела врз аскерот, а одговорот на Турците бил слаб. По половина час востаниците го напуштиле градот, а Турците имале 20 души загинат. Две недели пред Илинден, четите на [[Петар Ацев]] и [[Никола Пешков]], кон нив биле присоедеинети и триесетина граѓани, сè на сè вкупно 80 души, ненадејно биле нападнати недалеку од селото Беловодица кај месноста Студеница од страна на околу 30 жандари. Дел од четата се разбегала, а набргу пристигнал и аскерот кој бил сместен во Дуње. На Илинден четите ги исекле телеграфските кабли меѓу Прилеп-Битола и Прилеп-Велес, а биле разрушени и некои древени мостови по патот Градско, Кичево, Крушево и Велес. На 23 јули стар календар вооружени и невооружени селани го нападнале конакот во селото [[Витолиште]], [[Мариово]]ско. една од случајно згрмените пушки го кренале на нозе гарнизонот. После двочасовна престрелка востаниците се повлекле, а во тој напад учествувал и [[Пере Тошев]]. === Последици === Во Битолскиот округ се воделе 150 борби со 19 152 востаници против 292 735 противници. Убиени или ранети се 746 востаници, а 3 087 убиени или ранети Турци. Биле запалени 122 села со 8 646 куќи. Без покрив останале 51 606 жители, а бројот на убиени или заклани е 1 779 души. == Постилинденски период == [[Податотека:Milan Matov and Bitola voivodi 1908 IMARO.JPG|мини|десно|300п|Милан Матов со окружните војводи по Младотурската револуција]] По востанието доаѓа до засилување на [[Српска пропаганда во Македонија|српската]] и [[Грчка пропаганда во Македонија|грчката пропаганда]], револуционерите од овој округ воделе борба со четите на [[Елиномакедонски комитет]] и [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На [[Прилепски конгрес|Прилепскиот конгрес]], [[Пере Тошев]] и [[Ѓорче Петров]] се судриле со Даме Груев, по прашањето за идното устројство на Организацијата. Во меѓувреме дошло до засилување на влијанието на Борис Сарафов во Округот, посебно во Костурско. Било избрано и ново раководство на Округот во состав: [[Милан Матов]], [[Петар Нешев]] и [[Михаил Ракаџиев]] - легални членови и [[Петар Ацев]], [[Павел Христов]] и [[Пандо Кљашев]], како нелегални <ref>[http://www.promacedonia.org/tn/tn_19.html Спомени от моето минало, Тома Николов, Изд. на Отеч. фронт, София, 1989]</ref>. Во 1906 и 1907 година се одржале два Битолски окружни конгресот. Во 1907 година членовите на окружниот комитет се Петар Ацев, Павел Христов и Милан Матов. На 14 јули 1907 година дошло до [[Битка на Ножот|Битката на Ножот]], најголемата борба по [[Илинденското востание]], меѓу чети на Организацијата и редовната турска армија. По преговорите помеѓу Милан Матов и претставници на младотурскиот комитет, македонските револуционери од Округот учествувле во [[Младотурската револуција]]. Во 1908 година, [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] престанала да постои, дел од нејзините дејци ги формирале [[Народна федеративна партија|Народната федеративна партија]] и [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Сојузот на бугарски уставни клубови]], меѓутоа дел од револуционерите околу [[Тодор Александров]], останале нелегални и понатаму се залагале за вооружена борба. Расколот и престанокот на Организацијата претставувале крај и за Битолскиот револуционерен округ. Во [[Првата балканска војна]], дел од револуционери на поранешната [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] активно ја помагале српската и грчката офанзива во округот, по што многумина од нив се репресирани, уапсени или убиени од страна на новите власти. Во септември 1913 година, револуционерите на поранешниот Округ го спровеле [[Охридско востание|Охридското востание]] против новите власти. Во [[Втората балканска војна|Втората балканска]] и [[Првата светска војна]], дел од македонските револуционерите ја помагале бугарската армија, дирекно во нејзините редови или во рамките на [[Македонско-одринско ополчение|Македонското-одринско ополчение]] како доброволци. == Извори == <references/> [[Категорија:Битолски револуционерен округ]] [[Категорија:Отоманска Битола]] pj2et6zt4jjgp8iinus21k9zy0jgqwx 5605050 5605037 2026-08-04T17:02:45Z نوفاك اتشمان 11549 + 5605050 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bitolya Macedonian-Adrianopolitan Revolutionary District Seal.JPG|мини|десно|200п|Печат на Битолскиот револуционерен округ на Македонската револуционерна организација]] '''Битолскиот револуционерен округ''' бил дел од [[Структура на револуцинерните окрузи - МРО|структурата]] на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Округот го опфаќал [[Битолски вилает|Битолскиот вилает]] во [[Отоманското Царство]]. Тој бил најдобро организиран, опремен и вооружен, масовно востанал во екот на [[Илинденското востание]], поради што и најмногу сериозно настрадува. По востанието округот е заплиснат од четите на [[Елиномакедонски комитет]] и [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]], борбите траеле до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Округот Егзистирал од 1894 до 1908 година. Во текот на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], револуционерите од битолскиот округ ги помагале српските и грчките војски против [[Отоманското Царство]]. Во текот на [[Втората балканска војна]] и [[Првата светска војна]] дел од поранешните револуционери на округот ја помагаат бугарската војска. Во 1919 година [[Тодор Александров]] ја формирал [[ВМРО (Автономистичка)]] и во духот на старата организациска поделба го возобновил ''Битолскиот револуционерен округ'' иако неговата територијата била поделена помеѓу [[Кралството Југославија]] и [[Кралство Грција|Кралството Грција]]. == Основање == [[Податотека:Dame-Gruev.jpg|мини|десно|150п|Даме Груев]] По формирањето на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во [[Солун]] на [[23 октомври]] [[1893]] година, во летото 1894 година [[Даме Груев]] презел една обиколка низ [[Битолски вилает|Битолскиот вилает]], при која ги основал првите револуционерни комитети на организацијата и ги поставил основите на Битолскиот револуционерен округ. Во текот на обиколката биле формирани комитети во [[Прилеп]], [[Битола]], [[Ресен]], [[Охрид]] и [[Струга]]<ref name="DDBRO">[[Димитар Димески]], ''Македонското национално движење во Битолскиот вилает (1893-1903)'', II издание, Скопје, 1982</ref>. Набргу во Организацијата се вклучиле [[Пере Тошев]] и [[Ѓорче Петров]] кои придонеле за разгранување и заврстување на овој Округ. По [[Солунски конгрес од 1896 година|Солунскиот конгрес]], Прилепската револуционерна околија на чело со [[Петар Поп Арсов]], добила специјален статус, можност директно да кореспондира со [[Централен комитет на МРО|централниот комитет]] на Организацијата. Во 1898 година [[Павел Христов]] создал револуционерен комитет во [[Костур (град)|Костур]], а во учебната 1899-1900 година [[Георги Поп Христов]] организирал револуционерен комитет во [[Лерин]] на чело со [[Филип Георгиев]]. Во 1899 година [[Даме Груев]] бил интерниран од османлиската власт во [[Битола]], каде што активно се зазема со дејност за зацврстување на округот, поддржан од [[Тома Николов]], [[Георги Пешков]] и [[Ацо Дорев]]. Го засилиле месниот комитет и агитација во околните села. Во 1900 година во Битола пристигнале [[Васил Пасков]], [[Михаил Герџиков]] и [[Славејко Арсов]]. Во периодт меѓу 1895 - 1902 година излегувал и хектографираниот весник „[[На оружје (весник)|На оружје]]“. Битолскиот револуционерен округ се состоел од: * [[Прилепска револуционерна околија]] * [[Битолска револуционерна околија]] * [[Ресенска револуционерна околија]] * [[Охридска револуционерна околија]] * [[Леринска револуционерна околија]] * [[Костурска револуционерна околија]] * [[Кичевска револуционерна околија]] * [[Крушевска револуционерна околија]] * [[Демирхисарска револуционерна околија]] == Четнички институт == {{Главна|Четнички институт на ТМОРО }} [[Податотека:Jordan Piperkarta 2.jpg|thumb|250px|десно|Војводата Јордан Пиперката (седнат долу на сликата).]] Се започнало со купување на материјали, а во Костурско започнала да дејствува чета на [[Коте Христов]] и во Леринско била формирана првата агитаторска чета во на [[Марко Лерински]]. Фактички раководител на округот бил [[Даме Груев]], и покрај фактот што тој бил затворен во битолскиот затвор во август 1900 година. Во 1900 година, [[Лазар Киселинчев]] и [[Васил Чекаларов]] организираале таен канал за купување и пренесување на оружје од [[Грција]] во југозападна Македонија. Во 1901 година избувнала [[Иванчова афера|Иванчовата афера]] во Костурско, во која многу локални дејци биле уапсени, а големо количество на оружје е запленето. Во 1902 година [[Гоце Делчев]] извршил инспекција низ Костурско. Подоцна истата година раководителите на Орагнизацијата се спротивставиле на полковникот [[Атанас Јанков]]. Во 1900 година, [[Никола Русински]] бил испратен од [[Гоце Делчев]] на чело со една организационо-агитациона чета. Тој требало да врши обука и агитира сред населението. Во периодот помеѓу 1900 - август 1901 година, доаѓа до развој на четничкиот институт, се формираат чети во Демирхисарско, Крушовско, Кичевско, Прилепско од август до ноември 1901 година, Охридско и Струшко од ноември 1901 до декември 1902 година, битолско и Мариово до 1903 година. Во четата на Русински се обучувале [[Јордан Пиперката]], [[Веле Марков]] и [[Ѓурчин Наумов - Пљакот]] - крушовски војводи, [[Ванчо Србаков]] - поречки војвода, [[Тасе Христов]] - малешевски војвода, [[Ѓорѓи Сугарев]] и други. == Ново раководство == Поради заточеништвото на [[Даме Груев]] во [[Бодрум Кале|Подрум Кале]] и компромитирање на некои од дејците во Округот, бил избран нов окружен комитет на чело со [[Георги Поп Христов]], секретар [[Георги Сугарев]], секретар [[Ацо Дорев]], советници: [[Анастас Лозанчев]], [[Георги Пешков]] и [[Неделко Дамчев]]. Во битолскиот градски околиски комитет влегле [[Александар Ефтимов]], [[Кирил Лозанчев]], [[Лука Ѓеров]] и други <ref>[http://promacedonia.org/gph/gph_10.html Спомени на Георги Попхристов]</ref>. Во периодот меѓу 31 декември - 1 јануари 1902 година се одржало советување свикана од [[Гоце Делчев]] во [[Загоричани]], на него присуствувале [[Михаил Николов]] за Костур, [[Андреј Кожухаров]] за Лерин, [[Георги Поп Христов]] за Битола и [[Михаил Чеков]], а од војводите присуствувале [[Марко Лерински]], [[Васил Чакаларов]], [[Лазар Младенов]], [[Пандо Кљашев]], [[Славејко Арсов]] и [[Кузо Стефов]]. == Крушевска афера == {{Главна|Крушевска афера}} Аферата со оружјето започнала во месец февруари 1902 година, кога фатениот од отоманската полиција пренесувач на оружје, Јосиф Петков од с. Жабјани, познат како Јосиф Жабјанец, подложен на страотни мачења го открил својот соработник, крушевчанецот Никола Михајлов, познат како Миха Х'ча Кола. Како резултат на оваа провала, наскоро во битолскиот централен затвор биле затворени луѓе со најразлични занимања: учители, свештеници, кираџии, занаетчии, трговци итн, меѓу кои се наоѓале и имињата на Петар Ацев, браќата Ашлакови, Јанаки Забле, Таќу и Фанија Љакови итн. Полицијата пристапила кон темелно претресување на сите куќи по списокот. Благодарение на тоа што целокупното оружје и материјали биле навреме пренесени во нови скривници, а старите канали и врски биле заменети со нови, полицијата не успеала да пронајде ништо. Двајцата затворени крушевски учители, Христо Чивчиев и Христо Павлов, ги издржале страотните мачења и не ги предале тајните на Организацијата. Крајно измачени и претепани, овие биле одведени на натамошни тортури и во Битолскиот централен затвор, но и таму продолжил нивниот молк. На крајот властите ги ослободиле. X. Чивчиев и X. Павлов останале верни на својата заклетва. На тој начин оваа опасна провала не и нанесла поголеми штети на Крушевската револуционерна организација <ref>ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА Автори Виолета Аковска и Никола Жежов,Скопје,2004 год</ref>. == Илинденско востание == {{Главна|Илинденско востание}} === Подготовки === [[Податотека:Баба Велика од Смилево.jpg|мини|десно|350п|мини|десно|Баба Велика од Смилево]] [[Смилевски конгрес|Смилевскиот конгрес]], како конгрес на Битолскиот округ, според решенијата донесени во [[Солун]], требало дефинитивно да ја потврди одлуката за кревање востание. Во таа насока се развила остра дискусија, во која се јавила струја која сметала дека условите за сенароден бунт сè уште не се созреани. На првиот ден од конгресот од излагањето на делегатите било утврдено дека [[Прилеп]]скиот, [[Битола|Битолскиот]], [[Кичево|Кичевскиот]] и некои делови на други реони не се достатно подготвени. Најдобро подготвени биле [[Ресен]]скиот реон, [[Костур (град)|Костурскиот]], [[Демир Хисар|Демирхисарскиот]], неколку села од [[Битола|Битолскиот]] реон, како што се [[Смилево]], [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] и [[Цапари]], додека Охридско располагало само со 1.400 пушки. Меѓу делегатите се јавиле лица кои биле против востание во текот на таа година како што биле: [[Ѓорѓи Сугарев]], [[Петар Ацев]], [[Тале Христов]], [[Никола Карев]], [[Никола Петров Русински]] и други. Во една крајно напната атмосфера по повод острите расправии околу решението за востание. Несогласувањата ги прекинал Даме Груев, кој како еден од основачите на [[ТМОРО]] и претставник на неговиот [[Централен комитет на МРО|Централен комитет]], уживал огромен авторитет. Според сеќавањата на Пандо Кљашев, тој рекол: {{Цитатник|''А бре луѓе, не губете си го времето да го решавате прашањето - ќе, има ли востание или не, зашто тоа е решено - битти даваси! Говорете сега за востание, како да го направиме и кога, но не по ден и по време'' <ref name="PK">''Спомени на П. Кљашев..., 242''</ref>}} Конгресот уште од првото заседание започнал со донесување на одлуки за кревање на востание. Бил избран [[Главен штаб за II Битолски револуционерен округ]], а тој требало да раководи со подготовките за востанието и со самото востание. За членови на Главниот штаб биле избрани: [[Даме Груев]], [[Борис Сарафов]] и [[Атанас Лозанчев]], а како нивни заменици биле избрани [[Георги Поп Христов]], [[Петар Ацев]] и [[Лазар Поп Трајков]]. Членовите на ГШ биле избрани со јавно гласање, додека пак нивните заменици со тајно гласање <ref name="VCD">Васил Чакаларов „Дневник 1901-1903 г.“</ref>. Конгресот донел и непротоколарно решение, доколку ''пристигнат нови сили'' <ref name="VCD " />, како [[Ѓорче Петров]], [[Пере Тошев]] и [[Христо Матов]], тие по автоматизам да влезат во Штабот. Во јуни по барање на Централниот комитет бил изработен Општ план за востанието <ref>Георгиев Величко и Стайко Трифонов, История на българите 1878-1944 в документи, т.I, 1878-1912, част втора, София, 1996</ref>. Во овој план било истакнато дека во согласност со одлуките на Солунскиот конгрес и советувањата во Софија, треба да се води герилска борба. Четите требало да дејствуваат насекаде и во исто време, без да се крене народот. Целта не била да се победи Турција, туку таа да не може да ги победи востаниците. Востанието требало да биде послабо но долготрајно и борабата требала да се води до зимата, а повторно да се прогласи идната пролет. Востанието требало да почне кога ќе созреело житото и ќе се зголемела ноќта во јули. Според [[Општ план за Илинденското востание|Општиот план]], Битолскиот револуционерен округ го сочинувал: I востанички округ - Битолски, а во него влегувале: [[Битолско]], [[Охридско]], [[Дебарско]], [[Кичевско]], [[Крушево|Крушевско]], [[Прилепско]], [[Велешко]], [[Мариово|Мариовско]], [[Костурско]] и [[Леринско]] === I востанички округ - Битолски === {{Главна|I востанички округ - Битолски}} На празникот [[св. Илија]] во [[Смилево]] со 200 востаници влегол [[Главен штаб за II Битолски револуционерен округ|Главниот штаб]]. Според турските документи при првиот напад на Смилево загинале 8 турски војници, а 14 биле ранети. На [[3 август]] Генерал штабот наредил евакуација на целото население кое не е способно да се бори во месноста ''Голем Гар'', а до пладне Смилево било празно. Откако сите обиди на османлиската војска да го заземе Смилево биле пресечени, [[Борис Сарафов]] заминал за [[Охридско]], а [[Атанас Лозанчев]] за [[Демирхисарско]] и [[Кичевско]]. По нивното заминување во следните 20 дена во околината [[Смилево]] не се појавила османска војска и башибозлук. Во тој период под раководство на [[Стојан Донски]] биле преземени мерки за утврдување на [[Смилево]], биле ископани одбранбени ровови со што се зацврстиле одбранбените востанички позиции. Населението кое не било способно да се бори и понатаму се наоѓало во збегот Голем Гар каде биле орагнизирана заедничка исхрана, а биле преземени мерки за негова заштита. Во изработка на планот за заземање на [[Крушево]] непосредно учествувал и револуционерот - бившиот офицер [[Тодор Христов]] кој претходно влегол во градот и ги скицирал објектите за напади: касарната, конакот, беледијата (општината), поштата и другите владини и државни установи, како и поважните пунктови во градот. Во осум воени групи биле распоредени 750 вооружени востаници под команда на добро подготвени началници - војводи. На 4 август во градот влегува Штабот на Крушевските востаници свечено дочекан од народот. При овој дочек, началникот на Штабот, [[Никола Карев]] одржал пред ослободените граѓани револуционерен говор, прогласувајќи ја првата Македонска Република и повикувајќи го народот да избере привремена републиканска влада. {{панорама|Членови на Привремената влада на Крушевската република.jpg|500px|Членови на Привремената влада на Крушевската република, од лево на десно: Дину Вангел, Димитар Секулов, Ѓорѓи Чаче, Николаќи Баљу, Теохар Нешков, Христо Ќурчиев}} Во демихисарскиот реон раководители биле [[Јордан Пиперката]], [[Димитар Дечев]], [[свештеникот Кузман]] и [[Христо Пасков]]. Според [[Христо Силјанов]], [[Демирхисарско]] дало 1 000 востаници. Првата ноќ биле преземени редица акции. На патот [[Битола]] - [[Кичево]] кој минувал низ [[Демирхисарско]] била исечена телеграфската линија, а биле разрушени и сите мостови, потоа биле изгорени чифлизите во [[Утово]], [[Стругово]], [[Жван]] и други. Под команда на Дечев 150 востаници го нападнале турскиот гарнизон кој се состоел од 170 души во административниот центар [[Прибилци]]. Во првите денови на востанието во [[Демирхисарско]], турските селани се затвориле во своите куќи и не ги обработувале своите ниви и не го гледале својот добиток. Востаниците во селата [[Бабино]], [[Слоештица]], [[Велмевци]] и [[Жван]] созадле свои пунктови каде се собирала храна и секави други матерјали кои им биле потребни за идните дејствија. Ресенскиот реон бил под раководство на [[Славејко Арсов]] и подпоручникот Панајотов. Поважни војводи биле [[Спиро Олчев]], [[Стефан Мешков]], [[Перуш Стрезов]], [[Ставре Тасев]], [[Јоше]] од [[Подмочани]], [[Иван Трајчев]], [[Кочо Кочовски]], [[Георги Чаушот]] од с. [[Златари]] и др. Првата ноќ биле изведени неколку разрушителни акции од слабо вооружени групи. На [[20 јули]] четите од селата [[Болно]], [[Царев Двор]], [[Дрмени]] и [[Јанковец]] на чело со Арсов биле групирани во [[Болно]]. На Илинден во селото [[Горно Крушје (Ресенско)|Горно Крушје]], тамошниот аскер бил зачуден од однесувањето на селаните, тие им носеле баници, кисело млеко и други изобилства, но храната била затруена со арсен, а војниците набргу добиле грчеви и страшни болки. Хаџијата кој бил тутчин кога дознал за тоа избегла, а ноќа во селото дошол аскер од 50 души. На 26 јули одредот на [[Ангел Андреев]] и еден одред на Коте го нападнале турското село [[Папли]]. Таму имало акер и башибузлук оо околу 100 души. Востаниците ги држеле опколени неколку дена. Секој ден селото било напаѓано и била палена по некоја куќа. На 6 август Коте зграбил дел од добитокот и се упатил кон својот реон, но кај [[Штрково]] наишол на војска. Дел опседнатите војниците успеале да се извлечат и да му притекнат на помош на судрениот аскер каде дале 4 жртви. Опсадата продолжила, но по 12 дена пристигнала друга војска, таа го ослободила гарнизонот и турското население, а востаниците по заминувањето на аскерот се симнале во Папли и го запалила селото. На Илинден, [[Охридско]] имал веќе подробно разработе план за првите дејствја и со добра интендантска служба — складови со храна и други намирници, тајни фурни, леарници за патрони, но без ниедна бомба и без ниедна манлихера. Била организирана и санитетска служба со еден вид на болница во Чемерскиот дол, над селото [[Брежани]], а како доктор фигурирал Хр. Ангелов. Реонски началници биле: [[Христо Узунов]], [[Антон Кецкаров]], [[Наум Анастасов]], [[Александар Чакаров]] и [[Наум Златарев]]. На 24 јули сите [[дримкол]]ските и [[Малесија|малесијските]] чети се собрале кај [[Караорман]] во [[Дебрца|Горна Дебрца]]. Таму се собрале голем број на бегалци на грбот на револуционерното раководство. Четите повторно се упатиле кон [[Дрим]], но веќе сите села биле опустошени. Во периодот меѓу 25 и 30 јули имало судири кај [[Лешани]], [[Слатино (Охридско)|Слатино]], [[Лактиње]], [[Врбјани (Охридско)|Врбјани]] и [[Ботун]]. Само на 30 јули имало имало шест битки и тоа кај [[Брежани]], [[Лешани]], [[Белчишта]], [[Црвена Вода (Охридско)|Црвена Вода]], а во [[Орта-кол]], кај селата [[Куратица]] и [[Плаќе]]. Во борбата кај [[Брежани]] учествувал и [[Борис Сарафов]] со 80 души и тој дошол од [[Демирхисарско]] на помош. [[Податотека:Cheta IMARO Nake Yanev and the Debar Kichevo voevodas.JPG|десно|мини|230п|Штабот на Дебарско-Кичевскит реон - [[Јанаки Јанев]], [[Лука Ѓеров]] и други.]] На 20 јули Илинденското востание се кранало и во [[Костур (град)|Костурско]] со околу 2 000 востаници. Исто така на 23 јули е заземена [[Клисура (Костурско)|Клисура]]. На 28 јули четите на [[Лазар Поп-Трајков|Лазар Поп Трајков]] и [[Васил Чакаларов]] имале борба со турскиот аскер, а на 29 јули кај селото [[Д’мбени|Д'мбени]] имале борба со турската војска која траела 6 часа, а потоа Турците се повлекле во [[Костур (град)|Костур]]. [[Христо Силјанов]] истакнува дека [[Кичевско]] било погодно за партизанско војување, во таа каза се востанало само населението во планинските делови во [[Копачка (област)|Горна и Долна Копачка]] и [[Рабетинкол]]. Во другите делови, во [[Долно Кичевско]] и [[Порече]], каде [[Српска пропаганда во Македонија|Српската пропаганда]] била силна и спечалила голем дел од населението и тоа не востанало. Во [[Копачка (област)|Копачка]] (Горна и Долна) како база на востаниците служеле планините: [[Бистра (планина)|Бистра]], Беличица, [[Стогово|Стогова]] и други, а во Рабетина-кола, врвовите Песок, Кула, Кјафа, Разбоиште и други. Ноќта на 20 јули (стар стил) три востаничи одреда, Џеров 200 души, [[Арсо Мицков]] 200 души и [[Ванчо Србаков|Србакот]] 100 души го опколиле градот [[Кичево]] од три страни. Еден час по полноќ се слушнало востаничкото Ура !. Аскерот кој бил сместен кај месноста Јурија во наплив на паника се втурнал кон градот за да го заземе Калето. Таму еден востанички одред почнал да стрела врз аскерот, а одговорот на Турците бил слаб. По половина час востаниците го напуштиле градот, а Турците имале 20 души загинат. Две недели пред Илинден, четите на [[Петар Ацев]] и [[Никола Пешков]], кон нив биле присоедеинети и триесетина граѓани, сè на сè вкупно 80 души, ненадејно биле нападнати недалеку од селото Беловодица кај месноста Студеница од страна на околу 30 жандари. Дел од четата се разбегала, а набргу пристигнал и аскерот кој бил сместен во Дуње. На Илинден четите ги исекле телеграфските кабли меѓу Прилеп-Битола и Прилеп-Велес, а биле разрушени и некои древени мостови по патот Градско, Кичево, Крушево и Велес. На 23 јули стар календар вооружени и невооружени селани го нападнале конакот во селото [[Витолиште]], [[Мариово]]ско. една од случајно згрмените пушки го кренале на нозе гарнизонот. После двочасовна престрелка востаниците се повлекле, а во тој напад учествувал и [[Пере Тошев]]. === Последици === Во Битолскиот округ се воделе 150 борби со 19 152 востаници против 292 735 противници. Убиени или ранети се 746 востаници, а 3 087 убиени или ранети Турци. Биле запалени 122 села со 8 646 куќи. Без покрив останале 51 606 жители, а бројот на убиени или заклани е 1 779 души. == Постилинденски период == [[Податотека:Milan Matov and Bitola voivodi 1908 IMARO.JPG|мини|десно|300п|Милан Матов со окружните војводи по Младотурската револуција]] По востанието доаѓа до засилување на [[Српска пропаганда во Македонија|српската]] и [[Грчка пропаганда во Македонија|грчката пропаганда]], револуционерите од овој округ воделе борба со четите на [[Елиномакедонски комитет]] и [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На [[Прилепски конгрес|Прилепскиот конгрес]], [[Пере Тошев]] и [[Ѓорче Петров]] се судриле со Даме Груев, по прашањето за идното устројство на Организацијата. Во меѓувреме дошло до засилување на влијанието на Борис Сарафов во Округот, посебно во Костурско. Било избрано и ново раководство на Округот во состав: [[Милан Матов]], [[Петар Нешев]] и [[Михаил Ракаџиев]] - легални членови и [[Петар Ацев]], [[Павел Христов]] и [[Пандо Кљашев]], како нелегални <ref>[http://www.promacedonia.org/tn/tn_19.html Спомени от моето минало, Тома Николов, Изд. на Отеч. фронт, София, 1989]</ref>. Во 1906 и 1907 година се одржале два Битолски окружни конгресот. Во 1907 година членовите на окружниот комитет се Петар Ацев, Павел Христов и Милан Матов. На 14 јули 1907 година дошло до [[Битка на Ножот|Битката на Ножот]], најголемата борба по [[Илинденското востание]], меѓу чети на Организацијата и редовната турска армија. По преговорите помеѓу Милан Матов и претставници на младотурскиот комитет, македонските револуционери од Округот учествувле во [[Младотурската револуција]]. Во 1908 година, [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] престанала да постои, дел од нејзините дејци ги формирале [[Народна федеративна партија|Народната федеративна партија]] и [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Сојузот на бугарски уставни клубови]], меѓутоа дел од револуционерите околу [[Тодор Александров]], останале нелегални и понатаму се залагале за вооружена борба. Расколот и престанокот на Организацијата претставувале крај и за Битолскиот револуционерен округ. Во [[Првата балканска војна]], дел од револуционери на поранешната [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] активно ја помагале српската и грчката офанзива во округот, по што многумина од нив се репресирани, уапсени или убиени од страна на новите власти. Во септември 1913 година, револуционерите на поранешниот Округ го спровеле [[Охридско востание|Охридското востание]] против новите власти. Во [[Втората балканска војна|Втората балканска]] и [[Првата светска војна]], дел од македонските револуционерите ја помагале бугарската армија, дирекно во нејзините редови или во рамките на [[Македонско-одринско ополчение|Македонското-одринско ополчение]] како доброволци. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Битолски револуционерен округ| ]] [[Категорија:Отоманска Битола]] 04zhe5ha4sbxymcnsl7j5js0wqu7y04 0 758410 5605148 4978768 2026-08-04T22:16:08Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Грб на Науру]] на [[Грб на Наоеро]] 4978768 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coat of arms |name = Грб на Науру |image = Coat of arms of Nauru.svg |image_width = 200 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |image2 = |image2_width = |image2_caption = |image3 = |image3_width = |image3_caption = |armiger = |year_adopted = 1970-те |crest = ѕвезда и лента |torse = |shield = штитот е поделен на три дела и е изработен од палми |supporters = традиционален орнамент за поглавица |compartment = |motto =God's Will First |orders = |other_elements = |earlier_versions = |use = }} '''Грбот на [[Науру]]''' е официјалниот грб на оваа океанска држава. Овој грб потекнува од 1968 година по објавувањето на независноста, а како официјален почнал да се користи во раните 1970-ти. ==Опис== Централен елемент на грбот е штитот кој е составен од две гранки од палми, има овален облик и е поделен на три дела. Горниот дел е претставен од испреплетена златна позадина на која приказ на бел алхемички симбол за фосфат.<ref>[http://flagspot.net/flags/nr.html Nauru<!-- Bot generated title -->]</ref> Под него има уште две полиња од кои левиот е во сребрена боја, а десниот во сина. На сребрениот дел има приказ на црна фрегата која стои на гранка за птици над океанови бранови. Синиот дел има приказ на цвет од калофилиум. Над штиот се наоѓа белата ѕвезда од знамето на Науру, а над неа стои лента со името на државата, ''Naoero'', на [[науѕрски јазик]]. Под штиот се наоѓа уште една лента на која е испишано националното мото ''God's Will First'' на англиски или на македонски „Прво Божјата волја“. Околу штито се наоѓа орнамент кој го носеле наурските поглавици изработен од палмови гранки, пердуви од [[фрегата]] и заби од [[ајкула]]. Преплетената позадина го симболизира [[Наурци|наурскиот народ]], фрифатата ја симболизира [[фауна]]та во земјата, а алхемискиот знак [[фосфат]]от на Науру. ==Наводи== {{reflist}} == Поврзано== * [[Науру]] * [[Знаме на Науру]] == Надворешни врски == *[http://www.pazifik-infostelle.org/laenderinfos/41483.htm?pic=1 Грб на Науру] {{Науру-никулец}} {{Океанија по тема|Грб на}} [[Категорија:Национални симболи на Науру]] [[Категорија:Државни грбови во Океанија|Науру]] pcl99rg5sudsq4fsn267np5ai1tedng 5605152 5605148 2026-08-04T22:16:28Z Buli 2648 5605152 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coat of arms |name = Грб на Наоеро |image = Coat of arms of Nauru.svg |image_width = 200 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |image2 = |image2_width = |image2_caption = |image3 = |image3_width = |image3_caption = |armiger = |year_adopted = 1970-те |crest = ѕвезда и лента |torse = |shield = штитот е поделен на три дела и е изработен од палми |supporters = традиционален орнамент за поглавица |compartment = |motto =God's Will First |orders = |other_elements = |earlier_versions = |use = }} '''Грбот на [[Наоеро]]''' е официјалниот грб на оваа океанска држава. Овој грб потекнува од 1968 година по објавувањето на независноста, а како официјален почнал да се користи во раните 1970-ти. ==Опис== Централен елемент на грбот е штитот кој е составен од две гранки од палми, има овален облик и е поделен на три дела. Горниот дел е претставен од испреплетена златна позадина на која приказ на бел алхемички симбол за фосфат.<ref>[http://flagspot.net/flags/nr.html Nauru<!-- Bot generated title -->]</ref> Под него има уште две полиња од кои левиот е во сребрена боја, а десниот во сина. На сребрениот дел има приказ на црна фрегата која стои на гранка за птици над океанови бранови. Синиот дел има приказ на цвет од калофилиум. Над штиот се наоѓа белата ѕвезда од знамето на Науру, а над неа стои лента со името на државата, ''Naoero'', на [[науѕрски јазик]]. Под штиот се наоѓа уште една лента на која е испишано националното мото ''God's Will First'' на англиски или на македонски „Прво Божјата волја“. Околу штито се наоѓа орнамент кој го носеле наурските поглавици изработен од палмови гранки, пердуви од [[фрегата]] и заби од [[ајкула]]. Преплетената позадина го симболизира [[Наурци|наурскиот народ]], фрифатата ја симболизира [[фауна]]та во земјата, а алхемискиот знак [[фосфат]]от на Науру. ==Наводи== {{reflist}} == Поврзано== * [[Науру]] * [[Знаме на Науру]] == Надворешни врски == *[http://www.pazifik-infostelle.org/laenderinfos/41483.htm?pic=1 Грб на Науру] {{Науру-никулец}} {{Океанија по тема|Грб на}} [[Категорија:Национални симболи на Науру]] [[Категорија:Државни грбови во Океанија|Науру]] hm3cnope0nile5zv883saqtlu6nk30p 5605153 5605152 2026-08-04T22:16:58Z Buli 2648 /* Опис */ 5605153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coat of arms |name = Грб на Наоеро |image = Coat of arms of Nauru.svg |image_width = 200 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |image2 = |image2_width = |image2_caption = |image3 = |image3_width = |image3_caption = |armiger = |year_adopted = 1970-те |crest = ѕвезда и лента |torse = |shield = штитот е поделен на три дела и е изработен од палми |supporters = традиционален орнамент за поглавица |compartment = |motto =God's Will First |orders = |other_elements = |earlier_versions = |use = }} '''Грбот на [[Наоеро]]''' е официјалниот грб на оваа океанска држава. Овој грб потекнува од 1968 година по објавувањето на независноста, а како официјален почнал да се користи во раните 1970-ти. ==Опис== Централен елемент на грбот е штитот кој е составен од две гранки од палми, има овален облик и е поделен на три дела. Горниот дел е претставен од испреплетена златна позадина на која приказ на бел алхемички симбол за фосфат.<ref>[http://flagspot.net/flags/nr.html Nauru<!-- Bot generated title -->]</ref> Под него има уште две полиња од кои левиот е во сребрена боја, а десниот во сина. На сребрениот дел има приказ на црна фрегата која стои на гранка за птици над океанови бранови. Синиот дел има приказ на цвет од калофилиум. Над штиот се наоѓа белата ѕвезда од знамето на Науру, а над неа стои лента со името на државата, ''Naoero'', на [[науѕрски јазик]]. Под штиот се наоѓа уште една лента на која е испишано националното мото ''God's Will First'' на англиски или на македонски „Прво Божјата волја“. Околу штито се наоѓа орнамент кој го носеле наурските поглавици изработен од палмови гранки, пердуви од [[фрегата]] и заби од [[ајкула]]. Преплетената позадина го симболизира [[Наурци|наурскиот народ]], фрифатата ја симболизира [[фауна]]та во земјата, а алхемискиот знак [[фосфат]]от на Наоеро. ==Наводи== {{reflist}} == Поврзано== * [[Науру]] * [[Знаме на Науру]] == Надворешни врски == *[http://www.pazifik-infostelle.org/laenderinfos/41483.htm?pic=1 Грб на Науру] {{Науру-никулец}} {{Океанија по тема|Грб на}} [[Категорија:Национални симболи на Науру]] [[Категорија:Државни грбови во Океанија|Науру]] agbayfwa4np395t85ow66tkqs3aq2cm 1 758411 5605150 1970072 2026-08-04T22:16:09Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Грб на Науру]] на [[Разговор:Грб на Наоеро]] 1970072 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 769555 5605227 5511304 2026-08-05T06:14:03Z Bjankuloski06 332 /* Југословенски автомобилски кодови (1960-1991) */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605227 wikitext text/x-wiki Табличките на втората Југославија се издавале од [[1945]] па сè до распадот на [[СФРЈ]] во деведесттите. Првите таблички кои биле издавани биле од форматот буква(и) и сериски број, каде буквата ја означувала федеративната единица на Југославија. Во [[1960]] бил претставена новата шема за автомобилски таблички каде секој регион добил своја буквена ознака. шемата била: '''PP:123-456''', каде PP е буквен код за [[Прилеп]], а 123-456 е сериски број. Серискиот број и буквената ознака биле одделени со црвена петокрака. ==Југословенски автомобилски кодови (1960-1991)== {{MultiCol}} * AR [[Аранѓеловац]] * BA [[Бар (Црна Гора)|Бар]] (друга ознака е BR) * BČ [[Брчко (град)|Брчко]] * BD [[Будва]] * BG [[Белград]] * BI [[Бихаќ]] * BJ [[Беловар]] * BL [[Бања Лука]] * BM [[Бели Манастир]] * BN [[Бијељина]] * BO [[Бор (град)|Бор]] * BP [[Биело Поле]] * BT [[Битола]] * BU [[Бугојно]] * ČA [[Чачак]] * CE [[Цеље]] * ČK [[Чаковец]] * ČP [[Чапљина]] * CT [[Цетиње]] * DA [[Дарувар]] * DE [[Делнице]] * DJ [[Ѓаковица]] * DJK [[Ѓаково]] * DO [[Добој]] * DU [[Дубровник]] * GL [[Гнилане]] * GM [[Горен Милановац]] * GO [[Нова Горица]] * GS [[Госпиќ]] * GV [[Гостивар]] * GŽ [[Горажде]] * HN [[Херцег Нови]] * IG [[Иванград]] (од [[1992]] се вика [[Беране]]) * KA [[Карловац]] * KC [[Копривница]] * KG [[Крагуевац]] * KI [[Кикинда]] (друга ознака е КК) * KM [[Косовска Митровица]] (1981-1989 градот се вика Титова Митровица, ознака ТМ) * KN [[Крапина]] * KNJ [[Коњиц]] * KO [[Котор]] * KP [[Копер]] {{ColBreak}} * KR [[Крањ]] * KŠ [[Крушевац]] * KT [[Кутина]] * KU [[Куманово]] * KV [[Кралево]] * KŽ [[Крижевци]] * LE [[Лесковац]] * LI [[Ливно]] * LJ [[Љубљана]] * LO [[Лозница]] * MA [[Макарска]] * MB [[Марибор]] * MD [[Модрича]] * MO [[Мостар]] * MS [[Мурска Собота]] * NA [[Нашице]] * NG [[Нова Градишка]] * NI [[Ниш]] * NK [[Никшиќ]] * NM [[Ново Место]] * NP [[Нови Пазар]] * NS [[Нови Сад]] * OG [[Огулин]] * OH [[Охрид]] * OS [[Осиек]] * PA [[Панчево]] * PB [[Прибој]] * PD [[Приедор]] * PE [[Пеќ]] * PI [[Пирот]] * PJ [[Подуево]] * PK [[Прокупле]] * PN [[Параќин]] * PO [[Пожаревац]] * PP [[Прилеп]] * PR [[Приштина]] * PU [[Пула]] * PV [[Пљевља]] * PZ [[Призрен]] * RI [[Риека]] * RU [[Рума]] * SA [[Сараево]] * ŠA [[Шабац]] {{ColBreak}} * SB [[Славонски Брод]] * SC [[Соколац]] * SD [[Смедерево]] * SI [[Сисак]] * ŠI [[Шибеник]] * SK [[Скопје]] * SM [[Сремска Митровица]] * SO [[Сомбор]] * SP [[Славонска Пожега]] * SR [[Струмица]] * ST [[Сплит]] * ŠT [[Штип]] * SU [[Суботица]] * SV [[Јагодина|Светозарево]] (од 1992 година градот се нарекува Јагодина, ознака ЈА) * TB [[Требиње]] * TD [[Дрвар|Титов Дрвар]] (Денес Дрвар) * TE [[Тетово]] * TG [[Подгорица|Титоград]] (од 1992 година се вика Подгорица, ознака PG) * TK [[Кореница (Хрватска)|Титова Кореница]] (денес Кореница, ознака КО) * TR [[Травник]] * TS [[Трстеник]] * TU [[Ужице|Титово Ужице]] (од 1992 се вика Ужице, ознака UE) * TV [[Велес|Титов Велес]] (денес Велес) * TZ [[Тузла]] * UL [[Улцињ]] * UR [[Урошевац]] * VA [[Валево]] * VI [[Високо]] * VK [[Винковци]] * VR [[Врање]] * VŠ [[Вршац]] * VT [[Вировитица]] * VU [[Вуковар]] * VŽ [[Вараждин]] * ZA [[Заечар]] * ZD [[Задар]] * ZE [[Зеница (град)|Зеница]] * ZG [[Загреб]] * ZR [[Зрењанин]] * ZV [[Зворник]] {{EndMultiCol}} ==Автомобилски регистарски таблички на земјите наследнички== [[Податотека:Geographical_distribution_of_license_plate_codes_in_Yugoslavia.png|мини|300x300пкс|Географска распределба на градските ознаки на југословенските регистарски таблички]] {| class="prettytable" ! Екс ЈУ држава || || Изглед на табличка || години на важност || Регионално кодирање |- | {{BIH}} || [[Автомобилски регистарски таблички во Босна и Херцеговина|BIH]] || [[file:TZ 1826 HA.jpg|200px]] <br> [[file:Bosnia and Herzegovina vehicle registration plate.jpg|200px]] <br> [[file:Registarske tablice Bosne i Hercegovine.svg|200px]] || 1992-1998 <br><br><br> 1998-2009 <br><br> од 2009 || да <br><br><br> не <br><br> не |- | {{KOS}} || [[Автомобилски регистарски таблички во Косово|''RKS'']] || [[file:291-KS-036.jpg|200px]] <br> [[file:TargaRKS.png|200px]] || 1999-2010 <br><br> од 2010 || не <br><br> да |- | {{HRV}} || [[Автомобилски регистарски таблички во Хрватска|HR]] || [[file:Croatian registration 3012.JPG|200px]] || од 1992 || да |- | {{MKD}} || [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|MK]] || [[file:SK 303 OI.jpg|200px]] <br> [[Податотека:Pp-lp.png|200px]] || 1993-2012 <br> од 2012 || да <br> да |- | {{MNE}} || [[Автомобилски регистарски таблички во Црна Гора|MNE]] || [[file:License_plate_of_Montenegro_since_2008.jpg|200px]] || од 2008 || да |- | {{SRB}} || [[Автомобилски регистарски таблички во Србија|SRB]] || [[file:License plate from Belgrade, Serbia and Montenegro.jpg|150px]] <br> [[file:Serbian licence plate.svg|200px]] || 1992-2010<br>сменети 1998 <br><br> од 2011 || да |- | {{SVN}} || [[Автомобилски регистарски таблички во Словенија|SLO]] || <br> <br> || 1992-2004 <br><br> 2004-2008 <br><br> од 2008|| да |} ==Галерија== <center> <gallery> File:Kralska Jugoslovenska tablichka od 1930.jpg|табличка од 1930. 1=[[Белград]] File:Kralska Jugoslovenska tablichka od 1941.jpg|табличка од 1941. 8=[[Нови Сад]] File:Kralska Jugoslovenska tablichka od 1941 (banovina Hrvatska).jpg|табличка од 1941. H=[[Хрватска Бановина]] File:Yugoslavia license plate - SK-389-156 (reconstructed plate).png|табличка од [[Скопје]] File:Yugoslovia license plate for Slovenia - S-3861 (DFJ).gif|табличка од [[СР Словенија|Словенија]] 1946-1960. File:Yugoslavia license plate - PP*123-45.jpg|табличка од Прилеп која не исполнува услови за движење по модерен автопат File:North Macedonia license plate - ОХРИД 12-34.jpg|табличка за тракторска приколка File:Yugoslavia license plate - СО*0001 Битола.jpg|земјоделско возило од Битола File:Yugoslavia license plate for Veles (Велес) - 14-00.jpg|табличка за трактор од Велес File:Probni tablichki SFRJ.jpg|пробни таблички File:Tablichka od Studentskite Igri vo Zagreb 1987.jpg|табличка од Студентските игри во [[Загреб]]. File:Yugoslavia license plate for Bitola, Macedonia - 01-01-BT.jpg|табличка од приколка, BT=[[Битола]]. File:Yugoslavia Diplomatic license plate CD 48-A-01 (1976).jpg|дипломатска табличка, 48=Амбасада на[[Турција]]. File:Yugoslavia police license plate of SFR - М 123-456.jpg|таблички од Југословенската милиција File:Tablichka na JNA (1950-1960) J-13-09.jpg|[[ЈНА]] 1950-60 File:Yugoslavia license plate - JNA P-3397.jpg|[[ЈНА]] 1960-90 </gallery> </center> ==Поврзано== * [[Автомобилски регистарски таблички во Босна и Херцеговина]] * [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија]] * [[Автомобилски регистарски таблички во Словенија]] * [[Автомобилски регистарски таблички во Србија]] ** [[Автомобилски регистарски таблички во Косово]] * [[Автомобилски регистарски таблички во Хрватска]] * [[Автомобилски регистарски таблички во Црна Гора]] {{Европа по тема|Автомобилски регистарски таблички во}} [[Категорија:Автомобилски регистарски таблички по земја|Авто код за држава]] [[Категорија:Автомобилски регистарски таблички по земја|СФРЈ]] [[Категорија:Сообраќајот во Југославија|Регистарски таблички]] 48a43wgyzaaxx1j6h2jsw92af9d8gd6 0 851530 5605319 5274268 2026-08-05T07:23:23Z Kiril Simeonovski 3243 5605319 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | name = Бугарска кирилична азбука | type = [[азбука]] | languages = [[бугарски јазик|бугарски]] | time = 1945 – денес | fam1 = [[Египетски хиероглифи]]<ref>Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt", Archaeology 53, Issue 1 (Jan./Feb. 2000): 21.</ref> | fam2 = [[Феникиска азбука]] | fam3 = [[Грчка азбука]] (делумно [[глаголица]]) | fam4 = [[Старословенска азбука]] | children = | unicode = subset of [[Unicode Cyrillic|Cyrillic (U+0400...U+04FF)]] | iso15924 = Cyrl | native_name = {{nobold|Българска кирилска азбука}} | sample = Bulgarian Cyrillic alphabet.svg | imagesize = 300px }} '''Бугарската азбука''' ([[буг.]] ''българскa азбука'') е официјалната азбука за запишување на [[Бугарски јазик|бугарскиот јазик]]. Азбуката е заснована на [[кирилица]]та и во денешниот современ облик постои од [[1945]] година и се состои од 30 букви. Современата бугарска азбука води потекло од [[Руска азбука|руската граѓанска азбука]]. == Историја == Под влијание на печатените книги од [[Руска Империја|Русија]], руското граѓанско писмо на [[Петар I (Русија)|Петар I]] го заменило старословенското писмо на крајот од [[XVIII век]]. Неколку кирилски азбуки со од 28 до 44 букви биле користени во почетокот и до средината на 19-от век за време на обидите за стандардизирање на современиот бугарски книжевен јазик. === Реформата на Марин Дринов === Азбуката со 32 букви предложена од [[Марин Дринов]] била прифатена во [[1878]]-[[1879]]. Тој ја предложил следнава азбука:<ref name=drinov>{{Наведено списание|last=Дринов|first=Марин|date=1870|title=За новобългарското азбуке|journal=Периодическо списание на Българското книжовно дружество|volume=1|issue=2|pages=9-29}}</ref> {| cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF;" |- | '''А а''' || '''Б б''' || '''В в''' || '''Г г''' || '''Д д''' || '''Е е''' || '''Ж ж''' || '''З з''' || '''И и''' || '''Й й''' || '''К к''' |- | '''Л л''' || '''М м''' || '''Н н''' || '''О о''' || '''П п''' || '''Р р''' || '''С с''' || '''Т т''' || '''У у''' || '''Ф ф''' || '''Х х''' || |- | '''Ц ц''' || '''Ч ч''' || '''Ш ш''' || '''Ъ ъ''' || '''Ь ь''' || '''Ѣ ѣ''' || '''Ю ю''' || '''Я я''' || '''Ѫ ѫ''' || '''Ѭ ѭ''' |} Дринов ги отфрлил буквите: {| cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF;" |- | '''Ы ы''' || '''І і''' || '''Щ щ''' |} Со буквата ''ы'' во минатото се бележел посебен глас (на пр. во зборот ''мышь''). Меѓутоа за разлика од рускиот јазик каде што гласот бил зачуван, во бугарскиот како и во другите јужнословенски јазици се изедначил со гласот кој се бележи со буквата и, поради што Дринов предлага отфрлање на оваа буква.<ref name="drinov" /> [[Податотека:Marin-drinov-portrait-rulexru.jpg|мини|лево|До 1870 година азбуката од 32 букви предложена од [[Марин Дринов]] станала најзастапена.|202x202px]] Тој исто така сметал дека буквата ''і'' треба да се исфрли, а да остане буквата ''й'' која е преземена од [[Руска азбука|руската азбука]]. Како што вели тој, Русите ја пишуваат ''й'' после самогласките и се слуша како половина ''и'': ''край, твой, мой''. Во старословенскиот во овие случаи се слушал полн глас ''и'', па затоа и овие зборови се пишувале: ''краи, твои, мои''. И во старословенскиот постоел полузвук од ''и,'' но тој се наоѓал пред самогласките, а не после нив. За бележење на тој глас се користел знакот ''і'', и се пишувал секогаш пред самогласката: ''ꙗ, ѥ, ю.'' Денес, кога полугласот се слуша и после самогласките, забележува Дринов, најприродно е да се бележи со стариот знак ''і'', наместо со туѓото ''й.'' Меѓутоа, како што пишувањето на ''й'' нашироко се користело и влегло во општа употреба, Дринов сметал дека подобро би било да се остави на сметка на старото ''і.''<ref name="drinov" /> Според Дринов буквата ''щ'' која е составена од ''ш'' и ''т'' како што и се изговара, за разлика од руската каде со ''щ'' се бележи засебен глас, и поради тоа треба да се исфрли, а наместо тоа засебно да се пишува ''шт''.<ref name="drinov" /> === Реформата од 1892 === Во 1892 година, министерот Георги Живков, од кабинетот на Стефан Стамболов, назначил комисија за подготовка на проект за официјален бугарски правопис. Во состав на комисијата влегувале филолозите: [[Љубомир Милетич]], [[Александар Теодоров-Балан]], [[Бењо Цонев]], [[Иван Шишманов]], [[Димитар Матов]], [[Стојан Аргиров]] и Ив. Георгиев. Била повторно воведена буквата: {| cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF;" |- | '''І і''' |} Биле отфрлени буквите: {| cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF;" |- | '''Й й''' || '''Ю ю''' || '''Я я''' || '''Ѭ ѭ''' |} Буквата й била заменета со і. Исто така било решено ю да се замени іу, я со іа, и ѭ да се замени со іъ.<ref>{{Наведено списание|date=1893|title=Нашата правописна реформа|url=https://books.google.mk/books?id=hA6Zm54mEUAC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|journal=Български преглед|volume=1|pages=1-32}}</ref> Реформата не била прифатена од населението, кое ја сметало за премногу радикална со отстранувањето на толку многу традиционални букви и никогаш не успеала да се спроведе до крајот на режимот на [[Стефан Стамболов|Стамболов]]. Повеќето луѓе продолжиле да пишуваат по правописот на Дринов. === Реформа од 1945 === По правописната реформа од [[1945]] година, азбуката ја добила сегашната форма и има 30 букви. Тогаш биле исфрлени буквите: {| cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF;" |- | '''Ѣ ѣ''' || '''Ѫ ѫ''' |} Овие букви имале етимолошка употреба, т.е правобитно во старословенскиот јазик со нив се означувале посебни гласови, но со време тој изговор се изгубил а зборовите останале да се пишуваат исто, па морало напамет да се изучуваат зборовите кои ги содржат. Буквата јат (ѣ) била заменета со я, е или поретко е (''бѣлъ → бял'', но ''бѣли → бели''). Големата носовка (Ѫ) била заменета со ъ (''кѫща → къща, рѫка → ръка'') или поретко со а (''тѣ сѫ → те са''). == Букви == <div align="left"> {| class="wikitable" |+ Бугарска азбука |- ! Буква ! Назив со <br> мак. изгов. ![[Македонски јазик|Макед. <br>транскр.]] ! [[МФА]] |- | '''[[А]]''' &nbsp; '''а''' || '''а''' (а) || а || {{МФА|/a/}} |- | '''[[Б]]''' &nbsp; '''б''' || '''бъ''' (бе) || б || {{МФА|/b/}} |- | '''[[В]]''' &nbsp; '''в''' || '''въ''' (ве) || в || {{МФА|/v/}} |- | '''[[Г]]''' &nbsp; '''г''' || '''гъ''' (ге) || г || {{МФА|/g/}} |- | '''[[Д]]''' &nbsp; '''д''' || '''дъ''' (де) || д || {{МФА|/d/}} |- | '''[[Е]]''' &nbsp; '''е''' || '''е''' (е) || е || {{МФА|/ɛ/}} |- | '''[[Ж]]''' &nbsp; '''ж''' || '''жъ''' (же) || ж || {{МФА|/ʒ/}} |- | '''[[З]]''' &nbsp; '''з''' || '''зъ''' (зе) || з || {{МФА|/z/}} |- | '''[[И]]''' &nbsp; '''и''' || '''и''' (и) || и || {{МФА|/i/}} |- | '''[[Й]]''' &nbsp; '''й''' || '''и кратко''' (и кратко) || ј || {{МФА|/j/}} |- | '''[[К]]''' &nbsp; '''к''' || '''къ''' (ка) || к || {{МФА|/k/}} |- | '''[[Л]]''' &nbsp; '''л''' || '''лъ''' (ел) || л || {{МФА|/l/}} |- | '''[[М]]''' &nbsp; '''м''' || '''мъ''' (ем) || м || {{МФА|/m/}} |- | '''[[Н]]''' &nbsp; '''н''' || '''нъ''' (ен) || н || {{МФА|/n/}} |- | '''[[О]]''' &nbsp; '''о''' || '''о''' (о) || о || {{МФА|/o/}} |- | '''[[П]]''' &nbsp; '''п''' || '''пъ''' (пе) || п || {{МФА|/p/}} |- | '''[[Р]]''' &nbsp; '''р''' || '''ръ''' (ер) || р || {{МФА|/r/}} |- | '''[[С]]''' &nbsp; '''с''' || '''съ''' (ес) || с || {{МФА|/s/}} |- | '''[[Т]]''' &nbsp; '''т''' || '''тъ''' (те) || т || {{МФА|/t/}} |- | '''[[У]]''' &nbsp; '''у''' || '''у''' (у) || у || {{МФА|/u/}} |- | '''[[Ф]]''' &nbsp; '''ф''' || '''фъ''' (еф) || ф || {{МФА|/f/}} |- | '''[[Х]]''' &nbsp; '''х''' || '''хъ''' (ха) || х || {{МФА|/x/}} |- | '''[[Ц]]''' &nbsp; '''ц''' || '''цъ''' (це) || ц || {{МФА|/ts/}} |- | '''[[Ч]]''' &nbsp; '''ч''' || '''чъ''' (че) || ч || {{МФА|/tʃ/}} |- | '''[[Ш]]''' &nbsp; '''ш''' || '''шъ''' (ша) || ш || {{МФА|/ʃ/}} |- | '''[[Щ]]''' &nbsp; '''щ''' || '''щъ''' (шта) || шт || {{МФА|/ʃt/}} |- | '''[[Ъ]]''' &nbsp; '''ъ''' || '''ер голям''' (тврд знак) || ' || {{МФА|/ɤ/}} |- | '''[[Ь]]''' &nbsp; '''ь''' || '''ер малък''' (мек знак) || <sup>[[палатализација|ј]]</sup> || {{МФА|/ʲ/}} |- | '''[[Ю]]''' &nbsp; '''ю''' || '''ю''' (ју) || ју || {{МФА|/ju/}}, {{МФА|/ʲu/}} |- | '''[[Я]]''' &nbsp; '''я''' || '''я''' (ја) || ја || {{МФА|/ja/}}, {{МФА|/ʲa/}} |} </div> == Поврзано == * [[Бугарски јазик]] * [[Руска азбука]] * [[Кирилица]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.omniglot.com/writing/bulgarian.htm Вовед во бугарската азбука на мрежното место www.omniglot.com] {{en}} * [http://www.studybulgarian.com/Bulgarian%20alphabet.htm Вовед во бугарската азбука на мрежното место www.studybulgarian.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120116161148/http://www.studybulgarian.com/Bulgarian%20alphabet.htm |date=2012-01-16 }} {{en}} {{писмо-никулец}} {{Словенски азбуки}} [[Категорија:Бугарски јазик|Азбука]] [[Категорија:Кирилични азбуки]] dbif5426gr45i5yvh01i02f58kvl9he 0 1041557 5605187 4893490 2026-08-05T03:23:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5605187 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Лав (соѕвездие)|Лав]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC3800 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=52 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb/P |привиден сјај В=12,7 |привиден сјај Ч=13,5 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=2' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[8 април]] [[1784]] |алтернативни ознаки=UGC 6634, MCG 3-30-39, CGCG 97-49, IRAS 11376+1537, KCPG 296B, Arp 83, VV 350, KUG 1137+156B }} '''NGC 3800''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Лав (соѕвездие)|Лав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3800 се споменува и како UGC 6634, MCG 3-30-39, CGCG 97-49, IRAS 11376+1537, KCPG 296B, Arp 83, VV 350, KUG 1137+156B. == Откривање == Објектот е откриен на [[8 април]] [[1784]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3800 е од видот SBb/P.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,7 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм<sup>2</sup>.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3800 има привидни димензии од 2' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 52°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3800 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 36197. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 192; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1438. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1406. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Лав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3800 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3800]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3800 Поправени информации за NGC 3800] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203800 NGC 3800] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203800 NGC 3800] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250709183121/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203800 |date=2025-07-09 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Лав (соѕвездие)]] [[Категорија:Арпови објекти]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1784 година]] dmlbxg37zp70db8pxzkc8o6l9ekacsu 0 1041560 5605190 4893493 2026-08-05T03:29:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5605190 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Лав (соѕвездие)|Лав]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC3803 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол= |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E0 |привиден сјај В=15,5 |привиден сјај Ч=16,5 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=0,4' x 0,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Парсонс]] |датум на откривање=[[27 март]] [[1856]] |алтернативни ознаки= }} '''NGC 3803''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Лав (соѕвездие)|Лав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 март]] [[1856]] година од страна на [[Вилијам Парсонс]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 72&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3803 е од видот E0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 15,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 16,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм<sup>2</sup>.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3803 има привидни димензии од 0,4' х 0,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. == Други поделби == Проучување на NGC 3803 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 36204. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 147; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1438. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1406. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Лав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3803 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3803]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3803 Поправени информации за NGC 3803] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203803 NGC 3803] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203803 NGC 3803] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220308051924/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203803 |date=2022-03-08 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Лав (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1856 година]] 5s5scr1vy3mfqnlcomz8madc661jo81 0 1041681 5605277 4893612 2026-08-05T06:27:00Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5605277 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Девица (соѕвездие)|Девица]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC 3914 SDSS.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=40 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBb |привиден сјај В=13,2 |привиден сјај Ч=14 |површински сјај=12,6 |привидни димензии=1,1' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[13 април]] [[1784]] |алтернативни ознаки=UGC 6809, MCG 1-30-17, CGCG 40-50, IRAS 11479+0650 }} '''NGC 3914''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Девица (соѕвездие)|Девица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3914 се споменува и како UGC 6809, MCG 1-30-17, CGCG 40-50, IRAS 11479+0650. == Откривање == Објектот е откриен на [[13 април]] [[1784]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3914 е од видот SBb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,6 ''m''/лм<sup>2</sup>.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3914 има привидни димензии од 1,1' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 40°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3914 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 37014. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 192; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 279. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 495. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Девица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3914 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3914]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3914 Поправени информации за NGC 3914] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203914 NGC 3914] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203914 NGC 3914] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240817190549/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203914 |date=2024-08-17 }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Девица (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1784 година]] t7dz3ikaxwyafp6ssgiukozld5zkite 10 1061306 5605002 5171734 2026-08-04T13:26:43Z Buli 2648 5605002 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:native name|native_name}}</includeonly><noinclude><noinclude>{{документација}} [[Категорија:Предлошки за форматирање]] </noinclude> 1x6aas89ph5cykavqgjd97f6l03jgwo 0 1063333 5605233 5308142 2026-08-05T06:14:15Z Bjankuloski06 332 /* Животопис */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605233 wikitext text/x-wiki '''Васил Толевски''' (роден на {{роден на|2|ноември|1956}} во {{роден во|Будимпешта}}) — македонски сатиричар и хуморист, кој пишува афоризми, хуморески, монодрами, скечови и сатирични текстови. == Животопис == Васил Толевски потекнува од семејство кое е прогонето од [[Егејска Македонија]]. Од 1957 до 1960 живее во [[Земун]], а од 1961 година е со постојано место на живеење во [[Скопје]]. Завршил Машински факултет на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Долги години работел во фабриката за автобуси [[ФАС „11 Октомври“]], а после нејзиното затворање се вработил во [[ЈСП - Скопје]].<ref>[http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1721&stID=31636&pR=3 Легализација на дивоградбите со комуналии на рати] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305162113/http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1721&stID=31636&pR=3 |date=2016-03-05 }}, куса биографија од Утрински весник</ref> Долги години, покрај [[хумор]]от и [[сатира]]та, се занимава и со [[политика]] и [[спорт]].<ref>[http://star.vest.com.mk/default.asp?id=88749&idg=5&idb=1347&rubrika=Skopje АПЕТИТИ ВО ЃОРЧЕ ПЕТРОВ ЗА ИСПРАЗНЕТАТА ГРАДОНАЧАЛНИЧКА ФОТЕЛЈА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304192654/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=88749&idg=5&idb=1347&rubrika=Skopje |date=2016-03-04 }}, информација од Вест</ref> Бил советник во Советот на [[општина Ѓорче Петров]], советник во Советот на град Скопје и в.д. градоначалник на [[општина Ѓорче Петров]].<ref>[http://star.vest.com.mk/default.asp?id=53140&idg=3&idb=717&rubrika=Skopje Васил Толевски претседател на Советот на Ѓорче] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304202414/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=53140&idg=3&idb=717&rubrika=Skopje |date=2016-03-04 }}, статија во Вест</ref><ref>[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2672&stID=48102 "Метропола" е партнер на Градот и на граѓаните] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305012805/http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2672&stID=48102 |date=2016-03-05 }} Изјава на Толевски за Дневник</ref> Васил Толевски спортската кариера ја започнал како фудбалер во пионерскиот и младинскиот состав на [[ФК Вардар]]. Од 1975 година е активен [[ракомет]]ар, а потоа и тренер во женскиот ракометен клуб, [[РК Кометал Ѓорче Петров]], како и тренер на женската младинска репрезентација на Македонија во ракомет.<ref>[http://star.vecer.com.mk/tekst.asp?tid=5142 Ракометот во душата, ќерките во срцето]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, интервју за Вечер</ref> Има издадено три книги за ракометот („Pакометен практикум„, „Ракомет-техника и тактика” и „Ракомет во основните училишта”), како и книга од техничката област, за користење на природниот гас во сообраќајот, („Компримираниот природен гас во средствата за јавен превоз”). Бил уредник за хумор и сатира во „[[Студентски збор]]” (весник на студентската младина на Македонија). Главен и одговорен уредник и основач, на весникот за хумор и сатира „[[Македонски остен]]”, како и уредник за текст во весникот за хумор и сатира „[[Остен]]”. Член на редакциските тимови на неколку електронски весници на Балканот.<ref>[http://www.netpress.com.mk/mk/vest.asp?id=51571&kategorija=3 Васил Толевски отвори мрежно место за контакт со гласачите]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, преземено од НетПрес</ref> Во Македонија е покренувач на едицијата „[[Светска сатира]]” (издавачка куќа МАКФОРМ), во која се објавени неколку книги на балкански сатиричари. Во [[Белград]] е покрената едицијата „Македонска книжевност” (издавачка куќа АЛМА), во која се објавени неколку капитални дела од македонски автори.<ref>[http://www.alma.rs/autori/tolevski.html авторот Васил Толевски], издавачка куќа Алма</ref> Неговите афоризми се преведени на [[германски]], [[англиски]], [[романски]], [[полски]], [[бугарски]], [[италијански]], [[шпански]], [[словенечки]] и [[српски јазик]]. Дел од неговите афоризмите се поставени на мрежните места во [[Италија]], [[Полска]], [[Романија]], [[Србија]], [[Босна и Херцеговина]] и [[САД]]. Прв странски автор кој е примен за член на најголемата организација на сатиричари во Европа, БАК ([[Белградски афорист''Закосен текст''ски круг]]) во [[Србија]]. Редовен учесник на традиционалните меѓународни фестивали на хумор и сатира: „Сатира фест“ (Белград-Србија) како и на средбите на сатиричарите од бившите ЈУ-републики - „Денови на хуморот и сатирата” (Пљевља – Црна Гора).<ref>[http://www.netpress.com.mk/mk/vest.asp?id=5567&kategorija=7 Македонскиот [[афорист]] Васил Толевски ќе учествува на Југословенските денови на хумор и сатира ]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} од НетПрес</ref> Покрај антологиската и [[автор]]ската активност во областа на [[хумор]]от и [[сатира]]та, преведува афоризми од балканските автори. Досега има преведено и објавено афоризми од над 170 автори од [[Балкан]]от. Има преведено афоризми на македонски автори и објавени во едицијата „Афоризми и афористи”.<ref>[http://www.jamesgeary.com/blog/aphorisms-by-vasil-tolevski/ Aphorisms by Vasil Tolevski] преземено од ''All Aphorisms, All The Time''</ref> Неговите афоризми се објавувани во ЕТНА, Јеж, НОСОРОГ, СатирАрт, [[Остен]], [[Македонски остен]], [[Жикишон]], [[Политика (весник)|Политика]], [[Вечерни новости]], НИН, [[Време (весник)|Време]], Тоти лист, Стршел, Елбус Лингва, Крагуевачки новини, Енигматика, Ужичка недела, Вјесник, Губер... на [[радио]] и [[ТВ|телевизиски]] настапи, на настапите на фестивалите на хумор и сатира во [[Белград]], [[Шабац]], [[Пожаревац]], [[Ниш]], [[Алексинац]] ([[Србија]]), [[Бјелина]] ([[Босна и Херцеговина]]), [[Пљевља]] ([[Црна Гора]]), [[Скопје]], [[Струмица]], [[Велес]], [[Радовиш]], [[Делчево]], [[Виница]]... == Дела == * „Четири чекори до вистината“ (Студентски збор-Скопје, 1988) * „Музика за глуви“ (самоиздание, 2006) * „Исусе, Луцифер нѐ вика“ (Алма-Белград, 2007-македонско/српски) * „Нашите пријатели (Макформ-Скопје, 2007) * „Антологија на македонскиот афоризам“ (Алма-Белград, 2007 - македонско/српски)<ref>[http://bukvar.mk/cluster/prva-eksju-antologija-na-aforizmi?clusterid=3QydzXyAMnhblVKVmZJiDm&cc=kultura Објавена е првата антологија на афоризми]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, од ''bukvar.mk''</ref> * „Антологија на македонскиот афоризам“ (Алма - Белград, 2007) * „Антологија на балканскиот афоризам 1 и 2“ (Алма - Белград, 2008 - македонско/српски) * „Нашите пријатели 2“ (Алма - Белград, 2008) * „Македонијо, мајко, кој ми е татко?“ (Алма - Белград, 2010 – на српски јазик) * „Бисери на балканскиот афоризам 1 и 2“ (Алма - Белград, 2010 – на српски јазик) * „Бисери на балканскиот афоризам 3“ (Алма - Белград, 2011 – на српски јазик) * „Антологија на балканскиот афоризам“ (Макформ-Скопје, 2012) * „Библија за неверници“ (Макформ-Скопје, 2013.) * „Врели мразови - Антологија на македонскиот афоризам“ (Македонија презент-Скопје, 2013.) * „Библија за неверници“ (2013. – на полски јазик) * „Маде ин Мацедониа“ (Макформ-Скопје, 2014.) * „Кочење во тројка“ (со Миле Ѓорѓијоски и Димитар Илиев, 2014.) == Награди и признанија == Тој е првиот странски автор, добитник на престижната награда „[['''Радоје Домановиќ''']]”, како најдобар светски сатиричар за 2007 (прогласен за Екселенција на сатирата за светски придонес на сатирата).<ref>[http://www.netpress.com.mk/mk/vest.asp?id=48902&kategorija=3 Наградите на В. Толевски]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, информација од НетПрес</ref><ref>[http://www.aforizmi.org/etna/etna76/etna8.htm Intervju AFORISTIČAR VASIL TOLEVSKI] Етна, број 76</ref> Добитник e и на наградитe: * „'''[[13 Ноември (награда)|13 Ноември]]'''” на град Скопје за 2008&nbsp;г., од областа на публицистиката; * „'''[[Драгиша Кашиковиќ]]'''” (Србија - 2008) за најдобра балканска антологија; * „'''[[Трим еротикон]]'''” (Струмица - 2007) за блок еротски афоризми; * „'''[[Шабачка чивијада]]'''” (Србија - 2007 и 2008) за афоризми и сатирична приказна; * „'''[[Ин Виница Веритас]]'''” (Виница - 1994) за монодрама и хумореска; * „'''[[Јежев хумор]]'''” (Србија - 1998&nbsp;г.) за хумореска на годината; * втора награда во Параќин (Србија) – “'''[[Жикишон 2007]]'''“; * трета награда за афоризам во Пожаревац (Србија) – “'''[[М.Илиќ 2007]]'''“; * „'''[[Златен прстен (награда)|Златен прстен]]'''” во Бјелина 2011 (БиХ);<ref>[http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=411111511381&id=16&setIzdanie=22255 Толевски со награда на Меѓународен фестивал на хумор и сатира]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} од весникот Нова Македонија</ref><ref>[http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=CEB0DD6B7EC5F64594B0385399C4FA03 Сатиричарот Васил Толевски награден во БиХ]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} од весникот Дневник</ref> * “'''[[Златен круг (награда)|Златен круг]]'''” на Сатира фест 2012 (Србија);<ref>[http://kurir.mk/makedonija/kultura/44917-Zlaten-krug-za-makedonskiot-satiricar-Vasil-Tolevski „Златен круг“ за македонскиот сатиричар Васил Толевски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111104031726/http://www.kurir.mk/makedonija/kultura/44917-Zlaten-krug-za-makedonskiot-satiricar-Vasil-Tolevski |date=2011-11-04 }} од македонското издание на Курир</ref><ref>[http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/716090/index.htm Награда за македонскиот сатиричар Васил Толевски], од порталот Иди Види</ref> * “'''[[Наџи Нааман]] - 2012'''” (Либан) - за литературна имагинација;<ref>[http://grid.mk/read/news/d4506c35-76c4-4aee-9851-3298a3f5cffb/646327/satiricharot-tolevski-dobitnik-na-prestizhna-nagrada-vo-liban Сатиричарот Толевски добитник на престижна награда во Либан]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, информација од Grid.mk</ref> * „'''[[Носорог од Прв ред]]'''”, како најдобар балкански сатиричар за 2012 година (Бања Лука – БиХ). * „'''[[Трајни вредности]]'''” на фестивалот во Делчево, 2013. * „'''[[Златна значка]]'''” од Министерство за култура на Србија, 2013. * „'''[[Македонски сатир]]'''” за врвно сатирично творештво, 2014. * „'''[[Милован Илиќ Минимакс]]'''” за севкупно сатирично дело и работа. * „'''[[Улични Ерски кабаре]]'''” (Чајетина-Србија,2014.) Член на Друштвото на писатели на Србија. Член на БАК (Белградски афористки круг). Член на Здружение на новинари на Македонија. Претседател на Здружението на хумористи и сатиричари „Остенови“ - Скопје == Дел од творештвото == {{cquote|За да станам вистински Македонец, на комшијата му купив коза. Сега го молам Господ да му липса!}} {{cquote|Македонија нема територијални претензии кон никого. Па дури ни кон Западна Македонија!}} {{cquote|И Македонецот има душа. Моментално му е во носот!}} {{cquote|Македонецот ќе го оправда бомбардирањето на Македонија само ако бомбите паѓаат на собранието!}} {{cquote|На Македонецот не му пречи да го префрлат да живее од Македонија во Сахара! Пустина си е пустина!}} {{cquote|Македонија е многу гостопримлива земја. Тука дури и ние Македонците се чувствуваме како гости!}} {{cquote|Марко Крале е прототип на денешниве политичари! Македонец, а работеше за туѓи интереси.}} {{cquote|Државата ги штити криминалците. Така и треба. Кој кого ако не свој својот!?}} {{cquote|Ако имаме малку повеќе среќа, еден ден сите Македонци ќе живееме само во две држави.}} {{cquote|Во Македонија нема случаи на тргување со органи. Тука се продава цел човек.}} {{cquote|На Балканот најтешко е да си Македонец! Едно газе...а многу кандидати!}} {{cquote|Ако големата среќа знае да премине во голема несреќа, тогаш ние Македонците некогаш сме биле многу среќен народ!}} {{cquote|Во мојата земја нема масовни гробници. Освен ако не ја сметате мојата земја!?}} {{cquote|Македонецот е ретко упорен човек! Тој и во пустина би се борел да исплива!}} {{cquote|Ние Македонците се задоволуваме со мали работи. Затоа никогаш нема да имаме голем Водач.}} {{cquote|Тоа што телето преку ноќ стана вол, не е заслуга на науката туку на избирачите!}} {{cquote|Нашиот Водач си нарача споменик од злато. Слушна дека златото не ’рѓа кога се плука на него.}} {{cquote|Состојбата во државата е налик на Водачот. Ненормална!}} {{cquote|Прв знак дека сте потонале е ако сите околу вас молчат како риби.<ref>[http://www.jovonikolic.com/vasiltolevskimig.htm Извадоци] од ''jovonikolic.com''</ref>}} {{cquote|Докажавме дека не сме трупци. Потонавме!<ref>[http://autori.citatepedia.ro/de.php?a=Vasil+Tolevski Збирка на афорзми од Толевски]</ref>}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Официјалното мрежно место на Васил Толевски {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130508140723/http://www.vasiltolevski.com.mk/ |date=2013-05-08 }} * [http://www.aforizmi.org/etna/ Етна - часопис за сатира] * [http://www.nosorog.rs.sr/ Носорог - портал за хумор, сатира и карикатури] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170518121841/http://www.nosorog.rs.sr/ |date=2017-05-18 }} * [http://autori.citatepedia.ro/de.php?a=Vasil+Tolevski Афоризми на Васил Толевски во Романија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Толевски, Васил}} [[Категорија:Хумор]] [[Категорија:Македонски комичари]] [[Категорија:Македонски афористи]] njjlg6z1o86f9b46nln4joxyfe83zwf 0 1070951 5605255 5598599 2026-08-05T06:14:58Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605255 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Montenegro administrative divisions nn 2022.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Црна Гора]] '''[[Црна Гора]]''' е поделена на '''23 [[општина|општини]]''' и '''два вонопштински [[град]]а''' — [[Подгорица]] и [[Цетиње]]. Општините се здружени во Заедница на општините на Црна Гора.<ref>http://www.uom.co.me/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151209130702/http://www.uom.co.me/ |date=2015-12-09 }} Заедница на општините на Црна Гора</ref> <center> {|class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! rowspan=2 width="5%"| Бр. ! rowspan=2 width="5%"| Грб ! rowspan=2 width="30%"| Општина ! colspan=2 width="15%"| Површина ! colspan=2 width="15%"| Население ! width="15%" | [[густина на населеност|Густина]] ! rowspan=2 width="15%"| Мнозински народ (2011) ! rowspan=2 width="15%"| Мнозински јазик ! rowspan=2 width="15%"| Мнозинска вера |- ! км² !! ранг ! вкупно !! ранг ! жит/км² |- | 1 || [[Податотека:CoatAN.jpg|центар|x35п]] || [[Општина Андриевица|Андриевица]] || align=center| 283 || 17 || align=center| 4.585 || 20 || align="center" | 18 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (61,86%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 2 || [[Податотека:Coat of Arms of Bar.png|центар|x35п]] || [[Општина Бар|Бар]] || align=center| 598 || 8 || align="center" | 42.048 || 4 || align=center| 70 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (46,50%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 3 || [[Податотека:FinalniGrbBerane1.png|центар|x35п]] || [[Општина Беране|Беране]] || align=center| 544 || 10 || align="center" | 31.874 || 7 || align="center" | 52 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (42,96%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 4 || [[Податотека:BijeloPoljeWeapon.png|центар|x35п]] || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] || align=center| 924 || 4 || align=center| 42.191 || 3 || align=center| 50 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (35,96%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 5 || [[Податотека:Budva-grb.gif|центар|x35п]] || [[Општина Будва|Будва]] || align=center| 122 || 23 || align="center" | 22,061 || 11 || align=center| 157 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (48,19%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 6 || || [[Општина Гусиње|Гусиње]] || align=center| 486 || 12 || align=center| 13,108 || 15 || align=center| 27 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (70.95%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | ислам |- | 7 || [[Податотека:Coat of Arms of Danilovgrad.svg|центар|x35п]] || [[Општина Даниловград|Даниловград]] || align=center| 501 || 11 || align=center| 18.472 || 12 || align=center| 37 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (64,19%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 8 || [[Податотека:Grb-Žabljak.png|x35п]] || [[Жабљак (општина)|Жабљак]] || align=center| 445 || 13 || align=center| 3.569 || 19 || align=center| 8 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (50,43%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 9 || [[Податотека:Kolasin coat.gif|центар|x35п]] || [[Општина Колашин|Колашин]] || align=center| 897 || 6 || align=center| 8.380 || 17 || align=center| 9 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (57,42%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 10 || [[Податотека:Coat of Arms of Kotor.png|центар|x35п]] || [[Општина Котор|Котор]] || align=center| 335 || 16 || align=center| 22.601 || 9 || align=center| 67 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (48,88%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 11 || [[Податотека:Coat of arms of Mojkovac.png|центар|x35п]] || [[Општина Мојковац|Мојковац]] || align=center| 367 || 15 || align=center| 8.622 || 16 || align=center| 23 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (59,12%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 12 || [[Податотека:Niksic Coat-of-Arms.svg|центар|x35п]] || [[Општина Никшиќ|Никшиќ]] || align=center| 2.065 || 1 || align=center| 72.443 || 2 || align=center| 35 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (63,70%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 13 || || [[Општина Петњица|Петњица]] || align=center| 173 || 20 || align=center| 5,665 || 18 || align=center| 34 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (77,53%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 14 || [[Податотека:PlavWeapon.png|центар|x35п]] || [[Општина Плав|Плав]] || align=center| 486 || 12 || align=center| 13.108 || 15 || align=center| 27 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (51,90%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 15 || [[Податотека:Pljevlja-grb.png|центар|x35п]] || [[Општина Пљевља|Пљевља]] || align=center| 1,346 || 3 || align=center| 30.786 || 7 || align=center| 23 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (57,07%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 16 || [[Податотека:Pluzine coa.png|центар|x35п]] || [[Општина Плужине|Плужине]] || align=center| 854 || 7 || align=center| 3.246 || 20 || align=center| 4 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (65,65%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 17 || [[Податотека:Podgorica Coat of Arms.png|center|x45п]] || [[Општина Подгорица|Подгорица]] || align=center| 1.399 || 2 || align=center| 185.937 || 1 || align=center| 133 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (57,35%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 18 || [[Податотека:Rozaje Coat of Arms.svg|center|x45п]] || [[Општина Рожае|Рожае]] || align=center| 432 || 14 || align=center| 22.964 || 8 || align=center| 53 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (83,91%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 19 || [[Податотека:MNE Tivat COA.svg|центар|x35п]] || [[Општина Тиват|Тиват]] || align=center| 46 || 21 || align=center| 14.031 || 14 || align=center| 305 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (33,25%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 20 || [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|центар|x35п]] || [[Општина Улцињ|Улцињ]] || align=center| 255 || 18 || align=center| 19.921 || 10 || align=center| 78 || align="center" bgcolor="#B5A642" | Албанци (70,66%) || align=center bgcolor="#B5A642"| албански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 21 || [[Податотека:Coat of arms of Herceg Novi.png|центар|x35п]] || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] || align=center| 235 || 19 || align=center| 30.864 || 6 || align=center| 131 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (48,89%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 22 || [[Податотека:Cetinje Coat-of-Arms.svg|центар|x35п]] || [[Општина Цетиње|Цетиње]] || align=center| 899 || 5 || align=center| 16.657 || 13 || align=center| 19 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (90,54%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 23 || [[Податотека:Šavnik Montenegro COA.svg|центар|x35п]] || [[Општина Шавник|Шавник]] || align=center| 553 || 10 || align=center| 2.070 || 21 || align=center| 4 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (53,82%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |} </center> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Географија на Црна Гора]] * [[Демографија на Црна Гора]] * [[Градови во Црна Гора]] {{Општини во Црна Гора}} {{Страници за првостепена административна поделба на европските држави}} [[Категорија:Општини во Црна Гора| ]] [[Категорија:Административна поделба на Црна Гора]] [[Категорија:Списоци за Црна Гора]] [[Категорија:Списоци на општини|Црна Гора]] [[Категорија:Првостепени административни единици на земјите]] [[Категорија:Списоци на административни единици на земјите]] 0hhr6v0tn3nktpgq2s9yhhekszq0bm6 5605292 5605255 2026-08-05T06:52:12Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (2) 5605292 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Montenegro administrative divisions nn 2022.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Црна Гора]] '''[[Црна Гора]]''' е поделена на '''23 [[општина|општини]]''' и '''два вонопштински [[град]]а''' — [[Подгорица]] и [[Цетиње]]. Општините се здружени во Заедница на општините на Црна Гора.<ref>http://www.uom.co.me/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151209130702/http://www.uom.co.me/ |date=2015-12-09 }} Заедница на општините на Црна Гора</ref> <center> {|class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! rowspan=2 width="5%"| Бр. ! rowspan=2 width="5%"| Грб ! rowspan=2 width="30%"| Општина ! colspan=2 width="15%"| Површина ! colspan=2 width="15%"| Население ! width="15%" | [[густина на населеност|Густина]] ! rowspan=2 width="15%"| Мнозински народ (2011) ! rowspan=2 width="15%"| Мнозински јазик ! rowspan=2 width="15%"| Мнозинска вера |- ! км² !! ранг ! вкупно !! ранг ! жит/км² |- | 1 || [[Податотека:CoatAN.jpg|центар|x35п]] || [[Општина Андриевица|Андриевица]] || align=center| 283 || 17 || align=center| 4.585 || 20 || align="center" | 18 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (61,86%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 2 || [[Податотека:Coat of Arms of Bar.png|центар|x35п]] || [[Општина Бар|Бар]] || align=center| 598 || 8 || align="center" | 42.048 || 4 || align=center| 70 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (46,50%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 3 || [[Податотека:FinalniGrbBerane1.png|центар|x35п]] || [[Општина Беране|Беране]] || align=center| 544 || 10 || align="center" | 31.874 || 7 || align="center" | 52 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (42,96%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 4 || [[Податотека:BijeloPoljeWeapon.png|центар|x35п]] || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] || align=center| 924 || 4 || align=center| 42.191 || 3 || align=center| 50 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (35,96%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 5 || [[Податотека:Budva-grb.gif|центар|x35п]] || [[Општина Будва|Будва]] || align=center| 122 || 23 || align="center" | 22,061 || 11 || align=center| 157 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (48,19%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 6 || || [[Општина Гусиње|Гусиње]] || align=center| 486 || 12 || align=center| 13,108 || 15 || align=center| 27 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (70.95%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | ислам |- | 7 || [[Податотека:Coat of Arms of Danilovgrad.svg|центар|x35п]] || [[Општина Даниловград|Даниловград]] || align=center| 501 || 11 || align=center| 18.472 || 12 || align=center| 37 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (64,19%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 8 || [[Податотека:Grb-Žabljak.png|x35п]] || [[Жабљак (општина)|Жабљак]] || align=center| 445 || 13 || align=center| 3.569 || 19 || align=center| 8 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (50,43%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 9 || [[Податотека:Kolasin coat.gif|центар|x35п]] || [[Општина Колашин|Колашин]] || align=center| 897 || 6 || align=center| 8.380 || 17 || align=center| 9 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (57,42%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 10 || [[Податотека:Coat of Arms of Kotor.png|центар|x35п]] || [[Општина Котор|Котор]] || align=center| 335 || 16 || align=center| 22.601 || 9 || align=center| 67 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (48,88%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 11 || [[Податотека:Coat of arms of Mojkovac.png|центар|x35п]] || [[Општина Мојковац|Мојковац]] || align=center| 367 || 15 || align=center| 8.622 || 16 || align=center| 23 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (59,12%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 12 || [[Податотека:Niksic Coat-of-Arms.svg|центар|x35п]] || [[Општина Никшиќ|Никшиќ]] || align=center| 2.065 || 1 || align=center| 72.443 || 2 || align=center| 35 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (63,70%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 13 || || [[Општина Петњица|Петњица]] || align=center| 173 || 20 || align=center| 5,665 || 18 || align=center| 34 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (77,53%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 14 || [[Податотека:PlavWeapon.png|центар|x35п]] || [[Општина Плав|Плав]] || align=center| 486 || 12 || align=center| 13.108 || 15 || align=center| 27 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (51,90%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 15 || [[Податотека:Pljevlja-grb.png|центар|x35п]] || [[Општина Пљевља|Пљевља]] || align=center| 1,346 || 3 || align=center| 30.786 || 7 || align=center| 23 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (57,07%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 16 || [[Податотека:Pluzine coa.png|центар|x35п]] || [[Општина Плужине|Плужине]] || align=center| 854 || 7 || align=center| 3.246 || 20 || align=center| 4 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (65,65%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 17 || [[Податотека:Podgorica Coat of Arms.png|center|x45п]] || [[Општина Подгорица|Подгорица]] || align=center| 1.399 || 2 || align=center| 185.937 || 1 || align=center| 133 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (57,35%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 18 || [[Податотека:Rozaje Coat of Arms.svg|center|x45п]] || [[Општина Рожаје|Рожаје]] || align=center| 432 || 14 || align=center| 22.964 || 8 || align=center| 53 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (83,91%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 19 || [[Податотека:MNE Tivat COA.svg|центар|x35п]] || [[Општина Тиват|Тиват]] || align=center| 46 || 21 || align=center| 14.031 || 14 || align=center| 305 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (33,25%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 20 || [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|центар|x35п]] || [[Општина Улцињ|Улцињ]] || align=center| 255 || 18 || align=center| 19.921 || 10 || align=center| 78 || align="center" bgcolor="#B5A642" | Албанци (70,66%) || align=center bgcolor="#B5A642"| албански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 21 || [[Податотека:Coat of arms of Herceg Novi.png|центар|x35п]] || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] || align=center| 235 || 19 || align=center| 30.864 || 6 || align=center| 131 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (48,89%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 22 || [[Податотека:Cetinje Coat-of-Arms.svg|центар|x35п]] || [[Општина Цетиње|Цетиње]] || align=center| 899 || 5 || align=center| 16.657 || 13 || align=center| 19 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (90,54%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 23 || [[Податотека:Šavnik Montenegro COA.svg|центар|x35п]] || [[Општина Шавник|Шавник]] || align=center| 553 || 10 || align=center| 2.070 || 21 || align=center| 4 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (53,82%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |} </center> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Географија на Црна Гора]] * [[Демографија на Црна Гора]] * [[Градови во Црна Гора]] {{Општини во Црна Гора}} {{Страници за првостепена административна поделба на европските држави}} [[Категорија:Општини во Црна Гора| ]] [[Категорија:Административна поделба на Црна Гора]] [[Категорија:Списоци за Црна Гора]] [[Категорија:Списоци на општини|Црна Гора]] [[Категорија:Првостепени административни единици на земјите]] [[Категорија:Списоци на административни единици на земјите]] 280i4koj3x2l5wwgu3nc7o73s3j776k 0 1096804 5605252 4602172 2026-08-05T06:14:52Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605252 wikitext text/x-wiki {{location map start|Црна Гора|float=right|width=270}} {{location map marker|Црна Гора|label=[[Дурмитор]]|position=left|lat=43.13|long=19.20}} {{location map marker|Црна Гора|label=[[Проклетие]]|position=left|lat=42.54|long=19.81}} {{location map marker|Црна Гора|label=[[Скадарско Езеро]]|position=right|lat=42.16|long=19.31}} {{location map marker|Црна Гора|label=[[Ловќен]]|position=left|lat=42.4|long=18.82}} {{location map marker|Црна Гора|label=[[Биоградска Гора]]|position=left|lat=42.89|long=19.60}} {{location map end|Црна Гора|caption=Националните паркови во Црна Гора}} '''[[Црна Гора]]''' има '''пет [[национален парк|национални парка]]''', што зафаќаат околу 10 отсто од површината на земјата. Со нив раководи службата Национални паркови на Црна Гора (''Nacionalni parkovi Crne Gore''). Покрај ова, во план е и прогласувањето на планината [[Орјен]] и нејзиното подрачје за шести национален парк.<ref>[http://www.vesti.rs/Region/Prokletije-i-Orijen-postaju-nacionalni-parkovi.html Prokletije i Orijen postaju nacionalni parkovi] {{конс|15 април 2013}}</ref> Парковите се следниве: {{легенда|#B3E0E4|Прогласено за [[светско наследство]] на УНЕСКО|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |- !scope=col|Име ! Слика !scope=col|Подрачје (општини) !scope=col|Површина ([[хектар|ха]]) !scope=col|Прогласен |- !scope=row style="background:#CFECEC;"|[[Дурмитор]] | [[Податотека:Durmitor national park montenegro.jpg|100п]] | северозападна Црна Гора <br />([[Општина Жабљак|Жабљак]], [[Општина Шавник|Шавник]], [[Општина Плужине|Плужине]],<br /> [[Општина Пљевља|Пљевља]] и [[Општина Мојковац|Мојковац]]) | 39.000 | 1952 |- !scope=row| [[Биоградска Гора]] | [[Податотека:Biogradska suma.jpg|100п]] | североисточна Црна Гора <br />([[Општина Колашин|Колашин]], [[Општина Мојковац|Мојковац]], [[Општина Беране|Беране]]<br /> и [[Општина Андриевица|Андриевица]]) | 5.650 | 1952 |- !scope=row| [[Ловќен]] | [[Податотека:Lovcen-008-p1010045.jpg|100п]] | јужна Црна Гора <br />([[Општина Цетиње|Цетиње]] и [[Општина Будва|Будва]]) | 6.220 | 1952 |- !scope=row| [[Скадарско Езеро]] | [[Податотека:Westlicher Teil des Skutarisee.JPG|100п]] | југоисточна Црна Гора <br />([[Општина Подгорица|Подгорица]], [[Општина Бар|Бар]] и [[Општина Цетиње|Цетиње]]) | 40.000 | 1983 |- !scope=row| [[Проклетие]] | [[Податотека:Jezerski Vrh (2694) sa Karanfila (2480).jpg|100п]] | источна Црна Гора <br />([[Општина Плав|Плав]]) | 16.630 | 2009 |- |} == Поврзано == * [[Географија на Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|National parks of Montenegro}} * {{матична|www.nparkovi.me}} {{цг}} * [http://www.discoverdinarides.com/mk/crna-gora- Национални паркови на Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130503231859/http://www.discoverdinarides.com/mk/crna-gora- |date=2013-05-03 }} {{mk}} {{Црна Гора-гео-никулец}} {{Национални паркови во Црна Гора}} {{Европа по тема|Национални паркови во|countries_only=yes}} [[Категорија:Национални паркови во Црна Гора| ]] [[Категорија:Списоци за Црна Гора]] 7jjh8h89n6ei72cgdfx509l62j5y318 0 1099737 5605230 5306293 2026-08-05T06:14:09Z Bjankuloski06 332 /* Кариера */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605230 wikitext text/x-wiki {{Infobox handball biography | name = Андреа Кликовац | image = Andrea Klikovac by Frank Haug.JPG | fullname = | nationality = {{flagsport|MNE}} [[Црна Гора]] | birth_date = {{birth date and age|1991|5|5|df=y}} | birth_place = [[Титоград]], [[СФРЈ]] | height = {{convert|1.74|m|abbr=on}} | position = десен бек | currentclub = | clubnumber = | youthyears = | youthclubs = | years = 2000-2009<br />2009-2011<br />2011-2012<br />2012-2018<br />2018-2019<br />2019-2023 | clubs = {{симбол2|Flag of None.svg}} Петрол Бонус Подгорица<br />{{симбол2|Flag of None.svg}} [[ЖРК Бисери|Бисери]]<br /> {{Handball (w) Zito Prilep}}<br /> {{Handball (w) Vardar}}<br /> {{Handball (w) Kisvаrdai KC}}<br /> {{Handball (w) CSM Bucuresti}} | caps(goals) = | nationalyears = 2011-2021 | nationalteam = {{flagsport|MNE}} [[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора|Црна Гора]] | nationalcaps(goals) = 93 (60)<ref name=Montenegro>{{cite web |url=https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC18W/PDF_ROSTER_MNE.PDF?h=wv6rIkIg8KVHqWkhJfL5OBfJS7s= |title=13th WOMEN'S EUROPEAN HANDBALL CHAMPIONSHIP, Montenegro Team Roster |publisher=Pagina oficială a Campionatului European din 2018 |author= |date=29 ноември 2018 |access-date=2 март 2019 |archive-date=2019-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043838/https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC18W/PDF_ROSTER_MNE.PDF?h=wv6rIkIg8KVHqWkhJfL5OBfJS7s= |dead-url=yes }}</ref> }} '''Андреа Кликовац''' (родена на [[5 мај]] [[1991]], во [[Титоград]]) - поранешна [[Црна Гора|црногорска]] [[ракомет]]арка, која играла на позицијата десен бек. Била позната како специјалист за одбрана. За [[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора|црногорската репрезентација]] играла 93 натпревари и постигнала 60 гола.<ref name=Montenegro/> ==Кариера== Кликовац започнала да игра ракомет на 9-годишна возраст во [[ЖРК Будуќност Подгорица|Будуќност]], а прв тренер ѝ бил [[Драган Аџиќ]]. По девет години минати во екипата од Подгорица, Кликовац две сезони настапувала за [[ЖРК Бисери|Бисери Пљевља]], а оттаму во 2011 година се преселила во [[Македонија]]. Првиот клуб за кој играла бил [[РК Жито Прилеп|Жито Прилеп]], но набргу прилепскиот клуб згаснал и таа останала без екипа.<ref name=Penzija/> Во 2012 година, потпишала за [[ЖРК Вардар|Вардар]].<ref name=Penzija/> Со клубот од Скопје, освоила шест титули во [[Македонска ракометна супер лига (жени)|македонското првенство]] и играла во две финалиња на [[Лига на шампиони во ракомет за жени|Лигата на шампионите]]. Во сезоната 2018-2019, настапувала за унгарската екипа [[ЖРК Кишварда|Кишварда]], но без поголем успех.<ref name=Penzija/> Во 2019 година потпишала за романскиот клуб [[ЖРК ЧСМ Букурешт|ЧСМ Букурешт]],<ref name=Penzija/> каде останала четири сезони и освоила една титула во [[Лига Национала (ракомет жени)|романското првенство]] и два [[Куп на Романија во ракомет за жени|купа]]. На 28 мај 2023 година, Кликовац објавила дека се опростува од активното играње ракомет на возраст од 32 години.<ref name=Penzija>{{cite web |url=https://www.pobjeda.me/clanak/andrea-klikovac-zavrsila-karijeru-ova-luda-glava-je-sve-izdrzala|title=Andrea Klikovac završila karijeru: Ova ,,luda“ glava je sve izdržala |publisher=pobjeda.me |author= |date=27 ноември 2024 |access-date=27 ноември 2024}}</ref> Со кадетската репрезентација на Црна Гора има освоено бронзен медал на Медитеранските игри. Со јуниорската репрезентација на Европското првенство во 2009 година го освоила 8-мото место, а во 2010 година на [[Јуниорско светско првенство во ракомет за жени 2010|Јуниорско светското првенство]] во [[Јужна Кореја]] освоила бронзен медал. Од 2011 година, Кликовац била дел од [[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора|сениорската репрезентација на Црна Гора]] со која најголемиот успех го остварила со освојувањето на златниот медал на [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европското првенство 2012]] во [[Србија]]. ==Титули== ===Клупски=== ====={{flagsport|MKD}} Вардар===== *'''[[Македонска Прва лига во ракомет за жени|Македонско првенство]]''' : 6 : 2012–2013, 2013–2014, 2014–2015, 2015–2016, 2016–2017, 2017–2018 *'''[[Куп на Македонија во ракомет за жени|Куп на Македонија]]''' 5 : 2014, 2015, 2016, 2017, 2018 ====={{flagsport|ROU}} ЧСМ Букурешт===== *'''[[Лига Национала (ракомет жени)|Романско првенство]]''' : 1 : 2020-2021 *'''[[Куп на Романија во ракомет за жени|Куп на Романија]]''' : 2 : 2019, 2022 ===Репрезентативни=== *'''[[Европско првенство во ракомет за жени|Европско првенство]]''': **[[Податотека:Gold medal world centered-2.svg|15px|Златен медал]] ''Златен медал'': [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|2012]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Ракомет |image1=Olympic pictogram Handball.png |name2=Црна Гора |image2=Flag of Montenegro.svg }} *[https://www.ihf.info/competitions/women/307/tokyo-2020-women-olympic-games/20353/players/19499 Профил на IHF] *[https://history.eurohandball.com/ec/cl/women/2022-23/player/530377/Andrea+Klikovac Профил на eurohandball] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кликовац, Андреја}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1991 година]] [[Категорија:Црногорски ракометарки]] [[Категорија:Ракометарки на ЖРК Вардар]] [[Категорија:Ракометарки на ЧСМ Букурешт]] [[Категорија:Спортисти од Подгорица]] by28tbo83kjihl71wmuqki3prmc5doj 0 1108526 5605013 5574222 2026-08-04T14:29:14Z SpectralWiz 106165 5605013 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Галешово | name_other = {{јаз|el|Στραβοπόταμος}} | map = | map_caption = | image = 081 Goleshovo Bridge.jpg | image_caption = Мост на Галешево по патот за [[Долени (Костурско)|Долени]] | source1_location = [[Горуша]] | source1_coordinates = {{coord|40.3102|21.0806|display=inline}} | mouth_location = [[Бистрица (Егејска Македонија)|Бистрица]] кај [[Рупишта]] | mouth_coordinates = {{coord|40.4462|21.2454|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Земји | subdivision_name1 = [[Грција]] | subdivision_type2 = Крај | subdivision_name2 = [[Костурско]] и [[Населичко]], [[Егејска Македонија]] | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = | tributaries_left = | tributaries_right = | extra = }} '''Галешово'''<ref>{{Хрупищко|21}}</ref> ('''Голешово''', '''Голешовска Река'''<ref>{{Бистрицки|5}}</ref> или '''Галешова Река'''<ref name="Водопис 259">{{Водопис 1|259}}</ref>; {{langx|el|Στραβοπόταμος}}, ''Стравопотамос'') — [[река]] во [[Западна Македонија (Грција)|западниот дел]] на [[Егејска Македонија]], денес во [[Грција]]. == Течение == Извира од планината [[Одре]] југозападно од [[костурско]]то село [[Ланга (Костурско)|Ланга]]. Според [[Георги Христов]], главниот извор е на самата планинска висорамнина, наречен Глава Вода<ref>{{Хрупищко|13}}</ref> или Рупата.<ref name="Водопис 259" /> Најпрвин тече на север, па свртува на североисток и минува низ областа [[Костенарија]], покрај селата [[Вичишча]] (Ники), [[Лудово]] (Крија Нера), [[Старичани]] (Лакомата), [[Госно]] (Лаханокипи), па на крај се влева во реката [[Бистрица (Егејска Македонија)|Бистрица]] како нејзина десна [[притока]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.grevena.gr/perivallon/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=51&Itemid=167 |title=www.grevena.gr |accessdate=2009-04-03 |archive-date=2009-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090403055246/http://www.grevena.gr/perivallon/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=51&Itemid=167 |url-status=dead }}</ref> == Притоки == '''→ лева, ← десна''' :* ← Боаз<ref name="Ген">Според топографска карта М1:50 000, издание 1980-1985 „Генеральный штаб“</ref> :* → Вичишка Река<ref name="Ген"/> :* ← Марчишта<ref name="Ген"/> (Жулишта,<ref name="Ген"/> Тулиште,<ref name="Περὶ μετονομασίας">{{Државен Костурско|713}}</ref>), Жадна река<ref name="Kónitsa">{{наведена книга | title = Kónitsa GSGS (Series); 4439. 1st ed. Lambert conical orthomorphic spheroid Bessel proj. Prime meridians: Greenwich and Athens. "Reproduced from M.D.R. 610/10395." In collections: Greece 1:100k Topographic Maps. Digital Archive McMaster University | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 1944 | edition = | publisher = War Office | location = London | isbn = | doi = | pages = | url = https://digitalarchive.mcmaster.ca/islandora/object/macrepo%3A20552 | accessdate = | quote = | langx|hide = | lang = | archive-date = 2022-07-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220726100838/https://digitalarchive.mcmaster.ca/islandora/object/macrepo:20552 | url-status = dead }}</ref>) :* → Гирци Ливади<ref name="Kónitsa"/> :** → Милитопски Трап<ref name="Ген"/> :* ← Селишта<ref name="Ген"/> :* → Соишта<ref name="Ген"/> (Сојца<ref name="Kónitsa"/>) :* → Смоква<ref name="Kónitsa"/> :* → [[Бавина]] (Калугери)<ref name="Ген"/> :* → [[Осман Беј]]<ref name="Ген"/> (Пикри<ref name="Ген"/>) :** ← Бодацина<ref name="Ген"/> == Поврзано == * [[Голешово]] — село во Светиврачко, Пиринска Македонија == Наводи == {{наводи}}{{Реки во Егејска Македонија}} [[Категорија:Реки во Егејска Македонија]] [[Категорија:Реки во Грција]] [[Категорија:Костур (округ)]] [[Категорија:Рупишта]] [[Категорија:Бистрички слив (егејски)]] [[Категорија:Притоки на Бистрица (Егејска Македонија)]] [[Категорија:Одре]] ngrwgwz3dyc80kvx0o81wk1fm6uhdi6 5605019 5605013 2026-08-04T14:51:25Z SpectralWiz 106165 5605019 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Галешово | name_other = {{јаз|el|Στραβοπόταμος}} | map = | map_caption = | image = 081 Goleshovo Bridge.jpg | image_caption = Мост на Галешево по патот за [[Долени (Костурско)|Долени]] | source1_location = [[Одре]] | source1_coordinates = {{coord|40.3102|21.0806|display=inline}} | mouth_location = [[Бистрица (Егејска Македонија)|Бистрица]] кај [[Рупишта]] | mouth_coordinates = {{coord|40.4462|21.2454|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Земји | subdivision_name1 = [[Грција]] | subdivision_type2 = Крај | subdivision_name2 = [[Костурско]], [[Егејска Македонија]] | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = | tributaries_left = | tributaries_right = | extra = }} '''Галешово'''<ref name=":0">{{Хрупищко|21}}</ref> ('''Голешово''', '''Голешовска Река'''<ref>{{Бистрицки|5}}</ref> или '''Галешова Река'''<ref name="Водопис 259">{{Водопис 1|259}}</ref>; {{langx|el|Στραβοπόταμος}}, ''Стравопотамос'') — [[река]] во [[Западна Македонија (Грција)|западниот дел]] на [[Егејска Македонија]], денес во [[Грција]].<ref name="Ген" /> == Имиња == Името на реката ''Галешово'' е изведено од *''Галеш''- од зборот ''гал'', „црно“ и -еш. Сродни се месните имиња ''Белеш'', ''Жъ̀лтеш'', како и романските топоними ''Galeș'' и ''Galeșu''. ''Галесово'' е од грчкиот изговор на Галеш-.<ref name="Водопис 259" /> Георгиос Панајотидис, учител во [[Цотилска гимназија|Цотилската гимназија]], ја споменува реката како ''Голесинос'' (Γολέσινος) или ''Голесовон'' (Γολέσοβον).<ref name="Παναγιωτίδης 135">{{наведено списание|last=Παναγιωτίδης|first=Γιώργος Π. Σ|authorlink=|year=1911|title=Τα Καστανοχώρια|url=https://www.scribd.com/doc/245940563/%CE%9C%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BD-%CE%97%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CE%BD-1911-http-www-projethomere-com?secret_password=Ewibhthe6POIJIKPAxeA|format=|journal=Μακεδονικόν Ημερολόγιον|location=εν Αθήναις|publisher=Τύποις «Αυγής Αθηνών», Θ. Ν. Αποστολοπούλου|volume=Δʹ|issue=|pages=137|doi=|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025003748/https://www.scribd.com/doc/245940563/%CE%9C%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CE%BD-%CE%97%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CE%BD-1911-http-www-projethomere-com?secret_password=Ewibhthe6POIJIKPAxeA|archive-date=25 октомври 2020|accessdate=|langx|coauthors=|month=|hide=1|lang=el|url-status=dead}}</ref> Во 1969 г. реката со указ е преименувана во ''Ласпорема'' (Λασπόρεμα).<ref name="Περὶ μετονομασίας 712">{{Държавен Костурско|712}}</ref> Истата година, притоката ''Бавина'' (Μπάβινα) е преименувана во ''Сиганорема'' (Σιγανόρεμα).<ref name="Περὶ μετονομασίας 712" /> == Течение == Извира од планината [[Одре]], југозападно од [[костурско]]то село [[Ланга (Костурско)|Ланга]]. Според [[Георги Христов]], главниот извор е на самата планинска висорамнина, наречен Глава Вода<ref>{{Хрупищко|13}}</ref> или Рупата.<ref name="Водопис 259" /> Најпрвин тече на север, па свртува на североисток и минува низ областа [[Костенарија]], покрај селата [[Вичишча]] (Ники), [[Лудово]] (Крија Нера), [[Старичани]] (Лакомата), [[Госно]] (Лаханокипи), па на крај се влева во реката [[Бистрица (Егејска Македонија)|Бистрица]] како нејзина десна [[притока]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.grevena.gr/perivallon/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=51&Itemid=167 |title=www.grevena.gr |accessdate=2009-04-03 |archive-date=2009-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090403055246/http://www.grevena.gr/perivallon/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=51&Itemid=167 |url-status=dead }}</ref> Револуционерот [[Георги Христов (револуционер)|Георги Христов]] напишал за реката: {{Цитатник|Сливот на р. Галешово лежи речиси целосно на југоисточните падини на Горуша и северозападните падини на Одре Планина и нејзините ограноци. Нејзиното корито, првично стеснето во горните делови, сѐ повеќе и повеќе се раширува и се врти околу селата Старичени и Госно во прекрасна и плодна долина, низ која длабоко тече. Интересна е р. Галешово по своите речиси редовни меандри, кои е принудена да ги прави поради високите брегови од изворите дури до устието. Гледано од птичји поглед, нејзиното корито наликува на облик на огромна подвижна змија, со главата свртена кон југоисток, исфрлајќи ги своите води во р. Бистрица, недалеку од гр. Хрупишта.<ref name=":0" /> }} == Притоки == '''→ лева, ← десна''' :* ← Боаз<ref name="Ген">Според топографска карта М1:50 000, издание 1980-1985 „Генеральный штаб“</ref> :* → Вичишка Река<ref name="Ген"/> :* ← Марчишта<ref name="Ген"/> (Жулишта,<ref name="Ген"/> Тулиште,<ref name="Περὶ μετονομασίας">{{Државен Костурско|713}}</ref>), Жадна река<ref name="Kónitsa">{{наведена книга | title = Kónitsa GSGS (Series); 4439. 1st ed. Lambert conical orthomorphic spheroid Bessel proj. Prime meridians: Greenwich and Athens. "Reproduced from M.D.R. 610/10395." In collections: Greece 1:100k Topographic Maps. Digital Archive McMaster University | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 1944 | edition = | publisher = War Office | location = London | isbn = | doi = | pages = | url = https://digitalarchive.mcmaster.ca/islandora/object/macrepo%3A20552 | accessdate = | quote = | langx|hide = | lang = | archive-date = 2022-07-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220726100838/https://digitalarchive.mcmaster.ca/islandora/object/macrepo:20552 | url-status = dead }}</ref>) :* → Гирци Ливади<ref name="Kónitsa"/> :** → Милитопски Трап<ref name="Ген"/> :* ← Селишта<ref name="Ген"/> :* → Соишта<ref name="Ген"/> (Сојца<ref name="Kónitsa"/>) :* → Смоква<ref name="Kónitsa"/> :* → [[Бавина]] (Калугери)<ref name="Ген"/> :* → [[Осман Беј]]<ref name="Ген"/> (Пикри<ref name="Ген"/>) :** ← Бодацина<ref name="Ген"/> == Поврзано == * [[Голешово]] — село во Светиврачко, Пиринска Македонија == Наводи == {{наводи}} {{Реки во Егејска Македонија}} [[Категорија:Реки во Егејска Македонија]] [[Категорија:Реки во Грција]] [[Категорија:Костур (округ)]] [[Категорија:Рупишта]] [[Категорија:Бистрички слив (егејски)]] [[Категорија:Притоки на Бистрица (Егејска Македонија)]] [[Категорија:Одре]] 382wm5i0zcmovtv7v5vep4zced1h4hd 0 1110728 5605269 5508480 2026-08-05T06:15:37Z Bjankuloski06 332 /* Тимови */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605269 wikitext text/x-wiki {{Интернационално фубалско натпреварување | tourney_name = УЕФА Лига на шампиони | year = 2010–11 | image = Wembley Stadium, illuminated.jpg | size = 300px | alt = | caption = Финалето се одиграло на стадионот [[Вембли (стадион)|Вембли]] | dates = 29 јуни 2010–28 мај 2011 | num_teams = 76 | confederations = 52 | venues = | cities = | champion_other = {{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]] | count = 4 | second_other = {{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] | matches = 213 | goals = 589 | attendance = | top_scorer = {{знамеикона|ARG}} [[Лионел Меси]] (12 гола) | player = {{знамеикона|ARG}} [[Лионел Меси]] | prevseason = [[Лига на шампиони 2009/10|2009–10]] | nextseason = [[Лига на шампиони 2011/12|2011–12]] }} '''УЕФА Лига на шампиони 2010/11''' — 56-то издание на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампиони]], најсилниот Европски клупски фудбалски турнир организиран од [[УЕФА]]. Финалето беше одржано на [[Вембли|стадионот Вембли]] во [[Лондон]] на 28 мај 2011,<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7858932.stm Wembley to host 2011 Euro final] BBC Sport, 29 January 2009</ref> каде [[ФК Барселона|Барселона]] го победи [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] со 3-1. [[ФК Интернационале Милано|Интер]] беа бранители на титулата, но беа елиминирани од [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] во четврт-финалето. Победникот добива место во [[УЕФА Супер Куп 2011]] и [[ФИФА Светско Клупско Првенство 2011]]. == Распределба на тимови по асоцијација == Вкупно 76 тима ќе се натпреваруваат во 2010-11 Лигата на шампиони, од 52 УЕФА асоцијации (Лихтенштајн не организира домашно лигашко првенство). Распределбата на места на дрќавите е одредена според 2009 [[УЕФА коефициенти|УЕФА лигашкиот коефициент]], во којшто се земаат во обзир перформансите во Европските натпреварувања од 2004-05 до 2008-09.<ref>[http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/crank2009.html UEFA Country Ranking 2009] Bert Kassies' Site</ref> Подолу е квалификационата шема за 2010-11 УЕФА Лига на шампиони:<ref name="regulations">{{Наведена мрежна страница |url=http://en.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/48/42/49/1484249_DOWNLOAD.pdf |title=Regulations of the UEFA Champions League 2010/11 |accessdate=2014-07-16 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205051408/http://en.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/48/42/49/1484249_DOWNLOAD.pdf |url-status=dead }}</ref> * Асоцијациите 1–3 имаат по четири тима во игра * Асоцијациите 4–6 имаат по три тима во игра * Асоцијациите 7–15 имаат по два тима во игра * Асоцијациите 16–53 имаат по еден тима во игра (освен Лихтенштајн) === Дистрибуција === Бидејќи победникот од 2009-10 УЕФА Лига на шампиони, [[ФК Интернационале Милано|Интер]], обезбеди место преку местото во домашното првенство, местото за бранителот на групата во фазата по групи беше испразнето. За да се компензира: * Шампионот од асоцијацијата 13 ([[Шкотска]]) беше промовиран од третата квалификациона рунда во фазата по групи. * Шампионот од асоцијацијата 16 ([[Данска]]) беше промовиран од втората квалификациона рунда во третата квалификациона рунда. * Шампионот од асоцијациите 48-49 ([[Фарски Острови]] и [[Луксембург]]) беа промовирани од првата квалификациона рунда во втоата квалификациона рудна. {| class="wikitable" |- !colspan=2| !Тимови влезени во оваа рунда !Тимови од претходните рунди |- !colspan=2|Прва квалификациона рунда<br /> (4 тима) | * 4 шампиони од асоцијациите 50–53 | |- !colspan=2|Втора квалификациона рунда<br /> (34 тима) | * 32 шампиони од асоцијациите 17–49 (освен Лихтенштајн) | * 2 победници од првата квалификациона рунда |- !rowspan=2|Трета квалификациона рунда !Шампиони<br /> (20 тима) | * 3 шампиони од асоцијациите 14–16 | * 17 победници од втората квалификациона рунда |- !Нешампиони<br /> (10 тима) | * 9 второпласирани од асоцијациите 7–15 * 1 третопласирани од асоцијацијата 6 | |- !rowspan=2|Плеј-оф рунда !Шампиони<br /> (10 тима) | | * 10 победници од третата квалификациона рунда за шампиони |- !Нешампиони<br /> (10 тима) | * 2 третопласирани од асоцијациите 4 и 5 * 3 четвртопласирани од асоцијациите 1–3 | * 5 победници од третата квалификациона рунда за нешампиони |- !colspan=2|Групна фаза<br /> (32 тима) | * 13 шампиони од асоцијациите 1–13 * 6 второпласирани од асоцијациите 1–6 * 3 третопласирани од асоцијациите 1–3 | * 5 победници од плеј-оф рунда за шампиони * 5 победници од плеј-оф рунда за нешампиони |- !colspan=2|Нокаут фаза<br /> (16 тима) | | * 8 победници во фазата по групи * 8 второпласирани во фазата по групи |} == Тимови == Лигашката позиција од минатата сезона е покажана во загради. <br /><small>(П-1рв означувапобедник во плеј-офот на крајот од сезоната)</small> {| class="wikitable" |- !colspan="4"|Групна фаза |- |bgcolor="#F9B7FF"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Интернационале Милано|Интер]]<sup>ОТ</sup> <small>(1рв)</small> |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Валенсија|Валенсија]] <small>(3та)</small> |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|FRA}} [[Олимпик Лион|Лион]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|ROU}} [[ФК Клуж]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#F9B7FF"|{{знамеикона|ENG}} [[Челси ФК|Челзи]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] <small>(2ра)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|RUS}} [[ФК Рубин Казан|Рубин Казан]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|POR}} [[ФК Бенфика|Бенфика]] <small>(1ва)</small> |- |bgcolor="#646D7E"|{{знамеикона|ENG}} [[Манчестер Јунајтед ФК|Манчестер Јунајтед]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан|Милан]] <small>(3ет)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|RUS}} [[ФК Спартак Москва|Спартак Москва]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|TUR}} [[Бурсаспор]] <small>(1ва)</small> |- |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|ENG}} [[Арсенал ФК|Арсенал]] <small>(3ет)</small> |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|GER}} [[Баерн Минхен]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#F9B7FF"|{{знамеикона|UKR}} [[ФК Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|GRE}} [[ФК Панатинајкос|Панатинајкос]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#C8B560"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#43C6DB"|{{знамеикона|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|NED}} [[ФК Твенте|Твенте]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|SCO}} [[ФК Ренџерс|Ренџерс]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#43C6DB"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|FRA}} [[Олимпик Марсеј|Марсеј]] <small>(1рв)</small> |colspan="2"| |- !colspan="4"|Плеј-оф рунда |- !Шампиони !colspan="3"|Нешампиони |- |rowspan="2"| |bgcolor="#F9B7FF"|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]] <small>(4рт)</small> |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] <small>(4та)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|FRA}} [[ФК Осер|Осер]] <small>(3ет)</small> |- |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Севиља|Севиља]] <small>(4та)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|GER}} [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]] <small>(3ет)</small> | |- !colspan="4"|Трета квалификациона рунда |- !Шампиони !colspan="3"|Нешампиони |- |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|BEL}} [[ФК Андерлехт|Андерлехт]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|RUS}} [[ФК Зенит Санкт Петерзбург|Зенит Санкт Петерзбург]] <small>(3ет)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|POR}} [[ФК Брага|Брага]] <small>(2ра)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|SCO}} [[ФК Селтик|Селтик]] <small>(2ор)</small> |- |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|SUI}} [[ФК Базел|Базел]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|UKR}} [[ФК Динамо Киев|Динамо Киев]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|TUR}} [[Фенербахче]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|BEL}} [[ФК Гент|Гент]] <small>(2ор)</small> |- |bgcolor="#C8BBBE"|{{знамеикона|DEN}} [[ФК Копенхаген|Копенхаген]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|NED}} [[Ајакс]] <small>(2ор)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|GRE}} [[ПАОК]] <small>(П-1рв)</small> |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|SUI}} [[ФК Јанг Бојс|Јанг Бојс]] <small>(2ор)</small> |- | |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|ROU}} [[ФК Униреа Урзицени|Униреа Урзицени]] <small>(2ра)</small> |colspan="2"| |- !colspan="4"|Втора квалификациона рунда |- |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|BUL}} [[ФК Литекс Ловекс|Литекс Ловекс]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|SVK}} [[Жилина]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|BLR}} [[ФК БАТЕ Борисов|БАТЕ]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|EST}} [[ФК Левадија Талин|Левадија]] <small>(1ва)</small> |- |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|CZE}} [[Спарта Прага]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|POL}} [[Лех Познањ]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|BIH}} [[ФК Железничар Сараево|Железничар]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|ALB}} [[Динамо Тирана]] <small>([1рв)</small> |- |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|NOR}} [[ФК Розенборг|Розенборг]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|CRO}} [[ФК Динамо Загреб|Динамо Загреб]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|HUN}} [[Дебрецен]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|KAZ}} [[ФК Актобе|Актобе]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|AUT}} [[ФК Ред Бул Салцбург|Ред Бул Салцбург]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|FIN}} [[ФК Хелсинки|Хелсинки]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|ISL}} [[ФХ]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|ARM}} [[ФК Пјуник|Пјуник]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|SRB}} [[ФК Партизан|Партизан]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|LTU}} [[ФК Екранас|Екранас]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ccffcc"|{{знамеикона|MDA}} [[ФК Шериф Тираспол|Шериф Тираспол]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|WAL}} [[Њу Саинтс]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#ccffff"|{{знамеикона|ISR}} [[Хапоел Тел Авив]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|IRL}} [[ФК Бохемија|Бохемија]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|GEO}} [[ФК Олимпи Рутави|Олимпи Рустави]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|NIR}} [[ФК Линфилд|Линфилд]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|CYP}} [[ФК Омонија|Омонија]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|LVA}} [[ФК Лијепајаз Металургс|Лијепајаз Металургс]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|MKD}} [[ФК Ренова|Ренова]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|FRO}} [[Хавнар Болтефаг|ХБ Торсхавн]] <small>(1рв)</small> |- |bgcolor="#cccfff"|{{знамеикона|SWE}} [[АИК Фудбал|АИК]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|SVN}} [[ФК Копер|Копер]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|AZE}} [[ФК Интер Баку|Интер Баку]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|LUX}} [[Женусе Еш]] <small>(1рв)</small> |- !colspan="4"|Прва квалификациона рунда |- |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|MNE}} [[ФК Рудар Пљевља|Рудар Пљевља]] <small>(1рв)</small> |bgcolor="#ffcccc"|{{знамеикона|AND}} [[ФК Санта Кулома]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#ffffcc"|{{знамеикона|MLT}} [[ФК Биркиркара|Биркиркара]] <small>(1ва)</small> |bgcolor="#ffcccc"|{{знамеикона|SMR}} [[ФК Тре Фиори|Тре Фиори]] <small>(1рв)</small> |} <div id="TH"></div><sup>ОТ</sup> Освојувач на титулата {{легенда|#ffcccc|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во првата квалификациона рунда.}} {{легенда|#ffffcc|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во втората квалификациона рунда.}} {{легенда|#cccfff|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во третата квалификациона рунда.}} {{легенда|#ccffcc|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во плеј-оф рундата.}} {{легенда|#ccffff|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во групната фаза.}} {{легенда|#C8BBBE|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во осминафиналето.}} {{легенда|#F9B7FF|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во четвртфиналето.}} {{легенда|#43C6DB|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот отпаднал во полуфиналето.}} {{легенда|#646D7E|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот е вице-шампион.}} {{легенда|#C8B560|border=1px solid #aaa|Покажува дека тимот е шампион.}} == Рунди и дата на жрепки == Сите жрепки се одржааа во седиштето на УЕФА во [[Нион]], [[Швајцарија]], освен ако не е поинаку наведено.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.uefa.com/uefa/management/newsid=1478141.html |title=2010/11 draw and match calendar |accessdate=2014-07-16 |archive-date=2010-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011234231/http://en.uefa.com/uefa/management/newsid%3D1478141.html |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" border="1" |- ! Фаза ! Рунда ! Датум на жрепка ! Првиот натпревар ! Вториот натпревар |-Align = "center" | Rowspan = 3 | Квалификации за | Прва квалификациона рунда | Rowspan = 2 | 21 јуни 2010 година | 29-30 јуни 2010 | 6-7 јули 2010 |-Align = "center" | Втора квалификациона рунда | 13-14 јули 2010 | 20-21 јули 2010 |-Align = "center" | Трета квалификациона рунда | 16 јули 2010 година | 27-28 јули 2010 | 3-4 август 2010 година |-Align = "center" | Плеј-оф | Плеј-оф рунда | 6 август 2010 година | 17-18 август 2010 | 24-25 август 2010 |-Align = "center" | Rowspan = 6 | Групна фаза | Коло 1 | Rowspan = 6 | 26 август 2010 година <br /> ([[Монако]]) | Colspan = 2 | 14-15 септември 2010 |-Align = "center" | Коло 2 | Colspan = 2 | 28-29 септември 2010 |-Align = "center" | Коло 3 | Colspan = 2 | 19-20 октомври 2010 година |-Align = "center" | Коло 4 | Colspan = 2 | 2-3 ноември 2010 г. |-Align = "center" | Коло 5 | Colspan = 2 | 23-24 ноември 2010 |-Align = "center" | Коло 6 | Colspan = 2 | 7-8 декември 2010 |-Align = "center" | Rowspan = 4 | Нокаут фаза | Осмина-финале | 17 декември 2010 | 15-16 и 22-23 февруари 2011 година | 8-9 и 15-16 март 2011 |-Align = "center" | Четврт-финале | Rowspan = 3 | 18 март 2011 | 5-6 април 2011 | 12-13 април 2011 |-Align = "center" | Полуфинале | 26-27 април 2011 | 3-4 мај 2011 година |-Align = "center" | Финале | Colspan = "2" | 28 мај 2011 на [[Вембли|Стадион Вембли]], [[Лондон]] |} == Носители == Жрепката за квалификационите рунди, плеј-оф рундата и групната фаза се засновани на 2010 [[УЕФА коефициенти]].<ref>[http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/trank2010.html UEFA Team Ranking 2010] Bert Kassies</ref> Коефициентите се пресметани на основа на комбинацијата од 20% од вредноста на коефициентот на националната асоцијација за периодот од 2005-06 до 2009-10 и остварувањето на тимовите во УЕФА клупските натпреварувања за истото тој период. Клубовите се распоредени според коефициентите и подоа поделени во шешири според нив.<ref name="regulations"/><ref>[https://web.archive.org/web/20100811024013/http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/seedcl2010.html Seeding in the 2010–11 Champions League] Bert Kassies</ref> Во жрепките за квалификационите рунди и плеј-оф рундата, тимовите се поделени еднакво во еден носителски и еден неносителски шешир, засновано на нивните клупски коефициенти. Носителот ќе игра против неносител, а редот на натпреварите во пресметката се одлучува случајно. Поради ограниченото време помеѓу мечевите, жрепките за втората и третата квалификациона рунда се одржаа пред да се дознаат резултатите од претходните рунди. Жрепките во овие извлекувања се влечеа под претпоставка дека тимовите со повисок коефициент се победници. Ако потоа победи пониско рангираниот клуб, тој едноставно ќе го заземи местото на тимот што го победил. Покрај тоа, во третата и плеј-оф рундата, тимовите шампиони и тимовите нешампиони се одделени. Заради овие жрепки, УЕФА може да формира “групи“ во соогласност на принципите поставени од Клубаскиот Натпреварувачки Комитет, но тие се шема за жрепката и не подразбира групирање во смисла на натпреварување, додека се осигурува дека тимови од иста асоцијација нема да се сретнат меѓусебно. Во жрепката за групната фаза, 32та тима се поделени во 4 шешири од по 8 тима, засновано на нивните клупски коефициенти, со освојувачот на титулата автоматски ставен во Шеширот 1. Секоја група содржи по еден тим од секој шешир, но тимовите од иста асоцијација не можат да се сместат во иста група. Жрепката е контролирана за да се поделат тимовите од иста асоцијација помеѓу групите А-Д и Е-Х, каде што се прават парови, од кои едниот тим игра во вторник, а другиот во среда. Во жрепката за првата нокаут рунда, осум победници од групите се носители, а осумте второпласирани се неносители. Секој носител ќе игра против неносител, додека носителот ќе биде домаќин на вториот натпревар. Тимовите од иста група или иста асоцијација не можат да играат меѓусебе. Во жрепките за четвртфиналето и за по натаму, нема никакви носители и тимовите од иста група или иста асоцијација можат да играат меѓусебно. == Групна фаза == {{Главна|Лига на шампиони 2010/11 групна фаза}} 32 клуба беа поделени во осум групи од четири тима на 26 август 2010 во Монако.<ref>[http://en.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1519099.html Newcomers stand in Inter's path]</ref> Во секој група, тимовите играат секој против себе на домашен и гостински терен. Мечевеите ќе се играат на 14–15 септември 28–29 септември 19–20 октомври 2–3 ноември 23–24 ноември, and 7–8 декември 2010.Победниците и второпласираните од групите ќе продолжат во осмина-финалето, а третопласираниот во [[2010–11 УЕФА Европа Лига#Нокаут фаза|рундата од 32 во Европа Лигата]]. [[Бурсаспор]], [[Хапоел Тел Авив]], [[ФК Брага|Брага]], [[ФК Тотенхем Хотспур|Тотенхем Хотспур]], [[ФК Твенте|Твенте]], и [[Жилина]] ќе дебитираат во фазата по групи. {| class="wikitable" |- !Легенда за боите во групната табела |- bgcolor=#ccffcc |Победниците и второпласираните од групата продолжуваат во [[Лига на шампиони 2010/11#Нокаут фаза|осмина-финалето]] |- bgcolor=#ccccff |Третопласираниот тим влегува во [[2010–11 Европа Лига#Нокаут фаза|рундата од 32 во Европа Лигата]] |} === Група А === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Пони}} |-bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]] |6||3||2||1||18||11||+7||'''11''' |-bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Интернационале Милано|Интер]] |6||3||1||2||12||11||+1||'''10''' |-bgcolor=#ccccff |align=left|{{знамеикона|NED}} [[ФК Твенте|Твенте]] |6||1||3||2||9||11||−2||'''6''' |- |align=left|{{знамеикона|GER}} [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]] |6||1||2||3||6||12||−6||'''5''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[ФК Интернационале Милано|ИНТ]] !!width="50"|[[ФК Тотенхем Хотспур|ТОТ]] !!width="50"|[[ФК Твенте|ТВЕ]] !!width="50"| [[ФК Вердер Бремен|БРМ]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Интернационале Милано|Интер]] !|– |title="Internazionale v Tottenham Hotspur"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Интер v Тотенхем Хотспур|4–3]] |title="Internazionale v Twente"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Интер v Твенте|1–0]] |title="Internazionale v Werder Bremen"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Интер v Вердер Бремен|4–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]] |title="Tottenham Hotspur v Internazionale"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Тотенхем Хотспур v Интер|3–1]] !|– |title="Tottenham Hotspur v Twente"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Тотенхем Хотспур v Твенте|4–1]] |title="Tottenham Hotspur v Werder Bremen"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Тотенхем Хотспур v Вердер Бремен|3–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Твенте|Твенте]] |title="Twente v Internazionale"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Твенте v Интер|2–2]] |title="Twente v Tottenham Hotspur"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Твенте v Тотенхем Хотспур|3–3]] !|– |title="Twente v Werder Bremen"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Твенте v Вердер Бремен|1–1]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]] |title="Werder Bremen v Internazionale"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Вердер Бремен v Интер|3–0]] |title="Werder Bremen v Tottenham Hotspur"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Вердер Бремен v Тотенхем Хотспур|2–2]] |title="Werder Bremen v Twente"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Вердер Бремен v Твенте|0–2]] !|– |} |} === Група Б === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] |6||4||1||1||10||3||+7||'''13''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|FRA}} [[Олимпик Лион|Лион]] |6||3||1||2||11||10||+1||'''10''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{знамеикона|POR}} [[ФК Бенфика|Бенфика]] |6||2||0||3||7||12||-5||'''6''' |- |align=left|{{знамеикона|ISR}} [[Хапоел Тел Авив]] |6||1||2||3||7||10||−3||'''5''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[ФК Бенфика|БЕН]] !!width="50"|[[Хапоел Тел Авив|ХТА]] !!width="50"|[[Олимпик Лион|ОЛ]] !!width="50"| [[ФК Шалке 04|Ш04]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Бенфика|Бенфика]] !|– |title="Benfica v Hapoel Tel Aviv"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Бенфика v Хапоел Тел Авив|2–0]] |title="Benfica v Lyon"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Бенфика v Лион|4–3]] |title="Benfica v Schalke 04"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Бенфика v Шалке 04|1–2]] |- !style="text-align:right;"| [[Хапоел Тел Авив]] |title="Hapoel Tel Aviv v Benfica"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Хапоел Тел Авив v Бенфика|3–0]] !|– |title="Hapoel Tel Aviv v Lyon"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Хапоел Тел Авив v Лион|1–3]] |title="Hapoel Tel Aviv v Schalke 04"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Хапоел Тел Авив v Шалке 04|0–0]] |- !style="text-align:right;"| [[Олимпик Лион|Лион]] |title="Lyon v Benfica"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Лион v Бенфика|2–0]] |title="Lyon v Hapoel Tel Aviv"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Лион v Хапоел Тел Авив|2–2]] !|– |title="Lyon v Schalke 04"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Лион v Шалке 04|1–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] |title="Schalke 04 v Benfica"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Шалке 04 v Бенфика|2–0]] |title="Schalke 04 v Hapoel Tel Aviv"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Шалке 04 v Хапоел Тел Авив|3–1]] |title="Schalke 04 v Lyon"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Шалке 04 v Лион|3–0]] !|– |} |} === Група Ц === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] |6||4||2||0||7||1||+6||'''14''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Валенсија|Валенсија]] |6||3||2||1||15||4||+11||'''11''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{знамеикона|SCO}} [[ФК Ренџерс|Ренџерс]] |6||1||3||2||3||6||-3||'''6''' |- |align=left|{{знамеикона|TUR}} [[Бурсаспор]] |6||0||1||5||2||16||−14||'''1''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[Бурсаспор|БУР]] !!width="50"|[[ФК Манчестер Јунајтед|МЈ]] !!width="50"|[[ФК Ренџерс|РЕН]] !!width="50"| [[ФК Валенсија|ВАЛ]] |- !style="text-align:right;"| [[Бурсаспор]] !|– |title="Bursaspor v Manchester United"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Бурсаспор v Манчестер Јунајтед|0–3]] |title="Bursaspor v Rangers"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Бурсаспор v Ренџерс|1–1]] |title="Bursaspor v Valencia"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Бурсаспор v Валенсија|0–4]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] |title="Manchester United v Bursaspor"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Манчестер Јунајтед v Бурсаспор|1–0]] !|– |title="Manchester United v Rangers"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Манчестер Јунајтед v Ренџерс|0–0]] |title="Manchester United v Valencia"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Манчестер Јунајтед v Валенсија|1–1]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Ренџерс|Ренџерс]] |title="Rangers v Bursaspor"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Ренџерс v Бурсаспор|1–0]] |title="Rangers v Manchester United"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Ренџерс v Манчестер Јунајтед|0–1]] !|– |title="Rangers v Valencia"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Ренџерс v Валенсија|1–1]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Валенсија|Валенсија]] |title="Valencia v Bursaspor"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Валенсија v Бурсаспор|6–1]] |title="Valencia v Manchester United"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Валенсија v Манчестер Јунајтед|0–1]] |title="Valencia v Rangers"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Валенсија v Ренџерс|3–0]] !|– |} |} === Група Д === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]] |6||4||2||0||14||3||+11||'''14''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|DEN}} [[ФК Копенхаген|Копенхаген]] |6||3||1||2||7||5||+2||'''10''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{знамеикона|RUS}} [[ФК Рубин Казан|Рубин Казан]] |6||1||3||2||2||4||−2||'''6''' |- |align=left|{{знамеикона|GRE}} [[ФК Панатинајкос|Панатинајкос]] |6||0||2||4||2||13||−11||'''2''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[ФК Барселона|БАР]] !!width="50"|[[ФК Копенхаген|КОП]] !!width="50"|[[ФК Панатинајкос|ПАН]] !!width="50"| [[ФК Рубин Казан|РУБ]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Барселона|Барселона]] !|– |title="Barcelona v Copenhagen"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Барселона v Копенхаген|2–0]] |title="Barcelona v Panathinaikos"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Барселона v Панатинајкос|5–1]] |title="Barcelona v Rubin Kazan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Барселона v Рубин Казан|2–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Копенхаген|Копенхаген]] |title="Copenhagen v Barcelona"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Копенхаген v Барселона|1–1]] !|– |title="Copenhagen v Panathinaikos"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Копенхаген v Панатинајкос|3–1]] |title="Copenhagen v Rubin Kazan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Копенхаген v Рубин Казан|1–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Панатинајкос|Панатинајкос]] |title="Panathinaikos v Barcelona"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Панатинајкос v Барселона|0–3]] |title="Panathinaikos v Copenhagen"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Панатинајкос v Копенхаген|0–2]] !|– |title="Panathinaikos v Rubin Kazan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Панатинајкос v Рубин Казан|0–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Рубин Казан|Рубин Казан]] |title="Rubin Kazan v Barcelona"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Рубин Казан v Барселона|1–1]] |title="Rubin Kazan v Copenhagen"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Рубин Казан v Копенхаген|1–0]] |title="Rubin Kazan v Panathinaikos"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Рубин Казан v Панатинајкос|0–0]] !|– |} |} === Група Е === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{знамеикона|GER}} [[Баерн Минхен]] |6||5||0||1||16||6||+10||'''15''' |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] |6||3||1||2||10||11||−1||'''10''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{знамеикона|SUI}} [[ФК Базел|Базел]] |6||2||0||4||8||11||-3||'''6''' |- |align=left|{{знамеикона|ROU}} [[ФК Клуж|Клуж]] |6||1||1||4||6||12||-6||'''4''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[ФК Базел|БАЗ]] !!width="50"|[[Баерн Минхен|БАЕ]] !!width="50"|[[ФК Клуж|КЛУ]] !!width="50"| [[ФК Рома|РОМ]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Базел|Базел]] !|– |title="Basel v Bayern Munich"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Базел v Баерн Минхен|1–2]] |title="Basel v CFR Cluj"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Базел v Клуж|1–0]] |title="Basel v Roma"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Базел v Рома|2–3]] |- !style="text-align:right;"| [[Баерн Минхен]] |title="Bayern Munich v Basel"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Баерн Минхен v Базел|3–0]] !|– |title="Bayern Munich v CFR Cluj"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Баерн Минхен v Клуж|3–2]] |title="Bayern Munich v Roma"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Баерн Минхен v Рома|2–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Клуж]] |title="CFR Cluj v Basel"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Клуж v Базел|2–1]] |title="CFR Cluj v Bayern Munich"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Клуж v Баерн Минхен|0–4]] !|– |title="CFR Cluj v Roma"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Клуж v Рома|1–1]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Рома|Рома]] |title="Roma v Basel"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Рома v Базел|1–3]] |title="Roma v Bayern Munich"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Рома v Баерн Минхен|3–2]] |title="Roma v CFR Cluj"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Рома v Клуж|2–1]] !|– |} |} === Група Ф === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{знамеикона|ENG}} [[Челзи ФК|Челзи]] |6||5||0||1||14||4||+10||'''15''' |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{знамеикона|FRA}} [[Олимпик Марсеј|Марсеј]] |6||4||0||2||12||3||+9||'''12''' |- bgcolor=ccccff |align=left|{{знамеикона|RUS}} [[ФК Спартак Москва|Спартак Москва]] |6||3||0||3||7||10||−2||'''9''' |- |align=left|{{знамеикона|SVK}} [[Жилина]] |6||0||0||6||3||19||−16||'''0''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[Челзи ФК|ЧЕЛ]] !!width="50"|[[Олимпик Марсеј|ОМ]] !!width="50"|[[ФК Спартак Москва|СПМ]] !!width="50"| [[Жилина|ЖИЛ]] |- !style="text-align:right;"| [[Челзи ФК|Челзи]] !|– |title="Chelsea v Marseille"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Челзи v Марсеј|2–0]] |title="Chelsea v Spartak Moscow"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Челзи v Спартак Москва|4–1]] |title="Chelsea v Žilina"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Челзи v Жилина|2–1]] |- !style="text-align:right;"| [[Олимпик Марсеј|Марсеј]] |title="Marseille v Chelsea"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Марсеј v Челзи|1–0]] !|– |title="Marseille v Spartak Moscow"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Марсеј v Спартак Москва|0–1]] |title="Marseille v Žilina"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Марсеј v Жилина|1–0]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Спартак Москва|Спартак Москва]] |title="Spartak Moscow v Chelsea"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Спартак Москва v Челзи|0–2]] |title="Spartak Moscow v Marseille"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Спартак Москва v Марсеј|0–3]] !|– |title="Spartak Moscow v Žilina"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Спартак Москва v Жилина|3–0]] |- !style="text-align:right;"| [[Жилина]] |title="Žilina v Chelsea"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Жилина v Челзи|1–4]] |title="Žilina v Marseille"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Жилина v Марсеј|0–7]] |title="Žilina v Spartak Moscow"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Жилина v Спартак Москва|1–2]] !|– |} |} === Група Г === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |6||5||1||0||15||2||+13||'''16''' |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан|Милан]] |6||2||2||2||7||7||0||'''8''' |- bgcolor=ccccff |align=left|{{знамеикона|NED}} [[Ајакс]] |6||2||1||3||6||10||−4||'''7''' |- |align=left|{{знамеикона|FRA}} [[ФК Осер|Осер]] |6||1||0||5||3||12||−9||'''3''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[Ајакс|АЈА]] !!width="50"|[[ФК Осер|ОКС]] !!width="50"|[[ФК Милан|МИЛ]] !!width="50"| [[ФК Реал Мадрид|РМ]] |- !style="text-align:right;"| [[Ајакс]] !|– |title="Ajax v Auxerre"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Ајакс v Осер|2–1]] |title="Ajax v Milan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Ајакс v Милан|1–1]] |title="Ajax v Real Madrid"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Ајакс v Реал Мадрид|0–4]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Осер|Осер]] |title="Auxerre v Ajax"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Осер v Ајакс|2–1]] !|– |title="Auxerre v Milan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Осер v Милан|0–2]] |title="Auxerre v Real Madrid"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Осер v Реал Мадрид|0–1]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Милан|Милан]] |title="Milan v Ajax"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Милан v Ајакс|0–2]] |title="Milan v Auxerre"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Милаn v Осер|2–0]] !|– |title="Milan v Real Madrid"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Мила v Реал Мадрид|2–2]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |title="Real Madrid v Ajax"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Реал Мадрид v Ајакс|2–0]] |title="Real Madrid v Auxerre"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Реал Мадрид v Осер|4–0]] |title="Real Madrid v Milan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Реал Мадрид v Милан|2–0]] !|– |} |} === Група Х === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|UKR}} [[ФК Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]] |6||5||0||1||12||6||+6||'''15''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{знамеикона|ENG}} [[Арсенал ФК|Арсенал]] |6||5||0||2||18||7||+11||'''12''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{знамеикона|POR}} [[ФК Брага|Брага]] |6||3||0||3||5||11||−6||'''9''' |- |align=left|{{знамеикона|SRB}} [[ФК Партизан|Партизан]] |6||0||0||6||2||13||−11||'''0''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="150"|&nbsp;!!width="50"|[[Арсенал ФК|АРС]] !!width="50"|[[ФК Брага|БРА]] !!width="50"|[[ФК Партизан|ПТЗ]] !!width="50"| [[ФК Шахтјор Донецк|ШАХ]] |- !style="text-align:right;"| [[Арсенал ФК|Арсенал]] !|– |title="Arsenal v Braga"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Арсенал v Брага|6–0]] |title="Arsenal v Partizan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Арсенал v Партизан|3–1]] |title="Arsenal v Shakhtar Donetsk"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Арсенал v Шахтјор Донецк|5–1]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Брага|Брага]] |title="Braga v Arsenal"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Брага v Арсенал|2–0]] !|– |title="Braga v Partizan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Брага v Партизан|2–0]] |title="Braga v Shakhtar Donetsk"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Брага v Шахтјор Донецк|0–3]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Партизан|Партизан]] |title="Partizan v Arsenal"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Партизан v Арсенал|1–3]] |title="Partizan v Braga"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Партизан v Брага|0–1]] !|– |title="Partizan v Shakhtar Donetsk"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Партизан v Шахтјор Донецк|0–3]] |- !style="text-align:right;"| [[ФК Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]] |title="Shakhtar Donetsk v Arsenal"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Шахтјор Донецк v Арсенал|2–1]] |title="Shakhtar Donetsk v Braga"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Шахтјор Донецк v Брага|2–0]] |title="Shakhtar Donetsk v Partizan"|[[Лига на шампиони 2010/11 групна фаза#Шахтјор Донецк v Партизан|1–0]] !|– |} |} == Нокаут фаза == {{Главна|Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза}} Во нокаут фазата, тимовите играат меѓусебно два натпревари на гости и дома, освен финалето каде што се игра еден меч на [[Вембли|стадионот Вембли]] во [[Лондон]]. Жрепката за осминафиналето се одржа на 17 декември 2010.<ref name="en.uefa.com">[http://en.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1580077.html Holders Inter face Bayern in final rematch]</ref> Жрепките за четвртфиналето, полуфиналето и финалето(за да се определи “домашниот“ тим) беа одржани на 18 март 2011.<ref>[http://en.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1609215.html Champions League quarter-final draw]</ref> === Нокаут-фаза === {{Осмина-финале-реванш | RD1=Осмина-финале | RD2=Четврт-финале | RD3=Полуфинале | RD4=Финале | RD1-team01={{знамеикона|FRA}} [[Олимпик Лион|Лион]] | RD1-score01-1=1 | RD1-score01-2=0 | RD1-score01-agg=1 | RD1-team02='''{{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]''' | RD1-score02-1=1 | RD1-score02-2=3 | RD1-score02-agg=4 | RD1-team03={{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан|Милан]] | RD1-score03-1=0 | RD1-score03-2=0 | RD1-score03-agg=0 | RD1-team04={{nowrap|'''{{знамеикона|ENG}} [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]]'''}} | RD1-score04-1=1 | RD1-score04-2=0 | RD1-score04-agg=1 | RD1-team05={{знамеикона|ENG}} [[Арсенал ФК|Арсенал]] | RD1-score05-1=2 | RD1-score05-2=1 | RD1-score05-agg=3 | RD1-team06='''{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]''' | RD1-score06-1=1 | RD1-score06-2=3 | RD1-score06-agg=4 | RD1-team07={{Flag icon|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] | RD1-score07-1=2 | RD1-score07-2=0 | RD1-score07-agg=2 | RD1-team08='''{{знамеикона|UKR}} [[Фк Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]]''' | RD1-score08-1=3 | RD1-score08-2=3 | RD1-score08-agg=6 | RD1-team09='''{{знамеикона|ITA}} [[ФК Интернационале Милано|Интер]]''' (Г) | RD1-score09-1=0 | RD1-score09-2=3 | RD1-score09-agg=3 | RD1-team10={{знамеикона|GER}} [[Баерн Минхен]] | RD1-score10-1=1 | RD1-score10-2=2 | RD1-score10-agg=3 | RD1-team11={{знамеикона|ESP}} [[ФК Валенсија|Валенсија]] | RD1-score11-1=1 | RD1-score11-2=1 | RD1-score11-agg=2 | RD1-team12='''{{знамеикона|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]]''' | RD1-score12-1=1 | RD1-score12-2=3 | RD1-score12-agg=4 | RD1-team13={{знамеикона|DEN}} [[ФК Копенхаген|Копенхаген]] | RD1-score13-1=0 | RD1-score13-2=0 | RD1-score13-agg=0 | RD1-team14='''{{знамеикона|ENG}} [[Челзи ФК|Челзи]]''' | RD1-score14-1=2 | RD1-score14-2=0 | RD1-score14-agg=2 | RD1-team15={{знамеикона|FRA}} [[Олимпик Марсеј|Марсеј]] | RD1-score15-1=0 | RD1-score15-2=1 | RD1-score15-agg=1 | RD1-team16='''{{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]''' | RD1-score16-1=0 | RD1-score16-2=2 | RD1-score16-agg=2 | RD2-team01='''{{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]''' | RD2-score01-1=4 | RD2-score01-2=1 | RD2-score01-agg=5 | RD2-team02={{знамеикона|ENG}} [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]] | RD2-score02-1=0 | RD2-score02-2=0 | RD2-score02-agg=0 | RD2-team03='''{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]''' | RD2-score03-1=5 | RD2-score03-2=1 | RD2-score03-agg=6 | RD2-team04={{знамеикона|UKR}} [[Фк Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]] | RD2-score04-1=1 | RD2-score04-2=0 | RD2-score04-agg=1 | RD2-team05={{знамеикона|ITA}} [[ФК Интернационале Милано|Интер]] | RD2-score05-1=2 | RD2-score05-2=1 | RD2-score05-agg=3 | RD2-team06='''{{знамеикона|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]]''' | RD2-score06-1=5 | RD2-score06-2=2 | RD2-score06-agg=7 | RD2-team07={{знамеикона|ENG}} [[Челзи ФК|Челзи]] | RD2-score07-1=0 | RD2-score07-2=1 | RD2-score07-agg=1 | RD2-team08='''{{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]''' | RD2-score08-1=1 | RD2-score08-2=2 | RD2-score08-agg=3 | RD3-team01={{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] | RD3-score01-1=0 | RD3-score01-2=1 | RD3-score01-agg=1 | RD3-team02='''{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]''' | RD3-score02-1=2 | RD3-score02-2=1 | RD3-score02-agg=3 | RD3-team03={{знамеикона|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] | RD3-score03-1=0 | RD3-score03-2=1 | RD3-score03-agg=1 | RD3-team04={{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]''' | RD3-score04-1=2 | RD3-score04-2=4 | RD3-score04-agg=6 | RD4-team01='''{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]''' | RD4-score01=3 | RD4-team02={{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] | RD4-score02=1 }} === Осмина-финале === Жрепката за натпреварувањата во осмина-финале беше одржана на 17 декември 2010 во седиштето на УЕФА во Нион, Швајцарија.<ref name="en.uefa.com"/> Првите нтпреваридо осминафиналето се играат на 15, 16, 22 и 23 февруари, а вторите натпревари ќе се играат на 8, 9, 15 и 16 март 2011. {{TwoLeg start}} {{TwoLegResult|[[ФК Рома|Рома]]|ITA|2-6|'''[[ФК Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]]'''|UKR|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Рома v Шахтјор Донецк|2-3]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Шахтојр Донецк v Рома|0-3]]}} {{TwoLegResult|[[ФК Милан|Милан]]|ITA|0-1|'''[[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]]'''|ENG|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Милан v Тотенхем Хотспар|0-1]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Тотенхем Хотспар v Милан|0-0]]}} {{TwoLegResult|[[ФК Валенсија|Валенсија]]|ESP|2-4|'''[[ФК Шалке 04|Шалке 04]]'''|GER|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Валенсија v Шалке 04|1-1]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Шалке 04 v Валенсија|1-3]]}} {{TwoLegResult|'''[[ФК Интернационале Милано|Интер]]'''|ITA|3-3 (г)|[[Баерн Минхен]]|GER|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Интер v Баерн Минхен|0-1]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Баерн Минхен v Интер|3-2]]}} {{TwoLegResult|[[Олимпик Лион|Лион]]|FRA|1-4|'''[[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]'''|ESP|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Лион v Реал Мадрид|1-1]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Реал Мадрид v Лион|0-3]]}} {{TwoLegResult|[[Арсенал ФК|Арсенал]]|ENG|3-4|'''[[ФК Барселона|Барселона]]'''|ESP|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Арсенал v Барселона|2-1]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Барселона v Арсенал|1-3]]}} {{TwoLegResult|[[Олимпик Марсеј|Марсеј]]|FRA|1-2|'''[[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]'''|ENG|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Марсеј v Манечстер Јунајтед|0-0]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Манчестер Јунајтед v Марсеј|1-2]]}} {{TwoLegResult|[[ФК Копенхаген|Копенхаген]]|DEN|0-2|'''[[Челзи ФК|Челзи]]'''|ENG|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Копенхаген v Челзи|0-2]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Челзи v Копенхаген|0-0]]}} |} === Четвртфинале === Првите натпревари од четирите четвртфиналиња беа изиграни на 5 и 6 април, а вторите на 12 и 13 април 2011. {{TwoLeg start}} {{TwoLegResult|'''[[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]'''|ESP|5–0|[[ФК Тотенхем Хотспур|Тотенхем Хотспур]]|ENG|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Реал Мадрид v Тотенхем Хотспар|4–0]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Тотенхем Хотспар v Реал Мадрид|1–0]]}} {{TwoLegResult|[[ФК Челзи|Челзи]]|ENG|1–3|'''[[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]'''|ENG|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Челзи v Манчестер Јунајтед|0–1]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Манчестер Јунајтед v Челзи|1–2]]}} {{TwoLegResult|'''[[ФК Барселона|Барселона]]'''|ESP|6–1|[[ФК Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]]|UKR|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Барселона v Шахтјор Донецк|5–1]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Шахтјор Донецк v Барселона|1–0]]}} {{TwoLegResult|[[ФК Интернационале Милано|Интер]]|ITA|3–7|'''[[ФК Шалке 04|Шалке 04]]'''|GER|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Интер v Шалке 04|2–5]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Шалке 04 v Интер|1–2]]}} |} === Полуфинале === Првите натпревари се играа на 26 и 27 април, а додека вторите на 3 и 4 мај 2011. {{TwoLeg start}} {{TwoLegResult|[[ФК Шалке 04|Шалке 04]]|GER|1–6|'''[[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]'''|ENG|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Шалке 04 v Манчестер Јунајтед|0–2]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Манчестер Јунајтед v Шалке 04|1–4]]}} {{TwoLegResult|[[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]|ESP|1–3|'''[[ФК Барселона|Барселона]]'''|ESP|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Реал Мадрид v Барселона|0–2]]|[[Лига на шампиони 2010/11 нокаут фаза#Барселона v Реал Мадрид|1–1]]}} |} === Финале === {{Главна|2011 Лига на шампиони Финале}} 2011 УЕФА Лига на шампиони Финале ќе се изигра на 28 мај 2011 на [[Вембли]] во [[Лондон]], [[Англија]]. {{footballbox |date=28 мај 2011 |time=20:45 [[Средно Европско Време|СЕВ]]<br />(19:45 [[Британско Летно Време|БЛВ]]) |team1=[[ФК Барселона|Барселона]] {{знамеикона|ESP}} |score=3 – 1 |report=[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/matches/season=2011/round=2000122/match=2003352/postmatch/report/index.html Извештај] |team2={{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] |goals1=[[Педро Родригес Ледесма|Педро]] {{гол|27}} <br /> [[Лионел Меси|Меси]] {{гол|54}} <br /> [[Дави Виља|Виља]] {{гол|69}} |goals2=[[Вејн Руни|Руни]] {{гол|34}} |stadium=[[Вембли]], [[Лондон]] |attendance= 87,695 |referee=[[Виктор Кашаи]] ([[Унгарија]]) }} == Статистика == === Најдобри голстрелци === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Место<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/statistics/round=2000118/players/type=topscorers/index.html |title=Goals scored |date=September 15, 2010 |accessdate=September 15, 2010 |publisher=[[УЕФА]] }}</ref> !Име !Тим !Голови !Настапи !Изиграни минути |- |rowspan=1|1 |align="left"|{{знамеикона|ARG}} [[Лионел Меси]] |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]] |12 |13 |1047 |- |rowspan=2|2 |align="left"|{{знамеикона|GER}} [[Марио Гомес]] |align="left"|{{знамеикона|GER}} [[Баерн Минхен]] |8 |8 |607 |- |align="left"|{{знамеикона|CMR}} [[Семјуел Ето]] |align="left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Интернационале Милано|Интер]] |8 |10 |900 |- |rowspan=1|4 |align="left"|{{знамеикона|FRA}} [[Николас Анелка]] |align="left"|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Челзи|Челзи]] |7 |9 |584 |- |rowspan=3|5 |align="left"|{{знамеикона|FRA}} [[Карим Бензема]] |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |6 |8 |372 |- |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[Роберто Солдадо]] |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Валенсија|Валенсија]] |6 |7 |416 |- |align="left"|{{знамеикона|POR}} [[Кристијано Роналдо]] |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |6 |12 |1021 |- |rowspan=2|8 |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[Педро Родригес Ледесма|Педро Родригес]] |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]] |5 |12 |772 |- |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[Раул Гонсалес]] |align="left"|{{знамеикона|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] |5 |11 |1077 |- |rowspan=10|10 |align="left"|{{знамеикона|CRO}} [[Едуардо да Силва|Едуардо]] |align="left"|{{знамеикона|UKR}} [[ФК Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]] |4 |8 |253 |- |align="left"|{{знамеикона|ITA}} [[Марко Бориело]] |align="left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] |4 |8 |518 |- |align="left"|{{знамеикона|MEX}} [[Хавиер Ернандес Балказар|Хавиер Ернандес]] |align="left"|{{знамеикона|ENG}} [[Манчестер Јунајтед ФК|Манчестер Јунајтед]] |4 |9 |550 |- |align="left"|{{знамеикона|ENG}} [[Питер Крауч]] |align="left"|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]] |4 |8 |581 |- |align="left"|{{знамеикона|SWE}} [[Златан Ибрахимовиќ]] |align="left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан|Милан]] |4 |8 |652 |- |align="left"|{{знамеикона|WAL}} [[Герет Бејл]] |align="left"|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]] |4 |7 |735 |- |align="left"|{{знамеикона|PER}} [[Џеферсон Фарфан]] |align="left"|{{знамеикона|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] |4 |8 |741 |- |align="left"|{{знамеикона|ENG}} [[Вејн Руни]] |align="left"|{{знамеикона|ENG}} [[Манчестер Јунајтед ФК|Манчестер Јунајтед]] |4 |9 |803 |- |align="left"|{{знамеикона|BRA}} [[Луиз Адриано]] |align="left"|{{знамеикона|UKR}} [[ФК Шахтјор Донецк|Шахтјор Донецк]] |4 |10 |811 |- |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[Давид Виља]] |align="left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]] |4 |12 |943 |} == Поврзано == * [[2010–11 УЕФА Европа Лига]] * [[2011 УЕФА Супер Куп]] * [[2011 ФИФА Светско Клупско Првенство]] == Наводи == {{наводи}} {{Лига/Куп на Шампиони}} [[Категорија:Лига на шампиони 2010/11| ]] [[Категорија:Фудбалот во 2010 година]] [[Категорија:Фудбалот во 2011 година]] [[Категорија:Сезони во УЕФА Лига на шампиони]] be5yh2fqwmlmphc2wp66gofdcanmzt8 0 1116090 5605042 5406323 2026-08-04T16:35:42Z ~2026-43005-86 135637 /* Надворешни врски */ 5605042 wikitext text/x-wiki {{Infobox Top level domain| name=.pk| background=#CCF| image=[[Image:Pknic.jpg|PKNIC]]| introduced=1992| type=[[Највисок државен домен]]| status=Активен| registry=[[PKNIC]]| sponsor=[[PKNIC]]| intendeduse=Ентитети поврзани со {{знаме|Pakistan}}| actualuse= Користен во [[Пакистан]]| restrictions=SНекои домени имаат ограничувања, некои немаат| structure=Регистрациите се на трето ниво под второстепените ознаки, но второстепените домени се отворени во 2005 година| document=[http://pk6.pknic.net.pk/pk5/pgPolicy.PK Закон за регистрација на домени]| disputepolicy=[[UDRP]] ([http://pknic.net.pk/udrp-amend100.html проширена])| website=[http://pknic.net.pk/ PK NIC]|}} '''.pk''' — [[семрежје|семрежен]] [[највисок државен домен]] за [[Пакистан]]. Со регистарот на домени раководи [[PKNIC]]. ==Второстепени домени== Второстепената рефистрација на '''.pk''' доменот стана достапна во 2007 година. * .pk – достапно за секого; употребувано од претпријатија, физиќки и правни лица во Пакистан * .com.pk – достапно за секого; употребувано од претпријатија, физиќки и правни лица во Пакистан * .net.pk – за бизиниси поврзани со семрежјето и семрежните нудачи на услуги * .edu.pk – за образовни институции * .org.pk – за непрофитни организации * .fam.pk – за физички лица * .biz.pk – за бизиниси * .web.pk – за мрежни страници * .gov.pk – за владата на Пакистан * .gok.pk – за владата на Азад Кашмир * .gob.pk – за владата на Балочистан * .gkp.pk – за владата на Хајбер-Пахтунва * .gop.pk – за владата на Пенџаб * .gos.pk – за владата на Синд * .gog.pk – за владата на Гилгит-Балистан ==Второстепени високи домени== Второстепени високи домени се користат во Пакистан, наменети за имињата на домените на [[Урду]]. ==Надворешни врски== * [http://www.pknic.net.pk PKNIC Official Website] * [https://sahartech.net.pk/buy-pk-domain/ PK Domain Reseller] * [http://www.nextgen.pk .pk Domain Registration] * [https://dedipak.com Get .PK Domain name] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180530035443/https://dedipak.com/ |date=2018-05-30 }} * [http://www.domain.pk Register .pk Domain] * [http://www.iana.org/root-whois/pk.htm IANA .pk whois information] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081007201056/http://www.iana.org/root-whois/pk.htm |date=2008-10-07 }} * [https://wcors.com WCORS | Premium Shared Hosting] {{Домени}} {{Пакистан-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:PK}} [[Категорија:Највисоки државни домени]] [[Категорија:Семрежјето во Пакистан]] perk65xctqdvh8u5wtbasabvxlg2bb1 5605043 5605042 2026-08-04T16:41:45Z ~2026-43005-86 135637 /* Надворешни врски */ 5605043 wikitext text/x-wiki {{Infobox Top level domain| name=.pk| background=#CCF| image=[[Image:Pknic.jpg|PKNIC]]| introduced=1992| type=[[Највисок државен домен]]| status=Активен| registry=[[PKNIC]]| sponsor=[[PKNIC]]| intendeduse=Ентитети поврзани со {{знаме|Pakistan}}| actualuse= Користен во [[Пакистан]]| restrictions=SНекои домени имаат ограничувања, некои немаат| structure=Регистрациите се на трето ниво под второстепените ознаки, но второстепените домени се отворени во 2005 година| document=[http://pk6.pknic.net.pk/pk5/pgPolicy.PK Закон за регистрација на домени]| disputepolicy=[[UDRP]] ([http://pknic.net.pk/udrp-amend100.html проширена])| website=[http://pknic.net.pk/ PK NIC]|}} '''.pk''' — [[семрежје|семрежен]] [[највисок државен домен]] за [[Пакистан]]. Со регистарот на домени раководи [[PKNIC]]. ==Второстепени домени== Второстепената рефистрација на '''.pk''' доменот стана достапна во 2007 година. * .pk – достапно за секого; употребувано од претпријатија, физиќки и правни лица во Пакистан * .com.pk – достапно за секого; употребувано од претпријатија, физиќки и правни лица во Пакистан * .net.pk – за бизиниси поврзани со семрежјето и семрежните нудачи на услуги * .edu.pk – за образовни институции * .org.pk – за непрофитни организации * .fam.pk – за физички лица * .biz.pk – за бизиниси * .web.pk – за мрежни страници * .gov.pk – за владата на Пакистан * .gok.pk – за владата на Азад Кашмир * .gob.pk – за владата на Балочистан * .gkp.pk – за владата на Хајбер-Пахтунва * .gop.pk – за владата на Пенџаб * .gos.pk – за владата на Синд * .gog.pk – за владата на Гилгит-Балистан ==Второстепени високи домени== Второстепени високи домени се користат во Пакистан, наменети за имињата на домените на [[Урду]]. ==Надворешни врски== * [http://www.pknic.net.pk PKNIC Official Website] * [http://www.nextgen.pk .pk Domain Registration] * [https://dedipak.com Get .PK Domain name] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180530035443/https://dedipak.com/ |date=2018-05-30 }} * [http://www.domain.pk Register .pk Domain] * [http://www.iana.org/root-whois/pk.htm IANA .pk whois information] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081007201056/http://www.iana.org/root-whois/pk.htm |date=2008-10-07 }} * [https://wcors.com WCORS | Premium Shared Hosting] * [https://sahartech.net.pk/buy-pk-domain/ PK Domain Reseller] {{Домени}} {{Пакистан-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:PK}} [[Категорија:Највисоки државни домени]] [[Категорија:Семрежјето во Пакистан]] 03ewu30x5i7n28ifgpm3jyedkgzo6by 0 1121015 5605219 5534149 2026-08-05T06:12:33Z Bjankuloski06 332 5605219 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Пљевља |official_name = |native_name = Пљевља |settlement_type = град |image_skyline = Gradpv.jpg |nickname = |imagesize = |image_caption = Поглед на Пљевља |flag_size = |image_seal = |image_map = |timezone_DST=[[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST=+2 |population_as_of=2011 |leader_title=Градоначалник |leader_name = Милое Пуповиќ ([[Социјалистичка народна партија|СНП]]) |leader_party=[[Социјалистичка народна партија|СНП]] - [[Нова српска демократија|НОВА]] - [[Движење за промени|ПЗП]] |area_total_km2=1346 |population_total=19489 |population_footnotes= |population_blank1=30786 |population_blank1_title=Општина |population_density_km2=27 |parts_type =Населени места |parts=153 |Time zone = [[UTC]]+1 |founded = VI-VII век |pushpin_map = Црна Гора |pushpin_label_position = |pushpin_map_caption =Местоположба на Пљевља |pushpin_mapsize = |latd = 43.36 |longd = 19.36 |area_code_type=[[Повикувачки број|Повик. бр.]] |area_code =+382&nbsp; 89 |blank1_info_sec1 = PV |blank1_name_sec1=[[Регистарки таблички|Рег. таб.]] |website = http://www.pljevlja.me/ |image_shield = Pljevlja-grb.png |postal_code_type=[[Поштенски број|Пошт. бр.]] |postal_code = 84210 |blank_info_sec1 =ME-14 |blank_name_sec1=[[ISO 3166-2:ME|ISO 3166-2&nbsp;code]] }}'''Пљевља''' ([[српски јазик|српски]] / {{langx|cnr|Пљевља}}) — [[град]] во [[Црна Гора]] во [[Санџак|северниот дел]] на [[Црна Гора]], недалеку од границата со [[Србија]] и [[БиХ]]. Градот е и седиште на истоимената [[Општина Пљевља]]. Лежи на надморска височина од 770 м. Во средниот век, Пљевља била крстосница на важни трговски патишта и културни текови, со важни патишта кои ги поврзуваат литоралниот дел со балканската внатрешност. Во [[2011]] година, општина Пљевља имала население од 30.786, а самиот град има население од околу 19.489. Општината се граничи со [[Жабљак]], [[Мојковац]] и [[Биело Поле]] во Црна Гора, како и со [[Србија]] и [[Босна и Херцеговина]]. Со вкупна површина од {{км2|1346}}, тоа е третата најголема општина во Црна Гора. ==Историја== Во [[1875]] година, по неуспешното востание, масовно иселување се случи од Пљевља во насока на [[Ужице]], [[Валево]] и сливот на [[река]]та [[Дрина]]. Во [[1878]] година, Пљевља и санџакот [[Нови Пазар]] беа окупирани од страна на [[Австроунгарија]]. 5.000 војници, со своите сопруги и деца дојдоа во Пљевља. Тоа беше почеток на една нова ера за градот, бидејќи [[Австријци]]те Пљевља ја претворија во современ западен град со хотели, книжарници, театар и културни настани. Првиот модерен драгстор е отворен во [[1879]] година, фотостудио во [[1892]] година, болница во [[1880]] година и фабрика за пиво во [[1889]] година (Šećerović). Австријците се повлекоа од градот во [[1908]] година и градот беше вратен под [[Отоманско Царство]]. Во 1880 година Пљевља стана центар на Плеваљски Санџак, која постоела до [[1912]] година кога Пљевља беше окупирана од Отоманското Царство за време на [[Балканските војни]] во [[1912]]-[[1913]] година. Српските и црногорските војски беа заробени во Пљевља во ист ден. Во 1913 година Пљевља стана дел од Кралството Црна Гора и по [[Првата светска војна]], во [[1918]] година, стана дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, во кој Црна Гора се приклучи. Од [[1929]] до [[1941]] година, Пљевља беше дел од Зетска бановина на [[Кралството Југославија]]. На почетокот на [[Втората светска војна]], Пљевља, како и остатокот од [[Санџак]], беше окупирана од НДХ Усташки сили. Значајни муслиманите од Пљевља, [[Биело Поле]] и [[Приеполе]] му пишаа на [[Анте Павелиќ|Павелиќ]] и ја изразија својата лојалност кон независната држава [[Хрватска]], наводно, во името на сите муслимани од Санџак. Во [[септември]] [[1941]] Усташите го напуштија Санџак кој беше окупиран од италијанските сили во рамките на италијанската окупација на Црна Гора. Битката на Пљевља, се одржа на [[1 декември]] [[1941]] помеѓу партизаните и италијанскиот гарнизон, и беше најголемата битка на востанието во Црна Гора. Во [[април]] [[1942]] [[Италијанци]]те основаа баталјон на Санџак, во близина на Чајниче, составена од околу 500 муслимани од селата околу Пљевља и Чајниче. Малку подоцна команда на муслиманската војска е основана во Буковица, во близина на Пљевља. Од крајот на [[1943]] година Пљевља припаѓала на германската окупирана територија на Црна Гора и по војната во [[Југославија]] припадна на [[Социјалистичка Република Црна Гора]]. ==Население== {| class="wikitable" !width="100px"|Националност !width="80px"|Број !width="80px"|Процент |- |[[Срби]]||17,569||57.07% |- |[[Црногорци]]||7,494||24.34% |- |[[Бошњаци]]||2,128||6.91% |- |[[Муслимани]]||1,739||5.65% |- |[[Албанци]]||17||0.06% |- |[[Хрвати]]||16||0.05% |- |останати||115||0.42% |- |'''Total'''||'''30,786'''||'''100%''' |} == Поврзано == * [[Општина Пљевља]] * [[Санџак]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Pljevlja}} * [http://www.pljevlja.me/ Портал на Пљевља] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131202183338/http://www.pljevlja.me/ |date=2013-12-02 }} {{Црна Гора-гео-никулец}} [[Категорија:Пљевља| ]] [[Категорија:Општина Пљевља]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] [[Категорија:Населени места основани во 2 век п.н.е.]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 2puijhveo70q9ftu3b58jw77cak6nmi 5605220 5605219 2026-08-05T06:12:56Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Плевља]] на [[Пљевља]] 5605219 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Пљевља |official_name = |native_name = Пљевља |settlement_type = град |image_skyline = Gradpv.jpg |nickname = |imagesize = |image_caption = Поглед на Пљевља |flag_size = |image_seal = |image_map = |timezone_DST=[[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST=+2 |population_as_of=2011 |leader_title=Градоначалник |leader_name = Милое Пуповиќ ([[Социјалистичка народна партија|СНП]]) |leader_party=[[Социјалистичка народна партија|СНП]] - [[Нова српска демократија|НОВА]] - [[Движење за промени|ПЗП]] |area_total_km2=1346 |population_total=19489 |population_footnotes= |population_blank1=30786 |population_blank1_title=Општина |population_density_km2=27 |parts_type =Населени места |parts=153 |Time zone = [[UTC]]+1 |founded = VI-VII век |pushpin_map = Црна Гора |pushpin_label_position = |pushpin_map_caption =Местоположба на Пљевља |pushpin_mapsize = |latd = 43.36 |longd = 19.36 |area_code_type=[[Повикувачки број|Повик. бр.]] |area_code =+382&nbsp; 89 |blank1_info_sec1 = PV |blank1_name_sec1=[[Регистарки таблички|Рег. таб.]] |website = http://www.pljevlja.me/ |image_shield = Pljevlja-grb.png |postal_code_type=[[Поштенски број|Пошт. бр.]] |postal_code = 84210 |blank_info_sec1 =ME-14 |blank_name_sec1=[[ISO 3166-2:ME|ISO 3166-2&nbsp;code]] }}'''Пљевља''' ([[српски јазик|српски]] / {{langx|cnr|Пљевља}}) — [[град]] во [[Црна Гора]] во [[Санџак|северниот дел]] на [[Црна Гора]], недалеку од границата со [[Србија]] и [[БиХ]]. Градот е и седиште на истоимената [[Општина Пљевља]]. Лежи на надморска височина од 770 м. Во средниот век, Пљевља била крстосница на важни трговски патишта и културни текови, со важни патишта кои ги поврзуваат литоралниот дел со балканската внатрешност. Во [[2011]] година, општина Пљевља имала население од 30.786, а самиот град има население од околу 19.489. Општината се граничи со [[Жабљак]], [[Мојковац]] и [[Биело Поле]] во Црна Гора, како и со [[Србија]] и [[Босна и Херцеговина]]. Со вкупна површина од {{км2|1346}}, тоа е третата најголема општина во Црна Гора. ==Историја== Во [[1875]] година, по неуспешното востание, масовно иселување се случи од Пљевља во насока на [[Ужице]], [[Валево]] и сливот на [[река]]та [[Дрина]]. Во [[1878]] година, Пљевља и санџакот [[Нови Пазар]] беа окупирани од страна на [[Австроунгарија]]. 5.000 војници, со своите сопруги и деца дојдоа во Пљевља. Тоа беше почеток на една нова ера за градот, бидејќи [[Австријци]]те Пљевља ја претворија во современ западен град со хотели, книжарници, театар и културни настани. Првиот модерен драгстор е отворен во [[1879]] година, фотостудио во [[1892]] година, болница во [[1880]] година и фабрика за пиво во [[1889]] година (Šećerović). Австријците се повлекоа од градот во [[1908]] година и градот беше вратен под [[Отоманско Царство]]. Во 1880 година Пљевља стана центар на Плеваљски Санџак, која постоела до [[1912]] година кога Пљевља беше окупирана од Отоманското Царство за време на [[Балканските војни]] во [[1912]]-[[1913]] година. Српските и црногорските војски беа заробени во Пљевља во ист ден. Во 1913 година Пљевља стана дел од Кралството Црна Гора и по [[Првата светска војна]], во [[1918]] година, стана дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, во кој Црна Гора се приклучи. Од [[1929]] до [[1941]] година, Пљевља беше дел од Зетска бановина на [[Кралството Југославија]]. На почетокот на [[Втората светска војна]], Пљевља, како и остатокот од [[Санџак]], беше окупирана од НДХ Усташки сили. Значајни муслиманите од Пљевља, [[Биело Поле]] и [[Приеполе]] му пишаа на [[Анте Павелиќ|Павелиќ]] и ја изразија својата лојалност кон независната држава [[Хрватска]], наводно, во името на сите муслимани од Санџак. Во [[септември]] [[1941]] Усташите го напуштија Санџак кој беше окупиран од италијанските сили во рамките на италијанската окупација на Црна Гора. Битката на Пљевља, се одржа на [[1 декември]] [[1941]] помеѓу партизаните и италијанскиот гарнизон, и беше најголемата битка на востанието во Црна Гора. Во [[април]] [[1942]] [[Италијанци]]те основаа баталјон на Санџак, во близина на Чајниче, составена од околу 500 муслимани од селата околу Пљевља и Чајниче. Малку подоцна команда на муслиманската војска е основана во Буковица, во близина на Пљевља. Од крајот на [[1943]] година Пљевља припаѓала на германската окупирана територија на Црна Гора и по војната во [[Југославија]] припадна на [[Социјалистичка Република Црна Гора]]. ==Население== {| class="wikitable" !width="100px"|Националност !width="80px"|Број !width="80px"|Процент |- |[[Срби]]||17,569||57.07% |- |[[Црногорци]]||7,494||24.34% |- |[[Бошњаци]]||2,128||6.91% |- |[[Муслимани]]||1,739||5.65% |- |[[Албанци]]||17||0.06% |- |[[Хрвати]]||16||0.05% |- |останати||115||0.42% |- |'''Total'''||'''30,786'''||'''100%''' |} == Поврзано == * [[Општина Пљевља]] * [[Санџак]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Pljevlja}} * [http://www.pljevlja.me/ Портал на Пљевља] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131202183338/http://www.pljevlja.me/ |date=2013-12-02 }} {{Црна Гора-гео-никулец}} [[Категорија:Пљевља| ]] [[Категорија:Општина Пљевља]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] [[Категорија:Населени места основани во 2 век п.н.е.]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 2puijhveo70q9ftu3b58jw77cak6nmi 0 1127882 5604964 5520053 2026-08-04T12:23:05Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604964 wikitext text/x-wiki {{Infobox Islands | name = Севернофризиски Острови | image_flag = [[Податотека:Scandinavian Cross Variant.jpg|мини|Скандинавска варијанта на крст]] | location = [[Северно Море]] | total islands = 13 | major islands = [[Зилт]], [[Фер]], [[Амрум]], [[Пелворм]] | country = {{ГЕР}} | country admin divisions title = [[Сојузни покраини во Германија|Покраина]] | country admin divisions = [[Шлезвиг-Холштајн]] | country admin divisions title 1 = [[Окрузи во Германија|Округ]] | country admin divisions 1 = [[Северна Фризија (округ)|Северна Фризија]] | locator map = Nordfriesisches Wattenmeer D und DK-en.png | locator map size = 250px | ethnic groups = [[Германци]], [[Фризи]], [[Данци]] }} [[Податотека:13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-05.jpg|мини|десно|Хернум Оде и [[Зилт]] во позадина.]] '''Севернофризиски Острови''' — група на острови во [[Ваденско Море|Ваденското Море]], дел од поголемото [[Северно Море]], близу западниот брег на сојузната покраина [[Шлезвиг-Холштајн]], [[Германија]]. Германските острови припаѓаат на историската област [[Северна Фризија]] и се дел од [[Национален парк Шлезвигхолштајнско Ваденско Море|Националниот парк Шлезвигхолштајнско Ваденско Море]] и [[Окрузи во Германија|округот]] [[Северна Фризија (округ)|Северна Фризија]]. Понекогаш, и островот [[Хелголанд]] е приклучуван во оваа група. Во рамките на Севернофризиските Острови, понекогаш влегуваат и [[Дански Ваденски Острови|Данските Ваденски Острови]] близу западниот брег на полуостровот [[Јитланд]], [[Данска]]. Припаѓаат на општините [[Тендер (општина)|Тендер]] и [[Есбјерг]]. Малцинската заедница [[Фризи]] живеат само на германските острови. == Историја == По фризиското и данското населување на островите во {{римски|8}} век, фризиските стотинки (административна единица) помеѓу [[Ајдерштет]] и Зилт станале Утланде. Северните Фризи во Утланде биле под власт на данскиот крал и биле познати како „Кралските Фризи“ (''Königsfriesen''). Дури подоцна биле префрлени на [[Војводство Шлезвиг|Војводството Шлезвиг]], со исклучок на малите дански кралски енклави. Дел од Реме исто така бил управуван од војводата на Шлезвиг. По [[Втора шлезвишка војна|германско-данските војни]], островите од Нордштранд до Реме станале дел од [[Прусија]] во 1866 година. По референдумот во 1920 година била повлечена моменталната граница помеѓу островите [[Зилт]] и [[Реме]]. Добар и опсежен преглед на животот, работата, јазиците, облеката и обичаите на островските Фризи е прикажана во фризискиот музеј „Карл Хеберлин“ во градот [[Вик на Фер]]. == Острови == Постојат четири поголеми острови и десет помали островчиња. Имињата на поголемите острови се [[Зилт]], [[Фер]], [[Амрум]] и [[Пелворм]]. Островчињата се наречени и [[Халиг|хализи]] (''Halligen''). Во [[Среден век|средновековниот период]], денешниот [[полуостров]] [[Нордштранд]] и Пелворм како и хализите биле дел од големиот остров Штранд. Овој остров бил поделен на делови при ужасната бура во 1634 година. [[Зилт]] ({{langx|de|Sylt}}; [[Зилтски дијалект|зелриншки]]: ''Söl' ''; {{langx|da|Sild}}) — најголем во западните Фризиски Острови со површина од околу 100 км<sup>2</sup>. До него може да се дојде преку насипот наречен [[Хинденбургов насип]]; преку насипот поминуваат само возови. Во летните месеци, островот е преполн со туристи, вклучувајќи ги и оние кои имаат желба за [[нудизам]]. Сликата на Зилт е дека претставува место за славните и богатите. Главен град на островот е [[Вестерланд (Германија)|Вестерланд]]. Северниот крај на Зилт, Еленбоген (''Ellenbogen''), претставува најсеверната точка на Германија. Логор „Зилт“, нацистички концентрациски камп на [[Олдерни]], бил именуван по островот. Споредено со Зилт, [[Фер]] ({{langx|de|Föhr}}; [[Ферски дијалект|фериншки]]: ''Feer''; {{langx|da|Før}}) — релативно тивок остров. Зафаќа површина од 82 км<sup>2</sup>. Шеснаесет стари населби раштркани по островот, некои од нив постоеле уште во {{римски|13}} век. Главен град на островот е [[Вик на Фер|Вик]] на југоисточниот брег. Вик е омилено германско приморско одморалиште. Не постои мост или насип кој го поврзува Фер со копното; така фериботите се единствената врска. Фериботското пристаниште, пристаништето и марината се наоѓаат во Вик. [[Амрум]] ({{langx|de|Amrum}}; [[Амрумски дијалект|емраншки]]: ''Oomram'') зафаќа само 20 км<sup>2</sup>, но е популарен меѓу туристите, иако помалку од Зилт. Западната половина на островот има плажа долга 12 километри и широка 1 километар. Селата се наоѓаат на источниот брег, а [[Витдин]] е најважното меѓу нив. [[Пелворм]] ({{langx|de|Pellworm}}; [[Мориншки дијалект|мориншки]]: ''Pälweerm'') и полуостровот [[Нордштранд]] (германски: ''Nordstrand''; мориншки: ''Nordströön'') се остатоци на некогашниот остров [[Штранд (остров)|Штранд]]. Главниот град на овој потонат остров бил [[Рунгхолт]], кој се смета дека бил најголем град во околината, но бил целосно уништен при бурата во 1362 година, 272 години пред уште една бура да го уништи и целиот остров. Нордштранд има површина од 49 км<sup>2</sup>, а Пелворм 37 км<sup>2</sup>. Помали остатоци на Штранд се десетте островчиња наречени [[Халиг|хализи]]. Куќите на овие мали островчиња се изградени на вештачки височинки. При плимни бури само овие ридови остануваат над морето, додека остатокот на островот се поплавува. Имињата на хализите се: [[Греде]], [[Халиг Хабел|Хабел]], [[Хамбургер Халиг]], [[Хоге]], [[Лангенес]], [[Нордерог]], [[Нордштрандишмор]], [[Оланд (фризиски остров)|Оланд]], [[Зидерог]] и [[Зидфал]]. Западно од хализите три суви песочни брегови ги создаваат т.н. [[Севернофризиски Гребенски Острови]]: [[Јапзанд]], [[Нордерогзанд]] и [[Зидерогзанд]]. == Поврзано == * [[Фризија]] * [[Германски Залив]] * [[Список на острови во Германија]] * [[Список на острови во Данска]] == Наводи == * {{Наведена книга|first=Klaus|last=Wernicke|first2=Guntram|last2=Riecken|title=Nordfriesische Inseln und Halligen|title=North Frisian Islands and Halligen|language=германски|location=[[Нојминстер]]|publisher=Karl Wachholtz Verlag|year=1992|ISBN =3-529-05505-0}} * {{Наведена книга|first=Gerhard|last=Eckert|title=Nordfriesische Inseln und Küstenbadeorte|title=North Frisian Islands and Coastal Resorts|language=германски|location=[[Франкфурт]]|publisher=Umschau Verlag|year=1974|ISBN=3-524-00299-4}} * {{Наведена книга|first=Albert|last=am Zehnhoff|title=Sylt, Amrum, Föhr, Helgoland, Pellworm, Nordstrand und Halligen. Natur und Kultur auf Helgoland und den Nordfriesischen Inseln. Entdeckungsreisen durch eine Landschaft zwischen Meer und Festlandküste|url=https://archive.org/details/sylthelgolandamr0000amze|title=Sylt, Amrum, Föhr, Helgoland, Pellworm, Nordstrand and the Halligen. Nature and Culture on Heligoland and the North Frisian Islands. A Discovery Voyage through a Landscape between Sea and Shore.|language=германски|location=[[Келн]]|publisher=DuMont|year=1979|ISBN=3-7701-1093-5}} * {{Наведена книга|first=Henry|last=Koehn|first2=Carl|last2=Häberlin|first3=Julius|last3=Tedsen|first4=Georg|last4=Warnecke|title=Die Nordfriesischen Inseln|title=The North Frisian Islands|language=германски|publisher=Walter de Gruyter|location=[[Берлин]]|year= 1961|ISBN=3-11-000564-6}} * {{Наведена книга|first=Henry|last=Koehn|title=Die Nordfriesischen Inseln. Die Entwicklung ihrer Landschaft und die Geschichte ihres Volkstums|title=The North Frisian Islands. Development of their Landscape and History of their Popular Culture|language=германски |publisher=Walter de Gruyter|location=[[Хамбург]]|year=1954}} * {{Наведена книга|first=O.|last=Zeisse|title=Beiträge zur Geologie der Nordfriesischen Inseln|title=Contributions to the Geology of the North Frisian Islands|language=германски|edition=реиздание на оригиналот од 1888 г.|year=1990|ISBN=3-86031-121-2}} * {{Наведена книга|first=G.|last=Weigelt|title=Die nordfriesischen Inseln vormals und jetzt. Eine Skizze des Landes und seiner Bewohner |title=The North Frisian Islands Once and Today. A Sketch of the Land and its Inhabitants|language=германски|publisher=Meissner |location=[[Хамбург]]|year=1873}} * {{Наведена книга|first=Harry|last=Kunz|first2=Albert|last2=Panten|title=Die Köge Nordfrieslands|title=The Polders of North Frisia |language=германски|publisher=Nordfriisk Instituut|location=Bredstedt|year=1997|ISBN=3-88007-251-5}} {{Фризиски Острови}} {{coord|54|55|N|8|20|E|type:isle_scale:1000000|display=title}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Севернофризиски Острови| ]] [[Категорија:Архипелази во Германија]] sjkknrd1z5nau59nt3elmpgt23jxr8s 0 1128181 5604976 5583160 2026-08-04T12:43:49Z Aprilija50.A.D 119801 /* Театарски претстави */ 5604976 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а |име=Марија Кондовска |портрет=Марија Кондовска.jpg |px=170px |опис= |роден-дата= {{роден на и возраст|df=yes|1965|1|20}} |роден-место= [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |починал-дата= |починал-место= | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] |познат = по улогите во: <br>[[Македонски народни приказни]]<br>[[Викенд на мртовци]]<br>[[5+ фамилија]]<br>[[Неверство во зимска ноќ]]<br>[[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]]<br>[[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]]<br>[[Пусто турско (филм)|Пусто турско]] |занимање = [[глумица]] }} '''Марија Кондовска''' (р. {{роден на|20|јануари|1965}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] театарскa, филмскa и телевизискa [[глумица]]. Таа дипломирала на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] при [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]], во класата на [[професор]]от [[Владимир Милчин]]. Во [[1987]] година, таа се вработила во [[Драмски театар - Скопје|Драмски театар — Скопје]]. Кондовска е ќерка на македонскиот [[сликар]] [[Димитар Кондовски]]. ==Театарски претстави== * Викенд на мртовци од [[Миле Попоски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1985: * Душичката — Стапица од Тадеус Ружевич, р. Богдан Хусаковски, [[Драмски театар - Скопје]] 1987; * Бесна — Слободен лов од [[Јордан Плевнеш]], р. [[Љубиша Георгиевски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1988; * Лана — Сказна за времето од Љубиша Ѓоќиќ, р. Љубиша Ѓоќиќ, р. [[Драмски театар - Скопје]] 1988; * Катлин — Долго патување во ноќта од Јуџел Онил, р. Патриша Хамарстром, [[Драмски театар - Скопје]] 1988; * Берта — Татко од Август Стримберг, р. [[Тодорка Кондова-Зафировска]], [[Драмски театар - Скопје]] 1989; * Втора ќерка — Медеја од Дане Захц, р. Вито Тауфер, р. [[Драмски театар - Скопје]] 1989; * Ало Будење од [[Зафир Хаџиманов]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1990; * Лиз — Спасени од Едвард Бонд, р. Кристијан Ристевски, [[Драмски театар - Скопје]] 1990; * Кармен — Балконот од Жан Жене, р. Ивуца Кунчевич, [[Драмски театар - Скопје]] 1991; * Елица — Чернодрински се враќа дома од [[Горан Стефановски]], р. [[Слободан Унковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1992; * Беба — Грев или шприцер од [[Сашко Насев]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1992; * Росаура — Животот е сон од Педро Калдерон, р. [[Слободан Унковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1993; * Трпана — Харем од [[Сашко Насев]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1994; * Оља — Маратонците го трчаат почесниот круг од Душан Ковачевиќ, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1994; * Ни ќар ни зијан од [[Братислав Димитров]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1996; * Елена — Вујко Вања од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1997; * Бела — Словенски ковчег од [[Венко Андоновски]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1998; * Александра — Платонов од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1999; * Смерадилна — Арлекин слуга на двајца господари од Карло Голдони, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1999; * Тереза — Мефисто од Клаус Ман, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2000; * Хиполита — Сон на летната ноќ од [[Вилијам Шекспир]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2001; * Олга — Три сестри од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2004; * Касилда — Што ги тера жените да трчаат ноќе по улиците на Мадрид од Педро Калдерон, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2004; * Мравката — Како се станува цар од [[Афродита Кирјаковска]], р. [[Зоја Бузалковска]], [[Драмски театар - Скопје]] 2004; * Весела — Нашиот непрежален од Карино Васки, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2006 * Сон на летната ноќ од [[Вилијам Шекспир]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2008; * Кристина – Жена ми се вика Борис од Рафа Шарт, р. [[Коле Ангеловски]], Дом на АРМ 2011; * Фани мани од Реј Куни, р. [[Коле Ангеловски]], [[Универзална сала – Скопје]] 2012; * Селанка — Македонска крвава свадба од [[Војдан Чернодрински]], р. Сташа Зуровац, [[Драмски театар - Скопје]] 2012; * Евдокија — Солунски патрдии од [[Миле Попоски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2013; * Берта — Стјуардеси од Марк Камолети, р. Синиша Ефтимов, [[Театар Комедија]] 2013; * Верче — Чија си од [[Сашко Насев]], р. [[Љупчо Ѓоргиевски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2013; * Злата — Живот во тесни чевли од Душан Радовиќ, р. Ненад Витанов, [[Драмски театар - Скопје]] 2014; * Молба до господ од [[Коле Ангеловски]], р. [[Коле Ангеловски]], Народен театар Антон Панов Струмица 2015; * Жена ми се вика Борис од Рафи Шарт, р. Синиша Ефтимов, [[Театар Комедија]] 2017; * Секс таблетки * Секретарката — Ничија земја од Данис Тановиќ, р. Александар Морфов, [[Македонски народен театар]] 2018; * Реџина - Како да се ограби банка од Сами Фејд, р. Иван Манасковски, [[Драмски театар - Скопје]] 2018; * Птица со главата меѓу нозе од [[Коле Ангеловски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2021; * Марија Антоновна — Ревизор Николај Василевич, р. Андреј Цветановски, [[Театар Комедија]] 2023; ==Филмографија== Кондовска ги остварила филмските улоги:<ref>{{нмс| title=Marija Kondovska| url=https://www.imdb.com/name/nm1394077/ | work= | publisher=IMDb | date= | accessdate=5 февруари 2023}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1988 || [[Втора смена]] ТВ-серија || Воспитувачката |- | 1988 || [[Викенд на мртовци]] ТВ-филм || Ана |- | 1991 || [[Стрес или погрешна нота]] ТВ-филм || Милица |- | 1992 || [[Чудовиштата во нашиот град]] ТВ-серија || Роги |- | 1997 || [[Вујко Вања]] ТВ-филм || Елена |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Инструкторка |- | 2003 || [[Време за плачење]] || Маки |- | 2003 || [[Лото, лото (телевизиска серија)|Лото, лото]] ТВ-серија || |- | 2004 || [[Неверство во зимска ноќ]] ТВ-филм || Вера |- | 2005 || [[Седмица лото или смрт]] || |- | 2005 || [[Обични луѓе]] ТВ-серија || Евдокија |- | 2006 || [[Пусто турско (филм)|Пусто турско]] ТВ-филм || Тодорка |- | 2007 || [[Превртено (филм)|Превртено]] ТВ-филм || |- | 2007 || [[Стапица]] ТВ-филм || Мајката на Соња |- | 2008 || [[Куќен совет]] ТВ-филм || Мариче |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] ТВ-филм || Мара |- | 2012 || [[Македонски приказни]] ТВ-серија || |- | 2014-2015 || [[Македонски стари приказни]] ТВ-серија |- | 2015-2021 || [[5+ фамилија]] ТВ-серија || Тетка Душка |- | 2016 || [[Џган]] ТВ-филм || Магдалена |- | 2016 || [[Црвената соба]] ТВ-филм || Лили |- | 2016-2018 || [[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]] ТВ-серија || Сестра |- | 2016 || [[Среќа во вреќа (серија)|Среќа во вреќа]] ТВ-серија || Милка |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] ТВ-серија || Госпоѓа Трпкова |- | 2019 || [[Дедо и внук]] ТВ-серија || Вера |- | 2019 || [[Фамилија Марковски (телевизиска серија)|Фамилија Марковски]] ТВ-серија || Мајката на Александар |- | 2020 || [[Драмски театар - Скопје|Мојот Драмски]] ТВ-серија || |- | 2022 || [[Тајниот изум]] ТВ-филм || Душка |- | 2022 || [[Баунти]] ТВ-филм || Мајката Стефан |- | 2022-2023 || [[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] ТВ-серија || |- | 2023 || [[Бизнисот на задоволството]] ТВ-филм || |- | 2024 || [[Преспав]] ТВ-серија || Маринела |- | 2026 || [[И Божана сака чоколадо]] ТВ-филм || |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|1394077}} * [https://dramskiteatar.com.mk/mk/about/akteri/140/marija-kondova Животипис на Марија Кондовска], на страницата на Драмски театар {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кондовска, Марија }} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски гласовни глумци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] 5egbrs4ru9zihf9sud5pu01kx4yx1mj 0 1130001 5604970 5245695 2026-08-04T12:25:45Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604970 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease |author= | Image = Fundus photo showing scatter laser surgery for diabetic retinopathy EDA09.JPG | Caption = Слика од [[Очно дно|очното дно]] на која е прикажана [[Ласер коагулација|ласер хирургија]] на дијабетична ретинопатија | DiseasesDB = 29372 | ICD10 = {{ICD10|H|36||h|30}} ({{ICD10|E|10|3|e|10}} {{ICD10|E|11|3|e|10}} {{ICD10|E|12|3|e|10}} {{ICD10|E|13|3|e|10}} {{ICD10|E|14|3|e|10}}) | ICD9 = {{ICD9|250.5}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000494 | MedlinePlus_mult= {{MedlinePlus2|001212}} | eMedicineSubj = oph | eMedicineTopic = 414 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|oph|415}} | MeshID = D003930 }} <!-- Definition and symptoms --> '''Дијабетична ретинопатија''' ([ˌrɛtnˈɑpəθi]), исто така позната како '''дијабетична болест на окото''', е состојба во која настанува оштетување на [[ретина]] како резултат на [[дијабет]]. Во некои случаи доведува до [[слепило]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Diabetic retinopathy|url=http://www.diabetes.co.uk/diabetes-complications/diabetic-retinopathy.html|accessdate=25 November 2012| work=Diabetes.co.uk}}</ref> Ова е [[окуларна манифестација на системска болест|окуларна манифестација]] на дијабет, системска болест, која афектира и до 80 проценти од пациентите кои имаат дијабет 10 години и повеќе.<ref name=kertes2007>{{Наведена книга|editor=Kertes PJ, Johnson TM |title=Evidence Based Eye Care |url=https://archive.org/details/evidencebasedeye0000unse |year=2007 |isbn=0-7817-6964-7 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia, PA}}{{Page needed|date=September 2010}}</ref> Покрај овие застрашувачки статистики,истражувањата кажуваат дека околу 90 проценти од ново дијагностицираните случаи можат да бидат превенирани ако пациентите се редовно контролирани и третирани. <ref>{{Наведено списание|author=Tapp RJ|first=|author2=Shaw JE|author3=Harper CA|last4=De Courten|first4=M. P.|last5=Balkau|first5=B.|last6=McCarty|first6=D. J.|last7=Taylor|first7=H. R.|last8=Welborn|first8=T. A.|last9=Zimmet|first9=P. Z.|display-authors=3|date=June 2003|title=The prevalence of and factors associated with diabetic retinopathy in the Australian population|url=|journal=Diabetes Care|volume=26|issue=6|pages=1731–7|doi=10.2337/diacare.26.6.1731|pmid=12766102}}</ref> Колку подолго пациентот има дијабет толку се поголеми шансите да развие дијабетична ретинопатија.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.netdoctor.co.uk/diseases/facts/diabeticretinopathy.htm | title=diabetic retinopathy | accessdate=August 2, 2011 | author=Dr Caroline MacEwen | archive-date=2015-09-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150910141002/http://www.netdoctor.co.uk/diseases/facts/diabeticretinopathy.htm | url-status=dead }}</ref> ==Знаци и симптоми== [[File:Eye disease simulation, normal vision.jpg|thumb|Нормален вид]] [[File:Eye disease simulation, diabetic retinopathy.jpg|thumb|Дијабетична ретинопатија.]] Дијабетичната ретинопатија многу често нема рани симптоми. Дури и [[макуларен едем]], кој може да предзивика брзо губење на видот може да нема предупредувачки знаци. Генерално пациент со макуларен едем најверојатно ќе има заматен вид поради што ќе му биде тешко да вози или да чита.Кај некои случаи,видот се подобрува и се влошува во текот на денот. Во текот на првата фаза-непролиферативна дијабетична ретинопатија пациентот нема симптоми и единствениот начин да се дијагностицира болеста во оваа фаза е преку [[фундус офталмоскопија]].На прегледот ќе се видат микроаневризми (микроскопски проширувања на артерискиот ѕид). Доколку постои намалување на видот, индицирана е флуоресцеин [[ангиографија]] за да се види задниот пол на окото.Доколку се забележи стеснување или блокада на ретиналните крвни садови ова се нарекува ретинална [[исхемија]] (недостаток на крвен проток). Во текот на првата фаза може да се развие ексудација(пропуштање на крвните садови) во макуларниот регион и да настане макуларен едем. Симптомите се замаглување,затемнување на видот.10 проценти од дијабетичните пациенти ќе го загубат видот како последица на макуларен едем. [[Оптичка кохерентна томографија]] може да покаже региони на акумулацијана течност со макуларен едем.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vrmny.com/pe/np_dr.html |title=Nonproliferative Diabetic Retinopathy (Includes Macular Edema) |accessdate=August 17, 2013 |archive-date=2013-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130213132429/http://www.vrmny.com/pe/np_dr.html |url-status=dead }}</ref> Втората фаза поради формирањето на абнормални нови крвни садови (неоваскуларизација)во задниот пол од окото е наречена ''пролиферативна дијабетична ретинопатија''. Овие садови можат да прокрварат во стакленото тело ([[витрална хеморагија]]) и да предзивикаат заматување на видот.Првиот пат кога ова ќе се случи најчесто не остава сериозни последици.Во повеќето случаи ќе останат точки [[крв]], кои пациентот ги визуелизира како лебдечки мушички кои исчезнуваат од видното поле после неколку часа. Овие точки често се проследени со поголемо крварење во наредните денови кое што предизвикува поголемо заматување на видот.Во екстремни случаи пациентот ќе може да детектира само светлина.На поголемите количества крв им треба повеќе време(недели,месеци) да се ресорбираат а во некои случаи крвта останува во витреалното тело.Овие видови на големи хеморагии имаат тенденција на повторување најчесто во тек на [[спиење]]. На [[фундоскоп]]ско испитување, докторот ќе забележи [[беличести преципитати]], хеморагии во вид на пламен и точкести хеморагии. ==Патогенеза== [[File:Blausen 0312 DiabeticRetinopathy.png|thumb|Очно дно со дијабетична ретинопатија]] Дијабетичната ретинопатија е резултат на микроваскуларни ретинални промени.[[Хипергликемија]]-индуцирана интрамурална смрт на [[перицити]] и стеснување на [[базална мембрана]] водат до инкомпетенција на васкуларните ѕидови.Овие оштетувања ја менуваат формацијата на [[крвно-ретиналната бариера]] и ги прават крвните садови повеќе пермеабилни.<ref>{{Наведено списание|title=Understanding diabetic retinopathy |author=Pardianto G |journal=Mimbar Ilmiah Oftalmologi Indonesia |year=2005 |volume=2 |pages=65–6|author2=<Please add first missing authors to populate metadata.>|display-authors=1}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Патологија на окото}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Очни болести]] 9oxyx1uaba110yw5zt1qp11t2jh0x6x 0 1130314 5605335 5440585 2026-08-05T09:46:02Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605335 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име=Горан Петровиќ |портрет= GoranPetrovic03OK.jpg |опис= Горан Петровиќ |роден-дата={{датум на раѓање|1961|07|01|df=yes}} |роден-место={{роден во|Краљево}}, [[НР Србија]] |починал-дата={{починал на и возраст|2024|01|26|1961|07|01|df=yes}} |починал-место= [[Белград]], [[Србија]] |занимање = [[писател]] }} '''Горан Петровиќ''' ({{langx|sr|Горан Петровић}}, {{рн|1|јули|1961}} - {{пн|26|јануари|2024}}) — српски [[писател]] и академик.<ref>{{нмс|url=https://www.rts.rs/magazin/kultura/vesti/5354369/goran-petrovic-pisac-akademik-smrt.html|title=РТС :: Вест :: Преминуо писац и академик Горан Петровић|website=www.rts.rs|url-status=live|access-date=26 јануари 2024.}}</ref> Бил меѓу најзначајните и најчитаните современи српски [[проза|прозни]] писатели.<ref name="mše">Мала школска енциклопедија, стр. 218</ref> Членувал во [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]] (САНУ).<ref name=":0">{{нмс|url=https://www.sanu.ac.rs/clan/petrovic-goran/|title=Горан Петровић|website=САНУ|url-status=live|access-date=16 декември 2022}}</ref> ==Животопис== Петровиќ е роден во [[Краљево]], Србија во 1961 година. Студирал на Филолошкиот факултет на [[Белградски универзитет|Белградскиот универзитет]], на групата за југословенска и [[српска книжевност]]. Подолг период работел како библиотекар во градската [[библиотека]] во [[Жича]], на педесет метри од [[Манастир Жича|манастирот Жича]], а работел и како уредник на списанието „Повеља“ при градската библиотека во Краљево. Подоцна се преселил во [[Белград]]. На 1 ноември 2012 година бил избран за дописен член на [[Српска академија на науките и уметностите|САНУ]]. Исто така, тој е член на Српското книжевно здружение и на Српскиот ПЕН центар. == Творештво == Петровиќ објавил следниве дела: „Совети за полесен живот“ (куса проза, 1989), „Атлас обиколен со небото“ (роман, 1993), „Остров и околните раскази“ (раскази, 1996), „Опсадата на црквата Свети Спас“ (роман, 1997), роман „Ситничарницата Кај среќната рака“ (роман, 2000), „Ближните“ (раскази, 2002), „Сè што знам за времето“ (кратка проза, 2003), „Скеле“ (драма, 2004), „Разлики“ (раскази, 2006), „Под таванот кој се лупи“ (кино-новела, 2010). Неговите книги се печатени во над 50 изданија, а се објавени на повеќе светски јазици. На македонски јазик се објавени „Ситничарница кај среќната рака“ (издание на СЗМ, Скопје, 2007, во превод на [[Гордана Јовиќ Стојковска]]) и „Опсадата на црквата Св. Спас“ (издание на „Гетон“, Скопје, 2014). За своите книжевни дела, Горан Петровиќ се стекнал со многу значајни книжевни награди, меѓу кои: книжевната стипендија на Фондот „Борислав Пекиќ“, наградата „Просвета“, [[Награда „Меша Селимовиќ“|наградата „Меша Селимовиќ“]], наградата „Рачанска повелба“, наградата „Златниот бестселер“, наградата на [[Народна библиотека на Србија|Народната библиотека на Србија]] за најчитаната књига, [[НИН-ова награда|НИН-овата награда]] (за романот „Ситничарницата Кај среќната рака“, 2001), Октомвриската награда на градот Краљево, [[Награда „Борисав Станковиќ“|наградата „Борисав Станковиќ“]], [[Андриќева награда|наградата „Иво Андриќ]]“ и [[Награда „Лаза Костиќ“|наградата „Лаза Костиќ“]]. ==Дела== * ''Савети за лакши живот'' (1989) * ''Атлас описан небом'' (1993) * ''Острво и околне приче'' (1996) * ''Опсада цркве Светог Спаса'' (1997) * ''Ситничарница Код срећне руке'' (2000, македонско издание 2007 г.)<ref>[https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/70263050 Ситничарница "Кај среќната рака"] на COBISS.MK</ref> * ''Ближњи'' (2002) * ''Све што знам о времену'' (2003) * ''Скела'' (2004) * ''Разлике'' (2006) * ''Претраживач'' (2007) * ''Испод таванице која се љуспа'' (2010) * ''Матица'' (2011) * ''Унутрашње двориште'' (2018) * ''Папир са воденим знаком'' (2022) * ''Иконостас'' (2022) == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петровиќ, Горан}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Српски раскажувачи]] [[Категорија:Српски романописци]] [[Категорија:Добитници на Андриќевата награда]] [[Категорија:Добитници на НИН-овата награда]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] e5iurd3j9xar2xeljtdbyrcpk1astfr 14 1141940 5605239 3445271 2026-08-05T06:14:28Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Општина Плевља]] на [[Категорија:Општина Пљевља]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 3445271 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Општини во Црна Гора|Плевља]] qpckk70bodflc0nv8oz8e1630jqwcxl 14 1141941 5605241 5522199 2026-08-05T06:14:29Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Општина Плевља]] → [[Категорија:Општина Пљевља]] 5605241 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Pljevlja}} [[Категорија:Градови во Црна Гора]] [[Категорија:Општина Пљевља]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 8ecnpxdbwl48ebclx6tywvpt24n23w8 5605285 5605241 2026-08-05T06:50:42Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Плевља]] на [[Категорија:Пљевља]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5605241 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Pljevlja}} [[Категорија:Градови во Црна Гора]] [[Категорија:Општина Пљевља]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 8ecnpxdbwl48ebclx6tywvpt24n23w8 0 1142403 5605213 5522186 2026-08-05T05:48:09Z Bjankuloski06 332 5605213 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Инфокутија Населено место--> |official_name = |settlement_type = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = ME |subdivision_type = [[Држава]] |subdivision_name = [[Црна Гора]] |subdivision_type1 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] |subdivision_name1 = [[Општина Рожаје|Рожаје]] |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |image_skyline=Rozaje in early spring.jpg |image_size=300px |image_caption= |map_caption =Местоположба на картата |timezone_DST=[[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST=+2 |population_as_of=2011<ref>{{citation|url=http://monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/knjiga_prvi%20rezultati(1).pdf |title=Prvi rezultati popisa 2011. |publisher=Monstat |language=Montenegrin |date=15 May 2011 |page=9}}</ref> |name=Рожаје| native_name=Rožaje| leader_title=Градоначалник| leader_name=Ејуп Нурковиќ |area_total_km2=432 |population_total = {{increase}}9,567 |population_footnotes= |population_blank1_title = Општина |population_blank1 = {{increase}} 23,312 |population_density_km2=53 |population_demonym = Рожајци |parts=66 |parts_type =Населени места |Time zone=[[UTC]]+1 |established_date= |pushpin_map =Montenegro |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption =Местоположба на картата |pushpin_mapsize = |latd=42.84| longd=20.16| |area_code_type=Повикувачки број| area_code=+382&nbsp;51| blank1_info_sec1=RO|blank1_name_sec1=Регистарски таблици|| |postal_code_type=Поштенски број| postal_code=84310| blank_info_sec1=ME-17|blank_name_sec1=ISO 3166-2:ME|| website={{URL|www.rozaje.me}}| image_flag=| image_shield=Rozaje-grb.png| }} '''Рожаје''' ([[босански]] и [[црногорски]]): ''Rožaje'', Рожаје, е град и општина во североисточна [[Црна Гора]]. Населението брои 9,567 (Попис 2011). Рожаје е седиште на [[Општина Рожаје]]. ==Демографија== Рожаје е административен центар на ''Општина Рожаје'', која има 23,312 жители. Само градот Рожаје брои население од 9,567. Се смета за седиште на [[Бошњаци|Бошњачката]] заедница во Црна Гора. Бошњаците формираат мнозинство и во градот и во општината. Населението на Рожаје: *3 март 1981 - 7,336 *3 март 1991 - 8,828 *1 ноември 2003 - 9,121 *1 јули 2011 - 9,567 ==Галерија== <gallery> File:Rozaje Hotel.JPG File:GANICA KULA.jpg File:Kucanska dzamija.jpg File:Rijeka Ibar vrelo.jpg File:Rozaje mosque Sultan Murat II.JPG File:Rozaje Ganica Kula.JPG File:Rožaje,_Montenegro.jpg File:Ibar_Canyon_Montenegro.JPG File:Rozaje_City_hall.JPG File:ZLATNA PAHULJA.JPG File:ZLATNA_PAHULJA-_Rozaje.JPG File:Ro_panorama.jpg File:GANICA_KULA.jpg File:KUD_VRELO_IBRA..DYK_Square.jpg </gallery> ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.rozaje.me Rožaje official web site] * [http://www.rozaje.net Rožaje main web portal] * [http://www.rozaje.montenegro.travel/en Rožaje on montenegro.travel] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131003210220/http://www.rozaje.montenegro.travel/en |date=2013-10-03 }} * [http://www.visit-montenegro.com/cities-rozaje.htm Visit-Montenegro.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150418023932/http://www.visit-montenegro.com/cities-rozaje.htm |date=2015-04-18 }} [[Категорија:Градови во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] 6ts926q5iougycczbgtjc3sg68mzg24 5605214 5605213 2026-08-05T05:48:19Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Рожае]] на [[Рожаје]] 5605213 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Инфокутија Населено место--> |official_name = |settlement_type = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = ME |subdivision_type = [[Држава]] |subdivision_name = [[Црна Гора]] |subdivision_type1 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] |subdivision_name1 = [[Општина Рожаје|Рожаје]] |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |image_skyline=Rozaje in early spring.jpg |image_size=300px |image_caption= |map_caption =Местоположба на картата |timezone_DST=[[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST=+2 |population_as_of=2011<ref>{{citation|url=http://monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/knjiga_prvi%20rezultati(1).pdf |title=Prvi rezultati popisa 2011. |publisher=Monstat |language=Montenegrin |date=15 May 2011 |page=9}}</ref> |name=Рожаје| native_name=Rožaje| leader_title=Градоначалник| leader_name=Ејуп Нурковиќ |area_total_km2=432 |population_total = {{increase}}9,567 |population_footnotes= |population_blank1_title = Општина |population_blank1 = {{increase}} 23,312 |population_density_km2=53 |population_demonym = Рожајци |parts=66 |parts_type =Населени места |Time zone=[[UTC]]+1 |established_date= |pushpin_map =Montenegro |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption =Местоположба на картата |pushpin_mapsize = |latd=42.84| longd=20.16| |area_code_type=Повикувачки број| area_code=+382&nbsp;51| blank1_info_sec1=RO|blank1_name_sec1=Регистарски таблици|| |postal_code_type=Поштенски број| postal_code=84310| blank_info_sec1=ME-17|blank_name_sec1=ISO 3166-2:ME|| website={{URL|www.rozaje.me}}| image_flag=| image_shield=Rozaje-grb.png| }} '''Рожаје''' ([[босански]] и [[црногорски]]): ''Rožaje'', Рожаје, е град и општина во североисточна [[Црна Гора]]. Населението брои 9,567 (Попис 2011). Рожаје е седиште на [[Општина Рожаје]]. ==Демографија== Рожаје е административен центар на ''Општина Рожаје'', која има 23,312 жители. Само градот Рожаје брои население од 9,567. Се смета за седиште на [[Бошњаци|Бошњачката]] заедница во Црна Гора. Бошњаците формираат мнозинство и во градот и во општината. Населението на Рожаје: *3 март 1981 - 7,336 *3 март 1991 - 8,828 *1 ноември 2003 - 9,121 *1 јули 2011 - 9,567 ==Галерија== <gallery> File:Rozaje Hotel.JPG File:GANICA KULA.jpg File:Kucanska dzamija.jpg File:Rijeka Ibar vrelo.jpg File:Rozaje mosque Sultan Murat II.JPG File:Rozaje Ganica Kula.JPG File:Rožaje,_Montenegro.jpg File:Ibar_Canyon_Montenegro.JPG File:Rozaje_City_hall.JPG File:ZLATNA PAHULJA.JPG File:ZLATNA_PAHULJA-_Rozaje.JPG File:Ro_panorama.jpg File:GANICA_KULA.jpg File:KUD_VRELO_IBRA..DYK_Square.jpg </gallery> ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.rozaje.me Rožaje official web site] * [http://www.rozaje.net Rožaje main web portal] * [http://www.rozaje.montenegro.travel/en Rožaje on montenegro.travel] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131003210220/http://www.rozaje.montenegro.travel/en |date=2013-10-03 }} * [http://www.visit-montenegro.com/cities-rozaje.htm Visit-Montenegro.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150418023932/http://www.visit-montenegro.com/cities-rozaje.htm |date=2015-04-18 }} [[Категорија:Градови во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] 6ts926q5iougycczbgtjc3sg68mzg24 14 1149150 5605287 3445273 2026-08-05T06:51:52Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Општина Рожае]] на [[Категорија:Општина Рожаје]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 3445273 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Општини во Црна Гора|Рожае]] st8z08lttg9o57sytnrgp3wvzt7houf 0 1150188 5605017 5126530 2026-08-04T14:49:41Z Dr. Thomas Liptak 127054 photo updated (2026) 5605017 wikitext text/x-wiki {{Classical mechanics}} [[Податотека:Frankfurt am Main, Mainfest 2026 - swing ride.jpg|мини|десно|Деца кои под дејство на центрифугалната сила се возат на вртелешка.]] '''Центрифугална сила''' — [[инерцијална сила]], која што се појавува при вртење во круг и е насочена радиално од оската на вртење кон надвор. Често е предизвикана од [[инерцијата]] на телото. Последиците, односно влијанието на центрифугалната сила се често забележливи во секојдневниот живот, пример за тоа е [[центрифугата на машината за перење на алишта]] којашто ја исфрла водата нанадвор, исто така при [[возењето на мотор, велосипед]] при што возачот мора да се навалува, односно да “легнува” на кривината. Во [[класичната механика]] центрифугалната сила означува *... отпорот на кого телото по [[принципот на инерција]] се спротивставува на промената на неговиот правец на движење, кога се движи по искривена патека. Центрифугалната сила е спротивна на [[центрипеталната]], но тие се исти по големина. Во случајов [[центрифугалната сила]] е онаа која што ја предизвикува промената на правецот на движење. Во [[алембертовата инерција]] стојат центрифугалната и центрипеталната сила во рамнотежа. .<ref name="Paus" /><ref name="ass" /> *... сила која што треба да се земе предвид, кога движењето на телото се однесува на еден [[вртечки систем]]<ref name="mayr"/> . Оваа инертност се среќава исто така и при отсуството на центрипетална сила, сепак никогаш во инерцијален систем. Центрифугалната сила е прецизна сила. Таа не соодветствува со принципот на [[акција и реакција]]. == Историја == За првпат центрифугалната сила била опишана во 1644 во [[Принципи на филозофијата]] од [[Рене Декарт]]<ref>{{Literatur | Autor=René Descartes| Titel=Die Prinzipien der Philosophie, übersetzt von Artur Buchenau | Auflage=7.| Verlag=Felix Meiner Verlag | Ort=Hamburg | Jahr=1965 | Seiten= 86 ff}}</ref>. Квантитативно за првпат произлегла во 1669 во едно писмо од [[Кристијан Хајгенс]] насочено кон секретаријатот на Кралското општество [[Хенри Олденборг]], исто така и во неговиот “Хорологиум Осцилаториум” од 1673, подоцна надграден во 1703 под името “De Vis Centrifuga”. [[Исак Њутн]] ја опишува центрифугалната сила прв по Хигенс, но независно од “Позадината на Њутновиот принцип’.<ref>[[John Herivel]]: ''The Background of Newton’s Principia,'' und John Herivel: ''Newton’s Discovery of the law of Centrifugal Force.'' In: ''The Isis.'' Band&nbsp;51, 1960, S.&nbsp;546.</ref> Користејќија Центрифугалната сила Исак Њутн ја толкувал развиената форма на површината на течноста во едена вртечка, отворена кофа за вода [[центрифугата на машината за перење на алишта]] како упатство за постоењето на еден [[апсолутен простор]]. ===Равенки=== [[Податотека:Zentrifugalkraft.svg|mini|right|thumb|Zentrifugalkraft bei einer Kreisbewegung]] За една кружна патека центрифугалната сила е поврзана со масата на телото, полупречникот и квадратот на неговата кружна брзина, односно: : <math>F_\text{c} \;=\; m\, \omega^2 \,r</math> [[Брзината при транслаторно движење]] <math>v</math> зависи од <math>\omega = v/r</math>. Од тука во независност од [[кружната брзина]], центрифугалната сила може да се искаже како: <math>F_\text{c} \;=\; m\,\frac{v^2}{r}</math> [[Забрзувањето при центрифугална сила]] е еднакво на: <math>a_\text{c} \;=\; \omega^2 \,r</math> и : <math>a_\text{c} \;=\; \frac{v^2}{r}</math>. Овие формули важат подеднакво кога тело се движи по крива патека. Притоа [[полупречникот на кривината]] <math>r</math> , полупречник на минималниот круг, на одредени места од телото се стиснува од страна на кривината. И <math>\omega</math> е кружната брзина на телото во овој систем. Овие формули се користат исто така и за пресметување на силината на центрипеталната сила. Таа е подеднакво силна колку и центрифугалната и е егазтно спротивно насочена. Мислењето дека центрифугална е поголема од центрипеталната е погрешно. === Изведување за движење по кривина === [[File:Zp-1.png|мини|десно|Приказ на крива (должина L, испрекината линија), промена на брзината <math>\Delta \vec v</math>, полупречник на закривеност <math>r</math>]] Од основниот закон за механика: <math>F=m\, \frac{\Delta v}{\Delta t}</math> <math>L=v \Delta t</math> За аголот <math>\alpha</math> важи <math>\alpha =L/r</math>, па <math>\Delta v=v \alpha= \frac{v^2}{r} \Delta t</math>. Тука се поставува изразот <math>\Delta v</math> во формулата за <math>F</math>, од каде што се добива центрифугалната сила <math>F_{cp}</math>. :<math>F_{cp} = m v^2 / r</math><ref name="szabo" /> Со замена на <math>v = \omega \, r</math> се добива :<math>F_{cp} = m \,\omega ^2\, r.</math> === Потенцијал кај центрифугална сила === Центрифугалната сила исто како и [[гравитациската сила]] <math>F_\mathrm{G}=mg,</math> е пропорционална на масатана телото и на неа влијае и [[Земјиното забрзување]] <math>g</math>. :<math>\Phi_\mathrm{Z} = \frac{\omega^2 r^2}{2} = \frac{v^2}{2}</math>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(бидејќи <math>\omega r = v</math> тоа е брзината каде што таа зависи од кружната брзина и полупречникот на тоа место. Енергијата на потенцијалот кај центрифугална сила е иста како и кај [[кинетичката енергија]] :<math>E_\mathrm{Z} = \frac{m \omega^2 r^2}{2} = \frac{m v^2}{2}</math> Со централен потенцијал, како на пример гравитациска сила може центрифугалната сила да доведе до [[делотворен потенцијал]]. === Забрзан појдовен систем === Овие сили се разгледуваат тогаш, кога [[изедначувањето на движењето]] се поставува во еден појдовен систем, којшто самостојно забрзува во спротива од инерцијалниот систем. ==== Изведување ==== За да се разликува големината на еден објект во два различни референтни систем, се користи нормалната нотација на инерцијалниот систем. {| class="wikitable" !||'''Значење''' |- |<math>\vec{r}</math>||[[позиција]] на објектот во инерцијален систем S. |- |<math>\vec{r}\,'</math>||релативна позиција на објектот во и.с. S' (неинерцијален). |- |<math>\vec{v}=\dot{\vec{r}}</math>||[[брзина]] на објектот во S |- |<math>\vec{v}\,'</math>||релативна брзина на објектот во S' |- |<math>\vec{a}=\dot{\vec{v}}</math>||[[забрзување]] на објектот во S |- |<math>\vec{a}\,'</math>||релативно забрзување на објектот во S' |- |<math>\vec{r}_B</math>||позиција на почетокот од S' во S |- |<math>\vec{v}_B=\dot{\vec{r}}_B</math>||брзина на почетокот од S' во S |- |<math>\vec{a}_B=\dot{\vec{v}}_B</math>||забрзување на почетокот од S' во S |- |<math>\vec{\omega}</math>||[[кружна брзина]] на системот S' во S |- |<math>\vec{\alpha}=\dot{\vec{\omega}}</math>||[[кружно забрзување]] на системот S' во S |} Вториот Њутнов закон гласи :<math>m\, \vec {a}=\vec{F}</math> Доколку сакаме поставиме аналогно изедначување на движењето во еден појдовен систем, кој не е инерцијален, мора да се разгледуваат овие сили. Со помош на [[врски од кинематика]] се изразува [[забрзувањето]] преку :<math>\vec a =\frac {d \vec v}{d t}= \vec a_B + \vec \omega \times (\vec \omega \times \vec {r}{\;'}) + \dot {\vec \omega} \times \vec {r}{\;'} + 2 \, \vec \omega \times \vec {v}{\;'} + \vec {a}{\;'}</math> Со користење на изедначувањата на движењето на њутн се добива: :<math>m\, \vec {a}{\;'} = \vec{F} -m\, \vec{a}_{B} \underbrace {- m\, \vec \omega \times (\vec \omega \times \vec {r}{\;'})}_{\vec{F}_{\mathrm{zentrifugal}}} \underbrace {- m\, \dot {\vec \omega} \times \vec {r}{\;'}}_{\vec{F}_{\mathrm{Euler}}} \underbrace {-2 m\, \vec \omega \times \vec {v}{\;'}}_{\vec{F}_{\mathrm{Coriolis}}}</math> Производот од масата <math>m</math> и релативното забрзување <math>\vec {a}{\;'}</math> ја дава сумата на дејстувачките сили во овој појдовен систем. Тие се собираат од сите надворешни сили. Поимот <math>- m\, \vec \omega \times (\vec \omega \times \vec {r}{\;'})</math> е центрифугалната сила, која што се разгледува кога е применет импулсот во забрзаниот систем. Оваа сила е независна од тоа дали центрипеталната сила е достапна или не. Центрифугалната сила е управена со кружната брзина <math>\vec{\omega}</math> во појдовниот систем којшто е насочен радиално кон надвор. Центрифугалната сила е на оска, која што оди низ почетокот на појдовниот систем и покажува кон правецот на кружната брзина, нула кога почетокот на појдовниот систем изведува движење по круг. Друга сила е <math>-m\, \vec{a}_{B}</math> На крај се добива :<math>F_\text{Zf} = m \omega^2 r</math> === Луда железница === Центрифугалната сила е од значење при конструкцијата на [[луда железница|луди железници]], но притоа се посакува да се одбегнат непријатните сили и да се акцентираат оние кои предизвикуваат безтежинска состојба. Пример за тоа е лупингот, односно движењето на железнициата при кое таа прави круг од 360 степени и се достигнува 5g, односно нашето тело е 5 пати потешко/полесно. Затоа [[Вернер Стренгел]] конструкторот на оваа желецница ја развил кривината наречена [[‘’клотоид’’]] или [[ојлерова спирала]] при која полупречникот на кривината е пропорционален со должината на лакот, што придонесува до нежен пораст на инерцијални сили којшто се случува во количката во која што се возиме. Оваа кривина била претходно и во сообраќајот користена, но се користи и ден денес. === Употреба во техниката === Употребата на центрифугалната сила во техниката е разновидна, најчесто [[центрифуга]], [[чистач за снег]], [[центрифугално нишало]] и други. === Центрифугалната сила како замена или надополнување за Земјината === <gallery> Податотека:Gemini-12 Agena Tether.jpg|Делот од ракета Агена на сигурносната желецница, вториот обид со [[Гемини 12]] 1966 Податотека:Nautilus-X Main Dimensions.png|[[Наутилус Х]] (НАСА проект од 2011) Податотека: ROTIERENDE HERMAN POTOCNIK RAUMSTATION.PNG|вртечка вселенска станица од [[Херман Поточник]] (1929) Податотека:Evolvent of circle.svg|Еден ослободен објект во вртечки референтен сисем опишува една [[еволвента]]. Податотека:Sturz aus der Raumstation.PNG|Слободен пад со одредено забрзување во вртечки референтен сисем, кривината на падот е [[еволвента]]. </gallery> За индните [[вселенска станица]]и со различни големини е планирано, центрифугалната сила да се користи како замена за Земјината тежа, бидејќи подолгата [[безтежинска состојба]] може да штети на здравјето на човекот. Првиот обид за искористување на центрифугалната сила бил во 1966 година во еден вселенски брод. Притоа [[Гемини 11]] бил поврзан со [[Агена]] со 30 метарски кран за лансирање и двата објекти вртеле 6 минути на истото тежиште. Во едена вртечка вселенска станица, [[Плумбо]], направа за мерење на длабочина, покажувала на секое место од вртечката оска. Слободно паѓачките објекти се оддалечуваат сè повеќе од [[Lotrichtung]] во правец спротивен од оној на вселенската станица. Ова може да биде толкувано како една причина од [[силата на Кориолис]]. Патеката на кривината на еден слободно паѓачки објект во еден вртечки појдовен систем ја има формата на една [[кружна евалуанта]]. Таа е потполно независна од брзината на ротација на вселенската станица. Сепак зависи големината на оваа кружна евалуанта од полупречникон на почетната кружна патека. Гледано од еден не вртечки појдовен систем, слободно паѓачките објекти се движат со константна брзина по една права линија која што лежи тангенцијално на нејзната претходна кружна патека. При хоризонтално исфрлување, спротивно од правецот на ротација на станицата и со истата брзина на станицата, фрлениот објект постојано хоризонтално продолжува, сè додека состојбата на објектот може да се занемарува. Гледано од еден не вртечки појдовен систем , овој објект стои едноставно на едно место, додека станицата се врти понатаму. == Наводи == {{reflist|30em|refs= <ref name="Paus">{{Literatur|Autor=Hans Paus|Titel=Physik in Experimenten und Beispielen|Auflage=3., aktualisierte|Verlag=Hanser|Ort=München|Jahr=2007|ISBN=3-446-41142-9|Seiten=33–35|Online={{Google books|BookID=DJcRnjNVo0wC|Seite=33}}}}</ref> <ref name="ass">{{Literatur|Autor=Bruno Assmann, Peter Selke|Titel=Kinematik und Kinetik|Reihe=Technische Mechanik|Band=Band 3|Auflage=15., überarbeitete|Verlag=Oldenbourg|Ort=München|Jahr=2011| Seiten=252|ISBN=978-3-486-59751-6|Online={{Google books|BookID=w_bK8miERB0C|Seite=252}}}} „Die Zentrifugalkraft ist die Reaktionskraft der Zentripetalkraft, die die gekrümmte Bahn erzwingt.“</ref> <ref name="gross">{{Literatur|Titel=Technische Mechanik: Band 3: Kinetik|Autor=Dietmar Gross, Werner Hauger, Jarg Schrader, Wolfgang A. Wall|Jahr=2008|Auflage=10.|Seiten=191 |Verlag=Gabler Wissenschaftsverlage|ISBN=978-3-540-68422-0|Online={{Google books|BookID = jfEwnhV9DlYC|Seite = 191}}}} „Wir schreiben nun <math>F-ma=0</math> und fassen das negative Produkt aus der Masse <math>m</math> und der Beschleunigung <math>a</math> formal als eine Kraft auf, die wir […] D'Alembertsche Trägheitskraft <math>F_T</math> nennen: <math>F_T=-ma</math>. Diese Kraft ist keine Kraft im Newtonschen Sinne, da zu ihr keine Gegenkraft existiert (sie verletzt das Axiom actio=reactio!); wir bezeichnen sie daher als Scheinkraft.“</ref> <ref name="bergmann">{{Literatur|Autor=Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer|Herausgeber=Thomas Dorfmüller|Titel=Mechanik, Relativität, Wärme|Reihe=Lehrbuch Der Experimentalphysik|Band=Band 1|Auflage=11., völlig neubearbeitete|Verlag=de Gruyter|Ort=Berlin|Jahr=1998|Seiten=240ff|ISBN=3-11-012870-5|Online={{Google books|BookID=EZ3VoXHh5ucC|Seite=249}}}}</ref> <ref name="lanc">{{Literatur| Titel=The Variational Principles of Mechanics| Seiten=88–110. | Jahr=1986| Autor=Cornelius Lanczos| ISBN=0-486-65067-7|Verlag= Courier Dover Publications| Ort=New York| Online={{Google books | BookID = ZWoYYr8wk2IC | Seite = 88 | Hervorhebung = "force of inertia"}} }} S. 88: „We now define a vector I by the equation I = -m A. This vector I can be considered as a force created by the motion. We call it the "force of inertia". With this concept the eqation of Newton can be formulated as follows: F + I = 0.“</ref> <ref name="mahnken">{{Literatur| Titel=Lehrbuch der Technischen Mechanik. Dynamik | Jahr=2012| Autor=Mahnken| ISBN=978-3-642-19837-3|Verlag= Springer| Online={{Google books | BookID = DO5vOTzeu2wC | Seite = 111 | Hervorhebung = "Zentrifugalkraft"}} }} „Wir bemerken noch, dass die Zentrifugalkraft jeweils mit der Zentripetalkraft im Gleichgewicht ist, welche zum Mittelpunkt hin gerichtet ist“</ref> <ref name="Böge">{{Literatur|Autor= Alfred Böge, Wolfgang Böge, Klaus-Dieter Arnd u.a.|Titel=Handbuch Maschinenbau: Grundlagen und Anwendungen der Maschinenbau-Technik Gebundene Ausgabe – 22. Auflage|Verlag=Springer Verlag|Jahr=2014|ISBN=978-3658065973}}[https://books.google.de/books?id=DFrEBQAAQBAJ&pg=RA1-PA14&dq=dynamisches+gleichgewicht&hl=de&sa=X&ei=e2-JVduzC4zlUaKEgvgB&ved=0CEcQ6AEwBg#v=onepage&q=dynamisches%20gleichgewicht&f=false Vorschau]</ref> <ref name="szabo">{{Literatur| Titel=Einführung in die Technische Mechanik | Jahr=2003| Autor=Szabo| ISBN=3-540-44248-0|Verlag= Springer| Online={{Google books | BookID = WXLMb9AZw8gC | Seite = 260 }} }}</ref> <ref name="mayr">{{Literatur| Titel=Technische Mechanik | Jahr=2008| Autor=Martin Mayr| ISBN=978-3-446-41690-1|Verlag= Hanser| Online={{Google books | BookID = 36eYLUWU-MgC | Seite = 134 }} }}</ref> <ref name="Mayr">{{Literatur|Autor=Martin Mayr|Titel=Technische Mechanik: Statik, Kinematik - Kinetik - Schwingungen, Festigkeitslehre|Auflage=6. überarbeitete |Verlag=Hanser|Jahr=2008|ISBN=978-3-446-41690-1}}: ({{Google books | BookID =36eYLUWU-MgC | Seite = 147 }}) „Bei der Bewegung auf einer gekrümmten Bahn tritt zusätzlich die Normal- oder Zentripetalbeschleunigung auf. Die zugehörige Trägheitskraft nennen wir Zentrifugalkraft“</ref> <ref name="her">{{Literatur|Autor=Ekbert Hering, Rolf Martin, Martin Stohrer|Auflage=11. |Titel=Physik für Ingenieure|Verlag=Springer|Jahr=2012|ISBN=978-3-642-22568-0}}, S. 51–52. ({{Google books | BookID = 1_uGq8yGmg0C | Seite = 51 }})</ref> }} == Weblinks == * [http://www.leifiphysik.de/themenbereiche/kreisbewegung/ausblick#Zentrifugalkraft Zentrifugalkraft auf Schülerniveau] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151223041931/http://www.leifiphysik.de/themenbereiche/kreisbewegung/ausblick#Zentrifugalkraft |date=2015-12-23 }} bei [[LEIFI]] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Класична механика]] [[Категорија:Центрифугација]] [[Категорија:Сила]] 0hsggchy5zsl26u0zp492yomzfcqvp0 10 1152297 5605258 5570810 2026-08-05T06:15:07Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605258 wikitext text/x-wiki {{Largest cities | name = Најголеми градови во Црна Гора | country = Црна Гора | stat_ref = попис 2011<ref>{{наведена изјава за печат |url=http://monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf |format=PDF |language=српскохрватски, англиски |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori 2011. godine |trans_title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011 |publisher=Завод за статистика, Црна Гора |date=12 јули 2011 |accessdate=30 март 2011 }}</ref> | list_by_pop = Список на градови во Црна Гора | div_name = Општина | div_link = Општини во Црна Гора{{!}}Општина |city_1 = Подгорица |div_1 = Општина Подгорица |pop_1 = 136,473 |img_1 = PodgoricaOverview.jpg |city_2 = Никшиќ |div_2 = Општина Никшиќ |pop_2 = 58,212 |img_2 = Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG |city_3 = Пљевља |div_3 = Општина Пљевља |pop_3 = 21,377 |img_3 = Gradpv.jpg |city_4 = Биело Поле |div_4 = Општина Биело Поле |pop_4 = 15,883 |img_4 = Nedakusi.jpg |city_5 = Цетиње |div_5 = Општина Цетиње |pop_5 = 15,137 |img_5 = |city_6 = Бар (град){{!}}Бар |div_6 = Општина Бар |pop_6 = 13,719 |img_6 = |city_7 = Херцег Нови |div_7 = Општина Херцег Нови |pop_7 = 12,739 |img_7 = |city_8 = Беране |div_8 = Општина Беране |pop_8 = 11,776 |img_8 = |city_9 = Будва |div_9 = Општина Будва |pop_9 = 10,918 |img_9 = |city_10 = Улцињ |div_10 = Општина Улцињ |pop_10 = 10,828 |img_10 = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за најголеми градови во Европа|Црна Гора]] </noinclude> a6hbxfzi9qqb2jaapsbur46wvcpn4vz 0 1155000 5605232 4275639 2026-08-05T06:14:13Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605232 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = {{знамеикона|Србија}} Бојан Шаранов | image = [[File:MHFC-Boyan-Sharanov.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.88}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1987|9|22}} | cityofbirth = {{роден во|Вршац|}} | countryofbirth = [[Србија]] | currentclub = {{Fb team Partizan}} | clubnumber = 4 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = ОФК Белград | years1 = 2004-2011 | caps1 = 72 | goals1 = 0 | clubs1 = ОФК Белград | years2 = 2006-2007 | caps2 = 18 | goals2 = 0 | clubs2 = → Мачва Шабац | years3 = 2007 | caps3 = 2 | goals3 = 0 | clubs3 = → Бежанија | years4 = 2008 | caps4 = 0 | goals4 = 0 | clubs4 = → Рудар Пљевља | years5 = 2011-2014 | caps5 = 76 | goals5 = 0 | clubs5 = Макаби Хаифа | years6 = 2015 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = Ерготелис | years7 = 2016- | caps7 = 5 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Partizan}} | nationalyears1 = 2006 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{знамеикона|Србија и Црна_Гора}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 19 година|Србија и Црна Гора 19]] | nationalyears2 = 2007-2009 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{знамеикона|Србија}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Србија|Србија 21]] | nationalyears4 = 2011 | nationalcaps4 = 1 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{знамеикона|Србија}} [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] | pcupdate = 6 јануари 2011 | ntupdate = 17 ноември 2010 }} '''Бојан Шаранов''' (роден на [[22 септември]] [[1987]] година) — [[Срби|српски]] [[фудбалер]], голманот на [[ФК Партизан|Партизан]]. == Клупска кариера == Томовиќ започнал да игра фудбал во екипата на [[ОФК Белград]] од [[Белград]]. Во [[2011]] година се преселил во [[Израел]] каде што најпрво играл за екипата на [[Макаби Хаифа]]. За Макаби дебитирал против [[ФК Марибор]] во Третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони]].<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/matches/round=2000261/match=2007520/index.html Yempolsky gives Maccabi narrow lead] uefa.com</ref> Во летото [[2015]] година потпишал за [[Грција|грчките]] [[Ерготелис]]. Дебитирал во [[Грчката Супер лига]] на 19 јануари 2015, во натпревар против [[АЕЛ Калони]]. Во декември [[2015]] година потпишал за [[Србија|српски]] [[ФК Партизан|Партизан]]. Дебитирал во [[Суперлига Србија]] на 27 февруари 2016, во натпревар против [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]]. == Репрезентативна кариера== За сениорската репрезентација дебитирал на 3 јуни [[2011]] во пријателски натпревар против [[Јужна Кореја]], одигран во [[Сеул]]. == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Србија |image3=Flag of Serbia.svg }} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шаранов, Бојан}} [[Категорија:Родени во 1987 година]] [[Категорија:Луѓе од Вршац]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Партизан]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] r5v36b6xezuajqq2edg706rcr1ekqiu 0 1166242 5605156 5603324 2026-08-04T22:29:29Z User749201 123874 /* Глумечки состав */ Исаура ѝ се претставува на Преслава како Исаура Доковска во „Ромска убавица“. Кога се запознаваат Дончо и Мич на почетокот на петтата сезона, се нарекуваат „Миле Први Бузалевски“ и „Дончо се надевам Први Стрезовски“. 5605156 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | show_name = Преспав | image = Преспав - серија.jpg | genre = [[Ситуациска комедија|ситком]] | creator = Елеонора Венинова<br>Пеце Талески<br>[[Игор Иванов]] | director = Игор Иванов{{Efn|Игор Иванов е режисер на серијата и на дел од епизодите, а како режисери на епизоди се јавуваат и други лица.}} | writer = Елеонора Венинова<br>[[Сашо Кокаланов]]<br>[[#Продукција|други сценаристи]] | producer = Пеце Талески | starring = [[Игор Ангелов]]<br>[[Јелена Јованова]]<br>[[Тијана Дапчевиќ]]<br>[[Васил Зафирчев]]<br>[[Игор Стојчевски]]<br>[[Владо Јовановски]]<br>[[Игор Џамбазов]]<br>[[Горан Стојановски (глумец)|Горан Стојановски]]<br>[[Адријан Азири|Адриан Азири]]<br>Дритон Вејсели<br>Емра Куртишова<br>[[Владимир Тулиев]]<br>[[Наташа Петровиќ]]<br>[[Јана Маринова]]<br>Димитрија Доксевски<br>Береда Решит<br>[[Александар Микиќ]]<br>[[Зоран Љутков]]<br>[[Марина Поп Панкова]]<br>[[Тања Кочовска]]<br>[[Петар Мирчевски]]<br>[[Бедија Беговска]]<br>[[Благоја Чоревски]] | location = [[Преспа]]<br>[[Ресен]] | language = [[македонски јазик|македонски]] | first_run = {{МКД}} | theme_music_composer = Мите Димовски | country = {{МКД}} | num_seasons = 7 | num_episodes = 152 (+2) | runtime = ±30 мин.{{Efn|Епизодите се главно во времетраење од 30 минути; првата и последната епизода од некои сезони се нешто подолги; а епизодите со новогодишна прослава се во времетраење од 3 часа до 3 часа и 30 минути.}} | network = [[Телма]] (сезона 1)<br>[[24 Вести|Телевизија 24]] (сезона 2)<br>[[МРТ 1]] (сезони 3–7)<br>[[Gley]] (сезони 6-7) | first_aired = [[31 октомври]] [[2016]] | last_aired = [[9 јануари]] [[2024]] | website = http://prespav.mk/ | imdb_id = | tv_com_id = | editor = Сашко Потер Мицевски | image_size = }} '''''Преспав''''' — македонска [[ситуациска комедија]] со елементи на [[сатира]] и магичен реализам во режија на [[Игор Иванов]] и по сценарио на Елеонора Венинова и [[Сашо Кокаланов]]. Во периодот од 31 октомври 2016 до 9 јануари 2024 година биле прикажани вкупно седум сезони — првата сезона на [[Телма|ТВ Телма]],<ref name="либертас">„[http://www.libertas.mk/video-prespav-nova-makedonska-tv-serija-od-ponedelnik-na-telma/ ВИДЕО: „Преспав" - нова македонска тв серија од понеделник на Телма] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170102110822/http://www.libertas.mk/video-prespav-nova-makedonska-tv-serija-od-ponedelnik-na-telma/ |date=2017-01-02 }}“. ''Либертас''. 27 октомври 2016.</ref> втората на [[24 Вести|Телевизија 24]],<ref>„[https://faktor.mk/gledajte-ja-prespav-na-tv-24-vo-19-chasot Гледајте ја Преспав на ТВ 24 во 19 часот]“. ''Фактор''. 26 декември 2017.</ref> а од третата до седмата на [[МРТ 1]].<ref>М., Н.. „[https://www.novamakedonija.com.mk/zivot/magazin/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B2-%D1%81%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D1%80%D1%821/ „Преспав“ се сели на МРТ1]“. ''[[Нова Македонија]]''. 7 септември 2018.</ref><ref>„[https://nezavisen.mk/sedmata-sezona-na-prespav-startuva-pred-nova-godina-trejler/ Седмата сезона на „Преспав“ стартува пред Нова година]“. ''Независен''. 12 декември 2023.</ref> На 26 април 2020 година, доброволно била снимена и прикажана вонредна епизода посветена на [[Пандемија на коронавирус 2019-2020|Пандемијата на коронавирус]], а средствата собрани од маркетинг било најавено дека ќе бидат уплатени во Фондот за борба против КОВИД-19.<ref name="независен-2020"/> Во серијата е прикажана семејната приказна на браќата Бузалевски, кои отвораат пансион во [[Преспа|Преспанскиот Регион]], благодарение на средствата добиени од фондовите на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Пансионот „Преспав“ е [[метафора]] на реалните општествени случувања во [[Македонија]] во кои се прекршува балканскиот менталитет од кој ликовите не можат да избегаат и желбата да се почитуваат и да се воспостават европските стандарди. Ваквата ситуација ги става ликовите во постојан судир и недоразбирање од кои произлегуваат комични ситуации во кои се препознаваат и самите гледачи. Секоја епизода има нова тема, нов проблем, нов судир и нова разрешница. Серијалот бил прогласен за ТВ-проект на годината во Македонија за 2018, 2019 и 2020 година, а новогодишната епизода од шестата сезона „Преспав мјузик хол“ била прогласена за најпопуларна новогодишна емисија за 2021 година на [[Златна бубамара на популарноста]].<ref>„[https://republika.mk/scena/estrada/lista-na-site-dobitnici-na-zlatna-bubamara-2019/ Список на сите добитници на Златна Бубамара 2019] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201223041608/https://republika.mk/scena/estrada/lista-na-site-dobitnici-na-zlatna-bubamara-2019/ |date=2020-12-23 }}“. ''Република''. 22 февруари 2019.</ref><ref>„[https://republika.mk/scena/estrada/site-dobitnici-na-zlatna-bubamara-2020/ Сите добитници на „Златна бубамара 2020“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200229150039/https://republika.mk/scena/estrada/site-dobitnici-na-zlatna-bubamara-2020/ |date=2020-02-29 }}“. ''Република''. 28 февруари 2020.</ref><ref>„[https://www.crnobelo.com/novosti/nastani/83937-korona-chao-e-pandemiski-hit-a-im-se-oddade-pochit-i-na-pochinatite-dzvezdi-kako-pomina-zlatna-bubamara-2021 „Корона чао“ е пандемиски хит, а им се оддаде почит и на починатите ѕвезди – Како помина Златна Бубамара 2021?]“. ''Crnobelo.com''. 29 март 2021.</ref><ref>„[https://www.fakulteti.mk/news/13052022/zlatna-bubamara-2022-pod-mototo-zhivnavme-da-sme-zhivi Златна бубамара 2022 под мотото „Живнавме, да сме живи“]“. ''Факултети''. 13 мај 2022.</ref> == Содржина == Серијата следи тројца браќа — Коста, Тони и Миле — кои отвораат хаотичен пансион во [[Македонија]] наречен „Преспав“, финансиран од [[Европска Унија|ЕУ]]. Нивната цел е да го модернизираат местото со „европски стандарди“, но бескрајно се судираат со балканските традиции, мрзливиот кадар и ексцентричните гости. Идеализмот на браќата стигнува до апсурд: правилата имаат обратен ефект, бирократијата преовладува и секој обид да се „вклопи“ во [[Европа]] бучно се расплетува. Во меѓувреме, пансионот станува микрокосмос на борбите во земјата — корупција, поделби меѓу поколенијата и кризи на идентитетот — сето тоа послужено со остра [[сатира]] и духовитост. == Глумечки состав == Вкупниот глумечки состав на серијата „Преспав“ вклучува околу 200 глумци. Табелата во продолжение ги содржи само ликовите што се појавуваат во повеќе од пет епизоди. {| class="wikitable" |+'''🟩главна улога''' '''🟦споредна улога''' '''🟧епизодна улога''' ! rowspan="2" |Глумец ! rowspan="2" |Улога ! colspan="7" |Сезона |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 |- |[[Јелена Јованова]] |Јелена Дунимаглова |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Игор Ангелов]] |Коста Бузалевски |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Тијана Дапчевиќ]] |Ула Бринкман Бузалевска |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Васил Зафирчев]] |Марио Домазетовиќ |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Игор Стојчевски]] |Тони Бузалевски |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- | rowspan="2" |[[Владо Јовановски]] |Миле Бузалевски |🟩 | colspan="6" | |- |Мич Бузалевски | colspan="3" | |🟧 |🟩 |🟩 | |- |[[Игор Џамбазов]] |Миле Бузалевски | |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Горан Стојановски (глумец)|Горан Стојановски]] |Инспектор Томе Глобоски |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Адријан Азири|Адриан Азири]] |Наим |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |Дритон Вејсели |Талат Зибери |🟦 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |Емра Куртишова Стојанова |Исаура Доковска | colspan="2" | |🟧 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Владимир Тулиев]] |Дончо Стрезовски | |🟦 |🟦 |🟩 |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Наташа Петровиќ]] |Натали | colspan="4" | |🟩 |🟩 |🟩 |- |[[Јана Маринова]] |Преслава Каменова | colspan="2" | |🟩 | colspan="4" | |- |Димитрија Доксевски |Симче Симов (Ниче) | colspan="6" | |🟩 |- |Береда Решит |Валентин |🟦 |🟦 | |🟦 |🟦 |🟦 |🟦 |- |[[Александар Микиќ]] |Поп Крсто |🟦 |🟧 |🟧 |🟧 |🟧 |🟧 |🟧 |- |[[Зоран Љутков]] |Звонко | colspan="2" | |🟧 |🟧 |🟦 |🟦 | |- |[[Марина Поп Панкова]] |Психолог | colspan="5" | |🟦 | |- |[[Бајрам Северџан]] |Лоренцо |🟦 | |🟧 |🟧 |🟧 | colspan="2" | |- |[[Тања Кочовска]] |Стојна Бузалевска | |🟦 | |🟦 |🟧 | colspan="2" | |- |[[Петар Мирчевски]] |Духот на Гоце | colspan="2" | |🟦 |🟧 |🟧 | colspan="2" | |- |[[Бедија Беговска]] |Духот на Хелга | colspan="2" | |🟧 | colspan="2" | |🟦 |🟧 |} '''Епизодни улоги''' {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |[[Благоја Чоревски]] |Генадиј |- |[[Јовица Михајловски]] |Архелог Славе |- |[[Нино Леви]] |Финансиски инспектор |- |[[Катина Иванова]] |Гатачката Доста |- |Сара Атанасовска |Македонка |- |[[Сашко Коцев]] |Велимир Весељак |- |[[Оливер Митковски]] |Еди Изворски |- |Александар Тодески |Лајтон |- |[[Јана Стојановска]] |Новинарка |- |[[Борче Начев]] |Шиме |- |[[Ѓорѓи Нешкоски]] |Борис |- |Ангела Апостоловска |Марија |- |Јаков Спасов |Џони |- |[[Ирена Ристиќ]] |Лена |- |[[Марија Новак]] |Ката |- |[[Душица Стојановска]] |Гостинка |- |[[Бранко Бенинов]] |Бора Шпиц |- |[[Диме Илиев]] |Иво |- |[[Никола Којо]] |Генералот |- |[[Милорад Ангелов]] |Тасо |- |[[Александар Шехтански]] |Гостинот |- |[[Соња Каранџуловска]] |Гостинка |- |[[Лазе Манасковски]] |Андреја |- |[[Стојна Костовска]] |Тетката на Томе |- |[[Жарко Димоски]] |Американац |- |[[Марија Кондовска]] |Медицинска сестра |- |Филарета Атанасова |Сандра Прокопиева |- |[[Гоце Тодоровски]] |Гостин |- |[[Ирена Илиевска]] |Милена |- |[[Стојан Велков]] |Столе |- |Тони Денковски |Филип |- |[[Наталија Теодосиева]] | |- |[[Антонио Димитриевски]] |Првиот директор |- |[[Салаетин Билал]] |Директорот Таско |- |Фаик Мефаилоски |Вториот директор |- |[[Маја Андоновска]] |Злата |- |[[Чедомир Митевски]] | |- |[[Јордан Симонов]] |Господон Петров |- |Дениз Абдула |Љулзим |- |[[Лазар Бараков]] |Селанец |- |[[Горан Илиќ]] |Војвода |- |[[Миле Вратеовски]] |Полицаец |- |[[Сашо Тасевски]] |Димо |- |Мирослав Петковиќ |Симо |- |[[Сашо Ристовски]] |Полицаец 2 |- |Едмонд Сотир | |- |Маја Љутков |Беса |- |[[Владимир Јачев]] |Тадеј |- |[[Трајче Ѓоргиев]] |Експерт |- |[[Атила Клинче]] | Оџа |- |Емилија Мицевска |Шминкерка |- |[[Александар Степанулески]] |Камерман |- |[[Благој Веселинов]] |Гласот на великиот |- |Бранко Атанасов |Рането |- |[[Изабела Новотни]] |Козметичарка |- |[[Томе Витанов]] |Ранетиот |- |[[Влатко Илиевски]] |Гостин 1 |- |[[Кирил Гравчев]] |Гостин 2 |- |Даријан Петров |Мончето |- |Надица Петрова |Гостинка |- |[[Драгана Левенска]] |Анастасија |- |[[Искра Ветерова]] |Злата |- |Ивана Павлаковиќ |Соња |- |Горан Ников |Камерман |} == Епизоди == === Сезона 1 (2016–17) === Првите петнаесет епизоди од првата сезона се прикажувале секој работен ден во 20:40 часот на [[Телма|ТВ-Телма]]. За време на [[Македонски парламентарни избори (2016)|изборниот период]] се прикажувала по една епизода седмично, а епизодите прикажани на овој начин насловени „Противкандидати“, „Наградна игра“ и „Дуел“ биле прикажани со поднасловот „Преспавполитичка програма“. Од епизодата насловена „Позитивна нула“, прикажувањето на серијата се вратило по стариот распоред, односно секој работен ден во 20:40 часот. Првата сезона започнала со прикажување на 31 октомври 2016, а завршила на 11 јануари 2017 година. {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- |1 |1 | Преспаф |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||31 октомври 2016 |- |2 |2 | Технички прием |Елеонора Венинова |Елеонора Венинова||1 ноември 2016 |- |3 |3 | Мени |Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||2 ноември 2016 |- |4 |4 | ЕУ контрола |Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||3 ноември 2016 |- |5 |5 | Јаболко на раздорот |Венко Андоновски и Сашо Кокаланов |Даријан Пејовски||4 ноември 2016 |- |6 |6 | Свечено отворање |Елеонора Венинова |Елеонора Венинова||7 ноември 2016 |- |7 |7 | Оџак |Венко Андоновски и Сашо Кокаланов |Даријан Пејовски||8 ноември 2016 |- |8 |8 | Ебола |Елеонора Венинова |Елеонора Венинова||9 ноември 2016 |- |9 |9 | Ракијада |Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||10 ноември 2016 |- |10 |10 | Бегалци |Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||11 ноември 2016 |- |11 |11|| Гатачка |Венко Андоновски и Сашо Кокаланов |Даријан Пејовски||14 ноември 2016 |- |12 |12|| Рација |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||15 ноември 2016 |- |13 |13 | Синдикат |Елеонора Венинова |Елеонора Венинова||16 ноември 2016 |- |14 |14|| Тапија |Венко Андоновски и Сашо Кокаланов |Даријан Пејовски||17 ноември 2016 |- |15 |15|| Опасни врски |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Елеонора Венинова||18 ноември 2016 |- |16 |16|| Противкандидати |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Игор Иванов||26 ноември 2016 |- |17 |17|| Наградна игра |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Игор Иванов||3 декември 2016 |- |18 |18|| Дуел |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Игор Иванов||10 декември 2016 |- |19 |19|| Позитивна Нула |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||12 декември 2016 |- |20 |20|| Вегетаријанско ќофте |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||13 декември 2016 |- |21 |21|| Мачка и глушец |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||14 декември 2016 |- |22 |22|| Риба за Гинис |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||15 декември 2016 |- |23 |23|| Последен ден |Елеонора Венинова |Вардан Тозија||16 декември 2016 |- |24 |24|| Рецепционер |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Елеонора Венинова||19 декември 2016 |- |25 |25|| Сигурен кец |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Елеонора Венинова||20 декември 2016 |- |26 |26 |Пансион Ал Капоне |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Елеонора Венинова |21 декември 2016 |- |27 |27 |Артефакт |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Игор Иванов |22 декември 2016 |- |28 |28 |Селфи |Димитар Банов |Игор Иванов |23 декември 2016 |- |29 |29 |Тест за бременост |Елеонора Венинова |Игор Иванов |26 декември 2016 |- |30 |30 |Ерсте либе |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија |27 декември 2016 |- |31 |31 |Маду Пурнима |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија |28 декември 2016 |- |32 |32 |Гробно место |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија |29 декември 2016 |- |33 |33 |Јеховини сведоци |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Даријан Пејовски |2 јануари 2017 |- |34 |34 |Концерт |Димитар Банов |Даријан Пејовски |3 јануари 2017 |- |35 |35 |Гости од Бангладеш |Елеонора Венинова |Елеонора Венинова |4 јануари 2017 |- |36 |36 |Инвеститор |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија |5 јануари 2017 |- |37 |37 |Пишман аџија |Елеонора Венинова |Елеонора Венинова |6 јануари 2017 |- |38 |38 |Нов дуп за Дупени |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија |9 јануари 2017 |- |39 |39 |Братски работи |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Вардан Тозија |10 јануари 2017 |- |40 |40 |Машки муабети |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Елеонора Венинова |11 јануари 2017 |} === Сезона 2 (2017–18) === Втората сезона од серијата се прикажувала секој вторник и среда во 19:00 и 22:30 часот на [[24 Вести|Телевизија 24]]. Во оваа сезона, [[Владо Јовановски]] бил заменет од страна на [[Игор Џамбазов]] во улогата на Миле Бузалевски. Втората сезона започнала со прикажување на 26 декември 2017, а завршила на 28 февруари 2018 година. {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- |41 |1 | Преси — езерското чудовиште |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов||26 декември 2017 |- |42 |2 | Македонска нафта |Сашо Кокаланов |Игор Иванов||27 декември 2017 |- |43 |3 |Лихвари |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Игор Иванов |2 јануари 2018 |- |44 |4 |Инспекторка Ленка |Александра Миланова |Игор Иванов |3 јануари 2018 |- |- |45 |5 |Креативен центар |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов |9 јануари 2018 |- |46 |6 |Легранд |Елеонора Венинова |Даријан Пејовски |10 јануари 2018 |- |47 |7 |Тајфун |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |16 јануари 2018 |- |48 |8 |Поткуп |Елеонора Венинова |Даријан Пејовски |17 јануари 2018 |- |49 |9 |Близнак |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |23 јануари 2018 |- |50 |10 |Романтичен викенд |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов |24 јануари 2018 |- |51 |11 |Извршител |Елеонора Венинова |Игор Иванов |30 јануари 2018 |- |52 |12 |Крвна одмазда |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов |31 јануари 2018 |- |53 |13 |Ловна сезона |Елеонора Венинова |Елеонора Венинова |6 февруари 2018 |- |54 |14 |Стојна се враќа дома |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Игор Иванов |7 февруари 2018 |- |55 |15 |Веслав |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Елеонора Венинова |13 февруари 2018 |- |56 |16 |Стрико од Америка |Елеонора Венинова |Даријан Пејовски |14 февруари 2018 |- |57 |17 |Спор за името |Сашо Кокаланов |Даријан Пејовски |20 февруари 2018 |- |58 |18 |Нудистички ресорт |Алек Попов и Дељана Манева |Даријан Пејовски |21 февруари 2018 |- |59 |19 |Караоке |Елеонора Венинова |Игор Иванов |27 февруари 2018 |- |60 |20 |Збогум |Елеонора Венинова и Сашо Кокаланов |Игор Иванов |28 февруари 2018 |} === Сезона 3 (2018–19) === Третата сезона од серијата се прикажувала секој работен ден во 20:15 часот на [[МРТ 1]]. Во оваа сезона, на глумечкиот состав му се приклучила [[Јана Маринова]] во улогата на новата газдарица Преслава Каменова од [[Бугарија]]. Третата сезона започнала со прикажување на 17 декември 2018, а завршила на 11 јануари 2019. Во оваа сезона била вклучена и посебна тричасовна новогодишна епизода којашто била прикажана на 31 декември 2018 година. Третата сезона започнала со прикажување на 17 декември 2018, а завршила на 11 јануари 2019 година. {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- |61 |1 | Нов газда |Сашо Кокаланов |Игор Иванов||17 декември 2018 |- |62 |2 | Се враќа живот во Преспав |Сашо Кокаланов и Елеонора Венинова |Вардан Тозија||18 декември 2018 |- |63 |3 |Духот на Гоце |Дељана Манева и Алек Попов |Вардан Тозија |19 декември 2018 |- |64 |4 |Борчот е жив |Сашо Кокаланов |Вардан Тозија |20 декември 2018 |- |- |65 |5 |Егзорцист |Алек Попов и Дељана Манева |Вардан Тозија |21 декември 2018 |- |66 |6 |Селски туризам |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов |24 декември 2018 |- |67 |7 |ДНК-анализа |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |25 декември 2018 |- |68 |8 |Дива коприва |Елеонора Венинова |Игор Иванов |26 декември 2018 |- |69 |9 |Две дами |Бојан Трифуновски и Сашо Кокаланов |Игор Иванов |27 декември 2018 |- |70 |10 |Бугарски ќебап |Бојан Трифуновски и Сашо Кокаланов |Дина Дума |28 декември 2018 |- | — | — |Новогодишна прослава |Сашо Кокаланов |Игор Иванов и Дина Дума |31 декември 2018 |- |71 |11 |Грне |Елеонора Венинова |Вардан Тозија |1 јануари 2019 |- |72 |12 |Богатството на Миле војвода |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов |2 јануари 2019 |- |73 |13 |Неочекуван гостин |Елеонора Венинова |Вардан Тозија |3 јануари 2019 |- |74 |14 |Доста време ерген одев |Александра Миланова |Вардан Тозија |4 јануари 2019 |- |75 |15 |Транзит |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов |5 јануари 2019 |- |76 |16 |Тоалетна хартија |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |7 јануари 2019 |- |77 |17 |Ромска убавица |Алек Попов и Дељана Манева |Дина Дума |8 јануари 2019 |- |78 |18 |Конгрес |Елеонора Венинова |Вардан Тозија |9 јануари 2019 |- |79 |19 |Штрајк |Елеонора Венинова |Игор Иванов |10 јануари 2019 |- |80 |20 |Ослободување на Преспав |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |11 јануари 2019 |} === Сезона 4 (2019–20) === Четвртата сезона од серијата се прикажувала секој работен ден во 20:15 часот на МРТ 1. Во оваа сезона, [[Владимир Тулиев]] во улогата на Дончо и Емра Куртишова во улогата на Исаура, кои во претходните сезони имале епизодна улога, му се приклучиле на глумечкиот состав како едни од главните ликови. Во оваа сезона повторно била вклучена тричасовна новогодишна епизода којашто била прикажана на 31 декември 2019 година, но овојпат истата не била посебна и била дел од снимените 20 епизоди. Четвртата сезона започнала со прикажување на 18 декември 2019, а завршила на 15 јануари 2020 година. {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- |81 |1 | Рекет |Сашо Кокаланов |Игор Иванов||18 декември 2019 |- |82 |2 | Отказ |Сашо Кокаланов |Игор Иванов||19 декември 2019 |- |83 |3 | Цимерки |Алек Попов и Дељана Манева |Вардан Тозија||20 декември 2019 |- |84 |4 | Кражба |Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||23 декември 2019 |- |85 |5 | Виш инспектор |Игор Трајковски |Георги М. Унковски||24 декември 2019 |- |86 |6 | Анонимни алкохоличари |Сашо Кокаланов |Игор Иванов||25 декември 2019 |- |87 |7 | Je suis Миле |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов||26 декември 2019 |- |88 |8 | Хипотека |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов||27 декември 2019 |- |89 |9 | Филм |Сашо Кокаланов |Вардан Тозија||30 декември 2019 |- |90 |10 | Избор на мис на Преспа<br>(Новогодишна прослава) |Сашо Кокаланов |Игор Иванов||31 декември 2019 |- |91 |11 |Јагне на комитски начин |Алек Попов и Дељана Манева |Вардан Тозија |1 јануари 2020 |- |92 |12 |Трансфер |Огнен Неделковски |Георги М. Унковски |2 јануари 2020 |- |93 |13 |Кладилница |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |3 јануари 2020 |- |94 |14 | Кукла |Алек Попов и Дељана Манева |Игор Иванов||6 јануари 2020 |- |95 |15 | Рептил |Алек Попов и Дељана Манева |Вардан Тозија||7 јануари 2020 |- |96 |16 | Нато генерал |Алек Попов и Дељана Манева |Вардан Тозија||8 јануари 2020 |- |97 |17 | Пожар |Артин Селмани |Игор Иванов||9 јануари 2020 |- |98 |18 |Транс тоалет |Игор Трајковски |Георги М. Унковски |10 јануари 2020 |- |99 |19 |Боро и Рамиз |Сашо Кокаланов и Артин Селмани |Игор Иванов |14 јануари 2020 |- |100 |20 |Лицитација |Алек Попов и Дељана Манева |Вардан Тозија |15 јануари 2020 |} ==== Вонредна епизода ==== Во април 2020 година доброволно била снимена вонредна епизода посветена на [[Пандемија на КОВИД-19|Пандемијата на коронавирус]] со наслов „КОВИД еден без двајсе“, а средствата собрани од маркетинг било најавено дека ќе бидат уплатени во Фондот за борба против Ковид-19. Вонредната епизода била прикажана на 26 април 2020 година во 20:15 часот на МРТ 1.<ref name="независен-2020">„[https://nezavisen.mk/video-prespav-so-vonredna-epizoda-posvetena-na-krizata-so-koronavirusot/ (Видео) „Преспав“ со вонредна епизода посветена на кризата со коронавирусот]“. ''Независен Весник''. 24 април 2020.</ref> {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- | — | — |КОВИД еден без двајсе |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |26 април 2020 |} === Сезона 5 (2020–21) === Петтата сезона од серијата се прикажувала секој работен ден во 20:15 часот на МРТ 1.{{Efn|Последните четири епизоди биле прикажувани со почеток во 22:00 часот поради натпреварите на [[Светско првенство во ракомет за мажи 2021|Светското првенство во ракомет за мажи]].}} Во оваа сезона, [[Владо Јовановски]], кој во првата сезона го глумел ликот на Миле Бузалевски и на крајот на четвртата сезона се појавил како Воин на коњ кој победил на лицитацијата за продажба на пансионот, се вратил во улогата на Мич, а на глумечкиот состав му се приклучила и [[Наташа Петровиќ]] во улогата на стилистката Натали како еден од главните ликови.<ref>„[https://nea.mk/2020/12/12/shto-otkriva-trejlerot-za-najnovata-sezona-od-serijata-prespav/ Што открива трејлерот за најновата сезона од серијата Преспав?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211026063737/https://nea.mk/2020/12/12/shto-otkriva-trejlerot-za-najnovata-sezona-od-serijata-prespav/ |date=2021-10-26 }}“. ''Неа''. 12 декември 2020.</ref> Во оваа сезона трет пат по ред била вклучена посебна тричасовна новогодишна епизода којашто била прикажана на 31 декември 2020 година. Петтата сезона започнала со прикажување на 18 декември 2020, а завршила на 18 јануари 2021 година. {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- | 101 | 1 | Миле Први Бузалевски | Сашо Кокаланов и Вардан Тозија | Вардан Тозија | 18 декември 2020 |- | 102 | 2 | Империја | Сашо Кокаланов и Вардан Тозија | Игор Иванов | 21 декември 2020 |- | 103 | 3 | Крвна плазма | Огнен Неделковски и Сашо Кокаланов | Георги М. Унковски | 22 декември 2020 |- | 104 | 4 | Преспански имунитет | Билјана Црвенковска и Вардан Тозија | Вардан Тозија | 23 декември 2020 |- | 105 | 5 | Елитен туризам | Билјана Црвенковска и Вардан Тозија | Вардан Тозија | 24 декември 2020 |- | 106 | 6 | Бјути салон | Артин Селмани | Игор Иванов | 25 декември 2020 |- | 107 | 7 | Стажантка | Георги М. Унковски, Алек Попов и Дељана Манева | Георги М. Унковски | 28 декември 2020 |- | 108 | 8 | Тартуфи | Сашо Кокаланов, Алек Попов и Дељана Манева | Дина Дума | 29 декември 2020 |- | 109 | 9 | Инфлуенсерка | Огнен Неделковски и Сашо Кокаланов | Георги М. Унковски | 30 декември 2020 |- | 110 | 10 | Бал под маски<br>(Новогодишна прослава) | Сашо Кокаланов | Игор Иванов | 31 декември 2020 |- | 111 | 11 | Отворен брак | Артин Селмани | Игор Иванов | 4 јануари 2021 |- | 112 | 12 | Моногамист | Александра Миланова и Сашо Кокаланов | Дина Дума | 5 јануари 2021 |- | 113 | 13 | Банкарот бегалец | Сашо Кокаланов, Алек Попов и Дељана Манева | Игор Иванов | 6 јануари 2021 |- | 114 | 14 | Предизвик | Косара Митиќ | Дина Дума | 8 јануари 2021 |- | 115 | 15 | Млеко од магарица | Артин Селмани и Сашо Кокаланов | Игор Иванов | 11 јануари 2021 |- | 116 | 16 | Акт работилница | Мона Паскалова и Сашо Кокаланов | Георги М. Унковски | 12 јануари 2021 |- | 117 | 17 | Миле vs. Миле | Сашо Кокаланов, Вардан Тозија, Алек Попов и Дељана Манева | Вардан Тозија | 13 јануари 2021 |- | 118 | 18 | Светски, а наш | Сашо Кокаланов и Вардан Тозија | Вардан Тозија | 14 јануари 2021 |- | 119 | 19 | Прана | Мона Паскалова и Сашо Кокаланов | Дина Дума | 15 јануари 2021 |- | 120 | 20 | 5Г | Алек Попов и Дељана Манева | Игор Иванов | 18 јануари 2021 |} === Сезона 6 (2021–22) === Шестата сезона од серијата започнала да се снима во октомври 2021 година.<ref name="независен-2021">„[https://nezavisen.mk/zapochna-so-snimanje-shestata-sezona-na-tv-serijata-prespav/ Започна со снимање шестата сезона на ТВ серијата „Преспав“]“. ''Независен Весник''. 18 октомври 2021.</ref> Епизодите се прикажувале секој работен ден во 20:15 на МРТ 1.{{Efn|Последните четири епизоди биле прикажувани со почеток во 22:00 часот поради натпреварите на [[Европско првенство во ракомет за мажи 2022|Европското првенство во ракомет за мажи]].}}<ref>„[https://nezavisen.mk/shesta-sezona-na-prespav-od-20-dekemvri/ Шеста сезона на „Преспав“ од 20 декември]“. ''Независен''. 29 ноември 2021.</ref> Во оваа сезона четврти пат по ред била вклучена посебна тричасовна новогодишна епизода којашто била прикажана на 31 декември 2021 година. Шестата сезона започнала со прикажување на 20 декември 2021, а завршила на 18 јануари 2022 година. {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- | 121 | 1 | Нов почеток | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Игор Иванов | 20 декември 2021 |- | 122 | 2 | Премија | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Игор Иванов | 21 декември 2021 |- | 123 | 3 | Термална бања | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Георги М. Унковски | 22 декември 2021 |- | 124 | 4 | Карабина | Миа Николоска | Георги М. Унковски | 23 декември 2021 |- | 125 | 5 | Ние не сме ангели | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Игор Иванов | 24 декември 2021 |- | 126 | 6 | Професор Марио | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Игор Иванов | 27 декември 2021 |- | 127 | 7 | Зете, мили зете | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Дина Дума | 28 декември 2021 |- | 128 | 8 | Тетка од Ресен | Стефан Миленков | Георги М. Унковски | 29 декември 2021 |- | 129 | 9 | Наследнички | Стефан Миленков | Георги М. Унковски | 30 декември 2021 |- | 130 | 10 | Преспав Мјузик Хол<br>(Новогодишна прослава) | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Игор Иванов | 31 декември 2021 |- | 131 | 11 | В‘лчишта | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Дина Дума | 3 јануари 2022 |- | 132 | 12 | Нуклеарно оружје | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Вардан Тозија | 4 јануари 2022 |- | 133 | 13 | Пинк Пантерка | Христијан Крстевски | Вардан Тозија | 5 јануари 2022 |- | 134 | 14 | Искушеничка | Косара Митиќ | Дина Дума | 10 јануари 2022 |- | 135 | 15 | Пансион на годината | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Вардан Тозија | 11 јануари 2022 |- | 136 | 16 | Месија | Небојша Ромчевиќ и Маја Новељиќ | Вардан Тозија | 12 јануари 2022 |- | 137 | 17 | Двојна игра | Алек Попов и Дељана Манева | Дина Дума | 13 јануари 2022 |- | 138 | 18 | Треска за биткоини | Алек Попов и Дељана Манева | Игор Иванов | 14 јануари 2022 |- | 139 | 19 | Преспанска лигња | Вардан Тозија | Игор Иванов | 17 јануари 2022 |- | 140 | 20 | Дечипирање | Вардан Тозија | Вардан Тозија | 18 јануари 2022 |} === Сезона 7 (2023–24) === Седмата сезона од серијата вклучува 12 епизоди, коишто се прикажуваат во 20:15 на МРТ 1. Во оваа сезона, на глумечкиот состав му се приклучил Димитрија Доксевски во ликот на Ниче.<ref>„[https://konekt.mk/2023/12/18/вечерва-почнува-да-се-емитува-хит-сери/ Вечерва почнува да се емитува хит серијата „Преспав“ со нова 7 сезона]“. ''Конект''. 18 декември 2023.</ref> Последната епизода од седмата сезоната („Свадбата на Јелена“) е музичка епизода. Седмата сезона започнала со прикажување на 18 декември 2023 година. {| class="wikitable" align="center" |- ! Број на епизода<br>(во серија) ! Број на епизода<br>(во сезона) ! Епизода ! Сценарио ! Режија ! Датум |- | 141 | 1 | Струен удар | Сашо Кокаланов | Вардан Тозија | 18 декември 2023 |- | 142 | 2 | Стокхолмски синдром | Сашо Кокаланов | Вардан Тозија | 20 декември 2023 |- | 143 | 3 | Бидаи | Сашо Кокаланов | Вардан Тозија | 22 декември 2023 |- |144 |4 |Табакерата |Сашо Кокаланов |Игор Иванов |25 декември 2023 |- |145 |5 |Крипто Кралица |Сашо Кокаланов<br>Калија Киселички |Игор Иванов |27 декември 2023 |- |146 |6 |Докторанд |Андреј Волкашин |Игор Иванов |29 декември 2023 |- |147 |7 |Излези, Плутоне |Андреј Волкашин<br>Петар Вулчев |Радован Петровиќ |1 јануари 2024 |- |148 |8 |Инспектор ајкула |Андреј Волкашин<br>Петар Вулчев |Вардан Тозија |3 јануари 2024 |- |149 |9 |Чорба од желки |Андреј Волкашин<br>Петар Вулчев |Дина Дума |4 јануари 2024 |- |150 |10 |Ренесансата на Ула |Андреј Волкашин<br>Петар Вулчев |Дина Дума |5 јануари 2024 |- |151 |11 |Магија за дожд |Андреј Волкашин<br>Петар Вулчев<br>Артин Селмани |Дина Дума |8 јануари 2024 |- |152 |12 |Свадбата на Јелена |Андреј Волкашин<br>Петар Вулчев |Игор Иванов |9 јануари 2024 |} == Поврзани производи == === Кујната на Марио === Во април 2021 година било најавено дека во продукција на ОХО ќе започне со прикажување кулинарска емисија со ликовите од серијата насловена „Кујната на Марио“. Прикажувањето на епизодите започнало на 29 април 2021 година на службениот канал на Преспав на [[YouTube]].<ref>З., Ф.. „[https://kajgana.com/oficijalen-trejler-za-kujnata-na-mario Официјален трејлер за „Кујната на Марио“]“. ''Кајгана''. 22 април 2021.</ref> === Куќен притвор === {{главна|Куќен притвор}} Во текот на 2022 година во сопродукција на МРТ и платформата GLEY била снимена ситуациската комедија „[[Куќен притвор]]“, којашто имала за цел да долови детали од личниот живот на инспекторот Томе за време на неговиот престој во куќен притвор по приведувањето на крајот од шестата сезона. Прикажувањето на серијата започнало на 19 септември 2022 година во 20:15 на МРТ 1.<ref>„[https://nezavisen.mk/kukjen-pritvor-nov-sitkom-na-mrt-1/ https://nezavisen.mk/kukjen-pritvor-nov-sitkom-na-mrt-1/]“. ''Независен''. 19 септември 2023.</ref> === Телевизиски реклами === Ликовите од серијата се појавиле и во неколку реклами за маслото за јадење „Брилијант“ коешто го произведува [[Витаминка]] како еден од главните спонзори на серијата.<ref>„[https://faktor.mk/brilijant-na-vitaminka-so-poddrshka-za-serijata-prespav Брилијант на Витаминка со поддршка за серијата „Преспав“]“. ''Фактор''. 29 октомври 2018.</ref> Ликови од серијата се јавуваат и во реклами на „Сетек“, „[[Вива]]“ и „[[Тиквеш (винарија)|Винарија Тиквеш]]“. == Прикажување во странство == === Бугарија === Во Бугарија, серијалот започнал со прикажување на 16 декември 2019 година на БТВ Комеди секој работен ден во 17:00 часот.<ref>„[https://www.btv.bg/gallery/comedy/news/makedonskata-komedija-prespav-zavladjava-btv-comedy-ot-16-dekemvri.html Македонската комедия "Преспав" завладява bTV Comedy от 16 декември]“. ''БТВ''. 5 декември 2019.</ref> == Производство == Серијалот е во производство на ОХО, а се реализира со поддршка на [[Европска Унија|Европската Унија]].<ref name="off.net">„[http://www.off.net.mk/startuva-prespav-na-telma Стартува „Преспав“ на Телма]. ''Off.net.mk''. 27 октомври 2016.</ref> Продуцент на серијата е Пеце Талески, режијата е на Игор Иванов. Режисери на епизоди се: [[Игор Иванов]], Вардан Тозија, Елеонора Венинова, Даријан Пејовски, Дина Дума и Георги М. Унковски. Главен сценарист на серијалот е [[Сашо Кокаланов]], а сценаријата на епизодите се исто така и од: Елеонора Венинова, [[Венко Андоновски]], Димитар Банов, Алек Попов, Дељана Манева, Билјана Црвенковска, Огнен Неделковски, Вардан Тозија, Александра Миланова, Артин Селмани, Косара Митиќ, Мона Паскалова, Небојша Ромчевиќ, Маја Новељиќ, Миа Николоска и Стефан Миленков. Директор на фотографија на прва сезона е Наум Доксевски, на втора Димо Попов, на трета и четврта Дејан Димески, а на петта и шеста сезона Тони Величковски. Монтажер на прва, трета, четврта, петта и шеста сезона е Сашко Потер Мицевски. Музиката е на Мите Димовски од музичкото студио Тралала.<ref name="off.net"/> == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://prespav.mk/ Официјална веб-страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200503124522/http://prespav.mk/ |date=2020-05-03 }} * [https://www.imdb.com/title/tt6197784/?ref_=fn_al_tt_1 Преспав] на [[Семрежна филмска база на податоци|IMDb]] * [https://www.youtube.com/channel/UClR04ZGmctifJxXNHYX0QaQ Преспав] на [[YouTube]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Преспав}} [[Категорија:Македонски телевизиски серии]] [[Категорија:Македонски дела од 2016 година]] [[Категорија:Македонски дела од 2017 година]] [[Категорија:Македонски дела од 2018 година]] [[Категорија:Македонски дела од 2019 година]] [[Категорија:Македонски дела од 2020 година]] [[Категорија:Македонски дела од 2021 година]] [[Категорија:Македонски дела од 2022 година]] a89jgzrp9po8i08cxhhe44weggh08vz 0 1180581 5605334 5363522 2026-08-05T09:46:00Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605334 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Љубиша Самарџиќ | портрет = S.Kragujevic, Ljubisa Samardzic, Bitka na Neretvi, premijera (crop).jpg | px = 220п | опис = | родено-име = | роден-дата = {{Birth date|1936|11|19|df=y}} | роден-место = {{роден во|Скопје}}, [[Кралство Југославија]] | починал-дата = {{death date and age|2017|9|8|1936|11|19|df=y}} | починал-место = {{починал во|Белград}}, [[Србија]] | починал-причина = | националност = [[Србин]] | познат = по улогата во: <br>[[Битка на Неретва (филм)|Битка на Неретва]] <br> [[Валтер го брани Сараево]]<br>[[Битка на Сутјеска (филм)|Битка на Сутјеска]]<br>[[Тигар (филм)|Тигар]] | занимање = глумец | сопружник = Мирјана Самарџиќ | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Љубиша Самарџиќ - Смоки'''<ref name="bend">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.blic.rs/zabava.php?id=37059 |title="Ljubiša Samardžić" svira u Beogradu i Novom Sadu |publisher=Blic.rs |accessdate=9 септември 2017 |archiveurl=https://archive.today/20120724165337/http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/37059/Ljubisa-Samardzic-svira-u-Beogradu-i-Novom-Sadu- |archivedate=2012-07-24 |url-status=dead }}</ref> (роден на {{роден на|19|ноември|1936}} во {{роден во|Скопје}} — починал на {{починал на|8|септември|2017}} во {{починал во|Белград}}) — српски и југословенски глумец. == Животопис == Љубиша Самарџиќ е роден во [[Скопје]] во семејство на рудари во [[1936]] година. Студирал право, но потоа се префрлил на Академијата за драмски уметности во [[Белград]]. Благодарение на стипендијата на режисерот [[Бојан Ступица]], започнал да глуми во театарот. Првата улога ја остварил во филмот „''Прекобројна''“ на [[Бранко Бауер]], а потоа следувале низа филмови, „Денови“, „Десантот на Дрвар“, „Битката на Неретва“, за која ја добил и наградата ''Гранд-при'' во [[Ниш]]. За улогата во филмот „Утро“ е награден и на филмскиот фестивал во [[Венеција]]. Долго време глумел во партизански филмови, а напоредно остварил и голем број улоги во телевизиски серии „Жежок ветер“, „Есента доаѓа, дуњо моја“, „Враќањето на отпишаните“, „Полицаецот од Петлово брдо“, „Каде одат дивите свињи“. Во 1988 ја добил тогаш највисоката државна награда „''АВНОЈ''“, кој првпат се доделила на филмски глумец<ref>[http://24vesti.com.mk/pochina-akterot-ljubisha-samardzikj Почина глумецот Љубиша Самарџиќ (24vesti.com.mk)]</ref>. Кон крајот на 2016 година бил опериран поради тумор на мозокот, по кое останал неподвижен. Починал по подолго боледување на 8 септември 2017 година во Белград<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:684940-Preminuo-Ljubisa-Samardzic |title=Преминуо глумац Љубиша Самарџић |website=Новости |access-date=8 септември 2017}}</ref><ref>http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/124/drustvo/2863551/preminuo-ljubisa-samardzic.html</ref>. == Награди == * [[Злаен лав (награда)|Златен лав]] за улога во филмот [[Утро (филм)|Утро]] ([[1967]])<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Самарџић|first1=Љубиша|title=Дани славе на Кроазети|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/337738/Dani-slave-na-Kroazeti|work=[[Политика (новине)|Политика]]|date=7 септември 2015|accessdate=9 септември 2017}}</ref> * [[Глумечки пар на годината]] — заедно со [[Милена Дравиќ]] за улога во филмот ''[[Утро (филм)|Утро]]'' во ([[1968]])<ref name="nov">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tv.novosti.rs/code/navigate.php?Id=547 |title=ONI ŠTO POBEĐUJU I U ŽIVOTU |publisher=tv.novosti.rs |access-date=5 мај 2013 |archive-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002233103/http://www.tv.novosti.rs/code/navigate.php?Id=547 |url-status=dead }}</ref> * ''Гран-при'' за улога во филмот ''[[Битка на Неретва (филм)|Битка на Неретва]]'' во [[Ниш]] (1970)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.filmski-programi.hr/baza_film.php?id=79|title=Битка на Неретви|publisher=filmski-programi.hr|accessdate=28 септември 2013}}</ref> * [[Златна арена]] за улога во филмот ''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' (1973), ''[[Доктор Младен]]'' (1975) и ''[[Работа на одредено време]]'' (1980) * [[Глумечки пар на годината]] — заедно со [[Весна Чипчиќ]] за улога во телевизиската серија ''[[Жежок ветар]]'' на Филмскиот фестивал во Ниш ([[1980]])<ref name="nov" /> * ''Гран-при'' за улогата на Боривој Шурдиловиќ ([[1983]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:397836-quotMiris-kise-na-Balkanuquot-u-najuzem-krugu-za-quotEmiquot |title="Miris kiše na Balkanu" u najužem krugu za "Emi" |publisher=novosti.rs |date= |accessdate=5 мај 2013}}</ref> * [[Награда Павле Вуисиќ]] за животно дело ([[август]] [[1995]]) * [[Награда „АВНОЈ“]] ([[1988]]) * [[Награда на академијата Иво Андриќ]] за животно дело ([[2005]]) * Награда Милан Жмукиќ на Филмскиот фестивал во [[Херцег Нови]] (2016) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Ljubiša Samardžić}} *{{IMDb name|0759685|Љубиша Самарџиќ }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Самарџиќ, Љубиша}} [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Српски филмски режисери]] [[Категорија:Добитници на наградата „АВНОЈ“]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Луѓе од Ниш]] [[Категорија:Македонски Срби]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] siyyad2qkh0fk5393p8fhmucf5yal63 0 1182590 5605309 5075439 2026-08-05T06:52:52Z Bjankuloski06 332 /* Екипи */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605309 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија спортска сезона | име = СИГАЛ-УНИКА Балканска Лига 2017/18 | боја = | боја на текст = | лига = [[БИБЛ]] | спорт = [[кошарка]] | лого = | пиксели = | текст = | период = 10 октомври 2017 - 14 март 2018 (Регуларен дел)<br />27 март - 4 април 2018 (Разигрување)<br />14 - 15 април 2018 (Завршен турнир) | бр на екипи = 8 | посетеност = | ТВ = | драфт = | драфт врска = | топ пик = | драфтуван = | сезона = 2017/18 | сез прваци = {{знамеикона|БУГ}} Левски Лукоил | име на сезонски прваци = | лиг прваци = | име на лигашки прваци = | 2 место = {{знамеикона|КОС}} Башкими | МВП = | МВП врска = | нај стрелец = | влезени = | влезени од = | одпаднати = | одпаднати оп = | плекоф = | плејоф врска = | конф1 = | конф1 врска = | конф1 прваци = | конф1 вице = | конф2 = | конф2 врска = | конф2 прваци = | конф2 вице = | плејоф МВП = | плејоф МВП врска = | финале = | финале врска = | финале прваци = | финале вице = | финале МВП = | финале МВП врска = | сезонскалиста = Список на БИБЛ сезони | сезонскалистаиме = Балканска Лига | претсезонаврска = БИБЛ сезона 2016/17 | претсезонагод = 2016/17 | следсезонаврска = БИБЛ сезона 2018/19 | следсезонагод = 2018/19 }} '''БИБЛ сезоната 2017/18''' позната и како '''СИГАЛ-УНИКА Балканска Лига''' (''SIGAL-UNIQA Balkan League'') '''2017/18''' поради спонзорски причини - 10. издание на [[БИБЛ|Балканската Кошаркарска Лига]].<ref>{{наведени вести |title=Official Regulations - Season 2017-18 |url=http://www.balkanleague.net/files/regulations/Regulations%202017-2018_final_23.08.2017.pdf |accessdate=24 октомври 2017 |publisher=balkanleague.net |date=23 август 2017}}</ref> Сезоната започнала на 10 октомври 2017 година, а завршила на 15 април 2018 година. ==Екипи== {| class="wikitable" ! width="150"|Екипа ! width="150"|Држава ! width="90"|Град |- |Академик Бултекс 99 |rowspan=3|{{знамеикона|БУГ}} [[Бугарија]] |[[Пловдив]] |- |Левски 2014 / Лукоил |[[Софија]] |- |Рилски Спортист |[[Самоков]] |- |[[КК Блокотехна|Блокотехна НБ]] |rowspan=2|{{знамеикона|МКД}} [[Македонија]] |[[Гевгелија]] |- |[[КК Куманово|Куманово 2009]] |[[Куманово]] |- |Башкими |{{знамеикона|КОС}} [[Република Косово|Косово]] |[[Призрен]] |- |Ибар Рожаје |{{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] |[[Рожаје]] |- |Тирана |{{знамеикона|АЛБ}} [[Албанија]] |[[Тирана]] |} 1 Левски 2014 за време на полусезоната го сменил името во Левски Лукоил поради спонзорски причини. ==Формат== ===Регуларен дел=== Во регуларниот дел екипите биле во лига составена од осум екипи. Секоја екипа играла против екипите во групата на дома и на гости. Освојувачите на првите две места во лигата обезбедиле пласман во завршниот турнир, додека екипите од третото до шестото место играле разигрување. ===Разигрување=== Екипите кои завршиле од третото до шестото место во лигата, играле два натпревари на дома и гости и така биле одлучени останатите два учесници за завршниот турнир. Победникот се одлучил преку вкупниот број на бодови од двата натпревари. ===Завршен турнир=== Првата и втората екипа од лигата заедно со победниците од разигрувањето, играле полуфинален натпревар и победниците напредувале во финалето. Финалето исто така се играло во еден натпревар. ==Регуларен дел== {| class="wikitable" |- | style="background: #ACE1AF;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Пласман на Завршниот турнир |- | style="background: #D0F0C0;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Пласман во разигрувањето |} ===Табела=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=180|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Рилски Спортист | 12 || 11 || 1 || 1001 || 835 || + 166 || 23 || |- style="background: #ACE1AF;" | 2. ||align=left|{{знамеикона|МКД}} [[КК Блокотехна|Блокотехна НБ]] | 12 || 10 || 2 || 1068 || 898 || + 170 || 22 || |- style="background: #D0F0C0;" | 3. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Левски Лукоил | 12 || 7 || 5 || 995 || 907 || + 88 || 19 || |- style="background: #D0F0C0;" | 4. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Академик Бултекс 99 | 12 || 5 || 7 || 1020 || 932 || + 88 || 17 || 1-1; + 32 |- style="background: #D0F0C0;" | 5. ||align=left|{{знамеикона|Косово}} Башкими | 12 || 5 || 7 || 882 || 982 || - 100 || 17 || 1-1; - 32 |- style="background: #D0F0C0;" | 6. ||align=left|{{знамеикона|АЛБ}} Тирана | 12 || 3 || 9 || 920 || 1095 || - 175 || 15 || |- | 7. ||align=left|{{знамеикона|Црна Гора}} Ибар Рожаје | 12 || 1 || 11 || 893 || 1130 || - 237 || 13 || |- | # ||align=left|{{знамеикона|МКД}} [[КК Куманово|Куманово 2009]]<sup>1</sup> | 5 || 1 || 4 || 413 || 438 || - 25 || 6 || |} 1 Куманово 2009 се откажал од напреварувањето. Неговите резултати не се важат.<ref>{{наведени вести |title=KK Kumanovo 2009 is out of SIGAL-UNIQA Balkan League |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=19263 |accessdate=3 декември 2017 |publisher=balkanleague.net |date=29 ноември 2017}}</ref> ===Резултати=== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="60%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |АКА |БАШ |[[КК Блокотехна|БЛО]] |ИБА |''[[КК Куманово|КУМ]]'' |ЛЕВ |РИЛ |ТИР |- |Академик Бултекс 99 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>102-61 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>82-86 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>91-70 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>67-69 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>82-85 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-69 |- |Башкими |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>87-78 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>75-91 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>100-84 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>70-63 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>69-105 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>101-95 |- |[[КК Блокотехна|Блокотехна НБ]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>80-71 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>93-71 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-79 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>74-63 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>84-85 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>100-68 |- |Ибар Рожаје |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>83-94 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>78-93 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>74-98 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>68-99 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>61-84 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>107-102 |- |''[[КК Куманово|Куманово 2009]]'' |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>''86-90'' |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>''96-92'' |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>''80-96'' |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |- |Левски Лукоил |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>89-81 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>98-86 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>99-93 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>95-53 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>''85-78'' |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>77-109 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>105-52 |- |Рилски Спортист |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>92-85 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>20-0<sup>1</sup> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>64-87 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>89-71 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>75-62 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>94-79 |- |Тирана |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>61-97 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>75-69 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>67-92 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>95-65 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>''75-73'' |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>79-76 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>79-99 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} 1 Службена победа за Рилски Спортист бидејќи екипата на Башкими не пристигнала на натпреварот.<ref>{{наведени вести |title=Rilski Sportist wins 20-0 against Bashkimi |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=19303 |accessdate=23 декември 2017 |publisher=balkanleague.net |date=19 декември 2017}}</ref> ==Разигрување== Победниците од разигрувањето се одлучиле преку вкупниот резултат од двата натпревари. Првите натпревари се одиграле на 27 и 28 март, додека вторите се одиграле на 3 и 4 април 2018 година. {| class=wikitable style="text-align:center" !width=250|Екипа #1 !width=100|Вкупен резултат !width=250|Екипа #2 !width=88|Прв натпревар !width=88|Втор натпревар |- |align=right| Тирана {{знамеикона|АЛБ}} || 142-'''171''' || align=left| {{знамеикона|БУГ}} '''Левски Лукоил''' || 67-'''73''' || 75-'''98''' |- |align=right| '''Башкими''' {{знамеикона|Косово}} || '''180'''-175 || align=left| {{знамеикона|БУГ}} Академик Бултекс 99 || '''94'''-81 || 86-'''94''' |} ==Завршен турнир== ===Костур=== {{Round4-with third| RD1=Полуфинале|RD2=Финале|Consol=Трето место <!--SF--> | |{{знамеикона|БУГ}} Рилски Спортист|71 |{{знамеикона|КОС}} '''Башкими''' | '''72''' | |{{знамеикона|МКД}} [[КК Блокотехна|Блокотехна НБ]]| 81 |{{знамеикона|БУГ}} '''Левски Лукоил''' | '''85''' <!--F--> | |{{знамеикона|БУГ}} '''Рилски Спортист'''| '''92''' |{{знамеикона|МКД}} [[КК Блокотехна|Блокотехна НБ]]| 79 | |{{знамеикона|КОС}} Башкими | 72 |{{знамеикона|БУГ}} '''Левски Лукоил''' | '''83''' }} ===Полуфинале=== {{Basketballbox |date=14 април 2018 |time=15:00 |place=Спортска сала Самоков, [[Самоков]] | report= [http://www.balkanleague.net/en/stats.php?id=1328 Извештај&nbsp;1] [https://www.eurobasket.com/boxScores/Balkan%20League/2018/0414_31422_697.asp? Извештај 2] | teamA = [[КК Блокотехна|Блокотехна НБ]] {{знамеикона|МКД}} |scoreA= 81 | teamB = {{знамеикона|БУГ}} '''Левски Лукоил''' |scoreB='''85''' | Q1 = '''27'''−16 |Q2=13'''-'''23''' |Q3='''18'''-15 |Q4=23-'''31''' | points1 = Ш. Смит 21 | rebounds1 = А. Казарновски 8 | assist1 = [[Марјан Младеновиќ|М. Младеновиќ]] 9 | points2 = Б. Аврамов 26 | rebounds2 = К. Клантон 12 | assist2 = С. Маринов 7 | referee = Огњен Јокиќ, Даут Мехмети, Димитриос Битис | attendance = 400 }} {{Basketballbox |date=14 април 2018 |time=18:30 |place=Спортска сала Самоков, [[Самоков]] | report=[http://www.balkanleague.net/en/stats.php?id=1328 Извештај&nbsp;1] [https://www.eurobasket.com/boxScores/Balkan%20League/2018/0414_5353_4922.asp? Извештај 2] | teamA = Рилски Спортист {{знамеикона|БУГ}} |scoreA= 71 | teamB = {{знамеикона|КОС}} '''Башкими''' |scoreB= '''72''' | Q1 = 14−'''24''' |Q2='''21'''−10 |Q3=20−'''25''' |Q4='''16'''−13 | points1 = З. Георгиев 18 | rebounds1 = Т. Тејлор 19 | assist1 = Д. Рајт 5 | points2 = А. Мос 19 | rebounds2 = А. Мос, В. Золо 9 | assist2 = А. Морина, А. Мос 4 | referee = Георгиос Пурсанидис, Ервин Кочи, Александар Давидов | attendance = 1,600 }} ===Трето место=== {{Basketballbox |date=15 април 2018 |time=: |place=Спортска сала Самоков, [[Самоков]] | report= [http://www.balkanleague.net/en/stats.php?id=1330 Извештај&nbsp;1] [https://www.eurobasket.com/boxScores/Balkan%20League/2018/0415_5353_31422.asp? Извештај 2] | teamA = '''Рилски Спортист''' {{знамеикона|БУГ}} |scoreA='''92''' | teamB = {{знамеикона|МКД}} [[КК Блокотехна|Блокотехна НБ]] |scoreB= 79 | Q1 = 16−'''26''' |Q2='''22'''-16 |Q3=18-18 |Q4='''21'''-17 | points1 = М. Маринов 25 | rebounds1 = Т. Тејлор 11 | assist1 = Д. Рајт 7 | points2 = Д. Мијатовиќ 31 | rebounds2 = [[Марјан Младеновиќ|М. Младеновиќ]] 9 | assist2 = [[Горан Главчев|Г. Главчев]] 6 | referee = Огњен Јокиќ, Ервин Кочи, Даут Мехмети | attendance = 450 }} ===Финале=== {{Basketballbox|bg=#ffffd0 |date=15 април 2018 |time=18:00 ([[Источноевропско летно време|ИЕЛВ]]) |place=Спортска сала Самоков, [[Самоков]] | report= [http://www.fibalivestats.com/u/BIBL/865519/lds.html Извештај] | teamA = Башкими {{знамеикона|КОС}} |scoreA= 72 | teamB = {{знамеикона|БУГ}} '''Левски Лукоил''' |scoreB= '''83''' | Q1 = '''18'''-15 |Q2=19-'''27''' |Q3='''22'''-21 |Q4=13-'''20''' | points1 = Е. Штуц 21 | rebounds1 = повеќемина-4 8 | assist1 = А. Мос 6 | points2 = Б. Аврамов 21 | rebounds2 = К. Клантон 12 | assist2 = А. Великов 5 | referee = Георгиос Пурсанидис, Димитриос Битис, Александар Давидов | attendance = 1,000 }} ==Победнички состав== {{col-begin}} {{col-2}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" width="450px" align:text="center" |----- ! style="background-color:lightblue; color:black;" align="center"| име ! style="background-color:lightblue; color:black;" align="center"| позиција ! style="background-color:lightblue; color:black;" align="center"| националност |- |Немања Милошевиќ||align="center"|[[Крилен центар (кошарка)|Крилен&nbsp;центар]]||{{ЦГ}} |- |Божидар Аврамов||align="center"|[[Бек (кошарка)|Бек]]||{{БУГ}} |- |Асен Великов||align="center"|[[Организатор на игра|Разигрувач]]||{{БУГ}} |- |Станимир Маринов||align="center"|[[Бек (кошарка)|Бек]]||{{БУГ}} |- |Омари Гудул||align="center"|[[Крилен центар (кошарка)|Крилен центар]]||{{ДРК}} |- |Николај Стојанов||align="center"|[[Крилен центар (кошарка)|Крилен центар]]||{{БУГ}} |- |Крис Минков||align="center"|[[Крило (кошарка)|Крило]]||{{БУГ}} |- |Павлин Иванов||align="center"|[[Бек (кошарка)|Бек]]||{{БУГ}} |- |Дарил Брајант||align="center"|[[Организатор на игра|Разигрувач]]||{{САД}} |- |Кит Клантон||align="center"|[[Центар (кошарка)|Центар]] /<br />[[Крилен центар (кошарка)|Крилен центар]]||{{САД}} |- |Веселин Веселинов||align="center"|[[Крилен центар (кошарка)|Крилен центар]]||{{БУГ}} |- |Алекс Симеонов||align="center"|[[Крилен центар (кошарка)|Крилен центар]]||{{БУГ}} |- |} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: -1 auto; width: 30%" |- !Балканска Лига 2018 Прваци<br /><br /> |- | |- | '''Левски&nbsp;Лукоил''' '''3. титула''' <br /> |} '''Главен тренер''' * {{знамеикона|БУГ}} Константин Папазов '''Помошник тренер''' * {{знамеикона|МКД}} [[Александар Тодоров (тренер)|Александар Тодоров]] * {{знамеикона|БУГ}} Димитар Ангелов {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://balkanleague.net/en/index.php BIBL Официјално мрежно место ] [[Категорија:БИБЛ лига|2017/18]] 6595sd1xsjtr3asnex4kc3hcrpiyk0n 0 1183381 5605249 5535342 2026-08-05T06:14:46Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605249 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Мијушко Бојовиќ | image = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|8|9}} | cityofbirth = {{роден во|Пљевља}} | countryofbirth = [[СР Црна Гора]], [[СФРЈ]] | height = {{height|m=1.91}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = | clubnumber = 19 | years = 2006–2010 <br/>2011–2013 <br/> 2013–2015 <br/>2015–2016<br/>2016–2017<br/>2017– | clubs = [[ФК Рудар Пљевља|Рудар Пљевља]]<br/>[[Спортинг Шарлероа]]<br/>[[Васланд-Беверен]]<br/>[[Енозис Неон Паралимни]]<br/>[[ФК Ѓирмот|Ѓирмот]]<br/>[[ФК Ујпешт|Ујпешт]] | caps = 45 <br/>55 <br/>34 <br/>19<br/>22 <br/>8 | goals = 2) <br/>(5) <br/>(2) <br/>(5)<br/>(3) <br/>(0 | nationalyears1 = 2009–2010 | nationalteam1 = {{знамеикона|Црна Гора}} [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора под 21 година|Црна Гора 21]] | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 1 |pcupdate = {{date|2017-11-11}} |ntupdate = {{date|2017-11-11}} }} '''Мијушко Бојовиќ''' (р. {{роден|9|август|1988}} во {{роден во|Пљевља}}) — [[Црна Гора|црногорски]] [[Одбрана (фудбал)|одбранбен]] [[фудбалер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://uk.soccerway.com/players/mijusko-bojovic/92027/|title=Мијушко Бојовиќ|publisher=Soccerway|accessdate=2017-11-11|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428211901/http://uk.soccerway.com/players/mijusko-bojovic/92027/|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.mijusko.bojovic.110309.en.html Мијушко Бојовиќ] на Footballdatabase *[http://int.soccerway.com/players/mijusko-bojovic/92027/ Мијушко Бојовиќ] на Soccerway {{Состав на ФК Ујпешт}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бојовиќ, Мијушко}} [[Категорија:Родени на 9 август]] [[Категорија:Црногорски фудбалери]] [[Категорија:Југословенски Црногорци]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ујпешт]] 6ws7cdisp6ql302mvi9u6492q62u3xb 0 1187088 5605016 5227606 2026-08-04T14:37:05Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5605016 wikitext text/x-wiki '''Ретроним''' – нов [[збор]] или [[израз]] создаден за да се означи стар предмет или мисла чие првично име почнало да се користи за нешто друго, или кое повеќе не е единствено. Создавањето на ретроним генерално е последица на напредокот на [[технологија]]та. == Историја на зборот == Зборот „ретроним“ е [[неологизам]] што го создал Франк Манкиевич во 1980 година, а го популаризирал Вилијам Сафир во [[Њујорк тајмс магазин]]. == Примери на ретроними == [[Податотека:Valentino in The Four Horsemen of the Apocalypse.jpg|мини|Сцена од немиот филм „[[Четворицата јавачи на Апокалипсата (филм од 1921)|Четворицата јавачи на апокалипсата]]“ (1921). [[Нем филм]] е класичен пример на ретроним, бил воведен појавата на звучниот филм, дотогаш бил само филм.]] {| class="wikitable" ! Заменет термин !! Нов термин !! Причина за замена !! Епоха |- | [[Адреса]] || [[Поштенска адреса]] || [[Електронска адреса]] || крај на XX век |- | [[Оружје]] || [[Конвенционално оружје]] || [[Јадрено, радиолошко, бактериолошко и хемиско оружје]] || средина на XX век |- | [[Чоколадо]] || [[Топло чоколадо]] (пијалак) || Чоколадо (табла) || |- | Копија || Хартиена копија || Дигитална копија (електронска) || крај на XX век}} |- | Диск (информатика) || [[Тврд диск]] || [[Дискета]] || |- | Голема војна || [[Прва светска војна]] || [[Втора светска војна]] || 1940-тите |- | [[Франк (валута)|Франк]] || [[Француски франк]] || [[Белгиски франк]], [[Швајцарски франк]] || |- | [[Број|Броеви]] || [[Реални броеви]] ||[[Комплексни броеви]] || Кантор, 1883 |- | [[Телевизија]] || Црно-бела телевизија (1960-тите) || Телевизија во боја || (1960-1980) |- | Филм || [[Нем филм]] || Филм (со говор) || крај на 1920-тите |- | [[Телефон]] || Телефон со бројчаник || Телефон со тастатура|| |- | [[Телефон]] || [[Фиксен телефон]] или жичен телефон || [[Мобилен телефон]] || крај на XX век}} |} Често кога некое дело добива продолжение кое дели дел од неговиот оригинален наслов (на пример, дополнет со број 2), оригиналното дело го добива бројот 1 иако истиот не постоел при неговото создавање. На ист начин, кога некоја компанија развие варијанта на некој производ, името на оригиналниот производ може да стане име на серијата. == Примери на ретронимски придавки == * [[акустичен]]: ги означува музичките неелектрични инструменти кои немаат потреба од засилувач (акустична [[гитара]]). * [[аналоген]]: ги означува недигиталните системи (аналоген часовник, аналоген запис). == Поврзано == * [[Застареница]] * [[Преведеница]] * [[Стопеница]] * [[Новотвореница]] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Лексикологија]] [[Категорија:Неологизми]] [[Категорија:Видови зборови]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] r560us95e416u2ezxiov99gclbhyeum 0 1188412 5605254 5549969 2026-08-05T06:14:56Z Bjankuloski06 332 /* Вториот Новопазарски санџак (1865-1902) */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605254 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Subdivision |native_name = |conventional_long_name = Новопазарски санџак<br />Yeni Pazar sancağı |common_name = Новопазарски санџак |subdivision = [[Санџак]] |nation = на [[Отоманското Царство]] |p1 = |s1 = |year_start = 1790 |event_end = |year_end = 1902 |date_end = |image_flag = Flag of the Ottoman Empire (Thicker Crescent).svg |image_coat = |image_map = Sanjak of Novibazar-sr.png |image_map_caption = Новопазарски санџак од 1880 година <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities "p1" to "p5" and "s1" to "s8" --> |p1 = |flag_p1 = |border_p1 = |image_p1 = |s1 = |flag_s1 = |border_s1 = |image_s1 = |capital = [[Нови Пазар]] |stat_area1 = |stat_pop1 = |stat_year1 = |category= |today = |footnotes = }} '''Новопазарски санџак''' ([[турски јазик|турски]]: Yeni Pazar sancağı, од [[Османски турски јазик|османски]]: سنجاق) бил управна единица на [[Отоманското Царство]], со центар во [[Нови Пазар]]. Овој санџак постоел во два наврати, од [[1790]] до [[1817]] година, и потоа од [[1865]] до [[1902]] година. == Првиот Новопазарски санџак (1790-1817) == Првото основање на Новопазарскиот санџак се случило во време на [[Австриско-турска војна (1787-1791)|Австриско-турската војна (1787-1791)]] поради одбрана во југоисточните области на [[Босански санџак|Босанскиот санџак]], кои се организирани во посебен Новопазарски санџак, што влегувал во составот на [[Босански пашалак|Босанскиот пашалак]]. За време на [[Прво српско востание|Првото српско востание]] (1804-1813), на подрачјето на овој санџак водени биле чести борби меѓу востаниците и турската војска. Откако се смирила ситуацијата, Новопазарскиот санџак бил укинат ([[1817]]), а тоа подраќје повторно влегло во состав на Босанскиот санџак.<ref name="Šabanović1959-232">{{harvnb|Šabanović|1959|pp=232}}</ref> == Вториот Новопазарски санџак (1865-1902) == Со законот за вилаети од 1865 година, создаден е [[Босански Вилает]] со седаум санџаци, од кои еден бил и Новопазарскиот санџак.<ref name="Šabanović1959-96-97, 233">{{harvnb|Šabanović|1959|pp=96-97, 233}}</ref> Ги опфаќал [[Каза|казите]]: Нови Пазар, Сјеница, Пљевља, Нова Варош, Пријеполе, Бијело Поље, Митровица, Беране, Колашин и Трговиште (Рожаје).<ref name="Šabanović1959-234">{{harvnb|Šabanović|1959|pp=234}}</ref> До првото поголемо преуредување на Новопазарскиот санџак дошло по големите политички промени кои се случиле по австроунгарското освојување на голем дел од Босанскиот Вилает, во 1878 година. Иако западните области на овој санџак останале под турска управа, со посебен турско-австроунгарски договор од 1879 година било предвидено воспоставување на австроунгарско воено присуство во [[Прибој]], [[Пријеполе]] и [[Бијело Поље]]. При спроведување на овој договор, на споменатото подрачје се оформила двојна власт. Во тоа време, Новопазарскиот санџак бил издвоен од составот на Босанскиот Вилает и бил приклучен кон [[Косовски вилает|Косовскиот вилает]] во 1879 година.{{sfn|Ракочевић|1983|p=263}}{{sfn|Петровић|1995|p=8}} Наредната година, целата западна област околу Плеваља, Пријеполе и Прибој била издвоена од составот на Новопазарскиот санџак, и оформена како посебен санџак, [[Плеваљски санџак]].{{sfn|Ракочевић|1983|p=264}}{{sfn|Петровић|1995|p=8}} Плеваљскиот санџак останал да функционира како посебна управна единица сè до крајот на турската власт, во 1912 година. Во 1902 година, од Новопазарскиот санџак биле издвоени неколку кази, Нови Пазар{{sfn|Мушовић|1976|p=164}} и [[Косовска Митровица|Митровица]] и биле припоени кон [[Приштински санџак|Приштинскиот санџак]], а од останатите делови на Новопазарскиот санџак бил формиран [[Сјенички санџак]], со казите: Сјеница, Бијело Поље, Нова Варош и Вранеш. После ваквата распределба на областите, Новопазарскиот санџак престанал да постои како управна единица, но се користел поимот и по 1902 година. == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{refbegin|2}} * {{Наведено списание|last=Мушовић|first=Ејуп|title=Новопазарско-пријепољски крај у турској административној подели|url=http://books.google.com/books?id=u9TAAAAYAAJ|journal=Симпозијум Сеоски дани Сретена Вукосављевића|issue=4|year=1976|pages=161-166}}{{Мртва_врска|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Наведена книга|last=Ђорђевић|first=Димитрије|authorlink=Димитрије Ђорђевић|chapter=На почетку раздобља ратова|title=Историја српског народа|url=https://books.google.com/books?id=uHNpAAAAMAAJ|volume=књ. 6, св. 1|year=1983|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|pages=174-207}} * {{Наведена книга|last=Ракочевић|first=Новица|authorlink=Новица Ракочевић|chapter=Политичке и друштвене прилике|title=Историја српског народа|url=https://books.google.com/books?id=uHNpAAAAMAAJ|volume=књ. 6, св. 1|year=1983|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|pages=263-290}} * {{Наведена книга|last=Микић|first=Ђорђе|authorlink=Ђорђе Микић|chapter=Политичка, културна и привредна стремљења|title=Историја српског народа|url=https://books.google.com/books?id=uHNpAAAAMAAJ|volume=књ. 6, св. 1|year=1983|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|pages=291-315}} * {{Наведена книга|last=Микић|first=Ђорђе|authorlink=Ђорђе Микић|chapter=Између балканских суседа и великих сила|title=Историја српског народа|url=https://books.google.com/books?id=uHNpAAAAMAAJ|volume=књ. 6, св. 1|year=1983|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|pages=316-329}} * {{Наведена книга|last=Петровић|first=Милић Ф.|title=Документи о Рашкој области: 1900-1912|url=https://books.google.com/books?id=L1K5AAAAIAAJ|year=1995|location=Београд|publisher=Архив Србије}} * {{Наведена книга|last=Петровић|first=Милић Ф.|title=Документа о Рашкој области: 1890-1899|url=https://books.google.com/books?id=kobiAAAAMAAJ|year=1997|location=Београд|publisher=Историјски музеј Србије}} * Салих Селимовић, ''Стара Рашка у Турским административно-управним подјелама'', Брезнички записи 11-12, Пљевља 1999. * {{Наведена книга|last=Ağanoğlu|first=Yıldırım|title=Salnâme-i Vilâyet-i Kosova: Yedinci defa olarak vilâyet matbaasında tab olunmuştur: 1896 (hicri 1314) Kosova vilâyet-i salnâmesi (Üsküp, Priştine, Prizren, İpek, Yenipazar, Taşlıca)|url=https://books.google.com/books?id=jH1pAAAAMAAJ|year=2000|location=İstanbul|publisher=Rumeli Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği}} * {{Наведена книга|last=Јагодић|first=Милош|title=Уређење ослобођених области Србије 1912—1914: Правни рамка|year=2010|location=Београд|publisher=Историјски институт|url=https://books.google.com/books?id=uLsBCwAAQBAJ}} * {{Наведена книга|last=Јагодић|first=Милош|title=Нови крајеви Србије (1912-1915)|year=2013|location=Београд|publisher=Филозофски факултет}} * {{Наведена книга|last=Šabanović|first=Hazim|title=Bosanski pašaluk: Postanak i upravna podjela|year=1959|location=Sarajevo|publisher=Naučno društvo Bosne i Hercegovine|url=https://books.google.com/books?id=kkQQAAAAIAAJ}} {{refend}} == Надворешни врски == {{рв|Sanjak of Novi Pazar}} {{Санџаци во Европа}} [[Категорија:Санџаци на Отоманското Царство во Европа]] [[Категорија:Отоманска Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Отоманска Србија]] [[Категорија:Отоманска Црна Гора]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1912 година]] 21avb6delr1cb2l80vxlymdtro5nc34 0 1188842 5605061 5425566 2026-08-04T17:38:07Z Andrew012p 85224 5605061 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |image_coa = image-DHZ.jpg |image_photo = Diekholzen 012.jpg |image_caption = Црквата „Св. Јаков“ (1656) во Дикхолцен |lat_deg = 52 |lat_min = 6 |lat_sec = 00 |lon_deg = 9 |lon_min = 56 |lon_sec = 00 |image_plan = Diekholzen in HI.svg |state = Niedersachsen |district = Хилдесхајм |elevation = |area = 30.21 |population = 7378 |Stand = 2004-12-31 |Gemeindeschlüssel = 03254011 |postal_code = 31199 |area_code = 05121 and 05064 |licence = HI |website = [http://www.diekholzen.de/ www.diekholzen.de] |mayor = Јирген Мајер |party = CDU }} '''Дикхолцен''' ({{langx|de|Diekholzen}}) — село и слободна општина во округот [[Хилдесхајм (округ)|Хилдесхајм]], во сојузната покраина [[Долна Саксонија]], [[Германија]]. Се наоѓа околу 6 километри југозападно од [[Хилдесхајм]], на Бојстер, притока на [[Инерсте]]. Во 1974 година, поранешните села Дикхолцен, Зере, Бариенроде и Егенштет се соединиле за да ја создадат општината Дикхолцен. Секое село има своја историја и посебни знаменитости. Повеќе жители се римокатолици. Најголемо село е Дикхолцен, каде се сместени општината, училиштето, здравствен дом, неколку продавници, [[супермаркет]], ресторани и хотел. Неколкупати на ден, секое село е поврзано со автобус со Хилдесхајм и со [[Алфелд (Лајне)|Алфелд]]. == Географија == === Местоположба === Дикхолцен се наоѓа јужно од Хилдесхајм во северниот крај на [[Хилдесхајмска Шума|Хилдесхајмската Шума]]. Низ местото Егенштет тече реката [[Инерсте]]. Местата Дикхолцен и Зере се наоѓаат во долината на Бојстер, притока на Инерсте. Хилдесхајмската Шума со Штајнберг на височина од 322,9 метри. === Соседни општини === На север се граничи со градот Хилдесхајм. Источно и јужно се наоѓа градот Бад Залцдетфурт. Од општинската заедница Зибесе се граничи со Алмштет и Зибесе. Општината Дешпетал од општинската заедница Гронау (Лајне) се граничи на запад со општината. === Општински единици === Општината Дикхолцен е поделена на Дикхолцен (3.062 жители), Бариенроде (1.720), Зере (1.377) и Егенштет (663). == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Diekholzen 004.jpg|Протестантска црква (1963) во Дикхолцен Податотека:Diekholzen 005.jpg|Фахверк куќа во Дикхолцен Податотека:Diekholzen 008.jpg|Капела (1996) на реката Бојстер во Дикхолцен Податотека:Diekholzen 014.jpg|Споменик за рудари во Дикхолцен Податотека:Diekholzen 030.jpg|Природен парк Зере Податотека:Diekholzen 034.jpg|Спомен-плоча во Зере Податотека:Diekholzen 019.jpg|Црквата „Св. Никола“ (1734) во Бариенроде Податотека:Diekholzen 016.jpg|Камен крст (1860) во Бариенроде </gallery> == Личности == * [[Јохан Фридрих Руте]] (1788-1859) — предавач, ботаничар и ентомолог == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Diekholzen}} * [http://www.diekholzen.de/ Официјална страница] {{de}} {{Градови во Хилдесхајм (округ)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хилдесхајм (округ)]] ql8mwz6ci4jhiv3vm67tidx8l7c2alc 0 1190345 5605098 5604567 2026-08-04T21:42:27Z Bjankuloski06 332 5605098 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = Маерово зајачко уво |image = |image2 = |image2_caption = |taxon = Bupleurum |authority = [[Кирил Мицевски|Micevski]], 1990 |synonyms = |synonyms_ref = }} '''Маерово зајачко уво''' ([[науч.]] ''Bupleurum mayeri'') — локален македонски флористички ендемит од планината [[Галичица]], од семејството [[Штитоцветни]], опишан од академик [[Кирил Мицевски]].<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2686896 ''Bupleurum mayeri Micevski'']</ref> ==Опис== Едногодишно голо растение, 5-8 (10) cm високо. Стеблото четириаглесто, речиси неразгрането или страничните гранчиња многу куси, прилегнати кон стеблото, многу покуси од листовите во чии пазуви се развиле. Ниско растение, 5-8-10цм високо, целото со црвеникави и речиси приседнати штитчиња во пазувите на листовите, а штитчињата со 1-3 цвета ===Листови=== Листовите црвеникави, линејни од линејно-копјести, 20–25&nbsp;mm долги, 2&nbsp;mm широки, со 3 жили (во основата со 5), на врвот заострени, по работ многу ситно напилени, во основата приседнати и со својата оснва го обвиваат стеблото. Штитовите во пазувите на листовите речиси приседнати, а терминалните со малку подолги дршки. Терминалните штитови со 2-3 штитчиња кои се со дршки со различна должина, а страничните штитови со 1-2 штитчиња. Прицветниците 3, копјести, со 3 жили, црвеникави. Штитчињата со 1-3 цвета; прицветничињата 3 или 5, копјести, на врвот запилени, црвеникави, долги колку плодовите или малку подолги од нив. Венечните ливчиња розеникави. ===Плод=== Плодот долгнавест, а секое надолжно ребро завршува со тесно крилце.<ref name="Micevski 1990">Micevski, Razprave IV Razreda Slov. Akad. Znan. Umet. 31 (12):181 (1990)</ref> ==Екологија== На варовничките камењари, околу 1.600 м.<ref name="Micevski 1990"/> ==Распространетост== Познат само за планината [[Галичица]].<ref name="Micevski 1990"/> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора на Галичица]] [[Категорија:Штитоцветни]] rg9foy4c77d7hor54p9dohf4sf27lo8 0 1193876 5605018 5426173 2026-08-04T14:51:10Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5605018 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bot awake.svg|мини|Икона „Ботот е активен“]] [[Податотека:Bot Sleep.svg|мини|Икона „Ботот спие“]] [[Податотека:Bot stop.svg|мини|Икона „Ботот е стопиран“]] '''Интернетски бот''', '''интернет-бот''', '''веб-робот''' или само '''бот''' — скратен назив за [[софтвер]]ски [[робот]], односно интелигентен [[софтверски агент]]. Ботовите често вклучуваат елементи на [[вештачка интелигенција]]. Типично, ботовите извршуваат едноставни и структурно повторувачки задачи, со многу поголема брзина од човекот. Најголема примена ботовите имаат во [[веб-индексер|веб-индексирањето]], при кое автоматска скрипта презема, анализира и сместува информации од [[мрежен опслужувач|опслужувачи]] со многу поголема брзина од човекот. Повеќе од половината од [[интернетски сообраќај|веб-сообраќајот]] произлегува од ботовите.<ref name="Zeifman">{{Наведена мрежна страница|last1=Zeifman|first1=Igal|title=Bot Traffic Report 2016|url=https://www.incapsula.com/blog/bot-traffic-report-2016.html|website=Incapsula|accessdate=}}</ref> [[опслужувач]]ите кои вдомуваат мрежни места, им се спротивставуваат на ботовите на различни начини. опслужувачите може да изберат да имплементираат [[податотека]] со правила на однесување на интернетските ботови <code>[[robots.txt]]</code>: оваа податотека е текст кој ги наведува важечките правила на однесување на ботовите на тој опслужувач. На секој бот кој комуницира со опслужувач, а кој не ги следи наведените правила, теориски, ќе му биде одбиен пристапот, или ќе биде отстранет, од афектираното мрежно место. Доколку, имплементирањето на текстуалната податотека е единствена мерка, без поврзување со одреден програм/софтвер/апликација, тогаш придржувањето до наведените правила е целосно доброволно, реално не постои начин истото да се обезбеди, дури ни да се осигура дека творецот или имплементаторот на ботот да ја прочита содржината на текстуалната податотека. Некои ботови се „добри“, на пример индексерите на пребарувачите, додека други може да се користат за злонамерни напади, особено во политички кампањи.<ref name="Zeifman" /> Во преносно значење, овој поим се користи за припадниците на интернет тимовите на политичките партии чија должност е да пишуваат коментари за поддршка на своите партии и нивните водачи на веб-порталите и социјалните мрежи, вршејќи на тој начин влијание на јавното мислење. == Потекло на поимот == Зборот „бот“ доаѓа од [[англиски јазик|англискиот]] „bot“, кој пак од своја страна потекнува од зборот „робот“. Зборот „ботнет“ е кованица од „бот“ и „network“ (мрежа), и има негативна конотација<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.it.mk/botnet-vistinski-rizik/ |title=Ботнет: вистински ризик |accessdate=2018-04-04 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408161638/https://it.mk/botnet-vistinski-rizik/ |url-status=dead }}</ref>. == Интернет бот == Интернет ботот се интегрира на мрежните места, при што на [[сметачка мрежа|мрежата]] се однесува како да е човек. Најчесто се применува за [[реклама|реклами]] или [[спам]]ови, но и за корисни работи како што се техничка поддршка на корисниците, помош при телеобразование, итн. Едни од најзастапените интернетски ботови се чет-ботовите и спам-ботовите. === Чет-бот === Чет-ботот се обидува [[имитација|подражава]] чет-партнер. Постојат добронамерни и злонамерни чет-ботови. * Добронамерните обично се користат како техничка поддршка за одредено мрежно место, односно производ, за да му се помогне на корисникот полесно да дојде до саканата информација. Скоро секогаш истите се претставуваат како бот за да му свртат внимание на корисникот дека разговара со машина. Значајна им е употребата во [[образование]]то каде може да преземе улога на инструктор или предавач. * Злонамерните обично не сакаат да бидат откриени дека се машини, туку сакаат корисникот да мисли дека разговара со човек. Овие ботови главно имаат цел да рекламираат одредено мрежно место и корисникот да го упатат на неа. Најчесто се појавуваат на веб-чет локациите или во вид на [[банер]] на одредени мрежни места. === Спам-бот === Спам-ботот спаѓа во категоријата [[малвер|штетни софтвери]] и може да служи за реклама на одредено мрежно место, односно производ, или за цел да има да ѝ наштети на одредено мрежно место, корисник или група корисници. Може да прави автоматски налози на одредено мрежно место, најчесто на [[форум (интернет)|форуми]], и да остава голем број на пораки. Тие пораки може да имаат за цел да рекламираат одредено мрежно место, односно производ, или да имаат задача да ја нарушуваат нормалната дискусија меѓу корисниците, така што ја прават помалку разбирлива и со тоа да ѝ го наруши рејтингот на таа страница. Како една од најдобрите заштита од спам-ботови се користи [[капча]] ({{langx|en|CAPTCHA}}) со која се одредува дали корисникот е човек или бот. == Играчки бот == Играчкиот бот се користи во [[компјутерска игра|компјутерски игри]] каде подражава противник на играчот. Добро познати примери се компјутерскиот [[шах]] и стратешките игри со повеќе противници. Исто така широка примена имаат во тимските игри, кога на тимот му недостасува играч, ботот ја презема неговата улога. == Партиски бот == Во преносно значење, партиски ботови се нарекуваат членовите на политички партии (обично оние пониските) кои за мал надоместок пишуваат афирмативни коментари во корист на својата партија или нејзиниот водач на оние веб-портали кои користат антибот проверки (капчи). Ваквите активности се најизразени во текот на предизборните кампањи. Партиското ботовање, покрај пишувањето афирмативни коментари, вклучува и вештачко влијание на односот на оценките под коментарите (плусови и минуси), така што едно лице може повеќепати да оцени ист коментар со помош на софтвер за криење на правата корисничка IP-адреса. ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Семрежна култура]] [[Категорија:Семрежни поими]] [[Категорија:Неологизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 5j9lgj1wqtagu8y5w550oxnbs5lclzw 0 1195649 5605274 5597644 2026-08-05T06:15:49Z Bjankuloski06 332 /* Последици */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605274 wikitext text/x-wiki {{Српска кампања}} '''Церска битка''' (на {{langx|de|Schlacht von Cer}}, на {{langx|hu|Ceri csata}}), исто така позната и како '''Јадарска битка'''<ref>Стварање Југославије 1790—1918. Просвета. 1989. година</ref><ref>[[Енциклопедија Југославије]] ЈЛЗ Загреб 1982. године</ref> (на {{langx|de|Schlacht von Jadar}}, на {{langx|hu|Jadar csata}}) бил воен судир воден меѓу [[Австроунгарија]] и [[Кралство Србија|Србија]] во [[август]] [[1914]] година околу планината [[Цер (планина)|Цер]] и неколку села во нејзината непосредна околина, како и во [[Шабац]], во текот на раната фаза на [[Србија во Првата светска војна|српската кампања]] во [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Борбата била дел од [[Прва австроунгарска офанзива на Србија|првата австроунгарска офанзива на Србија]] и избила во ноќта на [[15 август]] кога делови од српската Комбинирана дивизија I наишле на австроунгарска извидница залогорена на падините на Церска планина. Борбите кои следеле прераснале во борба за контрола на неколку гратчиња и села во околина на планината, како и за контрола на Шабац. Моралот на австроунгарските трупи на [[19 август]] опаднал и илјади војници се повлекле во Австроунгарија, а многу се удавиле во [[Дрина]] бегајќи во паника. Србите на [[24 август]] повторно влегле у Шабац, со што борбата званично завршила. Борбата била борба во средба, од маневарски тип, што значи дека во текот на борбата не се користени ровови, бидејќи ровови во оваа војна се користени за првпат кон крајот на 1914 година по борбата на Марна. Во текот на десетдневната борба српските загуби изнесувале 3.000 мртви и 15.000 ранети. Австроунгарските загуби биле значително поголеми. Имало 8.000 мртви војници, 30.000 ранети и 4.500 заробени. Српската победа над бројно надмоќниот непријател ја означила првата победа на [[Сојузници во Прва светска војна|Сојузниците]] во Прва светска војна. == Заднина == [[Податотека:Potiorek oskar fzm 1853 1933 photo2.jpg|мини|left| Со австроунгарска инвазија на Србија командувал генералот [[Оскар Почорек]], [[гувернер на Босна и Херцеговина]].]] Во [[Сараево]] на [[28 јуни]] [[1914]] година извршен е атентат на [[надвојвода]]та [[Франц Фердинанд]]. Атентатор бил [[Срби во Босна и Херцеговина|српскиот]] студент [[Гаврило Принцип]]. Атентатот довел до [[Јулски ултиматум|Јулската криза]], во текот на која [[Австроунгарија]] издала [[Јулски ултиматум|ултиматум]] на [[Кралство Србија|Србија]] на [[23 јули]], под обвинение дека атентатот е организиран во [[Белград]]. Австроунгарската влада составила неприфатлив ултиматум кон Србија, така што на крајот тој е отфрлен. На Србија војната ѝ е објавена на [[28 јули]], а Белград е бомбардиран следниот ден. Со овој настан започнала [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Бројот на австроунгарските трупи одредени за инвазија на Србија бил помал од првично планирани 308 000 војници. Големиот дел на Втората австроунгарска армија е префрлен на [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот фронт]], со што број на преостанатите војници бил сведен на бројка од 200.000 мобилизирани војници. Наспроти нив, Срби можеле да мобилизираат околу 450 000 војници. Главнината на силата која требало да ѝ се спротивстави на австроунгарската војска ја сочинувале [[Првата армија на Србија|Прва]], [[Втора армија (Србија)|Втора]] и [[Трета армија (Србија)|Трета армија]], како и [[Ужичка војска|Ужичката војска]]. Овие сили броеле околу 180 000 војници.{{sfn|Jordan|2008|p=20}} За врховен командант на австроунгарските сили во инвазија на Србија бил избран генералот [[Оскар Почорек]], исто така претходно одговорен за обезбедување на Франц Фердинанд, во моментот на атентатот се наоѓал во истиот автомобил. Пред борбата, Почорек предвидел лесна победа, потценувајќи го непријателот, Србите ги нарекувал ''„одгледувачи на свињи“''. Врховен командант на српските сили бил [[престолонаследник]]от принц [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар]], со [[Началник на Генералштаб на Војската на Србија|началникот на генералштабот]] [[Војвода (воен чин)|војвода]]та [[Радомир Путник]], кој порано командувал со српските сили во Балканските војни. Генералот Петар Бојовиќ командувал со Првата армија, Генералот [[Степа Степановиќ]] командувал со Втората армија, а [[Павле Јуришиќ Штурм]] со Третата армија. Во текот на [[Балкански бојни|Балканските војни]] 1912—1913, Србија изгубила 36.000 војници и имала околу 55.000 ранети. Од новоосвоените територии дошле многу малку регрути, кои биле употребени за борба против албанските одметници и како резерва во случај на евентуален напад од бугарска страна. Недостасувала [[артилерија|артилериска муниција]], бидејќи Србија тогаш само што започнала да ја обновува резервата на [[граната (артилерија)|граните]], затоа што претходно ги искористила во Балканските војни. Не можела да обезбеди ниту соодветни [[обувки]] за новопридојдените [[регрут]]и, кои на рапорт доаѓале боси. Проценето е и дека во случај на потполна мобилизација, околу 50.000 српски војници, од опрема не би имале ништо, само [[шинел]] и [[шајкача]]. На српскатавојска и недостасувале и пушки, бидејќи Кралството Србија не можела да ги произведува, ниту да ги увезе од странство. Од друга страна, Австроунгарска поседувала модерни пушки во изобилство и двојно повеќе [[митралез]]и. Имала поголеми резерви на муниција, како и многу подобра [[сообраќај]]на и индустриска [[инфраструктура]]. Меѓутоа, после две Балкански војни српските војници биле поискусни и пообучени од австроунгарските. Без разлика што на регрутација доаѓале со вили и секири, нивниот мотив бил посилен: да се одбрани од Австроунгарија. За врховен командант на австроунгарските сили во инвазија на Србија бил избран генералот [[Оскар Почорек]], исто така претходно одговорен за обезбедување на Франц Фердинанд, во моментот на атентатот се наоѓал во истиот автомобил. Пред борбата, Поќорек предвидел лесна победа, потценувајќи го непријателот, Србите ги нарекувал ''„одгледувачи на свињи“''. Врховен командант на српските сили бил [[престолонаследник]]от принц [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар]], со [[Началник на Генералштаб на Војската на Србија|началникот на генералштабот]] [[Војвода (воен чин)|војвода]]та [[Радомир Путник]], кој порано командувал со српските сили во Балканските војни. Генералот Петар Бојовиќ командувал со Првата армија, Генералот [[Степа Степановиќ]] командувал со Втората армија, а [[Павле Јуришиќ Штурм]] со Третата армија. == Последици== До 23 август 1914 година на слободнaта српска територијa не останал ниту еден австроунгарски војник. Генералот на Втората српска армија, [[Степа Степановиќ]] добил чин војвода, по неговото успешно командување во битката . Битката има големо влијание врз војниците на австроунгарската војска на Балканот и нивните сили во Црна Гора морале да го напуштат градот [[Пљевља]], кој го зазеле на 19 август 1914 година. Успехот на битката привлечкол светско внимание кон Србија и ѝ донеле наклоност во неутралните и сојузнички земји, бидејќи таа битката била првата сојузничка победа врз [[Централните сили]] во Првата светска војна. Како последица на тоа, многу странци дошле во Србија кон крајот на 1914 година, нудејќи финансиска, политичка, хуманитарна и воена помош. Статиите во весниците во одбраната на Србија станале почести во британските весници, а земјата била толку ценета што одредени културни групи во [[Кралството Италија|Италија]] го поддржале влезот на Италија во војната на страната на сојузниците, користејќи ја Србија и [[Кралството Црна Гора|Црна Гора]] за пример. За време на Битката кај Јадар и Цер српската Ужичка војска и црногорската Санџачка војска успеале да го спречат пробивот кон Ужице. Поразот на Цер, стравот од српската офанзива и бунтот [[пречани|пречанските Срби]], го принудиле [[Оскар Почорек|Почорек]], ѕаповедник на австроунгарските сили во [[Босна и Херцеговина|Босна]], да премине во дефанзива на сите фронтови. Српската војска, под притисок на Сојузниците, започна неуспешна [[Сремска офанзива|Сремска операција]], додека во исто време на Дрина течела [[Битката кај Дрина|неуспешната австроунгарска офанзива]]. [[Податотека:Serbian front 1914.jpg|thumb|Диорама на српскиот фронт 1914]] == Загуби == [[Податотека:Spomenik palim junacima Cerske Bitke.JPG|мини|right|180px|Споменик на паднатите српски војници на [[Текери]]]] Борбата била карактеристична по големи загуби на двете страни.{{sfn|Glenny|2012|p=316}} Точниот број на анстроунгарските жртви варира. Џордан мисли дека Австроунгарците загубиле околу 37 000 војници, а декаод нив 7 000биле мртви.{{sfn|Jordan|2008|p=28}} [[Миша Глени]] зборува за цифри од 30 000 ранети аавстроунгарски војници и 6-10 илјади мртви.{{sfn|Glenny|2012|p=316}} Хорн пишува дека Аавстроунгарци имале 8 000 мртви и 30 000 ранети, исто така дека загубиле 46 топови, 30 митралези и 140 коли со муниција.{{sfn|Horne|2005|p=7}} Историчарот [[Дејвид Стивенсон]] мисли дека 4 500 австроунгарски војници биле заробени.{{sfn|Stevenson|2004|p=60}} Исто така и бројот на српски загуби варира. Хорн{{sfn|Horne|2005|p=7}} и Џордан{{sfn|Jordan|2008|p=28}} се согласуваат дека околу 3 000 српски војници биле мртви, а 15 000 ранети во битката. Глени зборува за цифри од 3 000-5 000 мртви и околу 15 000 ранети.{{sfn|Glenny|2012|p=316}} Број на жртвите на двете страни е високата цена која е платена во [[Првата светска војна]].<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 143 - 144.</ref> Францускиот новинар [[Хенри Барби]] известил: {цитат|Простор помеѓу Цер и реката Јадар каде се водела силната битка не бил ништо друго туку масовната гробница и распаднато месо... Од сенките на шумите се ширела смрадеата, толку гадна што приоѓањето на врвот на Цер било невозможно. Број на мртвите бил толку голем што Вторатаа армија заради настаните на фронтот немала доволно време да ги погреба, туку заминале во нови борби. {{sfn|Glenny|2012|pp=315–316}}}} == Поврзано == * [[На Дрина]] * [[Станислав Сондермајер]] == Наводи == {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|last=Стојанчевић|first=Владимир|authorlink=Владимир Стојанчевић|title=Србија и српски народ за време рата и окупације 1914-1918. године|year=1988|location=Лесковац|publisher=Народни музеј|url=https://books.google.com/books?id=CqOAAAAAMAAJ}} * {{Наведена книга|last1=Радојевић|first1=Мира|authorlink1=Мира Радојевић|last2=Димић|first2=Љубодраг|authorlink2=Љубодраг Димић|title=Србија у Великом рату 1914-1918: Кратка историја|year=2014|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга, Београдски форум за свет равноправних}} * {{Наведена книга |last=Поповић| first = Никола Б.| author-link = |year=2000|title=Срби у Првом светском рату 1914—1918. |publisher=Друштво историчара Јужнобачког и Сремског округа | location = |id=}} * {{Наведена книга |last=Glenny|first=Misha| author-link = Misha Glenny |year=2012|title=The Balkans: 1804–2012 |url=https://archive.org/details/balkansnationali0000glen_u6p7|publisher=Granta Books | location = London, United Kingdom |isbn=978-1-77089-273-6}} * {{Наведена книга |last=Griffiths| first = William R. |year=2003|title=The Great War |url=https://archive.org/details/greatwar0000grif_o3z9|publisher=Square One Publishers, Inc. | location = Garden City Park, NY |isbn=978-0-7570-0158-1}} * {{Наведена книга |last=Hall| first = Richard Cooper|year=2010|title=Balkan Breakthrough: The Battle of Dobro Pole 1918 |publisher=Indiana University Press | location = Bloomington, Indiana |url=http://books.google.ca/books?id=lVJ3BwKa9wMC&printsec=frontcover&dq=Balkan+Breakthrough:+The+Battle+of+Dobro+Pole+1918&hl=en&sa=X&ei=SZOPUdT2HcabrAG4roGIAg&ved=0CDEQ6AEwAA |isbn=978-0-253-00411-6}} * {{Наведена книга |last=Horne| first = Charles F. |year=2005|title=The Great Events of the Great War: Part Two |publisher=Kessinger Publishing | location = |isbn=978-1-4191-3369-5}} * {{Наведена книга |last=Jordan|first=David|year=2008|title=The Balkans, Italy & Africa 1914–1918: From Sarajevo to the Piave and Lake Tanganyika |publisher=Amber Books Ltd. | location = London, United Kingdom |isbn=978-1-906626-14-3}} * {{Наведена книга |last=Mitrović|first=Andrej|year=2007|title=Serbia's Great War, 1914–1918 |publisher=Purdue University Press | location = London, United Kingdom |url=http://books.google.ca/books?id=CI5Wm8771EYC&printsec=frontcover&dq=Serbia's+Great+War,+1914-1918&hl=en&sa=X&ei=Av3LUOChLorY2gXf4oDYBw&ved=0CDwQ6AEwAA |isbn=978-1-55753-477-4}} * {{Наведена книга |last=Neiberg| first = Michael S.|year=2006|title=Fighting the Great War: A Global History |publisher=Harvard University Press | location = Cambridge, Mass. |url=http://books.google.ca/books?id=9GurP4J1aPEC&printsec=frontcover&dq=Fighting+the+Great+War:+A+Global+History&hl=en&sa=X&ei=kz3SUJWWBZLE2QWlnoC4BA&ved=0CDYQ6AEwAA |isbn=978-0-674-04139-4}} * {{Наведена книга |last=Pavlowitch| first = Stevan K.| author-link = Stevan K. Pavlowitch |year=2002|title=Serbia: The History of an Idea |publisher=New York University Press | location = New York, NY |url=http://books.google.ca/books?id=u46G_l3Cz20C&printsec=frontcover&dq=Serbia:+The+History+of+an+Idea&hl=en&sa=X&ei=tBDMUMjkGMXa2QWVjYHwBw&ved=0CDYQ6AEwAA|isbn=978-0-8147-6708-5}} * {{Наведена книга |last=Stevenson|first=David|year=2004|title=Cataclysm: The First World War as Political Tragedy |publisher=Basic Books | location = New York, NY |url=http://books.google.ca/books?id=DSc9CraE4OQC&printsec=frontcover&dq=Cataclysm:+The+First+World+War+as+Political+Tragedy&hl=en&sa=X&ei=NM3PUITaMNKu2AXNkID4Cw&ved=0CDYQ6AEwAA |isbn=978-0-7867-3885-4}} * {{Наведена книга |last=Thomas|first=Nigel|year=2001|title=Armies in the Balkans: 1914–18 |publisher=Osprey Publishing | location = Oxford |url=http://books.google.ca/books?id=HGIyl-gI6bkC&dq=Armies+in+the+Balkans+1914-18&source=gbs_navlinks_s |isbn=978-1-78096-735-6}} * {{Наведена книга |last1=Tucker| last2 = Roberts| first1 = Spencer C. | first2 = Priscilla Mary |year=2005|title=The Encyclopedia of World War I : A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO, Inc. | location = Santa Barbara, CA |url=http://books.google.ca/books?id=2YqjfHLyyj8C&printsec=frontcover&dq=The+Encyclopedia+of+World+War+I+%5B5+Volumes%5D:&hl=en&sa=X&ei=rx3MUMCkHoLs2gWY1YHQBw&ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20Encyclopedia%20of%20World%20War%20I%20%5B5%20Volumes%5D%3A&f=false |isbn=978-1-85109-420-2|pages=172-173,604–605}} * {{Наведена книга |last=Поповић|first=Никола Б.|authorlink= Никола Б. Поповић|coauthors= |title=Срби у Првом светском рату 1914—1918.|year=2000|url= |publisher=Друштво историчара Јужнобачког и Сремског округа|location= Нови Сад|id=}} == Надворешни врски == * [http://www.odbrana.mod.gov.rs/specijalni%20prilog/113/Specijalni%20prilog%20113%20-%20Uniforma%20srpske%20vojske.pdf Униформа Српске војске], Мирјана Крстовић, магазин Одбрана, специјални прилог бр. 113, 15. децембар 2014. * [http://www.odbrana.mod.gov.rs/specijalni%20prilog/107/spec%20prilog%20107%20,%20Odbrana%20213.pdf Битке Српске војске 1914 - Јунаци са Цера, Дрине и Колубаре], Марко Зеленовић, Милутин Пушара, др Слободан Ђукић и Станислав Стојановић, магазин Одбрана, специјални прилог бр.107, 1 август 2014. * [http://www.odbrana.mod.gov.rs/specijalni%20prilog/109/spec%20prilog%20109.pdf Пешадија у Великом рату], Ранко Мачкић и Срећко Кузмановић, магазин Одбрана, специјални прилог бр. 109, 1. септембар 2014. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=885 Јанко Вујиновић: Преображење на Церу („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2015)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151128054337/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=885 |date=2015-11-28 }} [[Категорија:Битки на Балканското боиште (Прва светска војна)]] [[Категорија:Судири во 1914 година]] [[Категорија:Битки на Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Битки на Австроунгарија во Првата светска војна]] 1s9enz03p1382t6uvodmflvwanihvcu 0 1198457 5605344 5047298 2026-08-05T09:46:23Z Bjankuloski06 332 /* Литература */ Додадена категорија 5605344 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Емилија Јакшиќ | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{birth date|1924|4|29|df=yes}} | роден-место = [[Белград]], [[Кралство СХС]] | починал-дата = {{death date and age|1949|11|29|1924|4|29|df=yes}} | починал-место = [[Обреновац]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|ФНР Југославија]] | починал-причина = | националност = | наставка =а<!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = | занимање = | сопружник = [[Марко Никезиќ]] | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = | lbl1 = <!-- Додатно поле 1 --> | data1 = <!-- Податок за додатното поле 1 --> | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = <!-- Стил на додатните полиња --> }} '''Емилија Јакшиќ-Никезиќ''' ([[1924]] — [[1949]]), била учесник во Народноослободителната борба и општествено-политички работник на [[Народна република Србија|НР Србија]]. == Животопис == Емилија Јакшиќ е родена на 29 април 1924 година во [[Белград]]. Во младинското револуционерно движење се приклучила како ученичка во гиманзија. Станала член на Сојузот на Комунистичката младина на Југославија (СКОЈ) во 1940 година, на свои 16 години. Во август 1941 година, станала активен учесник на Народноослободителното движење и влегла во раководството на СКОЈ. Како младински раководител учествувала во организирањето и изведувањето на акции против непријателот, диверзии и саботажи. Била уапсена во зимата 1941 година, и при спроведување во затвор, иако била со лисици на рацете, успеала да избега. Во јануари 1942 година, станала член на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Со одлука на Месниот комитет на СКОЈ за Белград, таа била испратена во [[Земун]] како член на тамошниот Месен комитет. За време на работата во земунската организација, таа била трипати уапсена, но благодарение на својата снаодливост, а и со помош на партијата, секогаш успевала да се извлече. Во ноември 1942 година, таа станала секретар на Срескиот комитет на СКОЈ и член на Срескиот комитет на КПЈ за Земун. Во октомври 1943 година, Покраинскиот комитет на КПЈ за Србија ја пратиле на работа во [[Шумадија]] како инструктор на Покраинскиот комитет на СКОЈ. Во 1944 година, станала член на Покраинскиот комитет на СКОЈ за Србија. По ослободувањето, Емилија Јакшиќ вршела разни должности во Сојузот на комунистичката младина на Југославија и во Комунистичката партија на Југославија. Таа загинала во сообраќајна несреќа кај Обреновец на 29 ноември 1949 година. Емилија Јакшиќ била омажена за [[Марко Никезиќ]], тогашен организационен секретар на Општинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Белград, а подоцна бил и претседател на Претседателството на ЦКСК на Србија. Носителот е [[Партизанска споменица]] од 1941 година и други југословенски одликувања. Една улица во земунската населба Нова Галеника го носи нејзиното име. == Литература == * ''Жените на Србија во НОБ''. "Нолит", Белград, 1975. година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јакшиќ, Емилија }} [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Жени во НОБ]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Починати во 1949 година]] [[Категорија:Срби од 20 век]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 7gy9bdaoyacwz7zbfi6sx8z1ibyri1e 0 1200921 5605242 4630853 2026-08-05T06:14:30Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605242 wikitext text/x-wiki {{Ислам во Европа по земја}} [[Податотека:Pljevlja_City-center_Mosque.JPG|мини|Џамијата Хусеин-паша во [[Пљевља]]]] [[Податотека:MontenegroReligion2003.PNG|мини|Верскa карта на Црна Гора според пописот од 2003 година]] '''[[Ислам|Муслиманите]] во Црна Гора''' ја формираат најбројната малцинска религија во земјата. Според пописот од 2011 година, во Црна Гора има 118,477 муслимани и тие претставуваат 20% од вкупното население.<ref name="monstat 2011">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011|work=Monstat|accessdate=October 16, 2016|pages=14, 15}} For the purpose of the chart, the categories 'Islam' and 'Muslims' were merged.</ref> Муслиманите во Црна Гора претежно се Сунити. == Историја == Во 15 век црногорскиот цар Иван (1465-1490 година) беше во војна со инфилтрираат [[Венецијанска Република|Венецијанци]] во можност да се одржи војна на двата фронта [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] го освоил многу на црна Гора е територија и воведе [[Ислам]]от. Третиот син на Иван, Станиша Црнојевиќ беше првиот истакнат црногорец со муслиманската вера и од тогаш [[ислам]]от не беше невообичаена религија на Crnojević Црногорската владејачката династија. Станиша Црнојевиќ го зема името ''Скендербег Црнојевиќ ''и владеел од својот капитал во [[Цетиње]]. Тој е добро познат како еден од најистакнатите муслимански администратори во северниот дел на Отоманското Царство од словенско потекло за време на владеењето на [[Султан]] [[Селим I]]. Станиша Црнојевиќ е командувал со армија од околу 3000 [[Акинџија|акинџии]] и исто така одржувал комуникација со соседните современици како што бил Гази Хусрев-бег. == Во дваесет и првиот век == Муслиманите во Црна Гора се претежно [[Бошњаци]] и [[Албанци]] по етничка припадност, но исто така некои се прогласуваат за муслиманите од националност и Црногорците. Муслиманите може да биде најчесто се наоѓаат во Санџакскиот регион и во [[Улцињ]], [[Бар (град)|Бар]] и [[Подгорица]]. Бошњаците имаат речиси иста етничка позадина со црногорските муслимани, но се разликуваат по идеологијата во однос на прашањето за нивната етничка припадност. Во Црна Гора постојат 13 Совети на исламската заедница и тоа во: [[Подгорица]], [[Тузи]], [[Диноша]], [[Бар (град)|Бар]], [[Улцињ]], [[Пљевља]], [[Бијело Поље]], [[Беране]], [[Петњица]], [[Рожае]], [[Плав]] и [[Гусиње]]. == Демографија == Етничкиот состав според [[попис]]от од 2011 година, од вкупниот број на муслимани (118,477): * 53,453 црногорски Бошњаци * 22,267 Албанци * 20,270 словенски муслимани * 12,758 [[Црногорци]] * 5,034 [[Роми]] * 2,003 Египќани * 428 [[Муслимани по националност|црногорски муслимани]] * 1,435 "други" * 364 црногорски Бошњаци/муслимани * 169 Бошњаци * 195 [[Горанци]] * 101 Турци == Галерија == <gallery> File:Rozaje mosque Sultan Murat II.JPG|Султан Мурат II џамија во Rožaje File:Pljevlja Mosque 2.JPG|Pljevlja Џамија File:MontenegroIslam2011.PNG|Демографијата на Црногорската Муслиманско население File:Muslim woman in Dulcigno.jpg|Муслиманската жена во Ulqin, 1890-тите години </gallery> == Поврзано == * Исламската Заедница на црна Гора == Наводи == {{Reflist}} == Дополителна литература == * Dimitrovova, Bohdana. "[http://www.seep.ceu.hu/issue22/dimitrovova.pdf Бошњачки или Муслимани?] [http://www.seep.ceu.hu/issue22/dimitrovova.pdf Дилемата на една држава со две Имиња]." ''Southeast European Politics, Vol. II, Број 2. '' Октомври 2001 година. * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.bosnjaci.rs/tekst/69/pase-i-begovi-bihora.html|title=Paše i begovi Bihora|publisher=Bosnjaci}} == Надворешни врски == * http://www.monteislam.com/ * http://www.seher-tuzi.org/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090416174648/http://www.seher-tuzi.org/ |date=2009-04-16 }} * http://www.almanah.co.me/ * http://www.savjetmuslimanacg.com {{Европа по тема|Ислам во}} [[Категорија:Исламот по земја]] [[Категорија:Исламот во Европа]] [[Категорија:Никулци за Црна Гора]] 5md3rj511ih76c1fvo7b03calc2p46j 5605302 5605242 2026-08-05T06:52:35Z Bjankuloski06 332 /* Во дваесет и првиот век */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605302 wikitext text/x-wiki {{Ислам во Европа по земја}} [[Податотека:Pljevlja_City-center_Mosque.JPG|мини|Џамијата Хусеин-паша во [[Пљевља]]]] [[Податотека:MontenegroReligion2003.PNG|мини|Верскa карта на Црна Гора според пописот од 2003 година]] '''[[Ислам|Муслиманите]] во Црна Гора''' ја формираат најбројната малцинска религија во земјата. Според пописот од 2011 година, во Црна Гора има 118,477 муслимани и тие претставуваат 20% од вкупното население.<ref name="monstat 2011">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011|work=Monstat|accessdate=October 16, 2016|pages=14, 15}} For the purpose of the chart, the categories 'Islam' and 'Muslims' were merged.</ref> Муслиманите во Црна Гора претежно се Сунити. == Историја == Во 15 век црногорскиот цар Иван (1465-1490 година) беше во војна со инфилтрираат [[Венецијанска Република|Венецијанци]] во можност да се одржи војна на двата фронта [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] го освоил многу на црна Гора е територија и воведе [[Ислам]]от. Третиот син на Иван, Станиша Црнојевиќ беше првиот истакнат црногорец со муслиманската вера и од тогаш [[ислам]]от не беше невообичаена религија на Crnojević Црногорската владејачката династија. Станиша Црнојевиќ го зема името ''Скендербег Црнојевиќ ''и владеел од својот капитал во [[Цетиње]]. Тој е добро познат како еден од најистакнатите муслимански администратори во северниот дел на Отоманското Царство од словенско потекло за време на владеењето на [[Султан]] [[Селим I]]. Станиша Црнојевиќ е командувал со армија од околу 3000 [[Акинџија|акинџии]] и исто така одржувал комуникација со соседните современици како што бил Гази Хусрев-бег. == Во дваесет и првиот век == Муслиманите во Црна Гора се претежно [[Бошњаци]] и [[Албанци]] по етничка припадност, но исто така некои се прогласуваат за муслиманите од националност и Црногорците. Муслиманите може да биде најчесто се наоѓаат во Санџакскиот регион и во [[Улцињ]], [[Бар (град)|Бар]] и [[Подгорица]]. Бошњаците имаат речиси иста етничка позадина со црногорските муслимани, но се разликуваат по идеологијата во однос на прашањето за нивната етничка припадност. Во Црна Гора постојат 13 Совети на исламската заедница и тоа во: [[Подгорица]], [[Тузи]], [[Диноша]], [[Бар (град)|Бар]], [[Улцињ]], [[Пљевља]], [[Бијело Поље]], [[Беране]], [[Петњица]], [[Рожаје]], [[Плав]] и [[Гусиње]]. == Демографија == Етничкиот состав според [[попис]]от од 2011 година, од вкупниот број на муслимани (118,477): * 53,453 црногорски Бошњаци * 22,267 Албанци * 20,270 словенски муслимани * 12,758 [[Црногорци]] * 5,034 [[Роми]] * 2,003 Египќани * 428 [[Муслимани по националност|црногорски муслимани]] * 1,435 "други" * 364 црногорски Бошњаци/муслимани * 169 Бошњаци * 195 [[Горанци]] * 101 Турци == Галерија == <gallery> File:Rozaje mosque Sultan Murat II.JPG|Султан Мурат II џамија во Rožaje File:Pljevlja Mosque 2.JPG|Pljevlja Џамија File:MontenegroIslam2011.PNG|Демографијата на Црногорската Муслиманско население File:Muslim woman in Dulcigno.jpg|Муслиманската жена во Ulqin, 1890-тите години </gallery> == Поврзано == * Исламската Заедница на црна Гора == Наводи == {{Reflist}} == Дополителна литература == * Dimitrovova, Bohdana. "[http://www.seep.ceu.hu/issue22/dimitrovova.pdf Бошњачки или Муслимани?] [http://www.seep.ceu.hu/issue22/dimitrovova.pdf Дилемата на една држава со две Имиња]." ''Southeast European Politics, Vol. II, Број 2. '' Октомври 2001 година. * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.bosnjaci.rs/tekst/69/pase-i-begovi-bihora.html|title=Paše i begovi Bihora|publisher=Bosnjaci}} == Надворешни врски == * http://www.monteislam.com/ * http://www.seher-tuzi.org/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090416174648/http://www.seher-tuzi.org/ |date=2009-04-16 }} * http://www.almanah.co.me/ * http://www.savjetmuslimanacg.com {{Европа по тема|Ислам во}} [[Категорија:Исламот по земја]] [[Категорија:Исламот во Европа]] [[Категорија:Никулци за Црна Гора]] mylf9f7bsl0k8fcavring2aqqvxq03l 0 1202252 5605322 5520104 2026-08-05T09:32:55Z Bjankuloski06 332 5605322 wikitext text/x-wiki '''Повлекување на српската војска преку Албанија''' или '''Албанска голгота''' — термин за егзодусот врз српскиот народ и војската при нивното повлекување преку замрзнатите планини на [[Албанија]] и [[Црна Гора]], кон крајот на [[1915]] и почеток на [[1916]] година, поради тројната инвазија од страна на [[Централни сили|Централнте сили]] врз [[Србија]] во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Ова повлекување се реализирало во неколку колони преку Косово и Метохија кон брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], каде се очекувала помош од сојуѕничките сили кои требало да ги префрлат бегалците со организиран транспорт и да ги префрлат на беѕбедните грчкии острови во [[Јонско Море|Јонското Море]], [[Италија]] и [[Северна Африка]]. Бројот на жртвите на војската и народот во ова повлекување никогаш не бил точно утврден, според извештаите на сојузниците бројката е заедничка за војската и цивилите и изнесува над 200.000, а според српската Воена команда евидентирано е околу 70.000 војници. [[Податотека:Povlacenje srpske vojske u PSR mk.svg|мини|Карта на повлекувањето]] == Причини == По неочекуваната победата на српската војска врз [[Австроунгарија|австроунгарските сили]] во [[1914]] година, под команда на фелдмаршалот [[Аугуст фон Макензен]], засилени со војска од над 500.000 припадници на Единаесеттата германска армја, со 10 ескадрили на авиони, бројната речна флота на [[Дунав]] и современото оружје од [[Германија]], Австроунгарските балкански трупи на [[6 октомври]] [[1915]] извршиле силна инвазија. Отпорот на српската војска бил залуден до [[15 октомври]] под налет на [[Централни сили|Централните сили]] биле заземени [[Белград]], [[Смедерево]], [[Пожаревац]] и [[Голубац]], по што српската војска била принудена на повлекување кон југот. [[Податотека:Serb retreat over snow-covered mountains.jpg|мини|Низ Албанија]] Во интересите на сојузниците Србија по победите во 1914 била од интерес зз повлекување на дел од австроунгарските и германските сили како од [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]], така и од [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот]], но во интерс на сојузниците било и [[Бугарија]] да се вовлече на својата страна. [[Податотека:Serbian retreat WWI.jpg|мини|Повлекување на српската војска преку Албанија]] Уште на почетокот на август, сојузниците уште еднаш се потрудиле да ја наговорат Бугарија на влез во војна против [[Турција]], ветувајќи дека воено ќе го окупира источниот дел на [[Вардарска Македонија]] и дека на Србија нема да ѝ допуштат проширување на запад додека не ја предаде ветената територија. Истовремено, на [[Софија]] ѝ било нудено територијално проширување во [[Егејска Македонија]], [[Тракија]] и [[Добруџа]]. Соочена со претстоечкиот напад на Централните сили, со претешки дипломатски притисок од сојузниците и можноста да биде обвинета за евентуален пораз на [[Балканско боиште|Балканското боиште]], српската влада на [[1 септември]] [[1915]] година изјавила дека со „болка во срцето го отстапува, не одрекувајќи се национално од Македонија, она што сојузниците го бараат, речисицела линија од [[1912]] година, под услов Бугарија во најкраток рок со сите сили да ја нападне Турција.<ref>Петар Опачић, „Србија и Солунски фронт“,Књижевне новине, Београд, 1984, стр. 19 - 20.</ref> Бугарската влада истовремено преговарала и со [[Централните сили]], одлучувајќи конечно да ја прифати нивната понуда – цела [[Македонија]] и делови од Србија до [[Велика Морава]]. Покрај останатото, таа одлука била и резултат на упорната „подземна работа“ на придобивање на Бугарија, која [[Виена]] ја интензивирала.<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 203.</ref> На [[15 октомври]] [[1915]] година без објава на војна, две бугарски комплетни армии ги нападнале и потиснале српските сили во долината на [[Јужна Морава]] кај [[Врање]], а до [[22 октомври]] ги зазеле [[Куманово]], [[Штип]], [[Скопје]], ја прекинале моравско-вардарска комуникација и оневозможиле повлекување на српската војска кон [[Грција]]. На тој начин, српската војска и бегалците кој го сочинувал народот што се повлекувал пред страотите на окупацијата се нашле во безизлезна ситуација на територија на [[Косово и Метохија]]. Под притисок од добро вооружен, поткрепен со добро снабдување и свежи сили троен непријател, српските сили кои не ја добиле очекувана поддршка од сојузниците, по епидемија на [[тифус]], со лошо вооружување и недостаток на оружје, муниција, храна и медицинска опрема били пред потполн пораз. Врховна команда на српската војска на [[24 ноември]] [[1915]] година одлучила војската да ја повлече преку [[Албанија]] на [[Јадранско Море]]. Таа одлука била донесена по неуспешниот обид војската да се повлече по долината на [[Вардар]] поради продорот на бугарските армији. Таа одлука се сметала за единствена можна, бидејќи капитулација била категорично неприфатлива бидејќи би значела крај на државата, а предлогот на војводата [[Живојин Мишиќ]] да се изврши противнапад бил одбиен поради реалната слика на силите. Според договорот со сојузниците, српските сили требало да бидат пречекани од сојузниците кои ќе овозможат приклучување на Солунскиот фронт. Во меѓувреме српската влада постигнала договор со претседателот на албанската влада [[Есад-паша Топтани]] за слободан премин на војската преку Албанија. Српската војска и бегалците на чело со српската влада. По оваа одлука на чело со српската влада со нејзиниот претседател [[Никола Пашиќ]] и кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]], српската војска и бегалците тргнале во еден од најужасните егзодуси во [[20]] век. ==Повлекување== Состојбата на српската војска била исклучително неповолна, владеела истоштеност, немало доволно хтана, воениот материјал недостасувал, а зимата била силна. Воениот врв не се откажувал од сојузништвото и не помислувало на предавање. Прва колона тргнала на [[26 ноември]] [[1915]]година, од [[Призрен]] преку Везировог моста кон [[Скадар]] и [[Љеш]], во неа бил кралот, воениот врв и дипломатскиот кор, српската влада тргнала 2 дена порано. На [[30 ноември]] од Призрен тргнала и втората колона, но во друг правец, креће друга колона, преку [[Љум Кула]], [[Пешкопеја]], [[Елбасан]] и [[Тирана]]. Од [[Пеќ]] тргнуваат сите три српски армии во правец [[Андријевица]] - [[Подгорица]] - [[Скадар]]. Дел од трупите во правец [[Ђаковица]] - [[Везиров мост]] - [[Љум Кула]] - Скадар, а Тимочката војска и ореди од западна [[Македонија]] преку, [[Дебар]] и [[Струга]] во [[Елбасан]]. [[Податотека:Serbian army in Albania.jpg|мини|Српска војска на реката Меќа во Албанија (1915)]] За состојбата на српската војска можеби најдобро говори соопштение на германската команда од [[29 новембар|29 ноември]]: ''"Бидекќи српската војска веќе не постои, туку постојат само нејзини бедни остатоци кои се разбегале по дивите албански и црногорски планини, каде без храна во ваква зима ќе ја најдат својата смрт, се прекинуваат понатамошни операции и веќе нема да се даваат известувања од балканскорото боиште"''. Иако состојбата била зрела за капитулација, некои од српските војсководачи ја поддржувале идејата на војводата [[Живојин Мишиќ]] за противнапад. По разматрање на реалните можности на четири систаноци на ([[29 ноември]] - [[1 декември]]) со [[Степа Степановиќ]], [[Павле Јуришиќ Штурм]] и [[Михаило Живковиќ]], идејата не била прифатена. По уништување или закопување на тешката и полската артилерија, последните српски трупи тргнале на [[3 декември]] преку [[Црна Гора]] за Албанија. Според податоци на српската Врховна команда, на албанскиот брег пристигнале околу 110.000 војници и 2.350 офицери. Се претпоставува дека животот го загубиле околу 72.000 војници. Преку Албанија преминале вкупно околу 54.000, а преку Црна Гора околу 90.000 луѓе. Освен исклучително решки, нечовечки напори во екстремни услови, српската војска постојано имала окршаи со припадниците на албанските племиња кои не ја почитувале наредбата и не ја признавале власта на [[Есад-паша Топтани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 |title=архивски примерок |accessdate=2018-06-15 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927172444/http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 }}</ref> ==Пристигање на брегот на Јадранското Море== Поповеќе од еден месец страдање во тешките маршеви, гладни, промрзли и изнемоштени српски трупи пристигнале со Скадар, [[Драч]] и [[Валона]], но за нив тоа не значело крај на маките и страдањара. На брегот не ги дичекала ветената сојузничка помош и поддршка, а еден од сојузниците [[Италија]] се однесувал како непријател. На [[28 декември]] на премиерот [[Никола Пашиќ]] му била врачена изјава на италијанската влада со која на српската војска ѝ се забранува да помине преку реката [[Шкумба]]. По интервенција од страна на [[Русија]] односите се смириле. А по личната интервенција на рускиот цар [[Николај II (Русија)|Николај II]], на [[18 јануари]] [[1916]] година, кој се заканил дека ќе излезе од војната доколку на српската војска не ѝ се помогне, британските и француските сојузници су убрзали помош, а Италијанците дозволиле влез на војската во Валона. [[Податотека:Journee Serb 1916.jpg|мини|Објави за серпската голгота во француските гласила]] На [[28 јануари]] француската влада донела одлука нејзината морнарица да ги одложи сите други транспорт, сè додека српските трупи не бидат извлечени од Албанија. До [[15 февруари]] на грчкиот остров [[Крф]] биле префрлени над 135.000 луѓе, а до април таа бројка се искачила на 151.828 војници и цивили. Во тек на првите денови измаената и изнњмоштената војска била изложена на постојан дожд без облека и огрев, без доволно храна и без медицински материјал. Наместо спас огромен број од нив го загубил животот на островот. На островот Видо биле оставани најтешко ранети и болни, најчесто најмлади кои немале доволно искуство и сила за патот што го поминале. Од [[23 јануари]] до [[23 март]] [[1916]] година починале 4.847 луѓе. Мал остров [[Видо]] кој Крф бил организиран како болница, но постепено станал „остров на смртта“, а море околу него ''сина гробница''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Fk0UziUWJxo</ref> во која биле спиштени околу 5.400 мртви. Од почит кон починатите, грчките рибари не ловеле риба во тие води следните 50 години. ==Надворешни врски== * [http://www.politika.rs/scc/clanak/346764/Mars-smrti-duz-albanske-obale-Jadranskog-mora Марш смрти дуж обале Јадранског мора], Политика, Јован Гајић, 8. јануар 2016. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=699 „Кројачи српске судбине“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, др Петар Опачић, Вечерње новости, фељтон, 25. октобар - 8. новембар 2009. * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/Velikirat/story/2525/srbi-na-krfu/2284438/albanska-golgota-i-krfski-vaskrs.html Албанска голгота и крфски васкрс], РТС, 17 април 2016. * https://www.youtube.com/watch?v=AFCaImTwZKM == Наводи == [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Првата светска војна]] [[Категорија:Албанија во Првата светска војна]] [[Категорија:Македонија во Првата светска војна]] [[Категорија:1915]] [[Категорија:1916]] 64n6y49ujjgv9yqza43r3vhlx84km1v 5605323 5605322 2026-08-05T09:33:42Z Bjankuloski06 332 5605323 wikitext text/x-wiki '''Повлекување на српската војска преку Албанија''' или '''Албанска голгота''' — поим за егзодусот врз српскиот народ и војската при нивното повлекување преку замрзнатите планини на [[Албанија]] и [[Црна Гора]], кон крајот на [[1915]] и почеток на [[1916]] година, поради тројната инвазија од страна на [[Централни сили|Централнте сили]] врз [[Србија]] во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Ова повлекување се реализирало во неколку колони преку Косово и Метохија кон брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], каде се очекувала помош од сојуѕничките сили кои требало да ги префрлат бегалците со организиран транспорт и да ги префрлат на беѕбедните грчкии острови во [[Јонско Море|Јонското Море]], [[Италија]] и [[Северна Африка]]. Бројот на жртвите на војската и народот во ова повлекување никогаш не бил точно утврден, според извештаите на сојузниците бројката е заедничка за војската и цивилите и изнесува над 200.000, а според српската Воена команда евидентирано е околу 70.000 војници. [[Податотека:Povlacenje srpske vojske u PSR mk.svg|мини|Карта на повлекувањето]] == Причини == По неочекуваната победата на српската војска врз [[Австроунгарија|австроунгарските сили]] во [[1914]] година, под команда на фелдмаршалот [[Аугуст фон Макензен]], засилени со војска од над 500.000 припадници на Единаесеттата германска армја, со 10 ескадрили на авиони, бројната речна флота на [[Дунав]] и современото оружје од [[Германија]], Австроунгарските балкански трупи на [[6 октомври]] [[1915]] извршиле силна инвазија. Отпорот на српската војска бил залуден до [[15 октомври]] под налет на [[Централни сили|Централните сили]] биле заземени [[Белград]], [[Смедерево]], [[Пожаревац]] и [[Голубац]], по што српската војска била принудена на повлекување кон југот. [[Податотека:Serb retreat over snow-covered mountains.jpg|мини|Низ Албанија]] Во интересите на сојузниците Србија по победите во 1914 била од интерес зз повлекување на дел од австроунгарските и германските сили како од [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]], така и од [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот]], но во интерс на сојузниците било и [[Бугарија]] да се вовлече на својата страна. [[Податотека:Serbian retreat WWI.jpg|мини|Повлекување на српската војска преку Албанија]] Уште на почетокот на август, сојузниците уште еднаш се потрудиле да ја наговорат Бугарија на влез во војна против [[Турција]], ветувајќи дека воено ќе го окупира источниот дел на [[Вардарска Македонија]] и дека на Србија нема да ѝ допуштат проширување на запад додека не ја предаде ветената територија. Истовремено, на [[Софија]] ѝ било нудено територијално проширување во [[Егејска Македонија]], [[Тракија]] и [[Добруџа]]. Соочена со претстоечкиот напад на Централните сили, со претешки дипломатски притисок од сојузниците и можноста да биде обвинета за евентуален пораз на [[Балканско боиште|Балканското боиште]], српската влада на [[1 септември]] [[1915]] година изјавила дека со „болка во срцето го отстапува, не одрекувајќи се национално од Македонија, она што сојузниците го бараат, речисицела линија од [[1912]] година, под услов Бугарија во најкраток рок со сите сили да ја нападне Турција.<ref>Петар Опачић, „Србија и Солунски фронт“,Књижевне новине, Београд, 1984, стр. 19 - 20.</ref> Бугарската влада истовремено преговарала и со [[Централните сили]], одлучувајќи конечно да ја прифати нивната понуда – цела [[Македонија]] и делови од Србија до [[Велика Морава]]. Покрај останатото, таа одлука била и резултат на упорната „подземна работа“ на придобивање на Бугарија, која [[Виена]] ја интензивирала.<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 203.</ref> На [[15 октомври]] [[1915]] година без објава на војна, две бугарски комплетни армии ги нападнале и потиснале српските сили во долината на [[Јужна Морава]] кај [[Врање]], а до [[22 октомври]] ги зазеле [[Куманово]], [[Штип]], [[Скопје]], ја прекинале моравско-вардарска комуникација и оневозможиле повлекување на српската војска кон [[Грција]]. На тој начин, српската војска и бегалците кој го сочинувал народот што се повлекувал пред страотите на окупацијата се нашле во безизлезна ситуација на територија на [[Косово и Метохија]]. Под притисок од добро вооружен, поткрепен со добро снабдување и свежи сили троен непријател, српските сили кои не ја добиле очекувана поддршка од сојузниците, по епидемија на [[тифус]], со лошо вооружување и недостаток на оружје, муниција, храна и медицинска опрема били пред потполн пораз. Врховна команда на српската војска на [[24 ноември]] [[1915]] година одлучила војската да ја повлече преку [[Албанија]] на [[Јадранско Море]]. Таа одлука била донесена по неуспешниот обид војската да се повлече по долината на [[Вардар]] поради продорот на бугарските армији. Таа одлука се сметала за единствена можна, бидејќи капитулација била категорично неприфатлива бидејќи би значела крај на државата, а предлогот на војводата [[Живојин Мишиќ]] да се изврши противнапад бил одбиен поради реалната слика на силите. Според договорот со сојузниците, српските сили требало да бидат пречекани од сојузниците кои ќе овозможат приклучување на Солунскиот фронт. Во меѓувреме српската влада постигнала договор со претседателот на албанската влада [[Есад-паша Топтани]] за слободан премин на војската преку Албанија. Српската војска и бегалците на чело со српската влада. По оваа одлука на чело со српската влада со нејзиниот претседател [[Никола Пашиќ]] и кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]], српската војска и бегалците тргнале во еден од најужасните егзодуси во [[20]] век. ==Повлекување== Состојбата на српската војска била исклучително неповолна, владеела истоштеност, немало доволно хтана, воениот материјал недостасувал, а зимата била силна. Воениот врв не се откажувал од сојузништвото и не помислувало на предавање. Прва колона тргнала на [[26 ноември]] [[1915]]година, од [[Призрен]] преку Везировог моста кон [[Скадар]] и [[Љеш]], во неа бил кралот, воениот врв и дипломатскиот кор, српската влада тргнала 2 дена порано. На [[30 ноември]] од Призрен тргнала и втората колона, но во друг правец, креће друга колона, преку [[Љум Кула]], [[Пешкопеја]], [[Елбасан]] и [[Тирана]]. Од [[Пеќ]] тргнуваат сите три српски армии во правец [[Андријевица]] - [[Подгорица]] - [[Скадар]]. Дел од трупите во правец [[Ђаковица]] - [[Везиров мост]] - [[Љум Кула]] - Скадар, а Тимочката војска и ореди од западна [[Македонија]] преку, [[Дебар]] и [[Струга]] во [[Елбасан]]. [[Податотека:Serbian army in Albania.jpg|мини|Српска војска на реката Меќа во Албанија (1915)]] За состојбата на српската војска можеби најдобро говори соопштение на германската команда од [[29 новембар|29 ноември]]: ''"Бидекќи српската војска веќе не постои, туку постојат само нејзини бедни остатоци кои се разбегале по дивите албански и црногорски планини, каде без храна во ваква зима ќе ја најдат својата смрт, се прекинуваат понатамошни операции и веќе нема да се даваат известувања од балканскорото боиште"''. Иако состојбата била зрела за капитулација, некои од српските војсководачи ја поддржувале идејата на војводата [[Живојин Мишиќ]] за противнапад. По разматрање на реалните можности на четири систаноци на ([[29 ноември]] - [[1 декември]]) со [[Степа Степановиќ]], [[Павле Јуришиќ Штурм]] и [[Михаило Живковиќ]], идејата не била прифатена. По уништување или закопување на тешката и полската артилерија, последните српски трупи тргнале на [[3 декември]] преку [[Црна Гора]] за Албанија. Според податоци на српската Врховна команда, на албанскиот брег пристигнале околу 110.000 војници и 2.350 офицери. Се претпоставува дека животот го загубиле околу 72.000 војници. Преку Албанија преминале вкупно околу 54.000, а преку Црна Гора околу 90.000 луѓе. Освен исклучително решки, нечовечки напори во екстремни услови, српската војска постојано имала окршаи со припадниците на албанските племиња кои не ја почитувале наредбата и не ја признавале власта на [[Есад-паша Топтани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 |title=архивски примерок |accessdate=2018-06-15 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927172444/http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 }}</ref> ==Пристигање на брегот на Јадранското Море== Поповеќе од еден месец страдање во тешките маршеви, гладни, промрзли и изнемоштени српски трупи пристигнале со Скадар, [[Драч]] и [[Валона]], но за нив тоа не значело крај на маките и страдањара. На брегот не ги дичекала ветената сојузничка помош и поддршка, а еден од сојузниците [[Италија]] се однесувал како непријател. На [[28 декември]] на премиерот [[Никола Пашиќ]] му била врачена изјава на италијанската влада со која на српската војска ѝ се забранува да помине преку реката [[Шкумба]]. По интервенција од страна на [[Русија]] односите се смириле. А по личната интервенција на рускиот цар [[Николај II (Русија)|Николај II]], на [[18 јануари]] [[1916]] година, кој се заканил дека ќе излезе од војната доколку на српската војска не ѝ се помогне, британските и француските сојузници су убрзали помош, а Италијанците дозволиле влез на војската во Валона. [[Податотека:Journee Serb 1916.jpg|мини|Објави за серпската голгота во француските гласила]] На [[28 јануари]] француската влада донела одлука нејзината морнарица да ги одложи сите други транспорт, сè додека српските трупи не бидат извлечени од Албанија. До [[15 февруари]] на грчкиот остров [[Крф]] биле префрлени над 135.000 луѓе, а до април таа бројка се искачила на 151.828 војници и цивили. Во тек на првите денови измаената и изнњмоштената војска била изложена на постојан дожд без облека и огрев, без доволно храна и без медицински материјал. Наместо спас огромен број од нив го загубил животот на островот. На островот Видо биле оставани најтешко ранети и болни, најчесто најмлади кои немале доволно искуство и сила за патот што го поминале. Од [[23 јануари]] до [[23 март]] [[1916]] година починале 4.847 луѓе. Мал остров [[Видо]] кој Крф бил организиран како болница, но постепено станал „остров на смртта“, а море околу него ''сина гробница''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Fk0UziUWJxo</ref> во која биле спиштени околу 5.400 мртви. Од почит кон починатите, грчките рибари не ловеле риба во тие води следните 50 години. ==Надворешни врски== * [http://www.politika.rs/scc/clanak/346764/Mars-smrti-duz-albanske-obale-Jadranskog-mora Марш смрти дуж обале Јадранског мора], Политика, Јован Гајић, 8. јануар 2016. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=699 „Кројачи српске судбине“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, др Петар Опачић, Вечерње новости, фељтон, 25. октобар - 8. новембар 2009. * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/Velikirat/story/2525/srbi-na-krfu/2284438/albanska-golgota-i-krfski-vaskrs.html Албанска голгота и крфски васкрс], РТС, 17 април 2016. * https://www.youtube.com/watch?v=AFCaImTwZKM == Наводи == [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Првата светска војна]] [[Категорија:Албанија во Првата светска војна]] [[Категорија:Македонија во Првата светска војна]] gl3djsetnievu24qqb0fgnax22njg99 5605324 5605323 2026-08-05T09:34:05Z Bjankuloski06 332 5605324 wikitext text/x-wiki '''Повлекување на српската војска преку Албанија''' или '''Албанска голгота''' — поим за егзодусот врз српскиот народ и војската при нивното повлекување преку замрзнатите планини на [[Албанија]] и [[Црна Гора]], кон крајот на [[1915]] и почеток на [[1916]] година, поради тројната инвазија од страна на [[Централни сили|Централнте сили]] врз [[Србија]] во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Ова повлекување се реализирало во неколку колони преку Косово и Метохија кон брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], каде се очекувала помош од сојуѕничките сили кои требало да ги префрлат бегалците со организиран транспорт и да ги префрлат на беѕбедните грчкии острови во [[Јонско Море|Јонското Море]], [[Италија]] и [[Северна Африка]]. Бројот на жртвите на војската и народот во ова повлекување никогаш не бил точно утврден, според извештаите на сојузниците бројката е заедничка за војската и цивилите и изнесува над 200.000, а според српската Воена команда евидентирано е околу 70.000 војници. [[Податотека:Povlacenje srpske vojske u PSR mk.svg|мини|Карта на повлекувањето]] == Причини == По неочекуваната победата на српската војска врз [[Австроунгарија|австроунгарските сили]] во [[1914]] година, под команда на фелдмаршалот [[Аугуст фон Макензен]], засилени со војска од над 500.000 припадници на Единаесеттата германска армја, со 10 ескадрили на авиони, бројната речна флота на [[Дунав]] и современото оружје од [[Германија]], Австроунгарските балкански трупи на [[6 октомври]] [[1915]] извршиле силна инвазија. Отпорот на српската војска бил залуден до [[15 октомври]] под налет на [[Централни сили|Централните сили]] биле заземени [[Белград]], [[Смедерево]], [[Пожаревац]] и [[Голубац]], по што српската војска била принудена на повлекување кон југот. [[Податотека:Serb retreat over snow-covered mountains.jpg|мини|Низ Албанија]] Во интересите на сојузниците Србија по победите во 1914 била од интерес зз повлекување на дел од австроунгарските и германските сили како од [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]], така и од [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот]], но во интерс на сојузниците било и [[Бугарија]] да се вовлече на својата страна. [[Податотека:Serbian retreat WWI.jpg|мини|Повлекување на српската војска преку Албанија]] Уште на почетокот на август, сојузниците уште еднаш се потрудиле да ја наговорат Бугарија на влез во војна против [[Турција]], ветувајќи дека воено ќе го окупира источниот дел на [[Вардарска Македонија]] и дека на Србија нема да ѝ допуштат проширување на запад додека не ја предаде ветената територија. Истовремено, на [[Софија]] ѝ било нудено територијално проширување во [[Егејска Македонија]], [[Тракија]] и [[Добруџа]]. Соочена со претстоечкиот напад на Централните сили, со претешки дипломатски притисок од сојузниците и можноста да биде обвинета за евентуален пораз на [[Балканско боиште|Балканското боиште]], српската влада на [[1 септември]] [[1915]] година изјавила дека со „болка во срцето го отстапува, не одрекувајќи се национално од Македонија, она што сојузниците го бараат, речисицела линија од [[1912]] година, под услов Бугарија во најкраток рок со сите сили да ја нападне Турција.<ref>Петар Опачић, „Србија и Солунски фронт“,Књижевне новине, Београд, 1984, стр. 19 - 20.</ref> Бугарската влада истовремено преговарала и со [[Централните сили]], одлучувајќи конечно да ја прифати нивната понуда – цела [[Македонија]] и делови од Србија до [[Велика Морава]]. Покрај останатото, таа одлука била и резултат на упорната „подземна работа“ на придобивање на Бугарија, која [[Виена]] ја интензивирала.<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 203.</ref> На [[15 октомври]] [[1915]] година без објава на војна, две бугарски комплетни армии ги нападнале и потиснале српските сили во долината на [[Јужна Морава]] кај [[Врање]], а до [[22 октомври]] ги зазеле [[Куманово]], [[Штип]], [[Скопје]], ја прекинале моравско-вардарска комуникација и оневозможиле повлекување на српската војска кон [[Грција]]. На тој начин, српската војска и бегалците кој го сочинувал народот што се повлекувал пред страотите на окупацијата се нашле во безизлезна ситуација на територија на [[Косово и Метохија]]. Под притисок од добро вооружен, поткрепен со добро снабдување и свежи сили троен непријател, српските сили кои не ја добиле очекувана поддршка од сојузниците, по епидемија на [[тифус]], со лошо вооружување и недостаток на оружје, муниција, храна и медицинска опрема били пред потполн пораз. Врховна команда на српската војска на [[24 ноември]] [[1915]] година одлучила војската да ја повлече преку [[Албанија]] на [[Јадранско Море]]. Таа одлука била донесена по неуспешниот обид војската да се повлече по долината на [[Вардар]] поради продорот на бугарските армији. Таа одлука се сметала за единствена можна, бидејќи капитулација била категорично неприфатлива бидејќи би значела крај на државата, а предлогот на војводата [[Живојин Мишиќ]] да се изврши противнапад бил одбиен поради реалната слика на силите. Според договорот со сојузниците, српските сили требало да бидат пречекани од сојузниците кои ќе овозможат приклучување на Солунскиот фронт. Во меѓувреме српската влада постигнала договор со претседателот на албанската влада [[Есад-паша Топтани]] за слободан премин на војската преку Албанија. Српската војска и бегалците на чело со српската влада. По оваа одлука на чело со српската влада со нејзиниот претседател [[Никола Пашиќ]] и кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]], српската војска и бегалците тргнале во еден од најужасните егзодуси во [[20]] век. ==Повлекување== Состојбата на српската војска била исклучително неповолна, владеела истоштеност, немало доволно хтана, воениот материјал недостасувал, а зимата била силна. Воениот врв не се откажувал од сојузништвото и не помислувало на предавање. Прва колона тргнала на [[26 ноември]] [[1915]]година, од [[Призрен]] преку Везировог моста кон [[Скадар]] и [[Леска (Албанија)|Леска]], во неа бил кралот, воениот врв и дипломатскиот кор, српската влада тргнала 2 дена порано. На [[30 ноември]] од Призрен тргнала и втората колона, но во друг правец, креће друга колона, преку [[Љум Кула]], [[Пешкопеја]], [[Елбасан]] и [[Тирана]]. Од [[Пеќ]] тргнуваат сите три српски армии во правец [[Андријевица]] - [[Подгорица]] - [[Скадар]]. Дел од трупите во правец [[Ђаковица]] - [[Везиров мост]] - [[Љум Кула]] - Скадар, а Тимочката војска и ореди од западна [[Македонија]] преку, [[Дебар]] и [[Струга]] во [[Елбасан]]. [[Податотека:Serbian army in Albania.jpg|мини|Српска војска на реката Меќа во Албанија (1915)]] За состојбата на српската војска можеби најдобро говори соопштение на германската команда од [[29 новембар|29 ноември]]: ''"Бидекќи српската војска веќе не постои, туку постојат само нејзини бедни остатоци кои се разбегале по дивите албански и црногорски планини, каде без храна во ваква зима ќе ја најдат својата смрт, се прекинуваат понатамошни операции и веќе нема да се даваат известувања од балканскорото боиште"''. Иако состојбата била зрела за капитулација, некои од српските војсководачи ја поддржувале идејата на војводата [[Живојин Мишиќ]] за противнапад. По разматрање на реалните можности на четири систаноци на ([[29 ноември]] - [[1 декември]]) со [[Степа Степановиќ]], [[Павле Јуришиќ Штурм]] и [[Михаило Живковиќ]], идејата не била прифатена. По уништување или закопување на тешката и полската артилерија, последните српски трупи тргнале на [[3 декември]] преку [[Црна Гора]] за Албанија. Според податоци на српската Врховна команда, на албанскиот брег пристигнале околу 110.000 војници и 2.350 офицери. Се претпоставува дека животот го загубиле околу 72.000 војници. Преку Албанија преминале вкупно околу 54.000, а преку Црна Гора околу 90.000 луѓе. Освен исклучително решки, нечовечки напори во екстремни услови, српската војска постојано имала окршаи со припадниците на албанските племиња кои не ја почитувале наредбата и не ја признавале власта на [[Есад-паша Топтани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 |title=архивски примерок |accessdate=2018-06-15 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927172444/http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 }}</ref> ==Пристигање на брегот на Јадранското Море== Поповеќе од еден месец страдање во тешките маршеви, гладни, промрзли и изнемоштени српски трупи пристигнале со Скадар, [[Драч]] и [[Валона]], но за нив тоа не значело крај на маките и страдањара. На брегот не ги дичекала ветената сојузничка помош и поддршка, а еден од сојузниците [[Италија]] се однесувал како непријател. На [[28 декември]] на премиерот [[Никола Пашиќ]] му била врачена изјава на италијанската влада со која на српската војска ѝ се забранува да помине преку реката [[Шкумба]]. По интервенција од страна на [[Русија]] односите се смириле. А по личната интервенција на рускиот цар [[Николај II (Русија)|Николај II]], на [[18 јануари]] [[1916]] година, кој се заканил дека ќе излезе од војната доколку на српската војска не ѝ се помогне, британските и француските сојузници су убрзали помош, а Италијанците дозволиле влез на војската во Валона. [[Податотека:Journee Serb 1916.jpg|мини|Објави за серпската голгота во француските гласила]] На [[28 јануари]] француската влада донела одлука нејзината морнарица да ги одложи сите други транспорт, сè додека српските трупи не бидат извлечени од Албанија. До [[15 февруари]] на грчкиот остров [[Крф]] биле префрлени над 135.000 луѓе, а до април таа бројка се искачила на 151.828 војници и цивили. Во тек на првите денови измаената и изнњмоштената војска била изложена на постојан дожд без облека и огрев, без доволно храна и без медицински материјал. Наместо спас огромен број од нив го загубил животот на островот. На островот Видо биле оставани најтешко ранети и болни, најчесто најмлади кои немале доволно искуство и сила за патот што го поминале. Од [[23 јануари]] до [[23 март]] [[1916]] година починале 4.847 луѓе. Мал остров [[Видо]] кој Крф бил организиран како болница, но постепено станал „остров на смртта“, а море околу него ''сина гробница''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Fk0UziUWJxo</ref> во која биле спиштени околу 5.400 мртви. Од почит кон починатите, грчките рибари не ловеле риба во тие води следните 50 години. ==Надворешни врски== * [http://www.politika.rs/scc/clanak/346764/Mars-smrti-duz-albanske-obale-Jadranskog-mora Марш смрти дуж обале Јадранског мора], Политика, Јован Гајић, 8. јануар 2016. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=699 „Кројачи српске судбине“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, др Петар Опачић, Вечерње новости, фељтон, 25. октобар - 8. новембар 2009. * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/Velikirat/story/2525/srbi-na-krfu/2284438/albanska-golgota-i-krfski-vaskrs.html Албанска голгота и крфски васкрс], РТС, 17 април 2016. * https://www.youtube.com/watch?v=AFCaImTwZKM == Наводи == [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Првата светска војна]] [[Категорија:Албанија во Првата светска војна]] [[Категорија:Македонија во Првата светска војна]] lwqehnszlhja5c5jjasd3qce1zv41nv 5605326 5605324 2026-08-05T09:35:23Z Bjankuloski06 332 /* Повлекување */ 5605326 wikitext text/x-wiki '''Повлекување на српската војска преку Албанија''' или '''Албанска голгота''' — поим за егзодусот врз српскиот народ и војската при нивното повлекување преку замрзнатите планини на [[Албанија]] и [[Црна Гора]], кон крајот на [[1915]] и почеток на [[1916]] година, поради тројната инвазија од страна на [[Централни сили|Централнте сили]] врз [[Србија]] во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Ова повлекување се реализирало во неколку колони преку Косово и Метохија кон брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], каде се очекувала помош од сојуѕничките сили кои требало да ги префрлат бегалците со организиран транспорт и да ги префрлат на беѕбедните грчкии острови во [[Јонско Море|Јонското Море]], [[Италија]] и [[Северна Африка]]. Бројот на жртвите на војската и народот во ова повлекување никогаш не бил точно утврден, според извештаите на сојузниците бројката е заедничка за војската и цивилите и изнесува над 200.000, а според српската Воена команда евидентирано е околу 70.000 војници. [[Податотека:Povlacenje srpske vojske u PSR mk.svg|мини|Карта на повлекувањето]] == Причини == По неочекуваната победата на српската војска врз [[Австроунгарија|австроунгарските сили]] во [[1914]] година, под команда на фелдмаршалот [[Аугуст фон Макензен]], засилени со војска од над 500.000 припадници на Единаесеттата германска армја, со 10 ескадрили на авиони, бројната речна флота на [[Дунав]] и современото оружје од [[Германија]], Австроунгарските балкански трупи на [[6 октомври]] [[1915]] извршиле силна инвазија. Отпорот на српската војска бил залуден до [[15 октомври]] под налет на [[Централни сили|Централните сили]] биле заземени [[Белград]], [[Смедерево]], [[Пожаревац]] и [[Голубац]], по што српската војска била принудена на повлекување кон југот. [[Податотека:Serb retreat over snow-covered mountains.jpg|мини|Низ Албанија]] Во интересите на сојузниците Србија по победите во 1914 била од интерес зз повлекување на дел од австроунгарските и германските сили како од [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]], така и од [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот]], но во интерс на сојузниците било и [[Бугарија]] да се вовлече на својата страна. [[Податотека:Serbian retreat WWI.jpg|мини|Повлекување на српската војска преку Албанија]] Уште на почетокот на август, сојузниците уште еднаш се потрудиле да ја наговорат Бугарија на влез во војна против [[Турција]], ветувајќи дека воено ќе го окупира источниот дел на [[Вардарска Македонија]] и дека на Србија нема да ѝ допуштат проширување на запад додека не ја предаде ветената територија. Истовремено, на [[Софија]] ѝ било нудено територијално проширување во [[Егејска Македонија]], [[Тракија]] и [[Добруџа]]. Соочена со претстоечкиот напад на Централните сили, со претешки дипломатски притисок од сојузниците и можноста да биде обвинета за евентуален пораз на [[Балканско боиште|Балканското боиште]], српската влада на [[1 септември]] [[1915]] година изјавила дека со „болка во срцето го отстапува, не одрекувајќи се национално од Македонија, она што сојузниците го бараат, речисицела линија од [[1912]] година, под услов Бугарија во најкраток рок со сите сили да ја нападне Турција.<ref>Петар Опачић, „Србија и Солунски фронт“,Књижевне новине, Београд, 1984, стр. 19 - 20.</ref> Бугарската влада истовремено преговарала и со [[Централните сили]], одлучувајќи конечно да ја прифати нивната понуда – цела [[Македонија]] и делови од Србија до [[Велика Морава]]. Покрај останатото, таа одлука била и резултат на упорната „подземна работа“ на придобивање на Бугарија, која [[Виена]] ја интензивирала.<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 203.</ref> На [[15 октомври]] [[1915]] година без објава на војна, две бугарски комплетни армии ги нападнале и потиснале српските сили во долината на [[Јужна Морава]] кај [[Врање]], а до [[22 октомври]] ги зазеле [[Куманово]], [[Штип]], [[Скопје]], ја прекинале моравско-вардарска комуникација и оневозможиле повлекување на српската војска кон [[Грција]]. На тој начин, српската војска и бегалците кој го сочинувал народот што се повлекувал пред страотите на окупацијата се нашле во безизлезна ситуација на територија на [[Косово и Метохија]]. Под притисок од добро вооружен, поткрепен со добро снабдување и свежи сили троен непријател, српските сили кои не ја добиле очекувана поддршка од сојузниците, по епидемија на [[тифус]], со лошо вооружување и недостаток на оружје, муниција, храна и медицинска опрема били пред потполн пораз. Врховна команда на српската војска на [[24 ноември]] [[1915]] година одлучила војската да ја повлече преку [[Албанија]] на [[Јадранско Море]]. Таа одлука била донесена по неуспешниот обид војската да се повлече по долината на [[Вардар]] поради продорот на бугарските армији. Таа одлука се сметала за единствена можна, бидејќи капитулација била категорично неприфатлива бидејќи би значела крај на државата, а предлогот на војводата [[Живојин Мишиќ]] да се изврши противнапад бил одбиен поради реалната слика на силите. Според договорот со сојузниците, српските сили требало да бидат пречекани од сојузниците кои ќе овозможат приклучување на Солунскиот фронт. Во меѓувреме српската влада постигнала договор со претседателот на албанската влада [[Есад-паша Топтани]] за слободан премин на војската преку Албанија. Српската војска и бегалците на чело со српската влада. По оваа одлука на чело со српската влада со нејзиниот претседател [[Никола Пашиќ]] и кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]], српската војска и бегалците тргнале во еден од најужасните егзодуси во [[20]] век. ==Повлекување== Состојбата на српската војска била исклучително неповолна, владеела истоштеност, немало доволно хтана, воениот материјал недостасувал, а зимата била силна. Воениот врв не се откажувал од сојузништвото и не помислувало на предавање. Прва колона тргнала на [[26 ноември]] [[1915]]година, од [[Призрен]] преку Везировог моста кон [[Скадар]] и [[Леска (Албанија)|Леска]], во неа бил кралот, воениот врв и дипломатскиот кор, српската влада тргнала 2 дена порано. На [[30 ноември]] од Призрен тргнала и втората колона, но во друг правец, креће друга колона, преку [[Љум Кула]], [[Пешкопеја]], [[Елбасан]] и [[Тирана]]. Од [[Пеќ]] тргнуваат сите три српски армии во правец [[Андријевица]] - [[Подгорица]] - [[Скадар]]. Дел од трупите во правец [[Ђаковица]] - [[Везиров мост]] - [[Љум Кула]] - Скадар, а Тимочката војска и ореди од западна [[Македонија]] преку, [[Дебар]] и [[Струга]] во [[Елбасан]]. [[Податотека:Serbian army in Albania.jpg|мини|Српска војска на реката Меќа во Албанија (1915)]] За состојбата на српската војска можеби најдобро говори соопштение на германската команда од 29 ноември: ''„Бидејќи српската војска веќе не постои, туку постојат само нејзини бедни остатоци кои се разбегале по дивите албански и црногорски планини, каде без храна во ваква зима ќе ја најдат својата смрт, се прекинуваат понатамошни операции и веќе нема да се даваат известувања од балканското боиште“''. Иако состојбата била зрела за капитулација, некои од српските војсководачи ја поддржувале идејата на војводата [[Живојин Мишиќ]] за противнапад. По разматрање на реалните можности на четири систаноци на ([[29 ноември]] - [[1 декември]]) со [[Степа Степановиќ]], [[Павле Јуришиќ Штурм]] и [[Михаило Живковиќ]], идејата не била прифатена. По уништување или закопување на тешката и полската артилерија, последните српски трупи тргнале на [[3 декември]] преку [[Црна Гора]] за Албанија. Според податоци на српската Врховна команда, на албанскиот брег пристигнале околу 110.000 војници и 2.350 офицери. Се претпоставува дека животот го загубиле околу 72.000 војници. Преку Албанија преминале вкупно околу 54.000, а преку Црна Гора околу 90.000 луѓе. Освен исклучително решки, нечовечки напори во екстремни услови, српската војска постојано имала окршаи со припадниците на албанските племиња кои не ја почитувале наредбата и не ја признавале власта на [[Есад-паша Топтани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 |title=архивски примерок |accessdate=2018-06-15 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927172444/http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 }}</ref> ==Пристигање на брегот на Јадранското Море== Поповеќе од еден месец страдање во тешките маршеви, гладни, промрзли и изнемоштени српски трупи пристигнале со Скадар, [[Драч]] и [[Валона]], но за нив тоа не значело крај на маките и страдањара. На брегот не ги дичекала ветената сојузничка помош и поддршка, а еден од сојузниците [[Италија]] се однесувал како непријател. На [[28 декември]] на премиерот [[Никола Пашиќ]] му била врачена изјава на италијанската влада со која на српската војска ѝ се забранува да помине преку реката [[Шкумба]]. По интервенција од страна на [[Русија]] односите се смириле. А по личната интервенција на рускиот цар [[Николај II (Русија)|Николај II]], на [[18 јануари]] [[1916]] година, кој се заканил дека ќе излезе од војната доколку на српската војска не ѝ се помогне, британските и француските сојузници су убрзали помош, а Италијанците дозволиле влез на војската во Валона. [[Податотека:Journee Serb 1916.jpg|мини|Објави за серпската голгота во француските гласила]] На [[28 јануари]] француската влада донела одлука нејзината морнарица да ги одложи сите други транспорт, сè додека српските трупи не бидат извлечени од Албанија. До [[15 февруари]] на грчкиот остров [[Крф]] биле префрлени над 135.000 луѓе, а до април таа бројка се искачила на 151.828 војници и цивили. Во тек на првите денови измаената и изнњмоштената војска била изложена на постојан дожд без облека и огрев, без доволно храна и без медицински материјал. Наместо спас огромен број од нив го загубил животот на островот. На островот Видо биле оставани најтешко ранети и болни, најчесто најмлади кои немале доволно искуство и сила за патот што го поминале. Од [[23 јануари]] до [[23 март]] [[1916]] година починале 4.847 луѓе. Мал остров [[Видо]] кој Крф бил организиран како болница, но постепено станал „остров на смртта“, а море околу него ''сина гробница''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Fk0UziUWJxo</ref> во која биле спиштени околу 5.400 мртви. Од почит кон починатите, грчките рибари не ловеле риба во тие води следните 50 години. ==Надворешни врски== * [http://www.politika.rs/scc/clanak/346764/Mars-smrti-duz-albanske-obale-Jadranskog-mora Марш смрти дуж обале Јадранског мора], Политика, Јован Гајић, 8. јануар 2016. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=699 „Кројачи српске судбине“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, др Петар Опачић, Вечерње новости, фељтон, 25. октобар - 8. новембар 2009. * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/Velikirat/story/2525/srbi-na-krfu/2284438/albanska-golgota-i-krfski-vaskrs.html Албанска голгота и крфски васкрс], РТС, 17 април 2016. * https://www.youtube.com/watch?v=AFCaImTwZKM == Наводи == [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Првата светска војна]] [[Категорија:Албанија во Првата светска војна]] [[Категорија:Македонија во Првата светска војна]] caw4sd0sfli6u6u1fqrrsuvxbpx6g30 5605327 5605326 2026-08-05T09:35:48Z Bjankuloski06 332 5605327 wikitext text/x-wiki '''Повлекување на српската војска преку Албанија''' или '''Албанска голгота''' — поим за егзодусот врз српскиот народ и војската при нивното повлекување преку замрзнатите планини на [[Албанија]] и [[Црна Гора]], кон крајот на [[1915]] и почеток на [[1916]] година, поради тројната инвазија од страна на [[Централни сили|Централнте сили]] врз [[Србија]] во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Ова повлекување се реализирало во неколку колони преку Косово и Метохија кон брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], каде се очекувала помош од сојуѕничките сили кои требало да ги префрлат бегалците со организиран транспорт и да ги префрлат на беѕбедните грчкии острови во [[Јонско Море|Јонското Море]], [[Италија]] и [[Северна Африка]]. Бројот на жртвите на војската и народот во ова повлекување никогаш не бил точно утврден, според извештаите на сојузниците бројката е заедничка за војската и цивилите и изнесува над 200.000, а според српската Воена команда евидентирано е околу 70.000 војници. [[Податотека:Povlacenje srpske vojske u PSR mk.svg|мини|Карта на повлекувањето]] == Причини == По неочекуваната победата на српската војска врз [[Австроунгарија|австроунгарските сили]] во [[1914]] година, под команда на фелдмаршалот [[Аугуст фон Макензен]], засилени со војска од над 500.000 припадници на Единаесеттата германска армја, со 10 ескадрили на авиони, бројната речна флота на [[Дунав]] и современото оружје од [[Германија]], Австроунгарските балкански трупи на [[6 октомври]] [[1915]] извршиле силна инвазија. Отпорот на српската војска бил залуден до [[15 октомври]] под налет на [[Централни сили|Централните сили]] биле заземени [[Белград]], [[Смедерево]], [[Пожаревац]] и [[Голубац]], по што српската војска била принудена на повлекување кон југот. [[Податотека:Serb retreat over snow-covered mountains.jpg|мини|Низ Албанија]] Во интересите на сојузниците Србија по победите во 1914 била од интерес зз повлекување на дел од австроунгарските и германските сили како од [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]], така и од [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот]], но во интерс на сојузниците било и [[Бугарија]] да се вовлече на својата страна. [[Податотека:Serbian retreat WWI.jpg|мини|Повлекување на српската војска преку Албанија]] Уште на почетокот на август, сојузниците уште еднаш се потрудиле да ја наговорат Бугарија на влез во војна против [[Турција]], ветувајќи дека воено ќе го окупира источниот дел на [[Вардарска Македонија]] и дека на Србија нема да ѝ допуштат проширување на запад додека не ја предаде ветената територија. Истовремено, на [[Софија]] ѝ било нудено територијално проширување во [[Егејска Македонија]], [[Тракија]] и [[Добруџа]]. Соочена со претстоечкиот напад на Централните сили, со претешки дипломатски притисок од сојузниците и можноста да биде обвинета за евентуален пораз на [[Балканско боиште|Балканското боиште]], српската влада на [[1 септември]] [[1915]] година изјавила дека со „болка во срцето го отстапува, не одрекувајќи се национално од Македонија, она што сојузниците го бараат, речисицела линија од [[1912]] година, под услов Бугарија во најкраток рок со сите сили да ја нападне Турција.<ref>Петар Опачић, „Србија и Солунски фронт“,Књижевне новине, Београд, 1984, стр. 19 - 20.</ref> Бугарската влада истовремено преговарала и со [[Централните сили]], одлучувајќи конечно да ја прифати нивната понуда – цела [[Македонија]] и делови од Србија до [[Велика Морава]]. Покрај останатото, таа одлука била и резултат на упорната „подземна работа“ на придобивање на Бугарија, која [[Виена]] ја интензивирала.<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 203.</ref> На [[15 октомври]] [[1915]] година без објава на војна, две бугарски комплетни армии ги нападнале и потиснале српските сили во долината на [[Јужна Морава]] кај [[Врање]], а до [[22 октомври]] ги зазеле [[Куманово]], [[Штип]], [[Скопје]], ја прекинале моравско-вардарска комуникација и оневозможиле повлекување на српската војска кон [[Грција]]. На тој начин, српската војска и бегалците кој го сочинувал народот што се повлекувал пред страотите на окупацијата се нашле во безизлезна ситуација на територија на [[Косово и Метохија]]. Под притисок од добро вооружен, поткрепен со добро снабдување и свежи сили троен непријател, српските сили кои не ја добиле очекувана поддршка од сојузниците, по епидемија на [[тифус]], со лошо вооружување и недостаток на оружје, муниција, храна и медицинска опрема били пред потполн пораз. Врховна команда на српската војска на [[24 ноември]] [[1915]] година одлучила војската да ја повлече преку [[Албанија]] на [[Јадранско Море]]. Таа одлука била донесена по неуспешниот обид војската да се повлече по долината на [[Вардар]] поради продорот на бугарските армији. Таа одлука се сметала за единствена можна, бидејќи капитулација била категорично неприфатлива бидејќи би значела крај на државата, а предлогот на војводата [[Живојин Мишиќ]] да се изврши противнапад бил одбиен поради реалната слика на силите. Според договорот со сојузниците, српските сили требало да бидат пречекани од сојузниците кои ќе овозможат приклучување на Солунскиот фронт. Во меѓувреме српската влада постигнала договор со претседателот на албанската влада [[Есад-паша Топтани]] за слободан премин на војската преку Албанија. Српската војска и бегалците на чело со српската влада. По оваа одлука на чело со српската влада со нејзиниот претседател [[Никола Пашиќ]] и кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]], српската војска и бегалците тргнале во еден од најужасните егзодуси во [[20]] век. ==Повлекување== Состојбата на српската војска била исклучително неповолна, владеела истоштеност, немало доволно хтана, воениот материјал недостасувал, а зимата била силна. Воениот врв не се откажувал од сојузништвото и не помислувало на предавање. Прва колона тргнала на [[26 ноември]] [[1915]]година, од [[Призрен]] преку Везировог моста кон [[Скадар]] и [[Леска (Албанија)|Леска]], во неа бил кралот, воениот врв и дипломатскиот кор, српската влада тргнала 2 дена порано. На [[30 ноември]] од Призрен тргнала и втората колона, но во друг правец, креће друга колона, преку [[Љум Кула]], [[Пешкопеја]], [[Елбасан]] и [[Тирана]]. Од [[Пеќ]] тргнуваат сите три српски армии во правец [[Андријевица]] - [[Подгорица]] - [[Скадар]]. Дел од трупите во правец [[Ђаковица]] - [[Везиров мост]] - [[Љум Кула]] - Скадар, а Тимочката војска и ореди од западна [[Македонија]] преку, [[Дебар]] и [[Струга]] во [[Елбасан]]. [[Податотека:Serbian army in Albania.jpg|мини|Српска војска на реката Меќа во Албанија (1915)]] За состојбата на српската војска можеби најдобро говори соопштение на германската команда од 29 ноември: ''„Бидејќи српската војска веќе не постои, туку постојат само нејзини бедни остатоци кои се разбегале по дивите албански и црногорски планини, каде без храна во ваква зима ќе ја најдат својата смрт, се прекинуваат понатамошни операции и веќе нема да се даваат известувања од балканското боиште“''. Иако состојбата била зрела за капитулација, некои од српските војсководачи ја поддржувале идејата на војводата [[Живојин Мишиќ]] за противнапад. По разматрање на реалните можности на четири систаноци на ([[29 ноември]] - [[1 декември]]) со [[Степа Степановиќ]], [[Павле Јуришиќ Штурм]] и [[Михаило Живковиќ]], идејата не била прифатена. По уништување или закопување на тешката и полската артилерија, последните српски трупи тргнале на [[3 декември]] преку [[Црна Гора]] за Албанија. Според податоци на српската Врховна команда, на албанскиот брег пристигнале околу 110.000 војници и 2.350 офицери. Се претпоставува дека животот го загубиле околу 72.000 војници. Преку Албанија преминале вкупно околу 54.000, а преку Црна Гора околу 90.000 луѓе. Освен исклучително решки, нечовечки напори во екстремни услови, српската војска постојано имала окршаи со припадниците на албанските племиња кои не ја почитувале наредбата и не ја признавале власта на [[Есад-паша Топтани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 |title=архивски примерок |accessdate=2018-06-15 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927172444/http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 }}</ref> ==Пристигање на брегот на Јадранското Море== Поповеќе од еден месец страдање во тешките маршеви, гладни, промрзли и изнемоштени српски трупи пристигнале со Скадар, [[Драч]] и [[Валона]], но за нив тоа не значело крај на маките и страдањара. На брегот не ги дичекала ветената сојузничка помош и поддршка, а еден од сојузниците [[Италија]] се однесувал како непријател. На [[28 декември]] на премиерот [[Никола Пашиќ]] му била врачена изјава на италијанската влада со која на српската војска ѝ се забранува да помине преку реката [[Шкумба]]. По интервенција од страна на [[Русија]] односите се смириле. А по личната интервенција на рускиот цар [[Николај II (Русија)|Николај II]], на [[18 јануари]] [[1916]] година, кој се заканил дека ќе излезе од војната доколку на српската војска не ѝ се помогне, британските и француските сојузници су убрзали помош, а Италијанците дозволиле влез на војската во Валона. [[Податотека:Journee Serb 1916.jpg|мини|Објави за серпската голгота во француските гласила]] На [[28 јануари]] француската влада донела одлука нејзината морнарица да ги одложи сите други транспорт, сè додека српските трупи не бидат извлечени од Албанија. До [[15 февруари]] на грчкиот остров [[Крф]] биле префрлени над 135.000 луѓе, а до април таа бројка се искачила на 151.828 војници и цивили. Во тек на првите денови измаената и изнњмоштената војска била изложена на постојан дожд без облека и огрев, без доволно храна и без медицински материјал. Наместо спас огромен број од нив го загубил животот на островот. На островот Видо биле оставани најтешко ранети и болни, најчесто најмлади кои немале доволно искуство и сила за патот што го поминале. Од [[23 јануари]] до [[23 март]] [[1916]] година починале 4.847 луѓе. Мал остров [[Видо]] кој Крф бил организиран како болница, но постепено станал „остров на смртта“, а море околу него ''сина гробница''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Fk0UziUWJxo</ref> во која биле спиштени околу 5.400 мртви. Од почит кон починатите, грчките рибари не ловеле риба во тие води следните 50 години. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.politika.rs/scc/clanak/346764/Mars-smrti-duz-albanske-obale-Jadranskog-mora Марш смрти дуж обале Јадранског мора], Политика, Јован Гајић, 8. јануар 2016. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=699 „Кројачи српске судбине“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, др Петар Опачић, Вечерње новости, фељтон, 25. октобар - 8. новембар 2009. * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/Velikirat/story/2525/srbi-na-krfu/2284438/albanska-golgota-i-krfski-vaskrs.html Албанска голгота и крфски васкрс], РТС, 17 април 2016. * https://www.youtube.com/watch?v=AFCaImTwZKM [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Првата светска војна]] [[Категорија:Албанија во Првата светска војна]] [[Категорија:Македонија во Првата светска војна]] 53jtyl9ewwr8ngrm5vuh7o4towt29ah 5605328 5605327 2026-08-05T09:35:57Z Bjankuloski06 332 5605328 wikitext text/x-wiki '''Повлекување на српската војска преку Албанија''' или '''Албанска голгота''' — поим за егзодусот врз српскиот народ и војската при нивното повлекување преку замрзнатите планини на [[Албанија]] и [[Црна Гора]], кон крајот на [[1915]] и почеток на [[1916]] година, поради тројната инвазија од страна на [[Централни сили|Централнте сили]] врз [[Србија]] во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Ова повлекување се реализирало во неколку колони преку Косово и Метохија кон брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], каде се очекувала помош од сојуѕничките сили кои требало да ги префрлат бегалците со организиран транспорт и да ги префрлат на беѕбедните грчкии острови во [[Јонско Море|Јонското Море]], [[Италија]] и [[Северна Африка]]. Бројот на жртвите на војската и народот во ова повлекување никогаш не бил точно утврден, според извештаите на сојузниците бројката е заедничка за војската и цивилите и изнесува над 200.000, а според српската Воена команда евидентирано е околу 70.000 војници. [[Податотека:Povlacenje srpske vojske u PSR mk.svg|мини|Карта на повлекувањето]] == Причини == По неочекуваната победата на српската војска врз [[Австроунгарија|австроунгарските сили]] во [[1914]] година, под команда на фелдмаршалот [[Аугуст фон Макензен]], засилени со војска од над 500.000 припадници на Единаесеттата германска армја, со 10 ескадрили на авиони, бројната речна флота на [[Дунав]] и современото оружје од [[Германија]], Австроунгарските балкански трупи на [[6 октомври]] [[1915]] извршиле силна инвазија. Отпорот на српската војска бил залуден до [[15 октомври]] под налет на [[Централни сили|Централните сили]] биле заземени [[Белград]], [[Смедерево]], [[Пожаревац]] и [[Голубац]], по што српската војска била принудена на повлекување кон југот. [[Податотека:Serb retreat over snow-covered mountains.jpg|мини|Низ Албанија]] Во интересите на сојузниците Србија по победите во 1914 била од интерес зз повлекување на дел од австроунгарските и германските сили како од [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]], така и од [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот]], но во интерс на сојузниците било и [[Бугарија]] да се вовлече на својата страна. [[Податотека:Serbian retreat WWI.jpg|мини|Повлекување на српската војска преку Албанија]] Уште на почетокот на август, сојузниците уште еднаш се потрудиле да ја наговорат Бугарија на влез во војна против [[Турција]], ветувајќи дека воено ќе го окупира источниот дел на [[Вардарска Македонија]] и дека на Србија нема да ѝ допуштат проширување на запад додека не ја предаде ветената територија. Истовремено, на [[Софија]] ѝ било нудено територијално проширување во [[Егејска Македонија]], [[Тракија]] и [[Добруџа]]. Соочена со претстоечкиот напад на Централните сили, со претешки дипломатски притисок од сојузниците и можноста да биде обвинета за евентуален пораз на [[Балканско боиште|Балканското боиште]], српската влада на [[1 септември]] [[1915]] година изјавила дека со „болка во срцето го отстапува, не одрекувајќи се национално од Македонија, она што сојузниците го бараат, речисицела линија од [[1912]] година, под услов Бугарија во најкраток рок со сите сили да ја нападне Турција.<ref>Петар Опачић, „Србија и Солунски фронт“,Књижевне новине, Београд, 1984, стр. 19 - 20.</ref> Бугарската влада истовремено преговарала и со [[Централните сили]], одлучувајќи конечно да ја прифати нивната понуда – цела [[Македонија]] и делови од Србија до [[Велика Морава]]. Покрај останатото, таа одлука била и резултат на упорната „подземна работа“ на придобивање на Бугарија, која [[Виена]] ја интензивирала.<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 203.</ref> На [[15 октомври]] [[1915]] година без објава на војна, две бугарски комплетни армии ги нападнале и потиснале српските сили во долината на [[Јужна Морава]] кај [[Врање]], а до [[22 октомври]] ги зазеле [[Куманово]], [[Штип]], [[Скопје]], ја прекинале моравско-вардарска комуникација и оневозможиле повлекување на српската војска кон [[Грција]]. На тој начин, српската војска и бегалците кој го сочинувал народот што се повлекувал пред страотите на окупацијата се нашле во безизлезна ситуација на територија на [[Косово и Метохија]]. Под притисок од добро вооружен, поткрепен со добро снабдување и свежи сили троен непријател, српските сили кои не ја добиле очекувана поддршка од сојузниците, по епидемија на [[тифус]], со лошо вооружување и недостаток на оружје, муниција, храна и медицинска опрема били пред потполн пораз. Врховна команда на српската војска на [[24 ноември]] [[1915]] година одлучила војската да ја повлече преку [[Албанија]] на [[Јадранско Море]]. Таа одлука била донесена по неуспешниот обид војската да се повлече по долината на [[Вардар]] поради продорот на бугарските армији. Таа одлука се сметала за единствена можна, бидејќи капитулација била категорично неприфатлива бидејќи би значела крај на државата, а предлогот на војводата [[Живојин Мишиќ]] да се изврши противнапад бил одбиен поради реалната слика на силите. Според договорот со сојузниците, српските сили требало да бидат пречекани од сојузниците кои ќе овозможат приклучување на Солунскиот фронт. Во меѓувреме српската влада постигнала договор со претседателот на албанската влада [[Есад-паша Топтани]] за слободан премин на војската преку Албанија. Српската војска и бегалците на чело со српската влада. По оваа одлука на чело со српската влада со нејзиниот претседател [[Никола Пашиќ]] и кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]], српската војска и бегалците тргнале во еден од најужасните егзодуси во [[20]] век. ==Повлекување== Состојбата на српската војска била исклучително неповолна, владеела истоштеност, немало доволно хтана, воениот материјал недостасувал, а зимата била силна. Воениот врв не се откажувал од сојузништвото и не помислувало на предавање. Прва колона тргнала на [[26 ноември]] [[1915]]година, од [[Призрен]] преку Везировог моста кон [[Скадар]] и [[Леска (Албанија)|Леска]], во неа бил кралот, воениот врв и дипломатскиот кор, српската влада тргнала 2 дена порано. На [[30 ноември]] од Призрен тргнала и втората колона, но во друг правец, креће друга колона, преку [[Љум Кула]], [[Пешкопеја]], [[Елбасан]] и [[Тирана]]. Од [[Пеќ]] тргнуваат сите три српски армии во правец [[Андријевица]] - [[Подгорица]] - [[Скадар]]. Дел од трупите во правец [[Ђаковица]] - [[Везиров мост]] - [[Љум Кула]] - Скадар, а Тимочката војска и ореди од западна [[Македонија]] преку, [[Дебар]] и [[Струга]] во [[Елбасан]]. [[Податотека:Serbian army in Albania.jpg|мини|Српска војска на реката Меќа во Албанија (1915)]] За состојбата на српската војска можеби најдобро говори соопштение на германската команда од 29 ноември: ''„Бидејќи српската војска веќе не постои, туку постојат само нејзини бедни остатоци кои се разбегале по дивите албански и црногорски планини, каде без храна во ваква зима ќе ја најдат својата смрт, се прекинуваат понатамошни операции и веќе нема да се даваат известувања од балканското боиште“''. Иако состојбата била зрела за капитулација, некои од српските војсководачи ја поддржувале идејата на војводата [[Живојин Мишиќ]] за противнапад. По разматрање на реалните можности на четири систаноци на ([[29 ноември]] - [[1 декември]]) со [[Степа Степановиќ]], [[Павле Јуришиќ Штурм]] и [[Михаило Живковиќ]], идејата не била прифатена. По уништување или закопување на тешката и полската артилерија, последните српски трупи тргнале на [[3 декември]] преку [[Црна Гора]] за Албанија. Според податоци на српската Врховна команда, на албанскиот брег пристигнале околу 110.000 војници и 2.350 офицери. Се претпоставува дека животот го загубиле околу 72.000 војници. Преку Албанија преминале вкупно околу 54.000, а преку Црна Гора околу 90.000 луѓе. Освен исклучително решки, нечовечки напори во екстремни услови, српската војска постојано имала окршаи со припадниците на албанските племиња кои не ја почитувале наредбата и не ја признавале власта на [[Есад-паша Топтани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 |title=архивски примерок |accessdate=2018-06-15 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927172444/http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 }}</ref> ==Пристигање на брегот на Јадранското Море== Поповеќе од еден месец страдање во тешките маршеви, гладни, промрзли и изнемоштени српски трупи пристигнале со Скадар, [[Драч]] и [[Валона]], но за нив тоа не значело крај на маките и страдањара. На брегот не ги дичекала ветената сојузничка помош и поддршка, а еден од сојузниците [[Италија]] се однесувал како непријател. На [[28 декември]] на премиерот [[Никола Пашиќ]] му била врачена изјава на италијанската влада со која на српската војска ѝ се забранува да помине преку реката [[Шкумба]]. По интервенција од страна на [[Русија]] односите се смириле. А по личната интервенција на рускиот цар [[Николај II (Русија)|Николај II]], на [[18 јануари]] [[1916]] година, кој се заканил дека ќе излезе од војната доколку на српската војска не ѝ се помогне, британските и француските сојузници су убрзали помош, а Италијанците дозволиле влез на војската во Валона. [[Податотека:Journee Serb 1916.jpg|мини|Објави за серпската голгота во француските гласила]] На [[28 јануари]] француската влада донела одлука нејзината морнарица да ги одложи сите други транспорт, сè додека српските трупи не бидат извлечени од Албанија. До [[15 февруари]] на грчкиот остров [[Крф]] биле префрлени над 135.000 луѓе, а до април таа бројка се искачила на 151.828 војници и цивили. Во тек на првите денови измаената и изнњмоштената војска била изложена на постојан дожд без облека и огрев, без доволно храна и без медицински материјал. Наместо спас огромен број од нив го загубил животот на островот. На островот Видо биле оставани најтешко ранети и болни, најчесто најмлади кои немале доволно искуство и сила за патот што го поминале. Од [[23 јануари]] до [[23 март]] [[1916]] година починале 4.847 луѓе. Мал остров [[Видо]] кој Крф бил организиран како болница, но постепено станал „остров на смртта“, а море околу него ''сина гробница''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Fk0UziUWJxo</ref> во која биле спиштени околу 5.400 мртви. Од почит кон починатите, грчките рибари не ловеле риба во тие води следните 50 години. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.politika.rs/scc/clanak/346764/Mars-smrti-duz-albanske-obale-Jadranskog-mora Марш смрти дуж обале Јадранског мора], Политика, Јован Гајић, 8. јануар 2016. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=699 „Кројачи српске судбине“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, др Петар Опачић, Вечерње новости, фељтон, 25. октобар - 8. новембар 2009. * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/Velikirat/story/2525/srbi-na-krfu/2284438/albanska-golgota-i-krfski-vaskrs.html Албанска голгота и крфски васкрс], РТС, 17 април 2016. * https://www.youtube.com/watch?v=AFCaImTwZKM [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Првата светска војна]] [[Категорија:Албанија во Првата светска војна]] [[Категорија:Македонија во Првата светска војна]] kp7yau26ghl1p8ok2j51k5co45ogofs 5605329 5605328 2026-08-05T09:41:40Z Bjankuloski06 332 5605329 wikitext text/x-wiki '''Повлекување на српската војска преку Албанија''' или '''Албанска голгота''' — поим за егзодусот врз српскиот народ и војската при нивното повлекување преку замрзнатите планини на [[Албанија]] и [[Црна Гора]], кон крајот на [[1915]] и почеток на [[1916]] година, поради тројната инвазија од страна на [[Централни сили|Централнте сили]] врз [[Србија]] во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Ова повлекување се реализирало во неколку колони преку Косово и Метохија кон брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], каде се очекувала помош од сојуѕничките сили кои требало да ги префрлат бегалците со организиран транспорт и да ги префрлат на беѕбедните грчки острови во [[Јонско Море|Јонското Море]], [[Италија]] и [[Северна Африка]]. Бројот на жртвите на војската и народот во ова повлекување никогаш не бил точно утврден, според извештаите на сојузниците бројката е заедничка за војската и цивилите и изнесува над 200.000, а според српската Воена команда евидентирано е околу 70.000 војници. [[Податотека:Povlacenje srpske vojske u PSR mk.svg|мини|Карта на повлекувањето]] == Причини == По неочекуваната победата на српската војска врз [[Австроунгарија|австроунгарските сили]] во [[1914]] година, под команда на фелдмаршалот [[Аугуст фон Макензен]], засилени со војска од над 500.000 припадници на Единаесеттата германска армја, со 10 ескадрили на авиони, бројната речна флота на [[Дунав]] и современото оружје од [[Германија]], Австроунгарските балкански трупи на [[6 октомври]] [[1915]] извршиле силна инвазија. Отпорот на српската војска бил залуден до [[15 октомври]] под налет на [[Централни сили|Централните сили]] биле заземени [[Белград]], [[Смедерево]], [[Пожаревац]] и [[Голубац]], по што српската војска била принудена на повлекување кон југот. [[Податотека:Serb retreat over snow-covered mountains.jpg|мини|Низ Албанија]] Во интересите на сојузниците Србија по победите во 1914 била од интерес зз повлекување на дел од австроунгарските и германските сили како од [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]], така и од [[Источен фронт (Прва светска војна)|Источниот]], но во интерс на сојузниците било и [[Бугарија]] да се вовлече на својата страна. [[Податотека:Serbian retreat WWI.jpg|мини|Повлекување на српската војска преку Албанија]] Уште на почетокот на август, сојузниците уште еднаш се потрудиле да ја наговорат Бугарија на влез во војна против [[Турција]], ветувајќи дека воено ќе го окупира источниот дел на [[Вардарска Македонија]] и дека на Србија нема да ѝ допуштат проширување на запад додека не ја предаде ветената територија. Истовремено, на [[Софија]] ѝ било нудено територијално проширување во [[Егејска Македонија]], [[Тракија]] и [[Добруџа]]. Соочена со претстоечкиот напад на Централните сили, со претешки дипломатски притисок од сојузниците и можноста да биде обвинета за евентуален пораз на [[Балканско боиште|Балканското боиште]], српската влада на [[1 септември]] [[1915]] година изјавила дека со „болка во срцето го отстапува, не одрекувајќи се национално од Македонија, она што сојузниците го бараат, речисицела линија од [[1912]] година, под услов Бугарија во најкраток рок со сите сили да ја нападне Турција.<ref>Петар Опачић, „Србија и Солунски фронт“,Књижевне новине, Београд, 1984, стр. 19 - 20.</ref> Бугарската влада истовремено преговарала и со [[Централните сили]], одлучувајќи конечно да ја прифати нивната понуда – цела [[Македонија]] и делови од Србија до [[Велика Морава]]. Покрај останатото, таа одлука била и резултат на упорната „подземна работа“ на придобивање на Бугарија, која [[Виена]] ја интензивирала.<ref>Мира Радојевиќ, Љубодраг Димиќ, Србија у Великом рати 1914 -1918, Слово љубве - Буквибукс, Скопје, 2018, стр. 203.</ref> На [[15 октомври]] [[1915]] година без објава на војна, две бугарски комплетни армии ги нападнале и потиснале српските сили во долината на [[Јужна Морава]] кај [[Врање]], а до [[22 октомври]] ги зазеле [[Куманово]], [[Штип]], [[Скопје]], ја прекинале моравско-вардарска комуникација и оневозможиле повлекување на српската војска кон [[Грција]]. На тој начин, српската војска и бегалците кој го сочинувал народот што се повлекувал пред страотите на окупацијата се нашле во безизлезна ситуација на територија на [[Косово и Метохија]]. Под притисок од добро вооружен, поткрепен со добро снабдување и свежи сили троен непријател, српските сили кои не ја добиле очекувана поддршка од сојузниците, по епидемија на [[тифус]], со лошо вооружување и недостаток на оружје, муниција, храна и медицинска опрема били пред потполн пораз. Врховна команда на српската војска на [[24 ноември]] [[1915]] година одлучила војската да ја повлече преку [[Албанија]] на [[Јадранско Море]]. Таа одлука била донесена по неуспешниот обид војската да се повлече по долината на [[Вардар]] поради продорот на бугарските армији. Таа одлука се сметала за единствена можна, бидејќи капитулација била категорично неприфатлива бидејќи би значела крај на државата, а предлогот на војводата [[Живојин Мишиќ]] да се изврши противнапад бил одбиен поради реалната слика на силите. Според договорот со сојузниците, српските сили требало да бидат пречекани од сојузниците кои ќе овозможат приклучување на Солунскиот фронт. Во меѓувреме српската влада постигнала договор со претседателот на албанската влада [[Есад-паша Топтани]] за слободан премин на војската преку Албанија. Српската војска и бегалците на чело со српската влада. По оваа одлука на чело со српската влада со нејзиниот претседател [[Никола Пашиќ]] и кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]], српската војска и бегалците тргнале во еден од најужасните егзодуси во [[20]] век. ==Повлекување== Состојбата на српската војска била исклучително неповолна, владеела истоштеност, немало доволно хтана, воениот материјал недостасувал, а зимата била силна. Воениот врв не се откажувал од сојузништвото и не помислувало на предавање. Прва колона тргнала на [[26 ноември]] [[1915]]година, од [[Призрен]] преку Везировог моста кон [[Скадар]] и [[Леска (Албанија)|Леска]], во неа бил кралот, воениот врв и дипломатскиот кор, српската влада тргнала 2 дена порано. На [[30 ноември]] од Призрен тргнала и втората колона, но во друг правец, креће друга колона, преку [[Љум Кула]], [[Пешкопеја]], [[Елбасан]] и [[Тирана]]. Од [[Пеќ]] тргнуваат сите три српски армии во правец [[Андријевица]] - [[Подгорица]] - [[Скадар]]. Дел од трупите во правец [[Ђаковица]] - [[Везиров мост]] - [[Љум Кула]] - Скадар, а Тимочката војска и ореди од западна [[Македонија]] преку, [[Дебар]] и [[Струга]] во [[Елбасан]]. [[Податотека:Serbian army in Albania.jpg|мини|Српска војска на реката Меќа во Албанија (1915)]] За состојбата на српската војска можеби најдобро говори соопштение на германската команда од 29 ноември: ''„Бидејќи српската војска веќе не постои, туку постојат само нејзини бедни остатоци кои се разбегале по дивите албански и црногорски планини, каде без храна во ваква зима ќе ја најдат својата смрт, се прекинуваат понатамошни операции и веќе нема да се даваат известувања од балканското боиште“''. Иако состојбата била зрела за капитулација, некои од српските војсководачи ја поддржувале идејата на војводата [[Живојин Мишиќ]] за противнапад. По разматрање на реалните можности на четири систаноци на ([[29 ноември]] - [[1 декември]]) со [[Степа Степановиќ]], [[Павле Јуришиќ Штурм]] и [[Михаило Живковиќ]], идејата не била прифатена. По уништување или закопување на тешката и полската артилерија, последните српски трупи тргнале на [[3 декември]] преку [[Црна Гора]] за Албанија. Според податоци на српската Врховна команда, на албанскиот брег пристигнале околу 110.000 војници и 2.350 офицери. Се претпоставува дека животот го загубиле околу 72.000 војници. Преку Албанија преминале вкупно околу 54.000, а преку Црна Гора околу 90.000 луѓе. Освен исклучително решки, нечовечки напори во екстремни услови, српската војска постојано имала окршаи со припадниците на албанските племиња кои не ја почитувале наредбата и не ја признавале власта на [[Есад-паша Топтани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 |title=архивски примерок |accessdate=2018-06-15 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927172444/http://www.svedok.rs/index.asp?show=72501 }}</ref> ==Пристигање на брегот на Јадранското Море== Поповеќе од еден месец страдање во тешките маршеви, гладни, промрзли и изнемоштени српски трупи пристигнале со Скадар, [[Драч]] и [[Валона]], но за нив тоа не значело крај на маките и страдањара. На брегот не ги дичекала ветената сојузничка помош и поддршка, а еден од сојузниците [[Италија]] се однесувал како непријател. На [[28 декември]] на премиерот [[Никола Пашиќ]] му била врачена изјава на италијанската влада со која на српската војска ѝ се забранува да помине преку реката [[Шкумба]]. По интервенција од страна на [[Русија]] односите се смириле. А по личната интервенција на рускиот цар [[Николај II (Русија)|Николај II]], на [[18 јануари]] [[1916]] година, кој се заканил дека ќе излезе од војната доколку на српската војска не ѝ се помогне, британските и француските сојузници су убрзали помош, а Италијанците дозволиле влез на војската во Валона. [[Податотека:Journee Serb 1916.jpg|мини|Објави за серпската голгота во француските гласила]] На [[28 јануари]] француската влада донела одлука нејзината морнарица да ги одложи сите други транспорт, сè додека српските трупи не бидат извлечени од Албанија. До [[15 февруари]] на грчкиот остров [[Крф]] биле префрлени над 135.000 луѓе, а до април таа бројка се искачила на 151.828 војници и цивили. Во тек на првите денови измаената и изнњмоштената војска била изложена на постојан дожд без облека и огрев, без доволно храна и без медицински материјал. Наместо спас огромен број од нив го загубил животот на островот. На островот Видо биле оставани најтешко ранети и болни, најчесто најмлади кои немале доволно искуство и сила за патот што го поминале. Од [[23 јануари]] до [[23 март]] [[1916]] година починале 4.847 луѓе. Мал остров [[Видо]] кој Крф бил организиран како болница, но постепено станал „остров на смртта“, а море околу него ''сина гробница''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Fk0UziUWJxo</ref> во која биле спиштени околу 5.400 мртви. Од почит кон починатите, грчките рибари не ловеле риба во тие води следните 50 години. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.politika.rs/scc/clanak/346764/Mars-smrti-duz-albanske-obale-Jadranskog-mora Марш смрти дуж обале Јадранског мора], Политика, Јован Гајић, 8. јануар 2016. * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=699 „Кројачи српске судбине“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, др Петар Опачић, Вечерње новости, фељтон, 25. октобар - 8. новембар 2009. * [http://www.rts.rs/page/stories/ci/Velikirat/story/2525/srbi-na-krfu/2284438/albanska-golgota-i-krfski-vaskrs.html Албанска голгота и крфски васкрс], РТС, 17 април 2016. * https://www.youtube.com/watch?v=AFCaImTwZKM [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Првата светска војна]] [[Категорија:Албанија во Првата светска војна]] [[Категорија:Македонија во Првата светска војна]] dcu7lzpochifj8e8a373kdnfplarexb 14 1203403 5605330 5093740 2026-08-05T09:44:57Z Bjankuloski06 332 5605330 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Нови гробишта (Белград)}} {{Категориски автоазбучник}} [[Категорија:Погребани во Белград|Нови гробишта]] dynio4azrcoa0vroavc9dfq85niqffu 0 1203810 5605070 5526347 2026-08-04T18:23:21Z Andrew012p 85224 5605070 wikitext text/x-wiki :''Не е исто со [[Владо Илиевски]].'' {{Infobox musical artist | name = Влатко Илиевски | native_name = | native_name_lang = | image = Vlatko ilievski eurosong 2011 cropped.jpg | caption = Влатко Илиевски настапувајќи<br />на [[Евровизија 2011]] | background = solo_singer | birth_name = | birth_date = {{birth date|1985|7|2|df=yes}} | birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2018|07|06|1985|07|02}} | death_place = [[Скопје]], [[Македонија]] | occupation = [[пејач]], [[глумец]] | genre = [[Поп-музика|поп]], [[Рок-музика|рок]] | years_active = 2000 – 2018 | label = [[Plan B Production]] }} '''Влатко Илиевски''' ({{рн|2|јули|1985}} — {{пн|6|јули|2018}}) — [[Македонија|македонски]] [[пејач]] на [[поп музика|поп]] и [[рок-музика]]. Својата кариера ја започнал на почетокот на 2000-те и се стекнал со голема популарност ширум македонската публика. Изведувал музички композиции со поп и рок елементи. Во 2011 година Влатко Илиевски ја претставувал [[Македонија на Евровизија 2011|Македонија]] на [[Евровизија 2011|Евровизија]] во [[Германија]] со песната „[[Русинка (песна)|''Русинка'']]“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.makfax.com.mk/_tools/print/99730/article|title=Познати имињата на осумте финалисти за Евросонг / Goko Taneski will represent Macedonia in Oslo|last=Popovski|first=Aleksandar|date=19 February 2010|work=MacFax|accessdate=18 June 2010}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пред да ја почне својата соло кариера, тој бил дел од музичката група „[[Морал (музичка група)|Морал]]“.<ref name=radiomk2008/> Завршил на [[Факултет за драмски уметности|Факултетот за драмски уметности во Скопје]], а дипломирал со претставата „''Гнев''“ на [[Стивен Кинг]]. == Детство== Илиевски е роден на 2 јули 1985 година во Скопје. Со неговата 12 годишна возраст тој започнал да свири на гитара во локалните скопски бендови. Првите посериозни почетоци му биле со групата „Made in Macedonia“ во 2000 година кога освоиле две награди. ==Кариера== ===„Морал“=== Во 2001 година, македонскиот рок бенд „[[Морал (музичка група)|Морал]]“ го повикува Влатко Илиевски на [[аудиција]]. Истата 2001 година тие ги снимиле своите први песни, а во почетокот на 2002 година пошироката јавност го запознава Влатко како пејач на бендот со инстант успешниот видео спот "Мора да е кошмар". Веќе наредниот видео спот на "Морал" со големиот хит "Кога патувам" го етаблира Влатко како следна голема музичка звезда на македонското небо, и групата и Влатко ја добиваат Златната бубамара за најдобар нов пејач. Во 2003 година го завршиле својот албум „Кога патувам“. Албумот бил составен од песните: „Панично те сакам“, „Скопје“, „Ти си“, „Ова е Македонија“ и „А ти ме убиваш“. Во тој период тие се едни од најпопуларните изведувачи во Македонија иако свиреа хард рок, музички жанр кој никогаш не бил добро прифаќан од македонските медиуми. Во 2004 година по издавањето на албумот Морал ја добива наградата "12 величествени" на МРТ за група на годината во Македонија. Во 2005 година „Морал“ биле предгрупа на концертот на „Дип Прпл“ (''[[Deep Purple]]'') во Скопје. После неколкугодишна пауза во нивната работа поради сопствената соло кариера, со "Moрал" Влатко Илиевски го снима и албумот "Кофеин Блуз". При крај на 2017 година тие го издаваат албумот, а на почетокот на 2018 го прават нивниот последен заеднички концерт. === Соло кариера === Влатко ја започнал својата соло кариера во 2007 година. Неговите попознати песни се „Небо“, „Уште си ми ти“, „Со Други Зборови“, „Не те можам“,<ref name=radiomk2008>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|title=Влатко Илиевски наскоро во голем тв-проект|year=2008|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archivedate=2011-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715150011/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|url-status=live}}</ref> „Taка требало да биде“, „Се што сакав после тебе“, „Сите ми се криви“, „Гушни ме“ , „Скитник“, „Најбогат на свет“, „Роза сина“, „Исцеление“, „Пак на старо“, „За љубов се пее до крај“, „Работнички шампионе“, „Среќа“ и „Есен“. Влатко Илиевски беше и првиот македонски пејач кој ја наполни арената "Борис Tрајковски" со свој концерт. ===Албуми=== Првиот албум на Влатко Илиевски бил „Со други зборови“ и имал 10 песни: „Со други зборови“, „И премногу добро“, „Сите ми се криви“, „Така требало да биде“, „Уште си ми ти“, „Не те можам“, „Гушни ме“ , „Од утре не“, „Небо“, „Скитник“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|title="Со други зборови" првенче на Влатко Илиевски|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715145721/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|archivedate=2011-07-15|url-status=live}}</ref> Неговиот втор албум е „Најбогат на свет“ и имал исто така 10 песни: „Среќа“, „Пред да те знам“, „И ти и јас“, „Се што сакав по тебе“, „Пак на старо“, „Најбогат на свет“, „Есен“, „За љубов се пее до крај“, „Не плачи“, „Извини“ и „Небо“. ==Филмографија== {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 !Год. !Назив !Улога !Канал |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2000-ти |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Дејан || Скај Нет |- style="background: Lavender; text-align: center; " | colspan="4"|2010-ти |- | 2010 || [[Од денес за утре (телевизиска серија)|Од денес за утре]] ТВ-серија ||Бојан || [[Сител]] |- | 2014 || [[Кум (серија)|Кум]] ТВ-серија || Маик || [[Телевизија Алфа|Алфа ТВ]] |- | 2016 || [[Златна петорка (филм)|Златна петорка]] ТВ-филм ||Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Љубов и Предавство]] ТВ-серија || Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Бушави глави]] ТВ-серија || Музичар || [[Наша ТВ]] |- | 2017 || [[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]] ТВ-серија ||Гостинот || [[Телевизија 24|24 ТВ]] |} == Смрт == Илиевски починал вечерта на 6 јули 2018&nbsp;г. Иако се појавија шпекулации од страна на извесни портали во врска со причината за смрт, официјално соопштение сè уште нема. Во тек е истражна постапка. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://myspace.com/vlatkoilievski Влатко Илиевски] на [[Myspace]] * {{IMDb name|3893188}} {{Македонија на Евровизија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илиевски, Влатко}} [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски гитаристи]] [[Категорија:Македонски рок-пејачи]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски водители]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] 660vow1oz8tqevkussgff34gafqsptp 5605071 5605070 2026-08-04T18:24:05Z Andrew012p 85224 5605071 wikitext text/x-wiki :''Не е исто со [[Владо Илиевски]].'' {{Infobox musical artist | name = Влатко Илиевски | native_name = | native_name_lang = | image = Vlatko ilievski eurosong 2011 cropped.jpg | caption = Влатко Илиевски настапувајќи<br />на [[Евровизија 2011]] | background = solo_singer | birth_name = | birth_date = {{birth date|1985|7|2|df=yes}} | birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2018|07|06|1985|07|02}} | death_place = [[Скопје]], [[Македонија]] | occupation = [[пејач]], [[глумец]] | genre = [[Поп-музика|поп]], [[Рок-музика|рок]] | years_active = 2000 – 2018 | label = [[Plan B Production]] }} '''Влатко Илиевски''' ({{рн|2|јули|1985}} — [[6 јули]] [[2018]]) — [[Македонија|македонски]] [[пејач]] на [[поп музика|поп]]- и [[рок-музика]]. Својата кариера ја започнал на почетокот на 2000-те и се стекнал со голема популарност ширум македонската публика. Изведувал музички композиции со поп и рок елементи. Во 2011 година Влатко Илиевски ја претставувал [[Македонија на Евровизија 2011|Македонија]] на [[Евровизија 2011|Евровизија]] во [[Германија]] со песната „[[Русинка (песна)|''Русинка'']]“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.makfax.com.mk/_tools/print/99730/article|title=Познати имињата на осумте финалисти за Евросонг / Goko Taneski will represent Macedonia in Oslo|last=Popovski|first=Aleksandar|date=19 February 2010|work=MacFax|accessdate=18 June 2010}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пред да ја почне својата соло кариера, тој бил дел од музичката група „[[Морал (музичка група)|Морал]]“.<ref name=radiomk2008/> Завршил на [[Факултет за драмски уметности|Факултетот за драмски уметности во Скопје]], а дипломирал со претставата „''Гнев''“ на [[Стивен Кинг]]. == Детство== Илиевски е роден на 2 јули 1985 година во Скопје. Со неговата 12 годишна возраст тој започнал да свири на гитара во локалните скопски бендови. Првите посериозни почетоци му биле со групата „Made in Macedonia“ во 2000 година кога освоиле две награди. ==Кариера== ===„Морал“=== Во 2001 година, македонскиот рок бенд „[[Морал (музичка група)|Морал]]“ го повикува Влатко Илиевски на [[аудиција]]. Истата 2001 година тие ги снимиле своите први песни, а во почетокот на 2002 година пошироката јавност го запознава Влатко како пејач на бендот со инстант успешниот видео спот "Мора да е кошмар". Веќе наредниот видео спот на "Морал" со големиот хит "Кога патувам" го етаблира Влатко како следна голема музичка звезда на македонското небо, и групата и Влатко ја добиваат Златната бубамара за најдобар нов пејач. Во 2003 година го завршиле својот албум „Кога патувам“. Албумот бил составен од песните: „Панично те сакам“, „Скопје“, „Ти си“, „Ова е Македонија“ и „А ти ме убиваш“. Во тој период тие се едни од најпопуларните изведувачи во Македонија иако свиреа хард рок, музички жанр кој никогаш не бил добро прифаќан од македонските медиуми. Во 2004 година по издавањето на албумот Морал ја добива наградата "12 величествени" на МРТ за група на годината во Македонија. Во 2005 година „Морал“ биле предгрупа на концертот на „Дип Прпл“ (''[[Deep Purple]]'') во Скопје. После неколкугодишна пауза во нивната работа поради сопствената соло кариера, со "Moрал" Влатко Илиевски го снима и албумот "Кофеин Блуз". При крај на 2017 година тие го издаваат албумот, а на почетокот на 2018 го прават нивниот последен заеднички концерт. === Соло кариера === Влатко ја започнал својата соло кариера во 2007 година. Неговите попознати песни се „Небо“, „Уште си ми ти“, „Со Други Зборови“, „Не те можам“,<ref name=radiomk2008>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|title=Влатко Илиевски наскоро во голем тв-проект|year=2008|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archivedate=2011-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715150011/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|url-status=live}}</ref> „Taка требало да биде“, „Се што сакав после тебе“, „Сите ми се криви“, „Гушни ме“ , „Скитник“, „Најбогат на свет“, „Роза сина“, „Исцеление“, „Пак на старо“, „За љубов се пее до крај“, „Работнички шампионе“, „Среќа“ и „Есен“. Влатко Илиевски беше и првиот македонски пејач кој ја наполни арената "Борис Tрајковски" со свој концерт. ===Албуми=== Првиот албум на Влатко Илиевски бил „Со други зборови“ и имал 10 песни: „Со други зборови“, „И премногу добро“, „Сите ми се криви“, „Така требало да биде“, „Уште си ми ти“, „Не те можам“, „Гушни ме“ , „Од утре не“, „Небо“, „Скитник“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|title="Со други зборови" првенче на Влатко Илиевски|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715145721/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|archivedate=2011-07-15|url-status=live}}</ref> Неговиот втор албум е „Најбогат на свет“ и имал исто така 10 песни: „Среќа“, „Пред да те знам“, „И ти и јас“, „Се што сакав по тебе“, „Пак на старо“, „Најбогат на свет“, „Есен“, „За љубов се пее до крај“, „Не плачи“, „Извини“ и „Небо“. ==Филмографија== {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 !Год. !Назив !Улога !Канал |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2000-ти |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Дејан || Скај Нет |- style="background: Lavender; text-align: center; " | colspan="4"|2010-ти |- | 2010 || [[Од денес за утре (телевизиска серија)|Од денес за утре]] ТВ-серија ||Бојан || [[Сител]] |- | 2014 || [[Кум (серија)|Кум]] ТВ-серија || Маик || [[Телевизија Алфа|Алфа ТВ]] |- | 2016 || [[Златна петорка (филм)|Златна петорка]] ТВ-филм ||Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Љубов и Предавство]] ТВ-серија || Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Бушави глави]] ТВ-серија || Музичар || [[Наша ТВ]] |- | 2017 || [[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]] ТВ-серија ||Гостинот || [[Телевизија 24|24 ТВ]] |} == Смрт == Илиевски починал вечерта на 6 јули 2018&nbsp;г. Иако се појавија шпекулации од страна на извесни портали во врска со причината за смрт, официјално соопштение сè уште нема. Во тек е истражна постапка. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://myspace.com/vlatkoilievski Влатко Илиевски] на [[Myspace]] * {{IMDb name|3893188}} {{Македонија на Евровизија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илиевски, Влатко}} [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски гитаристи]] [[Категорија:Македонски рок-пејачи]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски водители]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] 8xp3pqt7glw0p39mcqir8dddjxe8fu6 5605072 5605071 2026-08-04T18:24:45Z Andrew012p 85224 /* „Морал“ */ 5605072 wikitext text/x-wiki :''Не е исто со [[Владо Илиевски]].'' {{Infobox musical artist | name = Влатко Илиевски | native_name = | native_name_lang = | image = Vlatko ilievski eurosong 2011 cropped.jpg | caption = Влатко Илиевски настапувајќи<br />на [[Евровизија 2011]] | background = solo_singer | birth_name = | birth_date = {{birth date|1985|7|2|df=yes}} | birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|2018|07|06|1985|07|02}} | death_place = [[Скопје]], [[Македонија]] | occupation = [[пејач]], [[глумец]] | genre = [[Поп-музика|поп]], [[Рок-музика|рок]] | years_active = 2000 – 2018 | label = [[Plan B Production]] }} '''Влатко Илиевски''' ({{рн|2|јули|1985}} — [[6 јули]] [[2018]]) — [[Македонија|македонски]] [[пејач]] на [[поп музика|поп]]- и [[рок-музика]]. Својата кариера ја започнал на почетокот на 2000-те и се стекнал со голема популарност ширум македонската публика. Изведувал музички композиции со поп и рок елементи. Во 2011 година Влатко Илиевски ја претставувал [[Македонија на Евровизија 2011|Македонија]] на [[Евровизија 2011|Евровизија]] во [[Германија]] со песната „[[Русинка (песна)|''Русинка'']]“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.makfax.com.mk/_tools/print/99730/article|title=Познати имињата на осумте финалисти за Евросонг / Goko Taneski will represent Macedonia in Oslo|last=Popovski|first=Aleksandar|date=19 February 2010|work=MacFax|accessdate=18 June 2010}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пред да ја почне својата соло кариера, тој бил дел од музичката група „[[Морал (музичка група)|Морал]]“.<ref name=radiomk2008/> Завршил на [[Факултет за драмски уметности|Факултетот за драмски уметности во Скопје]], а дипломирал со претставата „''Гнев''“ на [[Стивен Кинг]]. == Детство== Илиевски е роден на 2 јули 1985 година во Скопје. Со неговата 12 годишна возраст тој започнал да свири на гитара во локалните скопски бендови. Првите посериозни почетоци му биле со групата „Made in Macedonia“ во 2000 година кога освоиле две награди. ==Кариера== ===„Морал“=== Во 2001 година, македонската рок-група „[[Морал (музичка група)|Морал]]“ го повикува Влатко Илиевски на [[аудиција]]. Истата 2001 година тие ги снимиле своите први песни, а во почетокот на 2002 година пошироката јавност го запознава Влатко како пејач на бендот со инстант успешниот видео спот "Мора да е кошмар". Веќе наредниот видео спот на "Морал" со големиот хит "Кога патувам" го етаблира Влатко како следна голема музичка звезда на македонското небо, и групата и Влатко ја добиваат Златната бубамара за најдобар нов пејач. Во 2003 година го завршиле својот албум „Кога патувам“. Албумот бил составен од песните: „Панично те сакам“, „Скопје“, „Ти си“, „Ова е Македонија“ и „А ти ме убиваш“. Во тој период тие се едни од најпопуларните изведувачи во Македонија иако свиреа хард рок, музички жанр кој никогаш не бил добро прифаќан од македонските медиуми. Во 2004 година по издавањето на албумот Морал ја добива наградата "12 величествени" на МРТ за група на годината во Македонија. Во 2005 година „Морал“ биле предгрупа на концертот на „Дип Прпл“ (''[[Deep Purple]]'') во Скопје. После неколкугодишна пауза во нивната работа поради сопствената соло кариера, со "Moрал" Влатко Илиевски го снима и албумот "Кофеин Блуз". При крај на 2017 година тие го издаваат албумот, а на почетокот на 2018 го прават нивниот последен заеднички концерт. === Соло кариера === Влатко ја започнал својата соло кариера во 2007 година. Неговите попознати песни се „Небо“, „Уште си ми ти“, „Со Други Зборови“, „Не те можам“,<ref name=radiomk2008>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|title=Влатко Илиевски наскоро во голем тв-проект|year=2008|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archivedate=2011-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715150011/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1120|url-status=live}}</ref> „Taка требало да биде“, „Се што сакав после тебе“, „Сите ми се криви“, „Гушни ме“ , „Скитник“, „Најбогат на свет“, „Роза сина“, „Исцеление“, „Пак на старо“, „За љубов се пее до крај“, „Работнички шампионе“, „Среќа“ и „Есен“. Влатко Илиевски беше и првиот македонски пејач кој ја наполни арената "Борис Tрајковски" со свој концерт. ===Албуми=== Првиот албум на Влатко Илиевски бил „Со други зборови“ и имал 10 песни: „Со други зборови“, „И премногу добро“, „Сите ми се криви“, „Така требало да биде“, „Уште си ми ти“, „Не те можам“, „Гушни ме“ , „Од утре не“, „Небо“, „Скитник“.<ref>{{наведени вести|url=http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|title="Со други зборови" првенче на Влатко Илиевски|work=RadioMK|accessdate=18 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715145721/http://www.radiomk.com/index.php?categoryid=1&p2_articleid=1312|archivedate=2011-07-15|url-status=live}}</ref> Неговиот втор албум е „Најбогат на свет“ и имал исто така 10 песни: „Среќа“, „Пред да те знам“, „И ти и јас“, „Се што сакав по тебе“, „Пак на старо“, „Најбогат на свет“, „Есен“, „За љубов се пее до крај“, „Не плачи“, „Извини“ и „Небо“. ==Филмографија== {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 !Год. !Назив !Улога !Канал |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2000-ти |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Дејан || Скај Нет |- style="background: Lavender; text-align: center; " | colspan="4"|2010-ти |- | 2010 || [[Од денес за утре (телевизиска серија)|Од денес за утре]] ТВ-серија ||Бојан || [[Сител]] |- | 2014 || [[Кум (серија)|Кум]] ТВ-серија || Маик || [[Телевизија Алфа|Алфа ТВ]] |- | 2016 || [[Златна петорка (филм)|Златна петорка]] ТВ-филм ||Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Љубов и Предавство]] ТВ-серија || Тони || [[МРТ 1]] |- | 2017 || [[Бушави глави]] ТВ-серија || Музичар || [[Наша ТВ]] |- | 2017 || [[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]] ТВ-серија ||Гостинот || [[Телевизија 24|24 ТВ]] |} == Смрт == Илиевски починал вечерта на 6 јули 2018&nbsp;г. Иако се појавија шпекулации од страна на извесни портали во врска со причината за смрт, официјално соопштение сè уште нема. Во тек е истражна постапка. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://myspace.com/vlatkoilievski Влатко Илиевски] на [[Myspace]] * {{IMDb name|3893188}} {{Македонија на Евровизија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илиевски, Влатко}} [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски гитаристи]] [[Категорија:Македонски рок-пејачи]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски водители]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] lq3e0clg8ksoqj7k1u245x93b3jcb9v 0 1207048 5605095 5596747 2026-08-04T21:38:01Z SrpskiAnonimac 64566 5605095 wikitext text/x-wiki [[Податотека:UnidentifiedMusicians.jpg|мини|Кантри-музичари околу 1904]] '''Кантри-музика''' ([[англиски јазик|англиски]]: ''country music'') или '''вестерн-музика''' (''western music'') — [[музички правец]], кои во почеток на [[20 век|XX век]] настанал во [[САД]]. Потеклото е од традиционални елементи на [[народна музика]] на [[Европа|европските]] доселеници. Познат е по своите балади и танцови мелодии, препознатливи и по традиционалните текстови и по хармониите придружени со банџо, мандолини, виолини, хармоники и многу видови гитари; акустични, електрични, челични или резонаторски гитари. Некогаш наречена хилбили музика, терминот кантри музика бил популаризиран во 1940-тите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Fpub%2F25%2Farticle%2F542874&r=8501984|title=Project MUSE -- Verification required!|work=muse.jhu.edu|accessdate=2026-06-23}}</ref> Кантри музиката прво била развиена на југ, а потоа се проширила низ Пиемонт, од [[Луизијана]] по [[Апалачки Планини|Апалачките Планини]] до Њујорк.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.mk/books?id=0hapDwAAQBAJ&redir_esc=y|title=Country Music: An Illustrated History|last=Duncan|first=Dayton|last2=Burns|first2=Ken|date=2019-09-10|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-525-52054-2|language=en}}</ref> Се верува дека музиката потекнува од британската народна музика, донесена во Соединетите Држави за време на раните бранови на имиграција. Вкоренета во американската народна музика, како што се старомодните и јужноапалачки песни,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://encyclopediaofarkansas.net/entries/country-music-5015/|title=Country Music|work=Encyclopedia of Arkansas|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref> многу традиции се измешале за да формираат кантри музика. Особено, ова вклучувало каубојска и вакеро западна музика и афроамерикански традиционални народни песни и спиритуализам. Мексиканската, ирската и госпел музиката имале формативно влијание врз жанрот, како и полинезиската хавајска музика и југозападните стилови на Ново Мексико и Техано, покрај блуз модовите од блуз музиката.<ref>{{Наведена книга|title=The new blue music: changes in rhythm & blues, 1950-1999|url=https://archive.org/details/newbluemusicchan0000ripa_u7y5|last=Ripani|first=Richard|date=2006|publisher=University Press of Mississippi|isbn=978-1-57806-861-6|edition=1st ed|series=American made music series|location=Jackson}}</ref> Кантри музиката останала составен дел од американската музичка сцена, со неодамнешна ревитализација во интерес од почетокот на 2020-тите. Во 2023 година, 45% од Американците изјавиле дека слушаат кантри музика, што претставува зголемување на популарноста на жанрот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/culture/2023/09/01/thanks-to-morgan-wallen-country-musics-popularity-has-surged|title=Thanks to Morgan Wallen, country music’s popularity has surged|work=The Economist|access-date=2026-06-23|issn=0013-0613}}</ref> Попознати изведувачи на кантри се: * [[Тејлор Свифт]] * [[Џони Кеш]] * [[Крис Кристоферсон]] * [[Вили Нелсон]] * [[Вејлон Џенингс]] * [[Кени Роџерс]] * [[Шанаја Твејн]] * [[Доли Партон]] * [[Хенк Вилијамс]] * [[Линда Ронштад]] * [[Емили Харис]] * [[Вуди Гатри]] * [[Кери Андервуд]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Кантри-музика| ]] [[Категорија:Музички жанрови]] [[Категорија:Англизми]] t2kgau9s6xxfhw7ar7tgr3l21tjdvh8 0 1211308 5605366 5590781 2026-08-05T09:47:36Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605366 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Данило Николиќ | портрет = Danilo Nikolić.jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден 1926 година}} | роден-место = [[Сплит]], {{Знаме|Кралство СХС}} | починал-дата = {{Датум на смрт|2016|2|6|1926||}} | починал-место = [[Белград]], {{знаме|Србија}} | починал-причина = | националност = | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = | занимање = [[книжевник]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = | lbl1 = <!-- Додатно поле 1 --> | data1 = <!-- Податок за додатното поле 1 --> | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = <!-- Стил на додатните полиња --> }} [[File: Danilo Nikolić, a photograph by Rade Milisavljević.jpg|thumb|Данило Николиќ]] '''Данило Николиќ''' ([[Српски јазик|српски]]: ''Данило Николић'', [[Сплит]], 1926 - [[Белград]], [[6 февруари]] [[2016]]) - српски писател. ==Животопис== Данило Николиќ е роден во [[Сплит]], во 1926 година, а детството и младоста ги поминал во [[Метохија]]. Основното и средното [[образование]] ги завршил во [[Пеќ]], а дипломирал на Правниот факултет во [[Белград]]. Потоа, работел како соработник во [[Радио Белград]], напредувајќи од функцијата на уредник на културно-уметничките програми до уредник на драмската програма.<ref name="ReferenceA">Данило Николић, ''Фајронт у Гргетегу''. Београд: Нолит, 1998.</ref> ==Творештво== Николиќ е автор на неколку збирки раскази, книги за деца и [[роман]]и. Тој е застапен во неколку [[Антологија|антологии]] на повоените српски раскази и на српската [[сатира]]. Исто така, тој е автор и на неколку [[радио]]-драми и [[Телевизија|телевизиски]] драми. За романот „[[Кралица на забавата]]“ ги добил наградите „[[Борисав Станковиќ (награда)|Борисав Станковиќ]]“, „[[Бранко Ќопиќ (награда)|Бранко Ќопиќ]]“ и [[Нолитова награда|Нолитовата награда]]; за збирката раскази „[[Влегување во светот]]“ во 1997 година ја добил [[Андриќева награда|Андриќевата награда]]; а за романот „[[Фајронт во Гргетег]]“ ја добил [[НИН-ова награда|НИН-овата награда]] во 1998 година.<ref name="ReferenceA"/> ===Библиографија=== Николиќ е автор на следниве дела:<ref name="ReferenceA"/> * Мали пораки (''Мале поруке'') * Список на грешките (''Списак грешака'') * Список на заслугите (''Списак заслуга'') * Проветрување на владетелите (''Проветравање владара'') * Влегување во светот (''Улазак у свет'') * Враќање во Метохија (''Повратак у Метохију'') * Пат за пријателите (''Пут за пријатеље'') * Тие ги сакаа срните (''Они су волели срне'') * Некој часовник, некој будилник (''Неко сат, неко будилник'') * Сопственици на поранешната среќа (''Власници бивше среће'') * Фајронт во Гргетег (''Фајронт у Гргетегу'') * Кралица на забавата (''Краљица забаве'') == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Родени во Сплит]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] [[Категорија:Добитници на Андриќевата награда]] [[Категорија:Добитници на НИН-овата награда]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] srrnsaaiys2axozj7jju7wsimqjq80n 5605378 5605366 2026-08-05T09:48:08Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605378 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Данило Николиќ | портрет = Danilo Nikolić.jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден 1926 година}} | роден-место = [[Сплит]], {{Знаме|Кралство СХС}} | починал-дата = {{Датум на смрт|2016|2|6|1926||}} | починал-место = [[Белград]], {{знаме|Србија}} | починал-причина = | националност = | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = | занимање = [[книжевник]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = | lbl1 = <!-- Додатно поле 1 --> | data1 = <!-- Податок за додатното поле 1 --> | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = <!-- Стил на додатните полиња --> }} [[File: Danilo Nikolić, a photograph by Rade Milisavljević.jpg|thumb|Данило Николиќ]] '''Данило Николиќ''' ([[Српски јазик|српски]]: ''Данило Николић'', [[Сплит]], 1926 - [[Белград]], [[6 февруари]] [[2016]]) - српски писател. ==Животопис== Данило Николиќ е роден во [[Сплит]], во 1926 година, а детството и младоста ги поминал во [[Метохија]]. Основното и средното [[образование]] ги завршил во [[Пеќ]], а дипломирал на Правниот факултет во [[Белград]]. Потоа, работел како соработник во [[Радио Белград]], напредувајќи од функцијата на уредник на културно-уметничките програми до уредник на драмската програма.<ref name="ReferenceA">Данило Николић, ''Фајронт у Гргетегу''. Београд: Нолит, 1998.</ref> ==Творештво== Николиќ е автор на неколку збирки раскази, книги за деца и [[роман]]и. Тој е застапен во неколку [[Антологија|антологии]] на повоените српски раскази и на српската [[сатира]]. Исто така, тој е автор и на неколку [[радио]]-драми и [[Телевизија|телевизиски]] драми. За романот „[[Кралица на забавата]]“ ги добил наградите „[[Борисав Станковиќ (награда)|Борисав Станковиќ]]“, „[[Бранко Ќопиќ (награда)|Бранко Ќопиќ]]“ и [[Нолитова награда|Нолитовата награда]]; за збирката раскази „[[Влегување во светот]]“ во 1997 година ја добил [[Андриќева награда|Андриќевата награда]]; а за романот „[[Фајронт во Гргетег]]“ ја добил [[НИН-ова награда|НИН-овата награда]] во 1998 година.<ref name="ReferenceA"/> ===Библиографија=== Николиќ е автор на следниве дела:<ref name="ReferenceA"/> * Мали пораки (''Мале поруке'') * Список на грешките (''Списак грешака'') * Список на заслугите (''Списак заслуга'') * Проветрување на владетелите (''Проветравање владара'') * Влегување во светот (''Улазак у свет'') * Враќање во Метохија (''Повратак у Метохију'') * Пат за пријателите (''Пут за пријатеље'') * Тие ги сакаа срните (''Они су волели срне'') * Некој часовник, некој будилник (''Неко сат, неко будилник'') * Сопственици на поранешната среќа (''Власници бивше среће'') * Фајронт во Гргетег (''Фајронт у Гргетегу'') * Кралица на забавата (''Краљица забаве'') == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Родени во Сплит]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] [[Категорија:Добитници на Андриќевата награда]] [[Категорија:Добитници на НИН-овата награда]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] 8t3p5ewufbx3gja8cz4oukh3z9bmt3z 0 1214906 5605226 5491394 2026-08-05T06:14:01Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605226 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lesni mytina na Ljubisnji.jpg|мини|Љубишња]] '''Љубишња''' — планина на север на [[Црна Гора]]. Нејзините највисоки врвови се наоѓаат на 2238 метри. Еден дел од Љубишње е во [[Република Српска]]. Низ неа минува локалниот пат што води кон [[Фоча]]. На Љубишња се наоѓа [[Цинк|рудникот]] за [[олово]] и [[цинк]] „Шупља Стијена“. Планината е покриена со [[Четинари|четинарска]] шума. Во Црна Гора е позната по различни ендемски и лековити растенија. Често снегот останува и на лето, а во зима има неколку метри, кога селата и населбите се целосно отсечени. Легендата вели дека името било дадено за време на [[Среден век|средновековниот]] владеење на Стјепан Вукчиќ Кошача во [[Херцеговина]]. Тој отишол по невеста за својот син во [[Пљевља]], преку Љубишња. Сепак, младата многу му се допаднла, и тој ја силувал на падините на планината, која од тогаш е позната како Љубишња. Откако слушнал што се случило, синот тргнал со војска да го нападне својот татко, но овој ги свртел потковиците на коњите наопаку, го измамил својот син и избегал. Планината е околу 30 километри од најблискиот град Пљевља. На нејзините падини има рударска населба Шула. == Литература == * {{наведена енциклопедија|last=|first=|authorlink=|coauthors=|title=|encyclopedia=Мала енциклопедија Просвета|year=1985|edition=3|url=|publisher=Просвета|location=Београд|isbn=978-86-07-00001-2}} {{наведена енциклопедија|last=|first=|authorlink=|coauthors=|title=|encyclopedia=Мала енциклопедија Просвета|year=1985|edition=3|url=|publisher=Просвета|location=Београд|isbn=978-86-07-00001-2}} * {{Наведена книга|url=|title=Енциклопедијски географски лексикон Југославије|last=Марковић|first=Јован Ђ.|publisher=Свјетлост|year=1990|isbn=978-86-01-02651-3|location=Сарајево|author-link=Јован Ђ. Марковић}} {{Наведена книга|url=|title=Енциклопедијски географски лексикон Југославије|last=Марковић|first=Јован Ђ.|publisher=Свјетлост|year=1990|isbn=978-86-01-02651-3|location=Сарајево|author-link=Јован Ђ. Марковић}} {{Наведена книга|url=|title=Енциклопедијски географски лексикон Југославије|last=Марковић|first=Јован Ђ.|publisher=Свјетлост|year=1990|isbn=978-86-01-02651-3|location=Сарајево|author-link=Јован Ђ. Марковић}} {{Наведена книга|url=|title=Енциклопедијски географски лексикон Југославије|last=Марковић|first=Јован Ђ.|publisher=Свјетлост|year=1990|isbn=978-86-01-02651-3|location=Сарајево|author-link=Јован Ђ. Марковић}} == Надворешни врски == {{Портал|Црна Гора|Босна и Херцеговина|Република Српска}} [[Категорија:Динариди]] [[Категорија:Планини во Црна Гора]] [[Категорија:Планини во Република Српска]] 03iv08qmbylzkxescu9vgz1y9ctgssc 0 1220619 5605265 5056225 2026-08-05T06:15:25Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (10) 5605265 wikitext text/x-wiki Најпопуларни '''спортови во [[Црна Гора]]''' се тимските спортови, како што се [[фудбал]]от, [[кошарка]]та, [[ватерполо]], [[одбојка]] и [[ракомет]]. Другите спортови се [[бокс]], [[тенис]], [[пливање]], [[џудо]], [[карате]], [[атлетика]], [[пинг-понг]] и [[шах]]. Најпопуларниот спорт е фудбалот. Меѓу многуте големи играчи од Црна Гора се [[Дејан Савиќевиќ]], [[Предраг Мијатовиќ]], [[Мирко Вучиниќ]] или [[Стеван Јоветиќ]]. [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора|Црногорската фудбалска репрезентација]], основан во [[2006]] година, играл во плејофот за [[Европско првенство во фудбал 2012|Евро 2012]], што е најголем успех во историјата на репрезентацијата. Ватерполото често се смета за национален спорт. Црногорската репрезентација е еден од највисоко рангираните тимови во светот, освојувајќи златен медал на [[Европско првенство во ватерполо 2008|Европското првенство за ватерполо]] во [[2008]] година во [[Малага]], [[Шпанија]], и освојувајќи го златниот медал во [[Светската лига во ватерполо|Светската лига за мажи]] во [[2009]] година, кое се одржало во црногорскиот главен град [[Подгорица]]. Црногорскиот тим [[ВК Приморац]] од [[Котор]] станал шампион на Европа во Евролига 2009 во [[Риека]], [[Хрватска]]. [[Кошаркарска репрезентација на Црна Гора|Црногорскиот национален кошаркарски тим]] е познат со добри остварувања и во минатото освоил многу медали како дел од [[Кошаркарска репрезентација на Југославија|Југославија]]. Во 2006 година, [[Кошаркарска федерација на Црна Гора|Кошаркарската федерација на Црна Гора]], заедно со овој тим, самостојно се приклучиле кон [[Меѓународна кошаркарска федерација|Меѓународната кошаркарска федерација]] ([[ФИБА]]), по независноста на Црна Гора. Црна Гора досега учествувала на две европски првенства. Меѓу женските спортови, [[Женска ракометна репрезентација на Црна Гора|Ракометната репрезентација]] е најуспешен, освојувајќи го [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европското првенство]] во [[2012]] година и завршувајќи како второпласирани на [[Ракометот на Летните олимписки игри 2012|Летните олимписки игри 2012]]. [[ЖРК Будуќност Подгорица]] на две пати ја освоил Лигата на шампионите. == Национални натпревари == === Лиги и купови === Меѓу повеќето лиги и други национални натпреварувања и турнири во [[Црна Гора]], најпопуларни се фудбалот, кошарката, ракометот, одбојката и ватерполо. Од независноста, црногорските клубови настапувале во составот на [[СФР Југославија]], [[СР Југославија]] и [[Србија и Црна Гора]]. По [[2006]] година, црногорските спортски федерации основале свои национални лиги и купови. Подолу се наоѓа список со сите лиги и купови во системот на црногорските национални натпреварувања. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !Спорт !Натпреварување |- |rowspan="5"|<center> [[фудбал]] - мажи</center> |[[Прва црногорска фудбалска лига]] |- |[[Втора црногорска фудбалска лига]] |- |[[Трета црногорска фудбалска лига]] |- |[[Куп на Црна Гора во фудбал]] |- |[[Црногорски регионален куп]] |- |rowspan="2"|<center> [[фудбал]] - жени</center> |[[Црногорска фудбалска лига (жени)]] |- |[[Куп на Црна Гора во фудбал (жени)]] |- |rowspan="3"|<center> [[кошарка]] - мажи</center> |[[Прва црногорска кошаркарска лига]] |- |[[Втора црногорска кошаркарска лига]] |- |[[Куп на Црна Гора во кошарка]] |- |rowspan="2"|<center> [[кошарка]] - жени</center> |[[Прва црногорска кошаркарска лига (жени)]] |- |[[Куп на Црна Гора во кошарка (жени)]] |- |rowspan="3"|<center> [[ракомет]] - мажи</center> |[[Прва црногорска ракометна лига]] |- |[[Втора црногорска ракометна лига]] |- |[[Куп на Црна Гора во ракомет]] |- |rowspan="2"|<center> [[ракомет]] - жени</center> |[[Прва црногорска ракометна лига (жени)]] |- |[[Куп на Црна Гора во ракомет (жени)]] |- |rowspan="2"|<center> [[одбојка]] - мажи</center> |[[Црногорска одбојкарска лига]] |- |[[Куп на Црна Гора во одбојка]] |- |rowspan="2"|<center> [[одбојка]] - жени</center> |[[Црногорска одбојкарска лига (жени)]] |- |[[Куп на Црна Гора во одбојка (жени)]] |- |rowspan="3"|<center> [[Ватерполо]]</center> |[[Прва црногорска ватерполска лига]] |- |[[Втора црногорска ватерполска лига]] |- |[[Куп на Црна Гора во ватерполо]] |} ===Шампиони и куп победници=== На крајот од секоја сезона, шампионите и победниците на Купот од црногорските национални натпревари играат на европски натпревари. Многу од нив имаат важни улоги во еврокуповите, особено во кошарката, женскиот ракомет, ватерполото и одбојката. За време на својата историја, црногорските клубови освојувале титули во југословенските првенства, а особено успешни биле клубовите како [[КК Будуќност Подгорица]], [[ЖРК Будуќност Подгорица]], [[РК Ловчен]] и [[ПВК Јадран]]. Подолу се наведени списоците на шампиони и титули на победниците од црногорските клубови во секој тимски спорт. Исто така се вклучени и титули од југословенските лиги. ====Фудбал==== =====Мажи===== Најуспешен клуб на домашните црногорски фудбалски натпревари е [[ФК Рудар Пљевља]], со две шампионски титули и четири првенства. Историски гледано, најуспешните клубови, а денес најпопуларни се [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], кои биле членови на Југословенската прва лига. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- | [[ФК Рудар Пљевља]] | <center>'''2'''</center> | [[2009–10 Прва црногорска фудбалска лига|2009–10]], [[2014–15 Прва црногорска фудбалска лига|2014–15]] | <center>'''4'''</center> | [[2006–07 Куп на Црна Гора во фудбал|2006–07]], [[2009–10 Куп на Црна Гора во фудбал|2009–10]], [[2010–11 Куп на Црна Гора во фудбал|2010–11]], [[2015–16 Куп на Црна Гора во фудбал|2015–16]] |- | [[ФК Будуќност Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | [[2007–08 Прва црногорска фудбалска лига|2007–08]], [[2011–12 Прва црногорска фудбалска лига|2011–12]] | <center>'''1'''</center> | [[2012–13 Куп на Црна Гора во фудбал|2012–13]] |- | [[ФК Могрен|ФК Могрен Будва]] | <center>'''2'''</center> | [[2008–09 Прва црногорска фудбалска лига|2008–09]], [[2010–11 Прва црногорска фудбалска лига|2010–11]] | <center>'''1'''</center> | [[2007–08 Куп на Црна Гора во фудбал|2007–08]] |- | [[ФК Сутјеска Никшиќ]] | <center>'''2'''</center> | [[2012–13 Прва црногорска фудбалска лига|2012–13]], [[2013–14 Прва црногорска фудбалска лига|2013–14]] | <center>-</center> | |- | [[ФК Младост Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | [[2015–16 Прва црногорска фудбалска лига|2015–16]] | <center>'''1'''</center> | [[2014–15 Куп на Црна Гора во фудбал|2014–15]] |- | [[ФК Зета|ФК Зета Голубовци]] | <center>'''1'''</center> | [[2006–07 Прва црногорска фудбалска лига|2006–07]] | <center>-</center> | |- | [[ФК Ловчен|ФК Ловчен Цетиње]] | <center>-</center> | | <center>'''1'''</center> | [[2013–14 Куп на Црна Гора во фудбал|2013–14]] |- | [[OФК Петровац]] | <center>-</center> | | <center>'''1'''</center> | [[2008–09 Куп на Црна Гора во фудбал|2008–09]] |- | [[ФК Челик Никшиќ]] | <center>-</center> | | <center>'''1'''</center> | [[2011–12 Куп на Црна Гора во фудбал|2011–12]] |} =====Жени===== Женскиот фудбал е најмладиот од сите тимови во Црна Гора. Првиот национален натпревар се одржал во 2008 година, а до сега најуспешниот Клуб е [[ЖФК Економист|ЖФК Економист Никшиќ]] со пет шампионски трофеи и една титула на Купот. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- | [[ЖФК Економист|ЖФК Економист Никшиќ]] | <center>'''5'''</center> | 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15 | <center>'''1'''</center> | 2015–16 |- | [[ЖФК Палма|ЖФК Палма Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | 2008–09, 2009–10 | <center>'''-'''</center> | |- | [[ЖФК Брезница|ЖФК Брезница Пљевља]] | <center>'''1'''</center> | 2015–16 | <center>'''-'''</center> | |} ====Кошарка==== =====Мажи===== Меѓу црногорските кошаркарски клубови, забележителни успеси имаа [[КК Будуќност Подгорица]], кој има бројни шампионски титули Југославија и Црна Гора, со неколку успешни сезони во ФИБА и УЛЕБ Евролига. КК Будуќност ги освоил сите шампионски титули во независна Црна Гора и три титули во поранешна Југославија. [[КК Сутјеска Никшиќ]] освоила еден трофеј на Купот, а сите други биле освоени од КК Будуќност. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !width="150"| Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- | [[KK Будуќност Подгорица]] | <center>'''13'''</center> | 1998–99, 1999–00, 2000–01, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 | <center>'''12'''</center> | 1995–96, 1997–98, 2000–01, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2013–14, 2014–15, 2015–16 |- | [[KK Сутјеска Никшиќ]] | <center>'''-'''</center> | | <center>'''1'''</center> | 2012–13 |} =====Жени===== Најуспешен женски кошаркарски клуб е [[ЖКК Будуќност Подгорица]], кој е единствениот црногорски тим со шампионски титули од Југословенската лига. Освен Будуќност, забележителни успеси има [[ЖКК Единство Бијело Поље]]. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !width="170"| Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- | [[ЖKK Будуќност Подгорица]] | <center>'''9'''</center> | 2000–01, 2001–02, 2006–07, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 | <center>'''8'''</center> | 2006–07, 2007–08, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 |- | [[ЖKK Единство Бијело Поље]] | <center>'''3'''</center> | 2008–09, 2009–10, 2010–11 | <center>'''2'''</center> | 2008–09, 2009–10 |} ====Ракомет==== =====Мажи===== Со најмногу титули во домашните натпревари, но со трофеи и од Југословенската лига и Куп е [[РК Ловчен Цетиње]] како најуспешниот црногорски машки ракометен клуб. Освен Ловчен, шест други клубови освоиле национални трофеи од 2006 година. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !width="180"| Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- |- | [[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]] | <center>'''7'''</center> | 1999–00, 2000–01, [[Прва црногорска ракометна лига 2006/07|2006–07]], [[Прва црногорска ракометна лига 2011/12|2011–12]], [[Прва црногорска ракометна лига 2012/13|2012–13]], [[Прва црногорска ракометна лига 2013/14|2013–14]], [[Прва црногорска ракометна лига 2014/15|2014–15]] | <center>'''9'''</center> | 2001–02, 2002–03, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15 |- | [[РК Будуќност Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | [[Прва црногорска ракометна лига 2008/09|2008–09]], [[Прва црногорска ракометна лига 2009/10|2009–10]] | <center>'''-'''</center> | |- | [[РК Беране]] | <center>'''1'''</center> | [[Прва црногорска ракометна лига 2007/08|2007–08]] | <center>'''1'''</center> | 2006–07 |- | [[РК Будванска Ривиера|РК Будванска Ривиера Будва]] | <center>'''1'''</center> | [[Прва црногорска ракометна лига 2015/16|2015–16]] | <center>'''-'''</center> | |- | [[РК Мојковац]] | <center>'''1'''</center> | [[Прва црногорска ракометна лига 2010/11|2010–11]] | <center>'''-'''</center> | |- | [[РК Сутјеска |РК Сутјеска Никшиќ]] |'''-''' | | <center>'''1'''</center> | 2007–08 |- | [[РК Бока|РК Бока Тиват]] |'''-''' | | <center>'''1'''</center> | 2015–16 |} =====Жени===== Најтрофејниот и најуспешен црногорски клуб е [[ЖРК Будуќност Подгорица]]. Тоа е еден од двата клуба од Црна Гора, кои освоиле европска шампионска лига и единствениот клуб кој ги освоил сите титули во црногорскиот женски ракомет. ЖРК Будуќност е најуспешен клуб во СФР Југославија, СР Југославија и Црна Гора. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !width="170"| Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- |- | [[ЖРК Будуќност Подгорица]] | <center>'''28'''</center> | 1984–85, 1988–89, 1989–90, 1991–92, 1992–93, 1993–1994, 1994–95, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1998–99, 1999–00, 2000–01, 2001–02, 2002–03, 2003–04, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 | <center>'''21'''</center> | 1983–84, 1988–89, 1994–95, 1995–96, 1996–97, 1997–98, 1999–00, 2000–01, 2001–02, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 |} ====Одбојка==== =====Мажи===== Традиционално, [[OK Будванска Ривиера Будва]] и [[OK Будуќност Подгорица]] се двата најуспешни црногорски одбојкарски клубови. Од 2006 година, и на црногорските натпреварувања доминират два тима, но мнозинството од трофеите ги освоиле Будванска Ривиера. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !width="170"| Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- |- | [[OK Будванска Ривиера Будва]] | <center>'''9'''</center> | 2000–01, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 | <center>'''9'''</center> | 2000–01, 2001–02, 2009–10, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 |- | [[OK Будуќност Подгорица]] | <center>'''5'''</center> | 2001–02, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2007–08 | <center>'''4'''</center> | 1999–00, 2006–07, 2007–08, 2008–09 |} =====Жени===== Меѓу црногорските женски одбојкарски клубови, 4 освоиле барем еден национален трофеј. Најуспешен Клуб е [[ЖК Лука Бар]], кој бил единствениот црногорски клуб кој во минатото учествувал на југословенските елитни натпревари. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !width="170"| Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- |- | [[ЖOK Лука Бар]] | <center>'''7'''</center> | 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 | <center>'''6'''</center> | 2006–07, 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15 |- | [[ЖOK Галеб Бар]] | <center>'''2'''</center> | 2009–10, 2010–11 | <center>'''2'''</center> | 2009–10, 2015–16 |- | [[ЖOK Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | 2011–12 | <center>'''-'''</center> | |- | [[AOK Рудар Пљевља]] | <center>'''-'''</center> | | <center>'''2'''</center> | 2007–08, 2008–09 |} ====Ватерполо==== За време на СФР Југославија, првите национални титули што ги освоиле црногорските клубови биле во ватерполо. Во историјата постојат три исклучително успешни ватерполо клубови од Црна Гора - [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]], [[ВК Приморец Котор] и [[ВК Будва]]. Сите клубови се носители на двете национални трофеи - од Југославија и од црногорски натпревари. Освен тоа, ВК Приморац бил и шампион на Европа. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !width="150"| Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- | [[ПВК Јадран | ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''12'''</center> | 1957–58, 1958–59, 2002–03, 2003–04, 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2011–12, 2013–14, 2014–15, 2015–16 | <center>'''10'''</center> | 2003–04, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15, 2015–16 |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''3'''</center> | 1985–86, 2006–07, 2007–08 | <center>'''3'''</center> | 1985–86, 2002–03, 2009–10 |- | [[ВК Будва]] | <center>'''3'''</center> | 1993–94, 2010–11, 2012–13 | <center>'''2'''</center> | 2008–09, 2010–11 |} == Главни соперништва и дерби == === Фудбал === Во секој спорт, постои едно големо соперништво во [[Црна Гора]]. Најпознато е фудбалското соперништво меѓу [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], познато како црногорско дерби. Друго традиционално фудбалско соперништво е помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Ловчен Цетиње]]. Во периодот 2000-2009 година постоел огромен интерес за соперништво во Подгорица помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Зета]], а во периодот 2008-2014 година имало уште едно важно локално дерби во топ-ниво натпревар помеѓу тимови од Никшиќ - ФК Сутјеска и ФК Челик Никшиќ. Од [[2006]] година, меѓу важните дерби натпревари е ФК Будуќност - ФК Рудар Пљевља. === Други спортови === Денес, главното дерби во кошарката е помеѓу [[КК Будуќност Подгорица]] и [[КК Сутјеска Никшиќ]]. Во текот на 90-тите, црногорското дерби на кошарка било помеѓу КК Будуќност и [[КК Ловчен Цетиње]]. Ракометното дерби во Црна Гора е помеѓу [[РК Ловчен Цетиње]] и [[РК Беране]]. Во периодот 2008-2010 година главното соперништво било помеѓу РК Ловчен и [[РК Будуќност Подгорица]]. Од 90-тите, [[ОК Будуќност Подгорица]] и [[ОК Будванска Ривиера Будва]] го играат црногорското дерби во одбојка. На почетокот на новиот век (2001), на дербито во [[Подгорица]] било забележано највисокото севкупно присуство во Југословенската одбојкарска лига (7.500). Вечното црногорското ватерполо дерби е помеѓу [[ВК Приморец Котор]] и [[ПВК Јадран Херцег Нови]]. == Регионални натпреварувања== На почетокот на 21 век, на територијата на поранешна Југославија започнал процесот на основање на регионални спортски лиги. Црногорските клубови биле меѓу основачите на сите регионалните натпреварувања, а денес тие учествуваат во АБА лигата, WABA лига, СЕХА лига, Женска регионална ракометна лига и Јадранска ватерполо-лига. Исклучок е Балканскиот куп во фудбал, регионален турнир кој се одржувал порано - помеѓу 1960-тите и 90-тите години. Подолу е список на настапи на сите црногорски клубови во регионалните спортски натпревари. === Балкански куп === Балканскиот куп е поранешно регионално фудбалско натпреварување (1960-1994) во кое учествувале црногорски клубови како претставници на СФР Југославија. Тимовите од Црна Гора, кои настапувале на Балканскиот куп, биле ФК Будуќност Подгорица и ФК Сутјеска Никшиќ. Најголем успех направила Будуќност Подгорица, која играла во финалето во 1991 година, откако го елиминирала Галатасарај. Подолу е список на учество на црногорски клубови на Балканскиот куп. {| class="wikitable" style="font-size:90% ! Сезона ! Фаза ! Екипа 1 ! Екипа 2 ! Натпревар 1 ! Натпревар 2 |- |rowspan="2"|<center> '''1972–73'''</center> |rowspan="2"|<center> Група A</center> |{{знамеикона|ALB}} [[ФК Елбасани|Елбасани]] |[[ФК Сутјеска Никшиќ]] |<center> 1:0</center> |<center> 0:1</center> |- |[[ФК Сутјеска Никшиќ]] |{{знамеикона|ROM}} [[ФК Аса Тагру Муреш|Аса Тагру Муреш]] |<center> 1:0</center> |<center> 0:3</center> |- |rowspan="2"|<center> '''1976–77'''</center> |rowspan="2"|<center> Група B</center> |{{знамеикона|GRE}} [[ФК Панатинаикос|Панатинаикос]] |[[ФК Будуќност Подгорица]] |<center> 2:2</center> |<center> 2:1</center> |- |{{знамеикона|ALB}} [[ФК Влазнија Скадар|Влазнија]] |[[ФК Будуќност Подгорица]] |<center> 1:1</center> |<center> 0:2</center> |- |rowspan="3"|<center> '''1990–91'''</center> |<center> Четвртфинале</center> |{{знамеикона|ALB}} [[ФК Тирана|Тирана]] |[[ФК Будуќност Подгорица]] |<center> 0:0</center> |<center> 1:2</center> |- |<center> Полуфинале</center> |[[ФК Будуќност Подгорица]] |{{знамеикона|TUR}} [[ФК Галатасарај|Галатасарај]] |<center> 0:0</center> |<center> 1:1</center> |- |<center> '''Финале'''</center> |[[ФК Будуќност Подгорица]] |{{знамеикона|ROM}} [[ФК Интер Сибињ|Интер Сибињ]] |<center> 0:0</center> |<center> 0:1</center> |} === АБА лига === Денес, [[АБА лига|Јадранската кошаркарска лига]] е една од најсилните во [[Европа]]. Во 2001 година, еден од основачите била и црногорската страна предводена од [[КК Будуќност Подгорица]], која е меѓу најуспешните членови на натпреварувањето. Освен Будуќност, во АБА лигата имаат учествувано уште три клубови од Црна Гора - [[КК Ловчен|Ловчен Цетиње]], [[КК Сутјеска Никшиќ]] и [[КК Морнар|КК Морнар Бар]]. КК Будуќност играл четири пати во полуфиналето на плејофот АБА лига, што е најзначајниот успех на црногорските клубови во тоа натпреварување до сега. Подолу е список на учества на црногорски клубови за секоја сезона на АБА лигата. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Сезона ! Клуб ! Место ! G ! Победи ! Порази ! Забелешка |- | '''[[2001–02 АБА Лига|2001–02]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''9'''</center> | <center>22</center> | <center>9</center> | <center>13</center> | |- |rowspan="2"| '''[[2003–04 АБА Лига|2003–04]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''5'''</center> | <center>26</center> | <center>16</center> | <center>10</center> | |- | [[КК Ловчен|КК Ловчен Цетиње]] | <center>'''14'''</center> | <center>26</center> | <center>5</center> | <center>21</center> | |- | '''[[2004–05 АБА Лига|2004–05]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''14'''</center> | <center>30</center> | <center>9</center> | <center>21</center> | |- | '''[[2006–07 АБА лига|2006–07]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''5'''</center> | <center>26</center> | <center>16</center> | <center>10</center> | |- | '''[[2007–08 АБА лига|2007–08]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''6'''</center> | <center>26</center> | <center>15</center> | <center>11</center> | Плеј-оф: Четвртфинале |- | '''[[2008–09 АБА лига|2008–09]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''6'''</center> | <center>26</center> | <center>15</center> | <center>11</center> | |- | '''[[2009–10 АБА лига|2009–10]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''5'''</center> | <center>26</center> | <center>15</center> | <center>11</center> | |- | '''[[2010–11 АБА лига|2010–11]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''4'''</center> | <center>26</center> | <center>15</center> | <center>11</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- | '''[[2011–12 АБА лига|2011–12]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''4'''</center> | <center>26</center> | <center>18</center> | <center>8</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- | '''[[2012–13 АБА лига|2012–13]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''5'''</center> | <center>26</center> | <center>16</center> | <center>10</center> | |- | '''[[2013–14 АБА лига|2013–14]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''5'''</center> | <center>26</center> | <center>15</center> | <center>11</center> | |- | '''[[2014–15 АБА лига|2014–15]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | <center>26</center> | <center>19</center> | <center>7</center> | Плеј-оф: Полуфинале |- |rowspan="2"| '''[[2015–16 АБА лига|2015–16]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | <center>26</center> | <center>23</center> | <center>3</center> | Плеј-оф: Полуфинале |- | [[КК Сутјеска Никшиќ]] | <center>'''13'''</center> | <center>26</center> | <center>9</center> | <center>17</center> | |- |rowspan="2"| '''[[2016–17 АБА лига|2016–17]]''' | [[КК Будуќност Подгорица]] | | | | | |- | [[КК Морнар|КК Морнар Бар]] | | | | | |} === АБА лига за жени === [[Женска јадранска кошаркарска лига|Женската јадранска кошаркарска лига]], или [[ВАБА]] е основана во 2001 година, а црногорските клубови се дел од неа од 2004 година. Најуспешните црногорски претставници во лигата се [[ЖКК Будуќност Подгорица]] и [[ЖКК Единство Бијело Поље]]. Додека ЖКК Будуќност освоила шампионска титула (2015-16), ЖКК Единство завршил една сезона како финалист во плејофот. Подолу е список на учества на црногорски клубови по секоја сезона на ВАБА лигата. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Сезона ! Клуб ! Место ! G ! Победи ! Порази ! Белешка |- | '''[[2004–05 АБА лига (жени)|2004–05]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''8'''</center> | <center>18</center> | <center>3</center> | <center>15</center> | |- |rowspan="2"| '''[[2005–06 АБА лига (жени)|2005–06]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''8'''</center> | <center>18</center> | <center>4</center> | <center>14</center> | |- | [[ЖКК Приморје Херцег Нови]] | <center>'''9'''</center> | <center>18</center> | <center>4</center> | <center>14</center> | |- |rowspan="3"| '''[[2006–07 АБА лига (жени)|2006–07]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''6'''</center> | <center>20</center> | <center>9</center> | <center>11</center> | |- | [[ЖКК Јединство Бијело Поље]] | <center>'''7'''</center> | <center>20</center> | <center>7</center> | <center>13</center> | |- | [[ЖКК Приморје Херцег Нови]] | <center>'''10'''</center> | <center>20</center> | <center>5</center> | <center>15</center> | |- |rowspan="2"| '''[[2007–08 АБА лига (жени)|2007–08]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | <center>18</center> | <center>15</center> | <center>3</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- | [[ЖКК Јединство Бијело Поље]] | <center>'''6'''</center> | <center>18</center> | <center>6</center> | <center>12</center> | |- |rowspan="2"| '''[[2008–09 АБА лига (жени)|2008–09]]''' | [[ЖКК Јединство Бијело Поље]] | <center>'''2'''</center> | <center>16</center> | <center>12</center> | <center>4</center> | Фајнал-фор: Finals |- | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''7'''</center> | <center>16</center> | <center>5</center> | <center>11</center> | |- |'''[[2009–10 АБА лига (жени)|2009–10]]''' | [[ЖКК Јединство Бијело Поље]] | <center>'''6'''</center> | <center>18</center> | <center>8</center> | <center>10</center> | |- |'''[[2010–11 АБА лига (жени)|2010–11]]''' | [[ЖКК Јединство Бијело Поље]] | <center>'''5'''</center> | <center>22</center> | <center>14</center> | <center>8</center> | |- |'''[[2011–12 АБА лига (жени)|2011–12]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''8'''</center> | <center>18</center> | <center>7</center> | <center>11</center> | |- |'''[[2013–14 АБА лига (жени)|2013–14]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''8'''</center> | <center>10</center> | <center>5</center> | <center>5</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- |'''[[2014–15 АБА лига (жени)|2014–15]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''3'''</center> | <center>10</center> | <center>8</center> | <center>2</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- |'''[[2015–16 АБА лига (жени)|2015–16]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | <center>18</center> | <center>17</center> | <center>1</center> | '''Шампиони''' |- |rowspan="2"|'''[[2016–17 АБА лига (жени)|2016–17]]''' | [[ЖКК Будуќност Подгорица]] | | | | | |- | [[ЖКК Никшиќ]] | | | | | |} === СЕХА лига === Лигата на Југоисточна Европа за ракометни асоцијации или [[СЕХА лига]] е основана во 2011 година, а црногорските клубови биле дел од неа од првата сезона. Најуспешен црногорски претставник во регионалната лига е [[РК Ловчен]]. Подолу е список на учества на црногорски клубови по секоја сезона на СЕХА лигата. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Сезона ! Клуб ! Место ! G ! Победи ! Нерешени ! Порази |- |rowspan="2"| '''[[2011–12 СЕХА лига|2011–12]]''' | [[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]] | <center>'''6'''</center> | <center>21</center> | <center>12</center> | <center>0</center> | <center>9</center> |- | [[РК Сутјеска|РК Сутјеска Никшиќ]] | <center>'''10'''</center> | <center>21</center> | <center>3</center> | <center>1</center> | <center>17</center> |- | '''[[2012–13 СЕХА лига|2012–13]]''' | [[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]] | <center>'''6'''</center> | <center>18</center> | <center>9</center> | <center>2</center> | <center>7</center> |- | '''[[2013–14 СЕХА лига|2013–14]]''' | [[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]] | <center>'''9'''</center> | <center>18</center> | <center>3</center> | <center>2</center> | <center>13</center> |} === ВРХ лига === Женската регионална ракометна лига (WRHL) била основана во 2009 година, а црногорските клубови учествуваат од почетокот на натпреварувањето. Како еден од најсилните европски клубови, [[ЖРК Будуќност Подгорица]) доминира во историјата на турнирот, честопати играјќи сезони без никаков пораз. ЖРК Будуќност освоил пет титули во текот на шест сезони на WRHL. Подолу е список на учества на црногорски клубови за секоја сезона на ВРХ лига. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Сезона ! Клуб ! Место ! G ! Победи ! Нерешени ! Порази ! Белешки |- | '''2008–09''' | [[ЖРК Будуќност Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | <center>10</center> | <center>7</center> | <center>0</center> | <center>3</center> | |- |rowspan="2"| '''2009–10''' | [[ЖРК Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | <center>12</center> | <center>9</center> | <center>1</center> | <center>2</center> | ‘‘Шампиони’’’ |- | [[ЖРК Бисери Пљевља]] | <center>'''6'''</center> | <center>10</center> | <center>1</center> | <center>0</center> | <center>9</center> | |- |rowspan="2"| '''2010–11''' | [[ЖРК Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | <center>14</center> | <center>13</center> | <center>0</center> | <center>1</center> | ‘‘Шампиони’’’ |- | [[ЖРК Бисери Пљевља]] | <center>'''6'''</center> | <center>12</center> | <center>3</center> | <center>0</center> | <center>9</center> | |- |rowspan="2"| '''2011–12''' | [[ЖРК Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | <center>14</center> | <center>14</center> | <center>0</center> | <center>0</center> | ‘‘Шампиони’’’ |- | [[ЖРК Бисери Пљевља]] | <center>'''7'''</center> | <center>12</center> | <center>0</center> | <center>0</center> | <center>12</center> | |- |rowspan="2"| '''2012–13''' | [[ЖРК Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | <center>16</center> | <center>13</center> | <center>1</center> | <center>2</center> | ‘‘Шампиони’’’ |- | [[ЖРК Бисери Пљевља]] | <center>'''8'''</center> | <center>14</center> | <center>1</center> | <center>0</center> | <center>13</center> | |- |rowspan="2"| '''2013–14''' | [[ЖРК Будуќност Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | <center>10</center> | <center>9</center> | <center>1</center> | <center>0</center> | ‘‘Шампиони’’’ |- | [[ЖРК Даниловград]] | <center>'''6'''</center> | <center>10</center> | <center>0</center> | <center>0</center> | <center>10</center> | |} === Јадранска ватерполо лига === Клубовите од Црна Гора биле меѓу основачите на [[Јадранска ватерполо лига|Јадранската ватерполо лига]], која е формирана во [[2008]] година. Од својата прва сезона, црногорските екипи се меѓу најуспешните учесници на регионалниот натпревар, а [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] освоил две титули. Други клубови од Црна Гора кои учествувале во Јадранската лига се [[ВК Приморац Котор]], [[ВК Будва]] и [[ВК Катаро|ВК Катаро Котор]]. Подолу е список на учество на црногорски клубови по секоја сезона со учество во Јадранската лига. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Сезона ! Клуб ! Место ! G ! Победи ! Нерешени ! Порази ! Белешки |- |rowspan="3"| '''2008–09''' | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''2'''</center> | <center>22</center> | <center>18</center> | <center>2</center> | <center>2</center> | |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''3'''</center> | <center>22</center> | <center>18</center> | <center>0</center> | <center>4</center> | |- | [[ВК Будва]] | <center>'''5'''</center> | <center>22</center> | <center>13</center> | <center>1</center> | <center>8</center> | |- |rowspan="4"| '''2009–10''' | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''1'''</center> | <center>26</center> | <center>21</center> | <center>2</center> | <center>3</center> | ‘‘Шампиони’’’ |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''3'''</center> | <center>25</center> | <center>19</center> | <center>0</center> | <center>6</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- | [[ВК Будва]] | <center>'''5'''</center> | <center>24</center> | <center>16</center> | <center>3</center> | <center>5</center> | |- | [[ВК Катаро|ВК Катаро Котор]] | <center>'''6'''</center> | <center>24</center> | <center>12</center> | <center>3</center> | <center>9</center> | |- |rowspan="4"| '''2010–11''' | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''1'''</center> | <center>17</center> | <center>12</center> | <center>2</center> | <center>3</center> | ‘‘Шампиони’’’ |- | [[ВК Будва]] | <center>'''5'''</center> | <center>16</center> | <center>10</center> | <center>1</center> | <center>5</center> | Плеј-оф: Четвртфинале |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''6'''</center> | <center>17</center> | <center>10</center> | <center>0</center> | <center>7</center> | Плеј-оф: Четвртфинале |- | [[ВК Катаро|ВК Катаро Котор]] | <center>'''11'''</center> | <center>12</center> | <center>2</center> | <center>1</center> | <center>9</center> | |- |rowspan="3"| '''2011–12''' | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''5'''</center> | <center>17</center> | <center>8</center> | <center>2</center> | <center>7</center> | |- | [[ВК Будва]] | <center>'''6'''</center> | <center>18</center> | <center>10</center> | <center>0</center> | <center>8</center> | |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''10'''</center> | <center>18</center> | <center>5</center> | <center>1</center> | <center>12</center> | |- |rowspan="3"| '''2012–13''' | [[ВК Будва]] | <center>'''4'''</center> | <center>23</center> | <center>14</center> | <center>2</center> | <center>7</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''8'''</center> | <center>22</center> | <center>8</center> | <center>1</center> | <center>13</center> | |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''9'''</center> | <center>22</center> | <center>7</center> | <center>3</center> | <center>12</center> | |- |rowspan="3"| '''2013–14''' | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''4'''</center> | <center>23</center> | <center>15</center> | <center>0</center> | <center>8</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- | [[ВК Будва]] | <center>'''6'''</center> | <center>22</center> | <center>12</center> | <center>1</center> | <center>9</center> | |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''7'''</center> | <center>22</center> | <center>8</center> | <center>2</center> | <center>12</center> | |- |rowspan="3"| '''2014–15''' | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] | <center>'''5'''</center> | <center>20</center> | <center>9</center> | <center>3</center> | <center>8</center> | |- | [[ВК Будва]] | <center>'''11'''</center> | <center>20</center> | <center>9</center> | <center>3</center> | <center>8</center> | |- | [[ВК Приморац Котор]] | <center>'''13'''</center> | <center>18</center> | <center>3</center> | <center>2</center> | <center>13</center> | |- |rowspan="4"| '''2015–16''' | [[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]] (A1 LEAGUE) | <center>'''3'''</center> | <center>19</center> | <center>14</center> | <center>0</center> | <center>5</center> | Фајнал-фор: Полуфинале |- | [[ВК Будва]] (А2 лига) | <center>'''2'''</center> | <center>12</center> | <center>8</center> | <center>1</center> | <center>3</center> | Promotion to A1 |- | [[ВК Приморац Котор]] (А2 лига) | <center>'''4'''</center> | <center>12</center> | <center>4</center> | <center>3</center> | <center>5</center> | |- | [[ВК Катаро|ВК Катаро Котор]] (А2 лига) | <center>'''6'''</center> | <center>12</center> | <center>2</center> | <center>3</center> | <center>7</center> | |} ==Европски натпреварувања== Во текот на секоја сезона, црногорските клубови во секој тимски спорт учествуваат на европските натпреварувања. Најуспешни се екипите на женскиот ракомет и машките ватерполо екипи, кои освоиле титули во Европа. Освен тоа црногорските екипи настапуваат на европски натпревари во фудбал (мажи, жени), ракомет, кошарка (мажи, жени), одбојка (мажи, жени) и слични спортови. ===Значајни резултати=== Меѓу значајните резултати и успеси на црногорските клубови во европските натпревари се следните сезони. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Сезона ! Спорт ! Натпреварување ! Црногорска екипа ! Резултат |- | bgcolor=gold |<center>'''1984–85'''</center> || bgcolor=gold |Ракомет || bgcolor=gold |[[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || bgcolor=gold |'''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | <center>'''1985–86'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''1986–87'''</center> || Ватерполо || [[Лига на шампиони во ватерполо|ЛЕН куп]] || '''[[ВК Приморац Котор]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | bgcolor=gold |<center>'''1986–87'''</center> || bgcolor=gold |Ракомет || bgcolor=gold |[[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || bgcolor=gold |'''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | <center>'''1996–97'''</center> || Ватерполо || [[Лига на шампиони во ватерполо|ЛЕН куп]] || '''[[ВК Будва]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''1997–98'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''1998–99'''</center> || Кошарка || [[ФИБА Сапорта куп]] || '''[[КК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''1998–99'''</center> || Ракомет || [[ЕХФ Челенџ куп]] || '''[[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | <center>'''1998–99'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''1999–00'''</center> || Кошарка || [[Евролига]] || '''[[КК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Фаза 16</center> |- | <center>'''1999–00'''</center> || Ракомет || [[ЕХФ куп]] || '''[[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | <center>'''1999–00'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2000–01'''</center> || Кошарка || [[Евролига]] || '''[[КК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Фаза 16</center> |- | <center>'''2000–01'''</center> || Ракомет || [[ЕХФ куп]] || '''[[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | <center>'''2000–01'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2001–02'''</center> || Ватерполо || [[ЛЕН ЕХФ куп]] || '''[[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2001–02'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2003–04'''</center> || Ватерполо || [[Лига на шампиони во ватерполо]] || '''[[ПВК Јадран|ПВК Јадран Херцег Нови]]''' || <center>'''Финале'''</center> |- | bgcolor=gold |<center>'''2005–06'''</center> || bgcolor=gold |Ракомет || bgcolor=gold |[[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || bgcolor=gold |'''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | <center>'''2006–07'''</center> || Ракомет || [[ЕХФ Челенџ куп|Челенџ куп]] || '''[[РК Ловчен|РК Ловчен Цетиње]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | <center>'''2006–07'''</center> || Ватерполо || [[ЛЕН Евро куп]] || '''[[ВК Будва]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2007–08'''</center> || Одбојка || [[ЦЕВ куп]] || '''[[Будванска Ривиера Будва|OK Будванска Ривиера Будва]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2007–08'''</center> || Ватерполо || [[ЛЕН Евро куп]] || '''[[ВК Будва]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | bgcolor=gold |<center>'''2008–09'''</center> || bgcolor=gold |Ватерполо || bgcolor=gold |[[Лига на шампиони во ватерполо]] || bgcolor=gold |'''[[ВК Приморац Котор]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | <center>'''2008–09'''</center> || Ракомет || [[ЕХФ Челенџ куп|Челенџ куп]] || '''[[РК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | <center>'''2009–10'''</center> || Ватерполо || [[Лига на шампиони во ватерполо]] || '''[[ВК Приморац Котор]]''' || <center>'''Финале'''</center> |- | bgcolor=gold |<center>'''2009–10'''</center> || bgcolor=gold |Ватерполо || bgcolor=gold |[[ЛЕН Евро куп]] || bgcolor=gold |'''[[ВК Катаро|ВК Катаро Котор]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | bgcolor=gold |<center>'''2009–10'''</center> || bgcolor=gold |Ракомет || bgcolor=gold |[[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || bgcolor=gold |'''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | <center>'''2010–11'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2010–11'''</center> || Ватерполо || [[Лига на шампиони во ватерполо]] || '''[[ВК Будва]]''' || <center>Полуфинале</center> |- | <center>'''2010–11'''</center> || Одбојка || [[ЦЕВ Шампионска лига]] || '''[[Будванска Ривиера Будва|OK Будванска Ривиера Будва]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | <center>'''2011–12'''</center> || Кошарка || [[Еврокуп]] || '''[[КК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | bgcolor=gold |<center>'''2011–12'''</center> || bgcolor=gold |Ракомет || bgcolor=gold |[[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || bgcolor=gold |'''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | <center>'''2012–13'''</center> || Фудбал || [[УЕФА Лига Европа]] || '''[[ФК Зета|ФК Зета Голубовци]]''' || <center>Плеј-оф фаза</center> |- | <center>'''2012–13'''</center> || Кошарка || [[Еврокуп]] || '''[[КК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | <center>'''2013–14'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>'''Финале'''</center> |- | <center>'''2013–14'''</center> || Одбојка || [[ЦЕВ Шампионска лига]] || '''[[Будванска Ривиера Будва|OK Будванска Ривиера Будва]]''' || <center>Четвртфинале</center> |- | bgcolor=gold |<center>'''2014–15'''</center> || bgcolor=gold |Ракомет || bgcolor=gold |[[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || bgcolor=gold |'''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || bgcolor=gold |<center>'''Победници'''</center> |- | <center>'''2015–16'''</center> || Ракомет || [[Лига на шампиони во ракомет за жени|ЕХФ куп]] || '''[[ЖРК Будуќност Подгорица]]''' || <center>Полуфинале</center> |- |} === УЕФА натпреврувања === ====Машка конкуренција==== За време на својата историја, црногорските фудбалски клубови учествувале на три различни натпреврувања во организација на УЕФА - [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампионите]], [[Лига Европа|Лигата на Европа на УЕФА]] (порано Купот на УЕФА) и [[Интертото куп|Купот Интертото]]. Шампионите на Црна Гора никогаш не играле во групната фаза на [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампионите]], а најуспешни во квалификациите се покажала [[ФК Зета Голубовци]] во сезоната 2007-08. Најдобар резултат во [[Лига Европа|Лигата на Европа на УЕФА]] остварила ФК Зета кој играла во плејофот, и ФК Младост Подгорица и ФК Будуќност, кои стигнале до 3. коло. Најуспешен во Интертото купот бил Фудбалскиот клуб Будуќност Подгорица. ====Женска конкуренција==== Од сезоната 2012-13, шампионот на Црногорската женска фудбалска лига учествува во Лигата на шампионите на УЕФА. Во периодот 2012-2015 година, единствениот црногорски претставник бил ЖФК Економист. Во сезоната 2016-17, за првпат Црна Гора била застапувана во Лигата на шампионите од ЖФК Брезница. === ФИБА натпреврувања === ====Машка конкуренција==== Клубовите од Црна Гора настапуваат на европските кошаркарски натпреврувања од 1980-тите. До 2006 година тие ја претставувале СФР Југославија и СР Југославија. Речиси сите европски сезони од страна на црногорските клубови се претставени од КК Будуќност. Исклучоци се едносезонските учества на КК Ловчен и КК Морнар. Најуспешниот период бил крајот на 1990-тите и почетокот на новиот век. Во тоа време, КК Будуќност настапувал во завршните фази на [[Евролига]]та. Во тој период, Будуќност честопати се натпреврувал против најголемите европски кошаркарски тимови како Барселона, Реал Мадрид, ЦСКА Москва, Панатинаикос, Олимпијакос, Макаби Тел Авив. ====Женска конкуренција==== Женските кошаркарски клубови од Црна Гора учествуваат на натпреврувањата организирани од ФИБА од почетокот на векот. Клубовите што настапиле во Европските првенства до денес се ЖКК Будуќност Подгорица и ЖКК Јединство Бијело Поље. === ЕХФ натпреврувања === ====Машка конкуренција==== Црногорските машки ракометни клубови учествуваат на ЕХФ натпреврувањата од сезоната 1995/96. Првиот тим што некогаш се натпреварувал на европските куп е РК Морнар Бар, а најуспешниот црногорски претставник на европските натпреварувања е Ловчен Цетиње. Другите црногорски клубови што се натпреварувале на ЕХФ натпреварите се Беране, Рудар, Будуќност Подгорица, Сутјеска Никшиќ, Мојковац и Будванска Ривиера. Најголем резултат во европските првенства го остварил РК Ловчен во сезоната 2000/01, кој како шампион на СР Југославија го освоил петтото место во Лигата на шампионите. ====Женска конкуренција==== Црногорските ракометни клубови од Црна Гора учествуваат на ЕХФ натпреварите од сезоната 1984/85. Црногорската екипа на ЖРК Будуќност Подгорица е исклучително успешна во европските купови и денес е меѓу најдобрите и најефикасни европски и светски женски ракометни тимови. Тие се најуспешен црногорски спортски тим во европските купови. ЖРК Будуќност освоила шест европски титули, меѓу кои и: * ЕХФ Женска Лига на Шампиони: ** Победници: 2012, 2015 * Женски Куп на ЕХФ: ** Победници: 1985, 2006, 2010 * Женски ЕХФ Куп: ** Победници: 1987 Освен ЖРК Будуќност, до денес, претставници на Црна Гора во женските ЕХФ натпревари биле ЖРК Бисери Пљевља, ЖРК Даниловград, ЖРК Никшиќ и ЖРК Петрол Бонус Подгорица. === ЦЕВ натпреврувања === ====Машка конкуренција==== Црногорските одбојкарски клубови учествуваат во натпреварите организирани од ЦЕВ од сезоната 1995-96. Првиот тим што некогаш се натпреварувал во европските куполи бил во ред Будуќност Подгорица. Освен нив, во ЦЕВ турнирот учестувале и ОК Будванска Ривиера, ОК Сутјеска Никшиќ, ОК Јединство Бјело Поле и ОК Студентски Центар во Подгорица. Помеѓу другите натпревари, ОК Будуќност и ОК Бувенванска Ривиера одиграле бројни сезони во Лигата на шампионите на ЦЕВ, со неколку учества во завршните фази на натпреварот. ====Женска конкуренција==== Црногорските одбојкарски клубови во женска конкуренција учествуваат во натпреварите организирани од ЦЕВ од сезоната 1998-99. Првиот тим што некогаш се натпреварувал на европските купови бил ЖК Лука Бар. Освен нив, учество имала и екипата на Галеб Бар. === ЛЕН натпреврувања === Црногорските ватерполо клубови учествуваат на ЛЕН натпреварите од сезоната 1986-97. Првиот тим што некогаш се натпреварувал на европските шампиони бил ВК Приморец Котор. Освен нив, на овој турнир до сега имаат учествувано и ПВК Јадран Херцег Нови, ВК Будва, ВК Катаро Котор и ПВК Вал Прчањ. Најголем успех во историјата на црногорскиот ватерполо клупски историјат го направила екипата на ВК Приморац, кој ја освоил титулата во ЛЕН Лигата на шампиони во 2009 година. Освен нив, уште еден црногорски носител на европски трофеј е ВК Катаро. Меѓу титулите што црногорските тимови победиле на ЛЕН натпреварите се: * Лига на шампионите: ** ВК Приморец Котор: 2009 * ЛЕН Куп: ** ВК Катаро Котор : 2010 ==Национални спортски тимови== Од 2006 година, по референдумот за независност на Црна Гора (2006), спортските здруженија на Црна Гора основале свои национални спортски тимови. Во периодот 2006-2007 година, сите спортски здруженија станале полноправни членови на меѓународни спортски тела, вклучувајќи го и [[Меѓународниот олимписки комитет]], така што екипите на Црна Гора започнале со настапи на официјални светски и европски натпревари. ===Фудбалска репрезентација=== ====Машка конкуренција==== [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора|Црногорската фудбалска репрезентација]] ја претставува Црна Гора во фудбалска конкуренција и е под контрола на [[Фудбалски сојуз на Црна Гора|Фудбалскиот сојуз на Црна Гора]] (FSCG), управно тело за фудбал во Црна Гора. Во октомври 2006 година на Црна Гора му било доделено привремено членство во [[УЕФА]], со целосно полноправно членство во јануари 2007 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/uefa/Keytopics/kind=64/newsId=464331.html|title=No decision yet on Gibraltar|accessdate=11 April 2007|publisher=UEFA.com|year=2006|author=Mark Chaplin |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061128205508/http://www.uefa.com/uefa/Keytopics/kind=64/newsId=464331.html <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 28 November 2006}} For the first time, Montenegro was on the [[FIFA rankings]] in June 2007.</ref>. Репрезентацијата го одиграла својот официјален пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] на [[24 март]] [[2007]] година во [[Подгорица]], и победила со резултат од 2:1. Досега најдобар успех на Црна Гора било учеството во плеј-офот за УЕФА Евро 2012. Црна Гора се натпреварувала против [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]], но не успеала да се квалификува. =====Видови натправарувања===== Подолу е список на сите натпревари од УЕФА / ФИФА на кои учествувала Црна Гора. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Нерешени ! Порази |- | '''[[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)]]''' || <center>'''10'''</center> || <center>1</center> || <center>6</center> || <center>3</center> |- | '''[[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)]]''' || <center>'''10'''</center> || <center>3</center> || <center>3</center> || <center>4</center> |- | '''[[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)]]''' || <center>'''10'''</center> || <center>4</center> || <center>3</center> || <center>3</center> |- | '''[[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)]]''' || <center>'''10'''</center> || <center>3</center> || <center>2</center> || <center>5</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== Црна Гора го одиграла својот прв официјален натпревар во март 2007 година. Подолу се наоѓа список на сите официјални натпревари (под ФИФА / УЕФА). {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|27/03/2007 | align=left| {{fb|Hungary}} | align=center| '''2–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 12,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|01/06/2007 | align=left| {{fb|Japan}} | align=center| '''0–2''' | align=center| [[Шизуока]] | align=center| 28,635 | align=center| [[Кирин куп]] |- | align=center|03/06/2007 | align=left| {{fb|Colombia}} | align=center| '''0–1''' | align=center| [[Нагано]] | align=center| 10,070 | align=center| [[Кирин куп]] |- | align=center|22/08/2007 | align=left| {{fb|Slovenia}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 8,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|12/09/2007 | align=left| {{fb|Sweden}} | align=center| '''1–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 6,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|17/10/2007 | align=left| {{fb|Estonia}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Талин]] | align=center| 2,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|26/03/2008 | align=left| {{fb|Norway}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 10,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|27/05/2008 | align=left| {{fb|Kazakhstan}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 7,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|31/05/2008 | align=left| {{fb|Romania}} | align=center| '''0–4''' | align=center| [[Букурешт]] | align=center| 7,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|20/08/2008 | align=left| {{fb|Hungary}} | align=center| '''3–3''' | align=center| [[Будимпешта]] | align=center| 4,913 | align=center| Пријателска |- | align=center|06/09/2008 | align=left| {{fb|Bulgaria}} | align=center| '''2–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 10,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|10/09/2008 | align=left| {{fb|Republic of Ireland}} | align=center| '''0–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 12,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|15/10/2008 | align=left| {{fb|Italy}} | align=center| '''1–2''' | align=center| [[Лече]] | align=center| 12,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|19/11/2008 | align=left| {{fb|Macedonia}} | align=center| '''2–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 6,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|28/03/2009 | align=left| {{fb|Italy}} | align=center| '''0–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 11,500 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|01/04/2009 | align=left| {{fb|Georgia}} | align=center| '''0–0''' | align=center| [[Тбилиси]] | align=center| 16,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|06/04/2009 | align=left| {{fb|Cyprus}} | align=center| '''2–2''' | align=center| [[Ларнака]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|12/08/2009 | align=left| {{fb|Wales}} | align=center| '''2–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|05/09/2009 | align=left| {{fb|Bulgaria}} | align=center| '''1–4''' | align=center| [[Софија]] | align=center| 9,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|09/09/2009 | align=left| {{fb|Cyprus}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|10/10/2009 | align=left| {{fb|Georgia}} | align=center| '''2–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,240 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|14/10/2009 | align=left| {{fb|Republic of Ireland}} | align=center| '''0–0''' | align=center| [[Даблин]] | align=center| 36,442 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2010)|Квалификации]] |- | align=center|18/11/2009 | align=left| {{fb|Belarus}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|03/03/2010 | align=left| {{fb|Macedonia}} | align=center| '''1–2''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 7,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|25/05/2010 | align=left| {{fb|Albania}} | align=center| '''0–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 8,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|29/05/2010 | align=left| {{fb|Norway}} | align=center| '''1–2''' | align=center| [[Осло]] | align=center| 13,132 | align=center| Пријателска |- | align=center|11/08/2010 | align=left| {{fb|Northern Ireland}} | align=center| '''2–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|03/09/2010 | align=left| {{fb|Wales}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 9,862 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|07/09/2010 | align=left| {{fb|Bulgaria}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Софија]] | align=center| 9,470 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|08/10/2010 | align=left| {{fb|Switzerland}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 11,700 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|12/10/2010 | align=left| {{fb|England}} | align=center| '''0–0''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 73,451 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|17/11/2010 | align=left| {{fb|Azerbaijan}} | align=center| '''2–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|25/03/2011 | align=left| {{fb|Uzbekistan}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 7,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|11/06/2011 | align=left| {{fb|Bulgaria}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 12,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|10/08/2011 | align=left| {{fb|Albania}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Скадар]] | align=center| 7,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|02/09/2011 | align=left| {{fb|Wales}} | align=center| '''1–2''' | align=center| [[Кардиф]] | align=center| 8,914 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|07/10/2011 | align=left| {{fb|England}} | align=center| '''2–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 11,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|11/10/2011 | align=left| {{fb|Switzerland}} | align=center| '''0–2''' | align=center| [[Базел]] | align=center| 19,997 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2012)|Квалификации]] |- | align=center|11/11/2011 | align=left| {{fb|Czech Republic}} | align=center| '''0–2''' | align=center| [[Прага]] | align=center| 14,560 | align=center| [[Квалификации плеј-оф]] |- | align=center|15/11/2011 | align=left| {{fb|Czech Republic}} | align=center| '''0–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 10,100 | align=center| [[Квалификации плеј-оф]] |- | align=center|29/02/2012 | align=left| {{fb|Iceland}} | align=center| '''2–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,500 | align=center| Пријателска |- | align=center|25/05/2012 | align=left| {{fb|Belgium}} | align=center| '''2–2''' | align=center| [[Брисел]] | align=center| 21,110 | align=center| Пријателска |- | align=center|15/08/2012 | align=left| {{fb|Latvia}} | align=center| '''2–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,500 | align=center| Пријателска |- | align=center|07/09/2012 | align=left| {{fb|Poland}} | align=center| '''2–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 11,420 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|11/09/2012 | align=left| {{fb|San Marino}} | align=center| '''6–0''' | align=center| [[Сан Марино]] | align=center| 1,947 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|16/10/2012 | align=left| {{fb|Ukraine}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Киев]] | align=center| 50,957 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|14/11/2012 | align=left| {{fb|San Marino}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 7,158 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|22/03/2013 | align=left| {{fb|Moldova}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Кишинев]] | align=center| 5,400 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|26/03/2013 | align=left| {{fb|England}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 13,000 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|07/06/2013 | align=left| {{fb|Ukraine}} | align=center| '''0–4''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 11,996 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|14/08/2013 | align=left| {{fb|Belarus}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Жодзина]] | align=center| 3,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|06/09/2013 | align=left| {{fb|Poland}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Варшава]] | align=center| 45,652 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|11/10/2013 | align=left| {{fb|England}} | align=center| '''1–4''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 83,807 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|15/10/2013 | align=left| {{fb|Moldova}} | align=center| '''2–5''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,770 | align=center| [[Квалификации за светското првенство во фудбал (2014)|Квалификации]] |- | align=center|17/11/2013 | align=left| {{fb|Luxembourg}} | align=center| '''4–1''' | align=center| [[Луксембург (град)]] | align=center| 1,775 | align=center| Пријателска |- | align=center|05/03/2014 | align=left| {{fb|Ghana}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 6,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|23/05/2014 | align=left| {{fb|Slovakia}} | align=center| '''0–2''' | align=center| [[Сенец]] | align=center| 2,587 | align=center| Пријателска |- | align=center|26/05/2014 | align=left| {{fb|Iran}} | align=center| '''0–0''' | align=center| [[Хартберг]] | align=center| 1,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|08/09/2014 | align=left| {{fb|Moldova}} | align=center| '''2–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 8,759 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|09/10/2014 | align=left| {{fb|Liechtenstein}} | align=center| '''0–0''' | align=center| [[Вадуц]] | align=center| 2,790 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|12/10/2014 | align=left| {{fb|Austria}} | align=center| '''0–1''' | align=center| [[Виена]] | align=center| 44,200 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|15/11/2014 | align=left| {{fb|Sweden}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 10,538 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|27/03/2015 | align=left| {{fb|Russia}} | align=center| '''0–3''' (awd) | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 12,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|08/06/2015 | align=left| {{fb|Denmark}} | align=center| '''1–2''' | align=center| [[Виборг (Данска)|Виборг]] | align=center| 9,180 | align=center| Пријателска |- | align=center|14/06/2015 | align=left| {{fb|Sweden}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Солна]] | align=center| 32,224 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|05/09/2015 | align=left| {{fb|Liechtenstein}} | align=center| '''2–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| W/A | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|08/09/2015 | align=left| {{fb|Moldova}} | align=center| '''2–0''' | align=center| [[Кишинев]] | align=center| 6,243 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|09/10/2015 | align=left| {{fb|Austria}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 10,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|12/10/2015 | align=left| {{fb|Russia}} | align=center| '''0–2''' | align=center| [[Москва]] | align=center| 35,604 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (2016)|Квалификации]] |- | align=center|12/11/2015 | align=left| {{fb|Macedonia}} | align=center| '''1–4''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 2,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|24/03/2016 | align=left| {{fb|Greece}} | align=center| '''1–2''' | align=center| [[Атина]] | align=center| 8,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|29/03/2016 | align=left| {{fb|Belarus}} | align=center| '''0–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|29/05/2016 | align=left| {{fb|Turkey}} | align=center| '''0–1''' | align=center| [[Анталија]] | align=center| 30,000 | align=center| Пријателска |- | align=center|04/09/2016 | align=left| {{fb|Romania}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Клуж-Напока]] | align=center| 25,468 | align=center| [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2018|Квалификации]] |} ''Квалификации - Квалификации за Светско првенство во фудбал; Квалификации - Квалификации за европско првенство во фудбал'' ====Женска конкуренција==== Црногорската женска репрезентација е основана во 2012 година. Таа е организирана и предводена од [[Фудбалска федерација на Црна Гора]]. Црна Гора својот прв официјален натпревар го одиграла на [[13 март]] [[2012]] година во Бар, против Босна и Херцеговина (2: 3). Најдобриот натпреварувачки резултат, Црна Гора го постигна на 2013-14, кога се квалификувала за финалето на квалификациите за Светското првенство во ФИФА (УЕФА)]]. =====Видови натправарувања===== Подолу е список на сите натпревари од УЕФА / ФИФА на кои учествувала црногорската женска репрезентација. {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Нерешени ! Порази |- | '''[[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени)|Квалификации за светско првенство]]''' || <center>'''13'''</center> || <center>1</center> || <center>2</center> || <center>10</center> |- | '''[[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации за европско првенство]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>0</center> || <center>0</center> || <center>8</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|13/03/2012 | align=left| {{fbw|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Бар]] | align=center| 500 | align=center| Пријателска |- | align=center|15/03/2012 | align=left| {{fbw|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''2–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 300 | align=center| Пријателска |- | align=center|15/05/2012 | align=left| {{fbw|Albania}} | align=center| '''2–4''' | align=center| [[Бар]] | align=center| 300 | align=center| Пријателска |- | align=center|18/05/2012 | align=left| {{fbw|Albania}} | align=center| '''3–4''' | align=center| [[Скадар]] | align=center| 400 | align=center| Пријателска |- | align=center|04/04/2013 | align=left| {{fbw|Faroe Islands}} | align=center| '''3–3''' | align=center| [[Вилнус]] | align=center| 100 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|06/04/2013 | align=left| {{fbw|Georgia}} | align=center| '''2–0''' | align=center| [[Вилнус]] | align=center| 100 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|09/04/2013 | align=left| {{fbw|Lithuania}} | align=center| '''1–1''' | align=center| [[Вилнус]] | align=center| 300 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|26/10/2013 | align=left| {{fbw|Belarus}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Молодечно]] | align=center| 250 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|31/10/2013 | align=left| {{fbw|Ukraine}} | align=center| '''1–4''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 500 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|23/11/2013 | align=left| {{fbw|Wales}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 100 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|28/11/2013 | align=left| {{fbw|Turkey}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Измир]] | align=center| 119 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|05/04/2014 | align=left| {{fbw|England}} | align=center| '''0–9''' | align=center| [[Бригтон и Ховел]] | align=center| 8,908 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|05/04/2014 | align=left| {{fbw|Belarus}} | align=center| '''1–7''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 150 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|08/05/2014 | align=left| {{fbw|Wales}} | align=center| '''0–4''' | align=center| [[Бангор]] | align=center| 573 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|14/06/2014 | align=left| {{fbw|Ukraine}} | align=center| '''0–7''' | align=center| [[Лавов]] | align=center| 1,822 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|19/06/2014 | align=left| {{fbw|Turkey}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Петровац]] | align=center| 350 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|17/09/2014 | align=left| {{fbw|England}} | align=center| '''0–10''' | align=center| [[Петровац]] | align=center| 300 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во фудбал (жени) (UEFA)|Квалификации]] |- | align=center|28/04/2015 | align=left| {{fbw|Macedonia}} | align=center| '''7–0''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 200 | align=center| Пријателска |- | align=center|29/04/2015 | align=left| {{fbw|Macedonia}} | align=center| '''7–1''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 100 | align=center| Пријателска |- | align=center|05/05/2015 | align=left| {{fbw|Albania}} | align=center| '''1–0''' | align=center| [[Петровац]] | align=center| 400 | align=center| Пријателска |- | align=center|17/09/2015 | align=left| {{fbw|Finland}} | align=center| '''0–1''' | align=center| [[Турку]] | align=center| 1,527 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- | align=center|27/11/2015 | align=left| {{fbw|Portugal}} | align=center| '''1–6''' | align=center| [[Есторил]] | align=center| 1,042 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- | align=center|24/01/2016 | align=left| {{fbw|Spain}} | align=center| '''0–7''' | align=center| [[Петровац]] | align=center| 200 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- | align=center|07/04/2016 | align=left| {{fbw|Republic of Ireland}} | align=center| '''0–5''' | align=center| [[Петровац]] | align=center| 100 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- | align=center|12/04/2015 | align=left| {{fbw|Finland}} | align=center| '''1–7''' | align=center| [[Петровац]] | align=center| 100 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- | align=center|03/06/2016 | align=left| {{fbw|Portugal}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Петровац]] | align=center| 100 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- | align=center|07/06/2016 | align=left| {{fbw|Republic of Ireland}} | align=center| '''0–9''' | align=center| [[Даблин]] | align=center| 946 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- | align=center|15/09/2016 | align=left| {{fbw|Spain}} | align=center| '''0–13''' | align=center| [[Лос Росас]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во фудбал (жени)|Квалификации]] |- |} ''Квалификации - Квалификации за Светско првенство во фудбал; Квалификации - Квалификации за европско првенство во фудбал'' ===Кошаркарска репрезентација=== ====Машка конкуренција==== Во 2006 година, [[Кошаркарска федерација на Црна Гора|Кошаркарската федерација на Црна Гора]], заедно со [[Кошаркарска репрезентација на Црна Гора|репрезентацијата]], се приклучиле на [[ФИБА]] по црногорскиот референдум за независност на Црна Гора. Црногорската репрезентација својот прв официјален натпревар го одиграла во 2008 година, против [[Кошаркарска репрезентација на Холандија|Холандија]] во [[Алмере]] (70-63). Црногорскиот тим учествувал на [[Евробаскет]] двапати - 2011 и 2013 година. =====Видови натправарувања===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Порази ! +/- |- | '''[[Евробаскет 2009 (дивизија Б)]]''' || <center>'''10'''</center> || <center>10</center> || <center>0</center> || <center>+226</center> |- | '''[[ФИБА Евробаскет квалификации - 2011]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>6</center> || <center>2</center> || <center>+84</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Евробаскет 2011]]''' || <center>'''5'''</center> || <center>1</center> || <center>4</center> || <center>-32</center> |- | '''[[ФИБА Евробаскет квалификации]]''' || <center>'''10'''</center> || <center>10</center> || <center>0</center> || <center>+117</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Евробаскет 2013]]''' || <center>'''5'''</center> || <center>2</center> || <center>3</center> || <center>-6</center> |- | '''[[ФИБА Евробаскет квалификации|ФИБА Евробаскет квалификации 2015]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>3</center> || <center>3</center> || <center>–13</center> |- | style="background:gold|'''[[Игри на малите држави во Европа|Игри на малите држави - 2015]]''' || <center>'''3'''</center> || <center>3</center> || <center>0</center> || <center>+65</center> |- | '''[[ФИБА Евробаскет квалификации|ФИБА Евробаскет квалификации - 2017]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>5</center> || <center>1</center> || <center>+143</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|06/09/2008 | align=left| {{bk|Netherlands}} | align=center| '''70–63''' | align=center| [[Алмере]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|13/09/2008 | align=left| {{bk|Austria}} | align=center| '''96–73''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|17/09/2008 | align=left| {{bk|Iceland}} | align=center| '''80–66''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|20/09/2008 | align=left| {{bk|Denmark}} | align=center| '''96–60''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|15/08/2009 | align=left| {{bk|Netherlands}} | align=center| '''93–68''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,500 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|22/08/2009 | align=left| {{bk|Austria}} | align=center| '''86–63''' | align=center| [[Оберварт]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|26/08/2009 | align=left| {{bk|Iceland}} | align=center| '''102–58''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|29/08/2009 | align=left| {{bk|Denmark}} | align=center| '''82–65''' | align=center| [[Фарум]] | align=center| 1,400 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|05/09/2009 | align=left| {{bk|Sweden}} | align=center| '''70–50''' | align=center| [[Норкупинг]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|09/09/2009 | align=left| {{bk|Sweden}} | align=center| '''88–71''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Евробаскет 2009 (дивизија Б)|Див. Б]] |- | align=center|02/08/2010 | align=left| {{bk|Latvia}} | align=center| '''96–66''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|05/08/2010 | align=left| {{bk|Finland}} | align=center| '''74–60''' | align=center| [[Ванта]] | align=center| 2,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|11/08/2010 | align=left| {{bk|Italy}} | align=center| '''71–62''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 3,500 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|14/08/2010 | align=left| {{bk|Israel}} | align=center| '''73–77''' | align=center| [[Тел Авив]] | align=center| 11,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|17/08/2010 | align=left| {{bk|Latvia}} | align=center| '''90–84''' | align=center| [[Рига]] | align=center| 4,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|20/08/2010 | align=left| {{bk|Finland}} | align=center| '''91–71''' | align=center| [[Бар]] | align=center| 3,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|26/08/2010 | align=left| {{bk|Italy}} | align=center| '''71–72''' | align=center| [[Бари]] | align=center| 3,500 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|29/08/2010 | align=left| {{bk|Israel}} | align=center| '''79–69''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации - 2017|Квалификации]] |- | align=center|31/08/2011 | align=left| {{bk|Macedonia}} | align=center| '''70–65''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|01/09/2011 | align=left| {{bk|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''86–94''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|03/09/2011 | align=left| {{bk|Croatia}} | align=center| '''81–87''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 2,500 | align=center| '''[[Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|04/09/2011 | align=left| {{bk|Greece}} | align=center| '''55–71''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 2,000 | align=center| '''[[Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|04/09/2011 | align=left| {{bk|Finland}} | align=center| '''65–71''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|15/08/2012 | align=left| {{bk|Israel}} | align=center| '''75–69''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|18/08/2012 | align=left| {{bk|Serbia}} | align=center| '''73–71''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 18,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|21/08/2012 | align=left| {{bk|Estonia}} | align=center| '''77–64''' | align=center| [[Талин]] | align=center| 6,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]]''' |- | align=center|24/08/2012 | align=left| {{bk|Iceland}} | align=center| '''85–67''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 4,200 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|27/08/2012 | align=left| {{bk|Slovakia}} | align=center| '''94–81''' | align=center| [[Левице]] | align=center| 4,200 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|30/08/2012 | align=left| {{bk|Israel}} | align=center| '''81–76''' | align=center| [[Тел Авив]] | align=center| 10,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|02/09/2012 | align=left| {{bk|Serbia}} | align=center| '''72–62''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 5,500 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|05/09/2012 | align=left| {{bk|Estonia}} | align=center| '''76–67''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,500 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]]''' |- | align=center|08/09/2012 | align=left| {{bk|Iceland}} | align=center| '''101–92''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 1,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|11/09/2012 | align=left| {{bk|Slovakia}} | align=center| '''80–48''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|04/09/2013 | align=left| {{bk|Macedonia}} | align=center| '''81–80''' | align=center| [[Општина Јесенице]] | align=center| 2,400 | align=center| '''[[Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|05/09/2013 | align=left| {{bk|Latvia}} | align=center| '''72–73''' | align=center| [[Општина Јесенице|Јесенице]] | align=center| 1,600 | align=center| '''[[Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|06/09/2013 | align=left| {{bk|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''70–76''' | align=center| [[Општина Јесенице|Јесенице]] | align=center| 2,500 | align=center| '''[[Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|07/09/2013 | align=left| {{bk|Lithuania}} | align=center| '''70–77''' | align=center| [[Општина Јесенице|Јесенице]] | align=center| 3,000 | align=center| '''[[Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|09/09/2013 | align=left| {{bk|Serbia}} | align=center| '''83–76''' | align=center| [[Општина Јесенице|Јесенице]] | align=center| 4,500 | align=center| '''[[Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|10/08/2014 | align=left| {{bk|Israel}} | align=center| '''100–97''' | align=center| [[Никозија]] | align=center| 400 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет 2015|Квалификации]] |- | align=center|13/08/2014 | align=left| {{bk|Bulgaria}} | align=center| '''70–64''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет 2015|Квалификации]] |- | align=center|17/08/2014 | align=left| {{bk|Netherlands}} | align=center| '''60–65''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,200 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет 2015|Квалификации]] |- | align=center|20/08/2014 | align=left| {{bk|Israel}} | align=center| '''65–80''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,200 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет 2015|Квалификации]] |- | align=center|24/08/2014 | align=left| {{bk|Bulgaria}} | align=center| '''84–73''' | align=center| [[Софија]] | align=center| 500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет 2015|Квалификации]] |- | align=center|27/08/2014 | align=left| {{bk|Netherlands}} | align=center| '''55–68''' | align=center| [[Лиден]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет 2015|Квалификации]] |- | align=center|02/06/2015 | align=left| {{bk|Luxembourg}} | align=center| '''85–58''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 500 | align=center| [[Игри на малите држави во Европа|GSS 2015]] |- | align=center|04/06/2015 | align=left| {{bk|Andorra}} | align=center| '''89–69''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 300 | align=center| [[Игри на малите држави во Европа|GSS 2015]] |- | align=center|06/06/2015 | align=left| {{bk|Iceland}} | align=center| '''102–84''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Игри на малите држави во Европа|GSS 2015]] |- | align=center|31/08/2016 | align=left| {{bk|Slovakia}} | align=center| '''97–65''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|03/09/2016 | align=left| {{bk|Albania}} | align=center| '''113–73''' | align=center| [[Тирана]] | align=center| 1,200 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|07/09/2016 | align=left| {{bk|Georgia}} | align=center| '''76–74''' | align=center| [[Тбилиси]] | align=center| 9,800 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|10/09/2016 | align=left| {{bk|Slovakia}} | align=center| '''99–62''' | align=center| [[Нитра]] | align=center| 2,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|14/09/2016 | align=left| {{bk|Albania}} | align=center| '''94–56''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,200 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- | align=center|17/09/2016 | align=left| {{bk|Georgia}} | align=center| '''84–90''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 3,000 | align=center| [[ФИБА Евробаскет квалификации|Квалификации]] |- |} ''Квалификации - FIBA Евробаскет qualifiers; Див. Б - FIBA Division B; GSS - Games of the Small States of Europe'' ====Женска конкуренција==== [[Женска кошаркарска репрезентација на Црна Гора|Црногорската женска кошаркарска репрезентација]] е претставник на Црна Гора на меѓународните женски кошаркарски натпревари и е организирана и раководена од [[Кошаркарска федерација на Црна Гора|Кошаркарската федерација на Црна Гора]]. Црногорската репрезентација својот прв официјален натпревар го одиграла во 2008 година, против [[Кошаркарска репрезентација на Ирска|Ирска]] во [[Бијело Поље]] (68-56). Црногорската женска кошаркарска репрезентација учествувала на [[Евробаскет (жени)]] трипати - 2011, 2013 и 2015, играјќи двапати во четвртфиналето. =====Видови натправарувања===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Порази ! +/- |- | '''[[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Евробаскет 2009 (дивизија Б)]]''' || <center>'''12'''</center> || <center>12</center> || <center>0</center> || <center>+163</center> |- | '''[[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации за Евробаскет - 2011]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>6</center> || <center>2</center> || <center>+61</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Евробаскет (жени) - 2011]]''' || <center>'''9'''</center> || <center>7</center> || <center>2</center> || <center>+41</center> |- | '''[[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации за Евробаскет - 2013]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>6</center> || <center>2</center> || <center>+104</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Евробаскет (жени) - 2013]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>2</center> || <center>4</center> || <center>–16</center> |- | '''[[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации за Евробаскет - 2013]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>5</center> || <center>1</center> || <center>+48</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Евробаскет (жени) - 2015]]''' || <center>'''10'''</center> || <center>5</center> || <center>5</center> || <center>+13</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|27/08/2008 | align=left| {{bkw|Republic of Ireland}} | align=center| '''68–56''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|30/08/2008 | align=left| {{bkw|Switzerland}} | align=center| '''60–50''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|03/09/2008 | align=left| {{bkw|Netherlands}} | align=center| '''82–80''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|06/09/2008 | align=left| {{bkw|Slovenia}} | align=center| '''74–69''' | align=center| [[Крањска Гора]] | align=center| 700 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|10/09/2008 | align=left| {{bkw|Iceland}} | align=center| '''92–72''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|15/08/2009 | align=left| {{bkw|Ireland}} | align=center| '''70–67''' | align=center| [[Даблин]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|30/08/2008 | align=left| {{bkw|Switzerland}} | align=center| '''76–46''' | align=center| [[Нешател]] | align=center| 500 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|22/08/2009 | align=left| {{bkw|Netherlands}} | align=center| '''70–61''' | align=center| [[Алмере]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|26/08/2009 | align=left| {{bkw|Slovenia}} | align=center| '''71–47''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|29/08/2009 | align=left| {{bkw|Iceland}} | align=center| '''72–67''' | align=center| [[Коупавогир]] | align=center| 500 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|05/09/2009 | align=left| {{bkw|Portugal}} | align=center| '''61–53''' | align=center| [[Коимбра]] | align=center| 500 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|09/09/2009 | align=left| {{bkw|Portugal}} | align=center| '''64–59''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Евробаскет (жени) - дивизија Б|Див. Б]] |- | align=center|02/08/2010 | align=left| {{bkw|Hungary}} | align=center| '''76–65''' | align=center| [[Мишколц]] | align=center| 500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|08/08/2010 | align=left| {{bkw|Bulgaria}} | align=center| '''68–66''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|10/08/2010 | align=left| {{bkw|Finland}} | align=center| '''94–55''' | align=center| [[Еспо]] | align=center| 600 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|14/08/2010 | align=left| {{bkw|Turkey}} | align=center| '''70–52''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|17/08/2010 | align=left| {{bkw|Hungary}} | align=center| '''75–73''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|23/08/2010 | align=left| {{bkw|Bulgaria}} | align=center| '''57–89''' | align=center| [[Русе]] | align=center| 700 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|26/08/2010 | align=left| {{bkw|Finland}} | align=center| '''89–61''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 800 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|29/08/2010 | align=left| {{bkw|Turkey}} | align=center| '''65–72''' | align=center| [[Конја]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|18/06/2011 | align=left| {{bkw|Poland}} | align=center| '''70–53''' | align=center| [[Катовице]] | align=center| 4,000 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|19/06/2011 | align=left| {{bkw|Spain}} | align=center| '''66–57''' | align=center| [[Катовице]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|20/06/2011 | align=left| {{bkw|Germany}} | align=center| '''76–64''' | align=center| [[Катовице]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|22/06/2011 | align=left| {{bkw|Croatia}} | align=center| '''81–60''' | align=center| [[Катовице]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|24/06/2011 | align=left| {{bkw|France}} | align=center| '''73–68''' | align=center| [[Катовице]] | align=center| 800 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|26/06/2011 | align=left| {{bkw|Latvia}} | align=center| '''74–70''' | align=center| [[Катовице]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|30/06/2011 | align=left| {{bkw|Turkey}} | align=center| '''44–56''' | align=center| [[Лоѓ]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|01/07/2011 | align=left| {{bkw|Lithuania}} | align=center| '''68–59''' | align=center| [[Лоѓ]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|02/07/2011 | align=left| {{bkw|Croatia}} | align=center| '''59–73''' | align=center| [[Лоѓ]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2011|Евробаскет 2011]]''' |- | align=center|13/06/2012 | align=left| {{bkw|Serbia}} | align=center| '''85–68''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|16/06/2012 | align=left| {{bkw|Switzerland}} | align=center| '''82–67''' | align=center| [[Фрибург]] | align=center| 300 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|20/06/2012 | align=left| {{bkw|Poland}} | align=center| '''59–50''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|23/06/2012 | align=left| {{bkw|Estonia}} | align=center| '''86–54''' | align=center| [[Талин]] | align=center| 250 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|30/06/2012 | align=left| {{bkw|Serbia}} | align=center| '''56–72''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|04/07/2012 | align=left| {{bkw|Switzerland}} | align=center| '''69–39''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|07/07/2012 | align=left| {{bkw|Poland}} | align=center| '''50–53''' | align=center| [[Вроцлав]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|11/07/2012 | align=left| {{bkw|Estonia}} | align=center| '''81–61''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2013 | align=left| {{bkw|Slovakia}} | align=center| '''77–63''' | align=center| [[Ван (Франција)]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2013|Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|16/06/2013 | align=left| {{bkw|Turkey}} | align=center| '''57–66''' | align=center| [[Ван (Франција)]] | align=center| 1,100 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2013|Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|17/06/2013 | align=left| {{bkw|Ukraine}} | align=center| '''72–60''' | align=center| [[Ван (Франција)]] | align=center| 800 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2013|Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|20/06/2013 | align=left| {{bkw|Sweden}} | align=center| '''58–69''' | align=center| [[Лил]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2013|Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|22/06/2013 | align=left| {{bkw|Spain}} | align=center| '''50–66''' | align=center| [[Лил]] | align=center| 1,700 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2013|Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|24/06/2013 | align=left| {{bkw|Italy}} | align=center| '''60–66''' | align=center| [[Лил]] | align=center| 1,200 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2013|Евробаскет 2013]]''' |- | align=center|08/06/2014 | align=left| {{bkw|Germany}} | align=center| '''63–52''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|11/06/2014 | align=left| {{bkw|Germany}} | align=center| '''60–48''' | align=center| [[Хаген]] | align=center| 800 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2014 | align=left| {{bkw|Finland}} | align=center| '''75–72''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|18/06/2014 | align=left| {{bkw|Finland}} | align=center| '''82–62''' | align=center| [[Хелсинки]] | align=center| 400 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|23/06/2014 | align=left| {{bkw|Ukraine}} | align=center| '''71–75''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 600 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|25/06/2014 | align=left| {{bkw|Ukraine}} | align=center| '''76–70''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 600 | align=center| [[Квалификации за Евробаскет (жени)|Квалификации]] |- | align=center|11/06/2015 | align=left| {{bkw|Czech Republic}} | align=center| '''71–52''' | align=center| [[Темишвар]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|12/06/2015 | align=left| {{bkw|Romania}} | align=center| '''79–61''' | align=center| [[Темишвар]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|14/06/2015 | align=left| {{bkw|Ukraine}} | align=center| '''84–71''' | align=center| [[Темишвар]] | align=center| 400 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|15/06/2015 | align=left| {{bkw|France}} | align=center| '''67–79''' | align=center| [[Темишвар]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|17/06/2015 | align=left| {{bkw|Turkey}} | align=center| '''41–61''' | align=center| [[Дебрецен]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|19/06/2015 | align=left| {{bkw|Belarus}} | align=center| '''77–72''' | align=center| [[Дебрецен]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|21/06/2015 | align=left| {{bkw|Greece}} | align=center| '''63–76''' | align=center| [[Дебрецен]] | align=center| 350 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|25/06/2015 | align=left| {{bkw|Spain}} | align=center| '''74–75''' | align=center| [[Будимпешта]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|26/06/2015 | align=left| {{bkw|Russia}} | align=center| '''65–73''' | align=center| [[Будимпешта]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|27/06/2015 | align=left| {{bkw|Lithuania}} | align=center| '''89–77''' | align=center| [[Будимпешта]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Евробаскет (жени) - 2015|Евробаскет 2015]]''' |- | align=center|21/11/2015 | align=left| {{bkw|Great Britain}} | align=center| '''78–64''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Евробаскет квалификации (жени)|Квалификации]] |- | align=center|25/11/2015 | align=left| {{bkw|Albania}} | align=center| '''99–39''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 700 | align=center| [[Евробаскет квалификации (жени)|Квалификации]] |- | align=center|20/02/2016 | align=left| {{bkw|Italy}} | align=center| '''56–57''' | align=center| [[Скио]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Евробаскет квалификации (жени)|Квалификации]] |- | align=center|24/02/2016 | align=left| {{bkw|Great Britain}} | align=center| '''67–71''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 500 | align=center| [[Евробаскет квалификации (жени)|Квалификации]] |- |} ''Квалификации - ФИБА Евробаскет квалификации; Див. Б - ФИБА дивизија B'' ===Ракометна репрезентација=== ====Машка конкуренција==== [[Машка ракометна репрезентација на Црна Гора|Ракометната репрезентација]] бил формиран во 2006 година, по независноста. Црна Гора е полноправна членка на [[Меѓународна ракометна федерација|IHF]] и [[Европска ракометна федерација|EHF]] од 2006 година. Црна Гора го одиграла својот прв официјален натпревар на [[3 јануари]] [[2007]] година во [[Ванта]] и победила против [[Машка ракометна репрезентација на Финска|Финска]] (28:26). Оттогаш, Црна Гора успешно се квалификувала за четири големи натпреварувања - еднаш за Светското првенство 2013 и трипати на Европското првенство во 2008, 2014 и 2016 година. =====Видови натправарувања===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Нерешени ! Порази |- | '''[[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>7</center> || <center>1</center> || <center>0</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Европско првенство - 2008]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>0</center> || <center>1</center> || <center>5</center> |- | '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2009|Квалификации за светско првенство во ракомет (2009)]]''' || <center>'''2'''</center> || <center>1</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- | '''[[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>4</center> || <center>0</center> || <center>4</center> |- | '''[[Квалификации за светско првенство во ракомет (2011)]]''' || <center>'''2'''</center> || <center>1</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- | '''[[Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>1</center> || <center>0</center> || <center>5</center> |- | '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>5</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' || <center>'''7'''</center> || <center>1</center> || <center>0</center> || <center>6</center> |- | '''[[Квалификации за евроопско првенство во ракомет (2014)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>4</center> || <center>0</center> || <center>2</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' || <center>'''3'''</center> || <center>0</center> || <center>0</center> || <center>3</center> |- | '''[[Квалификации за светско првенство во ракомет (2015)]]''' || <center>'''2'''</center> || <center>1</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- | '''[[Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>3</center> || <center>1</center> || <center>2</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2016]]''' || <center>'''3'''</center> || <center>0</center> || <center>0</center> || <center>3</center> |- | '''[[Квалификации за светско првенство во ракомет (2017)]]''' || <center>'''2'''</center> || <center>0</center> || <center>0</center> || <center>2</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|03/01/2007 | align=left| {{hb|Finland}} | align=center| '''28–26''' | align=center| [[Ванта]] | align=center| 1,300 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|06/01/2007 | align=left| {{hb|Finland}} | align=center| '''41–27''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|10/01/2007 | align=left| {{hb|Austria}} | align=center| '''31–24''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|13/01/2007 | align=left| {{hb|Austria}} | align=center| '''35–34''' | align=center| [[Штокерау]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|17/01/2007 | align=left| {{hb|Netherlands}} | align=center| '''32–27''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|21/01/2007 | align=left| {{hb|Netherlands}} | align=center| '''33–33''' | align=center| [[Панинген]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|10/06/2007 | align=left| {{hb|Portugal}} | align=center| '''30–28''' | align=center| [[Лагос (Португалија)|Лагос]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|17/06/2007 | align=left| {{hb|Portugal}} | align=center| '''33–27''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 3,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)|Квалификации]] |- | align=center|17/01/2008 | align=left| {{hb|Russia}} | align=center| '''25–25''' | align=center| [[Драмен]] | align=center| 4,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Европско првенство - 2008]]''' |- | align=center|18/01/2008 | align=left| {{hb|Denmark}} | align=center| '''24–32''' | align=center| [[Драмен]] | align=center| 2,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Европско првенство - 2008]]''' |- | align=center|19/01/2008 | align=left| {{hb|Norway}} | align=center| '''22–27''' | align=center| [[Драмен]] | align=center| 4,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Европско првенство - 2008]]''' |- | align=center|22/01/2008 | align=left| {{hb|Slovenia}} | align=center| '''29–31''' | align=center| [[Ставангер]] | align=center| 3,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Европско првенство - 2008]]''' |- | align=center|23/01/2008 | align=left| {{hb|Croatia}} | align=center| '''26–34''' | align=center| [[Ставангер]] | align=center| 2,800 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Европско првенство - 2008]]''' |- | align=center|24/01/2008 | align=left| {{hb|Poland}} | align=center| '''23–39''' | align=center| [[Ставангер]] | align=center| 2,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2008|Европско првенство - 2008]]''' |- | align=center|08/06/2008 | align=left| {{hb|Romania}} | align=center| '''31–27''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2009|Квалификации]] |- | align=center|14/06/2008 | align=left| {{hb|Romania}} | align=center| '''24–29''' | align=center| [[Орадеја]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2009|Квалификации]] |- | align=center|21/10/2008 | align=left| {{hb|Poland}} | align=center| '''30–20''' | align=center| [[Бидгошч]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|26/11/2008 | align=left| {{hb|Romania}} | align=center| '''35–33''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|29/11/2008 | align=left| {{hb|Turkey}} | align=center| '''37–31''' | align=center| [[Ризе]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|18/03/2009 | align=left| {{hb|Sweden}} | align=center| '''29–33''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 3,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|22/03/2009 | align=left| {{hb|Sweden}} | align=center| '''29–24''' | align=center| [[Норшепинг]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|10/06/2009 | align=left| {{hb|Turkey}} | align=center| '''33–26''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|13/06/2009 | align=left| {{hb|Romania}} | align=center| '''28–27''' | align=center| [[Букурешт]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|17/06/2009 | align=left| {{hb|Poland}} | align=center| '''23–31''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 3,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)|Квалификации]] |- | align=center|16/01/2010 | align=left| {{hb|Greece}} | align=center| '''26–29''' | align=center| [[Алкамо]] | align=center| 300 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во ракомет (2011)|Квалификации]] |- | align=center|17/01/2010 | align=left| {{hb|Italy}} | align=center| '''28–26''' | align=center| [[Алкамо]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во ракомет (2011)|Квалификации]] |- | align=center|28/10/2010 | align=left| {{hb|Sweden}} | align=center| '''30–27''' | align=center| [[Кристијанстад]] | align=center| 5,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)|Квалификации]] |- | align=center|31/10/2010 | align=left| {{hb|Slovakia}} | align=center| '''25–35''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)|Квалификации]] |- | align=center|09/03/2011 | align=left| {{hb|Israel}} | align=center| '''24–29''' | align=center| [[Ришон Лецион]] | align=center| 800 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)|Квалификации]] |- | align=center|13/03/2011 | align=left| {{hb|Israel}} | align=center| '''36–27''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)|Квалификации]] |- | align=center|08/06/2011 | align=left| {{hb|Sweden}} | align=center| '''28–39''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)|Квалификации]] |- | align=center|12/06/2011 | align=left| {{hb|Slovakia}} | align=center| '''21–36''' | align=center| [[Кошице]] | align=center| 8,100 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)|Квалификации]] |- | align=center|04/01/2012 | align=left| {{hb|Belgium}} | align=center| '''35–27''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2013 – European qualification|Квалификации]] |- | align=center|07/01/2012 | align=left| {{hb|Belgium}} | align=center| '''37–33''' | align=center| [[Турне]] | align=center| 800 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2013 – European qualification|Квалификации]] |- | align=center|11/01/2012 | align=left| {{hb|Latvia}} | align=center| '''31–30''' | align=center| [[Добеле]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2013 – European qualification|Квалификации]] |- | align=center|13/01/2012 | align=left| {{hb|Latvia}} | align=center| '''32–28''' | align=center| [[Цетиње]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2013 – European qualification|Квалификации]] |- | align=center|10/06/2012 | align=left| {{hb|Sweden}} | align=center| '''21–22''' | align=center| [[Стокхолм]] | align=center| 5,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2013 – European qualification|Квалификации]] |- | align=center|17/06/2012 | align=left| {{hb|Sweden}} | align=center| '''20–18''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за мажи 2013 – European qualification|Квалификации]] |- | align=center|01/10/2012 | align=left| {{hb|Germany}} | align=center| '''31–27''' | align=center| [[Манхејм]] | align=center| 7,300 | align=center| [[Квалификации за евроопско првенство во ракомет (2014)|Квалификации]] |- | align=center|04/10/2012 | align=left| {{hb|Czech Republic}} | align=center| '''23–22''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за евроопско првенство во ракомет (2014)|Квалификации]] |- | align=center|12/01/2013 | align=left| {{hb|Argentina}} | align=center| '''26–28''' | align=center| [[Гранољерс]] | align=center| 3,000 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|13/01/2013 | align=left| {{hb|France}} | align=center| '''20–32''' | align=center| [[Гранољерс]] | align=center| 5,200 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|15/01/2013 | align=left| {{hb|Tunisia}} | align=center| '''25–27''' | align=center| [[Гранољерс]] | align=center| 2,500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|16/01/2013 | align=left| {{hb|Germany}} | align=center| '''21–29''' | align=center| [[Гранољерс]] | align=center| 3,600 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|18/01/2013 | align=left| {{hb|Brazil}} | align=center| '''25–26''' | align=center| [[Барселона]] | align=center| 2,000 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|21/01/2013 | align=left| {{hb|Chile}} | align=center| '''35–31''' | align=center| [[Гвадалахара]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|22/01/2013 | align=left| {{hb|South Korea}} | align=center| '''27–30''' | align=center| [[Гвадалахара]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|03/04/2013 | align=left| {{hb|Israel}} | align=center| '''29–28''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за евроопско првенство во ракомет (2014)|Квалификации]] |- | align=center|06/04/2013 | align=left| {{hb|Israel}} | align=center| '''25–28''' | align=center| [[Ришон Лецион]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за евроопско првенство во ракомет (2014)|Квалификации]] |- | align=center|12/06/2013 | align=left| {{hb|Germany}} | align=center| '''27–25''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за евроопско првенство во ракомет (2014)|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2013 | align=left| {{hb|Czech Republic}} | align=center| '''25–30''' | align=center| [[Брно]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за евроопско првенство во ракомет (2014)|Квалификации]] |- | align=center|13/01/2014 | align=left| {{hb|Sweden}} | align=center| '''21–28''' | align=center| [[Брондби]] | align=center| 2,400 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|15/01/2014 | align=left| {{hb|Croatia}} | align=center| '''22–27''' | align=center| [[Брондби]] | align=center| 2,700 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|17/01/2014 | align=left| {{hb|Belarus}} | align=center| '''23–29''' | align=center| [[Брондби]] | align=center| 3,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|08/06/2014 | align=left| {{hb|Belarus}} | align=center| '''28–27''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,000 | align=center| [[2015 World Men's Handball Championship|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2014 | align=left| {{hb|Belarus}} | align=center| '''24–30''' | align=center| [[Минск]] | align=center| 7,500 | align=center| [[2015 World Men's Handball Championship|Квалификации]] |- | align=center|29/10/2014 | align=left| {{hb|Serbia}} | align=center| '''21–25''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 7,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)|Квалификации]] |- | align=center|02/11/2014 | align=left| {{hb|Iceland}} | align=center| '''25–24''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,300 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)|Квалификации]] |- | align=center|30/04/2015 | align=left| {{hb|Israel}} | align=center| '''22–19''' | align=center| [[Тел Авив]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)|Квалификации]] |- | align=center|03/05/2015 | align=left| {{hb|Israel}} | align=center| '''33–27''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)|Квалификации]] |- | align=center|10/06/2015 | align=left| {{hb|Serbia}} | align=center| '''23–23''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)|Квалификации]] |- | align=center|14/06/2015 | align=left| {{hb|Iceland}} | align=center| '''23–32''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 2,050 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)|Квалификации]] |- | align=center|16/01/2016 | align=left| {{hb|Hungary}} | align=center| '''27–32''' | align=center| [[Сопот (Полска)|Сопот]] | align=center| 6,864 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2016]]''' |- | align=center|18/01/2016 | align=left| {{hb|Denmark}} | align=center| '''28–30''' | align=center| [[Сопот (Полска)|Сопот]] | align=center| 6,980 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2016]]''' |- | align=center|20/01/2016 | align=left| {{hb|Russia}} | align=center| '''21–28''' | align=center| [[Сопот (Полска)|Сопот]] | align=center| 5,930 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за мажи 2016]]''' |- | align=center|12/06/2016 | align=left| {{hb|Russia}} | align=center| '''22–29''' | align=center| [[Москва]] | align=center| 1,800 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во ракомет (2017)|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2016 | align=left| {{hb|Russia}} | align=center| '''19–29''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за светско првенство во ракомет (2017)|Квалификации]] |- |} ''Квалификации - Квалификации за светско првенство; Квалификации - Квалификации за европско првенство ====Женска конкуренција==== [[Женска ракометна репрезентација на Македонија|Црногорската женска репрезентација]] била формирана во 2006 година и веднаш се приклучила во [[Меѓународна ракометна федерација|IHF]] и [[Европска ракометна федерација|EHF]]. Црна Гора го одиграла својот прв официјален натпревар во ноември 2006 година во [[Хеб]] и победила против [[Женска ракометна репрезентација на Бугарија|Бугарија]] (32:28). Ракометниот тим е еден од најуспешните државни репрезентации на Црна Гора. Подолу се дадени главните достигнувања на ракометната репрезентација на Црна Гора во меѓународни натпревари. *'''[[Олимписки игри]]''': ** '' 'Сребро (2-ри):' '' [[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|2012]] * '' '[[Европско првенство во ракомет за жени|Европско првенство]]' '': ** '' 'Победници:' '' [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|2012]] ** '' 'полуфиналисти:' '' [[Европско првенство во ракомет за жени 2014|2014]] =====Видови натправарувања===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Нерешени ! Порази |- | '''[[Квалификации за светско првенство во ракомет (2007)]]''' || <center>'''5'''</center> || <center>4</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- | '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2008|Квалификации за европско првенство во ракомет (2008)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>4</center> || <center>0</center> || <center>2</center> |- | '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации за светско првенство во ракомет (2009)]]''' || <center>'''7'''</center> || <center>5</center> || <center>1</center> || <center>1</center> |- | '''[[Квалификации за европско првенство во ракомет за жени (2010)|Квалификации за европско првенство во ракомет (2010)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>5</center> || <center>1</center> || <center>0</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' || <center>'''7'''</center> || <center>4</center> || <center>0</center> || <center>3</center> |- | '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011|Квалификации за светско првенство во ракомет (2011)]]''' || <center>'''2'''</center> || <center>2</center> || <center>0</center> || <center>0</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>3</center> || <center>0</center> || <center>3</center> |- | '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 2012 - квалификации]]''' || <center>'''3'''</center> || <center>3</center> || <center>0</center> || <center>0</center> |- | style="background:silver|'''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>4</center> || <center>1</center> || <center>3</center> |- | '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Квалификации за европско првенство во ракомет (2012)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>5</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- | style="background:gold|'''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>7</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Светско првенство во ракомет за жени 2013]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>4</center> || <center>0</center> || <center>2</center> |- | '''[[Европско првенство - квалификации|Квалификации за европско првенство во ракомет (2014)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>5</center> || <center>1</center> || <center>0</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Квалификации за европско првенство во ракомет (2014)]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>5</center> || <center>0</center> || <center>3</center> |- | '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015 - квалификации]]''' || <center>'''2'''</center> || <center>1</center> || <center>1</center> || <center>0</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' || <center>'''9'''</center> || <center>5</center> || <center>1</center> || <center>3</center> |- | '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Летни олимписки игри 2016]]''' || <center>'''3'''</center> || <center>2</center> || <center>1</center> || <center>0</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Летни олимписки игри 2016]]''' || <center>'''5'''</center> || <center>0</center> || <center>0</center> || <center>5</center> |- | '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2016|Квалификации за европско првенство во ракомет (2016)]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>5</center> || <center>0</center> || <center>1</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|28/11/2006 | align=left| {{hbw|Bulgaria}} | align=center| '''32–28''' | align=center| [[Хеб]] | align=center| 300 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2007|Квалификации]] |- | align=center|29/11/2006 | align=left| {{hbw|Turkey}} | align=center| '''30–28''' | align=center| [[Хеб]] | align=center| 250 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2007|Квалификации]] |- | align=center|01/12/2006 | align=left| {{hbw|Czech Republic}} | align=center| '''23–24''' | align=center| [[Хеб]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2007|Квалификации]] |- | align=center|02/12/2006 | align=left| {{hbw|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''31–27''' | align=center| [[Хеб]] | align=center| 200 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2007|Квалификации]] |- | align=center|03/12/2006 | align=left| {{hbw|Greece}} | align=center| '''35–24''' | align=center| [[Хеб]] | align=center| 200 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2007|Квалификации]] |- | align=center|27/11/2007 | align=left| {{hbw|Azerbaijan}} | align=center| '''31–21''' | align=center| [[Михаловце]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2008|Квалификации]] |- | align=center|28/11/2007 | align=left| {{hbw|Switzerland}} | align=center| '''34–26''' | align=center| [[Михаловце]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2008|Квалификации]] |- | align=center|01/12/2007 | align=left| {{hbw|Slovakia}} | align=center| '''30–34''' | align=center| [[Михаловце]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2008|Квалификации]] |- | align=center|02/12/2007 | align=left| {{hbw|Portugal}} | align=center| '''33–26''' | align=center| [[Михаловце]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2008|Квалификации]] |- | align=center|31/05/2008 | align=left| {{hbw|Croatia}} | align=center| '''40–35''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2008|Квалификации]] |- | align=center|07/06/2008 | align=left| {{hbw|Croatia}} | align=center| '''23–31''' | align=center| [[Кутина]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2008|Квалификации]] |- | align=center|25/11/2008 | align=left| {{hbw|Slovenia}} | align=center| '''32–22''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации]] |- | align=center|26/11/2008 | align=left| {{hbw|Finland}} | align=center| '''37–24''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации]] |- | align=center|28/11/2008 | align=left| {{hbw|Bulgaria}} | align=center| '''40–21''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации]] |- | align=center|29/11/2008 | align=left| {{hbw|Azerbaijan}} | align=center| '''41–20''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации]] |- | align=center|30/11/2008 | align=left| {{hbw|Italy}} | align=center| '''32–28''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации]] |- | align=center|07/06/2009 | align=left| {{hbw|Sweden}} | align=center| '''17–24''' | align=center| [[Шевде]] | align=center| 1,700 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации]] |- | align=center|14/06/2009 | align=left| {{hbw|Sweden}} | align=center| '''28–28''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2009|Квалификации]] |- | align=center|14/10/2009 | align=left| {{hbw|Poland}} | align=center| '''31–21''' | align=center| [[Лублин]] | align=center| 1,800 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет за жени (2010)|Квалификации]] |- | align=center|17/10/2009 | align=left| {{hbw|Russia}} | align=center| '''28–28''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет за жени (2010)|Квалификации]] |- | align=center|31/03/2010 | align=left| {{hbw|Slovakia}} | align=center| '''39–24''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет за жени (2010)|Квалификации]] |- | align=center|04/04/2010 | align=left| {{hbw|Slovakia}} | align=center| '''32–27''' | align=center| [[Хлоховец]] | align=center| 500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет за жени (2010)|Квалификации]] |- | align=center|26/05/2010 | align=left| {{hbw|Poland}} | align=center| '''35–32''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет за жени (2010)|Квалификации]] |- | align=center|30/05/2010 | align=left| {{hbw|Russia}} | align=center| '''31–28''' | align=center| [[Чехов]] | align=center| 500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ракомет за жени (2010)|Квалификации]] |- | align=center|07/12/2010 | align=left| {{hbw|Russia}} | align=center| '''24–22''' | align=center| [[Орхус]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' |- | align=center|09/12/2010 | align=left| {{hbw|Iceland}} | align=center| '''26–23''' | align=center| [[Орхус]] | align=center| 1,200 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' |- | align=center|11/12/2010 | align=left| {{hbw|Croatia}} | align=center| '''28–29''' | align=center| [[Орхус]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' |- | align=center|13/12/2010 | align=left| {{hbw|Spain}} | align=center| '''22–20''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 3,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' |- | align=center|14/12/2010 | align=left| {{hbw|Romania}} | align=center| '''21–23''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 3,420 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' |- | align=center|16/12/2010 | align=left| {{hbw|Denmark}} | align=center| '''30–29''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 11,461 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' |- | align=center|18/12/2010 | align=left| {{hbw|France}} | align=center| '''19–23''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 3,320 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2010]]''' |- | align=center|03/06/2011 | align=left| {{hbw|Czech Republic}} | align=center| '''42–26''' | align=center| [[Olomuc]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2011|Квалификации]] |- | align=center|10/06/2011 | align=left| {{hbw|Czech Republic}} | align=center| '''33–26''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2011|Квалификации]] |- | align=center|19/10/2011 | align=left| {{hbw|Great Britain}} | align=center| '''34–18''' | align=center| [[Херцег Нови]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Квалификации]] |- | align=center|22/10/2011 | align=left| {{hbw|Poland}} | align=center| '''31–27''' | align=center| [[Хожов]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Квалификации]] |- | align=center|03/12/2011 | align=left| {{hbw|Iceland}} | align=center| '''21–22''' | align=center| [[Сантос]] | align=center| 1,200 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011]]''' |- | align=center|04/12/2011 | align=left| {{hbw|Germany}} | align=center| '''25–24''' | align=center| [[Сантос]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011]]''' |- | align=center|06/12/2011 | align=left| {{hbw|Angola}} | align=center| '''28–26''' | align=center| [[Сантос]] | align=center| 350 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011]]''' |- | align=center|07/12/2011 | align=left| {{hbw|China}} | align=center| '''42–15''' | align=center| [[Сантос]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011]]''' |- | align=center|09/12/2011 | align=left| {{hbw|Norway}} | align=center| '''27–28''' | align=center| [[Сантос]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011]]''' |- | align=center|11/12/2011 | align=left| {{hbw|Spain}} | align=center| '''19–23''' | align=center| [[-]] | align=center| 700 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2011]]''' |- | align=center|21/03/2012 | align=left| {{hbw|Russia}} | align=center| '''23–22''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 4,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Квалификации]] |- | align=center|25/03/2012 | align=left| {{hbw|Russia}} | align=center| '''23–24''' | align=center| [[Ростов-Дон]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Квалификации]] |- | align=center|25/05/2012 | align=left| {{hbw|Japan}} | align=center| '''30–24''' | align=center| [[Лион]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|OGQ]] |- | align=center|26/05/2012 | align=left| {{hbw|Romania}} | align=center| '''34–23''' | align=center| [[Лион]] | align=center| 3,200 | align=center| [[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|OGQ]] |- | align=center|27/05/2012 | align=left| {{hbw|France}} | align=center| '''22–20''' | align=center| [[Лион]] | align=center| 4,500 | align=center| [[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|OGQ]] |- | align=center|30/05/2012 | align=left| {{hbw|Great Britain}} | align=center| '''37–22''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Квалификации]] |- | align=center|03/06/2012 | align=left| {{hbw|Poland}} | align=center| '''32–23''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Квалификации]] |- | align=center|28/07/2012 | align=left| {{hbw|Great Britain}} | align=center| '''31–19''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 3,941 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' |- | align=center|30/07/2012 | align=left| {{hbw|Brazil}} | align=center| '''25–27''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 3,974 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' |- | align=center|01/08/2012 | align=left| {{hbw|Angola}} | align=center| '''30–25''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 4,354 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' |- | align=center|03/08/2012 | align=left| {{hbw|Croatia}} | align=center| '''26–27''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 4,541 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' |- | align=center|05/08/2012 | align=left| {{hbw|Russia}} | align=center| '''25–25''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 4,444 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' |- | align=center|07/08/2012 | align=left| {{hbw|France}} | align=center| '''23–22''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 4,559 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' |- | align=center|09/08/2012 | align=left| {{hbw|Spain}} | align=center| '''27–26''' | align=center| [[Лондон]] | align=center| 9,087 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|Летни олимписки игри 20122012]]''' |- | align=center bgcolor=silver|11/08/2012 | align=left bgcolor=silver| {{hbw|Norway}} | align=center bgcolor=silver| '''23–26''' | align=center bgcolor=silver| [[Лондон]] | align=center bgcolor=silver| 9,739 | align=center bgcolor=silver| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2012|FINAL]]''' |- | align=center|04/12/2012 | align=left| {{hbw|Iceland}} | align=center| '''26–16''' | align=center| [[Вршац]] | align=center| 2,800 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' |- | align=center|05/12/2012 | align=left| {{hbw|Russia}} | align=center| '''30–27''' | align=center| [[Вршац]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' |- | align=center|07/12/2012 | align=left| {{hbw|Romania}} | align=center| '''23–20''' | align=center| [[Вршац]] | align=center| 4,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' |- | align=center|09/12/2012 | align=left| {{hbw|Hungary}} | align=center| '''28–26''' | align=center| [[Нови Сад]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' |- | align=center|11/12/2012 | align=left| {{hbw|Germany}} | align=center| '''20–27''' | align=center| [[Нови Сад]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' |- | align=center|13/12/2012 | align=left| {{hbw|Spain}} | align=center| '''27–23''' | align=center| [[Нови Сад]] | align=center| 1,200 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' |- | align=center|15/12/2012 | align=left| {{hbw|Serbia}} | align=center| '''27–26''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 13,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|Европско првенство 2012]]''' |- | align=center bgcolor=gold |16/12/2012 | align=left bgcolor=gold | {{hbw|Norway}} | align=center bgcolor=gold | '''34–31''' | align=center bgcolor=gold| [[Белград]] | align=center bgcolor=gold | 10,000 | align=center bgcolor=gold | '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2012|FINAL]]''' |- | align=center|07/12/2013 | align=left| {{hbw|South Korea}} | align=center| '''23–22''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 1,100 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2013|Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|08/12/2013 | align=left| {{hbw|DR Congo}} | align=center| '''35–9''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 800 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2013|Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|10/12/2013 | align=left| {{hbw|Dominican Republic}} | align=center| '''33–19''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2013|Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|11/12/2013 | align=left| {{hbw|France}} | align=center| '''16–17''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2013|Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|13/12/2013 | align=left| {{hbw|Netherlands}} | align=center| '''27–25''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2013|Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|15/12/2013 | align=left| {{hbw|Denmark}} | align=center| '''21–22''' | align=center| [[Белград]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2013|Светско првенство во ракомет за мажи 2013]]''' |- | align=center|23/10/2013 | align=left| {{hbw|Poland}} | align=center| '''25–21''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,500 | align=center| [[Европско првенство - квалификации|Квалификации]] |- | align=center|27/10/2013 | align=left| {{hbw|Portugal}} | align=center| '''29–24''' | align=center| [[Коимбра]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство - квалификации|Квалификации]] |- | align=center|26/03/2014 | align=left| {{hbw|Czech Republic}} | align=center| '''24–23''' | align=center| Мост | align=center| 1,100 | align=center| [[Европско првенство - квалификации|Квалификации]] |- | align=center|30/03/2014 | align=left| {{hbw|Czech Republic}} | align=center| '''25–22''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Европско првенство - квалификации|Квалификации]] |- | align=center|11/06/2014 | align=left| {{hbw|Poland}} | align=center| '''25–22''' | align=center| [[Ченстохова]] | align=center| 6,700 | align=center| [[Европско првенство - квалификации|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2014 | align=left| {{hbw|Portugal}} | align=center| '''22–22''' | align=center| [[Никшиќ]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство - квалификации|Квалификации]] |- | align=center|08/12/2014 | align=left| {{hbw|Serbia}} | align=center| '''22–19''' | align=center| [[Осиек]] | align=center| 2,200 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|10/12/2014 | align=left| {{hbw|Slovakia}} | align=center| '''28–24''' | align=center| [[Осиек]] | align=center| 2,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|12/12/2014 | align=left| {{hbw|France}} | align=center| '''20–24''' | align=center| [[Осиек]] | align=center| 2,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|14/12/2014 | align=left| {{hbw|Germany}} | align=center| '''27–20''' | align=center| [[Загреб]] | align=center| 1,200 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|16/12/2014 | align=left| {{hbw|Netherlands}} | align=center| '''31–27''' | align=center| [[Загреб]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|17/12/2014 | align=left| {{hbw|Sweden}} | align=center| '''30–29''' | align=center| [[Загреб]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|19/12/2014 | align=left| {{hbw|Spain}} | align=center| '''18–19''' | align=center| [[Будимпешта]] | align=center| 3,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|Европско првенство во ракомет за мажи 2014]]''' |- | align=center|21/12/2014 | align=left| {{hbw|Sweden}} | align=center| '''23–25''' | align=center| [[Будимпешта]] | align=center| 5,500 | align=center| '''[[Европско првенство во ракомет за жени 2014|3rd place match]]''' |- | align=center|07/06/2015 | align=left| {{hbw|Iceland}} | align=center| '''28–19''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Квалификации]] |- | align=center|14/06/2015 | align=left| {{hbw|Iceland}} | align=center| '''19–19''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 600 | align=center| [[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Квалификации]] |- | align=center|07/10/2015 | align=left| {{hbw|Macedonia}} | align=center| '''21–14''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,200 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2016 qualification|Квалификации]] |- | align=center|11/10/2015 | align=left| {{hbw|Slovenia}} | align=center| '''22–20''' | align=center| [[Љубљана]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2016 qualification|Квалификации]] |- | align=center|05/12/2015 | align=left| {{hbw|Serbia}} | align=center| '''28–28''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 4,700 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|06/12/2015 | align=left| {{hbw|Japan}} | align=center| '''29–23''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 2,500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|08/12/2015 | align=left| {{hbw|Hungary}} | align=center| '''32–15''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 7,000 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|09/12/2015 | align=left| {{hbw|Tunisia}} | align=center| '''37–26''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 1,700 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|11/12/2015 | align=left| {{hbw|Denmark}} | align=center| '''23–21''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 12,500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|14/12/2015 | align=left| {{hbw|Angola}} | align=center| '''38–28''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|16/12/2015 | align=left| {{hbw|Norway}} | align=center| '''25–26''' | align=center| [[Колдинг]] | align=center| 2,800 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|18/12/2015 | align=left| {{hbw|Denmark}} | align=center| '''20–28''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 9,800 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|20/12/2015 | align=left| {{hbw|France}} | align=center| '''23–34''' | align=center| [[Хернинг]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Светско првенство во ракомет за жени 2015|Светско првенство 2015]]''' |- | align=center|10/03/2016 | align=left| {{hbw|Croatia}} | align=center| '''22–23''' | align=center| [[Сплит]] | align=center| 4,500 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2016 qualification|Квалификации]] |- | align=center|12/03/2016 | align=left| {{hbw|Croatia}} | align=center| '''31–29''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 3,500 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2016 qualification|Квалификации]] |- | align=center|18/03/2016 | align=left| {{hbw|Uruguay}} | align=center| '''34–19''' | align=center| [[Орхус]] | align=center| 1,100 | align=center| [[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|OGQ]] |- | align=center|19/03/2016 | align=left| {{hbw|Denmark}} | align=center| '''26–22''' | align=center| [[Орхус]] | align=center| 3,200 | align=center| [[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|OGQ]] |- | align=center|20/03/2016 | align=left| {{hbw|Romania}} | align=center| '''23–23''' | align=center| [[Орхус]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|OGQ]] |- | align=center|02/06/2016 | align=left| {{hbw|Macedonia}} | align=center| '''27–21''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 600 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2016 qualification|Квалификации]] |- | align=center|05/06/2016 | align=left| {{hbw|Slovenia}} | align=center| '''24–22''' | align=center| [[Бијело Поље]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во ракомет за жени 2016 qualification|Квалификации]] |- | align=center|06/08/2016 | align=left| {{hbw|Spain}} | align=center| '''19–25''' | align=center| [[Рио де Жанеиро]] | align=center| 8,000 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Летни олимписки игри 20122016]]''' |- | align=center|08/08/2016 | align=left| {{hbw|Angola}} | align=center| '''25–27''' | align=center| [[Рио де Жанеиро]] | align=center| 2,000 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Летни олимписки игри 20122016]]''' |- | align=center|10/08/2016 | align=left| {{hbw|Romania}} | align=center| '''21–25''' | align=center| [[Рио де Жанеиро]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Летни олимписки игри 20122016]]''' |- | align=center|12/08/2016 | align=left| {{hbw|Norway}} | align=center| '''19–28''' | align=center| [[Рио де Жанеиро]] | align=center| 3,000 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Летни олимписки игри 20122016]]''' |- | align=center|14/08/2016 | align=left| {{hbw|Brazil}} | align=center| '''23–29''' | align=center| [[Рио де Жанеиро]] | align=center| 10,000 | align=center| '''[[Ракомет на Летните олимписки игри 2016|Летни олимписки игри 20122016]]''' |- |} ''Квалификации - Квалификации за светско првенство; Квалификации - Европско првенство; OGQ - Летни олимписки игри '' ===Одбојкарска репрезентација=== ====Машка конкуренција==== [[Одбојкарска репрезентација на Црна Гора|Националниот одбојкарски тим]] бил формиран во 2006 година, неодамна по независноста. Црна Гора е полноправна членка на [[ФИВБ]] и [[ЦЕВ]] од 2006 година. Црна Гора го одиграла својот прв официјален натпревар на 1 септември 2007 година во [[Подгорица]] и победила против [[Одбојкарска репрезентација на Латвија|Латвија]] (3-1). =====Видови натправарувања===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Порази |- | '''[[Квалификации за одбојка на Летните олимписки игри 2008 (мажи)|Летни олимписки игри 2008]]''' || <center>'''4'''</center> || <center>2</center> || <center>2</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка 2009|Европско првенство 2009 - квалификации]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>4</center> || <center>4</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка 2011|Европско првенство 2011 - квалификации]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>1</center> || <center>5</center> |- | '''[[Квалификации за одбојка на Летните олимписки игри 2012 (мажи)|Летни олимписки игри 2012]]''' || <center>'''4'''</center> || <center>3</center> || <center>1</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка 2013|Европско првенство 2013 - квалификации]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>2</center> || <center>4</center> |- | '''[[Светско првенство во одбојка 2014|Светско првенство 2014 - квалификации]]''' || <center>'''3'''</center> || <center>1</center> || <center>2</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' || <center>'''12'''</center> || <center>9</center> || <center>3</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка 2015|Европско првенство 2015 - квалификации]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>3</center> || <center>3</center> |- bgcolor=gold | '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2014]]''' || <center>'''12'''</center> || <center>10</center> || <center>2</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>6</center> || <center>2</center> |- | style="background:#ffc|'''[[Светска лига во одбојка за мажи (2016)|Светска лига 2016]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>4</center> || <center>2</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка 2017|Европско првенство 2017 - квалификации]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>3</center> || <center>3</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|01/09/2007 | align=left| {{vb|Latvia}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Квалификации за одбојка на Летните олимписки игри 2008 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|09/09/2007 | align=left| {{vb|Latvia}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Рига]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Квалификации за одбојка на Летните олимписки игри 2008 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|28/11/2007 | align=left| {{vb|Italy}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Катанија]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Квалификации за одбојка на Летните олимписки игри 2008 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|30/11/2007 | align=left| {{vb|Croatia}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Катанија]] | align=center| 500 | align=center| [[Квалификации за одбојка на Летните олимписки игри 2008 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|06/05/2008 | align=left| {{vb|Norway}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|10/05/2008 | align=left| {{vb|Norway}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Осло]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|16/05/2008 | align=left| {{vb|Poland}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Олштин]] | align=center| 2,200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|17/05/2008 | align=left| {{vb|Hungary}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Олштин]] | align=center| 1,300 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|18/05/2008 | align=left| {{vb|Estonia}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Олштин]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|23/05/2008 | align=left| {{vb|Estonia}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Талин]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|24/05/2008 | align=left| {{vb|Poland}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Талин]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|25/05/2008 | align=left| {{vb|Hungary}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Талин]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2009|Квалификации]] |- | align=center|21/05/2010 | align=left| {{vb|Croatia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2011|Квалификации]] |- | align=center|22/05/2010 | align=left| {{vb|Estonia}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2011|Квалификации]] |- | align=center|23/05/2010 | align=left| {{vb|Germany}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2011|Квалификации]] |- | align=center|28/05/2010 | align=left| {{vb|Estonia}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Тибинген]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2011|Квалификации]] |- | align=center|29/05/2010 | align=left| {{vb|Germany}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Тибинген]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2011|Квалификации]] |- | align=center|30/05/2010 | align=left| {{vb|Croatia}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Тибинген]] | align=center| 400 | align=center| [[Европско првенство во одбојка 2011|Квалификации]] |- | align=center|26/08/2011 | align=left| {{vb|Macedonia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Пљевља]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Одбојка на Летните олимписки игри 2012 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|02/09/2011 | align=left| {{vb|Macedonia}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Одбојка на Летните олимписки игри 2012 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|22/11/2011 | align=left| {{vb|Turkey}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Попрад]] | align=center| 300 | align=center| [[Одбојка на Летните олимписки игри 2012 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|23/11/2011 | align=left| {{vb|Estonia}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Попрад]] | align=center| 200 | align=center| [[Одбојка на Летните олимписки игри 2012 (мажи)|OGQ]] |- | align=center|06/09/2012 | align=left| {{vb|Finland}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Трикала]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2013)|Квалификации]] |- | align=center|07/09/2012 | align=left| {{vb|Greece}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Трикала]] | align=center| 800 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2013)|Квалификации]] |- | align=center|08/09/2012 | align=left| {{vb|Romania}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Трикала]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2013)|Квалификации]] |- | align=center|14/09/2012 | align=left| {{vb|Greece}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Ванта]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2013)|Квалификации]] |- | align=center|15/09/2012 | align=left| {{vb|Romania}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Ванта]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2013)|Квалификации]] |- | align=center|16/09/2012 | align=left| {{vb|Finland}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Ванта]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2013)|Квалификации]] |- | align=center|24/05/2013 | align=left| {{vb|Ukraine}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 200 | align=center| [[2014 FIVB Volleyball Men's World Championship qualification (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|25/05/2013 | align=left| {{vb|Macedonia}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Светска лига во одбојка за мажи (2014)|Квалификации]] |- | align=center|26/05/2013 | align=left| {{vb|Albania}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Скопје]] | align=center| 150 | align=center| [[Светска лига во одбојка за мажи (2014)|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2013 | align=left| {{vb|Hungary}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Кечкемет]] | align=center| 400 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|16/06/2013 | align=left| {{vb|Czech Republic}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Кечкемет]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|16/06/2013 | align=left| {{vb|Spain}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Кечкемет]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|21/06/2013 | align=left| {{vb|Spain}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Барселона]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|22/06/2013 | align=left| {{vb|Czech Republic}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Барселона]] | align=center| 100 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|23/06/2013 | align=left| {{vb|Hungary}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Барселона]] | align=center| 100 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|28/06/2013 | align=left| {{vb|Hungary}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|29/06/2013 | align=left| {{vb|Spain}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 700 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|30/06/2013 | align=left| {{vb|Czech Republic}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|05/07/2013 | align=left| {{vb|Spain}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Опава]] | align=center| 400 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|06/07/2013 | align=left| {{vb|Czech Republic}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Опава]] | align=center| 2,500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|06/07/2013 | align=left| {{vb|Hungary}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Опава]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2013)|Европска лига 2013]]''' |- | align=center|16/05/2014 | align=left| {{vb|Romania}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2015)|Европска лига 2015]]''' |- | align=center|17/05/2014 | align=left| {{vb|Croatia}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2015)|Европска лига 2015]]''' |- | align=center|18/05/2014 | align=left| {{vb|Netherlands}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2015)|Европска лига 2015]]''' |- | align=center|23/05/2014 | align=left| {{vb|Netherlands}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Загреб]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2015)|Европска лига 2015]]''' |- | align=center|24/05/2014 | align=left| {{vb|Croatia}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Загреб]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2015)|Европска лига 2015]]''' |- | align=center|25/05/2014 | align=left| {{vb|Romania}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Загреб]] | align=center| 100 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2015)|Европска лига 2015]]''' |- | align=center|06/06/2014 | align=left| {{vb|Poland}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Милич]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|08/06/2014 | align=left| {{vb|Poland}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Валбжих]] | align=center| 2,200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|20/06/2014 | align=left| {{vb|Romania}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Крајова]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|21/06/2014 | align=left| {{vb|Romania}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Крајова]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|28/06/2014 | align=left| {{vb|Azerbaijan}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|29/06/2014 | align=left| {{vb|Azerbaijan}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|05/07/2014 | align=left| {{vb|Greece}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 400 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|06/07/2014 | align=left| {{vb|Greece}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|10/07/2014 | align=left| {{vb|Macedonia}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 700 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center|16/07/2014 | align=left| {{vb|Macedonia}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 700 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Европска лига 2014]]''' |- | align=center bgcolor=gold |23/07/2014 | bgcolor=gold | {{vb|Greece}} | align=center bgcolor=gold | '''3–2''' | align=center bgcolor=gold | [[Thessaloniki]] | align=center bgcolor=gold | 2,500 | align=center bgcolor=gold | '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Финале]]''' |- | align=center bgcolor=gold |26/07/2014 | bgcolor=gold | {{vb|Greece}} | align=center bgcolor=gold | '''3–1''' | align=center bgcolor=gold | [[Будва]] | align=center bgcolor=gold | 1,500 | align=center bgcolor=gold | '''[[Европска лига во одбојка за мажи (2014)|Финале]]''' |- | align=center|12/06/2015 | align=left| {{vb|Тунисia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 3,000 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|13/06/2015 | align=left| {{vb|Puerto Rico}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,000 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|14/06/2015 | align=left| {{vb|Turkey}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,200 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|19/06/2015 | align=left| {{vb|Тунисia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Istanbul]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|20/06/2015 | align=left| {{vb|Puerto Rico}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Istanbul]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|21/06/2015 | align=left| {{vb|Turkey}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Istanbul]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|04/07/2015 | align=left| {{vb|China}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|05/07/2015 | align=left| {{vb|Egypt}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2015)|Светска лига 2015]]''' |- | align=center|17/06/2016 | align=left| {{vb|Germany}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Град Мексико]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2016)|Светска лига 2016]]''' |- | align=center|18/06/2016 | align=left| {{vb|Mexico}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Град Мексико]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2016)|Светска лига 2016]]''' |- | align=center|19/06/2016 | align=left| {{vb|Spain}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Град Мексико]] | align=center| 700 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2016)|Светска лига 2016]]''' |- | align=center|24/06/2016 | align=left| {{vb|Venezuela}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Тунис]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2016)|Светска лига 2016]]''' |- | align=center|25/06/2016 | align=left| {{vb|Тунисia}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Тунис]] | align=center| 600 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2016)|Светска лига 2016]]''' |- | align=center|26/06/2016 | align=left| {{vb|Mexico}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Тунис]] | align=center| 100 | align=center| '''[[Светска лига во одбојка за мажи (2016)|Светска лига 2016]]''' |- | align=center|16/09/2016 | align=left| {{vb|Switzerland}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 1,800 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2017)|Квалификации]] |- | align=center|17/09/2016 | align=left| {{vb|Spain}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2017)|Квалификации]] |- | align=center|18/09/2016 | align=left| {{vb|Germany}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 2,500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2017)|Квалификации]] |- | align=center|23/09/2016 | align=left| {{vb|Germany}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Лас Палмас]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2017)|Квалификации]] |- | align=center|24/09/2016 | align=left| {{vb|Spain}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Лас Палмас]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2017)|Квалификации]] |- | align=center|25/09/2016 | align=left| {{vb|Switzerland}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Лас Палмас]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за мажи (2017)|Квалификации]] |- |} ''Квалификации - Квалификации за светско првенство; Квалификации - Европско првенство - квалификации; OGQ - Летни олимписки игри 2012- квалификации'' ====Женска конкуренција==== =====Видови натправарувања===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Натпреварување ! Натпревари ! Победи ! Порази |- | '''[[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Европско првенство 2009 - квалификации]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>2</center> || <center>6</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка за жени (2011)|Европско првенство 2011- квалификации]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>0</center> || <center>6</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка за жени (2013)|Европско првенство 2013 - квалификации]]''' || <center>'''6'''</center> || <center>0</center> || <center>6</center> |- | '''[[Светско првенство во одбојка за жени (2014)|Светско првенство 2014 - квалификации]]''' || <center>'''8'''</center> || <center>2</center> || <center>6</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Европско првенство 2015 - квалификации]]''' || <center>'''9'''</center> || <center>4</center> || <center>5</center> |- bgcolor=gold | '''[[Одбојка на Игри на малите држави - 2015|Игри на малите држави - 2015]]''' || <center>'''4'''</center> || <center>4</center> || <center>0</center> |- | '''[[Европско првенство во одбојка за жени (2017)|Европско првенство 2017 - квалификации]]''' || <center>'''9'''</center> || <center>4</center> || <center>5</center> |- |} =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|08/05/2008 | align=left| {{vbw|Georgia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Подгорица]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|11/05/2008 | align=left| {{vbw|Georgia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Тбилиси]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|06/06/2008 | align=left| {{vbw|Israel}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Нетанја]] | align=center| 700 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|07/06/2008 | align=left| {{vbw|Turkey}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Нетанја]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|08/06/2008 | align=left| {{vbw|Greece}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Нетанја]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|13/06/2008 | align=left| {{vbw|Greece}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Пазар (град)]] | align=center| 800 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|14/06/2008 | align=left| {{vbw|Turkey}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Пазар (град)]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|15/06/2008 | align=left| {{vbw|Israel}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Пазар (град)]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2009)|Квалификации]] |- | align=center|21/05/2010 | align=left| {{vbw|Spain}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Осиек]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2011)|Квалификации]] |- | align=center|22/05/2010 | align=left| {{vbw|Switzerland}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Осиек]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2011)|Квалификации]] |- | align=center|23/05/2010 | align=left| {{vbw|Croatia}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Осиек]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2011)|Квалификации]] |- | align=center|28/05/2010 | align=left| {{vbw|Croatia}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Трес Кантос]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2011)|Квалификации]] |- | align=center|29/05/2010 | align=left| {{vbw|Spain}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Трес Кантос]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2011)|Квалификации]] |- | align=center|30/05/2010 | align=left| {{vbw|Switzerland}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Трес Кантос]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2011)|Квалификации]] |- | align=center|07/09/2012 | align=left| {{vbw|Belgium}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Марибор]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2013)|Квалификации]] |- | align=center|08/09/2012 | align=left| {{vbw|Slovenia}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Марибор]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2013)|Квалификации]] |- | align=center|09/09/2012 | align=left| {{vbw|France}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Марибор]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2013)|Квалификации]] |- | align=center|14/09/2012 | align=left| {{vbw|Slovenia}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Кортрајк]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2013)|Квалификации]] |- | align=center|15/09/2012 | align=left| {{vbw|Belgium}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Кортрајк]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2013)|Квалификации]] |- | align=center|16/09/2012 | align=left| {{vbw|France}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Кортрајк]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2013)|Квалификации]] |- | align=center|24/05/2013 | align=left| {{vbw|Macedonia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Херцег Нови]] | align=center| 200 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|25/05/2013 | align=left| {{vbw|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Херцег Нови]] | align=center| 100 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|26/05/2013 | align=left| {{vbw|Croatia}} | align=center| '''1–3''' | align=center| [[Херцег Нови]] | align=center| 300 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|02/10/2013 | align=left| {{vbw|Switzerland}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Ранана]] | align=center| 100 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|03/10/2013 | align=left| {{vbw|Israel}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Ранана]] | align=center| 200 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|04/10/2013 | align=left| {{vbw|Greece}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Ранана]] | align=center| 100 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|05/10/2013 | align=left| {{vbw|Hungary}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Ранана]] | align=center| 100 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|06/10/2013 | align=left| {{vbw|Latvia}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Ранана]] | align=center| 100 | align=center| [[Светско првенство во одбојка за жени (2014) (CEV)|Квалификации]] |- | align=center|09/05/2014 | align=left| {{vbw|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 700 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|10/05/2014 | align=left| {{vbw|Estonia}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 1,200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|11/05/2014 | align=left| {{vbw|Lithuania}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 1,500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|23/05/2014 | align=left| {{vbw|Spain}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Кослада]] | align=center| 1,100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|24/05/2014 | align=left| {{vbw|Czech Republic}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Кослада]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|25/05/2014 | align=left| {{vbw|Slovenia}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Кослада]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|30/05/2014 | align=left| {{vbw|Czech Republic}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[П’лзењ]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|31/05/2014 | align=left| {{vbw|Spain}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[П’лзењ]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|01/06/2014 | align=left| {{vbw|Slovenia}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[П’лзењ]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2015)|Квалификации]] |- | align=center|02/06/2015 | align=left| {{vbw|San Marino}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 400 | align=center| [[Одбојка на Игри на малите држави - 2015 of Europe|GSS 2015]] |- | align=center|03/06/2015 | align=left| {{vbw|Luxembourg}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 300 | align=center| [[Одбојка на Игри на малите држави - 2015 of Europe|GSS 2015]] |- | align=center|04/06/2015 | align=left| {{vbw|Iceland}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 600 | align=center| [[Одбојка на Игри на малите држави - 2015 of Europe|GSS 2015]] |- | align=center|06/06/2015 | align=left| {{vbw|Liechtenstein}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Рејкавик]] | align=center| 200 | align=center| [[Одбојка на Игри на малите држави - 2015 of Europe|GSS 2015]] |- | align=center|20/05/2016 | align=left| {{vbw|Lithuania}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 150 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2017)|Квалификации]] |- | align=center|21/05/2016 | align=left| {{vbw|Bosnia and Herzegovina}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2017)|Квалификации]] |- | align=center|22/05/2016 | align=left| {{vbw|Norway}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Алитус]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2017)|Квалификации]] |- | align=center|03/06/2016 | align=left| {{vbw|Spain}} | align=center| '''3–0''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за жени (2016)|Европска лига 2016]]''' |- | align=center|04/06/2016 | align=left| {{vbw|Azerbaijan}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за жени (2016)|Европска лига 2016]]''' |- | align=center|05/06/2016 | align=left| {{vbw|France}} | align=center| '''3–2''' | align=center| [[Бар (Црна Гора)|Бар]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за жени (2016)|Европска лига 2016]]''' |- | align=center|10/06/2016 | align=left| {{vbw|Azerbaijan}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Ренс]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за жени (2016)|Европска лига 2016]]''' |- | align=center|11/06/2016 | align=left| {{vbw|France}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Ренс]] | align=center| 700 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за жени (2016)|Европска лига 2016]]''' |- | align=center|12/06/2016 | align=left| {{vbw|Spain}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Ренс]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Европска лига во одбојка за жени (2016)|Европска лига 2016]]''' |- | align=center|16/09/2016 | align=left| {{vbw|Romania}} | align=center| '''3–1''' | align=center| [[Софија]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2017)|Квалификации]] |- | align=center|17/09/2016 | align=left| {{vbw|Bulgaria}} | align=center| '''0–3''' | align=center| [[Софија]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2017)|Квалификации]] |- | align=center|18/09/2016 | align=left| {{vbw|Switzerland}} | align=center| '''2–3''' | align=center| [[Софија]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во одбојка за жени (2017)|Квалификации]] |- |} ''Квалификации - Квалификации за светско првенство; Квалификации - Европско првенство - квалификации; GSS - Игри на малите држави во Европа'' ===Ватерполо репрезентација=== ====Машка конкуренција==== ====Машка конкуренција==== =====Список на официјални натпревари===== {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Дата</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Противник</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Резултат</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Место</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Посетеност</span> !style="background:#B0D3FB;"|<span style="color:black;"> Натпреварување</span> |- | align=center|16/03/2007 | align=left| {{wp|Republic of Ireland}} | align=center| '''25–2''' | align=center| [[Котор]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|17/03/2007 | align=left| {{wp|Austria}} | align=center| '''26–1''' | align=center| [[Котор]] | align=center| 800 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|18/03/2007 | align=left| {{wp|Switzerland}} | align=center| '''30–3''' | align=center| [[Котор]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|04/07/2007 | align=left| {{wp|Italy}} | align=center| '''11–13''' | align=center| [[Нови Сад]] | align=center| 700 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|05/07/2007 | align=left| {{wp|Greece}} | align=center| '''14–6''' | align=center| [[Нови Сад]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|06/07/2007 | align=left| {{wp|Serbia}} | align=center| '''11–12''' | align=center| [[Нови Сад]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|07/07/2007 | align=left| {{wp|Germany}} | align=center| '''11–5''' | align=center| [[Нови Сад]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|08/07/2007 | align=left| {{wp|Turkey}} | align=center| '''16–5''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|09/07/2007 | align=left| {{wp|Malta}} | align=center| '''21–2''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|10/07/2007 | align=left| {{wp|Belgium}} | align=center| '''28–6''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 100 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|11/07/2007 | align=left| {{wp|Macedonia}} | align=center| '''19–7''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 200 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|12/07/2007 | align=left| {{wp|Belarus}} | align=center| '''14–5''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 150 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|14/07/2007 | align=left| {{wp|Belarus}} | align=center| '''12–6''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Европска Б девизија]] |- | align=center|15/07/2007 | align=left| {{wp|France}} | align=center| '''19–9''' | align=center| [[Манчестер]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо - Б девизија (2007)|Final]] |- | align=center|19/07/2007 | align=left| {{wp|Italy}} | align=center| '''12–11''' | align=center| [[Пескара]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|20/07/2007 | align=left| {{wp|Greece}} | align=center| '''11–3''' | align=center| [[Пескара]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|21/07/2007 | align=left| {{wp|Serbia}} | align=center| '''12–10''' | align=center| [[Пескара]] | align=center| 800 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|22/07/2007 | align=left| {{wp|Germany}} | align=center| '''11–7''' | align=center| [[Пескара]] | align=center| 400 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2007)|Светска лига 2007]]''' |- | align=center|02/09/2007 | align=left| {{wp|Italy}} | align=center| '''12–8''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 300 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ватерполо (2007)|OGQ]] |- | align=center|03/09/2007 | align=left| {{wp|Slovenia}} | align=center| '''19–4''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 200 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ватерполо (2007)|OGQ]] |- | align=center|04/09/2007 | align=left| {{wp|Greece}} | align=center| '''9–5''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 300 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ватерполо (2007)|OGQ]] |- | align=center|05/09/2007 | align=left| {{wp|Netherlands}} | align=center| '''15–5''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 100 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ватерполо (2007)|OGQ]] |- | align=center|08/09/2007 | align=left| {{wp|Russia}} | align=center| '''12–5''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 500 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ватерполо (2007)|OGQ]] |- | align=center|09/09/2007 | align=left| {{wp|Romania}} | align=center| '''9–8''' | align=center| [[Братислава]] | align=center| 1,000 | align=center| [[Квалификации за европско првенство во ватерполо (2007)|OGQ]] |- | align=center|04/01/2008 | align=left| {{wp|Slovenia}} | align=center| '''18–3''' | align=center| [[Дубровник]] | align=center| 500 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо (2008)|Квалификации]] |- | align=center|05/01/2008 | align=left| {{wp|Great Britain}} | align=center| '''18–3''' | align=center| [[Дубровник]] | align=center| 300 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо (2008)|Квалификации]] |- | align=center|06/01/2008 | align=left| {{wp|Croatia}} | align=center| '''6–7''' | align=center| [[Дубровник]] | align=center| 3,000 | align=center| [[Европско првенство во ватерполо (2008)|Квалификации]] |- | align=center|23/05/2008 | align=left| {{wp|Italy}} | align=center| '''9–7''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 1,200 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2008)|Светска лига 2008]]''' |- | align=center|24/05/2008 | align=left| {{wp|Greece}} | align=center| '''14–6''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 1,000 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2008)|Светска лига 2008]]''' |- | align=center|25/05/2008 | align=left| {{wp|Croatia}} | align=center| '''13–11''' | align=center| [[Будва]] | align=center| 1,500 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2008)|Светска лига 2008]]''' |- | align=center|30/05/2008 | align=left| {{wp|Greece}} | align=center| '''10–11''' | align=center| [[Атина]] | align=center| 500 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2008)|Светска лига 2008]]''' |- | align=center|31/05/2008 | align=left| {{wp|Italy}} | align=center| '''11–10''' | align=center| [[Атина]] | align=center| 200 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2008)|Светска лига 2008]]''' |- | align=center|01/06/2008 | align=left| {{wp|Croatia}} | align=center| '''13–9''' | align=center| [[Атина]] | align=center| 300 | align=center| '''[[Светска лига во ватерполо (2008)|Светска лига 2008]]''' |- |} ''Квалификации - Квалификации за светско првенство; Квалификации - Европско првенство - квалификации; OGQ - Летни олимписки игри 2012- квалификации'' == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Спортот во Црна Гора| ]] 7cfwacnx6f0u4gbkai2dvav94s3phhv 0 1220704 5605270 4498995 2026-08-05T06:15:41Z Bjankuloski06 332 /* Домашни натпреварувања */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (4) 5605270 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport overview | boxwidth = 250 | title = Фудбалот во Црна Гора | image = | imagesize = 240px | image_alt = <!-- alt text, which will be seen when hovering over the image --> | caption = | union = [[Фудбалска Федерација на Црна Гора]] | country = Црна Гора | sport = association football | noncountry = <!-- other country this country represents --> | teamlabel1 = <!-- overrides the "National team" label with custom label --> | nationalteam = [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора]] | teamlabel2 = <!-- overrides the "Representative team" label with customer label --> | repteam = <!-- overrides the representative team link, requires full wikitext syntax --> | nickname = <!-- nicknames --> | first = | registered = | clubs = | national_list = | club_list = | intl_list = [[Лига на шампиони во фудбал|Лига на шампиони]] <br> [[УЕФА Лига Европа]] <br> [[УЕФА Супер куп|Супер куп]] <br>[[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]<br>[[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]<br> [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] | match = | league = }} '''Фудбал во Црна Гора''' — еден од најпопуларните спортови во [[Црна Гора|земјата]]. [[Црна Гора]] била независна од доцните средни векови до [[1918]] година, кога ја прогласила својата заедница со Србија и, последователно, станала дел од [[Кралство Југославија]], [[СФР Југославија]], [[СР Југославија]], [[Србија и Црна Гора]]. Во ова време фудбалот во Црна Гора бил дел од пошироките југословенски структури. Како резултат на референдумот за независност на Црна Гора што се одржал на [[21 мај]] [[2006]] година, Црна Гора прогласила независност две недели подоцна, на 3 јуни, и формирала своја фудбалска федерација<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wsc.co.uk/the-archive/18-letter-from/1228-montenegro |title=When Saturday Comes - Montenegro |publisher=Wsc.co.uk |date=2012-07-09 |accessdate=2015-03-11}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://goal.blogs.nytimes.com/author/david-gendelman/|title=Montenegro’s Rapid Ascent Stuns England|newspaper=[[The New York Times]]|accessdate=2015-03-11}}</ref>. == Историја == === Пред 2006 година === Фудбалот во Црна Гора, како дел од Југославија, беше прво организиран од страна на [[Фудбалска Федерација на Југославија|Фудбалската Федерација на Југославија]], основана во [[1919]] година и преименувана во Фудбалска Федерација на Србија и Црна Гора во 2003 година. Југославија, подоцна Србија и Црна Гора, била една од водечките земји во европскиот фудбал. Тие двапати стигнале до полуфиналето на Светското првенство (во 1930 и 1962 година) и двапати завршиле на второто место на Европските првенства (во 1960 и 1968 година). Првиот играч од Црна Гора кој учествувал на едно Светско првенство бил [[Милован Јакшиќ]], кој бил југословенски голман на [[Светско првенство во фудбал 1930|Светското првенство]] во [[1930]] година. Оттогаш, [[Црногорци]]те обично биле добро застапени во југословенските и српските и црногорските репрезентации. Најпознати фудбалски имиња од тоа време се [[Драгољуб Брновиќ]], [[Дејан Савичевиќ]] и [[Предраг Мијатовиќ]]. Првично, во периодот меѓу двете светски војни, фудбалот во Црна Гора на клупско ниво бил обележан со соперништвото помеѓу двата клуба, СК Црногорац од Цетиње и СК Балшиќ од Подгорица<ref>Sportista, n 13, Belgrade 18 July 1924, page 1</ref>. Пред [[Втората светска војна]] Црногорац бил единствениот црногорски клуб што настапувал на Југословенското првенство, и тоа само во една прилика, во сезоната од 1935-36. Подоцна, по [[1945]] година, најдобрите црногорски клубови обично настапувале во Југословенската прва лига, а покрај неа постоела и црногорска лига во понизок ранг. Црногорската прва лига била формирана во 2004 година како локално второ ниво, а по црногорската независност во 2006 година станала највисоко ниво на земјата. По независноста на Црна Гора во јуни [[2006]] година, тимот на Србија се смета за наследник на тимот на Србија и Црна Гора. Сепак, на Светското првенство во 2006 година, што се одржало во втората половина на јуни и во јули 2006 година, Србија и Црна Гора продолжиле да играат, претставувајќи ги двете независни држави на Србија и Црна Гора. И покрај импресивниот рекорд во квалификациите за турнирот, тимот се борел во тешка група од првиот круг и биле елиминирани откако не освоиле бодови, примиле десет гола и постигнале само два. По турнирот тимот бил распуштен и заменет од Србија. === По 2006=== Целосно членство на федерацијата во УЕФА се случило во јануари 2007 година. Во меѓувреме, федерацијата продолжила да ја води Црногорската прва лига како најквалитетно фудбалско натпреварување во земјата. [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора|Црногорската фудбалска репрезентација]] ја претставува Црна Гора во фудбалска конкуренција и е под контрола на [[Фудбалски сојуз на Црна Гора|Фудбалскиот сојуз на Црна Гора]] (FSCG), управно тело за фудбал во Црна Гора. Во октомври 2006 година на Црна Гора му било доделено привремено членство во [[УЕФА]], со целосно полноправно членство во јануари 2007 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/uefa/Keytopics/kind=64/newsId=464331.html|title=No decision yet on Gibraltar|accessdate=11 April 2007|publisher=UEFA.com|year=2006|author=Mark Chaplin |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061128205508/http://www.uefa.com/uefa/Keytopics/kind=64/newsId=464331.html <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 28 November 2006}} For the first time, Montenegro was on the [[FIFA rankings]] in June 2007.</ref>. Репрезентацијата го одиграла својот официјален пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] на [[24 март]] [[2007]] година во [[Подгорица]], и победила со резултат од 2:1. Досега најдобар успех на Црна Гора било учеството во плеј-офот за УЕФА Евро 2012. Црна Гора се натпреварувала против [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]], но не успеала да се квалификува. == Домашни натпреварувања== Најуспешен клуб на домашните црногорски фудбалски натпревари е [[ФК Рудар Пљевља]], со две шампионски титули и четири првенства. Историски гледано, најуспешните клубови, а денес најпопуларни се [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], кои биле членови на Југословенската прва лига. Најпознато е фудбалското соперништво меѓу [[ФК Будуќност Подгорица]] и [[ФК Сутјеска Никшиќ]], познато како црногорско дерби. Друго традиционално фудбалско соперништво е помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Ловчен Цетиње]]. Во периодот 2000-2009 година постоел огромен интерес за соперништво во Подгорица помеѓу ФК Будуќност и [[ФК Зета]], а во периодот 2008-2014 година имало уште едно важно локално дерби во топ-ниво натпревар помеѓу тимови од Никшиќ - ФК Сутјеска и ФК Челик Никшиќ. Од [[2006]] година, меѓу важните дерби натпревари е ФК Будуќност - ФК Рудар Пљевља. Следува список на најтрофејни црногорски екипи во машка конкуренција: {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- | [[ФК Рудар Пљевља]] | <center>'''2'''</center> | [[2009–10 Прва црногорска фудбалска лига|2009–10]], [[2014–15 Прва црногорска фудбалска лига|2014–15]] | <center>'''4'''</center> | [[2006–07 Куп на Црна Гора во фудбал|2006–07]], [[2009–10 Куп на Црна Гора во фудбал|2009–10]], [[2010–11 Куп на Црна Гора во фудбал|2010–11]], [[2015–16 Куп на Црна Гора во фудбал|2015–16]] |- | [[ФК Будуќност Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | [[2007–08 Прва црногорска фудбалска лига|2007–08]], [[2011–12 Прва црногорска фудбалска лига|2011–12]] | <center>'''1'''</center> | [[2012–13 Куп на Црна Гора во фудбал|2012–13]] |- | [[ФК Могрен|ФК Могрен Будва]] | <center>'''2'''</center> | [[2008–09 Прва црногорска фудбалска лига|2008–09]], [[2010–11 Прва црногорска фудбалска лига|2010–11]] | <center>'''1'''</center> | [[2007–08 Куп на Црна Гора во фудбал|2007–08]] |- | [[ФК Сутјеска Никшиќ]] | <center>'''2'''</center> | [[2012–13 Прва црногорска фудбалска лига|2012–13]], [[2013–14 Прва црногорска фудбалска лига|2013–14]] | <center>-</center> | |- | [[ФК Младост Подгорица]] | <center>'''1'''</center> | [[2015–16 Прва црногорска фудбалска лига|2015–16]] | <center>'''1'''</center> | [[2014–15 Куп на Црна Гора во фудбал|2014–15]] |- | [[ФК Зета|ФК Зета Голубовци]] | <center>'''1'''</center> | [[2006–07 Прва црногорска фудбалска лига|2006–07]] | <center>-</center> | |- | [[ФК Ловчен|ФК Ловчен Цетиње]] | <center>-</center> | | <center>'''1'''</center> | [[2013–14 Куп на Црна Гора во фудбал|2013–14]] |- | [[OФК Петровац]] | <center>-</center> | | <center>'''1'''</center> | [[2008–09 Куп на Црна Гора во фудбал|2008–09]] |- | [[ФК Челик Никшиќ]] | <center>-</center> | | <center>'''1'''</center> | [[2011–12 Куп на Црна Гора во фудбал|2011–12]] |} Следува список на најтрофејни црногорски екипи во женска конкуренција: {| class="wikitable" style="font-size:90% |- ! Клуб ! Шампион ! Шампионска година ! Победник во купот ! Шампионска година |- | [[ЖФК Економист|ЖФК Економист Никшиќ]] | <center>'''5'''</center> | 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15 | <center>'''1'''</center> | 2015–16 |- | [[ЖФК Палма|ЖФК Палма Подгорица]] | <center>'''2'''</center> | 2008–09, 2009–10 | <center>'''-'''</center> | |- | [[ЖФК Брезница|ЖФК Брезница Пљевља]] | <center>'''1'''</center> | 2015–16 | <center>'''-'''</center> | |} Следува список на црногорски натпреварувања во федбал: {| class="wikitable" style="font-size:90% |- !Лига |- |[[Прва црногорска фудбалска лига]] |- |[[Втора црногорска фудбалска лига]] |- |[[Трета црногорска фудбалска лига]] |- |[[Куп на Црна Гора во фудбал]] |- |[[Црногорски регионален куп]] |- |[[Црногорска фудбалска лига (жени)]] |- |[[Куп на Црна Гора во фудбал (жени)]] |} == Наводи == {{наводи}} {{Европа по тема|Фудбалот во}} [[Категорија:Фудбалот во Црна Гора| ]] qtp36gouk2ri2dj7ne7vjh2ysupc49m 0 1220759 5605260 5524150 2026-08-05T06:15:11Z Bjankuloski06 332 /* Резултати */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605260 wikitext text/x-wiki {{Infobox referendum | name = Референдум за независност<br>на Црна Гора | title = Дали сакате Република Црна Гора да биде независна држава со целосен меѓународен и правен субјективитет? <br /> {{langx|cnr|Желите ли да Република Црна Гора буде независна држава са пуним међународно-правним субјективитетом?}} | location = | date = {{Start date|2006|05|21|df=yes}} | yes = 230711 | no = 184954 | total = 419236 | electorate = 484718 | map = [[File:Montenegro referendum 2006.svg|center|300px]] | mapdivision = council area | notes = Забелешка: бојата ја означува излезноста на гласање }} '''Референдумот за независност на Црна Гора''' — референдум кој се одржал на [[21 мај]] [[2006]] година<ref name=N1>[[Dieter Nohlen|Nohlen, D]] & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p1372 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. Тој бил одобрен од 55,5% од гласачите, што го постигнала потребниот цензус од 55%. До 23 мај, прелиминарните резултати од референдумот биле признаени од страна на сите пет постојани членки на [[Совет за безбедност|Советот за безбедност на Обединетите нации]], што укажува на широко распространето меѓународно признавање да [[Црна Гора]] стане формално независна<ref>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/*/http://www.rrk.cg.yu/ |date=* |title=Referendum Commission of Montenegro }}</ref><ref name="rrk-news">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/*/http://www.rrk.cg.yu/aktuelnosti/aktuelnosti.htm |date=* |title=Electoral Commission official press release }}</ref>. На [[31 мај]], референдумската комисија официјално ги потврдила резултатите од референдумот, потврдувајќи дека 55,5% од населението на црногорските гласачи гласале за независност. Бидејќи гласачите се соочиле со контроверзниот праг од 55 отсто одобрени од [[Европската унија]], референдумот бил вклучен во декларацијата за независност за време на специјалната парламентарна седница на [[31 мај]]. Собранието на Република Црна Гора во саботата на [[3 јуни]] изгласила официјална декларација за независност<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5043462.stm Montenegro declares independence] BBC News, 4 June 2006</ref>. Како одговор на соопштението, [[Влада на Србија|Владата на Србија]] се прогласила за правен и политички наследник на [[Србија и Црна Гора]]<ref>[http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=23938 Serbian Press Release] Government of Serbia</ref>, и соопштила дека владата и парламентот на самата Србија наскоро ќе го усвои новиот устав<ref>[http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=23922 Press Release]</ref>. Европската Унија, САД, Народна Република Кина и Руската Федерација ги изразиле своите намери да ги почитуваат резултатите од референдумот. == Уставна позадина == Процесот на отцепување бил регулиран со Уставната повелба на Србија и Црна Гора, усвоена на [[4 февруари]] [[2003]] година од страна на двата совети на Сојузното собрание на Сојузна Република Југославија, во согласност со Белградскиот договор од 2002 година меѓу владите на двете конститутивни републики на потоа Сојузна Република Југославија, Црна Гора и Србија. Член 60 од уставот барал да помине минимум три години по ратификацијата пред една од земјите-членки да прогласи независност. Истиот член го навел референдумот како неопходен за овој потег. Сепак, овој устав им овозможил на земјите-членки да ги дефинираат своите сопствени референдумски закони. Исто така, се наведува дека земјата-членка која се оддели, ќе ги загуби правата за политички и правен континуитет на федерацијата. Ова значи дека отцепената држава (во овој случај Република Црна Гора) морала да аплицира за членство во сите главни меѓународни институции, како што се [[Обединетите нации]] и да биде признаена од страна на меѓународната заедница, и дека [[Република Србија]] станува целосен наследник на државната заедница. Ниту една држава не се спротивставила на признавањето на новоформираната држава пред референдумот. Ако Србија прогласила независност наместо Црна Гора, Црна Гора би била правоследничка држава. == Правна постапка == === Пред референдумот === Според [[Устав на Црна Гора|Уставот на Црна Гора]]<ref>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/*/http://www.mediaclub.cg.yu/Ustav/ |date=* |title=Constitution of the Republic of Montenegro }}</ref>, државниот статус не може да се промени без референдум предложен од Претседателот во Парламентот. Претседателот [[Филип Вујановиќ]], според тоа, доставил таков предлог-закон и истиот бил едногласно усвоен од црногорскиот парламент на [[2 март]] [[2006]] година<ref>B92: [http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=03&dd=02&nav_category=11&nav_id=190210 Referendum 21. maja]</ref>. === По референдумот === Референдумот го задолжил Парламентот, кој го вовел референдумот, да го почитува неговиот исход и дека мора да ги објави официјалните резултати во рок од 15 дена по денот на гласањето и да постапува по нив во рок од 60 дена. Распуштањето на Парламентот било потребно по усвојувањето на кој било закон со кој се предлагаа уставни измени во статусот на државата, а новиот парламент требало да се свика во рок од 90 дена. За да се донесат таквите промени, новиот парламент требало да го поддржи законот со двотретинско мнозинство. Новата независна држава Србија, која станала наследничка држава на државната заедница на [[Србија и Црна Гора]], истовремено фаворизирајќи лабава федерација, јавно изјавила дека ќе го почитува исходот од референдумот и нема да се меша во црногорскиот суверенитет. == Референдумски контроверзии == Постоеле значителни контроверзии околу избирачкото право и потребниот цензус за постигнување на независноста. [[влада на Црна Гора|Црногорската влада]], која ја поддржала независноста, првично се залагала за едноставно мнозинство, но опозицијата инсистирала на одреден праг под кој референдумот, ако победи опцијата „да“, ќе беше неуспешен. Претставникот на Европската унија, [[Мирослав Лајчак]], предложил независност ако 55% гласаат за независност со 50% одѕив на гласовите, изјава која предизвикала протести од силите за независност. Советот на Европската унија едногласно се согласил со предлогот на Лајчак, а владата на Ѓукановиќ конечно се повлекла од својата позиција<ref>EUobserver: [http://euobserver.com/9/21001 EU wins Montenegro's support for its referendum formula] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080620012957/http://euobserver.com/9/21001 |date=2008-06-20 }} (subscription needed)</ref>. Сепак, премиерот на Црна Гора, [[Мило Ѓукановиќ]], ветил дека ќе прогласи независност ако гласовите поминат 50%. Од друга страна, тој исто така најавил дека ако помалку од 50% гласале за опција за независност, тој ќе поднесе оставка од сите политички позиции<ref>Council on Foreign Relations: [http://www.cfr.org/publication/10725/ Montenegro's Referendum on Independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071004210756/http://www.cfr.org/publication/10725/ |date=2007-10-04 }}</ref>. Првичното мислење на Мило Ѓукановиќ и ДПС-СДП било дека 40% од гласовите во корист на државност е доволен процент за прогласување независност, но ова предизвикало сериозен меѓународен напад пред независниците да предложиат 50%. Друго контроверзно прашање бил законот за референдум, кој се засновал на уставот на Србија и Црна Гора, во кој се наведува дека Црногорците што живеат во Србија, регистрирани да гласаат во Србија, треба да им биде забрането да гласаат на референдумот, бидејќи тоа ќе им даде два гласа во сојузната држава и ќе ги направи супериорни во однос на другите граѓани. Исто така, цензусот на договорот помеѓу двата блока за 55% бил донекаде критикуван како надминување на традиционалната практика на барање на две третини, како што се практикувало во сите поранешни југословенски земји претходно (вклучувајќи го и [[Референдум за независност на Црна Гора (1992)|претходниот референдум во Црна Гора]]). == Неправилности за време на кампањата == На [[24 март]] [[2006]] година бил емитуван деветминутен видео клип во кој се прикажани двајца локални активисти на Демократската партија на социјалистите од Црна Гора од Зета, Ранко Вучиниќ и Иван Ивановиќ, заедно со поранешниот припадник на тајната полиција, Василије Мијовиќ, обидувајќи се да подмитуваат граѓанин, Машан Бушковиќ, да гласа за независност на претстојниот референдум. Во видео клипот тие се гледаат и се слуша убедување да Бушковиќ гласа за независност, и тие ветуваат дека ќе му ја исплатат сметката од 1.500 евра за возврат. Кога видеото станало јавно, двата активисти на ДПС тврделе дека биле жртви на манипулација. Мијовиќ ги негирал овие тврдења дека видеото е автентично. Портпаролот на ДПС, Предраг Секулиќ, тврди дека видеото е монтажа и евтина политичка пропаганда. Машан Бушковиќ, цел на наводниот обид за поткуп, пак, рекол дека видеото е автентично и дека ги прикажува настаните токму онака како што се случило<ref>RTS: [http://www.rts.co.yu/jedna_vest.asp?IDNews=145283&belong=&rec=Mašan%20Buškovic Opozicija prikazala film o kupovini glasova]{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Во 2007 година, [[Јован Маркуш]], со помош на унионистички партии, објавил документ од 1.290 страници наречен ''Бела книга'', во која се забележани неправилности од референдумот<ref name="BK">{{наведени вести|url=http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:605646-Pokolenja-ce-da-sude|agency=[[Večernje novosti]]|author=Veliša KADIĆ - Savo GREGOVIĆ|title=''Pokolenja će da sude''|language=sr|date=May 17, 2016|accessdate=February 10, 2019}}</ref>. == Избирачко мислење == Анкетите во текот на кампањата биле различни, при што најголем дел од анкетите покажувале дека силите за независност водат, но не го надминуваат прагот од 55 отсто. Само во подоцнежните недели анкетите започнале да покажуваат дека прагот ќе биде усвоен<ref>EUobserver: [http://euobserver.com/9/21661 EU awaits Montenegro independence vote]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (subscription needed)</ref>. == Резултати== {{Infobox referendum | title = Референдум за независност на Црна Гора | option1 =For | option2 =Against | yes = 230,711 | yespct = 55.5 | no = 184,954 | nopct = 45.5 | majorityneeded = 55 | noicons = | valid = 415,665 | validpct = 99.15 | invalid = 3,571 | invalidpct = 0.85 | total = 419,236 | turnoutpct = 86.49 | electorate = 484,718 | source = Nohlen & Stöver }} [[File:CG-Pobjeda.jpg|thumb|Првата страница од весникот ''[[Побједа]]'', 22 мај 2006 година.]] Двете организации кои правеле анкети пред референдумот, црногорската ЦДТ и српската ЦеСИД, имаале различни проценки за резултатите од референдумот. Првичните проекции на ЦеСИД давле значајна предност на оние кои ќе одговорат со „да", но како што вечерта напредуваа, тие ја сменија својата проекција и ја намалија предноста на опцијата „''Да''“. Ова предизвикало сериозна конфузија меѓу јавноста и некои новинари повикале да не се земаат предвид анкетите спроведени на ЦеСИД. По објавувањето на резултатите од ЦеСИД, илјадници луѓе започнале да слават на улиците на секој поголем град<ref>DTT-NET: [http://www.dtt-net.com/en/index.php?page=view-article&article=1533 Montenegro government claims independence victory] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927005125/http://www.dtt-net.com/en/index.php?page=view-article&article=1533 |date=2007-09-27 }}</ref>. Сепак, по објавувањето на податоците од ЦДТ, јавноста почна да сфаќа колку е близок резултатот. ЦДТ изјавила дека резултатите биле премногу блиски за да ги прогласат. Ова подоцна било потврдено со официјалните резултати, бидејќи само околу 2.000 гласови биле над потребниот цензус (гласови од околу 2 или 3 избирачки места). Тие ја повикале јавноста да остане смирена и да даде време на референдумската комисија за да ја заврши својата работа<ref>[https://web.archive.org/web/20070609060018/http://www.cdtmn.org/izbori/referendum06.php Centar za demokratsku tranziciju - Referendum] archived on 9 June 2007 from [http://www.cdtmn.org/izbori/referendum06.php the original]</ref>. Црногорскиот премиер [[Мило Ѓукановиќ]] за првпат го одложил својот настап во јавноста, откако дознал дека е близок резултатот. Тој конечно се појавил на црногорската телевизија околу 1:40 часот и изјавил дека откако се избројани 99,85% од гласовите, процентот на гласови за независност бил 55,5%, а останатите гласови (6,236) не можеле да го променат исходот од референдумот<ref>CNN: [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/05/21/montenegro.independence/index.html Poll: Montenegro quits Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629062930/http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/05/21/montenegro.independence/index.html |date=2006-06-29 }}</ref>. Од друга страна, де-факто водачот на унионистичкиот блок [[Предраг Булатовиќ]] на прес-конференцијата околу 00:15 часот изјавил дека „неговите извори“ го информирале дека 54% гласале за ''„Да“'', бројка под цензусот од 55%. Предраг Булатовиќ претходно објавил дека ќе поднесе оставка како водач на опозицијата ако референдумот го освојат оние што ја фаворизираат независноста. [[Франтишек Липка]], претседател на референдумската комисија или претседател на Изборната комисија во понеделникот објавил дека прелиминарните резултати биле 55,4 отсто во корист на независноста<ref>AP: [https://news.yahoo.com/s/ap/20060522/ap_on_re_eu/montenegro_referendum_8 Montenegro Votes to Secede from Serbia]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Премиерот на Република Црна Гора, Мило Ѓукановиќ, одржал прес конференција подоцна истиот ден. Прес конференцијата се одржала во 14:30 часот, во Конгресната сала на Владата на Република Црна Гора<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&id=13424 |title=Prime Minister of Montenegro |publisher=Vlada.me |date= |accessdate=2011-01-16 |archive-date=2021-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726011806/https://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&id=13424 |url-status=dead }}</ref>. Бидејќи околу 19.000 гласовите сè уште биле оспорени, Изборната комисија го одложила објавувањето на конечните резултати. Опозицијата побарала целосно пребројување на гласовите, но тоа било одбиено од страна на Комисијата и европските набљудувачи, кои изјавиле дека се задоволни и дека се сигурни дека гласањето било слободно и фер<ref>BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5006380.stm Recount call in Montenegro vote]</ref>. Рњезултатите на гласовите била следната: мнозинството (околу 60% - до околу 70%) биле против независност во регионите што граничат со Србија и Босна и Херцеговина. Највисок процент на оние кои гласале ''„Не“'' било во општината Плужине, со мнозинство српски гласачи, со 75,70%. Во автентичните црногорски региони (поранешно [[Кнежевство Црна Гора]]), за независност имало големо мнозинство (околу 50-60%), како во [[Општина Цетиње]], традиционален центар на стара Црна Гора, со огромен процент во корист на независноста (над 86,38% ). Во крајбрежните региони, [[Општина Херцег Нови]], која има српско мнозинство, гласале 61,34% против независноста, средниот јужен регион (Тиват, Котор, Будва и Бар) биле за независност, а на југ, [[Општина Улцињ]], етничките Албанци гласале за независност (88,50%). Регионите што граничат со Албанија и Косово, главно со бошњачко, етничко муслиманско и албанско население, во голема мера биле за независност (78,92% во Плав, 91,33% во Рожае). Општините во Црна Гора кои гласале за Унијата беа Андријевица, Беране, Колашин, Мојковац, Плужине, Пљевља, Херцег Нови, Савник и Жабљак. Општините кои гласале за независност биле Бар, Бијело Поље, Будва, Цетиње, Даниловград, Котор, Никшиќ, Плав, Подгорица, Рожае, Тиват и Улцињ. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Unionist Bloc video: [https://web.archive.org/web/20071127134821/http://www.narodnastranka.com/referendum/spotovi/spotf.wmv Vote for Love!] * Unionist Bloc theme: [https://web.archive.org/web/20071127134825/http://www.narodnastranka.com/referendum/spotljubavspaja.wmv Love connects] * BBC: [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4690294.stm Page on the subject] * BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5003220.stm Post-election coverage] * [http://www.cgnezavisnost.org/file/1113306618.pdf Referendum Law (PDF)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090929122101/http://www.cgnezavisnost.org/file/1113306618.pdf |date=2009-09-29 }} * [http://www.njegoskij.org/menu_today/menu_articlesToday.php The Njegoskij Fund Public Project >> 21 May 2006 Referendum on Independence]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Политика на Црна Гора]] [[Категорија:Референдуми за независност|Црна Гора]] [[Категорија:Референдуми во Црна Гора]] 5c4uplt4clawb18ihqa9oga2bavkrtw 5605293 5605260 2026-08-05T06:52:14Z Bjankuloski06 332 /* Резултати */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (2) 5605293 wikitext text/x-wiki {{Infobox referendum | name = Референдум за независност<br>на Црна Гора | title = Дали сакате Република Црна Гора да биде независна држава со целосен меѓународен и правен субјективитет? <br /> {{langx|cnr|Желите ли да Република Црна Гора буде независна држава са пуним међународно-правним субјективитетом?}} | location = | date = {{Start date|2006|05|21|df=yes}} | yes = 230711 | no = 184954 | total = 419236 | electorate = 484718 | map = [[File:Montenegro referendum 2006.svg|center|300px]] | mapdivision = council area | notes = Забелешка: бојата ја означува излезноста на гласање }} '''Референдумот за независност на Црна Гора''' — референдум кој се одржал на [[21 мај]] [[2006]] година<ref name=N1>[[Dieter Nohlen|Nohlen, D]] & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p1372 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. Тој бил одобрен од 55,5% од гласачите, што го постигнала потребниот цензус од 55%. До 23 мај, прелиминарните резултати од референдумот биле признаени од страна на сите пет постојани членки на [[Совет за безбедност|Советот за безбедност на Обединетите нации]], што укажува на широко распространето меѓународно признавање да [[Црна Гора]] стане формално независна<ref>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/*/http://www.rrk.cg.yu/ |date=* |title=Referendum Commission of Montenegro }}</ref><ref name="rrk-news">{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/*/http://www.rrk.cg.yu/aktuelnosti/aktuelnosti.htm |date=* |title=Electoral Commission official press release }}</ref>. На [[31 мај]], референдумската комисија официјално ги потврдила резултатите од референдумот, потврдувајќи дека 55,5% од населението на црногорските гласачи гласале за независност. Бидејќи гласачите се соочиле со контроверзниот праг од 55 отсто одобрени од [[Европската унија]], референдумот бил вклучен во декларацијата за независност за време на специјалната парламентарна седница на [[31 мај]]. Собранието на Република Црна Гора во саботата на [[3 јуни]] изгласила официјална декларација за независност<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5043462.stm Montenegro declares independence] BBC News, 4 June 2006</ref>. Како одговор на соопштението, [[Влада на Србија|Владата на Србија]] се прогласила за правен и политички наследник на [[Србија и Црна Гора]]<ref>[http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=23938 Serbian Press Release] Government of Serbia</ref>, и соопштила дека владата и парламентот на самата Србија наскоро ќе го усвои новиот устав<ref>[http://www.srbija.gov.rs/vesti/vest.php?id=23922 Press Release]</ref>. Европската Унија, САД, Народна Република Кина и Руската Федерација ги изразиле своите намери да ги почитуваат резултатите од референдумот. == Уставна позадина == Процесот на отцепување бил регулиран со Уставната повелба на Србија и Црна Гора, усвоена на [[4 февруари]] [[2003]] година од страна на двата совети на Сојузното собрание на Сојузна Република Југославија, во согласност со Белградскиот договор од 2002 година меѓу владите на двете конститутивни републики на потоа Сојузна Република Југославија, Црна Гора и Србија. Член 60 од уставот барал да помине минимум три години по ратификацијата пред една од земјите-членки да прогласи независност. Истиот член го навел референдумот како неопходен за овој потег. Сепак, овој устав им овозможил на земјите-членки да ги дефинираат своите сопствени референдумски закони. Исто така, се наведува дека земјата-членка која се оддели, ќе ги загуби правата за политички и правен континуитет на федерацијата. Ова значи дека отцепената држава (во овој случај Република Црна Гора) морала да аплицира за членство во сите главни меѓународни институции, како што се [[Обединетите нации]] и да биде признаена од страна на меѓународната заедница, и дека [[Република Србија]] станува целосен наследник на државната заедница. Ниту една држава не се спротивставила на признавањето на новоформираната држава пред референдумот. Ако Србија прогласила независност наместо Црна Гора, Црна Гора би била правоследничка држава. == Правна постапка == === Пред референдумот === Според [[Устав на Црна Гора|Уставот на Црна Гора]]<ref>{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/*/http://www.mediaclub.cg.yu/Ustav/ |date=* |title=Constitution of the Republic of Montenegro }}</ref>, државниот статус не може да се промени без референдум предложен од Претседателот во Парламентот. Претседателот [[Филип Вујановиќ]], според тоа, доставил таков предлог-закон и истиот бил едногласно усвоен од црногорскиот парламент на [[2 март]] [[2006]] година<ref>B92: [http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=03&dd=02&nav_category=11&nav_id=190210 Referendum 21. maja]</ref>. === По референдумот === Референдумот го задолжил Парламентот, кој го вовел референдумот, да го почитува неговиот исход и дека мора да ги објави официјалните резултати во рок од 15 дена по денот на гласањето и да постапува по нив во рок од 60 дена. Распуштањето на Парламентот било потребно по усвојувањето на кој било закон со кој се предлагаа уставни измени во статусот на државата, а новиот парламент требало да се свика во рок од 90 дена. За да се донесат таквите промени, новиот парламент требало да го поддржи законот со двотретинско мнозинство. Новата независна држава Србија, која станала наследничка држава на државната заедница на [[Србија и Црна Гора]], истовремено фаворизирајќи лабава федерација, јавно изјавила дека ќе го почитува исходот од референдумот и нема да се меша во црногорскиот суверенитет. == Референдумски контроверзии == Постоеле значителни контроверзии околу избирачкото право и потребниот цензус за постигнување на независноста. [[влада на Црна Гора|Црногорската влада]], која ја поддржала независноста, првично се залагала за едноставно мнозинство, но опозицијата инсистирала на одреден праг под кој референдумот, ако победи опцијата „да“, ќе беше неуспешен. Претставникот на Европската унија, [[Мирослав Лајчак]], предложил независност ако 55% гласаат за независност со 50% одѕив на гласовите, изјава која предизвикала протести од силите за независност. Советот на Европската унија едногласно се согласил со предлогот на Лајчак, а владата на Ѓукановиќ конечно се повлекла од својата позиција<ref>EUobserver: [http://euobserver.com/9/21001 EU wins Montenegro's support for its referendum formula] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080620012957/http://euobserver.com/9/21001 |date=2008-06-20 }} (subscription needed)</ref>. Сепак, премиерот на Црна Гора, [[Мило Ѓукановиќ]], ветил дека ќе прогласи независност ако гласовите поминат 50%. Од друга страна, тој исто така најавил дека ако помалку од 50% гласале за опција за независност, тој ќе поднесе оставка од сите политички позиции<ref>Council on Foreign Relations: [http://www.cfr.org/publication/10725/ Montenegro's Referendum on Independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071004210756/http://www.cfr.org/publication/10725/ |date=2007-10-04 }}</ref>. Првичното мислење на Мило Ѓукановиќ и ДПС-СДП било дека 40% од гласовите во корист на државност е доволен процент за прогласување независност, но ова предизвикало сериозен меѓународен напад пред независниците да предложиат 50%. Друго контроверзно прашање бил законот за референдум, кој се засновал на уставот на Србија и Црна Гора, во кој се наведува дека Црногорците што живеат во Србија, регистрирани да гласаат во Србија, треба да им биде забрането да гласаат на референдумот, бидејќи тоа ќе им даде два гласа во сојузната држава и ќе ги направи супериорни во однос на другите граѓани. Исто така, цензусот на договорот помеѓу двата блока за 55% бил донекаде критикуван како надминување на традиционалната практика на барање на две третини, како што се практикувало во сите поранешни југословенски земји претходно (вклучувајќи го и [[Референдум за независност на Црна Гора (1992)|претходниот референдум во Црна Гора]]). == Неправилности за време на кампањата == На [[24 март]] [[2006]] година бил емитуван деветминутен видео клип во кој се прикажани двајца локални активисти на Демократската партија на социјалистите од Црна Гора од Зета, Ранко Вучиниќ и Иван Ивановиќ, заедно со поранешниот припадник на тајната полиција, Василије Мијовиќ, обидувајќи се да подмитуваат граѓанин, Машан Бушковиќ, да гласа за независност на претстојниот референдум. Во видео клипот тие се гледаат и се слуша убедување да Бушковиќ гласа за независност, и тие ветуваат дека ќе му ја исплатат сметката од 1.500 евра за возврат. Кога видеото станало јавно, двата активисти на ДПС тврделе дека биле жртви на манипулација. Мијовиќ ги негирал овие тврдења дека видеото е автентично. Портпаролот на ДПС, Предраг Секулиќ, тврди дека видеото е монтажа и евтина политичка пропаганда. Машан Бушковиќ, цел на наводниот обид за поткуп, пак, рекол дека видеото е автентично и дека ги прикажува настаните токму онака како што се случило<ref>RTS: [http://www.rts.co.yu/jedna_vest.asp?IDNews=145283&belong=&rec=Mašan%20Buškovic Opozicija prikazala film o kupovini glasova]{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Во 2007 година, [[Јован Маркуш]], со помош на унионистички партии, објавил документ од 1.290 страници наречен ''Бела книга'', во која се забележани неправилности од референдумот<ref name="BK">{{наведени вести|url=http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:605646-Pokolenja-ce-da-sude|agency=[[Večernje novosti]]|author=Veliša KADIĆ - Savo GREGOVIĆ|title=''Pokolenja će da sude''|language=sr|date=May 17, 2016|accessdate=February 10, 2019}}</ref>. == Избирачко мислење == Анкетите во текот на кампањата биле различни, при што најголем дел од анкетите покажувале дека силите за независност водат, но не го надминуваат прагот од 55 отсто. Само во подоцнежните недели анкетите започнале да покажуваат дека прагот ќе биде усвоен<ref>EUobserver: [http://euobserver.com/9/21661 EU awaits Montenegro independence vote]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (subscription needed)</ref>. == Резултати== {{Infobox referendum | title = Референдум за независност на Црна Гора | option1 =For | option2 =Against | yes = 230,711 | yespct = 55.5 | no = 184,954 | nopct = 45.5 | majorityneeded = 55 | noicons = | valid = 415,665 | validpct = 99.15 | invalid = 3,571 | invalidpct = 0.85 | total = 419,236 | turnoutpct = 86.49 | electorate = 484,718 | source = Nohlen & Stöver }} [[File:CG-Pobjeda.jpg|thumb|Првата страница од весникот ''[[Побједа]]'', 22 мај 2006 година.]] Двете организации кои правеле анкети пред референдумот, црногорската ЦДТ и српската ЦеСИД, имаале различни проценки за резултатите од референдумот. Првичните проекции на ЦеСИД давле значајна предност на оние кои ќе одговорат со „да", но како што вечерта напредуваа, тие ја сменија својата проекција и ја намалија предноста на опцијата „''Да''“. Ова предизвикало сериозна конфузија меѓу јавноста и некои новинари повикале да не се земаат предвид анкетите спроведени на ЦеСИД. По објавувањето на резултатите од ЦеСИД, илјадници луѓе започнале да слават на улиците на секој поголем град<ref>DTT-NET: [http://www.dtt-net.com/en/index.php?page=view-article&article=1533 Montenegro government claims independence victory] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927005125/http://www.dtt-net.com/en/index.php?page=view-article&article=1533 |date=2007-09-27 }}</ref>. Сепак, по објавувањето на податоците од ЦДТ, јавноста почна да сфаќа колку е близок резултатот. ЦДТ изјавила дека резултатите биле премногу блиски за да ги прогласат. Ова подоцна било потврдено со официјалните резултати, бидејќи само околу 2.000 гласови биле над потребниот цензус (гласови од околу 2 или 3 избирачки места). Тие ја повикале јавноста да остане смирена и да даде време на референдумската комисија за да ја заврши својата работа<ref>[https://web.archive.org/web/20070609060018/http://www.cdtmn.org/izbori/referendum06.php Centar za demokratsku tranziciju - Referendum] archived on 9 June 2007 from [http://www.cdtmn.org/izbori/referendum06.php the original]</ref>. Црногорскиот премиер [[Мило Ѓукановиќ]] за првпат го одложил својот настап во јавноста, откако дознал дека е близок резултатот. Тој конечно се појавил на црногорската телевизија околу 1:40 часот и изјавил дека откако се избројани 99,85% од гласовите, процентот на гласови за независност бил 55,5%, а останатите гласови (6,236) не можеле да го променат исходот од референдумот<ref>CNN: [http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/05/21/montenegro.independence/index.html Poll: Montenegro quits Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629062930/http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/05/21/montenegro.independence/index.html |date=2006-06-29 }}</ref>. Од друга страна, де-факто водачот на унионистичкиот блок [[Предраг Булатовиќ]] на прес-конференцијата околу 00:15 часот изјавил дека „неговите извори“ го информирале дека 54% гласале за ''„Да“'', бројка под цензусот од 55%. Предраг Булатовиќ претходно објавил дека ќе поднесе оставка како водач на опозицијата ако референдумот го освојат оние што ја фаворизираат независноста. [[Франтишек Липка]], претседател на референдумската комисија или претседател на Изборната комисија во понеделникот објавил дека прелиминарните резултати биле 55,4 отсто во корист на независноста<ref>AP: [https://news.yahoo.com/s/ap/20060522/ap_on_re_eu/montenegro_referendum_8 Montenegro Votes to Secede from Serbia]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Премиерот на Република Црна Гора, Мило Ѓукановиќ, одржал прес конференција подоцна истиот ден. Прес конференцијата се одржала во 14:30 часот, во Конгресната сала на Владата на Република Црна Гора<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&id=13424 |title=Prime Minister of Montenegro |publisher=Vlada.me |date= |accessdate=2011-01-16 |archive-date=2021-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726011806/https://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&id=13424 |url-status=dead }}</ref>. Бидејќи околу 19.000 гласовите сè уште биле оспорени, Изборната комисија го одложила објавувањето на конечните резултати. Опозицијата побарала целосно пребројување на гласовите, но тоа било одбиено од страна на Комисијата и европските набљудувачи, кои изјавиле дека се задоволни и дека се сигурни дека гласањето било слободно и фер<ref>BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5006380.stm Recount call in Montenegro vote]</ref>. Рњезултатите на гласовите била следната: мнозинството (околу 60% - до околу 70%) биле против независност во регионите што граничат со Србија и Босна и Херцеговина. Највисок процент на оние кои гласале ''„Не“'' било во општината Плужине, со мнозинство српски гласачи, со 75,70%. Во автентичните црногорски региони (поранешно [[Кнежевство Црна Гора]]), за независност имало големо мнозинство (околу 50-60%), како во [[Општина Цетиње]], традиционален центар на стара Црна Гора, со огромен процент во корист на независноста (над 86,38% ). Во крајбрежните региони, [[Општина Херцег Нови]], која има српско мнозинство, гласале 61,34% против независноста, средниот јужен регион (Тиват, Котор, Будва и Бар) биле за независност, а на југ, [[Општина Улцињ]], етничките Албанци гласале за независност (88,50%). Регионите што граничат со Албанија и Косово, главно со бошњачко, етничко муслиманско и албанско население, во голема мера биле за независност (78,92% во Плав, 91,33% во Рожаје). Општините во Црна Гора кои гласале за Унијата беа Андријевица, Беране, Колашин, Мојковац, Плужине, Пљевља, Херцег Нови, Савник и Жабљак. Општините кои гласале за независност биле Бар, Бијело Поље, Будва, Цетиње, Даниловград, Котор, Никшиќ, Плав, Подгорица, Рожаје, Тиват и Улцињ. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Unionist Bloc video: [https://web.archive.org/web/20071127134821/http://www.narodnastranka.com/referendum/spotovi/spotf.wmv Vote for Love!] * Unionist Bloc theme: [https://web.archive.org/web/20071127134825/http://www.narodnastranka.com/referendum/spotljubavspaja.wmv Love connects] * BBC: [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4690294.stm Page on the subject] * BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5003220.stm Post-election coverage] * [http://www.cgnezavisnost.org/file/1113306618.pdf Referendum Law (PDF)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090929122101/http://www.cgnezavisnost.org/file/1113306618.pdf |date=2009-09-29 }} * [http://www.njegoskij.org/menu_today/menu_articlesToday.php The Njegoskij Fund Public Project >> 21 May 2006 Referendum on Independence]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Политика на Црна Гора]] [[Категорија:Референдуми за независност|Црна Гора]] [[Категорија:Референдуми во Црна Гора]] su09kgkkdqwxxeegxtd3fvcsha8g2vs 1 1228264 5605222 3869384 2026-08-05T06:12:56Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Плевља]] на [[Разговор:Пљевља]] 3869384 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1229630 5605045 5534193 2026-08-04T16:52:17Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Грцизми]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605045 wikitext text/x-wiki : ''За стилската фигура, погледајте ја [[Парабола (книжевност)]]'' [[Слика:Conicas2.PNG|мини|270px|Параболата е крива која настанува на пресекот меѓу конус и рамнина]] [[Слика:Qfunction.png|мини|270px|Парабола чие теме е во почетокот на координатниот систем]] [[Слика:ParabolicWaterTrajectory.jpg|мини|270px|Параболична патека на млаз вода]] '''Парабола''' – вид [[крива]] линија добиена со сечење на обвивката и [[основа (геометрија)|основата]] на [[конус]] со [[рамнина (математика)|рамнина]].<ref>{{ДРМЈ|парабола}}</ref> Параболата се дефинира и како множество точки во рамнина кои се еднакво оддалечени од дадена [[точка (математика)|точка]] (жариште или фокус) и дадена [[права (геометрија)|права]] (директриса). Линијата нормална на директрисата која минува низ фокусот се нарекува „оска на симетрија“. Точката на параболата која е пресечна точка со оската на симетрија се нарекува „теме“ и тоа точката каде параболата е најискривена. Растојанието меѓу темето и фокусот измерено по оската на симетрија се нарекува „фокусно растојание“. Сите параболи се геометриски слични. Параболите имаат својство што, доколку се изработени од материјал што ја [[рефлексија|рефлектира]] [[светлина]]та, тогаш светлинските зраци се паралелни со оската на симетрија на параболата, ја погодуваат неговата конкавна страна и се рефлектираат во неговиот фокус, без оглед од кој дел од параболата се одбиваат. Спротивно на тоа, светлината што потекнува од точка на извор во фокусот на параболата, се рефлектира во паралелен сноп, и ја напушта параболата паралелно со оската на симетријата. Истите ефекти се јавуваат со [[звук]]от и други облици на [[енергија]]. Ова својство на рефлексија е основа на многу практични употреби на параболите. Параболата има многу важни апликации, од [[параболична антена]] или параболичен [[микрофон]] до автомобилски рефлектори на [[фар (автомобил)|фаровите]], до дизајн за [[балистичка ракета|балистички ракети]]. Тие често се користат во [[физика]]та, [[инженерство]]то и во многу други области. ==Равенка на параболата== Ако директрисата на параболата ''r'' е еднаква на [[апсциса]]та, нејзината [[равенка]] е ''x''&nbsp;=&nbsp;-''p''/2, каде ''p'' е полупараметар на параболата, [[теме (математика)|темето]] на параболата е во координатниот почеток, а [[жариште (геометрија)|жариштето]] на параболата ''F'' е во (''p''/2,0), тогаш равенката има облик :<math> y^2 = 2px \, </math> која претставува темена равенка на парабола. Ако параболата е осносиметрична во однос на [[ордината]]та (''y''-оска) на координатниот систем, тогаш нејзината равенка е: :<math> x^2 = 2py \, </math>. ==Тангента на парабола== [[Тангента]]та на парабола чие теме е во координатниот почеток и која поминува низ точката ''T'' <math> (x_0, y_0)</math> на параболата, одредена е со координатите на точката ''T'' и коефициентот на правецот на тангентата. Со диференцирање на соодветната равенка на параболата се добива: :<math> 2ydy = 2pdx \, </math> од каде следи: :<math> y'= \frac{dy}{dx} = \tan \alpha\, = \frac{p}{y} </math> односно дека равенката на тангентата на параболата е :<math> y-y_0 = \frac{p}{y} (x-x_0) \, </math>. Ако параболата е оскосиметрична во однос на ординатата (''y''-оска) на координатниот систем, тогаш со диференцирање на соодветната равенка на параболата следи :<math> 2xdx = 2pdy \, </math> од каде понатаму следи :<math> y' = \frac{dy}{dx}= \tan \alpha = \frac{x}{p} </math> односно дека равенката на тангентата на параболата е :<math> y-y_0 = \frac{x}{p} (x-x_0) \, </math>. ==Теме на парабола== Нека <math>x_1</math> и <math>x_2</math> се точки на параболата која е дадена со равенката <math>y=ax^2+bx+c</math> еднакво оддалечени од нејзиното теме, и нека е, без намалување на општоста, <math>x_1<x_2</math>. Тогаш апсцисата на темето <math>x_0</math>, се наоѓа на правата која поминува низ средината на интервалот <math>[x_1,x_2]</math>, т.е. <math>x_0=\frac{x_1+x_2}{2}</math>, односно користејќи ги [[Франсоа Виет|Виетови формули]] <math>x_0=-\frac{b}{2a}</math>. Како ординатата на темето зависи од <math>x_0</math>, со вклучување во равенката на дадената парабола се добива <math>y_0=\frac{4ac-b^2}{4a}</math>. Според тоа, координатите на темето на секоја парабола се <math>T(\frac{-b}{2a},\frac{4ac-b^2}{4a})</math>. ==Поврзано== *[[Конусен пресек]] *[[Елипса]] *[[Хипербола]] *[[Кружница]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Parabolas}} {{Wikisource1911Enc|Parabola}} * {{springer|title=Parabola|id=p/p071150}} * {{MathWorld|title=Parabola|urlname=Parabola}} * [http://www.mathwarehouse.com/quadratic/parabola/interactive-parabola.php Interactive parabola-drag focus, see axis of symmetry, directrix, standard and vertex forms] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ArchimedesTriangle.shtml Archimedes Triangle and Squaring of Parabola] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaLambert.shtml Two Tangents to Parabola] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaEnvelope.shtml Parabola As Envelope of Straight Lines] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaMirror.shtml Parabolic Mirror] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ThreeParabolaTangents.shtml Three Parabola Tangents] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaFocal.shtml Focal Properties of Parabola] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaMesh.shtml Parabola As Envelope II] at [[cut-the-knot]] * [http://dynamicmathematicslearning.com/similarparabola.html The similarity of parabola] at [http://dynamicmathematicslearning.com/JavaGSPLinks.htm Dynamic Geometry Sketches], interactive dynamic geometry sketch. * [http://objects.library.uu.nl/reader/index.php?obj=1874-20606&lan=en#page//11/65/13/116513161330830239976915216825059484204.jpg/mode/2up Frans van Schooten: ''Mathematische Oeffeningen'', 1659] {{нормативна контрола}} [[Категорија:Конусни пресеци]] [[Категорија:Криви]] [[Категорија:Грцизми]] lrhiafu6coqpbkyiv2k3hvkcm22g7lx 0 1230550 5605296 5448129 2026-08-05T06:52:22Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605296 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name =Тутин | native_name = Доње Дмитрово | native_name_lang = | settlement_type = Град | image_skyline =Pešter, Tutin (Pester Plateau in Serbia) 7698.NEF.jpg | image_flag = | image_alt = | image_caption = Улица во Тутин | image_flag = GrbTutina.jpg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption =[[Србија]] | pushpin_map =Србија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 59 |lats = 00 |latNS = N | longd = 20 |longm = 20 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Србија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Србија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Рашки Округ]] | subdivision_type2 = [[Општини во Србија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Тутин]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Градоначалник | leader_name = <!-- established -->| established_title = | established_date = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 867 | population_footnotes = | population_total = 10,094 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[Список на луѓе од Тутин]] | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = 020 | area_code = +36320 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Србија|Рег. таб.]] | blank_info = ТТ | blank1_name = | blank1_info = | iso_code = | website =[http://www.tutin.rs www.tutin.rs] | footnotes = }} '''Тутин''' — градска населба во [[Србија]], во [[општина Тутин|општината Тутин]], во [[Рашки Округ|Рашкиот Округ]]. Според пописот од 2011 година во Србија, во Тутин живееле 10.094 жители. == Географија == Тутин се наоѓа на [[надморска височина]] 867 метри во централниот дел на [[Рашки Округ|Рашкиот Округ]], кој во тој дел на државата се нарекува [[Санџак (област)|Санџак]], во [[Општина Тутин]]. Населбата се граничи на север со [[Дубово (Тутин)|Дубово]], на исток со [[Митрова]], на југоисток со [[Жупа]], на југозапад со [[Северен Кочарник]] и на запад и северозапад со [[Лукавица (Тутин)|Лукавица]]. Иако Тутин има големо влијание врз блиската населба Веље Поље, не се граничи со него. Клучно влијание врз климата на Тутин е дека урбаниот дел се наоѓа во котлина опкружена со ридови, па населбата Тутин има поблага зима од околните населби. == Историја == Тутин припаѓа на релативно помладите, односно доцна формираните населби. Се вбројува во редот на дваесетината што настанале во втората половина на шеснаесеттиот до крајот на XVIII век. Сите села околу него имаат многу подолга традиција и претходна историја. Првото спомнување на [[Штавица]] е во писмото на монасите Павле и Дамјан, кои минатото ги обиколувале христијанските земји под Турците, поминале во овој крај и испратиле извештај до папата во [[1557]] година. Документот се однесувал на Штавичкиот Басен, со тоа и Штавица, но Тутин не бил спомнат во него и сè уште е непозната. Тоа е затоа што неколку населени места во Србија имаат исто име, а бидејќи е со словенско потекло, сигурно е дека означува симбол. Постојат неколку легенди за името Тутин.<ref>http://www.fallingrain.com/world/RI/00/Tutin.html Мапи, аеродроми и временска состојба</ref><ref>https://web.archive.org/web/20131009044204/http://wikimapia.org/maps?ll=42.9875,20.3255&spn=0.3,0.3</ref><ref>http://www.maplandia.com/serbia-and-montenegro/serbia/tutin/ сателитска мапа на Google (- {Maplandia -)]</ref><ref>http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=42.9875&longitude=20.3255&zoom=8{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} План за решавање на мапите (- {Mapquest} -)]</ref> Една од нив е поврзана со [[Хусеин-капетан Градашчевиќ]], борец против [[Отоманското Царство|Турците]], кој овде „протатнил“ (тутањ) со војската во [[1831]] година на пат од Босна до [[Косово]]. Тутин тогаш се викал Доња Дмитрова (Доња Митрова). Првиот познат пишан документ за името Тутин, село со седум куќи, се наоѓа во патописот на Англичанките Мјур Макензи и А. П. Ирби од [[1868]] година. година. Тие, со придружба на пропатување од [[Нови Пазар]] до [[Рожаје]] и [[Пеќ]], преноќиле во Тутин, село со 7 куќи каде гостопримство им дале во аганската куќа Хамзагиќ. Ова не значи дека тогаш бил создаден Тутин и го добил името. До [[1912]] година, Тутин бил мало село со 20 куќи. Во [[1920]]-тите години, [[населбата]] значително се развила, имало: јавни згради, здравствени станици, училишта и продавници. == Демографија == == Поврзано == *[[Рашка]] * [[Општина Тутин]] == Литература == {{reflist}} [[Категорија:Тутин| ]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Бошњачки населби во Србија]] sn25ko3w91peop4ufnooxm30q0klyyw 0 1232968 5605308 5075448 2026-08-05T06:52:50Z Bjankuloski06 332 /* Екипи */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605308 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија спортска сезона | име = Балканска Лига 2019/20 | боја = | боја на текст = | лига = [[БИБЛ]] | спорт = [[кошарка]] | лого = | пиксели = | текст = | период = 22 октомври 2019 - 3 март 2020 (Регуларен дел) | бр на екипи = 5 | посетеност = | ТВ = | драфт = | драфт врска = | топ пик = | драфтуван = | сезона = 2019/20 | сез прваци = | име на сезонски прваци = | лиг прваци = | име на лигашки прваци = | 2 место = | МВП = | МВП врска = | нај стрелец = | влезени = | влезени од = | одпаднати = | одпаднати оп = | плекоф = | плејоф врска = | конф1 = | конф1 врска = | конф1 прваци = | конф1 вице = | конф2 = | конф2 врска = | конф2 прваци = | конф2 вице = | плејоф МВП = | плејоф МВП врска = | финале = | финале врска = | финале прваци = | финале вице = | финале МВП = | финале МВП врска = | сезонскалиста = Список на БИБЛ сезони | сезонскалистаиме = Балканска Лига | претсезонаврска = БИБЛ сезона 2018/19 | претсезонагод = 2018/19 | следсезонаврска = БИБЛ сезона 2020/21 | следсезонагод = 2020/21 }} '''БИБЛ сезоната 2019/20''' - 12. издание на [[БИБЛ|Балканската Кошаркарска Лига]]. Сезоната започнала на 22 октомври 2019 година, а играчки завршила на 3 март 2020 година. Сезоната немала првак бидејќи била прекината поради [[COVID-19]] пандемијата.<ref name="откажување">{{наведени вести |title=Season 2019-2020 will not be resumed! |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=20203 |accessdate=1 јули 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=29 јуни 2020 |archive-date=2020-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701151358/http://balkanleague.net/en/news.php?id=20203 |url-status=bot: unknown }}</ref> ==Екипи== {| class="wikitable" ! width="150"|Екипа ! width="150"|Држава ! width="90"|Град |- |Пеја |rowspan=2|{{знамеикона|КОС}} [[Република Косово|Косово]] |[[Пеќ]] |- |Раховеци<sup>1</sup> |[[Ораховац]] |- |Академик Бултекс 99 |{{знамеикона|БУГ}} [[Бугарија]] |[[Пловдив]] |- |Влазниа |{{знамеикона|АЛБ}} [[Албанија]] |[[Скадар]] |- |Ибар Рожаје |{{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] |[[Рожаје]] |} 1 Раховеци поради финансиски причини се откажал во текот на натпреварувањето.<ref>{{наведени вести |title=KB Rahoveci will not finish the season in the Balkan League |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=20192 |accessdate=11 март 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=4 март 2020 |archive-date=2020-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311210410/http://balkanleague.net/en/news.php?id=20192 |url-status=bot: unknown }}</ref> ==Формат== ===Регуларен дел=== Во регуларниот дел екипите биле во лига составена од пет екипи. Самиот регуларен дел бил поделен на три фази. Секоја екипа играла против екипите во групата на дома и на гости во првите две фази. Во третата фаза, секоја една екипа ќе играла еднаш против екипите, со или без предност на домашен терен зависно од пласманот на табелата. Поради откажувањето на Раховеци, повеќето натпревари од третиот дел на лигашкиот дел не биле одиграни. Со тоа, останатите четири екипи од лигата продолжиле понатаму. ===Завршен турнир=== Според првичниот план екипите кои ќе завршеле на првите две места во лигата ќе играле финале преку двомеч. Поуспешната екипа од двомечот ќе го одлучела првакот на сезоната 2019/20. Но поради откажувањето на Раховеци во регуларниот дел, БИБЛ одлучил да се заврши сезоната преку завршен турнир.<ref name="final four">{{наведени вести |title=The BIBL season to finish with a Final Four |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=20193 |accessdate=11 март 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=9 март 2020 |archive-date=2020-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311213938/http://balkanleague.net/en/news.php?id=20193 |url-status=bot: unknown }}</ref> Во април, поради пандемијата со заразата [[COVID-19]], било одлучено завршниот турнир да се одигра во септември, наместо во март и април.<ref>{{наведени вести |title=The BIBL Final Four is moved to September |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=20195 |accessdate=7 јуни 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=10 април 2020 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607175231/http://balkanleague.net/en/news.php?id=20195 |url-status=bot: unknown }}</ref> На 29 јуни било најавено дека турнирот нема воопшто да се одигра и немало прогласување на првак.<ref name="откажување" /> ==Регуларен дел== {| class="wikitable" |- | style="background: #ACE1AF;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Пласман на завршниот турнир |} ===Табела=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=180|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Академик Бултекс 99 | 8 || 7 || 1 || 700 || 612 || + 88 || 15 || |- style="background: #ACE1AF;" | 2. ||align=left|{{знамеикона|Косово}} Пеја | 9 || 5 || 4 || 741 || 728 || + 13 || 14 || |- style="background: #ACE1AF;" | 3. ||align=left|{{знамеикона|Црна Гора}} Ибар Рожаје | 10 || 4 || 6 || 736 || 782 || - 46 || 14|| 2-1 |- style="background: #ACE1AF;" | 4. ||align=left|{{знамеикона|АЛБ}} Влазниа | 10 || 4 || 6 || 760 || 769 || - 9 || 14 || 1-2 |- | 5. ||align=left|{{знамеикона|Косово}} Раховеци | 9 || 3 || 6 || 676 || 722 || - 46 || 12 || |} ===Резултати (1.-2. фаза)=== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="55%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |АКА |ВЛА |ИБА |ПЕЈ |РАХ |- |Академик Бултекс 99 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>91-74 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>89-66 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>85-74 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>95-78 |- |Влазниа |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>87-77 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>64-65 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>87-91 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>73-68 |- |Ибар Рожаје |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>69-79 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>93-75 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>73-84 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>67-72 |- |Пеја |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>87-98 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>78-67 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>94-80 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-54 |- |Раховеци |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>77-86 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>78-73 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>74-77 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>106-94 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} ===Резултати (3. фаза)=== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="55%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |АКА |ВЛА |ИБА |ПЕЈ |РАХ |- |Академик Бултекс 99 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |- |Влазниа |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"><sup>1</sup> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>78-62 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |- |Ибар Рожаје |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>66-82 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |- |Пеја |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |- |Раховеци |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>69-80 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} Поради откажувањето на Раховеци, повеќето натпревари од третиот дел на лигашкиот дел не биле одиграни. 1 Влазниа и Ибар Рожаје одиграле дополнителен меѓусебен натпревар за да го одлучат третото и чевртото место.<ref name="final four" /> Но потоа, натпреварот бил одложен поради пандемијата на заразата [[COVID-19]].<ref>{{наведени вести |title=Vllaznia - Ibar is cancelled, BIBL proceeds directly to the Final Four |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=20194 |accessdate=5 јуни 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=12 март 2020 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607175538/http://balkanleague.net/en/news.php?id=20194 |url-status=bot: unknown }}</ref> ==Завршен турнир== ===Костур=== {{Round4-with third| RD1=Полуфинале|RD2=Финале|Consol=Трето место <!--SF--> | |{{знамеикона|БУГ}} Академик Бултекс 99| |{{знамеикона|АЛБ}} Влазниа | | |{{знамеикона|КОС}} Пеја| |{{знамеикона|ЦГР}} Ибар Рожаје | <!--F--> | | | | | | | | | | }} ===Полуфинале=== {{Basketballbox |date= |time= |place=Спортска сала Карагаќ, [[Пеќ]] | report= | teamA = Пеја {{знамеикона|КОС}} |scoreA= | teamB = {{знамеикона|ЦГР}} Ибар Рожаје |scoreB= | Q1 = |Q2= |Q3= |Q4= | points1 = | rebounds1 = | assist1 = | points2 = | rebounds2 = | assist2 = | referee = | attendance = }} {{Basketballbox |date= |time= |place=Спортска сала Карагаќ, [[Пеќ]] | report= | teamA = Академик Бултекс 99 {{знамеикона|БУГ}} |scoreA= | teamB = {{знамеикона|АЛБ}} Влазниа |scoreB= | Q1 = |Q2= |Q3= |Q4= | points1 = | rebounds1 = | assist1 = | points2 = | rebounds2 = | assist2 = | referee = | attendance = }} ===Трето место=== {{Basketballbox |date= |time= |place=Спортска сала Карагаќ, [[Пеќ]] | report= | teamA = {{знамеикона|}} |scoreA= | teamB = {{знамеикона|}} |scoreB= | Q1 = |Q2= |Q3= |Q4= | points1 = | rebounds1 = | assist1 = | points2 = | rebounds2 = | assist2 = | referee = | attendance = }} ===Финале=== {{Basketballbox|bg=#ffffd0 |date= |time= |place=Спортска сала Карагаќ, [[Пеќ]] | report= | teamA = {{знамеикона|}} |scoreA= | teamB = {{знамеикона|}} |scoreB= | Q1 = |Q2= |Q3= |Q4= | points1 = | rebounds1 = | assist1 = | points2 = | rebounds2 = | assist2 = | referee = | attendance = }} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://balkanleague.net/en/index.php Официјално мрежно место на БИБЛ] [[Категорија:БИБЛ лига|2019/20]] n5o49vpcrnqrdq5qkyawsc2z3ni5qs7 0 1235105 5605368 5432113 2026-08-05T09:47:39Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605368 wikitext text/x-wiki '''Радослав Петковиќ''' ({{langx|sr|Радослав Петковић}}; {{рн|21|јули|1953}} - {{пн|27|октомври|2024}}) — српски [[писател]]. ==Животопис== Радослав Петковиќ е роден во [[Белград]], во 1953 година. Тој живеел и работел во [[Нови Сад]],<ref name="Radoslav Petković 2018">Radoslav Petković, ''Sudbina i komentari'' (3. izdanje). Beograd: Laguna, 2018, стр. 431.</ref> каде починал на 27 октомври 2024 година. ==Творештво== Петковиќ е автор на повеќе [[роман]]и, збирки раскази и [[Есеистика|есеистички]] дела:<ref name="Radoslav Petković 2018"/><ref name="Radoslav Petković 2020">Radoslav Petković, ''Izveštaj o kugi''. Beograd: Laguna, 2020.</ref> * ''Романи'': ** [[Патот во Двиград]] (1979, 1997) ** [[Записи од годините на јагодите]] (1983) ** [[Сенки на ѕидот]] (1985, 1994) ** [[Судбина и коментари]] (1993) ** [[Совршено сеќавање на смртта]] (2008) ** [[Настан на годината]] (2010) * ''Збирки раскази'': ** [[Извештај за чумата]] (1989) ** [[Човекот кој живееше во соништата]] (1998) * ''Есеистички книги'': ** Оглед за мачката (1995) ** [[За Микеланџело зборувајќи]] (2006) ** [[Византиски интернет]] (2007) ** Употребата на вилениците (2008) ** Настан на годината (2010) ** Колумбовото јајце (2017) Неговите дела се преведени на повеќе [[Јазик|јазици]]: [[Француски јазик|француски]], [[Германски јазик|германски]], [[Грчки јазик|грчки]], [[Унгарски јазик|унгарски]], [[Бугарски јазик|бугарски]], [[Словенечки јазик|словенечки]] и [[Словачки јазик|словачки]]. Тој, пак преведувал од [[англиски јазик]] ([[Честертон]], [[Толкин]], [[Даниел Дефо|Дефо]], Стивенсон). Неговите раскази се дел од повеќе [[Антологија|антологии]] во [[Србија]] и во други земји.<ref name="Radoslav Petković 2018"/> ===Осврт кон творештвото на Петковиќ=== Според Новица Петковиќ, благодарение на обемното знаење, Радослав Петковиќ сигурно се движи во историското наследство и од него да ибира ликови и појави кои книжевно ги обработува според мерата на денешните двојби. Антонио Верли го споредува Петковиќ со [[Хорхе Луис Борхес|Борхес]], истакнувајќи го неговото мајсторство во измислувањето ингениозни историски или книжевни измами чии ефекти нè маѓепсуваат со силата на своите [[Пародија|пародиски]] постапки — со травестијата на стварните или [[Иронија (стилистика)|иронично]] искажаните факти.<ref name="Radoslav Petković 2020"/> ==Награди== За своите дела, Петковиќ освоил повеќе книжевни награди:<ref name="Radoslav Petković 2018"/><ref name="Radoslav Petković 2020"/> * „[[Милош Црњански (награда)|Милош Црњански]]“ (за „Патот во Двиград“) * „[[Меша Селимовиќ (награда)|Меша Селимовиќ]]“ (за „Судбина и коментари“) * [[НИН-ова награда|НИН-овата награда]] (за „Судбина и коментари“) * [[Борбина награда|Борбината награда]] (за „Судбина и коментари“) * „[[Борисав Станковиќ (награда)|Борисав Станковиќ]]“ (за „Совршено сеќавање на смртта“) * [[Андриќева награда|Андриќевата награда]] (за „Извештај за чумата“) * [[Виталова награда|Виталовата награда]] (за „Човекот кој живееше во соништата“) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петковиќ, Радослав}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Српски есеисти]] [[Категорија:Добитници на Андриќевата награда]] [[Категорија:Добитници на НИН-овата награда]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Починати во Нови Сад]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] n4wu6s18cnfqitejmonvzli1jdehasc 5605380 5605368 2026-08-05T09:48:13Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605380 wikitext text/x-wiki '''Радослав Петковиќ''' ({{langx|sr|Радослав Петковић}}; {{рн|21|јули|1953}} - {{пн|27|октомври|2024}}) — српски [[писател]]. ==Животопис== Радослав Петковиќ е роден во [[Белград]], во 1953 година. Тој живеел и работел во [[Нови Сад]],<ref name="Radoslav Petković 2018">Radoslav Petković, ''Sudbina i komentari'' (3. izdanje). Beograd: Laguna, 2018, стр. 431.</ref> каде починал на 27 октомври 2024 година. ==Творештво== Петковиќ е автор на повеќе [[роман]]и, збирки раскази и [[Есеистика|есеистички]] дела:<ref name="Radoslav Petković 2018"/><ref name="Radoslav Petković 2020">Radoslav Petković, ''Izveštaj o kugi''. Beograd: Laguna, 2020.</ref> * ''Романи'': ** [[Патот во Двиград]] (1979, 1997) ** [[Записи од годините на јагодите]] (1983) ** [[Сенки на ѕидот]] (1985, 1994) ** [[Судбина и коментари]] (1993) ** [[Совршено сеќавање на смртта]] (2008) ** [[Настан на годината]] (2010) * ''Збирки раскази'': ** [[Извештај за чумата]] (1989) ** [[Човекот кој живееше во соништата]] (1998) * ''Есеистички книги'': ** Оглед за мачката (1995) ** [[За Микеланџело зборувајќи]] (2006) ** [[Византиски интернет]] (2007) ** Употребата на вилениците (2008) ** Настан на годината (2010) ** Колумбовото јајце (2017) Неговите дела се преведени на повеќе [[Јазик|јазици]]: [[Француски јазик|француски]], [[Германски јазик|германски]], [[Грчки јазик|грчки]], [[Унгарски јазик|унгарски]], [[Бугарски јазик|бугарски]], [[Словенечки јазик|словенечки]] и [[Словачки јазик|словачки]]. Тој, пак преведувал од [[англиски јазик]] ([[Честертон]], [[Толкин]], [[Даниел Дефо|Дефо]], Стивенсон). Неговите раскази се дел од повеќе [[Антологија|антологии]] во [[Србија]] и во други земји.<ref name="Radoslav Petković 2018"/> ===Осврт кон творештвото на Петковиќ=== Според Новица Петковиќ, благодарение на обемното знаење, Радослав Петковиќ сигурно се движи во историското наследство и од него да ибира ликови и појави кои книжевно ги обработува според мерата на денешните двојби. Антонио Верли го споредува Петковиќ со [[Хорхе Луис Борхес|Борхес]], истакнувајќи го неговото мајсторство во измислувањето ингениозни историски или книжевни измами чии ефекти нè маѓепсуваат со силата на своите [[Пародија|пародиски]] постапки — со травестијата на стварните или [[Иронија (стилистика)|иронично]] искажаните факти.<ref name="Radoslav Petković 2020"/> ==Награди== За своите дела, Петковиќ освоил повеќе книжевни награди:<ref name="Radoslav Petković 2018"/><ref name="Radoslav Petković 2020"/> * „[[Милош Црњански (награда)|Милош Црњански]]“ (за „Патот во Двиград“) * „[[Меша Селимовиќ (награда)|Меша Селимовиќ]]“ (за „Судбина и коментари“) * [[НИН-ова награда|НИН-овата награда]] (за „Судбина и коментари“) * [[Борбина награда|Борбината награда]] (за „Судбина и коментари“) * „[[Борисав Станковиќ (награда)|Борисав Станковиќ]]“ (за „Совршено сеќавање на смртта“) * [[Андриќева награда|Андриќевата награда]] (за „Извештај за чумата“) * [[Виталова награда|Виталовата награда]] (за „Човекот кој живееше во соништата“) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петковиќ, Радослав}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Српски есеисти]] [[Категорија:Добитници на Андриќевата награда]] [[Категорија:Добитници на НИН-овата награда]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Починати во Нови Сад]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] h13asda10pju4mqxse9286icz7qto6m 0 1248196 5605015 5586180 2026-08-04T14:34:49Z NadyBarbieGirl 63459 5605015 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name =Галена |background = solo_singer |image = |caption = |birth_name =Галена Вичева Генчева |alias = |birth_date = {{роден на|21|мај|1985}} |birth_place ={{роден во|Смјадово}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2003 –сѐ уште |instrument = вокал |Албуми_ = 6 |Музички_видеа =97 |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts =[[Преслава]], [[Криско]], [[Галин (пејач)|Галин]], [[Борис Дали]], [[Цветелина Јанева]], [[Андреа]], [[Емилија]], [[Деси Слава]],[[Азис]] |website = }} '''Галена''' уметничко име на '''Галена Вичева Генчева''' (р. {{роден во|Смјадово}} на {{роден на|21|мај|1984}}) — поп-фолк пејачка од [[Бугарија]].<ref>{{cite web |title=Galena biography |url=https://www.last.fm/music/Galena/+wiki |website=Last.fm |accessdate=9 јуни 2020 |language=en}}</ref> == Дискографија == === Албуми === * Галена (2006) * След 12 (2008) * Официјално забранет (2010) * Аз (2011) * Кой (2015) * XX (2024) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Можеш ли'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Само миг'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Дъждовно реге'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Екстаз'' || 2005 || Николај Нанков |- | ''Чупката'' || 2006 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Душата ми крещи'' || 2006 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Намерих те'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Вземи си дъх'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Утешителна награда'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Нищо общо'' || 2008 || Станислав Христов-Стенли |- | ''Сама'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Страст на кристали'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''След 12'' || 2008 || Николај Скерлев |- | ''100 пъти'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Знам диагнозата'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дяволът ме кара'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Много сладко'' || 2009 || Николај Скерлев |- | ''Нещастница'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мой'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''За последно'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Лоша ли съм'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''На две големи'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Тихо ми пази'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Блясък на кристали'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Запали'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''За пари'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Аларма'' || 2010 || Николај Скерлев |- | ''С кое право'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Хайде, откажи ме'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Да ти го дам ли'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Dj-ят ме издаде – remix'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Неудобни въпроси'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Създай игра'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''След раздялата'' || 2011 || Георги Манов |- | ''Ще се проваля'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Искам да останем будни'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Знам как'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мразя да те обичам'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Тоя става'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не пред хората'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Спри ме'' || 2012 || Георги Манов |- | ''Много ми отиваш'' || 2012 || Георги Манов |- | ''Пак ли'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси,Георги Марков |- | ''Бутилка'' || 2013 || Николај Скерлев |- | ''Истински щастлива'' || 2013 || Костадин Крстев – Коко |- | ''Vatreno, vatreno'' || 2013 || Андреј Илич |- | ''Дай ми'' || 2013 || Георги Манов |- | ''Кой'' || 2013 || Георги Манов |- | ''Хавана Тропикана'' || 2014 || Георги Манов |- | ''Body language'' || 2014 || Иван Бончев,Николај Нанков |- | ''Боже прости'' || 2014 || Николај Нанков |- | ''Пантера'' || 2015 || Николај Нанков |- | ''В твоите очи'' || 2015 || Георги Манов |- | ''Te quiero'' || 2015 || Георги Манов |- | ''Стара каравана'' || 2015 || Николај Нанков |- | ''Една жена'' || 2015 || Георги Манов |- | ''Коледа'' || 2015 || Николај Скерлев |- | ''Да ти олекне'' || 2016 || Николај Нанков |- | ''Пей, сърце'' || 2016 || Георги Манов |- | ''#МамаУраган'' || 2016 || Николај Нанков |- | ''Moro mou (Бебето ми)'' || 2017 || Георги Манов |- | ''#TheBo$$'' || 2017 || Bashmotion,Добромир Кирјаков |- | ''Изневериш ли ми'' || 2017 || Николај Нанков |- | ''#JustShow/#ПростоШоу'' || 2017 || Валери Милев |- | ''#GiveMeLove/#ДайМиЛюбов'' || 2018 || Георги Манов |- | ''Маракеш'' || 2018 || Николај Нанков,Добромир Кирјаков |- | ''Феноменален'' || 2018 || Алексеј Фигуров |- | ''Сърце'' || 2019 || Julie Gomez |- | ''Добре ли си'' || 2019 || Георги Манов |- | ''Паника'' || 2019 || Salih Sali |- | ''Ламборгини'' || 2019 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''100 живота'' || 2020 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Красиви лъжи'' || 2020 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Кавала кючек'' || 2020 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Къде беше ти'' || 2021 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Скандал'' || 2021 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Ти не си за мен'' || 2021 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Тръпката'' || 2021 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''А+Г=ВНЛ'' || 2021 || Георги Марков, Георги Манов |- | ''Еуфорија'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Welcome to Bulgaria'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Честит рожден ден'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Не си ме давай'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Името ти'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Горчиво'' || 2023 || Валери Милев |- | ''Abracadabra'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''По,по,по'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Мъко моя'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Жалко'' || 2024 || Валери Милев |- | ''Докторе'' || 2024 || Жоро Пеев |- | ''Зиг-заг'' || 2024 || Salih Sali, Rodrigo Diaz |- | ''Играй'' || 2024 || Валери Милев |- | ''Неговата жена'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Ток по тялото'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Запалката'' || 2024 || Salih Sali, Rodrigo Diaz |- | ''Убий ме'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Delta force'' || 2024 || Валери Милев |- | ''Хубавица'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Живот мой'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''22:22'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''My birthday'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''4:44'' || 2025|| Stressko |- | ''Все по живота'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''За награда'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | '' Хващаме бас'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |- | '' Пълен цирк'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''TBA'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''TBA'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''TBA'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |} === Фолклорни спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Албум !! Режисер |- | ''Ранена птица'' || 2013 || – || Радослав Георгиев |- | ''Лале ли си, зюмбюл ли си'' || 2015 || – || Николај Скерлев |} === Тв верзии === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Албум !! Режисер |- | ''Лъжец'' || 2004 || Галена 2006 || |- | ''Ангел по лице, дявол по сърце'' || 2004 || Галена 2006 || |- | ''Как не те е срам'' || 2005 || Галена 2006 || |- | ''Харесвам те'' || 2006 || Галена 2006 || |- | ''Само за ден'' || 2007 || След 12 || |- | ''Всяка нощ'' || 2007 || След 12 || |- | ''Утешителна награда – remix'' || 2008 || След 12 || |- | ''Неплатена сметка'' || 2008 || Официално забранен || |- | ''Черен списък'' || 2009 || Официално забранен || |- | ''Опасен за жени'' || 2010 || Официално забранен || |- | ''Не се опитвай'' || 2010 || Официално забранен || |- | ''Не ставам втора'' || 2013 || – || |- | ''Завиждайте'' || 2013 || – || |- | ''Точно никога'' || 2014 || – || Интернет верзија |- | ''Криво ще ми е'' || 2014 || – || |- | ''Мина ми'' || 2017 || – || |- | ''Да си тук/Къде беше ти (acoustic version)'' || 2021 || – || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Мъко моя – remix'' || 2024 ||XX || Иван Димитров – Torex |} == Наводи == {{наводи}}{{Бугарија-био-никулец}} [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] q5f1pmt5dzl77cr905tb9wn7231emzs 5605057 5605015 2026-08-04T17:32:06Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5605057 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name =Галена |background = solo_singer |image = |caption = |birth_name =Галена Вичева Генчева |alias = |birth_date = {{роден на|21|мај|1985}} |birth_place ={{роден во|Смјадово}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2003 –сѐ уште |instrument = вокал |Албуми_ = 6 |Музички_видеа =97 |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts =[[Преслава]], [[Криско]], [[Галин (пејач)|Галин]], [[Борис Дали]], [[Цветелина Јанева]], [[Андреа]], [[Емилија]], [[Деси Слава]],[[Азис]] |website = }} '''Галена''' уметничко име на '''Галена Вичева Генчева''' (р. {{роден во|Смјадово}} на {{роден на|21|мај|1984}}) — поп-фолк пејачка од [[Бугарија]].<ref>{{cite web |title=Galena biography |url=https://www.last.fm/music/Galena/+wiki |website=Last.fm |accessdate=9 јуни 2020 |language=en}}</ref> == Дискографија == === Албуми === * Галена (2006) * След 12 (2008) * Официјално забранет (2010) * Аз (2011) * Кой (2015) * XX (2024) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Можеш ли'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Само миг'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Дъждовно реге'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Екстаз'' || 2005 || Николај Нанков |- | ''Чупката'' || 2006 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Душата ми крещи'' || 2006 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Намерих те'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Вземи си дъх'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Утешителна награда'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Нищо общо'' || 2008 || Станислав Христов-Стенли |- | ''Сама'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Страст на кристали'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''След 12'' || 2008 || Николај Скерлев |- | ''100 пъти'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Знам диагнозата'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дяволът ме кара'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Много сладко'' || 2009 || Николај Скерлев |- | ''Нещастница'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мой'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''За последно'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Лоша ли съм'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''На две големи'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Тихо ми пази'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Блясък на кристали'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Запали'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''За пари'' || 2010 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Аларма'' || 2010 || Николај Скерлев |- | ''С кое право'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Хайде, откажи ме'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Да ти го дам ли'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Dj-ят ме издаде – remix'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Неудобни въпроси'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Създай игра'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''След раздялата'' || 2011 || Георги Манов |- | ''Ще се проваля'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Искам да останем будни'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Знам как'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Мразя да те обичам'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Тоя става'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не пред хората'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Спри ме'' || 2012 || Георги Манов |- | ''Много ми отиваш'' || 2012 || Георги Манов |- | ''Пак ли'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси,Георги Марков |- | ''Бутилка'' || 2013 || Николај Скерлев |- | ''Истински щастлива'' || 2013 || Костадин Крстев – Коко |- | ''Vatreno, vatreno'' || 2013 || Андреј Илич |- | ''Дай ми'' || 2013 || Георги Манов |- | ''Кой'' || 2013 || Георги Манов |- | ''Хавана Тропикана'' || 2014 || Георги Манов |- | ''Body language'' || 2014 || Иван Бончев,Николај Нанков |- | ''Боже прости'' || 2014 || Николај Нанков |- | ''Пантера'' || 2015 || Николај Нанков |- | ''В твоите очи'' || 2015 || Георги Манов |- | ''Te quiero'' || 2015 || Георги Манов |- | ''Стара каравана'' || 2015 || Николај Нанков |- | ''Една жена'' || 2015 || Георги Манов |- | ''Коледа'' || 2015 || Николај Скерлев |- | ''Да ти олекне'' || 2016 || Николај Нанков |- | ''Пей, сърце'' || 2016 || Георги Манов |- | ''#МамаУраган'' || 2016 || Николај Нанков |- | ''Moro mou (Бебето ми)'' || 2017 || Георги Манов |- | ''#TheBo$$'' || 2017 || Bashmotion,Добромир Кирјаков |- | ''Изневериш ли ми'' || 2017 || Николај Нанков |- | ''#JustShow/#ПростоШоу'' || 2017 || Валери Милев |- | ''#GiveMeLove/#ДайМиЛюбов'' || 2018 || Георги Манов |- | ''Маракеш'' || 2018 || Николај Нанков,Добромир Кирјаков |- | ''Феноменален'' || 2018 || Алексеј Фигуров |- | ''Сърце'' || 2019 || Julie Gomez |- | ''Добре ли си'' || 2019 || Георги Манов |- | ''Паника'' || 2019 || Salih Sali |- | ''Ламборгини'' || 2019 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''100 живота'' || 2020 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Красиви лъжи'' || 2020 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Кавала кючек'' || 2020 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Къде беше ти'' || 2021 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Скандал'' || 2021 || Виктор Антонов — Rikk |- | ''Ти не си за мен'' || 2021 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Тръпката'' || 2021 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''А+Г=ВНЛ'' || 2021 || Георги Марков, Георги Манов |- | ''Еуфорија'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Welcome to Bulgaria'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Честит рожден ден'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Не си ме давай'' || 2022 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Името ти'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Горчиво'' || 2023 || Валери Милев |- | ''Abracadabra'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''По,по,по'' || 2023 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Мъко моя'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Жалко'' || 2024 || Валери Милев |- | ''Докторе'' || 2024 || Жоро Пеев |- | ''Зиг-заг'' || 2024 || Salih Sali, Rodrigo Diaz |- | ''Играй'' || 2024 || Валери Милев |- | ''Неговата жена'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Ток по тялото'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Запалката'' || 2024 || Salih Sali, Rodrigo Diaz |- | ''Убий ме'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Delta force'' || 2024 || Валери Милев |- | ''Хубавица'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Живот мой'' || 2024 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''22:22'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''My birthday'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''4:44'' || 2025|| Stressko |- | ''Все по живота'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''За награда'' || 2025|| Виктор Антонов – Rikk |- | '' Хващаме бас'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |- | '' Пълен цирк'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''ChatGPT'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''TBA'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |- | ''TBA'' || 2026|| Виктор Антонов – Rikk |} === Фолклорни спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Албум !! Режисер |- | ''Ранена птица'' || 2013 || – || Радослав Георгиев |- | ''Лале ли си, зюмбюл ли си'' || 2015 || – || Николај Скерлев |} === Тв верзии === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Албум !! Режисер |- | ''Лъжец'' || 2004 || Галена 2006 || |- | ''Ангел по лице, дявол по сърце'' || 2004 || Галена 2006 || |- | ''Как не те е срам'' || 2005 || Галена 2006 || |- | ''Харесвам те'' || 2006 || Галена 2006 || |- | ''Само за ден'' || 2007 || След 12 || |- | ''Всяка нощ'' || 2007 || След 12 || |- | ''Утешителна награда – remix'' || 2008 || След 12 || |- | ''Неплатена сметка'' || 2008 || Официално забранен || |- | ''Черен списък'' || 2009 || Официално забранен || |- | ''Опасен за жени'' || 2010 || Официално забранен || |- | ''Не се опитвай'' || 2010 || Официално забранен || |- | ''Не ставам втора'' || 2013 || – || |- | ''Завиждайте'' || 2013 || – || |- | ''Точно никога'' || 2014 || – || Интернет верзија |- | ''Криво ще ми е'' || 2014 || – || |- | ''Мина ми'' || 2017 || – || |- | ''Да си тук/Къде беше ти (acoustic version)'' || 2021 || – || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Мъко моя – remix'' || 2024 ||XX || Иван Димитров – Torex |} == Наводи == {{наводи}}{{Бугарија-био-никулец}} [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] a0av9n3xzk8rffvyc9dzged7upk3wr5 0 1250986 5604944 5597432 2026-08-04T12:01:10Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604944 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Beaver_dam_in_Tierra_del_Fuego.jpg|мини|Дабарите од Северна Америка се инвазивен вид во [[Огнена Земја]], каде што имаат значително влијание врз пејзажот и локалната екологија преку [[даброва брана|нивните брани]].]] [[Податотека:Kudzu_on_trees_in_Atlanta,_Georgia.jpg|десно|мини|[[Куџу]] е јапонски вид инвазивна лоза во југоисточниот дел на САД, која расте во [[Атланта]], [[Џорџија]].]] [[Податотека:Vinca_spreading_along_a_border.jpg|мини|''[[Винка]]'' проширувајќи се низ градина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hear.org/gcw/species/vinca_major/|title=Global Compendium of Weeds: ''Vinca major''|publisher=Hear.org|accessdate=13 февруари 2020}}</ref>]] '''Инвазивен вид''' — [[внесен вид|недомороден вид]] кој се шири од точката на воведување и станува изобилен.<ref name="kolar"/> Називот „инвазивни видови“ се придава само на популации на видови чие влијание, при воведувањето, ја сменило нивната нова средина.<ref name="davis">{{Наведено списание|last=Davis|first=Mark A.|last2=Thompson|first2=Ken|year=2000|title=Eight Ways to be a Colonizer; Two Ways to be an Invader: A Proposed Nomenclature Scheme for Invasion Ecology|journal=Bulletin of the Ecological Society of America|publisher=Ecological Society of America|volume=81|pages=226–230}}</ref> Иако ова влијание може да биде од корист, поимот што најчесто се користи, се однесува на воведените видови кои влијаат негативно врз нападнатите [[Живеалиште (екологија)|живеалишта]] и [[Биорегија|биорегиони]], предизвикувајќи еколошка или економска штета.<ref>{{Наведено списание|last=Ehrenfeld|first=Joan G.|year=2010|title=Ecosystem Consequences of Biological Invasions|url=https://semanticscholar.org/paper/cf68387ea54f93d8fd2f1d8e0dd08ba8c79292ae|journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|volume=41|pages=59–80|doi=10.1146/annurev-ecolsys-102209-144650}}</ref> Ова вклучува растителни видови обележани како „егзотични растенија од штетници“ и „инвазивни егзотики“ кои растат во локалните [[Растителна заедница|растителни заедници]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cal-ipc.org/ip/inventory/pdf/Inventory1999.pdf|title=Exotic Pest Plants of Greatest Ecological Concern in California|publisher=Exotic Pest Plant Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908082938/http://cal-ipc.org/ip/inventory/pdf/Inventory1999.pdf|archive-date=September 8, 2017|accessdate=4 октомври 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/what-are-invasive-species|title=National Invasive Species Information Center – What are Invasive Species?|date=September 21, 2006|publisher=USDA: National Agriculture Library|accessdate=1 септември 2007}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=1999|title=Executive Order 13112 of February 3, 1999: Invasive Species|journal=Federal Register|publisher=Federal government of the United States|volume=64|issue=25|pages=6183–86}}</ref> Поимот се користи и од [[Управување со земјиштето|управители на земјишта]], [[Ботаника|ботаничари]], истражувачи, [[Хортикултура|хортикултуристи]], [[Конзерваторско движење|конзерватори]] и од јавноста за [[Штетен плевел|штетни плевели]].<ref>{{cite web|url=http://www.cal-ipc.org/ip/inventory/pdf/Inventory1999.pdf|title=Exotic Pest Plant Council|page=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908082938/http://cal-ipc.org/ip/inventory/pdf/Inventory1999.pdf|archive-date=September 8, 2017|access-date=October 4, 2010}}</ref> Поимот „инвазивни“ е слабо дефиниран и честопати многу субјективен,<ref name="neutral">{{Наведено списание|last=Colautti|first=Robert I.|last2=MacIsaac, Hugh J.|year=2004|title=A neutral terminology to define 'invasive' species|url=http://planet.botany.uwc.ac.za/nisl/Invasives/Assignment1/ColauttiandMacIsaac.pdf|journal=Diversity and Distributions|volume=10|issue=2|pages=135–141|doi=10.1111/j.1366-9516.2004.00061.x|access-date=September 1, 2007|archive-date=2007-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926060354/http://planet.botany.uwc.ac.za/nisl/Invasives/Assignment1/ColauttiandMacIsaac.pdf|url-status=dead}}</ref> а некои го прошируваат поимот за да вклучат домородни видови кои колонизираат природни подрачја - на пример, [[елени]] за кои некои сметаат дека се пренаселени во нивните матични зони и соседните приградски градини во регионите на [[Северисток (САД)|североисточниот]] и [[Западно Крајбрежје (САД)|тихоокеанскиот брег]] на [[САД]].<ref name="Rachael E.">{{Наведено списание|last=Urbanek|first=Rachael E.|year=2011|title=Urban and Suburban Deer Management by State Wildlife-Conservation Agencies|journal=Wildlife Society Bulletin|volume=35|issue=3|pages=310–315|doi=10.1002/wsb.37|jstor=wildsocibull2011.35.3.310}}</ref> Дефиницијата за „матично“ е исто така понекогаш контроверзна. На пример, предците на ''[[див коњ|Equus ferus]]'' (современи коњи) [[Еволуција|еволуирале]] во [[Северна Америка]] и мигрирале до [[Евроазија]] пред да изумрат локално. По враќањето во Северна Америка во 1493 година, за време на нивната миграција помогната од човекот, дискутабилно е дали тие биле родени или егзотични на континентот на нивните еволутивни предци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansp.org/museum/leidy/paleo/equus.php|title=Ancient American Horses|last=Leidy|first=Joseph|date=March 5, 2012|publisher=Academy of Natural Sciences, Drexel University|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305215318/http://www.ansp.org/museum/leidy/paleo/equus.php|archive-date=March 5, 2012|accessdate=10 јануари 2019}}</ref> Инвазијата на одамна воспоставените екосистеми од организмите, е природна појава, но воведувањето олеснето од човекот, масовно ја зголеми стапката, размерот и географскиот опсег на инвазија. Со милениуми, луѓето служеа и како случајни и намерни агенси за дисперзија, почнувајќи од нашите [[Рани миграции на луѓе|најрани миграции]], забрзувајќи во [[Големите географски откритија|ерата на откривање]] и повторно забрзувајќи со [[Меѓународна трговија|меѓународната трговија]].<ref name="Williams3">{{наведена книга|title=Status and Trends of the Nation's Biological Resources|last=Williams|first=J. D.|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=1998|isbn=9780160532856|location=Reston, Virginia|pages=117–29|chapter=Non-indigenous Species|chapter-url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|access-date=2020-09-26|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114042318/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Mack2">{{наведено списание|last=Mack|first=R.|year=2000|title=Biotic invasions: Causes, epidemiology, global consequences, and control|url=https://semanticscholar.org/paper/3073e8d84afa5584c00aca60073705d2891b133b|journal=Ecological Applications|volume=10|issue=3|pages=689–710|doi=10.1890/1051-0761(2000)010[0689:BICEGC]2.0.CO;2|s2cid=711038}}</ref> Забележителни примери на инвазивни растителни видови вклучуваат лозата [[куџу]], [[Пампасна трева|пампасната трева]] на Андите и ''[[Centaurea Solstitialis]]''. Примери за животни ги вклучувaт: калливиот полжав од [[Нов Зеланд]], [[Дива свиња|дивата свиња]], [[Зајак дупкар|европскиот зајак]], [[сива верверица]], [[Мачка|домашна мачка]], [[крап]] и [[ласица]].<ref name=":32">{{наведено списание|last1=Ivey|first1=Matthew R.|last2=Colvin|first2=Michael|last3=Strickland|first3=Bronson K.|last4=Lashley|first4=Marcus A.|date=June 14, 2019|title=Reduced vertebrate diversity independent of spatial scale following feral swine invasions|journal=Ecology and Evolution|volume=9|issue=13|pages=7761–67|doi=10.1002/ece3.5360|pmc=6635915|pmid=31346438}}</ref><ref>{{наведено списание|last1=Krishna|first1=Neal|last2=Krishna|first2=Vandana M.|last3=Krishna|first3=Ryan N.|last4=Krishna|first4=Sampath|date=February 2018|title=The Invasiveness of the Genus Sylvilagus in Massachusetts and the Resulting Increase in Human Allergen Sensitization to Rabbits|journal=Journal of Allergy and Clinical Immunology|volume=141|issue=2|pages=AB236|doi=10.1016/j.jaci.2017.12.747|doi-access=free}}</ref><ref>{{наведено списание|last1=Cove|first1=Michael V.|last2=Gardner|first2=Beth|last3=Simons|first3=Theodore R.|last4=Kays|first4=Roland|last5=O’Connell|first5=Allan F.|date=February 1, 2018|title=Free-ranging domestic cats (Felis catus) on public lands: estimating density, activity, and diet in the Florida Keys|journal=Biological Invasions|volume=20|issue=2|pages=333–44|doi=10.1007/s10530-017-1534-x|s2cid=3536174}}</ref> Некои популарни референтни извори сега го именуваат ''[[Човек|Хомо Сапиенс]]'', особено луѓето од модерната доба, како инвазивен вид <ref>{{Наведено списание|last=Marean|first=Curtis W.|year=2015|title=The Most Invasive Species of All|journal=Scientific American|volume=313|issue=2|pages=32–39|bibcode=2015SciAm.313b..32M|doi=10.1038/scientificamerican0815-32|jstor=26046104|pmid=26349141}}</ref><ref>{{наведена енциклопедија|last=Rafferty|first=John P.|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|title=Invasive species|url=https://www.britannica.com/science/invasive-species|access-date=August 18, 2020|year=2015|quote="...[M]odern humans are among the most successful invasive species."}}</ref> но широката проценка на човечкиот капацитет за учење, нашиот потенцијал за однесување и адаптибилноста се спротивставува на која било таква фиксна категоризација.<ref name="root">{{Наведено списание|last=Root‐Bernstein|first=Meredith|last2=Ladle|first2=Richard|year=2019|title=Ecology of a widespread large omnivore, Homo sapiens, and its impacts on ecosystem processes|journal=Ecology and Evolution|volume=9|issue=19|pages=10874–94|doi=10.1002/ece3.5049|pmc=6802023|pmid=31641442|doi-access=free}}</ref><ref name="Garrido">{{Наведено списание|last=Garrido-Pérez|first=Edgardo I.|last2=Tella Ruiz|first2=David|date=2016|title=Homo sapiens (Primates: Hominidae): an invasive species or even worse? A challenge for strengthening ecology and conservation biology. (Translated from Spanish)|url=https://www.researchgate.net/publication/319234497|journal=Puente Biologico|language=es|issue=8|pages=43–55|access-date=August 19, 2020}}</ref> == Причини == Типично, воведениот вид мора да преживее со мала густина на население пред да стане инвазивен на ново место.<ref name="tilm">{{Наведено списание|last=Tilman|first=D.|year=2004|title=Niche tradeoffs, neutrality, and community structure: A stochastic theory of resource competition, invasion, and community assembly|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=101|issue=30|pages=10854–10861|bibcode=2004PNAS..10110854T|doi=10.1073/pnas.0403458101|pmc=503710|pmid=15243158}}</ref> На мала густина на население, може да биде тешко за воведените видови да се размножуваат и да се одржуваат на нова локација, така што еден вид може да достигне локација повеќе пати пред да се утврди. Повторените обрасци на човечко движење, како што се бродови кои пловат од и до пристаништата или автомобили што возат нагоре и надолу по автопатите, нудат повторни можности за воспоставување (исто така познат како висок пропагирачки притисок).<ref name="verl">{{Наведено списание|last=Verling|first=E.|year=2005|title=Supply-side invasion ecology: characterizing propagule pressure in coastal ecosystems|journal=Proceedings of the Royal Society B|volume=272|issue=1569|pages=1249–1256|doi=10.1098/rspb.2005.3090|pmc=1564104|pmid=16024389}}</ref> Научниците го вклучуваат екосистемот и факторите на видовите, меѓу механизмите кои кога се комбинираат, воспоставуваат инвазивност кај новововедениот вид. === Механизми засновани на екосистем === Во [[екосистем]]ите, количината на достапни ресурси и степенот на искористеностна истите, ги одредуваат ефектите на дополнителните видови врз екосистемот. Во стабилните екосистеми, рамнотежата постои во користењето на достапните ресурси. Овие механизми опишуваат ситуација во која екосистемот претрпел нарушување, што ја менува основната природа на екосистемот.<ref>{{Наведено списание|last=Byers|first=J.E.|year=2002|title=Impact of non-indigenous species on natives enhanced by anthropogenic alteration of selection regimes|url=https://semanticscholar.org/paper/13d34642d68a4cabf7eabb60d46c917b8a703aae|journal=Oikos|volume=97|issue=3|pages=449–458|doi=10.1034/j.1600-0706.2002.970316.x}}</ref> Кога се случуваат промени како [[шумски пожар]], наследството им дава предност на матичните [[треви]] и [[Форб|насади]]. Воведен вид што може да се шири побрзо од староседелците, може да користи ресурси што би им биле достапни на родните видови, истиснувајќи ги. [[Азот]] и [[фосфор]] често се ограничувачки фактори во овие ситуации.<ref name="Davis 2000 528–534">{{Наведено списание|last=Davis|first=M.A.|last2=Grime|first2=J.P.|last3=Thompson|first3=K.|year=2000|title=Fluctuating resources in plant communities: A general theory of invisibility|url=https://semanticscholar.org/paper/fb8c277d02037a2cf2efa041ec5ef5469bf8d871|journal=Journal of Ecology|volume=88|issue=3|pages=528–534|doi=10.1046/j.1365-2745.2000.00473.x}}</ref> Секој вид зафаќа [[Еколошка ниша|ниша]] во својот природен екосистем; некои видови исполнуваат големи и разновидни улоги, додека други се високо специјализирани. Некои видови напаѓачи пополнуваат ниши кои не ги користат домородните видови, а исто така можат да создадат нови ниши.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediaecol00jorg|title=Encyclopedia of Ecology|last=Fath|first=Brian D.|publisher=Elsevier Science; 1 edition|year=2008|isbn=978-0444520333|location=Amsterdam, The Netherlands|page=[https://archive.org/details/encyclopediaecol00jorg/page/n1122 1089]|url-access=limited}}</ref> Пример за овој тип може да се најде во рамките на ''[[Lampropholis delicata]]'' видови на кожа. Инвазијата е поверојатно во екосистемите слични на оние во кои еволуирал потенцијалниот напаѓач.<ref name="Williams3"/> Промените во екосистемот можат да ја променат дистрибуцијата на видовите. На пример, ефектите на работ опишуваат што се случува кога дел од екосистем е нарушен, како кога се расчистува земјиштето за [[земјоделство]]. Границата помеѓу преостанатото немирно живеалиште и самата новочистена земја формира посебно живеалиште, создавајќи нови победници и губитници и евентуално домаќини на видови кои не би напредувале надвор од граничното живеалиште.<ref>{{Наведено списание|last=Alverson|first=William S.|last2=Waller|first2=Donald M.|last3=Solheim|first3=Stephen L.|date=1988|title=Forests Too Deer: Edge Effects in Northern Wisconsin|journal=Conservation Biology|volume=2|issue=4|pages=348–358|doi=10.1111/j.1523-1739.1988.tb00199.x|jstor=2386294}}</ref> Во 1958 година, [[Чарлс С.Елтон|Чарлс С. Елтон]]<ref name="elton2">{{наведена книга|title=The Ecology of Invasions by Animals and Plants|last=Elton|first=C.S.|publisher=University of Chicago Press|others=Foreword by Daniel Simberloff|year=2000|isbn=978-0-226-20638-7|location=Chicago|page=196|origyear=1958}}</ref> тврди дека екосистемите со поголема [[разновидност на видовите]] се помалку предмет на инвазивни видови поради помалку достапни ниши. Други екологисти подоцна укажаа на многу разновидни, но силно нападнати екосистеми и тврдат дека екосистемите со висока разновидност на видовите се поподложни на инвазија.<ref name="Schell">{{Наведено списание|last=Stohlgren|first=T.J.|last2=Binkley|first2=D.|last3=Chong|first3=G.W.|last4=Kalkhan|first4=M.A.|last5=Schell|first5=L.D.|last6=Bull|first6=K.A.|last7=Otsuki|first7=Y.|last8=Newman|first8=G.|last9=Bashkin|first9=M.|year=1999|title=Exotic plant species invade hot spots of native plant diversity|url=https://semanticscholar.org/paper/6acdc0c9383a5104ea2f2cff02ed809a6e341984|journal=Ecological Monographs|volume=69|pages=25–46|doi=10.1890/0012-9615(1999)069[0025:EPSIHS]2.0.CO;2}}</ref> Оваа дебата зависеше од [[Скала (просторна)|просторната скала]] во која беа извршени студиите за инвазија, а прашањето како различноста влијае на чувствителноста остана нерешено од 2011 година. Студиите од мали размери имаат тенденција да покажат негативна врска помеѓу [[Биоразновидност|различноста]] и инвазијата, додека големите студии имаат тенденција да го покажат токму обратното. Последниот резултат може да биде несакан ефект на способноста на инвазивите да профитираат на зголемената достапност на ресурсите и послабите интеракции на видовите, кои се почести кога ќе се земат предвид поголемите примероци.<ref>{{Наведено списание|last=Byers|first=J.E.|year=2003|title=Scale dependent effects of biotic resistance to biological invasion|url=https://semanticscholar.org/paper/ed326a283889a560a95c9edab6020fd47a3a7ad1|journal=Ecology|volume=84|issue=6|pages=1428–1433|doi=10.1890/02-3131}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Levine|first=J. M.|year=2000|title=Species diversity and biological invasions: Relating local process to community pattern|url=https://semanticscholar.org/paper/cc3a2995f5056aed13cc142ccb105c0ab96482dc|journal=Science|volume=288|issue=5467|pages=852–854|bibcode=2000Sci...288..852L|doi=10.1126/science.288.5467.852|pmid=10797006}}</ref> Сепак, се чини дека оваа зависна шема на просторната скала на ефектите од инвазијата врз различноста, не важи кога напаѓачот е ’рбетник.<ref name=":3">{{Наведено списание|last=Ivey|first=Matthew R.|last2=Colvin|first2=Michael|last3=Strickland|first3=Bronson K.|last4=Lashley|first4=Marcus A.|date=June 14, 2019|title=Reduced vertebrate diversity independent of spatial scale following feral swine invasions|journal=Ecology and Evolution|volume=9|issue=13|pages=7761–67|doi=10.1002/ece3.5360|pmc=6635915|pmid=31346438}}</ref> [[Податотека:Snake_browntree.jpg|десно|мини|[[Змија кафеаво дрво|Кафенa бојга]] (''Boiga irregularis'')]] [[Островски екосистем|Островските екосистеми]] може да бидат поподложни на инвазија затоа што нивните видови се соочуваат со силни конкуренти и грабливци, или затоа што нивната оддалеченост од колонизирани видови, ги прави поверојатно да имаат „отворени“ ниши.<ref name="stach">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/speciesinvasions0000unse|title=Species Invasions: Insights into Ecology, Evolution, and Biogeography|last=Stachowicz|first=J.J.|publisher=Sinauer Associates|year=2005|isbn=978-0-87893-811-7|editor-last=D.F. Sax|location=Sunderland, Massachusetts|chapter=Species invasions and the relationships between species diversity, community saturation, and ecosystem functioning|editor-last2=J.J. Stachowicz|editor-last3=S.D. Gaines|url-access=registration}}</ref> Пример за овој феномен е десеткувањето на популацијата на природните птици на [[Гуам]] од инвазивната кафена бојга.<ref>[https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/brown-tree-snake Invasive Species: Animals – Brown Tree Snake], National Agricultural Library, United States Department of Agriculture, Retrieved August 31, 2010</ref> И обратно, на нападнатите екосистеми може да им недостигаат природни конкуренти и грабливци кои го проверуваат растот на инвазивите во нивните родни екосистеми. На малите острови, домородните птици можеби станале без летање поради отсуството на грабливци пред воведувањето. Овие птици не можат лесно да избегаат од опасноста што им ја донеле воведените грабливци. Тенденцијата на [[Блатни кокошки|шините]] (Блатни кокошки) особено да еволуираат во форми кои не летаат, на островите ги направи ранливи и доведе до непропорционален број на истребувања во тоа семејство. На [[Хаваи]] има многу инвазивни видови кои влијаат на домородните растенија и животни на островите. Инвазивни инсекти, растенија, копитасти животни како елени, кози и свињи ги загрозуваат домородните растенија, розовиот волчешки полжав (''Euglandina rosea'') од [[Африка]], кои се хранат со родните полжави на островот, а растенијата како што се [[Папрат од австралиско дрво|Австралискиот папрат]] и ''Miconia calvescens'' ги засенчуваат матичните растенија. Население на воведени [[мали пожарни мравки]] на Хаваите може да има големи негативни влијанија врз животните, посевите и луѓето. [[Покриен камелеон|Прекриениот камелеон]] и [[Заглавен камелеон|Џековиот камелеон]] имаат големо влијание врз екологијата на Хаваите. Во [[Нов Зеланд]] први инвазивни видови биле кучињата и стаорците донесени од полинезиски доселеници околу 1300 година.<ref>{{Наведена книга|title=The Quest for Origins|url=https://archive.org/details/questfororiginsw0000howe|last=Howe|first=K. R.|year=2003|isbn=0-14-301857-4|page=[https://archive.org/details/questfororiginsw0000howe/page/179 179]}}</ref><ref>[https://www.newscientist.com/channel/being-human/mg19826595.200-rat-remains-help-date-new-zealands-colonisation.html Rat remains help date New Zealand's colonisation]. ''New Scientist''. June 4, 2008. Retrieved June 23, 2008.</ref> [[Мачки]]те, донесени подоцна од [[Европа|Европејците]], имаа поразителен ефект врз родниот живот на птици, особено затоа што многу птици од Нов Зеланд не летаат. [[Зајак|Зајаците]], воведени како извор на храна од морнарите во 1800-тите, станаа сериозна мака за земјоделците, особено на [[Јужен Остров|Јужниот остров]]. Обичен ''Ulex'', првично растение за жива ограда во [[Обединето Кралство|Велика Британија]], беше воведен во Нов Зеланд за истата цел, но расте агресивно и се заканува да ги уништи домородните растенија во поголемиот дел од земјата и затоа рутински се искорени. Домородните шуми се силно погодени од неколку видови [[елени]] од [[Северна Америка]] и [[Европа]] и од австралискиот [[четкоопашест посум]]. Сите овие егзотични видови успевале во животната средина на Нов Зеланд. Колонизацијата на островот [[Мадагаскар]] воведе егзотични растителни и животински видови кои значително го променија пределот на островот.<ref>{{Наведена книга|title=The birds of southeastern Madagascar|url=https://archive.org/details/birdsofsoutheast87fiel|last=Goodman|first=Steven M.|date=1997|publisher=Field Museum of Natural History|series=Fieldiana|location=Chicago, Ill.|doi=10.5962/bhl.title.3415}}</ref> Ова е резултат на вештачки нарушувања на присутните екосистеми. Најпознато нарушување е обемна сеча.<ref>{{Наведено списание|last=Brown|first=K. A.|last2=Gurevitch|first2=J.|date=2004-04-05|title=Long-term impacts of logging on forest diversity in Madagascar|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=101|issue=16|pages=6045–6049|bibcode=2004PNAS..101.6045B|doi=10.1073/pnas.0401456101|issn=0027-8424|pmc=395920|pmid=15067121|doi-access=free}}</ref> Ова овозможува инвазија на невородени видови, при воспоставување на создадените простори. Некои од инвазивните растителни видови во Мадагаскар вклучуваат [[опунција|бодликава круша]] (''Opuntia'' spp) и сребрен ватил (''[[Мимоза|Acacia dealbata]])''.<ref>{{наведено списание|last1=Kull|first1=CA|last2=Tassin|first2=J|last3=Carriere|first3=SM|date=2015-02-26|title=Approaching invasive species in Madagascar|journal=Madagascar Conservation & Development|volume=9|issue=2|pages=60|doi=10.4314/mcd.v9i2.2|issn=1662-2510|doi-access=free}}</ref> Водниот зумбул (''[[воден зумбул|Eichhornia crassipes]]''), еден од најчестите инвазивни растителни видови во светот, пристигна во Мадагаскар последните неколку децении.<ref>{{Наведено списание|last=Villamagna|first=A. M.|last2=Murphy|first2=B. R.|date=February 2010|title=Ecological and socio-economic impacts of invasive water hyacinth (Eichhornia crassipes): a review|journal=Freshwater Biology|volume=55|issue=2|pages=282–298|doi=10.1111/j.1365-2427.2009.02294.x|issn=0046-5070|doi-access=free}}</ref> Ова растение финансиски влијае на Мадагаскар бидејќи многу ресурси се користат во обидите да се ограничи ширењето. Растението зафаќа сливови на езера и други водни тела. Формира густи душеци со своите корени над површините на водата и го ограничува продирањето на светлината што влијае на водните организми.<ref name="Rakotoarisoa 365–379">{{Наведено списание|last=Rakotoarisoa|first=T. F.|last2=Richter|first2=T.|last3=Rakotondramanana|first3=H.|last4=Mantilla-Contreras|first4=J.|date=December 2016|title=Turning a Problem Into Profit: Using Water Hyacinth (Eichhornia crassipes) for Making Handicrafts at Lake Alaotra, Madagascar|journal=Economic Botany|volume=70|issue=4|pages=365–379|doi=10.1007/s12231-016-9362-y|issn=0013-0001}}</ref> Сепак, ова растение сега се користи во ѓубрива и хартиени кеси и за чистење на биолошкиот отпад. Нападнатите екосистеми може да доживеале нарушувања, обично предизвикани од луѓе.<ref name="Williams">{{Наведена книга|title=Status and Trends of the Nation's Biological Resources|last=Williams|first=J. D.|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=1998|isbn=9780160532856|location=Reston, Virginia|pages=117–29|chapter=Non-indigenous Species|chapter-url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|access-date=2020-09-26|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114042318/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|url-status=dead}}</ref> Ваквото нарушување може да им даде на инвазивните видови шанса да се утврдат со помала конкуренција од матичните растенија, кои се помалку способни да се прилагодат на нарушениот екосистем.<ref name="tilm"/> Примарните геоморфолошки ефекти на инвазивните растенија се биоконструкција и биопротекција. На пример, Куџу ''[[Pueraria montana]]'', лоза родена во [[Азија]], беше широко воведена во [[Југоисточна САД|југоисточниот дел на САД]] на почетокот на 20 век за да се контролира [[Ерозија на почвата|ерозијата на почвата]]. Примарните геоморфолошки ефекти на инвазивните животни се [[биотурбација]], [[биоерозија]] и биоконструкција. На пример, инвазиите на кинескиот рак ''[[Eriocheir sinensis]]'' резултираа со повисоки стапки на биотурбација и биоерозија.<ref>{{Наведено списание|last=Fei|first=S.|year=2015|title=Biogeomorphic Impacts of Invasive Species|url=https://semanticscholar.org/paper/2da7c8b96a7ace236d4d418807ad8234f2a5242e|journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|volume=45|pages=69–87|doi=10.1146/annurev-ecolsys-120213-091928}}</ref> === Механизми засновани на видови === Додека сите видови се натпреваруваат за опстанок, инвазивните видови се чини дека имаат специфични одлики и комбинации на одлики кои им овозможуваат да ги надминат [[Мајчин вид|домашните видови]]. Во некои случаи, конкуренцијата се однесува на стапки на раст и репродукција. Во други случаи, видовите комуницираат подиректно. Истражувачите не се согласуваат за корисноста на одликите како маркери за инвазивност. Едно истражување открило дека од списокот на инвазивни и неинвазивни видови, 86% од инвазивните видови може да се идентификуваат само од одликите.<ref>{{Наведено списание|last=Kolar |first=C.S. |year=2001 |title=Progress in invasion biology: predicting invaders|journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=16 |issue=4 |pages=199–204 |doi=10.1016/S0169-5347(01)02101-2 |pmid=11245943}}</ref> Друго истражување открило дека инвазивните видови имаат само мала подгрупа на претпоставените особини и дека многу слични особини се пронајдени кај неинвазивните видови, што бара други објаснувања.<ref name="kolar">{{Наведено списание|last=Kolar|first=C. S.|year=2001|title=Progress in invasion biology: predicting invaders|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=16|issue=4|pages=199–204|doi=10.1016/S0169-5347(01)02101-2|pmid=11245943}}</ref><ref name="theb">{{Наведено списание|last=Thebaud|first=C.|year=1996|title=Assessing why two introduced Conyza differ in their ability to invade Mediterranean old fields|journal=Ecology|volume=77|issue=3|pages=791–804|doi=10.2307/2265502|jstor=2265502}}</ref><ref name="reichard">{{Наведено списание|last=Reichard|first=S.H.|year=1997|title=Predicting invasions of woody plants introduced into North America|journal=Conservation Biology|volume=11|issue=1|pages=193–203|doi=10.1046/j.1523-1739.1997.95473.x|pmc=7162396}}</ref> Вообичаени одлики на инвазивни видови го вклучуваат следново: * Брз раст * Брза [[Размножување|репродукција]] * Висока способност за [[Биолошко растерување|дисперзија]] * [[Фенотипна пластичност|Пластичност на фенотип]] (можност за промена на формата на раст за да одговара на моменталните услови) * Толеранција на широк спектар на услови во животната средина ([[еколошка компетентност]]) * Способност да се живее од широк спектар на видови храна ([[Генералистички и специјалистички видови|генералист]]) * Здружение со луѓе<ref>{{Наведена книга|last=Williams|first=J.D.|year=1998|chapter=Non-indigenous Species|title=Status and Trends of the Nation's Biological Resources|pages=117–129|publisher=United States Department of the Interior, Geological Survey|isbn=9780160532856|chapter-url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|location=Reston, Virginia|access-date=2020-09-26|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114042318/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|url-status=dead}}</ref> * Претходни успешни инвазии<ref name="ewell">{{Наведено списание|last=Ewell|first=J.J.|year=1999|title=Deliberate introductions of species: Research needs – Benefits can be reaped, but risks are high|journal=BioScience|volume=49|issue=8|pages=619–630|doi=10.2307/1313438|jstor=1313438|doi-access=free}}</ref> Воведен вид може да стане инвазивен ако може да ги надмине домашните видови за ресурси, како што се [[хранлива материја|хранливи материи]], [[светлина]], физички простор, [[вода]] или храна. Ако овие видови еволуирале под голема [[Конкуренција (биологија)|конкуренција]] или [[грабливост]], тогаш новата средина може да биде домаќин на помалку способни конкуренти, дозволувајќи му на напаѓачот брзо размножување. [[Екосистем]]ите што се користат во најголем капацитет од страна на домородните видови можат да бидат моделирани како системи со [[Нула-збир|нулта сума]], во кои секоја добивка за напаѓачот е загуба за матичното население. Сепак, таквата еднострана конкурентска супериорност (како и истребување на домородни видови со зголемено население на напаѓачот) не е правило.<ref name="Schell"/><ref name="sax">{{Наведено списание|last=Sax|first=D.F.|year=2002|title=Species Invasions Exceed Extinctions on Islands Worldwide: A Comparative Study of Plants and Birds|url=https://semanticscholar.org/paper/0a15d078580a859ba91239302fe88b19fd8989b1|journal=American Naturalist|volume=160|issue=6|pages=766–783|doi=10.1086/343877|pmid=18707464}}</ref> Инвазивните видови често коегзистираат со домородни видови подолго време, и постепено, супериорната конкурентска способност на инвазивните видови станува очигледна, бидејќи неговата популација расте и станува погуста и се прилагодува на својата нова локација. [[Податотека:Lantana_Invasion_of_abandoned_citrus_plantation_Sdey_Hemed_Israel.JPG|десно|мини|300п|[[Лантана]] расте во напуштена [[цитрус]]на плантажа; [[Мошав Сдеи Хемед]], [[Израел]]]] Инвазивниот вид може да биде во можност да користи ресурси што претходно не биле достапни за родните видови, како што се извори на длабока вода до кои пристапува долг [[Основно|корен од јадрото]], или можност да живее на претходно ненаселени типови на почва. На пример, козјата трева (''[[Aegilops triuncialis]])'' беше воведена во [[Калифорнија]] на [[Серпентина почва|серпентина почвa]], кои имаат мало задржување на водата, ниски нивоа на хранливи материи, висок однос на [[магнезиум]]/[[калциум]] и можна токсичност на [[Тежок метал (хемија)|тешки метали]]. Растенијата на овие почви имаат тенденција да покажуваат ниска густина, но козјата трева може да формира густи штандови на овие почви и да ги совлада домашните видови кои лошо се прилагодиле на серпентина.<ref>{{Наведено списание|last=Huenneke|first=L.|year=1990|title=Effects of soil resources on plant invasion and community structure in California (USA) serpentine grassland|url=https://semanticscholar.org/paper/750045041793d129ba04fb72e5fb99832e1f684a|journal=Ecology|volume=71|issue=2|pages=478–491|doi=10.2307/1940302|jstor=1940302}}</ref> Инвазивните видови може да ја променат својата околина со ослободување на хемиски соединенија, модифицирање на [[Абиотички фактори|абиотички]] фактори или влијаат врз однесувањето на [[Растителнојадно животно|тревопасни животни]], создавајќи позитивно или негативно влијание врз другите видови. Некои видови, како ''[[Bryophyllum daigremontianum|Kalanchoe daigremontana]]'', произведуваат [[Алелопатија|алелопатски соединенија]], кои можат да имаат инхибиторен ефект врз конкурентските видови и да влијаат на некои процеси на почвата, како минерализацијата на [[јаглерод]] и [[азот]].<ref name="HERRERAFERRER-PARIS20182">{{наведено списание|last1=Herrera|first1=Ileana|last2=Ferrer-Paris|first2=José R.|last3=Benzo|first3=Diana|last4=Flores|first4=Saúl|last5=García|first5=Belkis|last6=Nassar|first6=Jafet M.|year=2018|title=An Invasive Succulent Plant (Kalanchoe daigremontiana) Influences Soil Carbon and Nitrogen Mineralization in a Neotropical Semiarid Zone|journal=Pedosphere|volume=28|issue=4|pages=632–643|doi=10.1016/S1002-0160(18)60029-3}}</ref> Другите видови како ''[[Stapelia gigantea]] го'' олеснуваат регрутирањето на садници од други видови во суви средини, обезбедувајќи соодветни [[микроклима]]тски услови и спречувајќи ги тревојадите во раните фази на развој.<ref>{{наведено списание|last1=Herrera|first1=Ileana|last2=Ferrer-Paris|first2=José R.|last3=Hernández-Rosas|first3=José I.|last4=Nassar|first4=Jafet M.|date=2016|title=Impact of two invasive succulents on native-seedling recruitment in Neotropical arid environments|journal=Journal of Arid Environments|volume=132|pages=15–25|bibcode=2016JArEn.132...15H|doi=10.1016/j.jaridenv.2016.04.007}}</ref> Други примери се ''[[Centaurea solstialis|Centaurea solstitialis]]'' и ''[[Centaurea diffusa]]''. Овие [[Источна Европа|источни европски]] [[Штетен плевел|штетни плевели]] се шират низ [[Запад (САД)|западните]] и [[Западно Крајбрежје (САД)|западните брегови]]. Експериментите покажуваат дека [[8-хидроксихинолин]], хемикалија произведена во коренот на ''C. diffusa'', има негативен ефект само врз растенијата кои не се развиле истовремено со него. Таквите ко-еволуирани природни растенија имаат еволуирана одбрана. ''C. diffusa'' и ''C. solstitialis'' не се покажуваат како одлични и успешни конкуренти во нивните природни живеалишта. Успехот или недостатокот на успех во едно живеалиште не мора да значи успех кај другите. И обратно, испитувањето на живеалиштата во кои еден вид е помалку успешен, може да открие нови оружја за да ја победи инвазивноста.<ref>{{Наведено списание|last=Hierro|first=J.L.|year=2003|title=Allelopathy and exotic plant invasion|journal=Plant and Soil|volume=256|issue=1|pages=29–39|doi=10.1023/A:1026208327014}}</ref><ref name="vivan">{{Наведено списание|last=Vivanco|first=J.M.|last2=Bais|first2=H.P.|last3=Stermitz|first3=F.R.|last4=Thelen|first4=G.C.|last5=Callaway|first5=R.M.|year=2004|title=Biogeographical variation in community response to root allelochemistry: Novel weapons and exotic invasion|journal=Ecology Letters|volume=7|issue=4|pages=285–292|doi=10.1111/j.1461-0248.2004.00576.x}}</ref> Промените во [[Режим на пожар|режимите за пожар]] се друга форма на олеснување. ''[[Бромус текторум|Bromus tectorum]]'', по потекло од Евроазија, е многу прилагоден на оган. Не само што брзо се шири по согорувањето, туку исто така ја зголемува честотата и интензитетот (топлината) на пожарите, обезбедувајќи големи количини на сув [[детритус]] за време на пожарната сезона во западниот дел од Северна Америка. Во областите каде е широко распространет, толку многу го измени локалниот режим на пожар, што природните растенија не можат да ги преживеат честите пожари, дозволувајќи му на ''B. tectorum'' дополнително да ја прошири и задржи доминацијата во својот воведен опсег.<ref name="Brooks 2004 677–6882">{{наведено списание|last1=Brooks|first1=M.L.|last2=D'Antonio|first2=C.M.|last3=Richardson|first3=D.M.|last4=Grace|first4=J.B.|last5=Keeley|first5=J.E.|last6=DiTomaso|first6=J.M.|last7=Hobbs|first7=R.J.|last8=Pellant|first8=M.|last9=Pyke|first9=D. <!--exactly 9 authors-->|year=2004|title=Effects of invasive alien plants on fire|url=https://naldc-legacy.nal.usda.gov/naldc/download.xhtml?id=42480&content=PDF|journal=BioScience|volume=54|issue=7|pages=677–688|doi=10.1641/0006-3568(2004)054[0677:EOIAPO]2.0.CO;2|doi-access=free|access-date=2020-09-26|archive-date=2019-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113122433/https://naldc-legacy.nal.usda.gov/naldc/download.xhtml?id=42480&content=PDF|url-status=dead}}</ref> [[Еколошко олеснување|Еколошко олеснување се]] јавува и таму каде што еден вид физички го модифицира живеалиштето на начин кој е поволен за другите видови. На пример, [[Зебрести школки|зебрестите школки]] ја зголемуваат комплексноста на живеалиштата на езерските подови, обезбедувајќи пукнатини во кои живеат [[безрбетници]]. Ова зголемување на комплексноста, заедно со исхраната обезбедена од отпадокот од прехраната на овие школки, ја зголемува густината и разновидноста на заедниците на без’ррбетници.<ref name="silv">{{Наведено списание|last=Silver Botts|first=P.|last2=Patterson|first2=B.A.|last3=Schlosser|first3=D.|year=1996|title=Zebra mussel effects on benthic invertebrates: Physical or biotic?|journal=Journal of the North American Benthological Society|volume=15|issue=2|pages=179–184|doi=10.2307/1467947|jstor=1467947}}</ref> Студиите на инвазивни видови покажаа дека воведените видови имаат голем потенцијал за брза адаптација. Ова објаснува колку воведени видови се во можност да воспостават и да станат инвазивни во нови средини. Покрај тоа, стапката со која може да се шири инвазивен вид може да биде тешко да ја утврдат биолозите бидејќи растот на популацијата се јавува геометриски, наместо линеарно.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ncloDgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Plant+Ecology#v=onepage|title=Plant Ecology|last=Keddy|first=Paul A.|publisher=Cambridge University Press|year=2017|isbn=978-1-107-11423-4|location=|pages=343|language=en}}</ref> Кога [[Тесно грло на населението|тесните грла]] и [[Ефект на основачот|ефектите на основачите]] предизвикуваат големо намалување на големината на населението и кога постои можност за намалаување на [[Генетска варијација|генетската варијација]],<ref>{{наведено списание|last1=Xu|first1=Cheng-Yuan|last2=Tang|first2=Shaoqing|last3=Fatemi|first3=Mohammad|last4=Gross|first4=Caroline L.|last5=Julien|first5=Mic H.|last6=Curtis|first6=Caitlin|last7=van Klinken|first7=Rieks D.|date=September 1, 2015|title=Population structure and genetic diversity of invasive Phyla canescens: implications for the evolutionary potential|journal=Ecosphere|volume=6|issue=9|pages=art162|doi=10.1890/ES14-00374.1|doi-access=free}}</ref> поединците почнуваат да покажуваат додатен варијанс, за разлика од епистатската варијанса. Ова претворање всушност може да доведе до зголемена варијанса кај популациите основачи што потоа овозможува [[Адаптивна радијација|брза адаптивна еволуција]].<ref name="Prentis 2008 288-294">{{Наведено списание|last=Prentis|first=Peter|year=2008|title=Adaptive evolution in invasive species|journal=Trends in Plant Science|volume=13|issue=6|pages=288–294|doi=10.1016/j.tplants.2008.03.004|pmid=18467157}}</ref> По инвазивните настани, изборот првично може да делува врз капацитетот за распрснување, како и физиолошката толеранција кон новите стресори во околината. Адаптацијата потоа продолжува да одговара на селективните притисоци на новата средина. Овие одговори најверојатно би биле резултат на [[температура]]та и [[Глобално затоплување|климатските промени]] или присуството на домородни видови без оглед дали е тоа грабливец или плен.<ref name="Eunmi 2002 386-3912">{{наведено списание|last=Lee|first=Carol Eunmi|year=2002|title=Evolutionary genetics of invasive species|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=17|issue=8|pages=386–391|doi=10.1016/s0169-5347(02)02554-5}}</ref> Адаптациите вклучуваат промени во [[Морфологија (биологија)|морфологијата]], [[физиологија]]та, [[фенологија]]та и [[Фенотипна пластичност|пластичноста]]. Брзата адаптивна еволуција кај овие видови доведува до потомство што има поголема кондиција и е подобро прилагодено за нивната околина. Интраспецифична фенотипска пластичност, пред-адаптација и еволуција по воведувањето, се сите главни фактори во адаптивната еволуција.<ref name="Zenni 2013 635-644">{{Наведено списание|last=Zenni|first=R.D.|year=2013|title=Adaptive Evolution and Phenotypic Plasticity During Naturalization and Spread of Invasive Species: Implications for Tree Invasion Biology|journal=Biological Invasions|volume=16|issue=3|pages=635–644|doi=10.1007/s10530-013-0607-8}}</ref> Пластичноста кај популациите дава простор за промени, за подобри услови на поединецот во неговата околина. Ова е клучно во адаптивната еволуција бидејќи главната цел е како видот најдобро да се прилагоди на екосистемот во кој е воведен. Способноста да се постигне ова што е можно побрзо ќе доведе до популација со многу висока кондиција. Пред-адаптациите и еволуцијата по првичниот вовед, исто така, играат улога во успехот на воведените видови. Доколку видот се прилагодил на сличен екосистем или содржи одлики, кои се случајно соодветно прилагодени на областа каде што се воведува, веројатно ќе помине подобро во новата средина. Ова, покрај еволуцијата што се случува по воведувањето, сите одредуваат дали видовите ќе можат да се етаблираат во новиот екосистем и дали ќе се размножуваат и ќе напредуваат. [[Хипотеза за ослободување на непријателот|Хипотезата за ослободување на непријателот]] вели дека процесот на еволуција доведе до тоа секој екосистем да има еколошка рамнотежа. Секој вид не може да го опфаќа мнозинство од екосистемот поради присуството на конкуренти, грабливци и болести. Воведените видови преселени во ново живеалиште можат да станат инвазивни кога овие контроли - конкуренти, грабливци и болести - не постојат во новиот екосистем. Отсуството на соодветни контроли доведува до брз раст на населението, и, аналогно, до инвазија.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Invasive Species|last=Amstutz|first=Lisa J|publisher=Abdo Publishing|year=2018|isbn=9781532110245|location=Minneapolis, MN|pages=8–10}}</ref> == Вектори == Не-домородните видови имаат многу [[преносител|вектори]], вклучително и биогени вектори, но повеќето инвазии се поврзани со човечката активност. Екстензии на природен [[Ареал|опсег]] се вообичаени кај многу видови, но, стапката и магнитудата на проширувањата произлезени од луѓето во овие видови имаат тенденција да бидат многу поголеми од природните екстензии, а луѓето обично носат примероци на поголемо растојание од природните сили.<ref>{{Наведено списание|last=Cassey|first=P|year=2005|title=Concerning Invasive Species: Reply to Brown and Sax|journal=Austral Ecology|volume=30|issue=4|pages=475–480|doi=10.1111/j.1442-9993.2005.01505.x}}</ref> Ран човечки вектор се случил кога праисториските луѓе го вовеле [[тихоокеански стаорец|тихоокеанскиот стаорец]] (''Rattus exulans'') во [[Полинезија]].<ref>{{Наведено списание|last=Matisoo-Smith|first=E.|year=1998|title=Patterns of prehistoric human mobility in Polynesia indicated by mtDNA from the Pacific rat|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=95|issue=25|pages=15145–15150|bibcode=1998PNAS...9515145M|doi=10.1073/pnas.95.25.15145|pmc=24590|pmid=9844030}}</ref> [[Податотека:EriocheirSinensis1.jpg|лево|мини|285x285пкс|''Кинеска „калец“ краба (eriocheir sinensis).'']] Вектори вклучуваат растенија или семиња увезени за [[хортикултура]]. [[Трговија со миленичиња|Трговијата со миленичиња]] ги носи животните преку границите, каде што можат да избегаат и да станат инвазивни. Организмите се оддалечуваат од транспортните возила. Болестите може да бидат векторирани и од инвазивни инсекти, како што се [[Diaphorina citri|азискиот цитрусен псилид]] и бактериското заболување од [[Болест за зазеленување на цитрусите|цитрусно зеленило]].<ref name="r22">[http://www.clemson.edu/public/regulatory/plant_industry/invasive_exotic_programs/Pest%20Alerts/citrus_greening.html "Citrus Greening."]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Invasive Species Program – Pest Alerts. Clemson University – DPI (2013). Пристапено на 24 мај 2013.</ref> Видовите се исто така воведени намерно. На пример, за да се чувствуваат повеќе „како дома“, [[Американски колонисти|американските колонисти]] формираа „Друштва за аклимација“ кои постојано увезуваа птици родени во [[Европа]] во [[Северна Америка]] и други далечни земји. Во 2008 година, американските поштенски работници во [[Пенсилванија]] забележаа звуци што доаѓаат од внатрешноста на кутијата од [[Република Кина|Тајван]]; кутијата содржеше повеќе од дваесетина живи бубачки. Ентомолозите на [[Служба за земјоделско истражување|службата за земјоделски истражувања]] ги идентификувале како [[Бубачка носорог|бубачката носорог]], [[Бубачка Херкулес|бубачката Херкулес]] и [[Phalacrognathus muelleri|кралска ора-буба]].<ref>{{cite web|url=http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/jan10/insects0110.htm|title=Our Invaluable Invertebrate Collections|publisher=Ars.usda.gov|accessdate=17 мај 2011}}</ref> Бидејќи овие видови не биле родени во [[САД]], тие можеле да им се заканат на природните екосистеми. За да се спречат егзотичните видови да станат проблем во САД, потребни се посебни постапки и дозволи, за кога живите материјали се испраќаат од странски земји. Програмите како КШУТ (Контрадикција на шверц и усогласеност со трговијата),се обидуваат да спречат појава на егзотични видови во Америка. Многу инвазивни видови, откако ќе станат доминантни во областа, се од суштинско значење за екосистемот на тоа подрачје. Доколку се отстранат од локацијата, тоа може да биде штетно за таа област.<ref>{{Наведено списание|last=Zavaleta|first=Erika|last2=Hobbs|first2=Richard|last3=Mooney|first3=Harold|date=August 2001|title=Viewing invasive species removal in a whole-ecosystem context|url=http://www.esf.edu/efb/parry/invasivesseminar_readings/Zavaleta_etal_2001.pdf|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=16|issue=8|page=458|doi=10.1016/s0169-5347(01)02194-2|access-date=October 21, 2017|archive-date=2017-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021111912/http://www.esf.edu/efb/parry/invasivesseminar_readings/Zavaleta_etal_2001.pdf|url-status=dead}}</ref> Економијата игра голема улога во воведувањето егзотични видови. Големата побарувачка за вредниот Кинески рак е едно од објаснувањата за можно намерно ослободување на видовите во странски води.<ref>{{Наведена книга|title=Marine Pollution and Climate Change|last=Seinfeld|first=John H.|publisher=John Wiley & Sons|year=2016|isbn=|location=|pages=}}</ref> === Во рамките на водната средина === Развојот на поморската трговија брзо влијаеше на начинот на транспорт на морските организми во океанот. Два начина на транспорт на морските организми во нови средини се загадување на трупот и транспортот на вода со баласт. Всушност, Молнар во 2008 година ги документираше патеките на стотици морски инвазивни видови и откри дека бродската служба е доминантен механизам за трансферот на инвазивни видови.<ref>{{Наведено списание|last=Molnar|first=Jennifer L|last2=Gamboa|first2=Rebecca L|last3=Revenga|first3=Carmen|last4=Spalding|first4=Mark D|date=2008|title=Assessing the global threat of invasive species to marine biodiversity|url=https://semanticscholar.org/paper/d0be4fa91c637e06175f158251f11837e4a40cfa|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|volume=6|issue=9|pages=485–492|doi=10.1890/070064}}</ref> [[Податотека:CSIRO_ScienceImage_1010_Discharging_ballast_water.jpg|мини|Дебаластирање на товарен брод]] Многу морски организми имаат капацитет да се прикачат на труповите на бродовите. Затоа, овие организми лесно се транспортираат од едно тело на вода во друго и се значаен фактор на ризик за настан со биолошка инвазија.<ref>{{Наведено списание|last=Drake|first=John|date=2007|title=Hull fouling is a risk factor for intercontinental species exchange in aquatic ecosystems|journal=Aquatic Invasions|volume=2|issue=2|pages=121–131|doi=10.3391/ai.2007.2.2.7|doi-access=free}}</ref> За жал, контролата за валканост на трупот на бродот е доброволна и во моментот не постојат регулативи за управување со валканоста на трупот. Сепак, владите на [[Калифорнија]] и [[Нов Зеланд]] најавија построга контрола за чистотата на трупот на бродот во рамките на нивните надлежности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gard.no/web/updates/content/24305557/biofouling-moves-up-the-regulatory-agenda.|title=Biofouling moves up the regulatory agenda – GARD|work=www.gard.no|accessdate=19 септември 2018|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113231807/http://www.gard.no/web/updates/content/24305557/biofouling-moves-up-the-regulatory-agenda.|url-status=dead}}</ref> Другиот главен вектор за транспорт на инвазивни водни видови е вода од баласт. [[Вода од баласт|Водата од баласт]] зафатена на море и ослободена на пристаништето од прекуокеанските пловни објекти е најголемиот вектор за инвазии од донесени водни видови.<ref name="cargo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jsonline.com/news/wisconsin/98880204.html|title=Noxious cargo|last=Egan, Dan|date=October 31, 2005|work=Journal Sentinel|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021122316/http://www.jsonline.com/news/wisconsin/98880204.html|archive-date=October 21, 2011|accessdate=22 април 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Improving management of aquatic invasions by integrating shipping network, ecological, and environmental data: data mining for social good|last=Xu|first=Jian|last2=Wickramarathne|first2=Thanuka L.|last3=Chawla|first3=Nitesh V.|last4=Grey|first4=Erin K.|last5=Steinhaeuser|first5=Karsten|last6=Keller|first6=Reuben P.|last7=Drake|first7=John M.|last8=Lodge|first8=David M.|date=August 24, 2014|publisher=ACM|isbn=9781450329569|pages=1699–1708|doi=10.1145/2623330.2623364}}</ref> Всушност, се проценува дека 10,000 различни видови, од кои многу не се домородни, се транспортираат преку вода од баласт секој ден.<ref>{{Наведено списание|last=Streftaris|first=N|last2=Zenetos|first2=Argyro|last3=Papathanassiou|first3=Enangelos|date=2005|title=Globalisation in marine ecosystems: The story of non-indigenous marine species across European seas|url=https://www.researchgate.net/publication/253862066|journal=Oceanography and Marine Biology|volume=43|pages=419–453|via=}}</ref> Многу од овие видови се сметаат за штетни и можат негативно да влијаат на нивното ново опкружување. На пример, слатководните [[Зебра школка|зебрести школки]], родени во [[Азовско Море|морето]] [[Црно Море|Црно]], [[Касписко Езеро|Касписко]] и [[Азовско Море|Азовско]], најверојатно стигнале до [[Големи Езера|Големите езера]] преку баласт вода од [[прекуокеански брод]].<ref name=":1">Aquatic invasive species. A Guide to Least-Wanted Aquatic Organisms of the Pacific Northwest. 2001. University of Washington</ref> Зебрестите школки ги надминуваат другите природни организми за [[кислород]] и храна, како што се [[алги]]те. Иако инвазијата на зебрестите школки беше забележана во 1988 година, а планот за ублажување беше успешно спроведен набргу потоа, планот имаше сериозен пропуст или дупка, при што бродовите натоварени со товар кога стигнаа до морето не беа тестирани бидејќи резервоарите за вода со баласт беа празни. Сепак, дури и во празен резервоар за баласт, останува локва вода исполнета со организми што може да се испушти на следното пристаниште (кога резервоарот се полни со вода по истоварувањето на товарот, бродот зема вода од баласт која се меша со локвите а потоа, вклучувајќи ги и живите организми од локвите вода, се испушта на следното пристаниште). Тековните прописи за [[Големи Езера|Големите езера се]] потпираат на „[[Соленост|солениот]] шок“ за да се убијат [[Свежа вода|слатководните]] организми оставени во резервоарите со баласт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.glc.org/wp-content/uploads/GLC-BW-Reg-Summary-11.14.16.pdf|title=Status of Ballast Water Discharge Regulations in the Great Lakes Region|last=Great Lake Commission}}</ref> И покрај тоа што се воспоставени регулативи за вода за баласт за заштита од потенцијално инвазивни видови, постои дупка за организмите во класата со големина од 10-50 микрони. За организмите помеѓу 10 и 50 микрони, како што се одредени видови на [[фитопланктон]], сегашните регулативи дозволуваат помалку од 10 клетки на милилитар во испуштање од системите за третман.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dco.uscg.mil/Portals/9/DCO%20Documents/5p/5ps/NVIC/2018/NVIC-01_18.pdf|title=Ballast Water Management for Control of Non-Indigenous Species in Waters of the United States|last=USCG|date=|work=|accessdate=}}</ref> Испуштањето се ослободува кога брод превезува товар на пристаниште, така што испуштената вода не е нужно иста со водното тело. Бидејќи многу видови фитопланктони се со големина помала од 10 микрони и се [[Бесполово размножување|размножуваат асексуално]], само една клетка ослободена во околината може експоненцијално да прерасне во многу илјадници клетки за краток временски период. Оваа може да има штетни ефекти врз животната средина. На пример, некои видови од родот ''[[Pseudo-nitzschia]]'' се помали од 10 микрони во ширина и содржат [[домоична киселина]] што е [[невротоксин]]. Ако е токсичната ''Pseudo-nitzschia'' spp. е живи при испуштање на баласт и се ослободи во нејзината „нова средина“, таа ќе може да предизвика труење со домоична киселина кај [[школка|школките]], [[Морски цицач|морските цицачи]] и [[птици]]те.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Trainer|first=Vera L.|last2=Bates|first2=Stephen S.|last3=Lundholm|first3=Nina|last4=Thessen|first4=Anne E.|last5=Cochlan|first5=William P.|last6=Adams|first6=Nicolaus G.|last7=Trick|first7=Charles G.|date=2012|title=Pseudo-nitzschia physiological ecology, phylogeny, toxicity, monitoring and impacts on ecosystem health|journal=Harmful Algae|volume=14|pages=271–300|doi=10.1016/j.hal.2011.10.025|hdl-access=free}}</ref> За среќа, смртта на луѓето поврзана со труење со домоична киселина е спречена поради строгите програми за следење што се појавија по избувнувањето на домоична киселина во [[Канада]] во 1987 година. Прописите за вода за баласт треба да бидат поригорозни за да се спречат идните последици поврзани со потенцијално ослободување на токсичен и инвазивен фитопланктон. Друг важен фактор што треба да се разгледа за морските инвазивни видови е улогата на промените во животната средина поврзани со [[Глобално затоплување|климатските промени]], како што е зголемувањето на [[Температура на морската површина|температурата на океанот]]. Постојат повеќе студии кои сугерираат дека зголемувањето на температурата на океанот ќе предизвика поместување на опсегот во организмите,<ref>{{Наведено списание|last=Occhipinti-Ambrogi|first=Anna|date=2007|title=Global change and marine communities: Alien species and climate change|journal=Marine Pollution Bulletin|volume=55|issue=7–9|pages=342–352|doi=10.1016/j.marpolbul.2006.11.014|pmid=17239404}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Rahel|first=Frank J.|last2=Olden|first2=Julian D.|date=2008|title=Assessing the effects of climate change on aquatic invasive species|url=https://semanticscholar.org/paper/d7921a45a2701056d9ff46d785b7a6040db8bcd2|journal=Conservation Biology|volume=22|issue=3|pages=521–533|doi=10.1111/j.1523-1739.2008.00950.x|pmid=18577081}}</ref> што може да има штетни ефекти врз животната средина, како што се појавуваат интеракциите на новите видови. На пример, Хуа и Хванг предложија организмите од баласт од резервоар на брод што патува од температурната зона преку тропските води да доживеат температурни флуктуации дури 20&nbsp;°C.<ref>{{Наведено списание|last=Hua|first=J.|last2=Hwang|first2=W.H.|date=2012|title=Effects of voyage routing on the survival of microbes in ballast water|journal=Ocean Engineering|volume=42|pages=165–175|doi=10.1016/j.oceaneng.2012.01.013}}</ref> За понатамошно испитување на ефектите на температурата врз организмите транспортирани на трупови или во вода од баласт, Ленц (2018г.) спроведоа студија каде што спроведоа експеримент со двоен стрес на топлина. Нивните резултати сугерираат дека топлинските предизвици со кои се соочуваат организмите за време на транспортот може да ја подобрат толеранцијата на стрес кај видовите во нивниот нероден опсег, со избирање генетски адаптирани [[генотип]]ови кои ќе преживеат и втор применет топлински стрес, како што е зголемената температура на океанот кај основачката популација.<ref>{{Наведено списание|last=Lenz|first=Mark|last2=Ahmed|first2=Yasser|last3=Canning-Clode|first3=João|last4=Díaz|first4=Eliecer|last5=Eichhorn|first5=Sandra|last6=Fabritzek|first6=Armin G.|last7=da Gama|first7=Bernardo A. P.|last8=Garcia|first8=Marie|last9=von Juterzenka|first9=Karen|date=May 24, 2018|title=Heat challenges can enhance population tolerance to thermal stress in mussels: a potential mechanism by which ship transport can increase species invasiveness|journal=Biological Invasions|volume=20|issue=11|pages=3107–3122|doi=10.1007/s10530-018-1762-8}}</ref> Поради комплексноста на варијациите предизвикани од климатските промени, тешко е да се предвиди природата на успехот заснован на температура на не-домородни видови на самото место. Бидејќи некои студии сугерираат зголемена толеранција на температурата на „киднаперите“ на трупови на бродови или во вода од баласт, потребно е да се развијат посеопфатни планови за управување со загадувањето и водата со баласт, во обид да се спречат можни инвазии во иднина, бидејќи условите на животната средина продолжуваат да се менуваат во светот. === Ефекти од пожар и гаснење на пожар === Инвазивните видови често ги искористуваат нарушувања во екосистемот ([[шумски пожар|диви пожари]], [[пат]]ишта, стапки од нозе) за да ја колонизираат областа. Големите шумски пожари можат да ги [[Стерилизација (микробиологија)|стерилизираат]] почвите, истовремено додавајќи различни [[хранлива материја|хранливи материи]].<ref name="Davis 2000 528–5342">{{наведено списание|last1=Davis|first1=M.A.|last2=Grime|first2=J.P.|last3=Thompson|first3=K.|year=2000|title=Fluctuating resources in plant communities: A general theory of invisibility|url=https://semanticscholar.org/paper/fb8c277d02037a2cf2efa041ec5ef5469bf8d871|journal=Journal of Ecology|volume=88|issue=3|pages=528–534|doi=10.1046/j.1365-2745.2000.00473.x|s2cid=14573817}}</ref> Вкоренетите, матични видови ја губат својата предност, оставајќи повеќе простор за инвазивците. Во такви околности, растенијата што можат да се обноват од своите корени имаат предност. Инвазивните растенија со оваа способност можат да имаат корист од пожар со мал интензитет што ја отстранува површинската [[растителност]], оставајќи ги домородците кои се потпираат на семето за размножување, да ги најдат своите ниши зафатени кога конечно ќе им проникне семето.<ref name="Brooks 2004 677–688">{{Наведено списание|last=Brooks|first=M.L.|last2=D'Antonio|first2=C.M.|last3=Richardson|first3=D.M.|last4=Grace|first4=J.B.|last5=Keeley|first5=J.E.|last6=DiTomaso|first6=J.M.|last7=Hobbs|first7=R.J.|last8=Pellant|first8=M.|last9=Pyke|first9=D. <!--exactly 9 authors-->|year=2004|title=Effects of invasive alien plants on fire|url=https://naldc-legacy.nal.usda.gov/naldc/download.xhtml?id=42480&content=PDF|journal=BioScience|volume=54|issue=7|pages=677–688|doi=10.1641/0006-3568(2004)054[0677:EOIAPO]2.0.CO;2|doi-access=free|access-date=2020-09-26|archive-date=2019-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113122433/https://naldc-legacy.nal.usda.gov/naldc/download.xhtml?id=42480&content=PDF|url-status=dead}}</ref> Шумски пожари често се случуваат во оддалечени области, на кои им е потребна екипа за сузбивање на пожар да патуваат низ чистата шума за да стигнат до местото. Екипите можат да донесат инвазивни семиња со себе. Ако се воспостави некое од овие чувани семиња, просперитетна колонија инвазивни може да избувне за само шест недели, по што за контрола на епидемијата може да има потреба од повеќегодишно внимание за да се спречи понатамошно ширење. Исто така, нарушувањето на површината на почвата, како што се пожарите, го уништува природното покритие, ја изложува почвата и може да ги забрза инвазиите. Во предградијата, дозволите за растителност и прописи на општините за ''простор за одбрана'' (област околу зграда во која се третира, расчистува или намалува растителноста, за во случај на пожар да се забави ширењето на огнот до и од градбата) може да резултира со прекумерна отстранување на мајчин јазик грмушки и [[Повеќегодишно растение|едногодишни]] дрвја, што ја изложува почвата на повеќе светлина и така има помалку конкуренција за инвазивни видови растенија. Противпожарните возила честопати се големи виновници за ваквите избувнувања, бидејќи честопати се возат по задни патишта, обраснати со инвазивни растителни видови. Подвозјето на возилото станува главен транспорт. Како одговор, при големи пожари, станиците за перење „деконтаминираат“ возила пред да се вклучат во активности за сузбивање. Големите пожари привлекуваат пожарникари од оддалечени места, што дополнително го зголемува потенцијалот за транспорт на семе. == Несакани ефекти == Инвазивните видови можат негативно да влијаат на нападнатите живеалишта и биорегиони, предизвикувајќи еколошка или економска штета. === Еколошки === Европската унија ги дефинира „Инвазивните вонземски видови“ како оние што се, прво, надвор од нивната област на природна дистрибуција, и второ, ја загрозуваат [[Биоразновидност|биолошката разновидност]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ec.europa.eu/environment/nature/invasivealien/docs/1_EN_resume_impact_assesment_part1_v3.pdf|title=Communication From The Commission To The Council, The European Parliament, The European Economic And Social Committee And The Committee Of The Regions Towards An EU Strategy On Invasive Species|accessdate=17 мај 2011}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Lakicevic|first=Milena|last2=Mladenovic|first2=Emina|year=2018|title=Non-native and invasive tree species - their impact on biodiversity loss|journal=Zbornik Matice Srpske Za Prirodne Nauke|issue=134|pages=19–26|doi=10.2298/ZMSPN1834019L|doi-access=free}}</ref> Биотичката инвазија се смета за еден од петте главни двигатели за губење на глобалниот [[Губење на биоразновидноста|биоразновидност]] и се зголемува поради туризмот и [[глобализација]]та.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.nap.edu/read/10259/chapter/1|title=Read "Predicting Invasions of Nonindigenous Plants and Plant Pests" at NAP.edu|last=National Research Council (US) Committee on the Scientific Basis for Predicting the Invasive Potential of Nonindigenous Plants Plant Pests in the United States|year=2002|isbn=978-0-309-08264-8|doi=10.17226/10259|pmid=25032288}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Lewis|first=Simon L.|last2=Maslin|first2=Mark A.|year=2015|title=Defining the Anthropocene|journal=Nature|volume=519|issue=7542|pages=171–180|bibcode=2015Natur.519..171L|doi=10.1038/nature14258|pmid=25762280}}</ref> Ова може да биде особено точно во несоодветно регулирани системи за [[Свежа вода|слатка вода]], иако правилата за [[карантин]] и вода за баласт ја подобрија состојбата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.354.aspx.pdf|title=Ecosystems and Human Well-being: Biodiversity Synthesis|last=Millennium Ecosystem Assessment|year=2005|publisher=World Resources Institute}}</ref> [[Податотека:Gator_and_Python.jpg|десно|мини|[[Американски алигатор]] напаѓа [[бурмански питон]] во [[Флорида]]; бурманскиот питон е инвазивен вид кој претставува закана за многу домородни видови, вклучувајќи го и алигаторот.]] Инвазивните видови можат да ги наведат локалните природни видови до истребување преку исклучување на конкуренцијата, раселување на [[Еколошка ниша|нишата]] или [[хибрид]]изација со сродните природни видови. Затоа, покрај нивните економски последици, инвазиите може да резултираат со големи промени во структурата, составот и глобалната дистрибуција на биотата на местата за воведување, што на крајот ќе доведе до хомогенизација на светската [[фауна]] и [[флора]] и губење на [[биоразновидност]]а.<ref>{{Наведено списание|last=Baiser|first=Benjamin|last2=Olden|first2=Julian D.|last3=Record|first3=Sydne|last4=Lockwood|first4=Julie L.|last5=McKinney|first5=Michael L.|year=2012|title=Pattern and process of biotic homogenization in the New Pangaea|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=279|issue=1748|pages=4772–4777|doi=10.1098/rspb.2012.1651|pmc=3497087|pmid=23055062}}</ref><ref name="Odendaal 2008">{{Наведено списание|last=Odendaal|first=L. J.|last2=Haupt|first2=T. M.|last3=Griffiths|first3=C. L.|year=2008|title=The alien invasive land snail ''Theba pisana'' in the West Coast National Park: Is there cause for concern?"|journal=Koedoe|volume=50|issue=1|pages=93–98|doi=10.4102/koedoe.v50i1.153|doi-access=free}}</ref> Тешко е недвосмислено да се препишат истребувања на инвазијата на видовите. Иако се силни докази дека неодамнешното истребување на околу 90 видови водоземци може да се следи во [[Хитридиомикоза|хитридната габа]] што се шири со меѓународната трговија,<ref>{{Наведено списание|last=Fisher|first=Matthew C.|last2=Garner|first2=Trenton W. J.|year=2020|title=Chytrid fungi and global amphibian declines|journal=Nature Reviews Microbiology|volume=18|issue=6|pages=332–343|doi=10.1038/s41579-020-0335-x|pmid=32099078}}</ref> повеќето научни истражувања се фокусираат на напаѓачите на животни. Загриженоста за влијанијата на инвазивните видови врз биоразновидноста обично ги мери вистинските докази (еколошки или економски) во врска со потенцијалниот ризик.<ref>{{Наведена книга|title=Beyond Natural Resources to Post-Human Resources: Towards a New Theory of diversity and discontinuity|url=https://archive.org/details/beyondnaturalres0000baof|last=Baofu|first=Peter|date=2013|publisher=Cambridge Scholars Publishing; 1st Unabridged edition|isbn=978-1443844536|page=[https://archive.org/details/beyondnaturalres0000baof/page/17 17]}}</ref> Расчистувањето на земјиштето и населувањето на луѓето извршија значителен притисок врз локалните видови. Вознемирените живеалишта се склони кон инвазии што можат да имаат негативни ефекти врз локалните екосистеми, менувајќи ги функциите на екосистемот. Вид на мочуришна билка позната како ☃☃ae’ae на [[Хаваи]]те (домородното ''[[Бакопа мониери|Bacopa monnieri]]'') се смета за вид на [[Штетник (организам)|штетник]] во вештачки манипулирана вода птици-бегалци, затоа што набрзина покрива плитки [[приливно блато|калници]] поставени за загрозена хавајски вид (''[[Долгонога шлука|Himantopus mexicanus knudseni]]''), правејќи ги овие непожелни места за хранење на птиците. Повеќе последователни воведувања на различни невородени видови може да имаат интерактивни ефекти; воведувањето на втор не-домороден вид може да овозможи процут на првиот инвазивен вид. Примери за ова се воведувањето на ''школката аметист'' (''Gemma gemma'') и ''европски зелен рак'' (''[[Carcinus maenas]]''). Школката аметист беше воведена на [[Бодега|пристаништето Бодега]] во [[Калифорнија]] од источниот брег на [[САД]] пред еден век. Пронајдена е во мали количини на пристаништето, но никогаш не ги раселила домородните видови школки (''Nutricola'' spp.) Во средината на 90-тите години од минатиот век, воведувањето на европскиот зелен рак, кој се хранеше преференцијално на домородните школки, резултираше во пад на домашните школки и зголемување на воведената популација на школки.<ref>{{Наведено списание|last=Grosholz|first=E.D.|year=2005|title=Recent biological invasion may hasten invasional meltdown by accelerating historical introductions|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|issue=4|pages=1088–1091|bibcode=2005PNAS..102.1088G|doi=10.1073/pnas.0308547102|pmc=545825|pmid=15657121}}</ref> Инвазивните видови можат да ги променат функциите на екосистемите. На пример, инвазивните растенија можат да го изменат режимот на пожар (''[[Откачен Бром|Bromus tectorum]]''), [[Велосипедизам со хранливи материи|кружење на хранливи материи]] (''[[Spartina alterniflora]]'') и хидрологија (''[[Тамарикс|Tamarix]]'') во природните екосистеми.<ref name="Mack">{{Наведено списание|last=Mack|first=R.|year=2000|title=Biotic invasions: Causes, epidemiology, global consequences, and control|url=https://semanticscholar.org/paper/3073e8d84afa5584c00aca60073705d2891b133b|journal=Ecological Applications|volume=10|issue=3|pages=689–710|doi=10.1890/1051-0761(2000)010[0689:BICEGC]2.0.CO;2}}</ref> Инвазивните видови кои се тесно поврзани со ретки домородни видови имаат потенцијал да се хибридизираат со домородните видови. Штетните ефекти на хибридизацијата доведоа до пад, па дури и истребување на домородните видови.<ref>{{Наведено списание|last=Hawkes|first=C.V.|year=2005|title=Plant invasion alters nitrogen cycling by modifying the soil nitrifying community|journal=Ecology Letters|volume=8|issue=9|pages=976–985|doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00802.x}}</ref><ref name="rhymer">{{Наведено списание|last=Rhymer|first=J. M.|last2=Simberloff, D.|year=1996|title=Extinction by hybridization and introgression|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=27|issue=1|pages=83–109|doi=10.1146/annurev.ecolsys.27.1.83}}</ref> На пример, [[хибрид]]изацијата со воведена трева, ''Spartina alterniflora'', го загрозува постоењето на калифорниска трева (''[[Спартина фолиоза|Spartina foliosa]]'') во [[Санфранциски Залив|Санфранцискиот Залив]].<ref name="ayres2">{{наведено списание|last=Ayres|first=D.|display-authors=etal|year=2004|title=Spread of exotic cordgrasses and hybrids (''Spartina'' sp.) in the tidal marshes of San Francisco Bay, California|journal=USA Biological Invasions|volume=6|issue=2|pages=221–231|doi=10.1023/B:BINV.0000022140.07404.b7|s2cid=24732543}}</ref> Инвазивните видови предизвикуваат конкуренција за домородни видови и поради тоа 400 од 958 загрозени видови според Законот за [[Закон за загрозени видови од 1973 година|загрозени видови]] се изложени на ризик.<ref>{{Наведено списание|last=Primtel|first=David|year=2005|title=Update on the environmental and economic costs associated with alien-invasive species in the United States|journal=Ecological Economics|volume=52|issue=3|pages=273–288|doi=10.1016/j.ecolecon.2004.10.002}}</ref> [[Податотека:Firewoodposter_white_web.pdf|десно|мини|Постер барајќи од камперите да не го пренесуваат огревното дрво наоколу, избегнувајќи го ширењето на инвазивните видови.]] Ненамерното воведување на видови шумски штетници и растителни патогени може да ја промени [[Шумска екологија|еколошката шума]] и да ја оштети [[Дрвна индустрија|индустријата]] за [[Дрвна индустрија|дрва]]. Генерално, [[Шумска екологија|шумските екосистеми]] во [[САД]] се широко нападнати од егзотични штетници, растенија и патогени микроорганизми.<ref>{{Наведено списание|last=Liebhold|first=S.|displayauthors=etal|year=2013|title=A highly aggregated geographical distribution of forest pest invasions in the USA|journal=Diversity and Distributions|volume=19|issue=9|pages=1208–1216|doi=10.1111/ddi.12112}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Oswalt|first=C.|displayauthors=etal|year=2015|title=A subcontinental view of forest plant invasions|journal=NeoBiota|volume=24|pages=49–54|doi=10.3897/neobiota.24.8378|doi-access=free}}</ref> [[Азиска буба со долг рог|Азиската буба со долг рог]] (''[[Anoplophora glabripennis]]'') за прв пат беше воведена во САД во 1996 година и се очекуваше да зарази и оштети милиони хектари дрвја од тврдо дрво. Од 2005 година, 30$ милиони беа потрошени во обиди да се искорени овој штетник и да се заштитат милиони дрвја во погодените региони.<ref name="pimental"/> На ''волнената алдегида'' причинила штета на [[Смрека|смреки]] од стар раст, шуми од [[ела]], [[Цуга|пелин]] и штети на индустрија за Божиќни дрвја.<ref> [http://wiki.bugwood.org/Archive:South/Balsam_Woolly_Aphid Balsam woolly aphid ''Adelges piceae'' (Ratzeburg)] ''ForestPests.org'' (March 3, 2005) Retrieved on September 1, 2007.</ref> И габата ''[[Лошо влијание на костен|Cryphonectria parasitica]]'' и холандската брестова болест (''[[Болест на холандски брест|Ophiostoma novo-ulmi]]'') се два растителни патогени со сериозни влијанија врз овие два вида и врз здравјето на шумите.<ref>Schlarbaum, Scott E., Frederick Hebard, Pauline C. Spaine, and Joseph C. Kamalay. (1998) [https://www.fs.usda.gov/treesearch/pubs/745 "Three American Tragedies: Chestnut Blight, Butternut Canker, and Dutch Elm Disease']. In: Britton, Kerry O., Ed. Exotic Pests of Eastern Forests Conference Proceedings; 1997 April 8–10; Nashville, TN. U.S. Forest Service and Tennessee Exotic Pest Plant Council., pp. 45–54.</ref><ref name="USDA-Forest Service-Schlarbaum-19972">{{cite web|url=http://www.srs.fs.usda.gov/pubs/ja/ja_schlarbaum002.htm|title=Three American Tragedies: Chestnut Blight, Butternut Canker and Dutch Elm Disease|author1=Schlarbaum, Scott E.|author2=Hebard, Frederick|year=1997|work=(originally published via: Proceedings: Exotic Pests of Eastern Forests; (1997 April 8–10); Nashville, TN. Tennessee Exotic Pest Plant Council: 45–54.)|publisher=Southern Research Station, Forest Service, United States Department of Agriculture|accessdate=22 јуни 2012|author3=Spaine, Pauline C.|author4=Kamalay, Joseph C.}} Alternative link and additional publication citation information: Tree Search, US Forest Service, USDA. http://www.treesearch.fs.fed.us/pubs/745 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121123093613/http://www.treesearch.fs.fed.us/pubs/745 |date=2012-11-23 }}</ref> Сенф од лук, ''[[Alliaria petiolata]]'', е еден од најпроблематичните инвазивни растителни видови во источните северноамерикански шуми. Одликите на сенфот од лук се малку поинакви од оние на околните природни растенија, што резултира со многу успешен вид што го менува составот и функцијата на родните заедници што ги напаѓа. Кога лукот од сенф ќе навлезе во [[Подземје|подстеријата]] на шумата, тоа влијае на стапката на раст на садници од дрвја, што веројатно ќе ја промени обновата на шумите на влијанието на шумите во иднина.<ref>{{наведено списание|last1=Rodger|first1=Vikki|last2=Stinson|first2=Kristin|last3=Finzi|first3=Adrian|year=2008|title=Ready or Not, Garlic Mustard Is Moving In: ''Alliaria petiolata'' as a Member of Eastern North American Forests|journal=BioScience|volume=58|issue=5|page=5|doi=10.1641/b580510|doi-access=free}}</ref> Домородните [[Вид (биологија)|видови]] можат да бидат загрозени од [[изумирање|истребување]]<ref>{{наведено списание|last1=Mooney|first1=HA|last2=Cleland|first2=EE|year=2001|title=The evolutionary impact of invasive species|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=10|pages=5446–51|bibcode=2001PNAS...98.5446M|doi=10.1073/pnas.091093398|pmc=33232|pmid=11344292}}</ref> преку процесот на [[генетско загадување]]. Генетското загадување е ненамерна [[Хибрид (биологија)|хибридизација]] и [[интрогресија]], што доведува до хомогенизација или замена на локалните [[генотип]]ови како резултат на бројна или [[Адаптивна вредност|адаптивна]] предност на воведените видови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nativeseednetwork.org/article_view?id=13|title=Glossary: definitions from the following publication: Aubry, C., R. Shoal and V. Erickson. 2005. Grass cultivars: their origins, development, and use on national forests and grasslands in the Pacific Northwest. USDA Forest Service. 44 pages, plus appendices.; Native Seed Network (NSN), Institute for Applied Ecology, 563 SW Jefferson Ave, Corvallis, OR 97333, USA|publisher=Nativeseednetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20060222092651/http://www.nativeseednetwork.org/article_view?id=13|archive-date=February 22, 2006|accessdate=17 мај 2011}}</ref> Генетското загадување се јавува или преку воведување или преку модификација на живеалиштето, каде што претходно изолираните видови се доведуваат во контакт со новите генотипови. Се покажува дека инвазивните видови се прилагодуваат на нивните нови средини за неверојатно краток временски период.<ref>{{Наведено списание|last=Mooney|first=H. A.|last2=Cleland|first2=E. E.|date=May 8, 2001|title=The evolutionary impact of invasive species|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=98|issue=10|pages=5446–5451|bibcode=2001PNAS...98.5446M|doi=10.1073/pnas.091093398|pmc=33232|pmid=11344292}}</ref> Големината на популацијата на инвазивните видови може да остане мала неколку години и потоа да доживее експлозија во популацијата, феномен познат како „ефект на доцнење“.<ref>{{Наведено списание|last=Mack|first=Richard N.|last2=Simberloff|first2=Daniel|last3=Mark Lonsdale|first3=W.|last4=Evans|first4=Harry|last5=Clout|first5=Michael|last6=Bazzaz|first6=Fakhri A.|date=June 1, 2000|title=Biotic Invasions: Causes, Epidemiology, Global Consequences, and Control|url=https://semanticscholar.org/paper/3073e8d84afa5584c00aca60073705d2891b133b|journal=Ecological Applications|volume=10|issue=3|pages=689–710|doi=10.1890/1051-0761(2000)010[0689:BICEGC]2.0.CO;2}}</ref> Хибридите што резултираат од вкрстување на инвазивните видови со домородните видови, можат да ги вметнат своите генотипови во генетскиот базен со текот на времето преку [[интрогресија]]. Слично на тоа, во некои случаи, мала инвазивна популација може да се закани на многу поголемо домородно население. На пример, ''Spartina alterniflora'' била воведена во Санфранцискиот Залив и вкрстена со родната ''Spartina foliosa.'' Поголемиот број на полен и машката подготвеност на инвазивните видови резултирало во [[интрогресија]] што им се заканувала на домородните популации поради помалиот број на полен и помалата одржливост на родните видови.<ref>{{Наведено списание|last=Anttila|first=C. K.|last2=King|first2=R. A.|last3=Ferris|first3=C.|last4=Ayres|first4=D. R.|last5=Strong|first5=D. R.|year=2000|title=Reciprocal hybrid formation of Spartina in San Francisco Bay|journal=Molecular Ecology|volume=9|issue=6|pages=765–770|doi=10.1046/j.1365-294x.2000.00935.x|pmid=10849292}}</ref> Намалувањето на кондицијата не е секогаш видливо само од [[Морфологија (биологија)|морфолошки]] набљудувања. Одреден степен на [[проток на гени]] е нормален и зачувува низи на [[ген]]и и генотипови.<ref>{{Наведено списание|last=Rhymer|first=Judith M.|last2=Simberloff|first2=Daniel|year=1996|title=Extinction by Hybridization and Introgression|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=27|pages=83–109|doi=10.1146/annurev.ecolsys.27.1.83}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://www.rirdc.gov.au/reports/AFT/01-114.pdf|title=Genetic Pollution from Farm Forestry using eucalypt species and hybrids; A report for the RIRDC/L&WA/FWPRDC]; Joint Venture Agroforestry Program; by Brad M. Potts, Robert C. Barbour, Andrew B. Hingston; September 2001; RIRDC Publication No 01/114; RIRDC Project No CPF – 3A;|publisher=Australian Government, Rural Industrial Research and Development Corporation|isbn=978-0-642-58336-9|access-date=April 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20040102175403/http://www.rirdc.gov.au/reports/AFT/01-114.pdf|archive-date=January 2, 2004}}</ref> Пример за ова е вкрстувањето на [[којот]]ите кои мигрираат со [[Црвен волк|црвениот волк]], во областите на источна [[Северна Каролина]] каде што повторно е воведен овој волк.<ref>{{наведено списание|last1=Bohling|first1=Justin H.|last2=Waits|first2=Lisette P.|year=2015|title=Factors influencing red wolf–coyote hybridization in eastern North Carolina, USA|journal=Biological Conservation|volume=184|pages=108–116|doi=10.1016/j.biocon.2015.01.013}}</ref> Крајниот резултат е намалување на стабилните парови за размножување од црвен волк, што може дополнително да ја комплицира социјалната стабилност на глутниците и напорите за повторно воведување. === На животната околина === Инвазивните видови и придружните контролни напори можат да имаат долгорочни импликации врз јавното здравство. На пример, [[пестицид]]ите што се применуваат за третирање на одреден вид на штетници можат да ја загадат почвата и површинските води.<ref name="pimental"/> Навлегувањето на луѓето во претходно оддалечените екосистеми не изложи на егзотичните болести како што е [[ХИВ]] на пошироката популација. Воведените птици (на пр. [[Гулаби]]те), глодачите и инсектите (на пример, комарците, [[Болва|болвите]], вошките и цветните штетници) можат да послужат како извори на болести и човечки страдања. Низ евидентираната историја, епидемиите на човечките болести, како што се [[маларија]]та, [[Жолта треска|жолтата треска]], [[тифус]]от и [[Бубонска чума|бубонската чума]], се шират преку овие пренесувачи.<ref name="elton">{{Наведена книга|title=The Ecology of Invasions by Animals and Plants|last=Elton|first=C.S.|publisher=University of Chicago Press|others=Foreword by Daniel Simberloff|year=2000|isbn=978-0-226-20638-7|location=Chicago|page=196|orig-year=1958}}</ref> Неодамнешен пример за воведена болест е ширењето на Западен Нил, вирус кој уби луѓе, птици, цицачи и влекачи.<ref>{{Наведено списание|last=Lanciotti|first=R. S.|last2=Roehrig|first2=J. T.|last3=Deubel|first3=V.|last4=Smith|first4=J.|last5=Parker|first5=M.|last6=Steele|first6=K.|last7=Crise|first7=B.|last8=Volpe|first8=K. E.|last9=Crabtree|first9=M. B.|displayauthors=8|year=1999|title=Origin of the West Nile virus responsible for an outbreak of encephalitis in the northeastern United States|url=https://semanticscholar.org/paper/a18870bb2ba881fb915ad7a4d7a14afa43126d1c|journal=Science|volume=286|issue=5448|pages=2333–2337|doi=10.1126/science.286.5448.2333|pmid=10600742}}</ref> Новите кинески ракови се носители на азиската белодробна болест.<ref name=":1"/> Агенси за болести од вода, како што се бактериите на [[колера]] (''Vibrio cholerae'') и агенсите од цветењето на алгите, често се транспортираат преку водата користена како баласт (товар за урамнотежување на бродовите).<ref>{{Наведено списание|last=Hallegraeff|first=G.M.|year=1998|title=Transport of toxic dinoflagellates via ships' ballast water: Bioeconomic risk assessment and efficacy of possible ballast water management strategies|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=168|pages=297–309|bibcode=1998MEPS..168..297H|doi=10.3354/meps168297|doi-access=free}}</ref> === Економски === Глобално, $1,400,000,000,000 се трошат секоја година за управување и контрола на инвазивните видови.<ref name=":4"/> Некои напаѓачки видови можат негативно да влијаат на економијата на локалното подрачје. На пример, во регионот на Големите езера, [[Морска змиулка|морската змиулка]] е инвазивен вид кој делува како грабливец. Во првичното живеалиште, таа користела коеволуција за да дејствува како [[Паразитизам|паразит]] без да го убие организмот домаќин. Меѓутоа, во регионот на Големите езера, оваа ко-еволутивна врска е отсутна, па таа делува како грабливец и може да изеде до 40 килограми риба во периодот на хранење од 12-18 месеци.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.glfc.org/sea-lamprey.php|title=Great Lakes Fishery Commission – Sea Lamprey|work=www.glfc.org|accessdate=24 октомври 2017}}</ref> Плен им се сите видови големи риби како што се езерската пастрмка и лососот. Деструктивните ефекти на врз големите риби негативно влијаат на рибарската индустрија и помагаат да се предизвика пад на популацијата на некои видови. Економските трошоци од инвазивните видови можат да се одделат во директни трошоци, преку загуба на производството во земјоделството и шумарството, и трошоците за управување. Проценетата штета и контролната цена на инвазивните видови само во САД изнесуваат повеќе од $138,000,000,000&nbsp;годишно.<ref name="pimental">{{Наведено списание|last=Pimentel|first=D.|last2=R.|first2=Zuniga|last3=Morrison|first3=D|year=2005|title=Update on the environmental and economic costs associated with alien-invasive species in the United States|url=|journal=Ecological Economics|volume=52|issue=3|pages=273–288|doi=10.1016/j.ecolecon.2004.10.002}}</ref> Економските загуби можат да се појават и преку загуба на приходите од [[рекреација]]та и [[Туризам|туризмот]].<ref name="simb">{{Наведено списание|last=Simberloff|first=D.|year=2001|title=Biological invasions – How are they affecting us, and what can we do about them?|journal=Western North American Naturalist|volume=61|issue=3|pages=308–315|jstor=41717176}}</ref> Кога економските трошоци за инвазиите се пресметуваат како загуба на производството и трошоците за управување, тие се ниски затоа што не ја сметаат штетата кон животната средина. Доколку се додаде паричната вредности кон истребувањето на видовите, губење на биолошката разновидност и губење на услугите на екосистемот, трошоците од влијанието на инвазивните видови драстично ќе се зголемат. Следните примери од различни сектори на економијата го демонстрираат влијанието на биолошките инвазии. Често се тврди дека клучно за намалување на трошоците за оштетување и управување со инвазивните видови е раното откривање и брзата реакција,<ref>{{Наведена книга|title=2008–2012 National Invasive Species Management Plan.|last=|first=|publisher=National Invasive Species Council, Department of the Interior|year=2008|isbn=|location=Washington, DC.|pages=|quote=}}</ref> што значи дека почетните трошоци за пребарување и пронаоѓање на инвазивен вид и брзо контролирање, додека популацијата е мала, е поевтино отколку управувањето со инвазивното население кога е широко распространето и предизвикува штета. Сепак, интензивната потрага по напаѓачот е важна само за да се намалат трошоците во случаи кога инвазивниот вид:<ref>{{Наведено списание|last=Holden|first=Matthew H.|last2=Nyrop|first2=Jan P.|last3=Ellner|first3=Stephen P.|date=June 1, 2016|title=The economic benefit of time-varying surveillance effort for invasive species management|journal=Journal of Applied Ecology|volume=53|issue=3|pages=712–721|doi=10.1111/1365-2664.12617|doi-access=free}}</ref> (1) не се воведува често во управуваната област (2) е делотворно да се бара и да се најде. [[Податотека:Parthenium_smothering_native_flora_in_Biodiversity_Rich_Forest.jpg|мини|250x250пкс|Странските инвазивни видови ''Parthenium hysterophorus'' ја задушуваат природната флора во Аханакмар резерватот за тигри, Билашпур, Чатисгар, Индија.]] [[Плевел|Пирејот]] го намалува придонесот во земјоделството, иако може да обезбеди основни хранливи материи. Некои [[Корен|длабоко вкоренети]] плевели можат да ги „копаат“ [[хранливите материи]] (види динамичен акумулатор) од подземјето и да ги таложат на горната почва, додека други обезбедуваат живеалиште за корисни инсекти или обезбедуваат храна за видовите штетници. Многу видови плевел се случајно воведени придружно со семето и увезениот растителен материјал. Многу воведени плевели на пасиштата се натпреваруваат со природните фуражни растенија, им се закануваат на младите [[Домашно говедо|говеда]] (на пример, ''Euphorbia esula'') или не се вкусни поради трње и јазли (на пример, ''Centaurea solstitialis''). Загубата на сточна храна од инвазивните плевели на пасиштата изнесува околу [[Американски долар|$]]1,000,000,000 само во САД.<ref name="pimental"/> Пад на опрашувањето и губењето на производството на овошје е предизвикано од [[Западна медоносна пчела|медоносните пчели]] заразени од инвазивната ''varroa'' грина. Воведените стаорци (''Rattus rattus'' и ''Rattus norvegicus'') се сериозни штетници на фармите, уништувајќи ги складираните зрна. Воведувањето на ''Agromyzidae'' мувите, вклучително и американската мушичка ''Liriomyza trifolii'', предизвика загуби во [[Цвеќарство|цвеќарската]] индустријата во Калифорнија, бидејќи ларвите на овие инвазивни видови се хранат со украсни растенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/veg/leaf/a_serpentine_leafminer.htm|title=American serpentine leafminer – Liriomyza trifolii (Burgess)|work=entnemdept.ufl.edu|accessdate=20 ноември 2019}}</ref> Инвазивни растителни патогени и преносители инсекти на растителни болести, можат да ги потиснат земјоделските приходи и расадникот. Цитрусното позеленување е бактериска болест пренесена од инвазивната азиска бубачка ''Diaphorina citri''. Поради влијанието на оваа болест на цитрусните култури, цитрусот е под карантин и високо регулиран во областите каде што е пронајдена оваа бубачка.<ref name="r22"/> Инвазивните видови можат да влијаат на рекреацијата на отворено, како што се риболовот, [[лов]]от, [[пешачење во природа|пешачењето]], разгледувањето на диви животни и активностите на вода. Тие можат да оштетат широк спектар на еколошки услуги што се важни за рекреацијата, вклучувајќи, но не ограничувајќи се на [[Квалитет на водата|квалитетот]] и [[Количество|квантитетот]] на водата, разновидноста на растенијата и животните и изобилството на видови.<ref>{{Наведено списание|last=Eiswerth|first=M.E.|last2=Darden|first2=Tim D.|last3=Johnson|first3=Wayne S.|last4=Agapoff|first4=Jeanmarie|last5=Harris|first5=Thomas R.|year=2005|title=Input-output modeling, outdoor recreation, and the economic impacts of weeds|journal=Weed Science|volume=53|pages=130–137|doi=10.1614/WS-04-022R}}</ref> Ејсверт вели дека „многу малку истражувања се извршени за проценка на соодветните економски загуби во рамките на регионите, државите и сливовите“. Евроазискиот равнец (''Myriophyllum spicatum'') во некои делови на САД, ги исполнува езерата со што го отежнува риболовот и пловењето со брод.<ref>[http://www.great-lakes.net/envt/flora-fauna/invasive/milfoil.html#overview Eurasian Watermilfoil in the Great Lakes Region] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080725034837/http://great-lakes.net/envt/flora-fauna/invasive/milfoil.html#overview |date=2008-07-25 }}. ''GreatLakes.net''. Retrieved on September 1, 2007.</ref> Воведените жаби ''Eleutherodactylus coqui'', ги намалија вредностите на недвижностите во погодените населби на [[Хаваи]]те.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aphis.usda.gov/wildlife_damage/nwrc/symposia/invasive_symposium/content/Sin157_167_MVIS.pdf|title=Coqui frog research and management efforts in Hawaii|last=Sin, Hans|last2=Radford, Adam|year=2007|publisher=Managing Vertebrate Invasive Species: Proceedings of an International Symposium (G. W. Witmer, W. C. Pitt, K. A. Fagerstone, Eds). USDA/APHIS/WS, National Wildlife Research Center, Fort Collins, CO|accessdate=26 јуни 2013|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525103353/http://www.aphis.usda.gov/wildlife_damage/nwrc/symposia/invasive_symposium/content/Sin157_167_MVIS.pdf|url-status=dead}}</ref> == Поволни ефекти == Инвазивните видови имаат потенцијал да обезбедат соодветно живеалиште или извор на храна за други организми. Во областите каде што домородните видови изумреле или достигнале точка до која не може да се обноват, недомородните видови можат да ја пополнат нивната улога. Пример за тоа е тамариксот, недомородно дрвесто растение, и југозападниот врабец, која е птица во опасност од изумирање. Откриено е дека 75% од југозападните врапци се гнездат во овие растенија и нивниот успех е ист како и врапците кои се [[Гнездо|вгнездиле]] во родните растенија. Отстранувањето на Тамарискот би било штетно за овој врабец, бидејќи нивните природни места за гнездење не можат да бидат обновени.<ref name="potential">{{Наведено списание|last=Schlaepfer|first=Martin A.|last2=Sax|first2=DOV F.|last3=Olden|first3=Julian D.|date=2011|title=The Potential Conservation Value of Non-Native Species|url=https://semanticscholar.org/paper/cc23d465380f3cc90b82493328f7c69697ee439c|journal=Conservation Biology|volume=25|issue=3|pages=428–437|doi=10.1111/j.1523-1739.2010.01646.x|pmid=21342267}}</ref> Вториот начин на кој недомородните видови можат да бидат од корист е тоа што тие можат да дејствуваат како катализатори за обновување. Тоа е затоа што присуството на недомородните видови ја зголемува хетерогеноста и биоразновидноста во еден екосистем. Ова зголемување на хетерогеноста може да создаде микроклими во ретки и еродирани екосистеми, што потоа го промовира растот и воспоставувањето на природните видови. Последната придобивка од недомородните видови е што тие обезбедуваат екосистемски услуги. Главен пример се опрашувачите. Американската медоносна пчела е воведена во прашума за опрашување на фрагментирани пејзажи што не можат да ги имаат природните видови. Понатаму, недомородните видови можат да функционираат како агенси за биоконтрола ограничувајќи ги ефектите на инвазивните видови, како што е употребата на недомородни видови за контрола на земјоделските штетници.<ref name="potential"/> Азиските остриги, на пример, ги филтрираат [[Загадување на водата|загадувачите на вода]] подобро отколку природните остриги на заливот Чесапик. Студија на Факултетот за јавно здравје Џон Хопкинс покажа дека азиските остриги можат значително да му користат на влошениот квалитет на водата во заливот.<ref>Pelton, Tom (May 26, 2006) ''Baltimore Sun''.</ref> Дополнително, некои видови напаѓаат области од толку одамна што си наоѓаат своја корисна нишка во околината, термин наречен биолошка натурализација. На пример, пчелата ''Lasioglossum leucozonium'', која е претставена како инвазивен вид од генетските анализи во Северна Америка,<ref>{{Наведено списание|last=Zayed|first=Amro|last2=Constantin|first2=Şerban A.|last3=Packer|first3=Laurence|date=September 12, 2007|title=Successful Biological Invasion despite a Severe Genetic Load|journal=PLOS ONE|volume=2|issue=9|pages=e868|bibcode=2007PLoSO...2..868Z|doi=10.1371/journal.pone.0000868|pmc=1964518|pmid=17848999}}</ref> стана важен оплодувач на овошки како и [[тикви]]те, [[Јаболко|јаболката]] и грмушките со боровинки.<ref>Adamson, Nancy Lee (2011). [http://www.step-project.net/NPDOCS/Adamson_NL_D_2011.pdf An Assessment of Non-Apis Bees as Fruit and Vegetable Crop Pollinators in Southwest Virginia]. PhD Thesis. Virginia Polytechnic Institute and State University.</ref> Некои инвазии нудат потенцијални комерцијални придобивки. На пример, сребрениот крап и обичниот крап можат да се ловат за храна и да се извезат на пазарите кои веќе се запознаени со овие производи, или да се преработат во храна за домашни миленици или храна за визонот. Водниот зумбул може да се претвори во гориво од дигестери на метан,<ref name="wolv">{{Наведено списание|last=Wolverton|first=B. C.|last2=McDonald|first2=Rebecca C.|year=1981|title=Energy from vascular plant wastewater treatment systems|journal=Economic Botany|volume=35|issue=2|pages=224–232|doi=10.1007/BF02858689}}. Cited in Duke, J. (1983) [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/dukeindex.html ''Handbook of Energy Crops'']. Purdue University, Center for New Crops & Plants Products</ref> а други инвазивни растенија исто така можат да се берат и користат како извор на [[биоенергија]].<ref>{{Наведено списание|last=Van Meerbeek|first=Koenraad|last2=Appels|first2=Lise|last3=Dewil|first3=Raf|last4=Calmeyn|first4=Annelies|last5=Lemmens|first5=Pieter|last6=Muys|first6=Bart|last7=Hermy|first7=Martin|date=May 1, 2015|title=Biomass of invasive plant species as a potential feedstock for bioenergy production|journal=Biofuels, Bioproducts and Biorefining|volume=9|issue=3|pages=273–282|doi=10.1002/bbb.1539}}</ref> == Искоренување и проучување == Потенцијалот на човековото однесување и пластичноста во интеракциите помеѓу видовите и животната средина, создаваат можности за санирање на негативните ефекти од инвазиите на видовите.<ref name="root"/><ref name="Garrido"/><ref>{{Наведена книга|title=Making Other Worlds Possible: Performing Diverse Economies|last=Roelvink|first=Gerda|last2=Martin|first2=Kevin St|last3=Gibson-Graham|first3=J. K.|year=2015|isbn=978-0-8166-9329-0}}</ref> === Превоспоставување на видови === Областа за островска обнова се развива како поле на конзерваторската биологија и еколошка реставрација, од кои голем дел се занимава со искоренување на инвазивните видови. Во студија од 2019 година се сугерира дека ако искоренувањето на инвазивните животни се спроведе на само 169 острови, изгледите за преживување на 9.4% од најзагрозените копнени островски ’рбетници на Земјата ќе бидат подобрени.<ref>{{Наведено списание|last=Holmes|first=Nick|date=March 27, 2019|title=Globally important islands where eradicating invasive mammals will benefit highly threatened vertebrates|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=3|pages=e0212128|bibcode=2019PLoSO..1412128H|doi=10.1371/journal.pone.0212128|pmc=6436766|pmid=30917126}}</ref> Откриено е дека инвазивното искоренување на ’рбетниците на островите е усогласено со мнозинството [[Цели за одржлив развој|Цели на одржлив развој]] на ООН (конкретно Цел 15) и бројни придружни цели како што се зачувување на морскиот и копнената биоразновидност, промовирање на месните и глобалните партнерства, економски развој, ублажување на климатските промени, човечкото здравство и санитација и одржливо производство и потрошувачка.<ref name="de WitZilliacus2020">{{Наведено списание|last=de Wit|first=Luz A|last2=Zilliacus|first2=Kelly M|last3=Quadri|first3=Paulo|last4=Will|first4=David|last5=Grima|first5=Nelson|last6=Spatz|first6=Dena|last7=Holmes|first7=Nick|last8=Tershy|first8=Bernie|last9=Howald|first9=Gregg R|year=2020|title=Invasive vertebrate eradications on islands as a tool for implementing global Sustainable Development Goals|journal=Environmental Conservation|volume=47|issue=3|pages=139–148|doi=10.1017/S0376892920000211|issn=0376-8929|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.islandconservation.org/sustainable-development-communities-removing-invasive-species/|title=Pursuing Sustainable Development for Island Communities by Removing Invasive Species|date=13 August 2020|publisher=Island Conservation|accessdate=13 август 2020|archive-date=2020-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926042621/https://www.islandconservation.org/sustainable-development-communities-removing-invasive-species/|url-status=dead}}</ref> Глодачите биле донесени во Јужна Џорџија, остров во јужниот дел на Атлантскиот Океан без постојани жители, во XVIII век. Тие наскоро направиле хаос врз популацијата на птиците на островот, јадејќи ги јајцата и напаѓајќи ги пилињата. Во 2018 година, островот Јужна Џорџија беше прогласен за ослободен од инвазивни [[глодачи]] по повеќегодишни напори за истребување. После истребувањето, популацијата на птиците се врати, вклучително и популациите на Јужно Џорџискиот врабец и Јужно Џорџиската патка, два вида кои се наоѓаат само на овој остров.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sciencemag.org/news/2018/05/rat-begone-record-eradication-effort-rids-sub-antarctic-island-invasive-rodents|title=Rat begone: Record eradication effort rids sub-Antarctic island of invasive rodents|last=Warren|first=Matt|date=May 8, 2018|work=Science|access-date=May 9, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.atlasobscura.com/articles/how-to-exterminate-rats-on-an-island|title=The Intrepid Rat-Sniffing Terriers of South Georgia Island|last=Hester, Jessica Leight|date=May 17, 2018|work=Atlas Obscura}}</ref> Проблематична егзотична болест во минатиот век ја вклучува ''Cryphonectria parasitica'' фунгус што замалку го нема елиминирано Американскиот костен од неговото шумско живеалиште. Одговорите за зголемување на популацијата на американскиот костен вклучуваат создавање дрвја отпорни на овој фунгус, кои можат да се превоведат. Ова ги прикажува и негативните и позитивните аспекти на воведените видови. === Таксона замена === Недомородните видови можат да се воведат за да се пополни еколошката улога што порано ја извршувал некој роден вид, кој сега изумрел. Постапката е позната како таксонова замена.<ref name="potential"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/02/110211095555.htm|title=Invasive plants can create positive ecological change|date=February 14, 2011|work=Science Daily|quote="Invasive species could fill niches in degraded ecosystems and help restore native biodiversity...."}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Searcy|first=Christopher A.|last2=Rollins|first2=Hilary B.|last3=Shaffer|first3=H. Bradley|year=2016|title=Ecological equivalency as a tool for endangered species management|journal=Ecological Applications|volume=26|issue=1|pages=94–103|doi=10.1890/14-1674|pmid=27039512}}</ref> На многу острови, изумирањето на желката резултира со нефункционални екосистеми во однос на растерување на семето и тревојадите. На крајбрежните острови [[Маврициус]], желките што сега се изумрени, служеа како тревопасни животни. Воведувањето на недомородните џиновски желки „Алдабра“ на два острова во 2000 и 2007 година започна да ја обновува еколошката рамнотежа.<ref>{{Наведено списание|last=Hansen|first=Dennis M.|last2=Donlan|first2=C. Josh|last3=Griffiths|first3=Christine J.|last4=Campbell|first4=Karl J.|year=2010|title=Ecological history and latent conservation potential: Large and giant tortoises as a model for taxon substitutions|journal=Ecography|pages=no|doi=10.1111/j.1600-0587.2010.06305.x}}</ref> Воведените желки растураат семе на неколку домородни растенија и селективно пасат инвазивни растителни видови. Пасењето и прелистувањето се очекува да го заменат интензивното рачно плевење, а воведените желки веќе се размножуваат. === Инвазиворизам === Инвазивни видови се флората и фауната, чие воведување во живеалиште го нарушува природниот еко-систем. Како одговор, инвазивизмот е движење кое ја истражува идејата за јадење инвазивни видови со цел да се контролираат, намалат или елиминираат нивните популации. Готвачи од целиот свет започнаа да бараат и користат инвазивни видови како алтернативни состојки. Во 2005 година, готвачот Бун Лаи од „Сушито на Мија“ Њу Хејвен, Конектикат го создаде првото мени посветено на идејата за употреба на инвазивни видови, кое во половина од времето понудите на храната беа идејни бидејќи инвазивните видови сè уште не биле комерцијално достапни.<ref name="r1">{{Наведени вести|url=https://www.outsideonline.com/1922351/invasivores-dilemma|title=The Invasivore's Dilemma|last=Jacobsen, Rowan|date=March 24, 2014|work=Outside|access-date=May 28, 2019}}</ref> Денес, Мија нуди мноштво инвазивни видови како што се синиот сом од Чезапик, [[Риба-лав|рибата-лав]] од Флорида, сребрениот крап од Кентаки, медуза топ од Џорџија и инвазивните растенија за јадење, како што се јапонската јазол трева и есенската маслинка.<ref>{{Наведено списание|last=Lai, Bun|date=September 1, 2013|title=Invasive Species Menu of a World-Class Chef|journal=Scientific American|volume=309|issue=3|pages=40–43|bibcode=2013SciAm.309c..40L|doi=10.1038/scientificamerican0913-40|pmid=24003552}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/indulge-invasive-species-restaurants-across-country-180957899/|title=Bite Back Against Invasive Species at Your Next Meal|last=Billock, Jennifer|date=February 9, 2016|work=Smithsonian Magazine}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scientificamerican.com/article/can-we-really-eat-invasive-species-into-submission/?redirect=1|title=Can We Really Eat Invasive Species into Submission?|last=Snyder, Michael|date=May 19, 2017|work=Scientific American}}</ref><ref>[https://www.newyorker.com/magazine/2012/12/10/alien-entrees Alien Entrées]. ''The New Yorker'' (December 10, 2012). Retrieved on 2020-02-13.</ref> Џо Роман, добитник на наградата за животна средина [[Рејчел Карсон]], биолог за конзервација на [[Харвард]] и Универзитетот во Вермонт, е уредник и началник на „Eat the Invaders“, мрежно место посветено на охрабрување на луѓето да јадат инвазивни видови како дел од решението за проблемот.<ref name="r1"/><ref>[http://www.joeroman.com/bio/ Bio]. Joeroman.com. Retrieved on February 13, 2020.</ref><ref>[http://eattheinvaders.org/ Eat The Invaders — Fighting Invasive Species, One Bite At A Time!]. Eattheinvaders.org. Retrieved on February 13, 2020.</ref> Скептиците истакнуваат дека кога еднаш странски видови ќе се вмрестат во ново место, како што е [[Индотихоокеанија|индотихоокеанската]] [[риба-лав]] која практично ги има преземено водите на Западниот [[Атлантски Океан|Атлантик]], [[Кариби]]те и [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]] истребувањето е скоро невозможно. Критичарите тврдат дека поттикнувањето на потрошувачката може да има несакан ефект на ширење на штетните видови уште пошироко.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/environment/world-on-a-plate/2015/feb/06/cooking-cant-solve-the-invasive-threat|title=Cooking can't solve the threat of invasive species|last=Bryce, Emma|date=February 6, 2015|work=The Guardian|access-date=October 16, 2017}}</ref> Застапниците на инвазиворизмот тврдат дека луѓето имаат способност да изедат секаков вид за кој има апетит, посочувајќи на многу животни кои луѓето успеале да ги ловат до истребување - како птицата [[Додо]], карипската монашка фока и патничкиот гулаб. Застапниците на инвазиворизмот, исто така, укажуваат на успехот што [[Јамајка]] го постигнува во значителното намалување на популацијата на [[Риба-лав|лав]] рибата, поттикнувајќи ја потрошувачката на риба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yahoo.com/invasive-lionfish-kings-caribbean-may-met-match-011600208.html|title=Invasive Lionfish, the Kings of the Caribbean, May Have Met Their Match|last=Conniff, Richard|date=January 24, 2014|work=Yahoo News|archive-url=https://web.archive.org/web/20140127033047/https://news.yahoo.com/invasive-lionfish-kings-caribbean-may-met-match-011600208.html|archive-date=January 27, 2014}}</ref> Во последните години, меѓу другото, организациите, вклучително и „Едукативната фондација за животна средина“ и „Институтот за применета екологија“, објавија книги за готвење и рецепти кои вклучуваат инвазивни видови како состојки.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.goodreads.com/book/show/44139470-the-green-crab-cookbook|title=The Green Crab Cookbook|last=Parks, Mary and Thanh, Thai|publisher=Green Crab R&d|year=2019|isbn=9780578427942}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reef.org/products/lionfish-cookbook-2nd-edition|title=Lionfish Cookbook 2nd Edition &#124; Reef Environmental Education Foundation|accessdate=2020-09-26|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528212729/https://www.reef.org/products/lionfish-cookbook-2nd-edition|url-status=dead}}</ref> === Терминологија === {| class="wikitable" style="float:right;" !Ниво ! Одлика |- | 0 | Пупки кои постојат во донаторски регион |- | I | Способни да патуваат |- | II | Населени |- | III | Локализирани и ретки во бројност |- | IVa | Распространети, но ретки |- | IVб | Локализирани, но доминантен |- | V | Распространети и доминантни |} Додека проучувањето на инвазивните видови може да се направи во рамките на многу под полиња на биологијата, мнозинството истражувања за инвазивните организми се во областа на [[екологија]]та и [[географија]]та каде што прашањето за биолошки инвазии е особено важно. Голем дел од студијата за инвазивни видови е под влијание на книгата на [[Чарлс Сатерленд Елтон|Чарлс Елтон]] од 1958 година, ''Екологијата на инвазијата од животни и растенија,'' која се заснова на ограничениот број истражувања направени во различни полиња за да се создаде генерализирана слика за биолошките инвазии.<ref name="IE">{{Наведена книга|url=http://www.planta.cn/forum/files_planta/invasion_ecology1_208.pdf|title=Invasion Ecology|last=Lockwood|first=Julie L.|last2=Hoopes, Martha F.|last3=Marchetti, Michael P.|publisher=Blackwell Publishing|year=2007|page=7|access-date=January 21, 2014|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074044/http://www.planta.cn/forum/files_planta/invasion_ecology1_208.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Lowry">{{Наведено списание|last=Lowry|first=E|last2=Rollinson|first2=EJ|last3=Laybourn|first3=AJ|last4=Scott|first4=TE|last5=Aiello-Lammens|first5=ME|last6=Gray|first6=SM|last7=Mickley|first7=J|last8=Gurevitch|first8=J|year=2012|title=Biological invasions: A field synopsis, systematic review, and database of the literature|journal=Ecology and Evolution|volume=3|issue=1|pages=182–96|doi=10.1002/ece3.431|pmc=3568853|pmid=23404636}}</ref> Студиите за инвазивни видови останале ретки сè до 90-тите години на минатиот век, кога истражувањата на терен доживеале голем раст, кој продолжува до ден денес. Ова истражување, кое во голема мера се состои од теренски набљудувачки студии, диспропорционално се однесува на копнените растенија. Брзиот раст на полето ја поттикнало потребата за стандардизирање на јазикот што се користи за опишување на инвазивни видови и настани. И покрај тоа, во рамките на студијата за инвазивни видови постои мала стандардна терминологија која сама по себе нема никаква официјална ознака, но најчесто се нарекува „екологија на инвазија“ или пошироко „биологија на инвазија“. Овој недостаток на стандардна терминологија е значителен проблем и во голема мера се појави заради интердисциплинарната природа на полето што позајмува термини од бројни дисциплини како што се [[земјоделство]]то, [[зоологија]]та и [[патологија]]та, како и поради студиите за инвазивните видови кои најчесто се изведуваат во изолација едни на други. Во обид да се избегне двосмислениот, субјективен и пејоративен [[вокабулар]] што толку често ја придружува дискусијата за инвазивните видови дури и во научните трудови, Колаути и Мекисак предложија нов систем на номенклатура заснован на [[биогеографија]], а не на [[таксон]]а.<ref name="neutral"/> Со отфрлање на таксономијата, [[Здравје|здравјето на луѓето]] и економските фактори, овој модел се фокусира само на еколошките фактори. Моделот ги проценува поединечните популации отколку целиот вид. Ја класифицира секоја популација врз основа на нејзиниот успех во таа средина. Овој модел се однесува подеднакво на домородните и на воведените видови и автоматски не ги категоризира успешните воведи на видови како штетни. == Поврзано == * [[Климатските промени и инвазивните видови]] * [[Список на претставени видови]] * [[Список на инвазивни видови]] == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == {{refbegin}} *{{наведена книга|title=A guide to the identification and control of exotic invasive species in Ontario's hardwood forests|last=Derickx|first=Lisa|author2=Pedro M. Antunes|publisher=Invasive Species Research Institute – Algoma University|year=2013|isbn=978-0-9291-0021-0|page=294}} *{{наведена книга|title=A Plague of Rats and Rubbervines: The Growing Threat Of Species Invasions|last=Baskin|first=Yvonne|publisher=Island Press|year=2003|isbn=978-1-55963-051-1|page=377}} *{{наведена книга|title=Out of Eden: An Odyssey of Ecological Invasion|last=Burdick|first=Alan|publisher=Farrar Straus and Giroux|year=2006|isbn=978-0-374-53043-3|page=336|origyear=2005}} * {{наведена книга|url=https://archive.org/details/invasionbiology00davi|title=Invasion Biology|last=Davis|first=Mark A.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-921876-9|page=[https://archive.org/details/invasionbiology00davi/page/n257 243]|url-access=limited}} *{{наведена книга|title=The Ecology of Invasions by Animals and Plants|last=Elton|first=Charles S.|publisher=University of Chicago Press|year=2000|isbn=978-0-226-20638-7|page=196|origyear=First published 1958}} *{{наведена книга|url=https://archive.org/details/invasionecology00lock|title=Invasion Ecology|last1=Lockwood|first1=Julie|author2=Martha Hoopes|author3=Michael Marchetti|publisher=Blackwell Publishing|year=2007|isbn=978-1-4051-1418-9|page=[https://archive.org/details/invasionecology00lock/page/n10 304]|orig-year=2006|url-access=limited}} *{{наведена книга|url=https://archive.org/details/greatreshuffling0000unse/page/109|title=The Great Reshuffling: Human Dimensions Of Invasive Alien Species|last=McNeeley|first=Jeffrey A.|publisher=World Conservation Union (IUCN)|year=2001|isbn=978-2-8317-0602-3|page=[https://archive.org/details/greatreshuffling0000unse/page/109 109]}} *{{наведена книга|title=Unnatural Landscapes: Tracking Invasive Species|last=Terrill|first=Ceiridwen|publisher=University of Arizona Press|year=2007|isbn=978-0-8165-2523-2|page=240}} *{{наведена книга|title=Nature Out of Place: Biological Invasions In The Global Age|last=Van Driesche|first=Jason|author2=Roy Van Driesche|publisher=Island Press|year=2004|isbn=978-1-55963-758-9|page=377}} * {{cite web|url=http://www.thenakedscientists.com/HTML/articles/article/reconsidering-non-native-species/|title=Reconsidering Non-Native Species: Ecologists challenge the categories that identify some species as natives and others as invaders|last=Dentinger|first=Rachel|date=January 17, 2012|publisher=The Naked Scientists|accessdate=16 јули 2013}} * {{наведено списание|last1=Schierenbeck|first1=Kristina A.|last2=Lee|first2=Carol Eunmi|last3=Holt|first3=Robert D.|date=February 26, 2010|title=EDITORIAL: Synthesizing ecology and evolution for the study of invasive species|journal=Evolutionary Applications|volume=3|issue=2|page=96|doi=10.1111/j.1752-4571.2010.00123.x|oclc=769072511|pmc=3352476|pmid=25567910}} {{refend}} == Надворешни врски == * [http://www.islandconservation.org Island Conservaton], глобална невладина организација што ги отстранува инвазивните ’рбетници од островските екосистеми * [https://drive.google.com/file/d/13yd253_j3F0fX8EbqMA5gM4W2BKqL6TY/view Инвазивна терминологија на растенија] * {{Британика|1238522}} * [http://www.naisn.org/ Северноамериканска мрежа за инвазивни видови], конзорциум кој користи координирана мрежа за унапредување на сфаќањата засновани на науката и подобрувањето на управувањето со инвазивните видови. * [http://www.nonnativespecies.org Секретаријат за недомородни видови (NNNS) на Велика Британија] * [https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/455526/gb-non-native-species-strategy-pb14324.pdf Стратегија за инвазивните видови во Велика Британија (2015)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170509131624/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/455526/gb-non-native-species-strategy-pb14324.pdf |date=2017-05-09 }} * [http://www.cabi.org/ISC/ Компендиум на инвазивни видови], енциклопедиски ресурс кој собира научни информации за сите аспекти на инвазивните видови. * [http://www.invasivespeciesinfo.gov/ Инвазивни видови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190914224821/https://www.invasivespeciesinfo.gov/ |date=2019-09-14 }}, Национален информативен центар за инвазивни видови на Националната земјоделска библиотека на САД. Наведува општи информации и ресурси за инвазивни видови. * [http://issg.org/database/welcome/ Специјалистичка група за инвазивни видови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110406095350/http://issg.org/database/welcome/ |date=2011-04-06 }} - глобална база на податоци за инвазивни видови * Проект за Екосистеми во ризик на Pacific Island ([http://www.hear.org/pier/ PIER] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210407213621/http://www.hear.org/pier/ |date=2021-04-07 }}) * Проект за [http://www.hear.org/ Екосистеми во ризик на Hawaii (HEAR)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210221021637/http://www.hear.org/ |date=2021-02-21 }} * [http://www.invadingspecies.com/ Invading species] на Онтарио * [http://www.fisheriesireland.ie/Invasive-Species/invasive-species.html Водни инвазивни видови во Ирска], IFI * [https://web.archive.org/web/20210414230426/http://app.thearit.com/nature-conservancy/thenatureconservancysgreatlakesproject.html Проект за заштита на Големите езера - Водни инвазивни видови] * [http://ias.biodiversity.be/ Инвазивни видови во Белгија], Белгиски форум за инвазивни видови * [http://go.usa.gov/BE3 „Инвазивни видови“ од индексот на глобалната информативна мрежа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303233714/http://go.usa.gov/BE3 |date=2016-03-03 }} * [http://dontmovefirewood.org/ Не носете огревно дрво] {{избрана}} [[Категорија:Инвазивни видови| ]] [[Категорија:Сузбивање на штетници]] n8aupe5jaftct96secn8mepuw8yo4ae 0 1253192 5605307 4934124 2026-08-05T06:52:49Z Bjankuloski06 332 /* Екипи */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605307 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија сезона на кошаркарска лига | наслов = [[БИБЛ]] | дополнителна информација = | сезона = 2020/21 | првак = | вицепрвак = | полуфиналисти = | унапреден(и) = | отпаднати(и) = | екипи = 18 | натпревари = | времетраење = 13 октомври 2020 - 28 јануари 2021 (Прва фаза)<br />24 февруари - 8 април 2021 (Втора фаза) | ТВ = | МВП = | врска_МВП = | МВП_на_финалето = | врска_МВП_на_финалето = | најдобар_стрелец = | ppg = | водач_во_скокови = | rpg = | водач_во_додавања = | apg = | водач_во_индекс_поени = | pir = | најмногу_поени = | победничка_серија = | губитничка_серија = | најголема_домашна_победа = | најголема_гостинска_победа = | најголема гледаност = | најмала_гледаност = | гледаност = | претходна_сезона = [[БИБЛ сезона 2019/20|2019/20]] | следна_сезона = <!--[[БИБЛ сезона 2021/22|2021/22]]--> | ажурирано = 22 март 2021 }} '''БИБЛ сезоната 2020/21''' или '''Деласпорт Балканска лига''' поради спонзорски причини<ref>{{наведени вести |title=Delasport signs a major sponsorship with the Balkan International Basketball League (BIBL) |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=20230 |accessdate=28 октомври 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=12 октомври 2020 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017170824/http://balkanleague.net/en/news.php?id=20230 |url-status=bot: unknown }}</ref> - 13. издание на [[БИБЛ|Балканската Кошаркарска Лига]]. Сезоната започнала на 12 октомври 2020 година, а ќе заврши во април 2021 година. Поради попреченоста [[израел]]ските клубови да се натпреваруваат на домашната сцена, 12 клуба од нив се приклучиле во балканското натпреварување.<ref>{{наведени вести |title=Israel Basketball Federation approved the 12 teams registration |url=http://balkanleague.net/en/news.php?id=20216 |accessdate=28 октомври 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=4 октомври 2020 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028193554/http://balkanleague.net/en/news.php?id=20216 |url-status=bot: unknown }}</ref> ==Екипи== {| class="wikitable" ! width="150"|Екипа ! width="120"|Држава ! width="90"|Град |- |Хапоел Алтшулер Шахам Бершева |rowspan=12|{{знамеикона|ИЗР}} [[Израел]] |[[Бершева]] |- |Хапоел Гилбоа Галил |[[Ган Нер]] |- |Хапоел Јоси Аврахами Ејлат |[[Ејлат]] |- |Хапоел Банк Јахав Ерусалим |[[Ерусалим]] |- |Ирони Нахарија |[[Нахарија]] |- |Ирони Хај Моторс Нес Циона |[[Нес Циона]] |- |Макаби Ришон Лецион |[[Ришон Лецион]] |- |Хапоел СП Тел Авив |[[Тел Авив]] |- |Макаби Хаифа |rowspan=2|[[Хаифа]] |- |Хапоел Би-Кјур Лејзер Хаифа |- |Хапоел Холон |[[Холон]] |- |Бнеи Херцлија |[[Херцлија]] |- |Академик Пловдив |rowspan=2|{{знамеикона|БУГ}} [[Бугарија]] |[[Пловдив]] |- |Берое |[[Ботевград]] |- |[[КК Куманово|Куманово 2009]] |rowspan=2|{{знамеикона|МКД}} [[Македонија]] |[[Куманово]] |- |[[КК ТФТ|ТФТ]] |[[Скопје]] |- |Ибар Рожаје |rowspan=2|{{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] |[[Рожаје]] |- |Теодо |[[Тиват]] |} ==Формат== ===Прва фаза=== Во првата фаза екипите биле поделени регионално. Израелските екипи биле поделени во четири групи од по три екипи. Првите пласирани екипи од секоја израелска група играат бараж од еден натпревар со цел да се добијат двата израелски учесници кои ќе патуваат во втората фаза. Балканската група се играле натпревари по дома-гости систем. Најдобрите четири унапредуваат во втората фаза.<ref name="натпреварување">{{наведени вести |title=Official regulations season 13 - 2020-2021 |url=http://balkanleague.net/files/regulations/Updated%20Regulations%202020-21%20for%20-%2018%20teams%20including%20Israel..pdf |accessdate=28 октомври 2020 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=октомври 2020 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028210835/http://balkanleague.net/files/regulations/Updated%20Regulations%202020-21%20for%20-%2018%20teams%20including%20Israel..pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> ===Втора фаза=== Втора фаза била поделена во две групи. Секоја група се состоела од по две балкански и една израелска екипа. Првите две места од двете групите се пласирале на Завршниот турнир.<ref name="натпреварување" /> ===Завршен турнир=== Доколку на Завршниот турнир се пласираат две екипи од иста држава, тие ќе мораат да ги против себе во полуфиналето. Победникот во финалето ќе биде првак на Балканската лига 2020/21.<ref name="натпреварување" /> ==Регуларен дел== {| class="wikitable" |- | style="background: #ACE1AF;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Пласман во [[БИБЛ сезона 2020/21#Бараж|баражот]] |} ===Група А=== {{col-begin}} {{col-break}} ====Табела==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=230|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел СП Тел Авив | 4 || 3 || 1 || 333 || 312 || + 21 || 7 || |- | 2. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Бнеи Херцлија | 4 || 2 || 2 || 327 || 311 || + 16 || 6 || |- | 3. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Би-Кјур Лејзер Хаифа | 4 || 1 || 3 || 314 || 351 || - 37 || 5 || |} {{col-break}} ====Резултати==== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="100%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |БНЕ |ХБК |ХСП |- |Бнеи Херцлија |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>92-76 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>78-87 |- |Хапоел Би-Кјур Лејзер Хаифа |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>71-90 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>73-79 |- |Хапоел СП Тел Авив |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-67 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>90-94 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} {{col-end}} ===Група Б=== {{col-begin}} {{col-break}} ====Табела==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=230|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Гилбоа Галил | 4 || 4 || 0 || 358 || 324 || + 34 || 8 || |- | 2. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Ирони Нахарија | 4 || 2 || 2 || 334 || 341 || - 7 || 6 || |- | 3. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Макаби Хаифа | 4 || 0 || 4 || 324 || 351 || - 27 || 4 || |} {{col-break}} ====Резултати==== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="100%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |ИРО |МАК |ХАП |- |Ирони Нахарија |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>87-81 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>89-103 |- |Макаби Хаифа |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>80-86 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>82-86 |- |Хапоел Гилбоа Галил |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-72 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>92-81 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} {{col-end}} ===Група Ц=== {{col-begin}} {{col-break}} ====Табела==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=230|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Холон | 4 || 4 || 0 || 393 || 330 || + 63 || 8 || |- | 1. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Јоси Аврахами Ејлат | 4 || 2 || 2 || 358 || 373 || - 15 || 6 || |- | 3. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Ирони Хаи Моторс Нес Циона | 4 || 0 || 4 || 326 || 374 || - 48 || 4 || |} {{col-break}} ====Резултати==== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="100%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |ИРО |ХЈА |ХХО |- |Ирони Хаи Моторс Нес Циона |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>84-87 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>73-94 |- |Хапоел Јоси Аврахами Ејлат |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>93-90 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>76-94 |- |Хапоел Холон |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>100-79 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>105-102 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} {{col-end}} ===Група Д=== {{col-begin}} {{col-break}} ====Табела==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=280|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Макаби Ришон Лецион | 4 || 3 || 1 || 360 || 346 || + 14 || 7 || |- | 2. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Банк Јахав Ерусалим | 4 || 2 || 2 || 339 || 328 || + 11 || 6 || |- | 3. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Алтшулер Шахам Бершева | 4 || 1 || 3 || 323 || 348 || - 25 || 5 || |} {{col-break}} ====Резултати==== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="100%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |МАК |ХАШ |ХБЈ |- |Макаби Ришон Лецион |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>89-85 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>96-103 |- |Хапоел Алтшулер Шахам Бершева |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>85-96 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>76-73 |- |Хапоел Банк Јахав Ерусалим |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>73-79 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-77 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} {{col-end}} === Бараж === {{Basketballbox|bg=#eee |date=15 јануари<br />2021|time= |place=Тото Арена, [[Холон]] |TV= |team1= '''Хапоел Холон''' |score1='''77''' |team2= Хапоел СП Тел Авив |score2=66 |report=[https://web.archive.org/web/20210221194613/https://balkanleague.net/stats.php?id=1648 Извештај] |Q1=16-'''21''' |Q2=14-14 |Q3='''23'''-14 |Q4='''24'''-17 |points1=К. Џонсон 13 |points2=Т. Џонс 21 |rebounds1=Ф. Бурдиљон 6 |rebounds2=Т. Џонс 10 |assist1=Т. Мекги, О. Брандвајн 3 |assist2=Б. Тимор 8 |attendance=0 |referee=Давид Романо, Елад Лајбович, Еран Шмуел }} {{Basketballbox|bg= |date=20 јануари<br />2021|time= |place=Спортска сала Беит Макаби, [[Ришон Лецион]] |TV= |team1= Макаби Ришон Лецион |score1=78 |team2= '''Хапоел Гилбоа Галил''' |score2='''85''' |report=[https://web.archive.org/web/20210221195326/https://balkanleague.net/stats.php?id=1649 Извештај] |Q1=21-'''30''' |Q2=20-'''22''' |Q3=20-'''21''' |Q4='''17'''-12 |points1=А. Тејлор 17 |points2=К. Блекшир 20 |rebounds1=Д. Монро 14 |rebounds2=Џ. Флојд, К. Блекшир 8 |assist1=А. Тејлор 7 |assist2=Џ. Томасон 9 |attendance=0 |referee=Давид Измирли, Дан Јалон, Гај Шмуели }} ===Група E=== {| class="wikitable" |- | style="background: #ACE1AF;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Пласман во втората фаза |} {{col-begin}} {{col-break}} ====Табела==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=280|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Академик Пловдив | 10 || 8 || 2 || 818 || 800 || + 18 || 18 || |- style="background: #ACE1AF;" | 2. ||align=left|{{знамеикона|МКД}} [[КК Куманово|Куманово 2009]] | 10 || 6 || 4 || 824 || 814 || + 10 || 16 || |- style="background: #ACE1AF;" | 3. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Берое | 10 || 5 || 5 || 878 || 803 || + 75 || 15 || |- style="background: #ACE1AF;" | 4. ||align=left|{{знамеикона|МКД}} [[КК ТФТ|ТФТ]] | 10 || 4 || 6 || 853 || 866 || - 13 || 14 || 1-1; +3 |- | 5. ||align=left|{{знамеикона|ЦГР}} Теодо | 10 || 4 || 6 || 807 || 841 || - 34 || 14 || 1-1; -3 |- | 6. ||align=left|{{знамеикона|ЦГР}} Ибар Рожаје | 10 || 3 || 7 || 750 || 806 || - 56 || 13 || |} {{col-break}} ====Резултати==== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="105%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |АКА |БЕР |ИБА |[[КК Куманово|КУМ]] |ТЕО |[[КК ТФТ|ТФТ]] |- |Академик Пловдив |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>89-88 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>72-59 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>79-96 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-65 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>80-75 |- |Берое |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>85-86 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>74-67 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>105-76 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>99-77 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>108-73 |- |Ибар Рожаје |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>64-74 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>88-94 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>66-82 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-77 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>96-79 |- |[[КК Куманово|Куманово 2009]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>86-71 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>93-80 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>79-81 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>82-76 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-83 |- |Теодо |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>80-86 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>74-70 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>85-72 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>83-90 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>98-83 |- |[[КК ТФТ|ТФТ]] |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>102-104 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>80-75 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>91-75 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>83-54 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>104-86 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} {{col-end}} == Втора фаза == Извлекувањето на групите Ф и Г било одржано на 5 февруари 2021.<ref>{{наведени вести |title=The draw for Stage 2 of Delasport Balkan League has been made |url=https://balkanleague.net/news.php?id=20485 |accessdate=21 февруари 2021 |publisher=balkanleague.net преку web.archive.org |date=5 февруари 2021 |archive-date=2021-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210221222047/https://balkanleague.net/news.php?id=20485 |url-status=bot: unknown }}</ref> Жрепката била полудиригирана и две екипи од иста држава, не смееле да се паднат во иста група. === Група Ф === {| class="wikitable" |- | style="background: #ACE1AF;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Пласман на Завршниот турнир |} {{col-begin}} {{col-break}} ====Табела==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=230|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Берое | 3 || 2 || 1 || 231 || 261 || - 30 || 5 || |- style="background: #ACE1AF;" | 2. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Гилбоа Галил | 2 || 2 || 0 || 182 || 121 || + 61 || 4 || |- | 3. ||align=left|{{знамеикона|МКД}} [[КК ТФТ|ТФТ]] | 3 || 0 || 3 || 241 || 272 || - 31 || 3 || |} {{col-break}} ====Резултати==== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="100%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |БЕР |[[КК ТФТ|ТФТ]] |ХАП |- |Берое |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>91-90 | |- |[[КК ТФТ|ТФТ]] |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>83-87 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> | |- |Хапоел Гилбоа Галил |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>88-53 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>94-68 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} {{col-end}} === Група Г === {| class="wikitable" |- | style="background: #ACE1AF;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Пласман на Завршниот турнир |} {{col-begin}} {{col-break}} ====Табела==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=15| !width=230|Екипа !width=20|Нат !width=20|Поб !width=20|Пор !width=22|Д.К. !width=22|П.К. !width=32|Раз !width=20|Бод !width=30|Забелешка |- style="background: #ACE1AF;" | 1. ||align=left|{{знамеикона|ИЗР}} Хапоел Холон | 3 || 3 || 0 || 276 || 263 || + 13 || 6 || |- style="background: #ACE1AF;" | 2. ||align=left|{{знамеикона|БУГ}} Академик Пловдив | 3 || 2 || 1 || 276 || 233 || + 43 || 5 || |- | 3. ||align=left|{{знамеикона|МКД}} [[КК Куманово|Куманово 2009]] | 4 || 0 || 4 || 308 || 364 || - 56 || 4 || |} {{col-break}} ====Резултати==== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="100%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома&nbsp;\&nbsp;Гости |АКА |[[КК Куманово|КУМ]] |ХАП |- |Академик Пловдив |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>96-68 | |- |[[КК Куманово|Куманово 2009]] |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>70-87 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>74-83 |- |Хапоел Холон |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>95-93 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>98-96 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} {{col-end}} ==Признанија== ===Најкорисен играч на првата фаза=== {| class="wikitable" ! width="150"|Играч ! width="150"|Екипа ! width="40"|Навод |- |{{знамеикона|САД}} Тајрон Харис |{{знамеикона|МКД}} [[КК ТФТ|ТФТ]] |align=center|<ref>{{наведени вести |title=Tyron Harris is the Delasport BIBL MVP for Stage 1 |url=https://balkanleague.net/news.php?id=20486 |accessdate=21 февруари 2021 |publisher=balkanleague.net |date=8 февруари 2021 |archive-date=2021-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210221224227/https://balkanleague.net/news.php?id=20486 |url-status=bot: unknown }}</ref> |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://balkanleague.net/en/index.php Официјално мрежно место на БИБЛ] [[Категорија:БИБЛ лига|2020/21]] rxs3gwy4wzdodsq10p3d219cqxoqmsd 0 1253637 5605024 5227125 2026-08-04T15:05:41Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5605024 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coronakrise - selbstgenähte Masken - 1.jpg|мини|Дека маските и штитниците за лице не се ефикасни во спречувањето на ширење на ковид19 била една од првите дезинформации во инфодемијата.]] '''Инфодемија''' – [[кованица]] од [[збор]]овите „[[информација]]“ и „[[епидемија]]“ што обично се однесува на брзо и далекусежно ширење на точни и неточни информации за нешто, како што е некоја болест. Бидејќи фактите, гласините и стравовите се мешаат и шират, станува тешко да се научат основните информации за некое прашање. Зборот е создаден во 2003 година, а забележал обновување на употребата во времето на [[КОВИД-19]]. <ref>{{нмс|url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/words-were-watching-infodemic-meaning|title=Words We're Watching: 'Infodemic'|website=www.merriam-webster.com}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Информации]] [[Категорија:Неологизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] {{никулец}} bi1mzr23osgj82cliq5ktjilyko64ta 0 1254959 5605405 5602432 2026-08-05T11:53:19Z Gurther 105215 5605405 wikitext text/x-wiki [[Податотека:London Bus with Lego Movie advert.JPG|мини|Автобус во Лондон со реклама за филмот „Лего“.]] '''''Лего филм''''' ({{langx|en|The Lego Movie}}) е [[Соединети Американски Држави|американски]] [[Сметач|компјутерско]] [[Цртан филм|- анимиран филм]] од [[2014|2014 година]], [[Warner Bros.|студиото Ворнер брадерс]], во режија и сценарио на Фил Лорд и Крис Милер. Гласовите ги позајмија [[Крис Прат]], Вил Ферел, Елизабет Бенкс, Вил Арнет, Ник Оферман, Алисон Бри, Чарли Деј, Лиам Нисон и [[Морган Фриман|Морган Фримен]]. Ликовите во филмот се играчки направени од лего коцки, а работата ја следи Емет, сосема обичен градител од градот Лего, кому според античките пророштва му било судено да го спаси универзумот Лего од тиранинот Лорд бизнис. Благодарение на неговиот интересен визуелен стил и добриот хумор, филмот доби позитивен прием од критичарите и заработи многу пари од билетарниците во кино<ref>[http://www.metacritic.com/movie/the-lego-movie The Lego Movie - Metacritic]</ref>. Продолжението на филмот, ''Лего филм 2'', бил премиерно прикажано на [[7 февруари]] [[2019|2019 година]]. == Работа == Градителот од лего-градот Емет ([[Крис Прат]]) е послушна и совршено просечна Лего фигура, но случајно станува Избраниот- суштество кое е од клучно значење за спас на светот. Неговата одисеја го води со определениот Вајлд Стајл (Елизабет Бенкс) низ универзумот Лего во кој тие се здружуваат со луѓе од сите Лего светови - астронаутот Бени (Чарли Деј), суперхеројот [[Бетмен]] (Вил Арнет), добриот волшебник Витрувиус ([[Морган Фриман|Морган Фримен]]) и многу други карактери. Секој од нив е таен мајстор градител, способен да гради речиси сè без упатства, за разлика од Емет, кој секогаш ги следи правилата и го прави она што системот го бара. == Улоги == {| class="wikitable" |+ !Глумец !Улога |- |[[Крис Прат|Крис Пат]] |Емет Бриковски |- |[[Елизабет Бенкс]] |Луси/Вајлд Стајл |- |[[Вил Ферел]] |Лорд Бизнис/Човекот одозгора |- |[[Вил Арнет]] |Бетмен |- |[[Ник Оферман]] |гусар Метална Брада |- |[[Алисон Бри]] |принцеза Јуникити |- |[[Чарли Деј]] |астронаут Бени |- |[[Лијам Нисон]] |Добар полицаец/Лош полицаец |- |[[Морган Фриман]] |магионичарот Витрувијус |- |[[Ченинг Тејтум]] |[[Супермен]] |- |[[Џона Хил]] |Зелениот Фенер |- |[[Коби Смалдерс]] |[[DC Comics|Wonder Woman]] |} == Поврзано == * [[Лего]] * [[Лего Бетмен (филм)]] * [[Лего Нинјаго (филм)]] == Извори == {{Наводи}} [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Цртани филмови]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2014 година]] [[Категорија:Американски 3D-филмови]] sxayy3iztncgzh7hxhugbmrzc51xxez 0 1258004 5605253 5535346 2026-08-05T06:14:54Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (3) 5605253 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Ракометар |name=Ненад Перуничиќ |image=Nenad Perunicic Handball hebdo 1993-11-23.jpg |birth_date={{Birth date and age|1971|05|01|df=y}} |birth_place=[[Пљевља]], [[СР Црна Гора]], [[СФРЈ]] |nationality=[[СФРЈ|Југословен]] (1971-1992)<br />[[СР Југославија|СР Југословен/СЦГ]] (1992-2006)<br />[[Србија|Србин]] (2006-)<br />[[Германија|Германец]] (2002-) |height=2.03 м |position=Лев бек |currentclub=|medaltemplates={{MedalSport|Машки [[ракомет]]}} {{MedalCountry|{{YUG}}}} {{MedalCompetition|[[Игри на добрата волја]]}} {{MedalSilver|[[Игри на добрата волја 1990|Сиетл 1990]]|екипно}} {{MedalCompetition|[[Средоземни игри]]}} {{MedalGold|[[Средоземни игри 1991|Атина 1991]]|екипно}} {{MedalCountry|{{FR-YUG}}}} {{MedalCompetition|[[Светско првенство во ракомет за мажи]]}} {{MedalBronze|[[Светско првенство во ракомет за мажи 1999|Египет 1999]]|екипно}} {{MedalCompetition|[[Европско првенство во ракомет за мажи]]}} {{MedalBronze|[[Европско првенство во ракомет за мажи 1996|Шпанија 1996]]|екипно}}}} '''Ненад Перунишиќ''' (српска кирилица: Ненад Перуничић; роден на 1 мај 1971 година) - [[Црна Гора|црногорски]] и [[Србија|српски]] [[ракомет]]ен тренер и поранешен играч. == Клупска кариера == Роден во [[Пљевља]], Перуничиќ своето тимско деби го направил за сениорскиот тим на Југовиќ во рамките на југословенското првенство, пред да се пресели во [[РК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] во 1990 година. Тој поминал три сезони во белградскиот клуб, најмногу значајно е тоа што го загубил финалето на првенството од [[РК Партизан|Партизан]] во 1993 година. Таа година, Перуничиќ ја сменил клупската средина и преминал во тимот на [[РК Париз Сен-Жермен|ПСЖ-Аснјерес]]. Сезоната 1993–94 година, тој ја завршил како втор стрелец во француската лига. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Перуничиќ, Ненад}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] [[Категорија:Луѓе од Пљевља]] [[Категорија:Црногорски ракометари]] [[Категорија:Српски ракометари]] [[Категорија:Српски Црногорци]] [[Категорија:Југословенски ракометари]] [[Категорија:Југословенски Црногорци]] [[Категорија:Ракометари на РК Барселона]] aswumvwqo81yk5qjf660logf2xgsjfr 0 1264390 5605257 5500618 2026-08-05T06:15:05Z Bjankuloski06 332 /* Титули по клуб */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605257 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија фудбалска лига | име = Прва црногорска фудбалска лига | лого = | pixels = 120px | земја = {{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] | конфед = [[УЕФА]] | спорт = Фудбал | основана = 2006 | слава = | мото = | клубови = 10 | испаѓање = [[Втора црногорска фудбалска лига]] | нивоа = 1 | домашен_куп = [[Фудбалски куп на Црна Гора|Куп на Црна Гора]] | шампиони = Будуќност (4. титула) (2019/2020) | нај_титули = Будуќност, Сутјеска (4 титули) | ТВ = | мрежно место = [https://fscg.me/ Службено мрежно место на ФСЦГ] | трофеј = | основач = [[Фудбалски сојуз на Црна Гора|ФСЦГ]] | моментална = [[Прва црногорска фудбалска лига 2025/2026]] }} '''Првата црногорска фудбалска лига''' ''(црногорски: Прва црногорска фудбалска лига, Prva crnogorska fudbalska liga, позната и како Прва ЦФЛ)'' - највисока [[фудбал]]ска лига во [[Црна Гора]], која поради спонзорски причини е позната под името '''Меридианбет 1. ЦФЛ'''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rtcg.me/sport/fudbal/370498/meridianbet-sponzor-1-cfl-fudbalske-lige.html|title=Meridianbet sponzor 1. CFL fudbalske lige|date=18 јули 2022|work=rtcg.me|accessdate=12 април 2025}}</ref> Основана во 2006 година, натпреварувањето е раководено од Фудбалскиот сојуз на Црна Гора. 10 екипи учествуваат во оваа лига. Победникот во Првата лига ги започнува квалификациите за [[Лига на шампиони во фудбал|УЕФА Лигата на шампионите]] од второто коло. Второ и третопласираната екипа и освојувачот на Купот на Црна Гора играат во квалификациските рунди од [[УЕФА Лига Европа|Лигата на Европа]]. Последно пласираната екипа директно испаѓа во Втората црногорска фудбалска лига, а другите две играат во баражот за Првата лига. == Историја == === Пред независноста === Како дел од [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], црногорските клубови играле на Црногорското фудбалско првенство, создадено во 1922 година.<ref name="vijesti1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vijesti.me/sport/traume-odrastanja-crnogorskog-fudbala-878350|title=Traume odrastanja crnogorskog fudbala|work=Vijesti.me|accessdate=23 март 2021|archive-date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311152210/http://www.vijesti.me/sport/traume-odrastanja-crnogorskog-fudbala-878350|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monitor.co.me/index.php?option=com_content&view=article&id=3552:fudbal-u-crnoj-gori-do-drugog-svjetskog-rata-i-loven--prvi-fudbalski-klub&catid=2429:broj-1130&Itemid=3659|title=FUDBAL U CRNOJ GORI DO DRUGOG SVJETSKOG RATA (I): Lovćen – prvi fudbalski klub|date=15 јуни 2012|work=Monitor.co.me|accessdate=23 март 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://barinfo.me/text.php?kategorija=12&id=5382|title=BARinfo - Naši klubovi drugačijeg imena|work=Barinfo.me|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806222040/http://barinfo.me/text.php?kategorija=12&id=5382|archive-date=6 август 2017|accessdate=23 март 2021}}</ref> И покрај присуството на националното југословенско фудбалско првенство, црногорските екипи не учествувале во него. Црногорското фудбалско првенство играло до почетокот на [[Втората светска војна]]. Најуспешни тимови во тој период биле СК Црногорац од [[Цетиње]] (10 титули), ГСК Балчиќ од [[Подгорица]] (7), ФК Ловќен од Цетиње (5), ФК Будуќност од Подгорица (4) и ФК Арсенал од [[Тиват]] (1). Додека СК Црногорац и ГСК Балшиќ ги играле сите сезони, делувањата на ФК Будуќност и ФК Ловќен биле забранети во 1935 година, бидејќи тие биле признати како работнички клубови од страна на владата на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]].По [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и создавањето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Федеративна Народна Република Југославија]], највисоката лига стана Првата југословенска лига. На црногорските екипи им било дозволено да учествуваат во структурата на националната лига, а Црногорската републичка лига делувала како пониска дивизија со унапредување и испаѓање помеѓу системот на југословенската лига. Најистакнати клубови од Црна Гора во овој период биле Будуќност и Сутјеска. Будуќност бил меѓу основачите на Првата југословенска лига и член на нејзината почетна сезона. Во поголемиот дел од ерата на СФРЈ, Будуќност играл во Првата лига, додека друга екипа од Црна Гора, што била во највисокото ниво е Сутјеска. Другите екипи играле во Втората југословенска лига или во пониските редови. Меѓу нив, најуспешен бил Ловќен, кој играл двапати во квалификациите за Првата лига, но без успех на крајот од натпреварувањето. Кога СФР Југославија се распаднала, [[Србија и Црна Гора|Сојузната Република Југославија]] била формирана во 1992 година, а српските и црногорските екипи играле во оваа лига, иако сè уште била именувана како Прва југословенска лига. Во 2003 година, СР Југославија станала [[Србија и Црна Гора]] и фудбалската лига го следела примерот. Црногорските клубови играле во Првата лига со српските клубови од 1992 до 2006 година. Во тој период, претставници на Црна Гора во Првата лига на Југославија/Србија и Црна Гора биле Будуќност, Сутјеска, Рудар, Могрен, Зета, Ком и Јединство. За 2004/05, со преструктуирање на системот на српско-црногорскиот фудбалско лигашки систем, била распуштена националната Втора лига, наместо да биде заменета со две регионални оддели за двете републики на сојузот со унапредување во сè уште обединетата Прва лига. Црногорските екипи кои играле на европски натпреварувања во времето на Југославија биле Будуќност, Сутјеска и Зета. === По осамостојувањето === Во 2006 година, по [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|референдумот]] за независност, [[Црна Гора]] се одделила од [[Србија]]. После тоа, Црногорската прва лига била основана како највисоко национално натпреварување. На почетната сезона, членовите на Лигата станале три екипи од поранешната Прва лига на Србија и Црна Гора, седум од Втората лига и две од Црногорската републичка лига.Во периодот 2006-2017 година, лигата се состоела од 12 клуба, кои играле 33 натпревари во текот на сезоната. Од сезоната 2017/18, бројот на учесници во Првата лига бил намален на 10, со 36-неделно натпреварување.Досега 19 клубови учествувале во Првата лига. Најуспешни биле Сутјеска со четири титули и Будуќност три национални титули. Рудар и Могрен освоиле две титули. Други победници биле Зета и Титоград со една титула. === Соперништва === [[Податотека:Varvari-radza.jpg|десно|мини|250x250пкс| Поддржувачи на Будуќност на натпреварот на црногорското дерби]] Главното соперништво во Првата лига е помеѓу Будуќност и Сутјеска, честопати наречено црногорско дерби. Првото издание на дербито во службените натпреварувања било играно во 1932 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.exyufudbal.in.rs/tabele/11-sezone-tabele-kraljevina/64-1932-1933#cetinjski-podsavez-jesen-1932|title=1932-1933|work=Exyufudbal.in.rs|archive-url=https://web.archive.org/web/20180604111752/http://www.exyufudbal.in.rs/tabele/11-sezone-tabele-kraljevina/64-1932-1933#cetinjski-podsavez-jesen-1932|archive-date=4 јуни 2018|accessdate=23 март 2021}}</ref> и до денес двата клуба играле дерби во највисокото ниво на натпреварувања во СФР Југославија, СР Југославија и, во новата ера, во Првата црногорска лига. Друго традиционално соперништво е помеѓу Будуќност и ФК Ловќен од, бидејќи два клуба играат важни игри од 1920-тите. Тој соперник е дополнително поттикнат од фактот дека Будуќност е најголемиот клуб од главниот град [[Подгорица]], додека Ловќен е главниот клуб од поранешната кралска престолнина [[Цетиње]]. Во текот на првите две сезони на Првата лига, имало силно соперништво помеѓу Будуќност и Зета. Два клуба од територијата на Подгорица биле главни кандидати за титула во 2006/07 и 2007/08, а на нивниот натпревар од пролетта 2007 присуствувале повеќе од 10,000 гледачи на Градскиот стадион Подгорица. Тоа е најголема посетеност во историјата на Првата црногорска лига. Во сезоните 2012/13 и 2013/14, имало големо мештанско дерби во [[Никшиќ]], помеѓу Сутјеска и Челик. Во тоа време, на нивните натпревари честопати присуствувале повеќе од 7,000 приврзаници. Во новиот период имало силни трки за титулата помеѓу Рудар и Будуќност или Сутјеска и Рудар. == Тимовите од сезоната 2024-25== {| class="wikitable sortable" !Екипа !Град !Арена |- |[[ФК Арсенал Тиват]] |[[Тиват]] |Стадион во Паркот |- |[[ФК Бокељ]] |[[Котор]] |Стадион под Врмец |- |[[ФК Будуќност Подгорица|ФК Будуќност]] |[[Подгорица]] |[[Стадион под Горицом]] |- |[[ФК Дечиќ]] |[[Тузи]] |Стадион Тушко Поле |- |[[ФК Јединство Бијело Поље|ФК Јединство]] |[[Бијело Поље]] |Градски стадион |- |[[ФК Језеро]] |[[Плав]] |Стадион под Рацина |- |[[ФК Морнар]] |[[Бар]] |Стадион Топлица |- |[[ФК Отрант-Олимпик]] |[[Улцињ]] |Стадион Олимпик |- |[[ОФК Петровац]] |[[Петровац]] |Стадион Митар Миќо Голиш |- |[[ФК Сутјеска Никшиќ|ФК Сутјеска]] |[[Никшиќ]] |Стадион крај Бистрице |} ==Шампиони по сезона== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" ! Сезона ! Шампиони ! Второпласирани ! Трето место |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2006–07|2006–07]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Зета|Зета]]''' (1) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ОФК Грбаљ|Грбаљ]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2007–08|2007–08]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]]''' (1) | [[ФК Зета|Зета]] | [[ФК Могрен|Могрен]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2008–09|2008–09]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Могрен|Могрен]]''' (1) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2009–10|2009–10]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Рудар Пљевља|Рудар]]''' (1) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ФК Могрен|Могрен]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2010–11|2010–11]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Могрен|Могрен]]''' (2) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ФК Рудар Пљевља|Рудар]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2011–12|2011–12]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]]''' (2) | [[ФК Рудар Пљевља|Рудар]] | [[ФК Зета|Зета]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2012–13|2012–13]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]]''' (1) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ФК Челик Никшиќ|Челик]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2013–14|2013–14]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]]''' (2) | [[ФК Ловќен|Ловќен]] | [[ФК Челик Никшиќ|Челик]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2014–15|2014–15]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Рудар Пљевља|Рудар]]''' (2) | [[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]] | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2015–16|2015–16]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ОФК Титоград|Младост]]''' (1) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ФК Рудар Пљевља|Рудар]] |- |[[Прва црногорска фудбалска лига 2016–17|2016–17]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Будуќност Подгорица|ФК Будуќност]]''' (3) | [[ФК Зета|Зета]] | [[ОФК Титоград|Младост]] |- |[[Прва црногорска фудбалска лига 2017–18|2017–18]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]]''' (3) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ОФК Титоград|Младост]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2018–19|2018–19]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]]''' (4) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ФК Зета|Зета]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2019–20|2019–20]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]]''' (4) | [[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]] | [[ФК Искра Даниловград|Искра]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2020–21|2020–21]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]]''' (5) | [[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]] | [[ФК Дечиќ|Дечиќ]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2021–22|2021–22]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]]''' (5) | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] | [[ФК Дечиќ|Дечиќ]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2022–23|2022–23]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]]''' (6) | [[ФК Сутјеска Никшиќ|Сутјеска]] | [[ФК Арсенал Тиват|Арсенал]] |- | [[Прва црногорска фудбалска лига 2023–24|2023–24]] |bgcolor="#D0F0C0"| '''[[ФК Дечиќ|Дечиќ]]''' (1) | [[ФК Морнар|Морнар]] | [[ФК Будуќност Подгорица|Будуќност]] |} ===Титули по клуб=== {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! Клуб ! Град ! Шампиони ! Второпласирани ! Шампионски години |- | '''[[ФК Будуќност Подгорица|ФК Будуќност]]''' |[[Подгорица]] | {{center|'''6'''}} | {{center|9}} | [[Прва црногорска фудбалска лига 2007–08|2007–08]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2011–12|2011–12]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2016–17|2016–17]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2019–20|2019–20]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2020–21|2020–21]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2022–23|2022–23]] |- | '''[[ФК Сутјеска Никшиќ|фк Сутјеска]]''' |[[Никшиќ]] | {{center|'''5'''}} | {{center|4}} | [[Прва црногорска фудбалска лига 2012–13|2012–13]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2013–14|2013–14]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2017–18|2017–18]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2018–19|2018–19]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2021–22|2021–22]] |- | '''[[ФК Рудар Пљевља|ФК Рудар]]''' |[[Пљевља]] | {{center|'''2'''}} | {{center|1}} | [[Прва црногорска фудбалска лига 2009–10|2009–10]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2014–15|2014–15]] |- | '''[[ФК Могрен]]''' |[[Будва]] | {{center|'''2'''}} | {{center|-}} | [[Прва црногорска фудбалска лига 2008–09|2008–09]], [[Прва црногорска фудбалска лига 2010–11|2010–11]] |- | '''[[ФК Зета]]''' |[[Голубовци]] | {{center|'''1'''}} | {{center|2}} | [[Прва црногорска фудбалска лига 2006–07|2006–07]] |- | '''[[ОФК Титоград]]''' |[[Подгорица]] | {{center|'''1'''}} | {{center|-}} | [[Прва црногорска фудбалска лига 2015–16|2015–16]] |- | '''[[ФК Дечиќ]]''' |[[Тузи]] | {{center|'''1'''}} | {{center|-}} | [[Прва црногорска фудбалска лига 2023–24|2023–24]] |- | '''[[ФК Ловќен]]''' |[[Цетиње]] | {{center|-}} | {{center|1}} | |- | '''[[ФК Морнар]]''' |[[Бар]] | {{center|-}} | {{center|1}} | |} == Поврзано == * [[Фудбалски куп на Црна Гора]] * [[Црногорски клубови во европските фудбалски натпреварувања]] * [[Црногорско дерби]] * [[Втора црногорска футбалска лига]] * [[Фудбал во Црна Гора]] * [[Црногорска женска фудбалска лига]] * [[Црногорски клубови во југословенските фудбалски натпреварувања (1946-2006)]] * [[Фудбалско првенство на Црна Гора (1922-1940)]] * [[Црногорска фудбалска република лига]] * [[Прва црногорска футсал лига]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080714204000/http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofil-indexnew.php?liga=328 Лигата на Weltfussballarchiv] {{En}} * [http://www.fscg.me Фудбалски сојуз на Црна Гора - службена страница] * [http://www.cg-fudbal.com/ на CGF] {{fb start}} {{Лиги на УЕФА}} {{fb end}} [[Категорија:Фудбал во Црна Гора]] [[Категорија:Европски фудбалски натпреварувања]] ac0qngq04f6rd0uijx4elsvftpijcnb 0 1267035 5605355 5516984 2026-08-05T09:46:47Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605355 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|name=Ѓорѓе Крстиќ<br />Ђорђе Крстић|field=сликарство|elected=|awards=|influenced=|influenced by=|patrons=|works=''Анатом'' (1880)<br />''Под Јабуком'' (1883)|movement=[[Реализам]]|training=Академија за ликовни уметности, [[Минхен]]|nationality=србин|image=Djordje Krstic.jpg|death_place={{знамеикона|Kingdom of Serbia}} [[Белград]], [[Кралство Србија]]|death_date={{Death date and age|df=yes|1907|10|30|1851|4|19}}|birth_place={{знамеикона|Austrian Empire}} [[Кањижа]], [[Австриска Империја]]|birth_date={{Birth date|df=yes|1851|4|19}}|birth_name=|caption=|alt=|imagesize=|website=}}'''Ѓорѓе Крстиќ''' ([[19 април]] [[1851]] - [[30 октомври]] [[1907]]) — српски [[Реализам (сликарство)|реалист]] сликар и [[Српска академија на науките и уметностите|академик]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arte.rs/sr/umetnici/djordje_krstic-61/biografija/|title=Arte - Đorđe Krstić - Biografija|work=www.arte.rs|accessdate=2019-12-17}}</ref> Честопати е рангиран заедно со неговите современици, [[Паја Јовановиќ]] и [[Урош Предиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1144228|title=19. vek|work=Nedeljnik Vreme|accessdate=2019-12-17|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302014859/https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1144228|url-status=dead}}</ref> == Животопис == Крстиќ го завршил своето образование во [[Минхен]], [[Германија]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.srbijanac.rs/biografija.php?stv=41&pismo=lat|title=Đorđe KRSTIĆ; slikar|work=www.srbijanac.rs|accessdate=2019-12-17|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807004006/https://www.srbijanac.rs/biografija.php?stv=41&pismo=lat|url-status=dead}}</ref> каде ги започнал своите рани дела под влијание на германскиот реализам до 1883 година. Некои значајни дела од овој ран период ги вклучуваат ''„Давичката девојка“'', „''Анатом''“ и ''„Евангелски писател“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://slikeiprilike.com/2018/08/07/dve-slike-djordja-krstica-na-stalnoj-postavci-narodnog-muzeja-utopljenica-i-pad-stalaca/|title=Dve slike Đorđa Krstića sa stalne postavke Narodnog muzeja: "Utopljenica" i "Pad Stalaća"|language=en-US|accessdate=2019-12-17|archive-date=2019-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217130003/http://slikeiprilike.com/2018/08/07/dve-slike-djordja-krstica-na-stalnoj-postavci-narodnog-muzeja-utopljenica-i-pad-stalaca/|url-status=dead}}</ref> Во [[Србија]], Крстиќ го пресели својот стил на сликање од реалистичен тон во поидиличен, со слики како ''Пејзаж на [[Косово Поле]]'', ''Од околината на [[Чачак]]'', ''Од [[Лесковац]]'', ''[[Студеница (манастир)|Студеница]]'' и ''[[Манастир Жича|Жича]]''. Во подоцнежните години, Крстиќ започнал да слика голем број иконостаси во [[Чуруг]] и [[Ниш]], соработувајќи со архитектот [[Михаило Валтровиќ]], од кои спаѓа и контроверзната ''Смрт на [[Лазар Хребељановиќ|принцот Лазар]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=0efKGwAACAAJ&q=mihailo+valtrovic|title=Pogled na staru srpsku crkvenu arhitekturu|last=Valtrovic|first=Mihailo|year=1889}}</ref> Крстиќ насликал повеќе од 50 дела засновани на српска народна уметност и [[Српски народни носии|традиционална облека]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bvtFAQAAIAAJ&q=Uro%C5%A1+Kne%C5%BEevi%C4%87&pg=PP6|title=Народне ношње XIX века у Београду|last=Београду|first=Етнографски музеј у|last2=Влаховић|first2=Митар С.|last3=Pap|first3=Károly Szathmári|last4=Радовић|first4=Босиљка|date=1958|publisher=Издање Етнографског Музеја|language=sr}}</ref> == Наследство == Тој е вклучен во списокот на 100 најистакнати Срби. == Галерија == <gallery class="center" widths="150px" perrow="6" style="font-size: small; line-height: 130%;"> Đ.Krstić Utopljenica.jpg|''Удавен'', 1879 година Đorđe Krstić - Studenica monastery, 1881-1883.jpg|[[Studenica monastery|Манастир Студеница]], 1881-1883 година Đ.Krstić Na izvoru 1882.jpg|''На извори'', 1882 година Đorđe Krstić, Свети Сава Благосиља Српчад, 1891.jpg|''[[Saint Sava|Свети Сава]] благословувајќи ги младите Срби'', 1891 година Đ.Krstić Babakaj 1892.jpg|''Бабакаи'', 1892 година Портрет Краља Милана, Ђорђе Крстић, 1902..png|''[[Milan I of Serbia|Милан I од Србија]]'' </gallery> == Поврзано == * [[Список на сликари од Србија]] * [[Српска уметност]] == Наводи == <references /> [[Категорија:Српски сликари]] [[Категорија:Починати во 1907 година]] [[Категорија:Родени во 1851 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] sfir58ujrtd85cdfkdbazrszuk6k86u 0 1269877 5605138 5604356 2026-08-04T21:59:08Z Bjankuloski06 332 5605138 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Bupleurum rotundifolium Llez 001.jpg |image2 = Bupleurum rotundifolium Llez 002.jpg |image2_caption = Кружнолисно зајачко уво (''Bupleurum rotundifolium'') |taxon = Bupleurum |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = ''Buprestis'' <small>Spreng.</small> |synonyms_ref = }} '''Зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum}}) — род на бројни едногодишни и повеќегодишни растенија, некои од нив се локални ендемски видови растенија во [[Националниот парк Галичица]].<ref name="Micevski 1990">Micevski, Razprave IV razreda Slov. Akad. Znan. Umet. 31 (12): 181 (1990)</ref> ==Опис== Листовите им се прости, целокрајни. Прицветниците им се присутни, но кај некои отсуствуваат; прицветничињата секогаш им се присутни. Чашката отсуствува. Венечните ливчиња се речиси исклучиво жолти, поретко бели или црвени, а терминалниот јазиковиден дел е свртен кон внатрешноста на цветот, до средината, па дури, речиси и до основата. Плодот е јајцевиден или долгнавест, со пет не многу јасни ребра и со појасно или послабо изразени многу тесни крилца, што кај некои тие се речиси незабележливи. Површината на плодот е мазна или брадавичеста.<ref name="Micevski 1990"/> ==Видови== Заклучно со декември 2022 г. базата [[Plants of the World Online]] ги прифаќа овие видови:<ref name=POWO>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30059979-2 |title=''Bupleurum'' L. |date=2022 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=16 December 2022}}</ref> Во Македонија се застапени 14 видови,<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1591-1605}}</ref> тука обележани со {{вомак}} — . {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Bupleurum acutifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum aeneum]]'' {{мали|Boiss. & A.Huet}} *''[[Bupleurum aequiradiatum]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum affine]]'' {{мали|Sadler}} {{вомак}} — сродно зајачко уво *''[[Bupleurum aira]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum aitchisonii]]'' {{мали|(Boiss.) H.Wolff}} *''[[Bupleurum alatum]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum album]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum aleppicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum alpigenum]]'' {{мали|Jord. & Fourr.}} *''[[Bupleurum americanum]]'' {{мали|J.M.Coult. & Rose}} *''[[Bupleurum anatolicum]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Bupleurum andhricum]]'' {{мали|M.P.Nayar & R.N.Banerjee}} *''[[Bupleurum angulosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum angustissimum]]'' {{мали|(Franch.) Kitag.}} *''[[Bupleurum antonii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum apiculatum]]'' {{мали|Friv.}} {{вомак}} — шилесто зајачко уво *''[[Bupleurum asperuloides]]'' {{мали|Heldr.}} {{вомак}} — лазарковидно зајачко уво *''[[Bupleurum atlanticum]]'' {{мали|Murb.}} *''[[Bupleurum aureum]]'' {{мали|Fisch. ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum badachschanicum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum baimaense]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum balansae]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum baldense]]'' {{мали|Turra}} {{вомак}} — балдско зајачко уво *''[[Bupleurum barceloi]]'' {{мали|Coss. ex Willk.}} *''[[Bupleurum benoistii]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum bicaule]]'' {{мали|Helm}} *''[[Bupleurum boissieri]]'' {{мали|Post}} *''[[Bupleurum boissieuanum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum bourgaei]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum brachiatum]]'' {{мали|K.Koch ex Boiss.}} *''[[Bupleurum brevicaule]]'' {{мали|Schltdl.}} *''[[Bupleurum canaliculatum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum candollei]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum canescens]]'' {{мали|Schousb.}} *''[[Bupleurum capillare]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum cappadocicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum chaishoui]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum chevalieri]]'' {{мали|Cherm.}} *''[[Bupleurum chinense]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum citrinum]]'' {{мали|Hochst.}} *''[[Bupleurum clarkeanum]]'' {{мали|(H.Wolff) Nasir}} *''[[Bupleurum commelynoideum]]'' {{мали|H.Boissieu}} *''[[Bupleurum commutatum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} {{вомак}} — изменето зајачко уво *''[[Bupleurum condensatum]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum constancei]]'' {{мали|Nazir}} *''[[Bupleurum contractum]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Bupleurum croceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum dalhousianum]]'' {{мали|(C.B.Clarke) Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum davisii]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum densiflorum]]'' {{мали|Rupr.}} *''[[Bupleurum dianthifolium]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum dichotomum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum dielsianum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum distichophyllum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum dracaenoides]]'' {{мали|Huan C.Wang, Z.R.He & H.Sun}} *''[[Bupleurum dumosum]]'' {{мали|Coss. & Balansa}} *''[[Bupleurum eginense]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup}} *''[[Bupleurum elatum]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum erubescens]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum euboeum]]'' {{мали|Beauverd & Topali}} *''[[Bupleurum euphorbioides]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum exaltatum]]'' {{мали|M.Bieb.}} {{вомак}} — високо зајачко уво {{efn|Македонските примероци на високото зајачко уво (''Bupleurum exaltatum'') Мицевски по старо ги води како ''Bupleurum falcatum'' subsp. ''cernuum''.}} *''[[Bupleurum falcatum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — срповидно зајачко уво *''[[Bupleurum faurelii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum ferganense]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum flavicans]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} {{вомак}} — жолтеникаво зајачко уво *''[[Bupleurum flavum]]'' {{мали|Forssk.}} *''[[Bupleurum flexile]]'' {{мали|Bornm. & Gauba}} *''[[Bupleurum foliosum]]'' {{мали|Salzm. ex DC.}} *''[[Bupleurum freitagii]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum fruticescens]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum fruticosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum gansuense]]'' {{мали|S.L.Pan & P.S.Hsu}} *''[[Bupleurum gaudianum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gerardi]]'' {{мали|All.}} {{вомак}} — Жерарово зајачко уво *''[[Bupleurum ghahremanii]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gibraltaricum]]'' {{мали|Lam.}} *''[[Bupleurum gilanicum]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gilesii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum glumaceum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum gracile]]'' {{мали|d'Urv.}} *''[[Bupleurum gracilipes]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum gracillimum]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum greuteri]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gulczense]]'' {{мали|O.Fedtsch. & B.Fedtsch.}} *''[[Bupleurum gussonei]]'' {{мали|(Arcang.) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum hakgalense]]'' {{мали|Klack.}} *''[[Bupleurum hamiltonii]]'' {{мали|N.P.Balakr.}} *''[[Bupleurum handiense]]'' {{мали|(Bolle) G.Kunkel}} *''[[Bupleurum haussknechtii]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum heldreichii]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum hoffmeisteri]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum imaicola]]'' {{мали|J.Kern.}} *''[[Bupleurum isphairamicum]]'' {{мали|Pimenov}} *''[[Bupleurum jucundum]]'' {{мали|Kurz}} *''[[Bupleurum kabulicum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum kakiskalae]]'' {{мали|Greuter}} *''[[Bupleurum kaoi]]'' {{мали|Liu, C.Y.Chao & Chuang}} *''[[Bupleurum karglii]]'' {{мали|Vis.}} *''[[Bupleurum khasianum]]'' {{мали|(Clarke) P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum koechelii]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum kohistanicum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum komarovianum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum kosopolianskyi]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Bupleurum krylovianum]]'' {{мали|Schischk.}} *''[[Bupleurum kunmingense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum kurdicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum kurzii]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum kweichowense]]'' {{мали|R.H.Shan}} *''[[Bupleurum lanceolatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum lancifolium]]'' {{мали|Hornem.}} *''[[Bupleurum lateriflorum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Bupleurum latissimum]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum leucocladum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum libanoticum]]'' {{мали|Boiss. & C.I.Blanche}} *''[[Bupleurum linczevskii]]'' {{мали|Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum lipskyanum]]'' {{мали|(Koso-Pol.) Lincz.}} *''[[Bupleurum longeradiatum]]'' {{мали|Turcz.}} *''[[Bupleurum longicaule]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum longifolium]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum lophocarpum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum luxiense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum lycaonicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum maddenii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum malconense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum marginatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum marschallianum]]'' {{мали|C.A.Mey.}} *''[[Bupleurum martjanovii]]'' {{мали|Krylov}} *''[[Bupleurum mayeri]]'' {{мали|Micevski}} {{вомак}} — Маерово зајачко уво *''[[Bupleurum mesatlanticum]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum microcephalum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum miyamorii]]'' {{мали|Kitag.}} *''[[Bupleurum mongolicum]]'' {{мали|V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum montanum]]'' {{мали|Coss. & Durieu}} *''[[Bupleurum multinerve]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum mundii]]'' {{мали|Cham. & Schltdl.}} *''[[Bupleurum muschleri]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum nanum]]'' {{мали|Poir.}} *''[[Bupleurum nematocladum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum nigrescens]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum nipponicum]]'' {{мали|Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum nodiflorum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum nordmannianum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum odontites]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum oligactis]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum orientale]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum pachnospermum]]'' {{мали|Pančić}} *''[[Bupleurum pamiricum]]'' {{мали|Pimenov & Kljuykov}} *''[[Bupleurum papillosum]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum pauciradiatum]]'' {{мали|Fenzl ex Boiss.}} *''[[Bupleurum pendikum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum persicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum petiolulatum]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum petraeum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum plantagineum]]'' {{мали|Desf.}} *''[[Bupleurum plantaginifolium]]'' {{мали|Wight}} *''[[Bupleurum polyactis]]'' {{мали|Post ex Snogerup}} *''[[Bupleurum polyclonum]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum polyphyllum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum postii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum praealtum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum pulchellum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum qinghaiense]]'' {{мали|Yin Li & J.X.Guo}} *''[[Bupleurum ramosissimum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum ranunculoides]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — лутиковидно зајачко уво *''[[Bupleurum regelii]]'' {{мали|Lincz. & V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum rigidum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum rischawianum]]'' {{мали|Albov}} *''[[Bupleurum rockii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum rollii]]'' {{мали|(Montel.) Pignatti}} *''[[Bupleurum rosulare]]'' {{мали|Korovin ex Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum rotundifolium]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — кружнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum rupestre]]'' {{мали|Edgew.}} *''[[Bupleurum sachalinense]]'' {{мали|F.Schmidt}} *''[[Bupleurum salicifolium]]'' {{мали|R.Br.}} *''[[Bupleurum schistosum]]'' {{мали|Woronow}} *''[[Bupleurum scorzonerifolium]]'' {{мали|Willd.}} *''[[Bupleurum semicompositum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum setaceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum shanianum]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum shikotanense]]'' {{мали|M.Hiroe}} *''[[Bupleurum sibiricum]]'' {{мали|Vest ex Spreng.}} *''[[Bupleurum sikkimensis]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum sintenisii]]'' {{мали|Asch. & Urb. ex Huter}} *''[[Bupleurum × sitenskyi]]'' {{мали|Šourková}} *''[[Bupleurum smithii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum sosnowskyi]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum spinosum]]'' {{мали|Gouan}} *''[[Bupleurum stellatum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum stenophyllum]]'' {{мали|(Nakai) Kitag.}} *''[[Bupleurum stewartianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum subnivale]]'' {{мали|(Galushko) Galushko}} *''[[Bupleurum subovatum]]'' {{мали|Link ex Spreng.}} *''[[Bupleurum subspinosum]]'' {{мали|Maire & Weiller}} *''[[Bupleurum subuniflorum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum sulphureum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum swatianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum tenuissimum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситно зајачко уво *''[[Bupleurum terminum]]'' {{мали|A.P.Khokhr.}} *''[[Bupleurum thianschanicum]]'' {{мали|Freyn}} *''[[Bupleurum thomsonii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum trichopodum]]'' {{мали|Boiss. & Spruner}} {{вомак}} — влакнодршкесто зајачко уво *''[[Bupleurum triradiatum]]'' {{мали|Adams ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum turcicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum tuschkanczik]]'' {{мали|Stepanov}} *''[[Bupleurum veronense]]'' {{мали|Turra}} *''[[Bupleurum virgatum]]'' {{мали|Cav.}} *''[[Bupleurum wenchuanense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum wittmannii]]'' {{мали|Steven}} *''[[Bupleurum wolffianum]]'' {{мали|Bornm. ex H.Wolff}} *''[[Bupleurum woronowii]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum yinchowense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum yunnanense]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum zoharii]]'' {{мали|Snogerup}} {{Div col end}} == Белешки == {{белешки}} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|82607}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зајачко уво| ]] ngfbhmn3aotm5i8lpp9xncyo6rjgbh2 5605139 5605138 2026-08-04T21:59:30Z Bjankuloski06 332 5605139 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Bupleurum rotundifolium Llez 001.jpg |image2 = Bupleurum rotundifolium Llez 002.jpg |image2_caption = Кружнолисно зајачко уво (''Bupleurum rotundifolium'') |taxon = Bupleurum |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = ''Buprestis'' <small>Spreng.</small> |synonyms_ref = }} '''Зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum}}) — род на бројни едногодишни и повеќегодишни растенија, некои од нив се локални ендемски видови растенија во [[Националниот парк Галичица]].<ref name="Micevski 1990">Micevski, Razprave IV razreda Slov. Akad. Znan. Umet. 31 (12): 181 (1990)</ref> ==Опис== Листовите им се прости, целокрајни. Прицветниците им се присутни, но кај некои отсуствуваат; прицветничињата секогаш им се присутни. Чашката отсуствува. Венечните ливчиња се речиси исклучиво жолти, поретко бели или црвени, а терминалниот јазиковиден дел е свртен кон внатрешноста на цветот, до средината, па дури, речиси и до основата. Плодот е јајцевиден или долгнавест, со пет не многу јасни ребра и со појасно или послабо изразени многу тесни крилца, што кај некои тие се речиси незабележливи. Површината на плодот е мазна или брадавичеста.<ref name="Micevski 1990"/> ==Видови== Заклучно со декември 2022 г. базата [[Plants of the World Online]] ги прифаќа овие видови:<ref name=POWO>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30059979-2 |title=''Bupleurum'' L. |date=2022 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=16 December 2022}}</ref> Во Македонија се застапени 14 видови,<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1591-1605}}</ref> тука обележани со {{вомак}} — . {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Bupleurum acutifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum aeneum]]'' {{мали|Boiss. & A.Huet}} *''[[Bupleurum aequiradiatum]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum affine]]'' {{мали|Sadler}} {{вомак}} — сродно зајачко уво *''[[Bupleurum aira]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum aitchisonii]]'' {{мали|(Boiss.) H.Wolff}} *''[[Bupleurum alatum]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum album]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum aleppicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum alpigenum]]'' {{мали|Jord. & Fourr.}} *''[[Bupleurum americanum]]'' {{мали|J.M.Coult. & Rose}} *''[[Bupleurum anatolicum]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Bupleurum andhricum]]'' {{мали|M.P.Nayar & R.N.Banerjee}} *''[[Bupleurum angulosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum angustissimum]]'' {{мали|(Franch.) Kitag.}} *''[[Bupleurum antonii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum apiculatum]]'' {{мали|Friv.}} {{вомак}} — шилесто зајачко уво *''[[Bupleurum asperuloides]]'' {{мали|Heldr.}} {{вомак}} — лазарковидно зајачко уво *''[[Bupleurum atlanticum]]'' {{мали|Murb.}} *''[[Bupleurum aureum]]'' {{мали|Fisch. ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum badachschanicum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum baimaense]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum balansae]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum baldense]]'' {{мали|Turra}} {{вомак}} — балдско зајачко уво *''[[Bupleurum barceloi]]'' {{мали|Coss. ex Willk.}} *''[[Bupleurum benoistii]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum bicaule]]'' {{мали|Helm}} *''[[Bupleurum boissieri]]'' {{мали|Post}} *''[[Bupleurum boissieuanum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum bourgaei]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum brachiatum]]'' {{мали|K.Koch ex Boiss.}} *''[[Bupleurum brevicaule]]'' {{мали|Schltdl.}} *''[[Bupleurum canaliculatum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum candollei]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum canescens]]'' {{мали|Schousb.}} *''[[Bupleurum capillare]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum cappadocicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum chaishoui]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum chevalieri]]'' {{мали|Cherm.}} *''[[Bupleurum chinense]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum citrinum]]'' {{мали|Hochst.}} *''[[Bupleurum clarkeanum]]'' {{мали|(H.Wolff) Nasir}} *''[[Bupleurum commelynoideum]]'' {{мали|H.Boissieu}} *''[[Bupleurum commutatum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} {{вомак}} — изменето зајачко уво *''[[Bupleurum condensatum]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum constancei]]'' {{мали|Nazir}} *''[[Bupleurum contractum]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Bupleurum croceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum dalhousianum]]'' {{мали|(C.B.Clarke) Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum davisii]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum densiflorum]]'' {{мали|Rupr.}} *''[[Bupleurum dianthifolium]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum dichotomum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum dielsianum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum distichophyllum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum dracaenoides]]'' {{мали|Huan C.Wang, Z.R.He & H.Sun}} *''[[Bupleurum dumosum]]'' {{мали|Coss. & Balansa}} *''[[Bupleurum eginense]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup}} *''[[Bupleurum elatum]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum erubescens]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum euboeum]]'' {{мали|Beauverd & Topali}} *''[[Bupleurum euphorbioides]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum exaltatum]]'' {{мали|M.Bieb.}} {{вомак}} — високо зајачко уво {{efn|Македонските примероци на високото зајачко уво (''Bupleurum exaltatum'') Мицевски ги води како ''Bupleurum falcatum'' subsp. ''cernuum''., но оттогаш класификацијата е изменета.}} *''[[Bupleurum falcatum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — срповидно зајачко уво *''[[Bupleurum faurelii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum ferganense]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum flavicans]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} {{вомак}} — жолтеникаво зајачко уво *''[[Bupleurum flavum]]'' {{мали|Forssk.}} *''[[Bupleurum flexile]]'' {{мали|Bornm. & Gauba}} *''[[Bupleurum foliosum]]'' {{мали|Salzm. ex DC.}} *''[[Bupleurum freitagii]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum fruticescens]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum fruticosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum gansuense]]'' {{мали|S.L.Pan & P.S.Hsu}} *''[[Bupleurum gaudianum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gerardi]]'' {{мали|All.}} {{вомак}} — Жерарово зајачко уво *''[[Bupleurum ghahremanii]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gibraltaricum]]'' {{мали|Lam.}} *''[[Bupleurum gilanicum]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gilesii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum glumaceum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum gracile]]'' {{мали|d'Urv.}} *''[[Bupleurum gracilipes]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum gracillimum]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum greuteri]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gulczense]]'' {{мали|O.Fedtsch. & B.Fedtsch.}} *''[[Bupleurum gussonei]]'' {{мали|(Arcang.) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum hakgalense]]'' {{мали|Klack.}} *''[[Bupleurum hamiltonii]]'' {{мали|N.P.Balakr.}} *''[[Bupleurum handiense]]'' {{мали|(Bolle) G.Kunkel}} *''[[Bupleurum haussknechtii]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum heldreichii]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum hoffmeisteri]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum imaicola]]'' {{мали|J.Kern.}} *''[[Bupleurum isphairamicum]]'' {{мали|Pimenov}} *''[[Bupleurum jucundum]]'' {{мали|Kurz}} *''[[Bupleurum kabulicum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum kakiskalae]]'' {{мали|Greuter}} *''[[Bupleurum kaoi]]'' {{мали|Liu, C.Y.Chao & Chuang}} *''[[Bupleurum karglii]]'' {{мали|Vis.}} *''[[Bupleurum khasianum]]'' {{мали|(Clarke) P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum koechelii]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum kohistanicum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum komarovianum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum kosopolianskyi]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Bupleurum krylovianum]]'' {{мали|Schischk.}} *''[[Bupleurum kunmingense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum kurdicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum kurzii]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum kweichowense]]'' {{мали|R.H.Shan}} *''[[Bupleurum lanceolatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum lancifolium]]'' {{мали|Hornem.}} *''[[Bupleurum lateriflorum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Bupleurum latissimum]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum leucocladum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum libanoticum]]'' {{мали|Boiss. & C.I.Blanche}} *''[[Bupleurum linczevskii]]'' {{мали|Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum lipskyanum]]'' {{мали|(Koso-Pol.) Lincz.}} *''[[Bupleurum longeradiatum]]'' {{мали|Turcz.}} *''[[Bupleurum longicaule]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum longifolium]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum lophocarpum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum luxiense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum lycaonicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum maddenii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum malconense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum marginatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum marschallianum]]'' {{мали|C.A.Mey.}} *''[[Bupleurum martjanovii]]'' {{мали|Krylov}} *''[[Bupleurum mayeri]]'' {{мали|Micevski}} {{вомак}} — Маерово зајачко уво *''[[Bupleurum mesatlanticum]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum microcephalum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum miyamorii]]'' {{мали|Kitag.}} *''[[Bupleurum mongolicum]]'' {{мали|V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum montanum]]'' {{мали|Coss. & Durieu}} *''[[Bupleurum multinerve]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum mundii]]'' {{мали|Cham. & Schltdl.}} *''[[Bupleurum muschleri]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum nanum]]'' {{мали|Poir.}} *''[[Bupleurum nematocladum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum nigrescens]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum nipponicum]]'' {{мали|Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum nodiflorum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum nordmannianum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum odontites]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum oligactis]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum orientale]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum pachnospermum]]'' {{мали|Pančić}} *''[[Bupleurum pamiricum]]'' {{мали|Pimenov & Kljuykov}} *''[[Bupleurum papillosum]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum pauciradiatum]]'' {{мали|Fenzl ex Boiss.}} *''[[Bupleurum pendikum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum persicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum petiolulatum]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum petraeum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum plantagineum]]'' {{мали|Desf.}} *''[[Bupleurum plantaginifolium]]'' {{мали|Wight}} *''[[Bupleurum polyactis]]'' {{мали|Post ex Snogerup}} *''[[Bupleurum polyclonum]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum polyphyllum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum postii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum praealtum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum pulchellum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum qinghaiense]]'' {{мали|Yin Li & J.X.Guo}} *''[[Bupleurum ramosissimum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum ranunculoides]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — лутиковидно зајачко уво *''[[Bupleurum regelii]]'' {{мали|Lincz. & V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum rigidum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum rischawianum]]'' {{мали|Albov}} *''[[Bupleurum rockii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum rollii]]'' {{мали|(Montel.) Pignatti}} *''[[Bupleurum rosulare]]'' {{мали|Korovin ex Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum rotundifolium]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — кружнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum rupestre]]'' {{мали|Edgew.}} *''[[Bupleurum sachalinense]]'' {{мали|F.Schmidt}} *''[[Bupleurum salicifolium]]'' {{мали|R.Br.}} *''[[Bupleurum schistosum]]'' {{мали|Woronow}} *''[[Bupleurum scorzonerifolium]]'' {{мали|Willd.}} *''[[Bupleurum semicompositum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum setaceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum shanianum]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum shikotanense]]'' {{мали|M.Hiroe}} *''[[Bupleurum sibiricum]]'' {{мали|Vest ex Spreng.}} *''[[Bupleurum sikkimensis]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum sintenisii]]'' {{мали|Asch. & Urb. ex Huter}} *''[[Bupleurum × sitenskyi]]'' {{мали|Šourková}} *''[[Bupleurum smithii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum sosnowskyi]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum spinosum]]'' {{мали|Gouan}} *''[[Bupleurum stellatum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum stenophyllum]]'' {{мали|(Nakai) Kitag.}} *''[[Bupleurum stewartianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum subnivale]]'' {{мали|(Galushko) Galushko}} *''[[Bupleurum subovatum]]'' {{мали|Link ex Spreng.}} *''[[Bupleurum subspinosum]]'' {{мали|Maire & Weiller}} *''[[Bupleurum subuniflorum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum sulphureum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum swatianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum tenuissimum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситно зајачко уво *''[[Bupleurum terminum]]'' {{мали|A.P.Khokhr.}} *''[[Bupleurum thianschanicum]]'' {{мали|Freyn}} *''[[Bupleurum thomsonii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum trichopodum]]'' {{мали|Boiss. & Spruner}} {{вомак}} — влакнодршкесто зајачко уво *''[[Bupleurum triradiatum]]'' {{мали|Adams ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum turcicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum tuschkanczik]]'' {{мали|Stepanov}} *''[[Bupleurum veronense]]'' {{мали|Turra}} *''[[Bupleurum virgatum]]'' {{мали|Cav.}} *''[[Bupleurum wenchuanense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum wittmannii]]'' {{мали|Steven}} *''[[Bupleurum wolffianum]]'' {{мали|Bornm. ex H.Wolff}} *''[[Bupleurum woronowii]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum yinchowense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum yunnanense]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum zoharii]]'' {{мали|Snogerup}} {{Div col end}} == Белешки == {{белешки}} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|82607}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зајачко уво| ]] mae31c0ng52n1u30m20oe0tcwezz0nd 5605140 5605139 2026-08-04T21:59:41Z Bjankuloski06 332 /* Видови */ 5605140 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Bupleurum rotundifolium Llez 001.jpg |image2 = Bupleurum rotundifolium Llez 002.jpg |image2_caption = Кружнолисно зајачко уво (''Bupleurum rotundifolium'') |taxon = Bupleurum |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = ''Buprestis'' <small>Spreng.</small> |synonyms_ref = }} '''Зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum}}) — род на бројни едногодишни и повеќегодишни растенија, некои од нив се локални ендемски видови растенија во [[Националниот парк Галичица]].<ref name="Micevski 1990">Micevski, Razprave IV razreda Slov. Akad. Znan. Umet. 31 (12): 181 (1990)</ref> ==Опис== Листовите им се прости, целокрајни. Прицветниците им се присутни, но кај некои отсуствуваат; прицветничињата секогаш им се присутни. Чашката отсуствува. Венечните ливчиња се речиси исклучиво жолти, поретко бели или црвени, а терминалниот јазиковиден дел е свртен кон внатрешноста на цветот, до средината, па дури, речиси и до основата. Плодот е јајцевиден или долгнавест, со пет не многу јасни ребра и со појасно или послабо изразени многу тесни крилца, што кај некои тие се речиси незабележливи. Површината на плодот е мазна или брадавичеста.<ref name="Micevski 1990"/> ==Видови== Заклучно со декември 2022 г. базата [[Plants of the World Online]] ги прифаќа овие видови:<ref name=POWO>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30059979-2 |title=''Bupleurum'' L. |date=2022 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=16 December 2022}}</ref> Во Македонија се застапени 14 видови,<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1591-1605}}</ref> тука обележани со {{вомак}}. {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Bupleurum acutifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum aeneum]]'' {{мали|Boiss. & A.Huet}} *''[[Bupleurum aequiradiatum]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum affine]]'' {{мали|Sadler}} {{вомак}} — сродно зајачко уво *''[[Bupleurum aira]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum aitchisonii]]'' {{мали|(Boiss.) H.Wolff}} *''[[Bupleurum alatum]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum album]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum aleppicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum alpigenum]]'' {{мали|Jord. & Fourr.}} *''[[Bupleurum americanum]]'' {{мали|J.M.Coult. & Rose}} *''[[Bupleurum anatolicum]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Bupleurum andhricum]]'' {{мали|M.P.Nayar & R.N.Banerjee}} *''[[Bupleurum angulosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum angustissimum]]'' {{мали|(Franch.) Kitag.}} *''[[Bupleurum antonii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum apiculatum]]'' {{мали|Friv.}} {{вомак}} — шилесто зајачко уво *''[[Bupleurum asperuloides]]'' {{мали|Heldr.}} {{вомак}} — лазарковидно зајачко уво *''[[Bupleurum atlanticum]]'' {{мали|Murb.}} *''[[Bupleurum aureum]]'' {{мали|Fisch. ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum badachschanicum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum baimaense]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum balansae]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum baldense]]'' {{мали|Turra}} {{вомак}} — балдско зајачко уво *''[[Bupleurum barceloi]]'' {{мали|Coss. ex Willk.}} *''[[Bupleurum benoistii]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum bicaule]]'' {{мали|Helm}} *''[[Bupleurum boissieri]]'' {{мали|Post}} *''[[Bupleurum boissieuanum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum bourgaei]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum brachiatum]]'' {{мали|K.Koch ex Boiss.}} *''[[Bupleurum brevicaule]]'' {{мали|Schltdl.}} *''[[Bupleurum canaliculatum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum candollei]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum canescens]]'' {{мали|Schousb.}} *''[[Bupleurum capillare]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum cappadocicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum chaishoui]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum chevalieri]]'' {{мали|Cherm.}} *''[[Bupleurum chinense]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum citrinum]]'' {{мали|Hochst.}} *''[[Bupleurum clarkeanum]]'' {{мали|(H.Wolff) Nasir}} *''[[Bupleurum commelynoideum]]'' {{мали|H.Boissieu}} *''[[Bupleurum commutatum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} {{вомак}} — изменето зајачко уво *''[[Bupleurum condensatum]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum constancei]]'' {{мали|Nazir}} *''[[Bupleurum contractum]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Bupleurum croceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum dalhousianum]]'' {{мали|(C.B.Clarke) Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum davisii]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum densiflorum]]'' {{мали|Rupr.}} *''[[Bupleurum dianthifolium]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum dichotomum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum dielsianum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum distichophyllum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum dracaenoides]]'' {{мали|Huan C.Wang, Z.R.He & H.Sun}} *''[[Bupleurum dumosum]]'' {{мали|Coss. & Balansa}} *''[[Bupleurum eginense]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup}} *''[[Bupleurum elatum]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum erubescens]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum euboeum]]'' {{мали|Beauverd & Topali}} *''[[Bupleurum euphorbioides]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum exaltatum]]'' {{мали|M.Bieb.}} {{вомак}} — високо зајачко уво {{efn|Македонските примероци на високото зајачко уво (''Bupleurum exaltatum'') Мицевски ги води како ''Bupleurum falcatum'' subsp. ''cernuum''., но оттогаш класификацијата е изменета.}} *''[[Bupleurum falcatum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — срповидно зајачко уво *''[[Bupleurum faurelii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum ferganense]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum flavicans]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} {{вомак}} — жолтеникаво зајачко уво *''[[Bupleurum flavum]]'' {{мали|Forssk.}} *''[[Bupleurum flexile]]'' {{мали|Bornm. & Gauba}} *''[[Bupleurum foliosum]]'' {{мали|Salzm. ex DC.}} *''[[Bupleurum freitagii]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum fruticescens]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum fruticosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum gansuense]]'' {{мали|S.L.Pan & P.S.Hsu}} *''[[Bupleurum gaudianum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gerardi]]'' {{мали|All.}} {{вомак}} — Жерарово зајачко уво *''[[Bupleurum ghahremanii]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gibraltaricum]]'' {{мали|Lam.}} *''[[Bupleurum gilanicum]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gilesii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum glumaceum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum gracile]]'' {{мали|d'Urv.}} *''[[Bupleurum gracilipes]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum gracillimum]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum greuteri]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gulczense]]'' {{мали|O.Fedtsch. & B.Fedtsch.}} *''[[Bupleurum gussonei]]'' {{мали|(Arcang.) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum hakgalense]]'' {{мали|Klack.}} *''[[Bupleurum hamiltonii]]'' {{мали|N.P.Balakr.}} *''[[Bupleurum handiense]]'' {{мали|(Bolle) G.Kunkel}} *''[[Bupleurum haussknechtii]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum heldreichii]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum hoffmeisteri]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum imaicola]]'' {{мали|J.Kern.}} *''[[Bupleurum isphairamicum]]'' {{мали|Pimenov}} *''[[Bupleurum jucundum]]'' {{мали|Kurz}} *''[[Bupleurum kabulicum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum kakiskalae]]'' {{мали|Greuter}} *''[[Bupleurum kaoi]]'' {{мали|Liu, C.Y.Chao & Chuang}} *''[[Bupleurum karglii]]'' {{мали|Vis.}} *''[[Bupleurum khasianum]]'' {{мали|(Clarke) P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum koechelii]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum kohistanicum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum komarovianum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum kosopolianskyi]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Bupleurum krylovianum]]'' {{мали|Schischk.}} *''[[Bupleurum kunmingense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum kurdicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum kurzii]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum kweichowense]]'' {{мали|R.H.Shan}} *''[[Bupleurum lanceolatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum lancifolium]]'' {{мали|Hornem.}} *''[[Bupleurum lateriflorum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Bupleurum latissimum]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum leucocladum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum libanoticum]]'' {{мали|Boiss. & C.I.Blanche}} *''[[Bupleurum linczevskii]]'' {{мали|Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum lipskyanum]]'' {{мали|(Koso-Pol.) Lincz.}} *''[[Bupleurum longeradiatum]]'' {{мали|Turcz.}} *''[[Bupleurum longicaule]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum longifolium]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum lophocarpum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum luxiense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum lycaonicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum maddenii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum malconense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum marginatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum marschallianum]]'' {{мали|C.A.Mey.}} *''[[Bupleurum martjanovii]]'' {{мали|Krylov}} *''[[Bupleurum mayeri]]'' {{мали|Micevski}} {{вомак}} — Маерово зајачко уво *''[[Bupleurum mesatlanticum]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum microcephalum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum miyamorii]]'' {{мали|Kitag.}} *''[[Bupleurum mongolicum]]'' {{мали|V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum montanum]]'' {{мали|Coss. & Durieu}} *''[[Bupleurum multinerve]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum mundii]]'' {{мали|Cham. & Schltdl.}} *''[[Bupleurum muschleri]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum nanum]]'' {{мали|Poir.}} *''[[Bupleurum nematocladum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum nigrescens]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum nipponicum]]'' {{мали|Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum nodiflorum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum nordmannianum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum odontites]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum oligactis]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum orientale]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum pachnospermum]]'' {{мали|Pančić}} *''[[Bupleurum pamiricum]]'' {{мали|Pimenov & Kljuykov}} *''[[Bupleurum papillosum]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum pauciradiatum]]'' {{мали|Fenzl ex Boiss.}} *''[[Bupleurum pendikum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum persicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum petiolulatum]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum petraeum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum plantagineum]]'' {{мали|Desf.}} *''[[Bupleurum plantaginifolium]]'' {{мали|Wight}} *''[[Bupleurum polyactis]]'' {{мали|Post ex Snogerup}} *''[[Bupleurum polyclonum]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum polyphyllum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum postii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum praealtum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum pulchellum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum qinghaiense]]'' {{мали|Yin Li & J.X.Guo}} *''[[Bupleurum ramosissimum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum ranunculoides]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — лутиковидно зајачко уво *''[[Bupleurum regelii]]'' {{мали|Lincz. & V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum rigidum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum rischawianum]]'' {{мали|Albov}} *''[[Bupleurum rockii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum rollii]]'' {{мали|(Montel.) Pignatti}} *''[[Bupleurum rosulare]]'' {{мали|Korovin ex Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum rotundifolium]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — кружнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum rupestre]]'' {{мали|Edgew.}} *''[[Bupleurum sachalinense]]'' {{мали|F.Schmidt}} *''[[Bupleurum salicifolium]]'' {{мали|R.Br.}} *''[[Bupleurum schistosum]]'' {{мали|Woronow}} *''[[Bupleurum scorzonerifolium]]'' {{мали|Willd.}} *''[[Bupleurum semicompositum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum setaceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum shanianum]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum shikotanense]]'' {{мали|M.Hiroe}} *''[[Bupleurum sibiricum]]'' {{мали|Vest ex Spreng.}} *''[[Bupleurum sikkimensis]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum sintenisii]]'' {{мали|Asch. & Urb. ex Huter}} *''[[Bupleurum × sitenskyi]]'' {{мали|Šourková}} *''[[Bupleurum smithii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum sosnowskyi]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum spinosum]]'' {{мали|Gouan}} *''[[Bupleurum stellatum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum stenophyllum]]'' {{мали|(Nakai) Kitag.}} *''[[Bupleurum stewartianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum subnivale]]'' {{мали|(Galushko) Galushko}} *''[[Bupleurum subovatum]]'' {{мали|Link ex Spreng.}} *''[[Bupleurum subspinosum]]'' {{мали|Maire & Weiller}} *''[[Bupleurum subuniflorum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum sulphureum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum swatianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum tenuissimum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситно зајачко уво *''[[Bupleurum terminum]]'' {{мали|A.P.Khokhr.}} *''[[Bupleurum thianschanicum]]'' {{мали|Freyn}} *''[[Bupleurum thomsonii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum trichopodum]]'' {{мали|Boiss. & Spruner}} {{вомак}} — влакнодршкесто зајачко уво *''[[Bupleurum triradiatum]]'' {{мали|Adams ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum turcicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum tuschkanczik]]'' {{мали|Stepanov}} *''[[Bupleurum veronense]]'' {{мали|Turra}} *''[[Bupleurum virgatum]]'' {{мали|Cav.}} *''[[Bupleurum wenchuanense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum wittmannii]]'' {{мали|Steven}} *''[[Bupleurum wolffianum]]'' {{мали|Bornm. ex H.Wolff}} *''[[Bupleurum woronowii]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum yinchowense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum yunnanense]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum zoharii]]'' {{мали|Snogerup}} {{Div col end}} == Белешки == {{белешки}} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|82607}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зајачко уво| ]] gcx4g5p4ipbwno8nt5i3ui7xmjmarfv 5605175 5605140 2026-08-05T01:52:21Z Bjankuloski06 332 5605175 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Bupleurum rotundifolium Llez 001.jpg |image2 = Bupleurum rotundifolium Llez 002.jpg |image2_caption = Кружнолисно зајачко уво (''Bupleurum rotundifolium'') |taxon = Bupleurum |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = ''Buprestis'' <small>Spreng.</small> |synonyms_ref = }} '''Зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum}}) — род на бројни едногодишни и повеќегодишни растенија, некои од нив се локални ендемски видови растенија во [[Националниот парк Галичица]].<ref name="Micevski 1990">Micevski, Razprave IV razreda Slov. Akad. Znan. Umet. 31 (12): 181 (1990)</ref> ==Опис== Листовите им се прости, целокрајни. Прицветниците им се присутни, но кај некои отсуствуваат; прицветничињата секогаш им се присутни. Чашката отсуствува. Венечните ливчиња се речиси исклучиво жолти, поретко бели или црвени, а терминалниот јазиковиден дел е свртен кон внатрешноста на цветот, до средината, па дури, речиси и до основата. Плодот е јајцевиден или долгнавест, со пет не многу јасни ребра и со појасно или послабо изразени многу тесни крилца, што кај некои тие се речиси незабележливи. Површината на плодот е мазна или брадавичеста.<ref name="Micevski 1990"/> ==Видови== Заклучно со декември 2022 г. базата [[Plants of the World Online]] ги прифаќа овие видови:<ref name=POWO>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30059979-2 |title=''Bupleurum'' L. |date=2022 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=16 December 2022}}</ref> Во Македонија се застапени 14 видови,<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1591-1605}}</ref> тука обележани со {{вомак}}. {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Bupleurum acutifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum aeneum]]'' {{мали|Boiss. & A.Huet}} *''[[Bupleurum aequiradiatum]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum affine]]'' {{мали|Sadler}} {{вомак}} — сродно зајачко уво *''[[Bupleurum aira]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum aitchisonii]]'' {{мали|(Boiss.) H.Wolff}} *''[[Bupleurum alatum]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum album]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum aleppicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum alpigenum]]'' {{мали|Jord. & Fourr.}} *''[[Bupleurum americanum]]'' {{мали|J.M.Coult. & Rose}} *''[[Bupleurum anatolicum]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Bupleurum andhricum]]'' {{мали|M.P.Nayar & R.N.Banerjee}} *''[[Bupleurum angulosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum angustissimum]]'' {{мали|(Franch.) Kitag.}} *''[[Bupleurum antonii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum apiculatum]]'' {{мали|Friv.}} {{вомак}} — шилесто зајачко уво *''[[Bupleurum asperuloides]]'' {{мали|Heldr.}} {{вомак}} — лазарковидно зајачко уво *''[[Bupleurum atlanticum]]'' {{мали|Murb.}} *''[[Bupleurum aureum]]'' {{мали|Fisch. ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum badachschanicum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum baimaense]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum balansae]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum baldense]]'' {{мали|Turra}} {{вомак}} — балдско зајачко уво *''[[Bupleurum barceloi]]'' {{мали|Coss. ex Willk.}} *''[[Bupleurum benoistii]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum bicaule]]'' {{мали|Helm}} *''[[Bupleurum boissieri]]'' {{мали|Post}} *''[[Bupleurum boissieuanum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum bourgaei]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum brachiatum]]'' {{мали|K.Koch ex Boiss.}} *''[[Bupleurum brevicaule]]'' {{мали|Schltdl.}} *''[[Bupleurum canaliculatum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum candollei]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum canescens]]'' {{мали|Schousb.}} *''[[Bupleurum capillare]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum cappadocicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum chaishoui]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum chevalieri]]'' {{мали|Cherm.}} *''[[Bupleurum chinense]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum citrinum]]'' {{мали|Hochst.}} *''[[Bupleurum clarkeanum]]'' {{мали|(H.Wolff) Nasir}} *''[[Bupleurum commelynoideum]]'' {{мали|H.Boissieu}} *''[[Bupleurum commutatum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} {{вомак}} — изменето зајачко уво *''[[Bupleurum condensatum]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum constancei]]'' {{мали|Nazir}} *''[[Bupleurum contractum]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Bupleurum croceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum dalhousianum]]'' {{мали|(C.B.Clarke) Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum davisii]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum densiflorum]]'' {{мали|Rupr.}} *''[[Bupleurum dianthifolium]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum dichotomum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum dielsianum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum distichophyllum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum dracaenoides]]'' {{мали|Huan C.Wang, Z.R.He & H.Sun}} *''[[Bupleurum dumosum]]'' {{мали|Coss. & Balansa}} *''[[Bupleurum eginense]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup}} *''[[Bupleurum elatum]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum erubescens]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum euboeum]]'' {{мали|Beauverd & Topali}} *''[[Bupleurum euphorbioides]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum exaltatum]]'' {{мали|M.Bieb.}} {{вомак}} — високо зајачко уво {{efn|Македонските примероци на високото зајачко уво (''Bupleurum exaltatum'') Мицевски ги води како ''Bupleurum falcatum'' subsp. ''cernuum'', но оттогаш класификацијата е изменета.}} *''[[Bupleurum falcatum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — срповидно зајачко уво *''[[Bupleurum faurelii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum ferganense]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum flavicans]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} {{вомак}} — жолтеникаво зајачко уво *''[[Bupleurum flavum]]'' {{мали|Forssk.}} *''[[Bupleurum flexile]]'' {{мали|Bornm. & Gauba}} *''[[Bupleurum foliosum]]'' {{мали|Salzm. ex DC.}} *''[[Bupleurum freitagii]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum fruticescens]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum fruticosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum gansuense]]'' {{мали|S.L.Pan & P.S.Hsu}} *''[[Bupleurum gaudianum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gerardi]]'' {{мали|All.}} {{вомак}} — Жерарово зајачко уво *''[[Bupleurum ghahremanii]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gibraltaricum]]'' {{мали|Lam.}} *''[[Bupleurum gilanicum]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gilesii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum glumaceum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum gracile]]'' {{мали|d'Urv.}} *''[[Bupleurum gracilipes]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum gracillimum]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum greuteri]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gulczense]]'' {{мали|O.Fedtsch. & B.Fedtsch.}} *''[[Bupleurum gussonei]]'' {{мали|(Arcang.) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum hakgalense]]'' {{мали|Klack.}} *''[[Bupleurum hamiltonii]]'' {{мали|N.P.Balakr.}} *''[[Bupleurum handiense]]'' {{мали|(Bolle) G.Kunkel}} *''[[Bupleurum haussknechtii]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum heldreichii]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum hoffmeisteri]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum imaicola]]'' {{мали|J.Kern.}} *''[[Bupleurum isphairamicum]]'' {{мали|Pimenov}} *''[[Bupleurum jucundum]]'' {{мали|Kurz}} *''[[Bupleurum kabulicum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum kakiskalae]]'' {{мали|Greuter}} *''[[Bupleurum kaoi]]'' {{мали|Liu, C.Y.Chao & Chuang}} *''[[Bupleurum karglii]]'' {{мали|Vis.}} *''[[Bupleurum khasianum]]'' {{мали|(Clarke) P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum koechelii]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum kohistanicum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum komarovianum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum kosopolianskyi]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Bupleurum krylovianum]]'' {{мали|Schischk.}} *''[[Bupleurum kunmingense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum kurdicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum kurzii]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum kweichowense]]'' {{мали|R.H.Shan}} *''[[Bupleurum lanceolatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum lancifolium]]'' {{мали|Hornem.}} *''[[Bupleurum lateriflorum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Bupleurum latissimum]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum leucocladum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum libanoticum]]'' {{мали|Boiss. & C.I.Blanche}} *''[[Bupleurum linczevskii]]'' {{мали|Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum lipskyanum]]'' {{мали|(Koso-Pol.) Lincz.}} *''[[Bupleurum longeradiatum]]'' {{мали|Turcz.}} *''[[Bupleurum longicaule]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum longifolium]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum lophocarpum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum luxiense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum lycaonicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum maddenii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum malconense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum marginatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum marschallianum]]'' {{мали|C.A.Mey.}} {{вомак}} — Маршалово зајачко уво {{efn|Македонските примероци на Маршаловото зајачко уво (''Bupleurum marschallianum'') Мицевски ги води како ''Bupleurum tenuissimum'' subsp. ''gracile'', но оттогаш класификацијата е изменета.}} *''[[Bupleurum martjanovii]]'' {{мали|Krylov}} *''[[Bupleurum mayeri]]'' {{мали|Micevski}} {{вомак}} — Маерово зајачко уво *''[[Bupleurum mesatlanticum]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum microcephalum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum miyamorii]]'' {{мали|Kitag.}} *''[[Bupleurum mongolicum]]'' {{мали|V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum montanum]]'' {{мали|Coss. & Durieu}} *''[[Bupleurum multinerve]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum mundii]]'' {{мали|Cham. & Schltdl.}} *''[[Bupleurum muschleri]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum nanum]]'' {{мали|Poir.}} *''[[Bupleurum nematocladum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum nigrescens]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum nipponicum]]'' {{мали|Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum nodiflorum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum nordmannianum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum odontites]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum oligactis]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum orientale]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum pachnospermum]]'' {{мали|Pančić}} *''[[Bupleurum pamiricum]]'' {{мали|Pimenov & Kljuykov}} *''[[Bupleurum papillosum]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum pauciradiatum]]'' {{мали|Fenzl ex Boiss.}} *''[[Bupleurum pendikum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum persicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum petiolulatum]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum petraeum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum plantagineum]]'' {{мали|Desf.}} *''[[Bupleurum plantaginifolium]]'' {{мали|Wight}} *''[[Bupleurum polyactis]]'' {{мали|Post ex Snogerup}} *''[[Bupleurum polyclonum]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum polyphyllum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum postii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum praealtum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum pulchellum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum qinghaiense]]'' {{мали|Yin Li & J.X.Guo}} *''[[Bupleurum ramosissimum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum ranunculoides]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — лутиковидно зајачко уво *''[[Bupleurum regelii]]'' {{мали|Lincz. & V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum rigidum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum rischawianum]]'' {{мали|Albov}} *''[[Bupleurum rockii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum rollii]]'' {{мали|(Montel.) Pignatti}} *''[[Bupleurum rosulare]]'' {{мали|Korovin ex Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum rotundifolium]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — кружнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum rupestre]]'' {{мали|Edgew.}} *''[[Bupleurum sachalinense]]'' {{мали|F.Schmidt}} *''[[Bupleurum salicifolium]]'' {{мали|R.Br.}} *''[[Bupleurum schistosum]]'' {{мали|Woronow}} *''[[Bupleurum scorzonerifolium]]'' {{мали|Willd.}} *''[[Bupleurum semicompositum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum setaceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum shanianum]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum shikotanense]]'' {{мали|M.Hiroe}} *''[[Bupleurum sibiricum]]'' {{мали|Vest ex Spreng.}} *''[[Bupleurum sikkimensis]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum sintenisii]]'' {{мали|Asch. & Urb. ex Huter}} *''[[Bupleurum × sitenskyi]]'' {{мали|Šourková}} *''[[Bupleurum smithii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum sosnowskyi]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum spinosum]]'' {{мали|Gouan}} *''[[Bupleurum stellatum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum stenophyllum]]'' {{мали|(Nakai) Kitag.}} *''[[Bupleurum stewartianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum subnivale]]'' {{мали|(Galushko) Galushko}} *''[[Bupleurum subovatum]]'' {{мали|Link ex Spreng.}} *''[[Bupleurum subspinosum]]'' {{мали|Maire & Weiller}} *''[[Bupleurum subuniflorum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum sulphureum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum swatianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum tenuissimum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситно зајачко уво *''[[Bupleurum terminum]]'' {{мали|A.P.Khokhr.}} *''[[Bupleurum thianschanicum]]'' {{мали|Freyn}} *''[[Bupleurum thomsonii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum trichopodum]]'' {{мали|Boiss. & Spruner}} {{вомак}} — влакнодршкесто зајачко уво *''[[Bupleurum triradiatum]]'' {{мали|Adams ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum turcicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum tuschkanczik]]'' {{мали|Stepanov}} *''[[Bupleurum veronense]]'' {{мали|Turra}} *''[[Bupleurum virgatum]]'' {{мали|Cav.}} *''[[Bupleurum wenchuanense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum wittmannii]]'' {{мали|Steven}} *''[[Bupleurum wolffianum]]'' {{мали|Bornm. ex H.Wolff}} *''[[Bupleurum woronowii]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum yinchowense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum yunnanense]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum zoharii]]'' {{мали|Snogerup}} {{Div col end}} == Белешки == {{белешки}} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|82607}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зајачко уво| ]] 9u4x6hzw9e2x7p2bs7r3oo3k60nfl2u 5605193 5605175 2026-08-05T04:08:22Z Bjankuloski06 332 5605193 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Bupleurum rotundifolium Llez 001.jpg |image2 = Bupleurum rotundifolium Llez 002.jpg |image2_caption = Кружнолисно зајачко уво (''Bupleurum rotundifolium'') |taxon = Bupleurum |authority = [[Карл Линеј|L.]] |synonyms = ''Buprestis'' <small>Spreng.</small> |synonyms_ref = }} '''Зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum}}) — род на бројни едногодишни и повеќегодишни растенија, некои од нив се локални ендемски видови растенија во [[Националниот парк Галичица]].<ref name="Micevski 1990">Micevski, Razprave IV razreda Slov. Akad. Znan. Umet. 31 (12): 181 (1990)</ref> ==Опис== Листовите им се прости, целокрајни. Прицветниците им се присутни, но кај некои отсуствуваат; прицветничињата секогаш им се присутни. Чашката отсуствува. Венечните ливчиња се речиси исклучиво жолти, поретко бели или црвени, а терминалниот јазиковиден дел е свртен кон внатрешноста на цветот, до средината, па дури, речиси и до основата. Плодот е јајцевиден или долгнавест, со пет не многу јасни ребра и со појасно или послабо изразени многу тесни крилца, што кај некои тие се речиси незабележливи. Површината на плодот е мазна или брадавичеста.<ref name="Micevski 1990"/> ==Видови== Заклучно со декември 2022 г. базата [[Plants of the World Online]] ги прифаќа овие видови:<ref name=POWO>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30059979-2 |title=''Bupleurum'' L. |date=2022 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|access-date=16 December 2022}}</ref> Во Македонија се застапени 14 видови,<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1591-1605}}</ref> тука обележани со {{вомак}}. {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Bupleurum acutifolium]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum aeneum]]'' {{мали|Boiss. & A.Huet}} *''[[Bupleurum aequiradiatum]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup & B.Snogerup}} *''[[Bupleurum affine]]'' {{мали|Sadler}} {{вомак}} — сродно зајачко уво *''[[Bupleurum aira]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum aitchisonii]]'' {{мали|(Boiss.) H.Wolff}} *''[[Bupleurum alatum]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum album]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum aleppicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum alpigenum]]'' {{мали|Jord. & Fourr.}} *''[[Bupleurum americanum]]'' {{мали|J.M.Coult. & Rose}} *''[[Bupleurum anatolicum]]'' {{мали|Hub.-Mor. & Reese}} *''[[Bupleurum andhricum]]'' {{мали|M.P.Nayar & R.N.Banerjee}} *''[[Bupleurum angulosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum angustissimum]]'' {{мали|(Franch.) Kitag.}} *''[[Bupleurum antonii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum apiculatum]]'' {{мали|Friv.}} {{вомак}} — шилесто зајачко уво *''[[Bupleurum asperuloides]]'' {{мали|Heldr.}} {{вомак}} — лазарковидно зајачко уво *''[[Bupleurum atlanticum]]'' {{мали|Murb.}} *''[[Bupleurum aureum]]'' {{мали|Fisch. ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum badachschanicum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum baimaense]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum balansae]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum baldense]]'' {{мали|Turra}} *''[[Bupleurum barceloi]]'' {{мали|Coss. ex Willk.}} *''[[Bupleurum benoistii]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum bicaule]]'' {{мали|Helm}} *''[[Bupleurum boissieri]]'' {{мали|Post}} *''[[Bupleurum boissieuanum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum bourgaei]]'' {{мали|Boiss. & Reut.}} *''[[Bupleurum brachiatum]]'' {{мали|K.Koch ex Boiss.}} *''[[Bupleurum brevicaule]]'' {{мали|Schltdl.}} *''[[Bupleurum canaliculatum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum candollei]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum canescens]]'' {{мали|Schousb.}} *''[[Bupleurum capillare]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum cappadocicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum chaishoui]]'' {{мали|R.H.Shan & M.L.Sheh}} *''[[Bupleurum chevalieri]]'' {{мали|Cherm.}} *''[[Bupleurum chinense]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum citrinum]]'' {{мали|Hochst.}} *''[[Bupleurum clarkeanum]]'' {{мали|(H.Wolff) Nasir}} *''[[Bupleurum commelynoideum]]'' {{мали|H.Boissieu}} *''[[Bupleurum commutatum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} {{вомак}} — изменето зајачко уво *''[[Bupleurum condensatum]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum constancei]]'' {{мали|Nazir}} *''[[Bupleurum contractum]]'' {{мали|Korovin}} *''[[Bupleurum croceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum dalhousianum]]'' {{мали|(C.B.Clarke) Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum davisii]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum densiflorum]]'' {{мали|Rupr.}} *''[[Bupleurum dianthifolium]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum dichotomum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum dielsianum]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum distichophyllum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum dracaenoides]]'' {{мали|Huan C.Wang, Z.R.He & H.Sun}} *''[[Bupleurum dumosum]]'' {{мали|Coss. & Balansa}} *''[[Bupleurum eginense]]'' {{мали|(H.Wolff) Snogerup}} *''[[Bupleurum elatum]]'' {{мали|Guss.}} *''[[Bupleurum erubescens]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum euboeum]]'' {{мали|Beauverd & Topali}} *''[[Bupleurum euphorbioides]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum exaltatum]]'' {{мали|M.Bieb.}} {{вомак}} — високо зајачко уво {{efn|Македонските примероци на високото зајачко уво (''Bupleurum exaltatum'') Мицевски ги води како ''Bupleurum falcatum'' subsp. ''cernuum'', но оттогаш класификацијата е изменета.}} *''[[Bupleurum falcatum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — срповидно зајачко уво *''[[Bupleurum faurelii]]'' {{мали|Maire}} *''[[Bupleurum ferganense]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum flavicans]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} {{вомак}} — жолтеникаво зајачко уво *''[[Bupleurum flavum]]'' {{мали|Forssk.}} *''[[Bupleurum flexile]]'' {{мали|Bornm. & Gauba}} *''[[Bupleurum foliosum]]'' {{мали|Salzm. ex DC.}} *''[[Bupleurum freitagii]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum fruticescens]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum fruticosum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum gansuense]]'' {{мали|S.L.Pan & P.S.Hsu}} *''[[Bupleurum gaudianum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gerardi]]'' {{мали|All.}} {{вомак}} — Жерарово зајачко уво *''[[Bupleurum ghahremanii]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gibraltaricum]]'' {{мали|Lam.}} *''[[Bupleurum gilanicum]]'' {{мали|Mozaff.}} *''[[Bupleurum gilesii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum glumaceum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum gracile]]'' {{мали|d'Urv.}} *''[[Bupleurum gracilipes]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum gracillimum]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum greuteri]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum gulczense]]'' {{мали|O.Fedtsch. & B.Fedtsch.}} *''[[Bupleurum gussonei]]'' {{мали|(Arcang.) Snogerup & B.Snogerup}} {{вомак}} — Гусонеово зајачко уво {{efn|Македонските примероци на Гусонеовото зајачко уво (''Bupleurum gussonei'') Мицевски ги води како ''Bupleurum baldense'' subsp. ''gussonei'', но оттогаш класификацијата е изменета. Во ставката за ''Bupleurum baldense'' (балдско зајачко уво) самиот Мицевски напоменува дека во Македонија се среќава само со тогашниот подвид ''gussonei'', што значи дека по неговото припојување кон ''Bupleurum gussonei'' тој вид (''B. baldense'') воопшто не е присутен во земјата.}} *''[[Bupleurum hakgalense]]'' {{мали|Klack.}} *''[[Bupleurum hamiltonii]]'' {{мали|N.P.Balakr.}} *''[[Bupleurum handiense]]'' {{мали|(Bolle) G.Kunkel}} *''[[Bupleurum haussknechtii]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum heldreichii]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum hoffmeisteri]]'' {{мали|Klotzsch}} *''[[Bupleurum imaicola]]'' {{мали|J.Kern.}} *''[[Bupleurum isphairamicum]]'' {{мали|Pimenov}} *''[[Bupleurum jucundum]]'' {{мали|Kurz}} *''[[Bupleurum kabulicum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum kakiskalae]]'' {{мали|Greuter}} *''[[Bupleurum kaoi]]'' {{мали|Liu, C.Y.Chao & Chuang}} *''[[Bupleurum karglii]]'' {{мали|Vis.}} *''[[Bupleurum khasianum]]'' {{мали|(Clarke) P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum koechelii]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum kohistanicum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum komarovianum]]'' {{мали|Lincz.}} *''[[Bupleurum kosopolianskyi]]'' {{мали|Grossh.}} *''[[Bupleurum krylovianum]]'' {{мали|Schischk.}} *''[[Bupleurum kunmingense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum kurdicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum kurzii]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum kweichowense]]'' {{мали|R.H.Shan}} *''[[Bupleurum lanceolatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum lancifolium]]'' {{мали|Hornem.}} *''[[Bupleurum lateriflorum]]'' {{мали|Coss.}} *''[[Bupleurum latissimum]]'' {{мали|Nakai}} *''[[Bupleurum leucocladum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum libanoticum]]'' {{мали|Boiss. & C.I.Blanche}} *''[[Bupleurum linczevskii]]'' {{мали|Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum lipskyanum]]'' {{мали|(Koso-Pol.) Lincz.}} *''[[Bupleurum longeradiatum]]'' {{мали|Turcz.}} *''[[Bupleurum longicaule]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum longifolium]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum lophocarpum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum luxiense]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum lycaonicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum maddenii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum malconense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum marginatum]]'' {{мали|Wall. ex DC.}} *''[[Bupleurum marschallianum]]'' {{мали|C.A.Mey.}} {{вомак}} — Маршалово зајачко уво {{efn|Македонските примероци на Маршаловото зајачко уво (''Bupleurum marschallianum'') Мицевски ги води како ''Bupleurum tenuissimum'' subsp. ''gracile'', но оттогаш класификацијата е изменета.}} *''[[Bupleurum martjanovii]]'' {{мали|Krylov}} *''[[Bupleurum mayeri]]'' {{мали|Micevski}} {{вомак}} — Маерово зајачко уво *''[[Bupleurum mesatlanticum]]'' {{мали|Litard. & Maire}} *''[[Bupleurum microcephalum]]'' {{мали|Diels}} *''[[Bupleurum miyamorii]]'' {{мали|Kitag.}} *''[[Bupleurum mongolicum]]'' {{мали|V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum montanum]]'' {{мали|Coss. & Durieu}} *''[[Bupleurum multinerve]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum mundii]]'' {{мали|Cham. & Schltdl.}} *''[[Bupleurum muschleri]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum nanum]]'' {{мали|Poir.}} *''[[Bupleurum nematocladum]]'' {{мали|Rech.f.}} *''[[Bupleurum nigrescens]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum nipponicum]]'' {{мали|Koso-Pol.}} *''[[Bupleurum nodiflorum]]'' {{мали|Sm.}} *''[[Bupleurum nordmannianum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum odontites]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum oligactis]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum orientale]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum pachnospermum]]'' {{мали|Pančić}} *''[[Bupleurum pamiricum]]'' {{мали|Pimenov & Kljuykov}} *''[[Bupleurum papillosum]]'' {{мали|DC.}} *''[[Bupleurum pauciradiatum]]'' {{мали|Fenzl ex Boiss.}} *''[[Bupleurum pendikum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum persicum]]'' {{мали|Boiss.}} *''[[Bupleurum petiolulatum]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum petraeum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum plantagineum]]'' {{мали|Desf.}} *''[[Bupleurum plantaginifolium]]'' {{мали|Wight}} *''[[Bupleurum polyactis]]'' {{мали|Post ex Snogerup}} *''[[Bupleurum polyclonum]]'' {{мали|Yin Li & S.L.Pan}} *''[[Bupleurum polyphyllum]]'' {{мали|Ledeb.}} *''[[Bupleurum postii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum praealtum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum pulchellum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum qinghaiense]]'' {{мали|Yin Li & J.X.Guo}} *''[[Bupleurum ramosissimum]]'' {{мали|Wight & Arn.}} *''[[Bupleurum ranunculoides]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — лутиковидно зајачко уво *''[[Bupleurum regelii]]'' {{мали|Lincz. & V.M.Vinogr.}} *''[[Bupleurum rigidum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum rischawianum]]'' {{мали|Albov}} *''[[Bupleurum rockii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum rollii]]'' {{мали|(Montel.) Pignatti}} *''[[Bupleurum rosulare]]'' {{мали|Korovin ex Pimenov & Sdobnina}} *''[[Bupleurum rotundifolium]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — кружнолисно зајачко уво *''[[Bupleurum rupestre]]'' {{мали|Edgew.}} *''[[Bupleurum sachalinense]]'' {{мали|F.Schmidt}} *''[[Bupleurum salicifolium]]'' {{мали|R.Br.}} *''[[Bupleurum schistosum]]'' {{мали|Woronow}} *''[[Bupleurum scorzonerifolium]]'' {{мали|Willd.}} *''[[Bupleurum semicompositum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum setaceum]]'' {{мали|Fenzl}} *''[[Bupleurum shanianum]]'' {{мали|X.G.Ma & X.J.He}} *''[[Bupleurum shikotanense]]'' {{мали|M.Hiroe}} *''[[Bupleurum sibiricum]]'' {{мали|Vest ex Spreng.}} *''[[Bupleurum sikkimensis]]'' {{мали|P.K.Mukh.}} *''[[Bupleurum sintenisii]]'' {{мали|Asch. & Urb. ex Huter}} *''[[Bupleurum × sitenskyi]]'' {{мали|Šourková}} *''[[Bupleurum smithii]]'' {{мали|H.Wolff}} *''[[Bupleurum sosnowskyi]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum spinosum]]'' {{мали|Gouan}} *''[[Bupleurum stellatum]]'' {{мали|L.}} *''[[Bupleurum stenophyllum]]'' {{мали|(Nakai) Kitag.}} *''[[Bupleurum stewartianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum subnivale]]'' {{мали|(Galushko) Galushko}} *''[[Bupleurum subovatum]]'' {{мали|Link ex Spreng.}} *''[[Bupleurum subspinosum]]'' {{мали|Maire & Weiller}} *''[[Bupleurum subuniflorum]]'' {{мали|Boiss. & Heldr.}} *''[[Bupleurum sulphureum]]'' {{мали|Boiss. & Balansa}} *''[[Bupleurum swatianum]]'' {{мали|Nasir}} *''[[Bupleurum tenuissimum]]'' {{мали|L.}} {{вомак}} — ситно зајачко уво *''[[Bupleurum terminum]]'' {{мали|A.P.Khokhr.}} *''[[Bupleurum thianschanicum]]'' {{мали|Freyn}} *''[[Bupleurum thomsonii]]'' {{мали|C.B.Clarke}} *''[[Bupleurum trichopodum]]'' {{мали|Boiss. & Spruner}} {{вомак}} — влакнодршкесто зајачко уво *''[[Bupleurum triradiatum]]'' {{мали|Adams ex Hoffm.}} *''[[Bupleurum turcicum]]'' {{мали|Snogerup}} *''[[Bupleurum tuschkanczik]]'' {{мали|Stepanov}} *''[[Bupleurum veronense]]'' {{мали|Turra}} *''[[Bupleurum virgatum]]'' {{мали|Cav.}} *''[[Bupleurum wenchuanense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum wittmannii]]'' {{мали|Steven}} *''[[Bupleurum wolffianum]]'' {{мали|Bornm. ex H.Wolff}} *''[[Bupleurum woronowii]]'' {{мали|Manden.}} *''[[Bupleurum yinchowense]]'' {{мали|R.H.Shan & Y.Li}} *''[[Bupleurum yunnanense]]'' {{мали|Franch.}} *''[[Bupleurum zoharii]]'' {{мали|Snogerup}} {{Div col end}} == Белешки == {{белешки}} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|82607}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Зајачко уво| ]] 16sgyneuh8mtcfryjd7thacc043xpt8 0 1270918 5604954 5558930 2026-08-04T12:13:30Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604954 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |taxon = Scilla bifolia |image = Scilla bifolia 070406.jpg |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''Алпски синчец''' ([[Биномна номенклатура|науч]]: ''Scilla bifolia)'' — [[повеќегодишно растение]] кое се развива од [[луковица]], а припаѓа родот ''Scilla'', на фамилијата Asparagaceae.<ref name="pign">Pignatti S. - Flora d'Italia - Edagricole – 1982 Vol. III, pg. 365</ref> [[Биномна номенклатура|Специфичниот епитет]] ''бифолија'' значи „дволистен“.<ref name="RHSLG">{{Наведена книга|title=RHS Latin for gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|last=Harrison|first=Lorraine|publisher=Mitchell Beazley|year=2012|isbn=9781845337315|location=United Kingdom|pages=224}}</ref> == Опис == Алпскиот синчец расте од луковица со големина од 1-2 центиметри.<ref name="pign"/> Постојат две или поретко три ланцентни закривени, месести и сјајни ливчиња, основите на листовите се наоѓаат околу половина од стеблото ([[wiktionary:amplexicaul|амплексикаул]]). [[Педицел (ботаника)|Цветните стебла]] се исправени и неразгранети високи 10-20 центиметри.<ref name="pign"/> На врвот од растението има 6-10 цветови, со по 1 центиметар , а секој цвет е составен од 6 ланцентни венечни ливчиња со виолетово сина боја . Цветовите на алпскиот синчец се свртени нагоре, за разлика од цветовите на [[сибирскиот синчец (Scilla siberica)]]. Тие цветаат од рана до доцна пролет. Шесте [[тепал]]и се темновиолетово-сини, поретко бели, розови или виолетови.<ref name="pign"/> Плодот е [[чаура]] од 6-8 милиметри. Алпскиот синчец ја добил Наградата за заслуги на градината на Кралското хортикултурно друштво.<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/16835/Scilla-bifolia/Details|title=RHS Plant Selector - ''Scilla bifolia''|accessdate=5 March 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=9|accessdate=6 November 2018}}</ref> Алпскиот синчец е повеќегодишно растение кое се развива од луковица, а припаѓа на фамилијата ''Asparagaceae''. Има две или поретко три ланцентни, закривени и сјајни ливчиња. На врвот од растението се наоѓаат од 6 до 10 цветови, а секој цвет е составен од 6 ланцентни венечни ливчиња со виолетово сина боја.<ref name="НП Галичица">{{Наведена мрежна страница |url=http://galicica.org.mk/gallery/scilla-bifolia// |title=НП Галичица |accessdate=2021-07-03 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711094920/http://galicica.org.mk/gallery/scilla-bifolia/ |url-status=dead }}</ref> ==Распространетост== Распространета е во [[Европа]], западна [[Русија]], [[Турција]] и [[Сирија]], а во [[Национален парк Галичица|Националниот парк Галичица]] се среќава на отворени ливади експонирани на сонце и покрај патишта.<ref name="НП Галичица"/> Растението се наоѓа на засенчени места, букови шуми или листопадни дрвја и планински пасишта.<ref name="pign"/> Расте на [[надморска височина]] од 100-2000 метри. [[Податотека:Scilla_bifolia_blanche,_Isère_(Matthieu_Gauvain).jpg|мини|Бел алпски синчец]] === Подвидови === * ''Scilla bifolia'' subsp. ''bifolia'' * ''Scilla bifolia'' subsp. ''buekkensis'' <small>(Speta) Soó</small> * ''Scilla bifolia'' subsp. ''rara'' <small>Trávníček</small> * ''Scilla bifolia'' subsp. ''spetana'' <small>(Kereszty) Trávníček</small> ; Култури Одгледуваната сорта „Роуза“ има бледо розови или бели цветови. === Синоними === Синонимите на ''Scilla bifolia'' вклучуваат: {{div col|colwidth=22em}} *''Adenoscilla bifolia'' (L.) Gren. *''Anthericum bifolium'' (L.) Scop. [1771] *''Genlisa bifolia'' (L.) Raf. [1840] *''Hyacinthus bifolia'' (L.) E.H.L.Krause in Sturm [1906] *''Ornithogalum bifolium'' (L.) Neck. [1770] *''Scilla alpina'' Schur [1852] *''Scilla carnea'' Sweet [1830] *''Scilla decidua'' Speta [1976] *''Scilla dubia'' K.Koch [1847] *''Scilla longistylosa'' Speta [1976] *''Scilla minor'' K.Koch [1847] *''Scilla nivalis'' Boiss. [1844] *''Scilla pleiophylla'' Speta [1980] *''Scilla resslii'' Speta [1977] *''Scilla secunda'' Janka [1856] *''Scilla silvatica'' Czetz [1872] *''Scilla uluensis'' Speta [1976] *''Scilla voethorum'' Speta [1980] *''Scilla xanthandra'' K.Koch [1847] *''Stellaris bifolia'' (L.) Moench {{div col end}} == Галерија == <gallery caption="Алпски синчец (Scilla bifolia)"> Податотека:Scilla bifolia004.jpg Податотека:Scilla bifolia, Isère (Matthieu Gauvain).jpg Податотека:Scille à deux feuilles (massif des Vosges).JPG Податотека:Scilla bifolia1JUSA.jpg Податотека:Scilla bifolia008.jpg Податотека:Scilla bifolia - pink.jpg Податотека:Scilla drunensis sl42.jpg </gallery> == Наводи== {{наводи}}  * TG Tutin, VH Heywood et alii, Flora Europaea, Press University of Cambridge, 1976 == Надворешни врски == {{Commons category|Scilla bifolia}}{{Wikispecies-inline}} * [http://www.ipni.org/ipni/simplePlantNameSearch.do?find_wholeName=Scilla+bifolia Листа на IPNI] * [http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Scilla+bifolia Список на растенија Кју] {{Taxonbar|from=Q159275}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Планински растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Русија]] ibq9n3en53cpk1ged22dj1znx81iy6s 0 1272121 5605068 5039836 2026-08-04T18:22:38Z Andrew012p 85224 5605068 wikitext text/x-wiki {{ESC National Year|Year=2003|Contest=Детски|Country=Македонија|Preselection=Детска песна на Евровизија|Preselection date=28 јуни 2003|Entrant=Викторија Лоба, Марија Арсова|Song=Ти не ме познаваш|Final result=5та, 93 бодови}}'''Македонија''' учествуваше на [[Детски избор за песна на Евровизија 2003]], одржан во [[Копенхаген]], [[Данска]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esckaz.com/2004/2003.htm|title=Junior Eurovision 2003 / Детское Евровидение 2003|work=esckaz.com|accessdate=2021-07-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mtv.com.mk/evrosong_2.asp|title=Македонска Телевизија|work=web.archive.org|accessdate=2021-07-22|archive-date=2004-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20040410001742/http://www.mtv.com.mk/evrosong_2.asp|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Податотека:Викторија Лоба.jpg|мини|Викторија Лоба (слика од 2012 година), учесник на Детска Евровизија 2003]] == Пред Детска Евровизија == === Детска песна на Евровизија === Македонската телевизија како членка на ЕБУ и носител на ексклузивните права за организација и учество во овој настан е во фаза на подготовка на Националниот избор за свој претставник за Евросонг за деца 2003 за 15 ноември во Копенхаген. Националниот избор се одржал на 28 јуни 2003 година во студиото Ц на Македонската телевизија, на кој биле избрани композиција и изведувач кој ќе ја претставува Македонија на Првиот Евросонг за деца. Со цел да одговори на правилата, припозициите и критериумите што се пропишани за овој евровизиски настан Македонската радио телевизија создаде тим и распиша конкурс за овој национален избор. На конкурсот што траеше од 1.02.2003 до 31.03 2003 година од 32 пријавени композиции жирито во состав (4 возрасни и 4 деца- по правилата на ЕБУ) одлучил во Националниот избор да влезат т.е. да бидат изведени 10 композиции. За изведувачи на овие 10 композиции, МРТ направила јавна [[аудиција]] што се одвивала во два круга: Прв круг (прва аудиција) на 19. април 2003 година. Се одржа во студиото М2 на МРТ. Од 113 деца од цела Македонија, жирито во истиот состав избра 50 деца пеачи кои влегоа во вториот круг. Втор круг аудиција 10 мај 2003 година. Од 50 деца кандидати, избрани се вкупно 25, кои ќе ги изведат 10-те песни на 28. јуни 2003 Финалето се одржа на 26 септември во студиото Ц на МТВ 2008, а водител бил Рашела Гинова. 10 песни се натпреваруваа и победникот беше избран со комбинација од гласови од жири (50%) и телефонско гласање (50%). {| class="sortable wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align:center" ! colspan="4" |'''Финале – 28 јуни 2003''' |- !Редослед !Изведувач !Песна !Место |- |1 | align="left" |Теодора Трајковска | align="left" |"Сонувам" | |- |2 | align="left" |Моника Китановска | align="left" |"Љубовта движи се" | |- |3 | align="left" |[[Марија Арсовска]], [[Викторија Лоба]] и Ирена Галабовска | align="left" |"Ти не ме познаваш" |1 |- |4 | align="left" |Ангела Љамова и Ивет Царо | align="left" |"Шарени пеперутки" | |- |5 | align="left" |Христијан Димитриевски и Бобан Симоновски | align="left" |"Како Хари Потер" | |- |6 | align="left" |[[Мартина Силјановска]] и Верица Спасовска | align="left" |"Близначки" | |- |7 | align="left" |Горан Гелевски, Давид Милошевски и Гоце Маротов | align="left" |"Чуден е овој свет" | |- |8 | align="left" |[[Симона Попоска]], Орхидеја Дукова и Марија Хаџистојанова | align="left" |"До сите деца" | |- |9 | align="left" |Бисера и Бојана Илиоски | align="left" |"Не создаде ти" | |- |10 | align="left" |Маја Михајловска, [[Рената Кралевска]] и Елисавета Кошевац | align="left" |"Сакам да сум" | |} == На Детска Евровизија == На 14 октомври 2008 ждрепката за редоследот за Детска Евровизија се одржа, и Македонија беше ставена да настапи 14та. Песната го зеде 5тото место со 93 поени, што е најдобар резултат до сега, покрај 5тото место во 2007. Песната доби поени од сите земји, од кои најмногу 10 од Романија. === Гласање === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ Бодови доделени на Македонија |- ! scope="col" width="20%" | Бодови ! scope="col" | Земја |- ! scope="row" | 12 бодови{{efn|Сите земји добија по 12 поени за да се спречи некоја земја да заврши со нула поени.}} | |- ! scope="row" | 10 бодови | {{Esc|Романија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 8 бодови | {{Unbulleted list|{{Esc|Србија|Junior|f=2004|y=2008}}|{{Esc|Украина|Junior|y=2008}}}} |- ! scope="row" | 7 бодови | {{Esc|Белорусија|Junior|f=1995|y=2008}} |- ! scope="row" | 6 бодови | {{Unbulleted list|{{Esc|Ерменија|Junior|y=2008}}|{{Esc|Литванија|Junior|y=2008}}}} |- ! scope="row" | 5 бодови | {{Unbulleted list|{{Esc|Бугарија|Junior|y=2008}}|{{Esc|Кипар|Junior|y=2008}}|{{Esc|Грција|Junior|y=2008}}|{{Esc|Малта|Junior|y=2008}}|{{Esc|Холандија|Junior|y=2008}}}} |- ! scope="row" | 4 бодови | {{Unbulleted list|{{Esc|Белгија|Junior|y=2008}}|{{Esc|Русија|Junior|y=2008}}}} |- ! scope="row" | 3 бодови | {{Esc|Грузија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 2 бодови | |- ! scope="row" | 1 бод | |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- |+ Бодови доделени од Македонија |- ! scope="col" width="20%" | Бодови ! scope="col" | Земја |- ! scope="row" style="background:gold" | 12 бодови | {{Esc|Србија|Junior|f=2004|y=2008}} |- ! scope="row" style="background:silver" | 10 бодови | {{Esc|Литванија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" style="background:#CC9966" | 8 бодови | {{Esc|Романија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 7 бодови | {{Esc|Украина|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 6 бодови | {{Esc|Малта|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 5 бодови | {{Esc|Белорусија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 4 бодови | {{Esc|Грузија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 3 бодови | {{Esc|Бугарија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 2 бодови | {{Esc|Белгија|Junior|y=2008}} |- ! scope="row" | 1 бод | {{Esc|Русија|Junior|y=2008}} |} {{col-end}} == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{reflist}}{{Македонија на Детска Евровизија}} [[Категорија:Македонија на Детскиот избор за песна на Евровизија]] jxje4ejn57b737t59vueefnig2vvym9 0 1277258 5605354 5320638 2026-08-05T09:46:45Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605354 wikitext text/x-wiki '''Петар Зинаиќ''' (Стара Кршља, Раковица, 1918. - Белград, 23. јануари 2008) ― поранешен [[Срби|српски]] [[Југословенски партизани|партизан]] кој бил првиот член на силите обвинет за воени злосторства од страна на [[Хрватска|Република Хрватска]]. Зинаиќ првично се борел со српското [[Четници|четничко]] движење, пред да избега кај партизаните.<ref name="Pusic">''Mario Pušić'', [http://www.slobodnadalmacija.hr/Hrvatska/tabid/66/articleType/ArticleView/articleId/38094/Default.aspx Prvi partizan osumnjičen za ratni zločin nikada neće biti osuđen jer je umro], Slobodna Dalmacija.</ref> Подоцна служел во разузнавачките служби [[Одделение за заштита на народот|ОЗНА.]] Зинаиќ ја напуштил Хрватска во 1995 година, по операцијата „Бура“. Потоа се преселил во [[Белград]] во [[Србија и Црна Гора|Сојузна Република Југославија]] (денешна [[Србија]]). Тој зел голема количина архивски материјал што потоа го дал на Националниот архив на Србија. Во 1996 година ја објавил книгата „Геноцид во Кордун и неговата околина 1941-1945“ во Белград и станал соработник на Музејот на жртвите на геноцидот во Белград, со кој раководел Милан Булајиќ<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/naslovnica/prvi-partizan-osumnjicen-za-ratni-zlocin-3769041|title=Prvi partizan osumnjičen za ratni zločin}}</ref>. Во април 2007 година, бил пријавен од хрватското Министерство за внатрешни работи за одговорност во смртта на над 140 луѓе за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и непосредно по завршетокот.<ref name="Pusic" /> Обвиненијата биле изнесени по откривањето на 360 тела од тој период на Бабина Гора и во шумата Бујадњак.<ref>[http://www.jutarnji.hr/vijesti/clanak/art-2007,4,18,ozna_likvidacija,70879.jl Petar Zianić (89) nakon 60 godina okrivljen za likvidaciju 124 civila krajem II. svjetskog rata]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Починал пред да биде поднесена пријава против него. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Зинаиќ, Петар}} [[Категорија:Четници]] [[Категорија:Срби од Втората светска војна]] [[Категорија:Југословени од Втората светска војна]] [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1910-тите]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] j4fkd9kkvul9h8eyy6wdr3qxrb8kkv0 0 1279418 5605087 5420459 2026-08-04T21:10:53Z ГП 23995 ситна поправка 5605087 wikitext text/x-wiki {{infobox book | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = Хаџи Мурат | title_orig = Хаджи-Мурат | translator = | image = [[File:Hadji-Mural by Lanceray.jpg|Куќата на принцот Семјон Воронцов, илустрација од Јуџин Лансереј|220px]] | author = [[Лав Толстој]] | cover_artist = | country = Русија | language = руски | series = | genre = [[историски роман]], [[воена хроника]] | publisher = Руски гласник (серијал) | release_date = 1912 (скратена верзија) 1917 (целосна верзија) (постхумно) | media_type = Печатено (тврди корици) | pages = 192 | isbn = 978-1-84749-179-4 | preceded_by = | followed_by = }} '''''Хаџи Мурат''''' ({{langx|ru|Хаджи-Мурат}}) е [[новела]] од [[Лав Николаевич Толстој|Лав Толстој]] пишувана од 1896 до 1904 година, а објавена постхумно во 1912 година. Главниот [[протагонист]] е [[Хаџи Мурад|Хаџи Мурат]], командант на [[Авари (кавказ)|аварските]] бунтовници, кој поради лична одмазда склучува сојуз со Русите против кои претходно се борел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffingtonpost.com/richard-pevear/tolstoys-stories_b_384145.html|title=Tolstoy's Stories|last=Pevear|first=Richard|last2=Volokhonsky|first2=Larissa|date=2010-03-18|work=HuffPost|language=en|accessdate=2019-11-10}}</ref> == Инспирација == Толстој го пишува делото во нарушено здравје, а според подоцнежните писма пишувањето на ова дело му дало краток и последен момент на енергичност. Додека авторот се борел со неминовната смрт, со долготрајни медитации успева да ја заврши книгата, иако немал намера да ја објави, туку се грижел само да ја доврши. Отпорот на главниот лик е главна тематика во новелата, но можат да се сретнат и многу други идеи, како [[детерминизам|детерминизмот]]; што е повторување на идејата од „''[[Војна и мир]]“''. Многу повоочлива тематика е борбата меѓу христијанска Русија и [[муслиман]]скиот [[Кавкаски имамат|Кавкаски Имамат]], традиционалната борба на западот против истокот - тематика од руската историја и многу други раскази и романи. Делото има сличности со делото на [[Александар Сергеевич Пушкин|Александар Пушкин]] „''[[Капетановата ќерка]]“'' затоа што е [[Реализам|реалистичко]] дело засновано на вистински луѓе и настани и има сличен тек, иако главните ликови немаат ист крај. Толстој користел материјали од руските архиви, вклучувајќи го и досието за животот на Хаџи Мурат. == Историски контекст == Толстој, приказната ја сместува на [[Кавказ (планински венец)|Кавкаските планини]] во средината на 19 век во Русија. Во тоа време, руската војска сакала да ги освои овие предели, борејќи се против [[Чеченија|чеченско]]-[[дагестан]]ската војска. Делото „''Хаџи Мурат“'' е поврзано и личните искуства на Толстој во армијата. Во 1851 г., му напишал на брат му: „Ако сакаш да ми кажеш новост... можеш да речеш дека извесен Хаџи Мурат пред неколку дена се предал на Руската Влада. Тој беше главниот јунак и најбестрашен во цела Чеченија, но беше натеран да го направи ова лошо дело“.<ref>Wheeler, Edward Jewitt, and Frank Crane. Current Opinion. Vol. LII. New York: Current Literature, 1912. Print.</ref> Во книгата се опишуваат случките од кавкаската и руската борба во која беа вклучени и Толстој и Хаџи Мурат. Иако е пишувана по педесетина години откако настаните се случиле, Толстој успешно ја отсликува руската цивилизација на времето. Ги прикажува разликите помеѓу [[Бирократија|бирократското]] трулење и здравиот страствен живот на еден планинец.<ref>Woodward, James B.. “Tolstoy's "hadji Murat": The Evolution of Its Theme and Structure”. The Modern Language Review 68.4 (1973): 870–882. Web…</ref> == Содржина == Во предговорот, нараторот нѐ воведува во приказната со коментар за прегазениот, но сѐ уште жив [[магарешки трн]] во полето (симболика за главниот лик), по што почнува да ја раскажува приказната за Хаџи Мурат, славен и прочуен сепаратистички [[Герила|герилец]] кој по кавгата со својот командант преминува на руската страна, со надеж дека така ќе си го спаси [[Семејство|семејството]]. На почетокот од приказната, Хаџи Мурат и двајца негови соборци бегаат од [[имам|имамот]] Шамил, водачот на кавкаските сепаратисти кој војува против Русите. Бегалците засолнуваат во куќата на Садо, лојален другар на Мурат. Мештаните дознаваат за тоа и го бркаат од селото. Неговиот [[поручник]] стапува во контакт со Русите, кои му ветуваат дека ќе го пречекаат Мурат. Доаѓа во тврдината Воздвиженскаја за да им се приклучи на руските сили, со надеж дека ќе ја добие нивната поддршка за да го собори Шамил и да го спаси своето семејство. Пред да пристигне, Петруха Авдеев, млад руски војник, умира во локалната воена болница откако бил застрелан.во пресметка со чеченски и дагестански планинци крај тврдината. Толстој посветува едно поглавје за Петруха: без деца, доброволно се пријавил како регрут наместо брат му кој имал свое семејство. Таткото на Петруха се кае за ова, зошто Петруха бил работлив за разлика од брат му. Во Воздвиженскаја, Мурат се спријателува со принцот Семјон Воронцов, син на кралскиот намесник, неговата сопруга Марија и син му, и добива благонаклоност од војниците стационирани таму. Восхитени од силата и славата, уживаат во неговото друштво, а Воронцови му подаруваат часовник. По пет дена откако дошол Мурат, пристигнува аѓутантот Михаил Лорис-Меликов со наредба да ја запише приказната на Мурат. Така читателот дознава дел од неговиот живот: роден е во селото Целмес и уште како мал бил во контакт со месните [[хан]]ови затоа што мајка му била дадилка-доилка кај кралското семејство. Кога имал 15 години, во селото дошле муридисти и повикале на [[света војна]] (газават) против Русија. Мурат прво одбил, но откако му објасниле како ќе се води, колебливо прифатил. Шамил тогаш бил поручник кај муслиманите кои се бореле против Русите. Гамзат (нивниот водач) го напаѓа [[Хунзах]] (главниот град на [[Аварско Ханство|Аварското Ханство]]) и ги убива проруските ханови, со што ја презема контролата врз овој дел од Дагестан. Колењето на хановите ги врти Хаџи и брат му против Гамзат, и тие успеваат да го намамат и убијат, а неговите следбеници успеваат да избегаат. Сепак. во обидот е убиен братот на Мурат, додека Шамил го заменува на Гамзат како водач на муслиманите. Шамил го повикува Мурат да им се приклучи во борбата против русите, но Мурат одбива бидејќи крвта на неговиот брат и хановите е на дланките од Шамил. Штом Мурат им се придружил на русите, свесни за неговата позиција и способност преговарање, го сметаат за совршена алатка за да го фатат Шамил. Сепак, воениот министер Чершинов ги уништува плановите на Воронцов, Тој вика дека по наредба на царот, а под сомнение дека е шпион, Мурат не смее да ја напушта тврдината. Следува опис на [[Николај I (Русија)|рускиот цар Николај I]], претставувјќи го како [[Летаргија|летаргичен]] и огорчен; опишувајќи ја неговата самобендисаност и [[Гордост|горделивост]], како и [[презир]]от кон жените, шурата Фредерик Вилијам IV од Прусија и руските студенти. Царот наредува да се нападнат планинците, а Мурат останува во тврдината. Во меѓувреме, мајката на Мурат, сопругата и неговиот најстар син Јусуф, кои Шамил ги држи во заробеништво, се преместени на друго место. Согледувајќи си ја состојбата (ниту русите му веруваат да се бори со своја војска против Шамил, ниту може да се врати кај Шамил затоа што ќе биде убиен), Хаџи Мурат одлучува да избега од тврдината и да собере луѓе за да си го спаси семејството. Приказната продолжува со пристигнување на група војници во тврдината кои ја носат отсечената глава на Мурат. Марија Димитријевна - придружничка на еден од офицерите и пријателка на Мурат - ја презира суровоста на луѓето во војна, нарекувајќи ги „касапи“. Војниците ја раскажуваат приказната за смртта на Мурат. Избегал од тврдината откако се отарасил од руската придружба со помош на пет негови поручници. По бегството, наишле на мочуриште кое не можеле да го поминат и до наредното утро се кријат меѓу грмушките. Некој старец им кажал на русите каде се наоѓаат, и Карганов (командантот на тврдината) со своите војници и некои козаци го опколуваат местото. Хаџи Мурат со дружината се утврдуваат и даваат отпор на војниците, јуначки загинувајќи. Откако му ја испоубиле дружината, Хаџи истрчал на отворен оган, и покрај тоа што бил ранет и со платно ги преврзал смртоносните рани на телото. По испукувањето на последниот куршум, во мислите му навираат случки од животот, а војниците мислат дека е мртов; се исправа за последната борба, но паѓа мртов. Руските војници во сласта на победата го обезглавуваат. Славејчињата, кои престанале да пеат за време на битката, одново ја започнуваат својата песна, а нараторот приказната ја завршува со потсетување на читателот за магарешкиот трн од почетокот на новелата. == Тематика == ''Хаџи Мурат'' е поразличен од другите дела од Толстој приближно напишани во исто време. Во ''[[Ѓавол (расказ)|Ѓавол]]'' (1889), ''[[Кројцерова соната (новела)|Кројцеровата соната]]'' (1890), „[[Отец Сергеј]]“ (1898), „''[[Воскресение (роман)|Воскресение]]“'' (1899), „[[Стопанот и работникот]]“ (1895) и ''[[Фалсификуваниот купон|Фалсификуван купон]]'' (1905), акцентот се става на човечкиот морал и должности, што не е случај со ''Хаџи Мурат''. Толстој во делата обично ги тера протагонистите да поминат низ фаза на „прочистување“, каде што учат за етичките идеали. ''Хаџи Мурат'' е посебно дело од Толстој, затоа што го нема тоа во неа. Наместо тоа, во староста Толстој се враќа да пишува за спомените од младоста. ''Хаџи Мурат'' е приказна сочинета од негативни тематики, што е несвојствено за Толстој. Ја отсликува негативната страна на човекот кој се сомнева дека има и најмала добрина во кој било човек.<ref>HEIER, EDMUND. “Hadji Murat in the Light of Tolstoy's Moral and Aesthetic Theories”.Canadian Slavonic Papers 21.3 (1979): 324–335. Web...</ref> [[Ребека Рут Гулд]] го опишува ''Хаџи Мурат'' заедно со другите списи на Толстој за Кавказот, како „етнографски фусноти кои го информираат читателот за историјата, јазиците и обичаите на непријателите на Русија“.<ref>Gould, Rebecca Ruth. "Topographies of Anticolonialism: The Ecopoetical Sublime in the Caucasus from Tolstoy to Mamakaev" ''Comparative Literature Studies'', Vol. 50, No. 1, p. 92</ref> == Поврзано == [[Библиографија на Лав Толстој]] == Наводи == {{наводи}} {{Лав Толстој}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дела на Лав Толстој]] [[Категорија:Руски романи]] [[Категорија:Постхумно објавени романи]] esw2gp753qv8pfobh3d4vm87pxrcjaj 0 1286298 5605085 5570707 2026-08-04T20:08:26Z Kotzaztzikli 126150 /* Наводи */ 5605085 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Portrait_of_a_volunteer_officer_of_the_Ottoman_Civilian_Battalion.jpg|мини|279x279пкс|Портрет на волонтерски офицер на баталјонот за државни служби (''Asâkir-i Mülkiye Taburu''), кој бил основан во [[Солун]] на 23 декември 1876 година. Ататурк рекол дека ''тоа не е мојот татко'' кога ја покажале сликата.<ref name="Çankaya17">Falih Rıfkı Atay, ''Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar'', Betaş, İstanbul, 1984, p. 17. {{Tr}}</ref> Овој портрет бил предложен од Илхан Сунгу во неговата статија со наслов „Таткото на Ататурк Али Ефенди и баталјонот Асакир-и Мулкије во Солун во кој тој бил член“<ref>Şevket Süreyya Aydemir, ''Tek Adam: Mustafa Kemal'', Birinci Cilt: 1881 - 1919, 14th edition, Remzi Kitabevi, 1997, {{ISBN|975-14-0212-3}}, p. 32.</ref> и почнал да се објавува како портрет на Али Риза во 1939 година.]] '''Али Риза Ефенди''' (1839 &ndash; 1888) ― татко на [[Мустафа Кемал Ататурк]] и сопруг на Зубејде Ханим. Роден бил во [[Солун]], (денешна [[Егејска Македонија]]), но тогаш најважниот град во [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] во [[Европа]] по [[Константинопол]] ([[Истанбул]]). Работел како цариник и починал во 1888 година на 49-годишна возраст, кога неговиот син имал 7 години. На раѓањето на Мустафа, Али Риза го закачи својот меч над лулката на неговиот син, посветувајќи го на воената служба. Што е најважно, Али Риза се погрижил најраното образование на неговиот син да се одвива во современо секуларно училиште.<ref>Ataturk Rebirth of a nation Lord Kinross</ref> Тој ја напуштил работата на слабо платениот службеник за да започне дрвниот бизнис, но бандитите му ја запалиле залихата откако му изнудиле пари. Тој се обидел повторно да се приклучи на државната служба без успех. Потоа почнал да пие многу, што можеби придонело за неговата рана смрт.<ref>Atatutk The rebirth of a nation Lord Kinross</ref> Се смета дека тој има месно потекло: [[Албанци|албанско]] или словенско (н.з. словеногласно; [[Македонци|македонско]]) од некои научници како Ендру Манго, Лу Џафо, Ернст Џек, итн.<ref>Andrew Mango ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', Overlook Press, 2002, {{ISBN|978-1-58567-334-6}}, [https://books.google.com/books?ei=ZhvATKOVHcelcN3GoPkL&ct=result&id=nu68vd_AmuYC&dq=Andrew+Mango&q=Turkish+speaking+family+#search_anchor p. 25]; p.27. „За Фејзуловото семејство е кажано дека има дојдено од [[Воден]] (денешна [[Егејска Македонија]]). Презимето Софузаде, значејќи „син на благочестив човек“, предложува дека предците Зубејде и Али Риза има слична позадина. Џемил Бозок, син на Салих Бозок, кој бил далечен братучед на Ататурк, тврдел дека имал роднина со обете семејства на Али Риза и Зубејде. Ова би значе дека семејствата на Ататурковите роднини биле сродени. Џемил Бозок исто така забележува дека неговиот дедо од татко, Сафер Ефенди, бил од албанско потекло. Ова може да има врска со мачното прашање за етничкото потекло на Ататурк. Ататурковите родители роднини сите користеле турски како нивни мајчин јазик. Ова предложува дека некои барем од нивните предци првично од Турција, бидејќи месните муслимани од албанско и словенско (н.з. словеногласно; македонско) потекло кои немале народносна врска со Турција, говореле албански, српскохрватски или бугарски (македонски), барем толку долго колку што останале во нивната домородна земја.'', ''Но во изгледот Ататурк личек на месните Албанци и Словени (н.з. словеногласни; Македонци).[...] Но нема доказ дека или Али Риза или Зубејде потекнувале од такви турски номади.“ страница 28; „Поверојатно е дека Ататурк го наследил неговиот изглед од неговите балкански предци.[...] Но Албанците и Словените (н.з. словеногласни; Македонци) веројатно сфатиле помеѓу неговите предци.“</ref><ref>Lou Giaffo: Albania: Eye of the Balkan Vortex{{Page needed|date=September 2010}}</ref><ref>Jackh, Ernest, ''The Rising Crescent'', (Goemaere Press, 2007), [https://books.google.com/books?id=Pxs-DAIVxqYC&printsec=frontcover&dq=The+Rising+Crescent&hl=tr&ei=bI7GTNu-J4i8vgPS0dzQDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&q=Turkish%20mother&f=false p. 31, ''Turkish mother and Albanian father'']</ref><ref>Isaac Frederick Marcosson, ''Turbulent years'', Ayer Publishing, 1969, [https://books.google.com/books?id=399LkTqBLdAC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Isaac+Frederick+Marcosson%22&hl=tr&ei=inXGTMnzJYSuvgPPvLTZDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&q=Ali%20Riza&f=false p. 144.]</ref><ref>Richmond, Yale, ''From Da to Yes: understanding the East Europeans'', (Intercultural Press Inc., 1995), 212.</ref> Новинарот Фалих Рифки Атај, близок пријател на [[Мустафа Кемал Ататурк|Ататурк]], тврди дека предците на Али Риза Ефенди биле [[Турција|Турци]] кои дошле во [[Солун]] од областа Шеке во [[Ајдин (покраина)|Ајдин]].<ref name="Çankaya17"/><ref>Vamik D. Volkan, Norman Itzkowitz, ''Ölümsüz Atatürk'' (''Immortal Ataturk''), Bağlam Yayınları, 1998, {{ISBN|975-7696-97-8}}, p. 37, dipnote no. 6 (Atay, 1980, s. 17).</ref> Според други историчари како што се Вамик Д. Волкан, Норман Ицковиц, Хасан Изетин Динамо итн.: Предците на Али Риза биле [[Турци]], кои на крајот потекнуваат од Соке во покраината [[Ајдин (покраина)|Ајдин]] во [[Мала Азија|Анадолија]].<ref name="Çankaya17" /><ref>Vamik D. Volkan & Norman Itzkowitz, ''Ölümsüz Atatürk'' (''Immortal Atatürk''), Bağlam Yayınları, 1998, {{ISBN|975-7696-97-8}}, p. 37, dipnote no. 6 (Atay, 1980, s. 17)</ref><ref>Cunbur, Müjgân. ''Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi, 2. cilt'' (2004), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı: "Babası Ali Rıza Efendi (doğ. 1839), annesi Zübeyde Hanımdır, baba dedesi Hafız Ahmet Efendi, 14–15. yy.da Anadolu'dan göç ederek Makedonya'ya yerleşen Kocacık Yörüklerindendir."</ref><ref>Kartal, Numan. ''Atatürk ve Kocacık Türkleri'' (2002), T.C. Kültür Bakanlığı: "Aile Selânik'e Manastır ilinin Debrei Bâlâ sancağına bağlı Kocacık bucağından gelmişti. Ali Rıza Efendi'nin doğum yeri olan Kocacık bucağı halkı da Anadolu'dan gitme ve tamamıyla Türk, Müslüman Oğuzların Türkmen boylarındandırlar."</ref><ref>Dinamo, Hasan İzzettin.''Kutsal isyan: Millî Kurtuluş savaşı'nın gerçek hikâyesi, 2. cilt'' (1986), Tekin Yayınevi.</ref><ref>[http://www.whereismacedonia.org/en/where-to-go-in-macedonia/museums-in-macedonia/327-mustafa-kemal-ataturk-memorial-museum-in-village-kodzadzik-in-municipality-centar-zupa Mustafa Kemal Atatürk – memorial museum in village Kodzadzik in Municipality Centar Zupa] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141104163319/http://whereismacedonia.org/en/where-to-go-in-macedonia/museums-in-macedonia/327-mustafa-kemal-ataturk-memorial-museum-in-village-kodzadzik-in-municipality-centar-zupa |date=2014-11-04 }}.</ref> Сепак, нема докази за докажување на овие тврдења.<ref>Mango 2004, s. 27.</ref> Семејството на Али Риза потекнува од [[Коџаџик]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Census of population and dwellings in Macedonia 2002|page=326|accessdate=20 декември 2021}}</ref><ref name="fmv.edu.tr">[http://www.fmv.edu.tr/web/11-49-1-1/fmv_tr/ataturk_kosesi/ataturk_kosesi/soyagaci] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126132057/http://www.fmv.edu.tr/web/11-49-1-1/fmv_tr/ataturk_kosesi/ataturk_kosesi/soyagaci|date=26 ноември 2016}} ATATÜRK'ÜN BABA SOYU (KIZIL OĞUZ veya KOCACIK YÖRÜKLERİ)</ref> во [[Општина Центар Жупа]], [[Македонија]], каде што има спомен-куќа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vlada.mk/?q=node%2F3638|title=Memorial house of Ataturk in Kodžadžik|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306001850/http://vlada.mk/?q=node%2F3638|archive-date=6 март 2016|accessdate=20 декември 2021}}</ref> [[Податотека:Ali_Riza_Efendi_memorial_house_in_Kodzadzik,_Macedonia.JPG|десно|мини| Реконструираната куќа на семејството на Али Риза Ефенди, во [[Коџаџик]],<ref name="fmv.edu.tr"/><ref>{{cite web|title=Census of population and dwellings in Macedonia 2002|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|accessdate=20 декември 2021|page=326}}</ref> [[Македонија]].]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонци муслимани]] [[Категорија:Македонски Турци]] [[Категорија:Мустафа Кемал Ататурк]] [[Категорија:Отомански чиновници]] [[Категорија:Луѓе од Солун]] [[Категорија:Починати во 1888 година]] [[Категорија:Родени во 1839 година]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Коџаџик]] 2ge3ovqqq0jwttw09emrcjk9wfwburl 0 1288391 5605268 5564255 2026-08-05T06:15:34Z Bjankuloski06 332 /* Потомство */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605268 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Стефан Радослав<br><small>Стефан Радослав</small> | title = Краљ Србије | image= Stefanradoslav.jpg | caption = Стефан Радослав | reign = 1228–1234 | coronation = [[Жича]] | native_lang1 = Србски | native_lang1_name1 = Стефан Радослав | predecessor = [[Стефан Немањиќ]] | successor = [[Стефан Радослав I]] | spouse = [[Ана Анѓелина Комнена Дукаина]] | issue = [[Драгослав Јован]] |royal house = [[Династија Немањиќ]] [[File:Nemanjić dynasty coat of arms, Palavestra.jpg|25px]] | father = [[Стефан Немањиќ]] | mother = [[Евдокија Ангелина]] | birth_date = ~1192 | birth_place = | death_date = после 1235 | death_place = | date of burial = | place of burial = [[Манастир Сруденица]] |religion = [[Православен Србин]] }} '''Стефан Радослав Немањиќ''', познат и како '''Радослав Немањиќ''' или '''Радослав Дука''', бил крал на [[Срби]]те ([[1227]]/[[1228]] — [[1233]]/[[1234]]). Тој е најстар син на [[Стефан Првовенчани]] и го наследил татка си во 1227 година, а неговото владеење се завршило помеѓу крајот на септември во 1233 година и почетокот на 1234 година. {{sfn|Ферјанчић|1981|p=297-314}}{{sfn|Бубало|2009|p=201-227}} == Семејство, детство и младост == Радослав бил син на [[Стефан Првовенчани]], српски голем жупан и крал (1196-1228) и [[Евдокија Ангелина]], ќерка на византискиот цар [[Алексија III]].{{sfn|Пириватрић|2020|p=139-158}} Бракот на Првовенчаниот и Евдокија бил склучен после [[Битка на Морава (1190)|битката на Морава (1190)]] и склопувањето на мир меѓу Србија и Византија, кога на местото на византискиот цар се наоѓал чичкото на Евдокија [[Исак II Ангел]]. Радослав наводно имал две сестри: Комнина Немањиќ, која Првовенчани ја омажил за епирскиот принц Димитрије Прогони, а таа потоа се премажила за грчко-епирскиот старешина Гргур Камон.{{sfn|Ферјанчић|1981|p=302}} Втората неименувана сестра наводно се омажила за севастократорот Александар Асен. [[Георги Акрополит]] смета дека Александар бил син на бугарскиот владател [[Јован Асен I]]. Не може со сигурност да се потврди дали е Коломан II Асен нивен син. Радослав имал тројца браќа: Владислав Немањиќ, Урош I Немањиќ и Предислав Немањиќ. == Женидба == === Соработка на Србија и Епир === Една од најмоќните држави во [[Првиот пад на Константинопол]] на Византиското Царство по освојувањето на латинското во 1204 година бил [[Епирскиот деспотат]]. Основана е од [[Михаило I Комнин Дука]] со помош на неговиот брат [[Теодор Комнин Дука Дука]] околу 1210 година. Владетелите на Епир се сметале себеси за наследници на византиските императори, па нивната надворешна политика имала офанзивен карактер. Веќе во 1210 година се проширил на сметка на Латинската империја и [[Солунското Кралство]]. Михаило бил убиен во 1214 или 1215 година, а наместо неговиот истоимениот малолетен син [[Михајло II Комнин Дука]], на власт дошол Ангелот Теодор. Теодор бил многу претприемнички и амбициозен. Игнорирајќи ја заклетвата што му ја дал на Ласкарис, тој се обидел да го прошири епирскиот деспотат на сметка на Солун, но неговата крајна цел била да го освои Константинопол и да ја обнови Византиската Империја, на чие чело ќе дојде тој. За да има одлучни раце за војната на исток, Теодор прво морал да ги зацврсти северните граници на Епир, каде што биле сместени албанските племиња и српската држава. Кнежевството Арбанон веќе било во сферата на влијанието на Епир, кое се зголемило кога неговиот владетел Димитрије Прогони (починал во 1215 година), го оставил кнежевството на својата вдовица Комнина, која следната година повторно се омажила за грчкиот магнат Григориј Камон. Во својата политика кон Србија, Теодор ги напуштил плановите на Михаил да се прошири кон Зета и наместо тоа склучил сојуз со великосрпскиот жупан Првоенчани (1196-1228). === Преговори на Теодор и Првовенчани === [[Податотека:Epirus 1205-1230-en.svg|200px|мини|лево| Подемот на епирскиот деспот за време на владеењето на Теодор, таст на Радослав.]] Во 1216 година, Првовенчани се обидел да го ожени својот син Радослав за ќерката на претходникот на Теодор Михаил. [[Димитрија Хоматијан]], охридски архиепископ, го забранил склучувањето на овој брак поради блиско сродство (седми степен). Во писмото на Димитриј Хоматијан до големиот жупан Првовенчан се споменува доаѓањето на српски благородници во Охрид, каде што се обиделе да добијат согласност од архиепископот Радослав и [[Теодор Комнин Дука]] од [[Јован Каматир]] (претходник на Хоматијан). Излегло дека Радослав бил син на првокрунисаниот од бракот со Евдокија, поради што српските благородници не можеле да добијат согласност. Хоматиан во своето писмо дава и хронолошка одредница на овие преговори. Тој напоменува дека амбасадата во Охрид дошла претходната година, во 1215 година.{{sfn|Миљковић|2015|p=268}} Истовремено доаѓа до склопување на брак помеѓу Комнин и Камон. Легалноста на бракот ја оспорил владиката Кроје, но истиот го признал Димитрије Хоматијан. Следната година Првовенчани се обидел да се ожени со Марија, ќерката на покојниот Михаило, но и овој брак наишол на неодобрување од црквата (петти степен). Првородениот набрзо потоа се оженил со Ана Дандоло, ќерката на Венецијанецот Рајнер Дандоло<ref>Ласкарис (1997), 40</ref>. === Склопување на бракот === На крајот Првовенчани сепак успеал да се ороди со епирската династија Ангели. Неговиот најстар син Радослав се оженил со ќерката на Теодор. Постарата историографија погрешно ја датирала женидбата на Радослав и [[Ана Анѓелина Комнина Дукина]]. [[Доментијан]] погрешно го сместува во време после смртта на Стефан Првовенчан.{{sfn|Миљковић|2015|p=270}} [[Константин Јиречек]] сметал дека до бракот дошло во 1224 година.<ref>Јиречек (1952), 171</ref> [[Михаило Ласкарис]] склопувањето на бракот го датирал во прериодот помеѓу 1223 година и пролетта во 1224 година.<ref>Ласкарис (1997), 40-42</ref>. Благодарение на писмото на митрополита Нафпакт [[Јован Апокавк]], во поновото време се докажало дека до бракот дошло во крајот на 1219 или со почетокот на 1220 година.{{sfn|Кисас|1978|p=131-139}}{{sfn|Ферјанчић|1981|p=307}} Бракот секако бил склучен пред Велигденскиот пост, кој започнал на 9 февруари 1220 година. Претходно, можеби во 1218 година, била направена свршувачка.<ref>Ферјанчић, Максимовић (1998), 17</ref> Радослав на Ана ѝ подарил [[свршенички прстен]]. Свадбата требала да се направи во Прилеп или Скопје или „во некој од пограничните градови“. Радослав со Ана бил во ист степен на крвно сродство како и со Теодор. Но, сега му требаше брак и на неговиот свекор Теодор, за да ги регулира односите со Србија и да добие цврста рака во војната на истокот.{{sfn|Миљковић|2015|p=270-271}} Забележлив е молкот на Димитриј Хоматијан, кој неодамна бил многу гласен против [[устоличување]]то на [[Свети Сава|Сава]] за српски архиепископ. == Владеењето на Првокрунисаниот и Радослав == [[Податотека:Stefan the First-Crowned, fresco from Mileševa.jpg|250px|мини|Стефан Првовенчани, татко на кралот Радослав.]] Прашањето за совладетелството на Првовенчанот и Радослав во науката повеќе пати е дискутирано. Институцијата на суверенитет постоеше и во Србија. Дури околу 1268 година била воведена посебна титула „Млад крал на титулите во средновековна Србија, која кралот Урош ја презел од [[Унгарија]], со одредени промени, давајќи му на неговиот син [[Драгутин Немањиќ]]. Сепак, совладеење постоеше во Србија и претходно. Постојат повеќе докази за тврдењето дека Радослав бил совладетел на неговиот татко, уште во 1220 година. Се смета дека Стефан Првовенчани за свој наследник го назначил својот син поради лошата здравствена состојба, но и поради бракот на Радослав и Ана. Најпрвин, Радослав бил спомнат како крал на две Жички повелби, испишани на ѕидот на задужбина на Првовенчаниот. Во првата повелба Радослав се споменува како „заменик“ на Првовенчаниот. Во втората повелба се посочува и дека Радослав е првиот син, а натписот е следниов: „Јас по Божја милост се оженив со кралот Стефан и мојот сакан син Радослав со најстариот, кога го благословивме да биде крал на целата оваа земја. Во втората повелба се нагласува дека Радослав е прв син, а натписот е следниов: „Јас, по Божја милост венчан крал Стефан и со превозљубениот свој син Радослав првенец, кого го благословивме да биде крал на целата оваа држава".{{sfn|Марјановић-Душанић|1997|p=48}}{{sfn|Бубало|2009|p=205}} Доментијан го спомнува Радослав како "престолонаследник на отачаствие све", а одредени алузии на владеењето на Првовенчаниот и Радослав може да се најде во делот на Теодосиј.{{sfn|Бубало|2009|p=206-210}} Три одлуки на Которските собори (две од 1221 година и една од 1227 година) се земени како доказ дека Радослав ја стекнал кралската титула. Тој се нарекува "sub tempore domini regis Radoslavi".{{sfn|Бубало|2009|p=210}} Совладеењето на кралот Радослав исто така го докажуваат и приказите на фреските, каде ја носи истоветната круна на татка си, како и податоци од стари родослови и летописи.{{sfn|Бубало|2009|p=217-222}} == Владетел на Зета == [[Податотека:Loza Nemanjica Decani d 5 2.jpg|250px|мини|лево|Радослав на "Лоза на Немањиќи (фреска во Дечани)" во [[Високи Дечани]].]] Меѓу фалсификуваните повелби има и една повелба на кралот Радослав со која тој ја потврдува повелбата на кралот на Дукља [[Ѓорѓе Немањиќ]] за дарот на Превлака на Котор. Ѓорѓи бил син и наследник [[Вукан Немањиќ]]. Неговото владеење на Зета го опфаќа периодот од 1208 година, односно од годината на смртта на неговиот татко, па сè до по 1242 година, кога последен пат се споменува како владетел на Зета со титулата принцеза.{{sfn|Ћирковић|1970|p=10}} Хронолошките одредници на Которските повелби се совпаѓаат со рамката на владеењето на кралот Георгиј, па затоа нема причина да се сомневаме во годините наведени како години на објавување на документите на Радослав (1221 и 1227 година). Документите од 1221 и 1227 година покажуваат дека Радослав имал директна власт над Котор. Како владетел на Зета и Захумља го спомнува и [[Мавро Орбин]] во своето "Кралство на Словените". Идејата дека Радослав, како и неговиот чичко Вукан, ја носи кралската титула и владее со Зета, прв ја изнесе Константин Јиречек, повикувајќи се на споменатите которски документи. Сомнежите за таквата слика се појавија поради недовербата во корпусот на Которските повелби. Позицијата на синот на Вукан Ѓорѓи е и во прилог на управата на Радослав над Зета. Идејата дека Радослав, како и неговиот чичко Вукан, ја носи кралската титула и владее со Зета, прв ја изнесе Константин Јиречек, повикувајќи се на споменатите которски документи. Сомнежите за таквата слика се појавија поради недовербата во корпусот на повелбите во Котор. Следната година во заклетвата на венецијанскиот дуж [[Пјетро Зјани]], го наоѓаме Ѓорѓи на чело на Зета, како и неговиот брат [[Владин Немањиќ]].<ref>Јечменица (2018), 51</ref> Ѓорѓи како крал се споменува во 1208 година, додека во 1242 година се споменува како владетел на регионот околу Улцињ, но без кралска титула, но со титула принцеза. Нешто мораше да се промени во карактерот на неговото владеење во ова време. [[Ѓорѓе Бубало]] смета дека Стефан Првовенчани веќе ставил крај на кралската титула што ја држеле владетелите на Зета. Можеби оваа промена треба да биде поврзана со добивањето на кралската титула од [[Папата Хонориј III]] во 1217 година. Ѓорѓи не се јавува како владетел на областите околу Котор, туку околу Улцињ, па со голема сигурност може да се претпостави дека податоците од которските документи се сè уште веродостојни и дека Радослав владеел со делови од Зета во периодот меѓу 1220/1221 година. и 1228 година.{{sfn|Бубало|2009|p=210-217}} === Владеењето на Радослав со Захумље === Растко Немањиќ помина две години во земјата Хум, пред да замине на Света Гора да се замонаши. Во Хум бил наследен од големиот војвода [[Петар Мирослављевиќ]] кога, според Мавро Орбини, бил избран од благородниците на Хум. Петар ги протера вдовицата [[Мирослав Завидовиќ]] и нивниот малолетен син [[Андрија Мирослављевиќ]]. Стефан Немања I застанал за заштита на правата на својот внук Андрија, додека Петар побарал помош од унгарскиот крал. Последица на тоа било навлегувањето на унгарскиот војвода [[Андрија II Арпадовиќ]] во земјата Хум во 1198 година, во времето кога монахот Симеон (Стефан Немања) се повлекол во [[Света Гора]]. Во својата титула во 1198 и 1200 година, Андрија меѓу другото наведува дека е „господар на Хум“. Херцег Андрија не остана долго во земјата Хум, туку се повлече, оставајќи ја Петра како претставник на унгарските интереси на овие територии. Поради војната со неговиот брат [[Вукан Немањиќ]], Првовенчани не можел поактивно да учествува во рестаурацијa на власта на Мирослављевите потомци во земјата Хум. Во текот на 1207 година, Првовенчани започнал поход на Хум. Во битката во Бишќе кај Благај, Петар бил поразен и принуден да се повлече во областа помеѓу Неретва и Цетина и ја признал врховната власт на српскиот крал. Нејзините територии биле поделени. Според Мавро Орбин, Андрија го добил [[Стон]] со [[Пељешац]], Приморје и Попово, додека Источниот Хум го добил Радослав Немањиќ, син на Првовенчаниот. Тома Протоѓакон пишува дека жителите на Сплит го избрале Петар за свој господар во борбите против [[Шубиќи]]. Тој владеел со Сплит до неговата смрт (почетокот на 1227 година). Него го наследил неговиот брат [[Тољен II]], додека со Сплит владеел [[Гргур Шубиќ]].<ref>Мишић (1994), 50-52</ref> == Владеење == === Доаѓање на власт === По смртта на неговиот татко, Радослав бил крунисан од страната вујкото на архиепископот [[Свети Сава]] во Жича.{{sfn|Стара српска књижевност, I|p=239. „ Го венча за кралството, да биде престолонаследник на неговата татковина и да се вика венчан крал Радослав”}}{{sfn|Стојановић|1927|p=68-69}} Според една кратка белешка во [[збирката на Данило]]: „Овој крал Радослав беше крал на својата татковина, српската земја шест години“. Во српската историографија, некои истражувачи мислат дека Стефан Првовенчани починал на 24 септември 1227 година.{{sfn|Марковић|2009|p=13-15}} Оваа претпоставка се заснова на вестите на Данилов и Мавра Орбин. Во вториот дел се смета дека Првовенчани умрел во 1228 година, на 24 септември, односно дека Радослав владеел од 1228 до 1234 година.{{sfn|Ферјанчић|1981|p=308}} === Радослав како потомок на династијата Дука === Кралот Радослав постојано ја истакнувал својата поврзаност со византиската царска династија. Според неговата мајка, Радослав бил потомок на [[Ангелската династија]], кој владеел со Империјата во годините пред падот на Константинопол. Тастот на Радослав, Теодор, подеднакво ги користел сите три кралски презимиња (Ангел, [[Династија Комнина]], [[Династија на Војводата]]). Таткото на Радослав, Првовенчани, исто така се обидел да се поврзе со потомците на византиските Ангели, што ја објаснува неговата упорност да го ожени својот син за ќерката на епирскиот владетел Теодор или неговиот претходник Михаил. На вереничкиот прстен кога Радослав и го подарил на Ани стои следниов натпис: "(Оваа е) вереничкиот прстен на Стефана, изданок од лозата Дука, те со тоа, Ано од родот Комни, во раце го прими."<ref>Максимовић (2009), 143</ref> Исто така, на парите на кралот Радослав стојало презимето "Дука". Покрај крајот на владеењето, на 4 февруари ви 1234 година, Радослав издал повелба на која се потпишал на [[грчки језик]] како "Стефан Дука".<ref>Максимовић (2009), 144</ref> === Конфликт со Свети Сава === [[Податотека:Sveti Sava Kraljeva Crkva.jpg|200px|мини|лево|Свети Сава во "[[Кралска црква]]" во Студеница.]] Хармонијата на световната и црковната власт го карактеризира речиси целото владеење на династијата Немањиќ. Меѓутоа, за време на владеењето на кралот Радослав дошло до судир меѓу кралот и архиепископот. Причина за тоа беше обраќањето на кралот Радослав до охридскиот архиепископ Димитрије Хоматијан со 14 прашања од црковно право, со догматски и обреден карактер. Писмото на кралот Радослав со прашања до охридскиот архиепископ е познато во науката од претпоследната деценија на 19 век. Во 1219 година, Свети Сава ја признал автокефалноста на српската црква од императорот на Никеја [[Теодор I Ласкарис]] и патријархот [[Маноjлo I Константинополски]]. Во постарата историографија постоела хипотеза дека Радослав по десет години сакал да се откаже од автокефалноста на српската црква и да ја врати во јурисдикција на Охридската архиепископија, поради што Свети Сава огорчен ја напуштил Србија и отишол на аџилак во Света земја.<ref>Јиречек (1952), 172</ref> Поумерените мислења ја оправдаа постапката на Радослав со можноста дека Свети Сава, во моментот кога на неговиот му требале совети, се наоѓал на аџилак и дека нема збор за обиди за оспорување на автокефалноста на црквата. Секако, Радослав имал далеку подобар однос со Хоматиан отколку Свети Сава. Постои познат спор меѓу српскиот и охридскиот архиепископ, кој избувнал набргу по 1219 година.{{sfn|Миљковић|2015|p=270-271}} Прашањата што Радослав му ги постави на Димитрије Хоматијан се однесуваа на следните теми: 1) крштевање на децата исклучиво во сабота и недела; 2) број на лебови што се нудат на [[проскомидија]]; 3) времето на Господовата служба; 4) дали е дозволено да се јаде месо по чинот на осветување на водата по завршувањето на вечерната богослужба во пресрет на [[Водици]]; 5) дали свештеникот што го придружува кралот по пат треба да го спомене архиепископот што го ракоположил или локалниот архипастир при принесувањето на светите дарови; 6) да ли свештеникот ја започнува утринска и вечерна служба со зборовите Εὐλόγησον, δέσποτα или возгласом Εὐλογητὸς ὁ Θεός; 7) воздигнувањето на панагијата по обредот и дали може да се направи од бесквасен леб; 8) настанок на τῶν ἀζύμων (празник на пресни лебови кај Евреите); 9) што е „чистење“; 10) објаснување на стихот Ὅλον ἑαυτὸν ἐκένων ἀφράστως ἐν μήτρᾳ σου; 11) дали во отсуство на свештеници и ѓакони можеме да го читаме секојдневното евангелие; 12) дали литургијата може да се одржи во шатор или во колиба од гранчиња, ако некој се најде на пат без храм во близина; 13) дали на литургијата може да се читаат три евангелија; 14) од кога римската црква почнала да богослужи со свеж леб. {{sfn|Миљковић|2015|p=260-265}} Зачувани се и одговорите на охридскиот архиепископ на поставените прашања. Причините поради кои српскиот крал го заобиколил својот чичко барајќи совет треба да го вклучи фактот дека Хоматијан, барем до 1219 година, бил духовен водач на најголемиот дел од српскиот народ. За совет му се обратиле и многу други кои не биле под јурисдикција на Охридската архиепископија: Светогорските монасите, Солунците, еден ѓакон и хартофилакс од Драм, митрополитите Драч и Керкира. Исто така, Ана, сопругата на Радослав, била ќерка на Теодор Комнен, Дука Ангел, кога во средината на 1227 година Хоматијан бил крунисан за цар. И Радослав се чувствувал како Византиец. Интересот што Радослав го покажа за црковните прашања паѓал во очи.{{sfn|Миљковић|2015|p=267}} Бојан Миљковиќ ја објаснува постапката на Радослав и желбата да се ослободи од влијанието на чичкому. Гкофилија конечно ќе го кошта Радослав со кралската круна. {{sfn|Миљковић|2015|p=271}} === Губење на престолот === [[Податотека:Fresco of Stefan Vladislav, Mileševa.jpg|250px|мини|Стефан Владислав, фреска во Милешево.]] Стефан Радослав набрзо ја загуби главната надворешна поддршка. Во март 1230 година, во [[Битката за Клокотница]], притока на Марица, неговиот таст Теодор I и Епирскиот деспотат претрпеа тежок пораз од [[Бугарија]] и нивниот император [[Јован Асен II]] (1218-1241). Така Стефан Радослав останал без важна странска помош, а оние кои биле незадоволни од неговото грчко владеење во Србија можеле да побараат поддршка од победничките Бугари, да го сменат владетелот кој бил наклонет на Епир. Сепак, Стефан Радослав остана на престолот повеќе од три години. Тој очигледно имал значителна поддршка во својата земја. И покрај несогласувањата, архиепископот Сава изгледа остана сигурна поддршка за кралот Стефан Радослав, а кога кралот беше сменет, архиепископот Сава некое време се двоумеше дали да го круниса својот брат [[Стефан Владислав]]. Против Стефан Радослав се побуниле властелините и на престолот го довеле неговиот помлад брат [[Стефан Владислав]].{{sfn|Стара српска књижевност, I|p=267. Доментиан генерално пишува дека Бог му дозволил на Стефан Владислав „да му ја одземе земјата на својот постар брат“ и да го преземе престолот на татко му.}} Востанието се случило во последните месеци од 1233 година или почетокот на 1234 година. Хронологијата на овој настан ја знаеме благодарение на повелбата на Радослав [[Дубровничка Република]] од 4 февруари 1234 година, во која тој го става губењето на престолот во 6742 година. Започна на 1 септември 1233 година, а падот на Радослав треба да се стави меѓу тие два датума.{{sfn|Ферјанчић|1981|p=309}} == Егзил == Архиепископот Сава првично изгледа не го прифатил сменувањето на престолот, за што Теодосиј опширно пишува, а Доментијан многу поштедливо. Сепак, на крајот морал да го прифати завршениот чин и да го круниса Владислав за нов крал.{{sfn|Ферјанчић|1981|p=310}} Радослав и Ана прво отидоа во [[Дубровничка Република]] каде се обидоа да организираат државен удар против Владислав. Дубровчани убаво го примија, а Радослав им даде многу широки привилегии, ослободувајќи ги од сите обврски кон српските владетели. Станува збор за повелба од 4 февруари 1234 година, на која поранешниот крал се потпишал како „Стефан Дука“. Неговата намера била да добие сојузник за да се бори против Владислав. Затоа, Радослав на граѓаните на Дубровник им ветува многу широки привилегии доколку успее да го врати престолот: дубровничките трговци би добиле право на слободно движење во Србија, како и во Хум и Зета. Исто така, републиката би била ослободена од плаќање могориш.{{sfn|Ферјанчић|1981|p=309}} Сепак, Владислав изврши голем притисок врз Дубровник. Радослав се обиде да побара заштита кај босанскиот бан [[Матеј Нинослав]], но не успеа. Затоа, тој го напуштил Дубровник и побегнал кај деспотот од Драч кај деспото [[Михајло II Комнин Дука]]. Таму се разведе од Ана. Изворите велат дека еден „Фруз“ (Французин) му се заканил со меч и му ја киднапирал сопругата. Ласкарис се сомнева во вистинитоста на тврдењето на Теодосиј дека Французинот ја киднапирал сопругата на поранешниот српски крал. Драч бил во рацете на епирските Грци до 1258 година, по што потпаднал под власт на [[Манфред Сицилиски]]. Во времето кога Теодосиј го пишувал "Житието на Свети Сава" Драч се наоѓал под власта на Анжујаци, со што Ласкарис ја објаснува грешката на Савиниот биограф. Исто така, Ласкарис, како и [[Станоје Станојевиќ]] се сомневаат во целата приказна за разводот, бидејќи Радослав и Ана се споменуваат во српските споменици. Дозволува можност таа да се врати во Србија со Радослав и да се замонаши и Ана.<ref>Ласкарис (1997), 48</ref> Троношкиот родослов дава малку поинаква слика за разводот на бракот на Радослав: Радослав и Ана најпрвин побегнале во Зета, кај синовите на Вукан, а бидејќи таму не ги примиле, продолжиле во Драч, каде што се развеле. Радослав од Драч заминал на Света Гора кај својот вујко Сава и заедно се вратиле во Србија. Сава потоа го замонаши Радослав.<ref name="аутоматски генерисано2">Ласкарис (1997), 47</ref> == Замонашување == [[Податотека:Serbia under Stefan Nemanja and Stefan the First-Crowned.jpg|250px|мини|лево|Србија во време на владеење на кралот Радослав.]] Приказната за разводот на Радослав и Ана ни ја дава Теодосиј во „[[Житието на Свети Сава]]“. Расчинетиот крал, наводно, отишол кај Свети Сава откако Французинот ја киднапирал неговата сопруга, која го пречекала со радост и „го утешила со слатки зборови за неговата неволја од брат му и лукавата жена, сакајќи да го запре непријателството на брат му против него, го одликувала со ангелска слика, нарекувајќи го Јован монах наместо Радослав“.<ref name="аутоматски генерисано2" /> Тоа е опис на добивање монашки чин, големи схими, која претходно ја примил таткото на Радослав Стефан Првовенчани, а пред него [[Стефан Немања]]. На монашките владетели во средновековна Србија често им се приближувале по порази во борбите за власт. На монашките владетели во средновековна Србија често им се приближувале по порази во борбите за власт. По Радослав, монашки чин добил и Владислав, кој потоа долги години живеел во Србија. Монашкиот чин го добил и третиот син на Стефан Првовенчан по поразот во битка на полето Гатац. Победникот во оваа војна Стефан Драгутин се замонашил непосредно пред неговата смрт, но не од истите причини. Манојло Ласкарис се сомнева во вистинитоста на приказната на Теодосије за разводот и замонашување на Радослав. Тој смета дека Теодосиј, како писател од првата половина на XIV век, не може да биде веродостоен извор, особено што Доментијан не го спомнува престојот на Радослав во Драч. Теодосиј, пак, не го спомнува престојот на Радослав во Дубровник, но несомнено е дека сменетиот крал навистина прв отишол во тој град, бидејќи таму издал повелба во февруари 1234 година. Сомнежот во приказната за монашкиот живот на Сава на Радослав се јавува поради тоа што монахот не го спомнува Доментијан, кој не пропуштил да наведе ниту едно дело на својот учител. Бидејќи овој чин го спречи Сава да ја продолжи граѓанската војна, малку е веројатно дека Доментијан изостанал да го спомене.<ref>Станојевић (1894), 2</ref> == Смрт == Архиепископот Данило пишува дека Радослав умрел набргу откако ја загубил круната, без да даде попрецизна хронолошка одредница. Во многу летописи се споменува 1235 година како година на смртта на Радослав.<ref>Станојевић (1894), 3-4</ref> Точната година на смртта на Радослав не е позната. Последниот прецизен хронолошки податок е од 4 февруари 1234 година, но познато е дека Радослав живеел извесно време по издавањето на повелбата, односно времето што го поминал во Драч и Србија, по враќањето од егзил. По неговата смрт, поранешниот крал бил погребан во [[Студеница (манастир)]], задушница на неговиот дедо.{{sfn|Ферјанчић|1981|p=309}} Според црковното право, патронажните права над Студеница ги уживале потомците на Стефан Немања, кој го изградил манастирот. Радослав прв ги искористил своите ктиторски права и ги презел градежните работи на манастирот. Радослав ја изградил надворешната припрата пред црквата Богородица, а на западната страна изградил висока кула. Фреската на која е прикажан архиепископот Сава и неговиот наследник [[Арсеније I Сремац]] ги навело истражувачите да претпостават дека овие дела биле изведени од Владислав. Меѓутоа, [[Сима Ќирковиќ]] предупредил дека Радослав, за разлика од Владислав, Стефан Првовенчани и Урош, нема своја гробна црква, што го засилува тврдењето дека работите ги извршил Радослав. Положбата на гробот на Радослав во Студеница не е идентификувана. Градежните работи на Студеница биле завршени до 1230 година.<ref>Чанак-Медић (2016), 165-169</ref> == Потомство == Радослав и Ана имале потомок, но науката не го знае неговиот идентитет. „[[Пљевља Требник]]“ напишана околу 1290 година сведочи за нејзиното постоење“. Вечен е споменот за „Стеван благочестивиот крал Радослав, Јован монах и Ана благочестивата кралица и нејзините деца“. Радослав и Ана, значи, имаа деца, но не се знае дали имаа синови или ќерки. [[Миодраг Пурковиќ]] претпазливо претпоставува дека во времето на пишувањето на Требник, потомците на Радослав веќе биле мртви.<ref>Пурковић (1996), 28</ref> == Пари на кралот Радослав == Нумизматичкиот материјал е уште еден показател за влијанието на византиските традиции врз кралот Радослав. Неговите пари се засновале на византискиот монетарен систем, чии темели ги поставил императорот [[Алексиј I Комнен]] во 1092 година. Монетарниот систем на кралот Радослав се засноваше на биметализам, односно на две деноминации: сребрена и бакарна трахеа. Сребрената монета содржела златни нечистотии. Просечната тежина на трахеата на кралот Радослав била 2,75 грама, по примерот на парите на Солунската империја, односно парите на Теодор Ангел. На аверсот на сребрениот трахеј на кралот Радослав прикажано е попрсје на Архангел Михаил со ореол, во дивиција, манијак и лорос, свртен кон лицето, со меч во десната рака и [[бастун]] во левата рака. На [[реверс (нумизматика)|реверсот]] е прикажан кралот лево и [[Исус Христос]] со евангелието во раката, кој го благословува (десно). Претставата на реверсот е директно преземена од парите на Теодор Ангел. Бакарниот трахеј имаше кован реверс на кој беше Христос кој го благословува кралот, идентичен со оној на сребрениот трахеј. Осумнаесет примероци од овие пари се пронајдени во тврдината Рас. Почетокот на ковање вакви пари датира од периодот по 1230 година. Постојат претпоставки дека калапите за емисиите на српските пари ги кроеле мајстори од Солун, додека парите можеби се ковани во Солун, а можеби и во Србија. Во тврдината Рас постоела една ковница.{{sfn|Иванишевић|1998|p=87-95}} == Наводи == {{reflist|30em}} == Извори и литература == {{refbegin|2}} * {{Cite book| last1 = Благојевић| first1 = Милош| authorlink1 = Милош Благојевић| last2 = Медаковић| first2 = Дејан| authorlink2 = Дејан Медаковић| title = Историја српске државности| volume = 1| year = 2000| url = https://books.google.com/books?id=O2M_AQAAIAAJ| location = Нови Сад| publisher = Огранак САНУ}} * {{Cite book|last=Богдановић|first=Димитрије|author-link=Димитрије Богдановић|chapter=Преображај српске цркве|title=Историја српског народа|volume=1|year=1981|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|pages=315–327|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EugJAQAAIAAJ}} * {{Cite journal|last=Божић|first=Иван|authorlink=Иван Божић|title=О положају Зете у држави Немањића|journal=Историски гласник|year=1950|volume=3|issue=1–2|url=https://books.google.com/books?id=dRfjAAAAMAAJ| pages = 97–122}} * {{Cite journal|last=Бубало|first=Ђорђе|author-link=Ђорђе Бубало|title=Да ли су краљ Стефан и Првовенчани и његов син Радослав били савладари?|journal=Зборник радова Византолошког института|year=2009|volume=46|pages=201–227|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0584-98880946201B}} * {{Cite book|last=Бубало|first=Ђорђе|author-link=Ђорђе Бубало|chapter=Још једном о години смрти краља Стефана Првовенчаног|title=Стефан Првовенчани и његово доба|year=2020|location=Београд|publisher=Историјски институт|pages=99–118|isbn=978-86-7743-139-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jMz7DwAAQBAJ&pg=PA99}} * {{Cite journal|last=Иванишевић|first=Вујадин|title=Новац краља Радослава|journal=Зборник радова Византолошког института|year=1998|volume=37|pages=87–95|url=https://books.google.com/books?id=8EEjAQAAIAAJ&pg=RA1-PA87}} * {{Cite journal|last=Кисас|first=Сотириос|title=О времену склапања брака Стефана Радослава са Аном Комнином|journal=Зборник радова Византолошког института|year=1978|volume=18|pages=131–139|url=https://books.google.com/books?id=c9UVAQAAMAAJ&pg=PA131}} * {{Cite journal|last=Ковачевић|first=Јован|title=Традиција о Дукљанском краљевству код Немањића|journal=Историски часопис|year=1955|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=TO96CgAAQBAJ| pages = 291–294}} * {{Cite book|last=Коматина|first=Ивана|title=Црква и држава у српским земљама од XI до XIII века|year=2016|location=Београд|publisher=Историјски институт|isbn=978-86-7743-113-6 |url=https://books.google.com/books?id=MaOADgAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Марјановић-Душанић|first=Смиља|author-link=Смиља Марјановић-Душанић|title=Владарска идеологија Немањића: Дипломатичка студија|year=1997|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|isbn=978-86-379-0637-7 |url=https://books.google.com/books?id=ejq5AAAAIAAJ}} * {{Cite book|last=Марковић|first=Миодраг|authorlink=Миодраг Марковић|title=Прво путовање светог Саве у Палестину и његов значај за српску средњевековну уметност|year=2009|location=Београд|publisher=Византолошки институт|url=https://www.academia.edu/3602014}} * {{Cite journal|last=Миљковић|first=Бојан |title=Сава, Стефан Радослав и Димитрије Хоматин|journal=Зборник радова Византолошког института|year=2015|volume=52|pages=259–275|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0584-98881552259M}} * {{Cite book|last=Мишић|first=Синиша|authorlink=Синиша Мишић|title=Хумска земља у средњем веку|year=1996|location=Београд|publisher=DBR International Publishing|isbn=978-86-7993-013-2 |url=https://books.google.com/books?id=iuoxAAAACAAJ}} * {{Cite book|last=Пириватрић|first=Срђан|chapter=Брак Стефана Немањића и Евдокије Анђелине Комнине: Хронологија и историјски контекст уговарања и раскидања једног династичког савеза|title=Стефан Првовенчани и његово доба|year=2020|location=Београд|publisher=Историјски институт|pages=139–158|isbn=978-86-7743-139-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jMz7DwAAQBAJ&pg=PA139}} * {{Cite book|last=Радић|first=Радивој|author-link=Радивој Радић|chapter=Од Евдокије Анђео до Ане Кантакузине: Византијске невесте у средњовековним српским земљама|title=Српска проза данас: Косаче - оснивачи Херцеговине|year=2002|location=Билећа-Гацко|publisher=Просвјета|pages=507–514|isbn=978-99938-621-2-3 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=CoUwAAAACAAJ}} * {{Cite book|last=Соловјев|first=Александар В.|title=Одабрани споменици српског права (од XII до XV века)|location=Београд|year=1926| url = https://www.academia.edu/43161773}} * {{Cite book | last = Стојановић| first = Љубомир| title = Стари српски родослови и летописи | url = http://www.scribd.com/document/117874946/Ljubomir-Stojanovic-Stari-srpski-rodoslovi-i-letopisi. | year = 1927| location = Сремски Карловци}} * {{Cite book| last = Ћирковић| first = Сима| authorlink = Сима Ћирковић| title = Срби у средњем веку| year = 1995| url = https://books.google.com/books?id=vBRXAAAAMAAJ| location = Београд| publisher = Идеа| isbn = 978-86-7547-033-5}} * {{Cite book| last = Ћирковић| first = Сима| authorlink = Сима Ћирковић| title = Срби међу европским народима| year = 2004| url = https://books.google.com/books?id=p3oMAQAAMAAJ| location = Београд| publisher = Equilibrium| isbn = 978-86-82937-04-3}} * {{Cite book|last=Ћирковић|first=Сима|authorlink=Сима Ћирковић|chapter=Зета у држави Немањића|title=Историја Црне Горе|volume=2 (1)|location=Титоград|publisher=Редакција за историју Црне Горе|year=1970|chapter-url=https://archive.org/download/IstorijaCrneGoreKnjiga2T.1/Istorija%20Crne%20Gore%20-%20Knjiga%202%2C%20T.1.pdf| pages = 3–93}} * {{Cite book|last=Ферјанчић|first=Божидар|author-link=Божидар Ферјанчић|chapter=Одбрана Немањиног наслеђа - Србија постаје краљевина|title=Историја српског народа|volume=1|year=1981|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|pages=297–314|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EugJAQAAIAAJ}} * {{Cite book | last = Стара српска књижевност I| title = Стара српска књижевност I | url = http://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Knjige/Srpska_knjizevnost_u_100knjiga/II-153244-001#page/218/mode/1up | year = 1970| location = Нови Сад-Београд}} Посетено на у марту 2014. * {{Cite book | title = Светосавски зборник, књига 2 | url = http://www.archive.org/details/SvetosavskiZbornikII| location = Београд| year = 1939}} * Јечменица, Дејан. Немањићи другог реда, Београд: Филозофски факултет, 2018. * Јиречек, Константин. Историја Срба I, Београд, Научна књига, 1952. * Ласкарис, Михаило, Византијске принцезе у средњовековној Србији. Београд: Пешић и Синови, 1997. * Максимовић, Љубомир, "Византизми" краља Стефана Радослава, ЗРВИ 46 (2009), 139-147 * Пурковић, Миодраг. Принцезе из куће Немањића. Београд: Пешић и синови, 1996. * Станојевић, Станоје, Кад је умро краљ Радослав, 1894 * Ферјанчић, Божидар, Максимовић, Љубомир, Свети Сава и Србија између Епира и Никеје, Зборник радова, Свети Сава у српској историји, Београд (1998), 13-25 * Чанак-Медић, Милка, О другом студеничком ктитору, Манастир Студеница : 700 година Краљеве Цркве : примљено на VIII скупу Одељења историјских наука од 28. октобра 2015. године, на основу поднетих реферата. 165-169 * {{Cite book | last = Fine| first = John Van Antwerp| authorlink = Џон ван Антверп Фајн| title = The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest| url = https://books.google.com/books?id=LvVbRrH1QBgC| year = 1994| publisher = University of Michigan Press| isbn = 978-0-472-08260-5}} {{refend}} == Поврзано == * [[Список на српски владетели]] * [[Историја на Србија]] == Надворешни врски == {{Commonscat|Stefan Radoslav}} * [https://www.youtube.com/watch?v=xVpEHojbKFA Путеви средњег века: „Немањини потомци” (РТС Културно-уметнички програм - Званични канал)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ck-LO7pCB1s&t=684s Краљ Радослав и краљица Ана 1. део (РТС Програм за дијаспору - Званични канал)] * [https://www.youtube.com/watch?v=Rito7SvBODI&t=23s Краљ Радослав и краљица Ана 2. део (РТС Програм за дијаспору - Званични канал)] * [https://web.archive.org/web/20091007232454/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/05/article-10.html мр Симо Живковић: Немањићи и жене („Српско наслеђе“, бр. 5, мај 1998)] * [http://www.sumadinac.de/srpski/radoslav.html Српски владари - Стефан Радослав (-{www.sumadinac.de}-)] * [https://web.archive.org/web/20070927230140/http://www.snaga.org.yu/ilustrovana_istorija_srba/tekst/c-srpski/02/02-03-radoslav-i-vladislav.html Српски краљеви Радослав и Владислав] * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:303368-Svaki-vladar---kovac Краљ Радослав први ковао новац („Вечерње новости“, 11. октобар 2010)] * [http://novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:316521-Vapaj-ponizenog-kralja Вапај пониженог краља („Вечерње новости“, 25. јануар 2011)] {{DEFAULTSORT:Радослав}} [[Категорија:Родени во 1192 година]] [[Категорија:Српски кралеви]] [[Категорија:Династија Немањиќ]] [[Категорија:Починати во 1235 година]] n90j6nhn50yy4p8ljd0dgyrzbnzmp3y 0 1288637 5605310 5260053 2026-08-05T06:52:54Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605310 wikitext text/x-wiki '''Антоније „Анта“ Богиќевиќ''' (Клупци кај [[Лозница]], околу [[1758]] - [[Лозница]], [[1813]]) бил српски војвода за време на [[Прво српско востание|Првото српско востание]]. Го отпеал познатиот [[гусла]]р [[Филип Вишњиќ]] во песната „Битката за Лозница“. Едно од основните училишта во Лозница го носи неговото име. == Ран живот == Антоније Анта Богиќевиќ е роден во селото Клупчима кај [[Лозница]] околу 1758 година.<ref name="dx.doi.org">{{Наведено списание|last=Терзић|first=Славенко|date=2020|title=Срби у политичко-културним концепцијама руских словенофила|url=http://dx.doi.org/10.18485/ms_zmsi.2020.102.5|journal=Зборник Матице српске за историју|volume=2020|issue=102|pages=85–100|doi=10.18485/ms_zmsi.2020.102.5|issn=0352-5716}}</ref> На почетокот на Првото српско востание бил еден од најзначајните луѓе во Јадар.<ref name="ReferenceA">{{Наведено списание|last=Милићевић|first=Сања|date=2018-09-07|title=ЦРКВЕНОСЛОВЕНСКА ЛЕКСИКАУ ДЈЕЛУ ЛАЗЕ КОСТИЋА|url=http://dx.doi.org/10.7251/pnsjk0115091m|journal=ПРИЛОЗИ НАСТАВИ СРПСКОГ ЈЕЗИКА И КЊИЖЕВНОСТИ|volume=3|issue=3-4|doi=10.7251/pnsjk0115091m|issn=2303-4793}}</ref> По ослободувањето на Ваљевската и Шабачката нахија, Јаков Ненадовиќ и [[Караѓорѓе Петровиќ]] одобриле Анте Богиќевиќ и Јевта Савиќ да склучат договор со Мехмед-капетан Видајиќ за статусот на Јадар и Раѓевина.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB">{{Наведено списание|last=Елаковић-Ненадовић|first=Ана|date=1970-01-01|title=ТРАДИЦИОНАЛНИ ОБРАСЦИ БЕСЕДНИЧКОГ УБЕЂИВАЊА У ЕСХИНОВОЈ РЕТОРИЦИ|url=http://dx.doi.org/10.19090/i.2012.23.111-122|journal=ИСТРАЖИВАЊА|issue=23|pages=111–122|doi=10.19090/i.2012.23.111-122|issn=2406-1131}}</ref> Според договорот, во областа немало читања, таму требало да судат Србите, а турската војска од Босна не смеела да нападне преку Јадранот, од друга страна областа не било дозволено да се приклучат на востанието. Во тоа време Анта Богиќевиќ и Јефта Савиќ Чотриќ станале старешини на Јадар. Овој договор траел до 1807 година. == Војвода од Подриње == Кога бил прекршен договорот за Јадра, [[Подриње]] се вклучил во борбата за ослободување и српската војска под команда на Јаков Ненадовиќ влегла во Јадар и Раџевина.<ref name="dx.doi.org"/> Анта Богиќевиќ тогаш бил назначен за војвода од Подриње. Оттогаш тој бил во чести судири со Турците по целата [[Дрина]]. Тој учествувачл во борбите со Турците во Крупњ, Ражањ, Полето Раѓеву и неколку пати во Лозница. Во текот на 1808 година, Али-паша Видајиќ со голема војска ја нападнал Лозница, каде Анта Богиќевиќ останал до доаѓањето на Караѓорѓе, Лука Лазаревиќ и Јаков Ненадовиќ.<ref name="ReferenceB"/> Битката започнала во селото Грнчар и завршила со тежок турски пораз на Тичарското поле. Во јули 1809 година, околу 15.000 Турци под команда на Али Паша Видајиќ ги опседнале Анте Богиќевиќ и Милош Потчерц во Лозница. По тридневната опсада, опколениот Богиќевиќ побарал помош од Симо Марковиќ, Лука Лазаревиќ, Стојан Чупиќ и Симо Катиќ.<ref>{{Наведено списание|last=Светиева|first=Анета|date=2003|title=М и л е Н е д е љ к о в и ћ , Лексикон народа света, Београд: Српска књижевна задруга : Службени лист, 2001. - XXXIX, 376 стр., 40 стр., с таблама : илустр. : 24 см|url=http://dx.doi.org/10.37620/eaz0330260s|journal=ЕтноАнтропоЗум/EthnoAnthropoZoom|volume=3|pages=260–266|doi=10.37620/eaz0330260s|issn=1409-939X}}</ref> Кога помошта пристигнала на 28 јули 1809 година настанала решавачка битка, во која Турците биле поразени и протерани преку Дрина. == Првото српско востание == [[Податотека:Loznica_045.jpg|мини|375x375пкс| Споменик пред истоименото училиште во [[Лозница]] .]] За време на [[Прво српско востание|Првото српско востание се]] вклучил во востаниците и работел во организацијата на власта и снабдувањето на војската. Поставен бил во 1807 година за војводата од Јадар и оттогаш постојано бил на граница, бранејќи ја оваа проблематична област од [[Отоманско Царство|турските]] упади од Босна. Со Турците се борел во Крупањ, [[Рожаје]], Раѓево Поље, а најчесто во [[Лозница]] каде се воделе неколку крвави борби со босанско-турската војска. Тој бил ранет во една од тие борби. Најзначајна била битката за Лозница, водена [[6 октомври|на]] [[5 октомври|5]] и [[1810|6 октомври 1810 година]] според стариот календар. За време на Али Паша Видајиќ, 30.000 Турци се спуштиле по Дрина до полето Тичар кај Лозница. Укрепените градски ѕидини ги бранеле 1.200 Срби, на чело со војводата од [[Лозница]], Антонија Анта Богиќевиќ. Опсадата траела дванаесет дена, оган од топови и кумбари. Оценувајќи дека не може да им одолее на турските напади, војводата Анта се обратил за помош кај Лука Лазаревиќ. Според извештајот за опсадата на Лозница и откако го отфрлил Хашид-паша од Морава, [[Караѓорѓе Петровиќ|Караѓорѓ]] побрзал да помогне со речиси целата војска од [[Шумадија]] и 200 Козаци. Се чини дека [[Караѓорѓе Петровиќ|Караѓорѓе]] сметал дека најрешавачката битка во 1810 година да биде токму тогаш. Колку Караѓорѓе бил приврзан се гледа во писмото испратено до Петар Добрњац во кое се барало засилување: {{Цитатник|Не оклевај ни минута. Секоја минута вреди, баш ми е гајле ако војската дојде минута порано на Дрина.}} Лука Лазаревиќ и Јаков Ненадовиќ дошле на помош со војската на округот Шабац и Ваљево. Одлучувачката битка започнала утрото на 6 октомври 1810 година. години. За тоа Караѓорѓе го известил [[Милош Обреновиќ]]. {{Цитатник|И Турците и ние излеговме на поле, и страшно се боревме со топови и пушки, за осум часа што немаше поголема од оваа битка.}} Оваа победа на српската војска била една од најзначајните во Првото српско востание. Кога умрел војводата Анта Богиќевиќ во [[1813]] година го поставил за војвода неговиот син Богосав Богичевиќ. Делфа Иваниќ пишувал дека се самоубил во 1912 година бидејќи се плашел дека нема да биде доволно храбар. Бил погребан во Лозница на Ровот, но Турците му го извадиле телото, му ја отсекле главата и го фрлиле во реката Штаерска. Меѓутоа, патриотите подоцна тајно му ги извадиле коските и го погребале до црквата во Лозница. Неговата ќерка [[Томанија Обреновиќ|Томанија]] се омажила за Јеврем Обреновиќ, а синот Милош бил убиен од Тома Вучиќ Перишиќ во [[1844|1844 година]] го задушил Катанскиот бунт. Внукот на Томанија и Јеврем Обреновиќ бил првиот крал на модерна Србија, [[Милан Обреновиќ]]. == Смрт == Анта се разболел на почетокот на 1813 година, а умрела на почетокот на мај 1813 година во [[Лозница]]. Веднаш потоа Караѓорѓ го назначил својот син Богосав за војвода. Анта бил погребан во Лозничкиот ров, каде многупати ја бранел Лозница.<ref name="ReferenceB"/> Кога Турците ја зазеле Лозница во 1813 година, го откопале неговото тело, му ја отсекле главата и го однеле во [[Зворник]], а неговото тело го фрлиле во близина на ровот.<ref>{{Наведено списание|last=Мозер|first=Ян|date=1981|title=Исправление к работам: Acta Arith. 31 (1976), стр. 31-43; 31(1976), стр. 45-51; 35 (1979), стр. 403-404|url=http://dx.doi.org/10.4064/aa-40-1-97-107|journal=Acta Arithmetica|volume=40|issue=1|pages=97–107|doi=10.4064/aa-40-1-97-107|issn=0065-1036}}</ref> Србите го извадиле неговото тело од барата и го закопале во претходниот гроб. Ќерката на Богичевиќ, Томанија станала сопруга на Јеврем Обреновиќ, а нејзиниот внук бил првиот крал на модерна Србија, [[Милан Обреновиќ]]. Постариот син на Антин, Богосав Богиќевиќ станал војвода, а неговиот помлад син Милош Богиќевиќ бил убиен за време на Катанската буна во 1844 година. == Литература == * [http://www.loznica.rs/OpstinaLoznica-Anta-Bogićević_94_.htm ОПШТИНА ЛОЗНИЦА - официјална страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220122205208/http://www.loznica.rs/OpstinaLoznica-Anta-Bogi%C4%87evi%C4%87_94_.htm |date=2022-01-22 }} == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Богиќевиќ, Анта}} [[Категорија:Луѓе од Првото српско востание]] [[Категорија:Луѓе од Лозница]] [[Категорија:Починати во 1813 година]] [[Категорија:Родени во 1758 година]] [[Категорија:Српски војводи]] kspffo83ns4gnesqi1kkfbvvfrbekv0 0 1288693 5605357 4986036 2026-08-05T09:46:51Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605357 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Aleksandar Deroko 2019 stamp of Serbia.jpg|мини|Александар Дероко 2019 поштенска марка на Србија]] '''Александар Дероко''' ( [[1894|4/16]] [[16 септември|септември]] 1894 - [[30 ноември]] [[1988]] ) бил [[Србија|српски]] [[архитект]], уметник, [[писател]] и [[академик]]. Автор е на бројни [[Книга|книги]] од областа на [[архитектура]]та, но и други области, кои најчесто ги илустрирал самиот. Долги години бил [[професор]] на [[Белградски универзитет|Универзитетот]] во [[Белградски универзитет|Белград]][[1956|,]] а во [[1956]] година станал член на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите.]] Создавал во повеќе архитектонски правци, најмногу во српски национален стил и [[модернизам]].<ref name="ng">{{Наведена мрежна страница|url=https://nationalgeographic.rs/istorija-i-kultura/umetnost/a27494/Aleksandar-deroko-cinjenice-iz-zivota.html|title=Jedan od 1.300 kaplara i koautor Hrama Svetog Save: Koliko znate o čuvenom Aleksandru Deroku?|work=National Geographic|language=en-US|accessdate=2021-09-17}}</ref> == Биографија == Потекнува од италијанското семејство Дероко, кое живеело во Венеција. Прадедо Марко Дероко се населил во Дубровник. А дедо Јован се преселил од Дубровник во Белград, каде што работел како учител по „цртање“ во уметничкото училиште на Кутлик.<ref>Александар Дероко: "А онда је летијо јероплан над Београдом", Београд 1983.</ref> Од бракот со половина Србин-полуГерманец, Катарина го добила синот Евжен.<ref>Зоран М. Јовановић: "Александре Дероко", Београд 1991.</ref> Родителите на Александар биле, таткото на Евгенија, Евжен Дероко, инженер, висок функционер во железницата, и неговата мајка, Ангелина (Анѓа), р. Михајловиќ, родум од банатското село Мокрина. Евзен Дероко бил пионер на српската филателија. Александар во [[Белград]] дипломирал и се запишал на Техничкиот факултет.<ref name="ng"/> Почетокот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] го дочекала на студии. Учествувал во војната како еден од 1.300 каплари со чин наредник.<ref name="ng" /> По завршувањето на [[Прва светска војна|војната,]] се вратил да студира архитектура и уметност во [[Рим]], [[Прага]] (исто така поминал два семестри на Архитектонскиот и Градежниот факултет на Чешкиот технички универзитет во [[Прага]]<ref name="Каталог">Каталог изложбе Чешко-српске везе у архитектури Београда 1863-1941, март 2014</ref>), [[Брно]] и [[Белград]], каде што дипломирал во [[1926]] година. Како стипендист на [[Франција|француската]] [[влада]] се преселил во [[Париз]], каде што се дружел со [[Пабло Пикасо|Пикасо]], [[Сава Шумановиќ|Шумановиќ]], [[Ле Корбизје]], [[Растко Петровиќ]] и други, кои тогаш живеле во [[Париз]].<ref name="ng"/> == Архитектура == [[Податотека:Vila_u_Lackovićevoj,_Aleksandar_Deroko.jpg|мини|200x200пкс| Вила во Лацковичева]] Во [[Богдан Несторовиќ|1926 година заедно со Богдан Несторовиќ]] го изработил проектот [[Црква „Св. Сава“ - Белград|Храмот на Свети Сава]] со кој победил на натпреварот. Во раните 1930-ти, тој станал [[професор]] на Архитектонско -филозофскиот факултет, каде што предавал до неговото пензионирање во [[1974]] година. На Архитектонскиот факултет во Белград, Дероко бил редовен професор по современа архитектура. Амфитеатарот бил претесен за да ги собере сите студенти, и воопшто сите заинтересирани<ref name="АД">Александар Дероко, „Света гора“, Београд (биографски део)</ref>. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] бил затворен во логорот Бањица. На своите патувања во повеќе наврати (1954, 1956 и 1965 г.) престојувал на [[Света Гора]], за чија архитектура и [[живот]] оставил вредни информации.<ref name="АД"/> Во негова чест, општина Стари град ја востановила биеналната награда „Александар Дероко“ 2021 година за творци во архитектурата и урбанизмот.<ref>[https://www.novosti.rs/kultura/vesti/1015011/konkurs-nagradu-aleksandar-deroko-bijenalno-priznanje-stvaraoce-arhitekturi-urbanizmu КОНКУРС ЗА НАГРАДУ „АЛЕКСАНДАР ДЕРОКО”: Бијенално признање за ствараоце у архитектури и урбанизму („Вечерње новости”, 9. јул 2021)]</ref> == Други области == Александар Дероко бил еден од првите сестрани спортисти во [[Србија]]. На пливачкиот натпревар организиран од ''[[Олимписки комитет на Србија]]'' во 1911 година, тој освоил златен медал во пливање на [[Сава]] и во пливање во 1000 метри низводно слободно. Се занимавал и со манекенство. Тој дизајнирал и изградил една од првите воздушни [[Едрилица (воздухоплов)|едрилици]] во Србија. Со макетите на неговата конструкција учествувал на натпреварите организирани од првите млади моделари во Србија во 1910-1912 година. Љубовта кон едрилиците и авијацијата го навела да се пријави во војска како студент волонтер, каде што на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]], како еден од 1.300 каплари, станал еден од првите српски воени пилоти. Се занимавал и со илустрација Александар Дероко, најмногу во форма на цртежи на приватни честитки кои ја откриваат веселата и хумористична страна на личноста на еден од клучните протагонисти на српската историја на архитектурата 20. век. Илустрациите на неговите лични „разгледници“, создадени во периоди кога спласнувала педантната и мачна дизајнерска активност, ја покажуваат живата белградска атмосфера, дружељубивоста, еротиката, со еден збор - слободоумноста на новообразованите граѓани. Разиграните цртежи на скици на хумористичен начин ги прикажувале народните обичаи за време на традиционалните фестивали. Понекогаш добивале нота на експресивност, на границата на карикатурата, но секогаш со препознатлив стил. Неговата наклонетост кон национализмот и традицијата се огледа во дискретното цртање на украси - знамиња на ракописите на книгите.<ref>Marija Ristic, Aleksandar Deroko u: Zlatno pero Beograda, Beograd: ULUPUDS, 2017.</ref> == Дела == [[Податотека:Plan_Filozofskog_fakulteta,_Aleksandar_Deroko_i_Petar_Anagnosti.jpg|мини|200x200пкс| План на Филозофскиот факултет во Белград, заедно со Петер Анагностје]] [[Податотека:Aleksandar_Deroko_-_Skica_za_spomen-grobnicu_Jovana_Dučića,_1960.jpg|мини|267x267пкс| Скица за гробот на [[Јован Дучиќ]], 1960 г]] === Архитектонски === * Храмот Свети Сава во [[Белград]], со [[Богдан Несторовиќ]] <ref name="ng"/> * Богословскиот интернат во Белград, т.н ''Теолошката богословија'', заедно со Петар Анагностиј * Споменик на косовските херои на теренот на Косово * Престој во манастирот Жича * Епархиска резиденција во Ниш, заедно со Петар Анагностије * [[Црква Свето Преображение (Сараево)|Црквата „Преображение Господово“ во Ново Сараево]] * Капелата на Видовданските херои во која е погребан Гаврило Принцип * Многу [[Црква (градба)|цркви]] * Куќата на полковник Елезовиќ во Белград * Куќата на Николајевиќ со аптека * Куќа во Сремски Карловци на адреса Карловачки Чака 72 === Напишано === * „Народно неимарство“ - I tom 1939, II to 1940 година. * „Средновековни градови во Србија, Македонија и Црна Гора“ 1950 година. * „Монументална и декоративна архитектура во средновековна Србија“ 1953 година. * „Римски споменици во Џердап“ 1959 година. * „Архитектура на стариот век“ 1962 година. * ''„'' Средновековни градови на Дунав“ (1964) <nowiki/>година. * „Света Гора“ 1967 година. * Атос 1967 година. * „И потоа еден авион прелета над Белград“ 1983 година. * „Мангуплуци око Калемегдан“ 1987 година. == Награди и награди == * Албански споменик, 1915-1918 година. * Награда 7 јули, 1965 година * Орден на трудот со црвено знаме, 1965 година * Орден на Републиката со златен венец, 1978 година * Град на заслуги * Октомвриска награда од Белград, 1988 година == Наводи ==  {{наводи}} == Литература == * Александар Дероко, „Света Гора“, Белград (биографски дел) * Марија Ристиќ, Александар Дероко во: Златно перо од Белград, Белград: УЛУПУДС, 2017 година. == Надворешни врски == {{Портал|Биографија|Историја}} * [https://web.archive.org/web/20160304231053/http://www.sanu.ac.rs/Clanstvo/IstClan.aspx?arg=875, Биографија на веб-страницата на САНУ] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/442620/Sto-dvadeset-pet-godina-od-rodenja-Aleksandra-Deroka Сто дваесет и пет години од раѓањето на Александар Дерок, „Политика“, 25.&nbsp;ноември&nbsp;2019)] * [https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:874194-Izlozba-likovnih-dela-Aleksandra-Deroka-Renesansni-vidici-arhitekte-i-pilota Изложба на дела од Александар Дерок: ренесансни погледи на архитектот и пилотот („Вечерње новости“, 4 јули 2020 година)] {{DEFAULTSORT:Дероко}} [[Категорија:Професори на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Српски историчари на уметноста]] [[Категорија:Српски историчари]] [[Категорија:Српски архитекти]] [[Категорија:Починати во 1988 година]] [[Категорија:Родени во 1894 година]] [[Категорија:Српски мемоаристи]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 1kpu7lyvgw5tvws1addf37ftukx83ol 0 1289226 5605360 5521920 2026-08-05T09:46:57Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605360 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dejan Milovanovic.png|мини|Дејан Миловановиќ во Ленс]] '''Дејан Миловановиќ''' ([[Белград]], [[21 јануари]] [[1984]] — [[Белград]], [[16 септември]] [[2025]]) — [[Србија|српски]] [[фудбал]]ер. Настапувал како играч во средниот ред. За [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] одиграл 232 официјалнин натпревари (според која е на 18-то место на вечната листа на клубот), а постигнал 28 гола. Учествувал во освојување на три шампионски титули (2004, 2006 и 2007 година) и четири национални купови (2002, 2004, 2006 и 2007 година). Покрај за Црвена ѕвезда настапувал и за екипите на Ленс, Паниониос и Вождовац. За српската репрезентација одиграл вкупно два натпревари. == Клупска кариера == Дејан Миловановиќ ги минал помладите категории на екипата на [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]]. Својот прв натпревар за првиот тим на Црвена ѕвезда го имал на само 17 години на [[17 ноември]] [[2001]] година против составот на Земун (2:0). Се истакнал веќе во првата сезона, во пролетта 2002 година кога бил стрелец на третиот гол на црвено-белите во 118-то вечно дерби, кога неговиот тим победил со резултат од 3:0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojacrvenazvezda.net/128259/2016/04/21/vremeplov-zvezdina-mladost-donela-ubedljiv-trijumf-u-118-vecitom-derbiju-2/|title=Времеплов: Звездина младост донела убедљив тријумф у 118. вечитом дербију|date=|publisher=mojacrvenazvezda.net|accessdate=6 јули 2017}}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Наредната сезона, тој одиграл 35 натпреварувачки натпревари за екипата на Црвена ѕвезда, што претставувал негов личен рекорд во една сезона. Навивачите можат да се потсетат на неговиот спектакуларниот гол против екипата на Киево во [[Верона]], во победата од 2:0, кога црвено-белите го елиминирале италијанскиот тим од [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/fudbal/vesti.php?yyyy=2002&mm=10&dd=04&nav_id=71942|title=Кјево Верона – Црвена звезда 0:2 !!!|date=|publisher=b92.net|accessdate=6 јули 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arhiva.srbija.gov.rs/vesti/2002-10/04/329894.html|title=Кијево - Црвена звезда 0:2|date=|publisher=arhiva.srbija.gov.rs|accessdate=6 јули 2017}}</ref> Заедно со соиграчот Марко Перовиќ бил единствениот фудбалер од генерацијата играчи родени 1984 година кој добил поголема минутажа од страна на тренерот Славољуб Муслин во сезоната 2003/04 кога ја освоил двојната круна. Таа сезона одиграл 28 официјални натпревари. Дејан Миловановиќ станал капитен на екипата на Црвена ѕвезда во 2006 година, а големо признание добил на крајот од таа календарска година, кога во анкетата за избор на капитени на сите клубови, бил избран за најдобар играч во лигата. Тој дал голем придонес за клубот во освојувањето на две последователни двојни круни во 2006 и 2007 година. Во сезоната 2005/06 одиграл вкупно 32 натпревари и притоа постигнал четири гола, а една сезона подоцна на 34 натпреварувачки натпревари постигнал пет голови. [[Податотека:City-belgrade.jpg|лево|мини|250x250пкс| Миловановиќ (32) и Перовиќ (11) во првиот натпревар од [[УЕФА Лига на шампиони 2006/07|второто коло од квалификациите]] за Лигата на шампионите, против составот наКорк Сити]] Најефикасната сезона во кариерата ја имал во 2007/08 година, кога постигнал 11 голови на 34 натпреварувачки натпревари, од кои еден прекрасен гол од слободен удар во 132 вечно дерби, кое се одиграло без публика. Тој натпревар завршил со резултат од 4:1 за екипата на Црвена ѕвезда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojacrvenazvezda.net/126020/2017/03/01/126020/|title=Времеплов: Сегундо Кастиљо решио 132. вечити дерби за тријумф од 4:1 пред празном Мараканом|date=|publisher=mojacrvenazvezda.net|accessdate=6 јули 2017|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127204041/http://www.mojacrvenazvezda.net/126020/2017/03/01/126020/|url-status=dead}}</ref> Црвено-белите не стигнале до трофејот таа сезона, иако го завршиле првенството без загубен натпревар. Во таа сезона клубот имал дури 12 нерешени натпревари што било премногу за освојување на шампионската титула. Подоцна Миловановиќ се преселил во екипата на Ленс,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/sport.72.html:218318-Milovanovic-u-Lansu|title=Миловановић у Лансу|date=|publisher=novosti.rs|accessdate=6 јули 2017}}</ref> каде постигнал четири гола на 45 лигашки натпревари. Тој оставил добар впечаток во првата сезона, кога клубот успеал да се врати во елитниот ранг. Наредното првенство тој играл многу помалку, па поради тоа бил испратен како позајмен играч во екипата на Црвена ѕвезда. Клубот тогаш бил во лоша финансиска состојба, па многу брзо дошло до недоразбирање со управата, поради што Дејан бил суспендиран на одредено време.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.rs/a198194/Sport/Fudbal/Zvezda-vs-Milovanovic-u-cemu-je-problem.html|title=Звезда и Миловановић - у чему је проблем?|date=|publisher=mondo.rs|accessdate=6 јули 2017}}</ref> Во повратната сезона 2010/11 во тимот на Црвена ѕвезда одиграл вкупно 23 натпревари и постигнал четири гола. Наредните две сезони ги поминал како позајмен играч во екипата на Паниониос. Таму одиграл 23 првенствени натпревари и постигнал два гола, а во сезоната 2013/14 година во дресот на екипата на Вождовац настапил на 17 натпревари во [[Српска Суперлига|српската Суперлига]]. == Репрезентација == За [[Фудбалска репрезентација на Србија|српската репрезентација]] Миловановиќ одиграл два натпревари. Својот прв натпревар го имал на [[28 мај]] [[2008]] година, во поразот од селекцијата на [[Фудбалска репрезентација на Русија|Русија]] во градот Бургаузен (1:2). Последниот натпревар го одиграл во Гелзенкирхен три дена подоцна против репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] (1:2). Тој оставил длабока трага во младата репрезентација со која освоил два сребрени медали на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европските првенства]] во 2004 и 2007 година. Миловановиќ успешно реализирал пенал во третата серија во полуфиналето против репрезентацијата на Шведска во 2004 година, кога младата репрезентација на Србија и Црна Гора ја елиминирала Шведска со 6:5 по пенали и се пласирала во финалето. Во финалето селекцијата на Италија била подобра и славела со резултат од 3:0. Истиот успех бил повторен и во 2007 година. Овојпат Дејан Миловановиќ како капитен го предводел тимот до второто место. Бил дел и од репрезентацијата на Србија и Црна Гора, која учествувала на [[Летни олимписки игри 2004|Олимписките игри во 2004 година]] во Атина. == Останати факти == Дејан Миловановиќ е роден во [[Белград]], но детството го поминал во [[Сремска Митровица]]. Неговиот татко Ѓорѓе исто така бил фудбалер и играл за екипата на Црвена ѕвезда во 70-тите и 80-тите години од минатиот век. Дејан Миловановиќ е роднина на познатиот фудбалер [[Бранислав Ивановиќ|Бане Ивановиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sport.blic.rs/fudbal/bane-ima-dusu-veliku-kao-srem/rxz4tsg|title=Бане има душу велику као Срем|date=|publisher=sport.blic.rs|accessdate=6 јули 2017}}</ref> Во [[16 септември]] [[2025|2025 година]] починал од [[срцев удар]]. == Трофеи == === Црвена ѕвезда === * Освоено е СЦГ првенството (Србија и Црна Гора) (2): 2003/04, 2005/06. * Освоено е [[Српска Суперлига|Српското првенство]] (1): 2006/07. * Освоен е СЦГ купот (3): 2001/02, 2003/04, 2005/06. * Освоен е Купот на Србија (1): 2006/07. === Ленс === * Освоена е Втората лига на Франција (1): 2008/09. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.reprezentacija.rs/milovanovic-dejan/ Профил на веб-страницата на српската репрезентација]{{Nfteams}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Миловановиќ, Дејан}} [[Категорија:Родени во 1984 година]] [[Категорија:Починати во 2025 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Паниониос]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Починати од срцеви заболувања]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] it9u0uob8y50mgp7rx89vwtafe4qofa 0 1289287 5605362 5558898 2026-08-05T09:47:01Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605362 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Miloš Milutinović.jpg|мини|Милош Милутиновиќ]] '''Милош Милутиновиќ''' ([[5 февруари]] [[1933]], Баина Башта - [[28 јануари]] [[2003]], [[Белград]]) бил фудбалер на екипите на [[ФК Партизан|Партизан]], [[ОФК Белград]], [[Бајерн Минхен|Баерн Минхен]], Расинг од [[Париз]], Стад Франс од Париз. Тој бил и [[Фудбалска репрезентација на Југославија|југословенски]] [[фудбал]]ски репрезентативец, како и тренер. == Детството и раната младост == Милош Милутиновиќ е роден на [[5 февруари]] [[1933]] година во Баина Башта. Тој бил најстар од четирите деца. Имал сестра Милица и двајца браќа: Милорад и Бора.<ref name="plava-poema">[https://www.mozzartsport.com/fudbal/vesti/premotavanje-plava-poema/181917 Miloš Milutinović - Plava poema]; ''mozzartsport'', 2017</ref> Бидејќи рано го изгубил својот татко, се преселил да живее во [[Бор (појаснување)|Бор]] кај неговите тетка и тетин. Во тоа време градот Бор бил работничка средина, па Милош од самиот почеток слушал за тогашните работници и ударници. Меѓутоа, како дете бил фасциниран од фудбалската топка и посакувал само да игра фудбал. Како момче собрал и оформил екипа од улицата која се нарекувала ''Скакавци'' (скакулци). Основно и средно - техничко училиште завршил во Бор.<ref name="plava-poema"/> == Спортска биографија == === Југославија === Милутиновиќ фудбалската кариера ја започнал на 15 години во младинската екипа на ФК Бор. Уште тогаш стигнал до [[Фудбалска репрезентација на Југославија|младинската репрезентација]]. По турнирот на [[УЕФА]], кога настапувал за младинската фудбалска репрезентација на Југославија кој се одржал во [[1951]] година во Кан, Милутиновиќ преминал во екипата на [[ФК Партизан|Партизан]]. Во еден момент се чинело дека ќе потпише за составот на [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]]. Во целата таа работа била вмешана дури и Управата за државна безбедност (УДБА).Првото изненадување ме чекаше кога влегов во автомобилот. На задното седиште седеше еден член од управата на клубот Бор. Ми рече дека ќе оди службено за Белград, па да ја искористи ситуацијата. Само што тргнавме започна некое дошепнување помеѓу политичарот и возачот. Говореа многу тивко за да не можам да ги слушнам. По Брестовачка бања, оној главниот издаде наредба возачот да го сопре возилото. „Врати се ќе одиме точно под оној мост.<nowiki>''</nowiki> Таму малку ќе се одмориме додека не мине жештината. Има време ќе стигнеме“. Тогаш во мене се роди нов сомнеж. Од кого ние тоа бегаме и зошто пак сега ќе чекаме? Целиот бев збунет. Под тој мост поминавме цели три часа пред да го продолжиме патот. На некои повремени прашања поставени од човекот на предното седиште одговарав со многу кратки одговори...Милош Милутиновиќ. Во меѓувреме, Милутиновиќ пристигнал на адресата кај [[Партизан (стадион)|стадионот на ЈНА]], каде подоцна го пречекал фудбалерот на Црвена звезда, Предраг Ѓајиќ:Поверував за момент дека одиме на состанок со првите луѓе на екипата на Партизан. Го минавме стадионот на Партизан и возилото застана пред една убава куќа во близина. Застанав во големиот салон поради голема возбуденост. Тука имаше повеќе од десетмина, многу сериозни и убаво облечени. По количината на чадот заклучив дека многу долго нѐ очекувале. Најпрво ме претставија на домаќинот, некој познат политичар, а потоа и на сите останати. Бев збунет. Толку луѓе за мене непознати седат и ме гледаат. Во тој миг не бев сѐуште пушач, па не знаев што да правам со рацете. Разговорот некако тргна. Неприметно стигнавме и до главното прашање. Дали сум одлучил да дојдам во екипата на Црвена ѕвезда. Одговорив со краток одговор дека веќе го дадов зборот на екипата на Партизан и на човекот кој не сакам да го изиграм. Започна долго убедување. Ништо не се промени ни кога минавме во трпезаријата. Подоцна дојде некој човек и ги донесе утрешните примероци од весниците. На спортската страница во неколку столбови била објавена веста дека Милутиновиоќ потпишал пристапница во екипата на Црвена ѕвезда. Гледав во тие крупни зборови и се запрашав што на сето тоа би рекле луѓето од екипата на Партизан. Ќе помислат дека не сум чесен. Собрав некако сила за да им кажам дека сето тоа не е точно. Еден од луѓето за кој подоцна разбрав дека бил министер на некој многу важен ресор рече нешто што многу ме погоди „Ти имаш морална обврска кон Партизан зошто си го дал зборот на неколку луѓе. Тоа е ништовно во споредба со обврската која ќе ја имаш од утре кога огромен број на луѓе ќе дознаат дека си потпишал за составот на Црвена ѕвезда и дека си наш член. Дури тогаш разбрав зошто со мене беше членот на управата на Бор, оној истиот кој тргна службено за Белград. Ја извади мојата спортска лигитимација, исписницата од клубот и документот од подсојузот. Друг пред мене ја стави пристапницата на Црвена ѕвезда. Требаше да ги потпишам тие три мали картончиња и веста во весниците веднаш би биле точни. Мојата желба беше скршена. Немав сили да се спротивставувам. Повеќе не се повикувам на дадениот збор...Потпишав. Тие во тоа име испија по една пијачка. Јас имав желба во тој момент само добро да се наспијам...Милош Милутиновиќ Сепак, и покрај наводното „киднапирање“ од страна на Црвена ѕвезда, Милутиновиќ завршил во редовите на Партизан, каде најмногу настапувал како центарфор или играч за врска. За екипата на Партизан Милутиновиќ одиграл вкупно 213 натпревари, од кои 87 првенствени, а постигнал и 231 гол, од кои 53 првенствени.<ref>[http://partizan.rs/svi-igraci-partizana/ Клупска статистика ФК Партизан], Посетено на 13. 4. 2013.</ref> Милутиновиќ со екипата на Партизан го освоил Купот на Југославија во фудбал во 1954 и 1957 година. По екипата на Партизан во [[1958]] година, Милутиновиќ преминал во клубот на [[ОФК Белград]]. За ОФК Белград настапил на само осум натпревари, но притоа постигнал дури девет гола. Во тоа време, Милош Милутиновиќ се разболел од [[туберкулоза]], а бидејќи во [[Минхен]] му биле понудени најдобри услови за опоравување, тој заминал таму на лекување и по закрепнувањето потпишал една сезона за составот на [[Бајерн Минхен|Баерн од Минхен]]. ==== Куп на шампиони 1955/56 со Партизан ==== Партизан во таа сезона во своите редови имал импресивни напаѓачки имиња. Покрај Милутиновиќ, во Партизан имало и фудбалски мајстори како Марко Валок, Стјепан Бобек и Бранко Зебец. Милутиновиќ со екипата на Партизан учествувал во првото натпреварување во [[Куп на шампиони 1955/56|Лигата на шампионите]] во сезоната 1955/56. Првата пречка за екипата на Партизан ја минува многу лесно. Најпрво тоа бил составот на [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг од Лисабон]]. Победата била со вкупен резултат 8:5 (3:3 и 5:2). Милутиновиќ постигнал два гола на првиот натпревар од Купот на шампионите, а дури четири на вториот натпревар одигран во Белград. По првото коло, Партизан се судрил со тогаш многу моќниот клуб на [[ФК Реал Мадрид|Реал од Мадрид,]] предводен од Ди Стефано и Гент. Првиот натпревар во Мадрид, пред 105.532 гледачи, завршил со победа на Реал од 4:0. Два гола постигнал Кастањо, а по еден Генто и Ди Стефано. Вториот натпревар во кој Партизан ја покажал вистинската сила завршил со резултат 3:0 за белграѓани, што не било доволно за понатамошен пласман.<ref>[http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1955/round=892/index.html Званична интернет страница УЕФА], Посетено на 13. 4. 2013.</ref> На тој натпревар Милутиновиќ постигнал два гола. Милош Милутиновиќ станал најдобар стрелец во [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампионите]] со осум постигнати гола.<ref>[http://www.rsssf.com/ec/ec195556det.html#cc Лига шампиона, статистика 1955/56 на РСССФ], Посетено на 13. 4. 2013.</ref> Во купот на ова натпреварување, Милутиновиќ ја освоил титулата Крал на стрелците со 8 гола од 4 натпревари. Бил пред играчите како што се Петар Палоташ 6 гола од 4 натпревари, Алфредо Ди Стефано 5 гола од 7 натпревари, Михаљ Лантос 4 гола од 4 натпревари и [[Нандор Хидегкути]] 2 гола од 4 натпревари. ---- {| cellspacing="0" style="width: 100%; background: {{{bg|н}}};" | rowspan="3" style="vertical-align:top; text-align:center; width:15%;" | [[29 јануари]] [[1956|1956 година]]<br />Лига на шампиони 1955/56 |- | style="width:22%; text-align:right;" |{{знамеикона|ЈУГ}}[[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center; width:13%;" | '''3-0''' | width="22%" |{{знамеикона|ШПА}}[[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] | rowspan="2" style="font-size:85%; vertical-align:top;" | Град: [[Белград]] [[Стадион Партизан]]<br />Судија: Јозеф Гилде ([[Швајцарија]])<br />Гледачи: 40.000 |- style="font-size:85%" | align="right" valign="top" | Милутиновиќ{{гол|24}}{{гол|87}}<br />[[Првослав Михајловиќ]]{{гол|46|пен}} | align="center" valign="top" | {{#if:||[http://www.rsssf.com/ec/ec195556.html (Статистика)]|}} | valign="top" | |} ---- ==== Статистика на игри во ФК Партизан ==== Статистика на Милош Милутиновиќ од официјалниот клупски сајт на Партизан<ref>[http://partizan.rs/svi-igraci-partizana/ Клупска статистика], Посетено на 20. 7. 2018.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Милутиновиќ, Милош}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Бајерн Минхен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Партизан]] [[Категорија:Српски фудбалски тренери]] [[Категорија:Југословенски фудбалери]] [[Категорија:Починати во 2003 година]] [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] mrv17gvti1eeayrw3vthtaeb12v8i9u 0 1289899 5605229 5258897 2026-08-05T06:14:07Z Bjankuloski06 332 /* Потомството */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605229 wikitext text/x-wiki '''Ана Тертер''' — бугарска принцеза и српска кралица од [[1284]] до [[1299]] година, како сопруга на српскиот крал [[Стефан Урош II Милутин]]. == Потекло, детство и младост == Ана Тертер била ќерка на бугарскиот цар [[Ѓорги I Тертер]]. Првата сопруга на Ѓорги, Марија, се споменува во Бориловиот синод, а тој се развел од неа во 1279 година. Бракот на Ѓорѓи и Кирамарија траел од 1279 до 1283 година, а Ана најверојатно се родила во тој период. Тоа би значело дека таа имала најмногу пет години кога пристигнала на српскиот двор.<ref>Узелац (2015), 37</ref> == Брак == === Заднина === [[Податотека:Terteroba_coat_of_arms.jpg|лево|мини|204x204пкс| Грбот на династијата Тертер.]] Српско-бугарските односи биле добри на почетокот на владеењето на кралот Милутин. Бугарија била потресена од [[Востание на Ивајло|востанието на Ивајло]] од 1277 до 1280 година, за време на кое Ѓорги Тертер се истакнал како единствен цар. Теодор Светослав, неговиот син, бил заложник во [[Константинопол]] во првата половина на 1280-тите, па Ѓорги Тертер морал да преговара за неговото спасување. Бугарскиот цар се обврзал да ја протера својата втора сопруга, мајката на Ана, Кирамарија, со која живеел илегално, и повторно да се ожени со својата отфрлена сопруга Марија. Преговорите ги водел трновскиот патријарх Јоаким III во име на бугарскиот двор. Преговорите биле успешно завршени и Теодор Светослав во 1284 година се вратил во Бугарија, по што бил прогласен за владетел на неговиот татко.<ref>Узелац (2012), 193-194</ref> Меѓутоа, набргу дошло до српско-бугарско зближување. Како дел од своите дејствија против [[Византиско Царство|Византиското Царство]], Милутин од 1282 до 1284 година водел дури три експедиции на византиските територии. Во една од нив учествувал и неговиот брат, кралот [[Стефан Драгутин|Драгутин]].<ref>Историја српског народа (1994), 452</ref> Освен воени походи, Милутин презел и дипломатски дејствија насочени против Византија. Еден од нив е зближувањето со Бугарија. === Српско-бугарски сојуз === Српско-бугарскиот сојуз требало да се зајакне со бракот на Милутин и ќерката на бугарскиот цар, чие име не се споменувало во бугарските извори, но во науката е познато благодарение на Пљеваљскиот требник.<ref>Стојановић (1922), 25</ref> Бракот бил склучен непосредно пред 11 август [[1284]] година. На овој датум [[Дубровничка Република (1358-1808)|Дубровник]] му испратил подароци на српскиот крал по повод бракот со бугарската принцеза. Подарокот вклучувал 400 перпери (пари од тој период) за кралот и скапа облека вредна 26 перпери за неговиот водач Градислав. До овој датум, Милутин сигурно се развел од својата претходна сопруга, ќерката на тесалискиот [[севастократор]] Јован Анѓела, чие име не ни е познато. За овој брак сведочи и писмо од цариградскиот патријарх [[Григориј II Цариградски|Григориј II]], напишано по март 1283 година. Преговорите меѓу Милутин и Јован се воделе во рамките на антивизантиската коалиција на [[Карло Анжујски]]. Кога пропаднала по сицилијанската вечер, на Милутин не му требало брак со Тесалија. За српско-бугарското зближување придонело и заедничката закана од Татарите кон (унгарски владетел) Црна Нога.<ref>Узелац (2012), 194-195</ref> === Редоследот на жените на Милутин === [[Податотека:Milutin_Kraljeva_crkva.jpg|мини|250x250пкс| Кралот [[Стефан Урош II Милутин|Милутин]], првиот сопруг на Ана Тертер, на фреската во „Кралската црква“ (Студеница).]] Според претходните сфаќања, врз основа на византискиот хроничар [[Никифор Григор]], редот на жените на Милутин бил следниов: најпрвин бил оженет за ќерката на непознат српски благородник, Јелена, а потоа за ќерката на тесалискиот владетел Јован чие име не е познато, потоа Јелисавета Арпад, ќерката на унгарскиот крал [[Стефан V (Унгарија)|Стефан]], сопругата Каталина, потоа Ана Тертер и на крајот [[Симонида|Симонида Палеолог]]. Овој редослед неодамна бил побиен од Александар Узелац, кој претпочитал сведоштво на друг грчки хроничар, Георги Пахимер. Пахимер го дал следниот редослед: Јелена, Тесалка, Ана Тертер, Јелисавета, Симонида. Врз основа на зачуваната кореспонденција помеѓу Ана Неда, ќерката на Милутин и владетелите на Неапол (три писма, од 1337, 1338 и 1354 година), Александар Узелац утврдил дека Ана Неда била ќерка на Милутин од врската со Јелисавета. Според авторот на анонимниот опис на Источна Европа од 1310 година, Јелисавета претходно била мажена за чешкиот благородник Завиша од Фалкенхајн, а потоа се замонашила. Милутин богохулно и ја соблекол монашката облека. Врската на Милутин со Јелисавета не била прифатена ниту во круговите на српската црква, бидејќи за Јелисавета немало ниту збор во српските извори. Згора на тоа, во домашните пишани извори, единствената од жените на Милутин ја споменувал архиепископот Данило (Животи на српските кралеви и архиепископи) од Симонида Палеолог, последната сопруга<ref name="аутоматски генерисано1">Узелац (2014), 29-46</ref>. == Прв брак == За брачниот живот на Ана и Милутин нема многу информации. Архиепископот Данило не ја споменувал оваа сопруга на Милутин. Од тие причини не ни знаеме колку траел нивниот брак. Разводот на Милутин и Ана бил поврзан со српско-византиските односи на самиот крај на 13 век. Византискиот поход на Михаил Главаш во Србија во 1296 година не бил толку успешен како што го прикажувал Манојло Фил, па царот [[Андроник II Палеолог|Андроник II]], поради двојната опасност (од Србија и Татарите), морал да започне преговори со Милутин. Извештајот на Теодор Метохит, водачот на византиската амбасада што требало да го договори бракот на Милутин со сестрата на Андроник, Евдокија, бил најдобар доказ за преговорите. Меѓутоа, Евдокија не сакала да се омажи за четирикратно оженетиот српски крал, оправдувајќи се со жалење за нејзиниот неодамна починат сопруг, [[Трапезунтско Царство|трапезунтскиот]] цар Јован. Затоа, Андроник бил принуден да му ја понуди на Милутин својата петгодишна ќерка [[Симонида]].<ref>Ласкарис (1997), 53-58</ref> Бракот на Милутин и Ана сигурно не постоел уште во 1296 година. Во црквата Свети Ахил во Ариље била насликана фреска на која бил прикажан сремскиот крал Драгутин со сопругата Каталина и Милутин без сопругата. Тоа било сведоштво дека неговиот брак со Ана во тоа време повеќе не важел, иако бугарската принцеза останала да живее во Србија.<ref>Пурковић (1940), 161-162</ref> Во 1292 година Ѓорѓи на бугарскиот престол бил сменет од Смилец, па Милутин немал политичка потреба да го одржува бракот со девојчето Ана. === Развод === [[Податотека:Facial_Chronicle_-_b.07,_p.309_-_Wedding_of_Stefan_Uros_II_and_Simonis_Palaiologina.jpg|мини|468x468пкс| Свадбата на Милутин и Симонида, минијатура на [[Иван IV (Русија)|Иван Грозни]] од 16 век.]] Еден од основните услови на Византијците било предавањето на заложниците. Во замена за Симонида, Милутин морал да им ги предаде на Византијците Ана Тертер и пребегнатиот од Котаница. Георгије Пахимер пишувал за пречекот кој Симонида го имала во Србија: „А бидејќи [[Охридска архиепископија|охридскиот]] архиепископ ги служел вообичаените служби, таа ги прими вообичаените делови, а самиот крал повеќе ја примил за царската ќерка отколку за жена.Тој ја поздравил благонаклонето, не на коњ како што бил обичајот, туку се симнал кога таа се приближила, односно како пред господарка, не пред жена му.“ Милутин ги наследил освоените територии, а Ана Тертер била испратена во Србија. Интересно е што Пахимер само бракот со бугарската принцеза го сметал за легален брак на кралот Милутин, додека останатите врски на Милутин ги сметал за вонбрачни. Тоа бил начин да се оправда пред црквата склучувањето на овој, по сите правила, вонбрачен брак.<ref>ВИИНЈ VI (1986), 46-52</ref> Пахимер наведувал дека креаторот на идејата за заложник на Ана Тертер бил цариградскиот патријарх [[Јован XII Цариградски|Јован XII]], кој барал, заради сигурност на бракот, бугарската принцеза да биде депортирана во Византија. Алтернативата била Милутин да ја испрати својата мајка [[Јелена Анѓел]] како заложник, што било невозможно. Милутин остро се спротивставил на екстрадицијата на Ана Тертер.<ref>ВИИНЈ VI (1986), 123, нап. 83</ref> Метохит наведувал дека предавањето на Ана Тертер било најголемиот впечаток на кој Милутин се согласил. Бидејќи оваа точка од договорот вклучувало нешто многу поважно од предавањето на поранешната кралица, римскиот амбасадор го сметал неговиот дипломатски успех околу неа за најважен за Империјата. Не се знае која била втората отстапка. Се претпоставувало дека тоа било отстапка за територијата или обврска за промена на надворешната политика кон Бугарите.<ref>ВИИНЈ VI (1986), 126</ref> == Животот во Цариград == Во пресрет на [[Велигден]] 1299 година, на реката Вардар, недалеку од Солун, имало своевидна „размена“. Имено, византискиот император му ја предал ќерката на новопечениот зет, со нејзината придружба, а поранешната српска кралица заедно со заложниците им била предадена на Грците. Оваа постапка на српскиот крал не наишла на одобрување кај членовите на српското кралско семејство, ниту од лични симпатии со поранешната снаа, ниту од политички причини. Сепак, кралот Стефан Милутин не обрнал премногу внимание на тоа, туку дури успеал повторно да го поништи бракот. === Реакции на цариградскиот патријарх во врска со разводот на Милутин и Ана === Ана била однесена во Цариград, каде што биле нејзиниот татко, мајка и маќеа. Царската делегација со која патувала Ана не влегла веднаш во градот, туку извесно време живеела надвор од градот. Поранешната српска кралица била официјално пречекана на 22 јуни 1299 година. Разводот на Ана и Милутин наишло на неодобрување во врвот на византиската црква. Патријархот [[Јован XII Цариградски|Јован XII]] не се помирил со фактот дека византиската принцеза Симонида се омажила за српски крал кој бил неколкупати венчан. Според него, бракот на Милутин и Ана Тертер бил легален и немало основа за негово раскинување. Андроник се вратил во Цариград дури во [[1300]] година, кога се сретнал со патријархот. Исто така, Андроник го оправдувал бракот пред црковниот закон. Бидејќи Милутин ја протерал својата прва жена без да го раскине бракот со неа, другите бракови се сметале за неважечки, па затоа Милутин не се оженил неколку пати, туку само еднаш, пред Симонида. Ќерката на Тертер не можела да се смета за легитимна ќерка бидејќи првата сопруга на Милутин, чие име не е познато во историографијата, сè уште била жива. Андроник ги повикал црковните великодостојници да ги судат неговите постапки. Биле импресионирани од говорот на Андроник и го оправдале сето она што тој го направил. Очигледно, говорот оставил впечаток кај патријархот, па тој ветил дека следниот ден ќе се врати во патријаршијата<ref>ВИИНЈ VI (1986), 57-58</ref>. === Втор брак === [[Податотека:Silver_coin_of_Theodore_Svetoslav.png|лево|мини|256x256пкс| Сребрена монета на Теодор Светослав, братот на Ана и бугарскиот цар на почетокот на XIV век. век.]] Братот на Ана Тертер, Теодор Светослав, дошол на бугарскиот престол во 1300 година. Ѓорги Тертер, таткото на Ана, се вратил во Бугарија и од својот син наследил град. И Ана добила можност да се врати во татковината. Меѓутоа, во Цариград, во неа се заљубил епирскиот деспот Димитрије Дука Комнин Кутрул, вдовец, син на Михаил II Комнин војвода. Извесно време живееле во нелегална љубовна врска, до 1301 година, со дозвола на царот Андроник, тие не се венчале.<ref>Nicephorus Gregores цит. по Кръстев, Красимир, 654 – 655</ref> Во 1304 година, деспотот Димитрија бил осомничен за заговор против императорот. Меѓу другото, тој бил обвинет дека се оженил со „жена од непријателско семејство“. Се сомневало дека тоа го отворило патот за влијанието на Теодор Светослав на византискиот двор. Ана Неда и Димитрије Кутрул паднале во немилост, а Георгије Пахимер пишувал за реакцијата на Теодор Светослав. Бугарскиот император ги нападнал византиските територии и ја поразил грчката војска кај Скафида.<ref name="аутоматски генерисано2">Павлов, Пламен. Търновските царици. В.Т.:ДАР-РХ, 2006.</ref> Во јануари 1305 година, Димитрија бил изведен пред суд. Тој бил осуден во март 1305 година, по што бил затворен во „Големата палата“ со сопругата Ана и децата, а имотот им бил конфискуван.<ref name="аутоматски генерисано3">Кръстев, Красимир, 656</ref> Набргу потоа, парот се обидел да побегне, но безуспешно. После тоа Димитрија бил затворен во Влахеранската палата.<ref name="аутоматски генерисано2" /> Мировниот договор меѓу Бугарија и Византија бил склучен во 1308 година. Тогаш морало да се намали казната за Димитрије и Ана.<ref>Павлов, Пламен (1994), 22</ref> Меѓутоа, за судбината на Ана по 1305 година немало повеќе податоци во историските извори. == Потомството == Прашањето за идентитетот на мајката на децата на Милутин е едно од најтешките прашања на српскиот среден век. „Животите на српските кралеви и архиепископи“ ја споменувале само последната сопруга на Милутин, Симонида. Милутин имал најмалку четири деца: 1) [[Стефан Дечански]], српски крал (1321-1331), Ана Нед, бугарска царица (1323-1324), [[Стефан Константин|Константин Немањиќ]], претендент за српскиот престол (1321-1322) и царицата Зорица. Од историските извори била позната само мајката на Зорица. Во согласност со сведочењето на Анонимус, авторот на „Описот на Источна Европа“ од 1310 година, Зорица е родена од сопругата на Милутин, Јелисавета.<ref>Живковић, Петровић, Узелац (2013), 126</ref> Александар Узелац неодамна открил дека Јелисавета била мајка на другите ќерки на Милутин, кои дотогаш се сомневало дека биле од бракот со Ана Тертер.<ref name="аутоматски генерисано1">Узелац (2014), 29-46</ref> Од бракот со Симонида, Милутин немал деца. За Стефан, благодарение на податоците на [[Никифор Григора]] што ги оставил по повод бракот на најстариот син на Милутин со Марија Палеолог, знаеме дека е роден во средината на 1270-тите, односно не можел да се роди во бракот со Ана Тертер, бидејќи тој бил дури и постар од неа.<ref>Пириватрић (2011), 337-347</ref> Годината на раѓањето на Константин е непозната. Во [[Грачаница (манастир)|Грачаница]], Константин бил претставен како млад човек во своите дваесетти години, што значи дека можело да е роден само во последните години на 13.век.<ref>Јечменица (2018), 124</ref> Бидејќи Милутин тогаш бил во врска со унгарската принцеза Јелисавета, но и со Ана Тертер, сигурен одговор не може да се даде. Затоа, ниту еден од потомците на Милутин не може со сигурност да се смета за син на Ана. Во Пљевља Требник има информации за наводните деца на Милутин и Ана Тертер: „тоа се нарекува многугодишна побожност кон Ана и нејзиното дете“.<ref>Пурковић (1996), 50</ref> Дали оваа информација се однесува на Константин и дали Милутин имал други деца со Ана, чиј идентитет денес не е познат, не може да се знае. Ана имала деца и со Димитриј, но нивниот идентитет не е познат.<ref name="аутоматски генерисано3">Кръстев, Красимир, 656</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * Анонимен опис на Европа Ориенталис. Анонимен опис на Источна Европа, Белград: Историски институт, Живковиќ Тибор, Петровиќ Владета, Узелац Александар, 2013 година. * Византиски извори за историјата на народите на Југославија, том VI, Белград: Византиски институт на Српската академија на науките и уметностите, дела од Георгиј Пахимер, Теодор Метохит, Ницифор Григоре и Манојло Фила, 1986 година. * Стојановиќ, Љубомир, „Требник“ на манастирот Св. Тројце кај Пљевља, ССКА 56 (1922) {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тертер, Ана}} [[Категорија:Бугарско благородништво]] [[Категорија:Династија Немањиќ]] [[Категорија:Српски кралски семејства]] echear7vayo76ibvj7fq8ir3gjern20 0 1289922 5605352 5078574 2026-08-05T09:46:41Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605352 wikitext text/x-wiki '''Миодраг Јоксимовиќ''' ([[Врање]], [[1897]] - [[Мостар]], [[1940]]) бил градежен инженер, проектант, конструктор и надзорник на трасирање, изградба и одржување на [[Железница|железници]], мостови и други објекти низ Кралството. Се вработил во Министерството за градежништво на [[Кралството Југославија]], а од 1935 г. во Министерството за железници на Кралството Југославија. == Биографија == Миодраг Вучков Јоксимовиќ е роден во Врање на 22 ноември 1897 година од мајка му Даница – учителка и Вучко – професор по математика. Тој бил најстар од четирите деца. (Милица, Светолика и Петар). Времето кога Миодраг растел било време на српските војни за ослободување од разни напаѓачи (Турција, Бугарија, Австроунгарија 1912 -1918). Тој директно ги доживеал ужасите на овие војни. Кога неговиот татко Вучко, професор во Втората белградска и Врањска гимназија, офицер во војската на Кралството Србија, бил убиен и обезглавен затоа што не сакал да го земе презимето Јоксимов или да ја рецитира ОЧЕ НАШ на бугарски, Миодраг бил одведен во концентрационен логор во Бугарија како одмазда за „непослушноста“ на неговиот татко. Таму тој останал три години. Тој бил резервен офицер, како и татко. Починал млад на 43-годишна возраст на 21 мај 1940 година во Мостар како началник на железничкиот дел во Мостар, како последица на тортура во концентрационен логор во Бугарија. Миленик, особено меѓу работниците, но целата мостарска чаршија испратилаогромна толпа луѓе кои со милји пеш со железница го следеа возот за Белград. Погребан е на Новите гробишта во Белград на 24 мај 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.beogradskagroblja.rs/page/100266/cnt/znamenite-li%C4%8Dnosti.sr-Latn-CS.htm |title=архивски примерок |accessdate=2022-02-04 |archive-date=2020-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115122448/http://www.beogradskagroblja.rs/page/100266/cnt/znamenite-li%C4%8Dnosti.sr-Latn-CS.htm |url-status=dead }}</ref> == Работна биографија == Во 1928 година се вработил во Министерството за градежништво на Кралството Југославија, а од 28 јануари 1935 г. во Министерството за железници – секција за сообраќај со статус „виш извршител од група VII“. Тој бил водач на стручната комисија која го поставила првиот пешачки премин во главниот град во Белград, на улицата Кнез Михајлова помеѓу кафулето „Руски цар“ и продавницата „Васиќ и Јоциќ“ и со тоа стана една од „Светските метрополи“. Тој бил еден од конструкторите на пругата Рашка, Рожаје Нови Пазар.<ref name="Патрија">Група аутора, Зборник југословенских железница, ЈКЖ, Београд, стр: 18</ref> Во Министерството за градежништво на Кралството Југославија бил надзорен орган при изградбата на театарот Мањеж во Врачар во Белград. Објектот е изменет и реставриран, тој е денешниот „Југословенски драмски театар“. Миодраг Јоксимовиќ е еден од конструкторите на мостот на [[Тамиш]]. Исто така, Јоксимовиќ учествувал во изградбата на стариот Панчевски мост на Дунав заедно со експерти и конструктори од Сименс. Како инженер, Јоксимовиќ бил дел од стручниот тим за трасирање и изградба на пругата Белград-Панчево. Бил надзорен орган при трасирањето и изградбата на пругата Вараждин - Копривница, како и надзорен инженер при трасирањето на „Јадранската пруга“, како што и учествувал во изградбата на многу други објекти низ Кралството. Инженерот Миодраг Јоксимовиќ често држел предавања за железничкиот сообраќај низ Кралството Југославија. Предавањата биле одржувани со цел да се изучи и да се стекне култура во оваа област. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Врање]] [[Категорија:Починати во 1940 година]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] e2py7y9a8221928p0vfgcmqyndhl1aw 0 1290020 5605247 5599403 2026-08-05T06:14:42Z Bjankuloski06 332 /* Биографија */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605247 wikitext text/x-wiki '''Миленко Атанацковиќ''' ([[1 мај|01.05.]][[1875|1875 г.]] - [[7 февруари|07.02.]][[1955]] г.), бил [[Срби|српски]] сликар и ликовен педагог. == Биографија == Миленко Атанацковиќ бил роден во [[Шид]] во 1875 година. Во 1878 година заедно со семејството кое биле трговци, се преселил во [[Бијељина|Бјељина]]. Основно и трговско училиште завршил во Бјељина, а во [[Сараево]] завршил средно техничко училиште. Во 1895 година го продолжил своето образование во подготвителната школа за сликарската академија во [[Виена]], кај познатиот професор по сликарство Шауер. Потоа поминал речиси една година во сликарската работилница на сликарот [[Паја Јовановиќ]], каде се стекнал со солидна основа и образование за студии на Академијата за сликарство во Виена, каде се запишуал во 1896 година и дипломирал во 1899 година. По завршувањето на академијата, посетувал тригодишна специјализација на истата академија, кај неговиот професор К. Грипенкерл. Таа академија за сликарство во Виена ({{langx|de|Allgemeine Maller Schule}}) во тоа време била позната во Европа и недостижен сон на многу млади уметници. Не сметајќи ги годините на школување во Сараево, студирањето во Виена и петте години што ги поминал со службата како професор во гимназијата во Пљевља, цело време живеел во Бјељина. Таму во периодот од 1920 година до 1947 година и работел (до пензионирање), во Гимназијата „Филип Вишњиќ“ како како професор по сликарство и цртање.<ref>Радић, Милош; Душан Мартиновић (1972). Миленко Атанацковић 1975-1955. Бијељина: Народни универзитет</ref> Во неговиот плоден живот оставил дела од исклучителна вредност, особено во областа на портретот. Најголем дел од делата на Миленко Атанацковиќ се чуваат во Уметничката галерија на Босна и Херцеговина во Сараево, музејот Семберија и галеријата Миленко Атанацковиќ во Бјељина. Се претпоставува дека негови дела денес се наоѓаат во разни галерии, музеи и приватни збирки на сопственици во [[Соединети Американски Држави|Америка]], [[Англија]], [[Австрија]], Бјељина, Шид, [[Пљевља]], [[Белград|Београд]], Река Црнојевиќ, Сараево, [[Тузла]] и други места. Миленко Атанацковиќ, сметал дека неговиот жанр е „пазарен“. Во неговиот опусот најчести дела се портрети, слики и цртежи, направени на хартија, платно, картон и дрво. Тој бил документарец на своето време и го снимил живот на неговата Бјељина и нејзините жители. Значајно е да се каже дека во периодот меѓу двете светски војни изработувал иконостаси, кои сè уште претставуваат значајни дела од фрескоживописот и иконописот во црквите во Бјељина<ref>[http://cobijeljina.com/istorijat.html Храм Св. Георгија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130901001339/http://cobijeljina.com/istorijat.html |date=2013-09-01 }}, Посетено на 13. 4. 2013.</ref>, Загонима и Јања. Од 1950 година до 1955 година главно се занимавал со цртање орнаменти. Направил околу 1000 различни цртежи и скици, кои најмногу се користеле за уметнички занаети. За прв пат изложувал како студент во Виена во Куќата Кинслер, а последната ретроспективна изложба на неговите дела била организирана во Бјељина во 2005 година на педесетгодишнината од неговата смрт. Својот исклучително успешен живот го завршил во Бјељина, [[7 февруари|на 7 февруари]] [[1955|1955 година]]. Денес, уметничка галерија во Бјељина го носи неговото име.<ref name="Затворена изложба фотографија „савремена Русија“">{{Наведена мрежна страница|url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=64805|title=Затворена изложба фотографија „савремена Русија“|last=|authorlink=|date=5 јули 2012|work=|publisher=Радио-телевизија Републике Српске|language=sr|format=|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 јули 2012|quote=}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија}} * [http://www.arte.rs/sr/umetnici/milenko_atanackovic-3959/ арте-Миленко Атанацковиќ (1875—1955)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220205143021/http://www.arte.rs/sr/umetnici/milenko_atanackovic-3959/ |date=2022-02-05 }} * [http://www.bijeljina.org/vodic/32/90/galerija-milenko-atanackovic.html Галерија Миленко Атаначковиќ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120516122941/http://www.bijeljina.org/vodic/32/90/Galerija-Milenko-Atanackovic.html |date=2012-05-16 }} * [http://www.myspace.com/_bijeljina_ Галерија Миленко Атаначковиќ Бјељина] * [https://web.archive.org/web/20130602063658/http://maldini.wetpaint.com/page/WHO+IS+WHO+in+Serbian+art КОЈ Е КОЈ во српската уметност] * [https://web.archive.org/web/20131206083529/http://www.scribd.com/doc/23157567/Ko-Je-Ko-u-Srpskoj-Umetnosti КОЈ Е КОЈ ВО СРПСКАТА УМЕТНОСТ] [[Категорија:Српски сликари]] [[Категорија:Луѓе од Бијељина]] [[Категорија:Починати во 1955 година]] [[Категорија:Родени во 1875 година]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:CS1-грешки: ISBN]] 68zgjcagmyjve8x5kyhlanvp2ofaiww 0 1290174 5605264 5406024 2026-08-05T06:15:21Z Bjankuloski06 332 /* [[Рашки Округ|Рашка област]] */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605264 wikitext text/x-wiki Ова е список на сите населени места на територијата на [[Србија|Република Србија]] заклучно со 1 јануари 2009 година. Статијата содржи и населби формирани со новиот ''Закон за територијална организација на Република Србија'' донесен на 27 декември 2007 година, стари имиња на населени места, како и места кои го изгубиле статусот на самостојни населби. Според валидна статистика во Србија, постојат урбани и други населби, урбаните населби се одвојуваат од другите населби со тоа што се '''задебелени'''. Сите промени во населените места се однесуваат на периодот по 1945 година. Старите имиња на населбите во Војводина првично не биле изведени затоа што не биле во духот на официјалниот јазик на државата, па [[Француски јазик|француското]] фонетско име довело до официјалното име [[Унгарски јазик|Шарневил]] (дел од Банатски Големо Село), иста ситуација со [[Романски јазик|населбите]] на [[Словачки јазик|словачки]] јазик. Списокот на населени места е даден според ISO 3166-2: RS стандард кој е дефиниран по административни единици (RS00-Град Белград, RS01-административна област Северна Бачка. . . ). == Населби на град Белград == * '''Градски општини Бараево''': Арнаево, Бараево, [[Баќевац]], [[Белјина|Бељина]], Бождаревац, Велики Борак, Враниќ, Гунцати , Лисовиќ, Маниќ, Мељак, Рожанци и Шиљаковац . * '''Градска општина Вождовац''': '''[[Бели Поток (Вождовац)|Бели Поток]]''', '''[[Белград]] - дел''' (до 1972 година ги опфаќа самостојните населби Јајинци, Кумодраж и Раковица), Жуце, '''Пиносава''' и Рипањ (ги опфаќа населбите Бошњаци и Брѓани, кои до 1977 г. била самостојна населба). * '''Градска општина Врачар''': '''[[Белград]] - дел''' . * '''Градска општина''' Грочка: Бегаљица, Болец, Брестовик, Винча, Врчин, '''Грочка''', Дражањ, Живковац, Заклопача, Калуѓерица, Камендол, Лештане, Пударци, Ритопек и Умчари . * '''Градска општина Звездара''': '''[[Белград]] - дел''' (ги опфаќа населбите Миријево, Мали Мокри Луг и Велики Мокри Луг, кои до 1972 г. била самостојна населба.) * '''Градска општина Земун''': '''[[Белград]] - дел''' (вклучува [[Батајница]], кој до 1972 г. била самостојна населба) и Угриновци . * '''Град Општина Лазаревац''': [[Араповац (Србија)|Араповац]], Барзиловица, Барошевац, Бистрица, Брајковац, Бурово, '''Велики''' Црљени, Врбовно, Вреоци, Дрен, Дудовица, Жупањац , Зеоке , Јунковац , Лешевацков , '''Лашевацил''' ,,Пркосава, '''Рудовци''', Сакуља, Соколово, Степојевац, Стрмово, Стубица, Трбушница, Цветовац, Цибутковица, Шопиќ и Шушњар. * '''[[Младеновац|Град Општина Младеновац]]''' ''':''' Америќ , Белуќе, Бељевац, Велика Иванча , Велика Кршна, Влашка, Границе, Дубона, Јагњило, Ковачевац, Кораќица, Мала Врбица, Марковац , Межовалцви Рајковац, Сенаја, Црквине и Шепшин. * '''[[Нов Белград|Градска општина Нов Белград]]''': '''[[Белград]] - дел''' (вклучува Бежанија која до 1972 г. била самостојна населба). * '''Град Општина Обреновац:''' [[Баљевац]], Бариќ, Бело Поље, Бргулице, Бровиќ, Велико Поље, Вукичевица, Грабовац, Дражевац, Дрен, Забрежје, Звечка, Јасенак, Конатице, Кртинска, Пиршин , Љубинацо , Љубинац Пироман, Ратари, Рвати, Скела, Стублине, Трстеница, Уровци и Ушќе. * '''Градска општина Палилула''': '''[[Белград]] - дел''' (ги опфаќа населбите Крњача и Вишњица, кои до 1972 година биле самостојни населби), '''Борча''', Велико Село, Дунавац, Ковилово, '''Овча''', Падинска Скела (вклучува населби Бесни Фок , Рлогоњски, Јабучки Рит, Прелив, Товилиште и Врбовски, кои до 1972 г. била самостојна населба) и Сланци. * '''Градска општина Раковица''': '''[[Белград]] - дел''' (ги опфаќа населбите Кнежевац и Ресник, кои биле самостојни населби до 1972 г.), како и Киево, кое во 1959 г. припоен кон Кнежевац. * '''Град Савски Венац Општина''': '''[[Белград]] - дел'''. * '''Град Сопот Општина''': Бабе, Губеревац, Дрлупа, Дучина, Ѓуринци, Мала Иванча, Мали Пожаревац, Неменикуќе, Парчани, Поповиќ, Раља (вклучувајќи го и Грково, која до 1986 г. била самостојна населба), Рогача, Ропочево, Шибница, Слатина, '''Сопот''' и Стојник. * '''Градска општина Стари Град''': '''[[Белград]] -дел'''. * '''Град Сурчин Општина''': Бечмен, Бољевци, '''Добановци''', Јаково, Петровчиќ, Прогар и '''Сурчин'''. * '''Градска општина Чукарица''': '''[[Белград]] - дел''' (ги опфаќа населбите Жарково и Железник кои до 1972 г. била самостојна населба), Велика Моштаница, '''Остружница''', '''Пеќани''', '''Ручка''', Рушањ, Сремчица и '''Умка'''. == Населби на [[Војводина]] == [[Податотека:Vojvodina_gradovi_2011.png|десно|мини|300x300пкс| Поголеми градови во Војводина според пописот од 2011 година години.]] === Управен округ Северна Бачка === * '''Град Суботица''': Бајмок, Бачки Виногради (до 1947 Краљев Брег), Бачко Душаново (до 1978 Душаново), Биково, Вишњевац, Габриќ, Горни Таванкут (до 1978 дел од Таванкутун (до 1978 дел од Таванкутул Таван), Донкутун 197 Ѓурѓин, Келебија, Љутово (до 1978 година дел од Таванкут), Мала Босна, Мишиќево (до 1978 година дел од '''[[Суботица|Бајмок]]''' ), Нови Женик (до 1978 година дел од Женик), '''Палиќ''', Стари Жукунник од 197 (до 1978 г. дел од Палиќ), Чантавир и Шупљак. * '''Општина Бачка Топола''': Багремово (старо име Бразил), Бајша, '''[[Бачка Топола]]''' (вклучува Кочичево, која престанала да постои како самостојна населба во 1978 година), Бачки Соколац, Богараш (населбата била дел од Гунарош до 1978 година), Горња Рогатица, Гунарош (до 1950 година Молски Гунарош), Зобнатица, Кавило (до 1978 година дел од Гунарош), Караѓорѓево (до 1950 година Бачко Караѓорѓево), Криваја (населба создадена во 1978 година од делови на Бачки Рогатиќ и Гормиси ), до 1947 година Карактур), Ново Орахово (до 1948 Орахово, пред тоа се викал Сенчански Гунарош), Његошево, Оборњача (до 1991 година дел од Гунарош, денес без жители), Томиславци Во 1947-2007 година Оршковеќе се именувало пред Орешкове,, Панонија (до 1978 дел од Бајша), Пачир, Победа (до 1978 г. дел од Гунарош), Светиќево, Средњи Салаш и Стара Моравица. * '''Општина Мали Иѓош''': Ловќенац (старо име Секиќ), Мали Иѓош (до 1948 Криваја) и Фекетиќ (вклучувајќи ги Селиште, самостојна населба до 1978 година, која до 1947 г. година наречена Ново Село). === Централен административен округ Банат === * '''Град Зрењанин''': Арадац (две населби се споени во 1947 година, словачки Арадац и Андрејевац, порано српски Арадац), Банатски Деспотовац, Бело Блато, Ботос, Елемир, Ечка, Златица, '''[[Зрењанин]]''' (вклучува поранешната независна населба Мужљу од 1978 до 1978 година; 1947, официјалното име било Петровград, пред тоа Велики Бекерек)), Јанков Мост, Клек, Книќанин, Лазарево, [[Лукино Село]], Лукичево (до 1947 г. Мартиница), Меленци, Михајлово, Орловат, Перлез, Стајичево, Тараш, Томашевац, Фаркаждин и Чента. * '''Општина Житиште''': Банатски двор (ја вклучува укината населба Банатски Душановац), Банатско Вишњичево, Банатско Караѓорѓево (до 1950 година Караѓорѓево), '''Житиште''' (до 1947 година Бегеј Свети Ѓураѓ), Меѓа, Нови Итебните (1950,194,194,194,194,194,194,194,194,194,194,194,194,194,197,194, Нови Итебеј, 1948 Тополовац), Српски Итебеј, Торак (до 2001 година официјалното име било Бегејци; населбата потекнува од Велики и Мали Торак) во 1947 година), Торда (до 1947 година. Вујиќево), Хетин и Честерег. * '''Општина Нова Црња''': Александрово (1948-1992 .. официјалното име било Велике Ливаде, а до 1948 година Банатско Александрово), Војвода Степа, Молин (раселена населба), Нова Црња, Радоево (до 1947 година Кларија), српски Блек и Тоба. * '''Општина Нови Бечеј''': Бочар, Кумане, '''[[Нови Бечеј]]''' (до 1952 Волошиново; ја опфаќа укинатата населба Врањево) и Ново Милошево (1947). спои две населби: Карлово и Беодра ). * '''Општина''' Сечањ: Банатска Дубица (до 1950 Маргитица), Бока, Бусење (до 1947 година Владичино Село), Јарковац, '''Јаса Томиќ''', Конак, Крајишник (старото име Шупљаја), Неузина (формирана со спојување на Српска Наузинска Неузина, Хрватска Наузина, Сутјеска (до 1947 г. година Сарца) и Шурјан. === Северен Банат административен округ === * '''Општина Ада''': '''Ада''', '''Мол''', Стеријино (до 1959 Стеријино Село), Оборњача и Утрине (до 1947 г. година Недиќева Населба). * '''Општина Кањижа''': Адорјан (до 1978 Надрљан), Велебит, Долина, Војвода Зимонјиќ, '''[[Кањижа]]''', Мале Пијаче, Мали Пешак, Мартонош, Ново Село (до 1978 година дел од Орома ), Ором, Тотилово19ајч5, (1948-1978 Сенчански Трешњевац; до 1946 г. Узуновиќево) и [[Хоргош]]. * '''Општина Кикинда''': Банатска Топола, Банатско Велико Село (формирана во 1948 година со спојување на населбите Шарневил, Солтур и Свети Хуберт), Башаид (од 1978 година ја опфаќа поранешната самостојна населба Бикач ), Иѓош, '''[[Кикинда]]''' (до 1947 година) Велик, Мокрин, Наково, Нови Козарци (стари имиња Мисторт, до 1948 г. година Козарци; ги вклучува укинатите населби Хајфелд), Руско Село и Сајан. * '''Општина Нови Кнежевац''': Банатско Аранѓелово, Ѓала, Мајдан, '''[[Нови Кнежевац|Нови]]''' Кнежевац, Подлокањ, Рабе, Сигет (до 1978 година дел од Банатски Аранѓелов; нови ЗОТОРИ од 2007 година официјалното име е Шегет), Српски Крстурун и Филиќ (до 1978 година дел од Нови Кнежевци). Со најновиот закон за територијална организација на Република Србија од дел на населбата Нови Кнежевац е формирана населбата Обиличево, која до 1947 г. била самостојна населба во годината пред да биде укината. * '''Општина Сента''': Богараш (до 1978 година дел од Горњи Брег), Горњи Брег, Кеви, '''Сента''' и Торњош . Најновиот закон за територијална организација на Република Србија од 2007 г. година од дел на населбата Сента настанала населбата Батка). * '''Општина Чока''': Банатски Моностор, Врбица, Јазово, Остојичево (до 1947 г. година Потиски Свети Никола), Падеј, Санад, Црна Бара и '''Чока'''. === [[Јужнобанатски Округ|Јужен Банатски административен округ]] === * '''Град Вршац''': Ватин, Големо Средиште, Влајковац, Војводинци, '''[[Вршац]]''', Вршачки Ритови (до 1959 г. Вршац Салаши ), [[Гудурица]], Загајица, Избиште, Јабланка, Куштиљ, Мали Жам , Мало Средиште, Марковац, Месиќ, Орешац, Павлиш, Парта, Потпорањ, Ритишево, Улшево, и * '''Град Панчево''' : Банатски Брестовац, Банатско Ново Село, [[Глогоњ]], Долово, Иваново, [[Јабука]], '''[[Качарево]]''' (до 1947 година, Краљевиќево), Омољица, '''[[Панчево]]''' (вклучувајќи го Војловица, која до 1978 г. била самостојна населба) и '''Старчево'''. * '''Општина Алибунар''': '''Алибунар''', Банатски Карловац (1947-1949 Ранковиќево, 1949-1955 Банатско Ранковиќево; ја опфаќа укинатата населба Мали Луг-Векерле), Владимировац (вклучува Нови Владимировац, која била самостојна населба до 197 година, Јабрицаик, Ибричаик ) . (до 1947 година Словачки Александровац), Локве (старо име Свети Михајло), Николинци, Нови Козјак (до 1947 г. Фердин) и Селеуш. * '''Општина Бела Црква''': Банатска Паланка, Банатска Суботица, '''[[Бела Црква (Србија)|Бела Црква]]''' , Врачев Гај, Гребенац, Добричево, Дупљаја, Јасеново, Кајтасово (старо име Кајтасовачки Виногради, до 1947 г.), Калуѓерово, Серкчва, Крушчица. * '''Општина Ковачица''': Дебељача, Идвор, '''Ковачица''', Падина, Путниково, Самос, Уждин и Црепаја. * '''Општина Ковин''': Баваниште, Гај, Делиблато, Дубовац, '''Ковин''', Мало Баваниште, Мраморак, Плочица, [[Скореновац]] и Шумарак (до 1947 г. година Емануиловац). * '''Општина''' Опово: Баранда, '''Опово''', Сакуле и Сефќерин. * '''Општина Пландиште''' : Банатски Соколац, Барице (до 1947 година Свети Јован), Голема Греда, Голем Гај, Дужине (старо име Сеченово), Јерменовци, Купиник (до 1947 година Александров Гај), Лаудоновац (до новото 1974 година бил дел од Пландиште, Законот за територијална организација се вика Лаудовац), Маргита, Марковичево (до 1948 г. Крива Бара), Милетичево, '''Пландиште''' (старо име Мариолана), Стари Лец и Ајдучица. === Управен округ Западна Бачка === * '''Град Сомбор''': [[Алекса Шантиќ (Сомбор)|Алекса Шантиќ]], [[Бачки Брег]], Бачки Моноштор, Бездан, Гаково (вклучува Крушевље, кое било самостојна населба до 1978 година), Дорослово, Кљајиќево (до 1948 година). Крњаја), Колут, Растина, Риѓица, Светозар Милетиќ, '''[[Сомбор]]''', Станишиќ, Стапар, Телечка и Чонопља. * '''Општина Апатин''': '''Апатин''', Купушина, Пригревица (до 1947 година Пригревица-Свети Иван), Свилојево и Сонта. * '''Општина Кула''': [[Крушчиќ]] (до 1950 Вепровац), '''[[Кула, Србија|Кула]]''', Липар (до 1947 г. Емусиќ, пред тоа Соколац Кулски), Мали Стапар, Нова Црвенка, Руски Крстур, Сивац и '''Црвенка'''. * '''Општина Оџаци''': Бачки Брестовац, Бачки Грацац (до 1947 Филипово), Богојево, Дероње, Каравуково, Лалиќ, '''Оџаци''', Ратково (до 1948 г. година Дубрава, пред тоа Парабуќ) и Српски Милетиќ. === Управен округ Јужна Бачка === * '''[[Нови Сад|Град Нови Сад]]''': ** '''Градска општина Нови Сад''' : Бегеч, Будисава, Ветерник, Каќ, Кисач (вклучува Танкосиќево, која била самостојна населба до 1978 година), Ковиљ, '''[[Нови Сад]]''' (во периодот од 1980 до 1989 година). Денешната единствена населба Нови Сад била поделена на Нови Сад-Стари Град, Нови Сад-Лиман, Нови Сад-Детелинара, Нови Сад-Подунавље и Нови Сад-Славија), Руменка, Степановиќево, '''Футог''' и Ченеј . ** '''Градска општина Петроварадин''' : Буковац, Лединци, '''Петроварадин''', '''Сремска Каменица''' и Стари Лединци (до 1999 г. година дел од Лединаци). * '''Општина Бач''': '''Бач''' (вклучува Мали Бач, кој до 1947 г. година наречена Томичево), Бачко Ново Село, Боџани, Вајска, Плавна и Селенча. * '''Општина Бачка Паланка''': '''[[Бачка Паланка]]''', Визиќ, Гајдова, Деспотово (до 1947 година Деспот Свети Иван, 1947-1948 Васиљево, 1948-1952 Ново Васиљево ), Караѓорѓево (до 1947 година, дел од М., Нова Гајдова, Обровац, Параж, Пивнице, Силбаш, Товаришево и Челарево (до 1947 г. година Чиб). * '''Општина Бачки Петровац''': '''Бачки Петровац''', Гложан, Кулпин и Маглиќ (до 1949 г. година Буљкеш). * '''Општина Беочин''': '''Беочин''', Баноштор, Грабово, Луг, Раковац, Свилош, Шушек и Черевиќ. * '''Општина Бечеј''': Бачко Градиште, Бачко Петрово Село, '''[[Бечеј]]''' (до 1947 година Стари Бечеј, 1991-1992 официјалното име било Стари Бечеј; во 1947 година населбите Пеце-Шор и Пољаница биле припоени кон Бечеј), Милешево и Радичевиќун (1947). Ново Насеље бр.1, 1947-1948 г. година Наут). * '''Општина Врбас''': Бачко Добро Поље (до 1948 Добро Поље), '''[[Врбас]]''' (1983-1991 Титов Врбас), Змајево (до 1947 Пашиќево), Косанчиќ (до 1991 година дел од Савино Село), Кучура, Равно Село194 (До 1947 година). 1947-1948 Равно) и Савино Село (до 1947 г. година Торза). * '''Општина Жабаљ''': Господинци, Ѓурѓево , [[Жабаљ]] и Чуруг. * '''Општина Србобран''': Надаљ, '''Србобран''' и Турија. * '''[[Сремски Карловци|Општина Сремски Карловци]]''': '''[[Сремски Карловци]]'''. * '''Општина Темерин''': '''Бачки Јарак''', Сириг (дел од оваа населба е новиот Закон за територијална организација на Република Србија од 2007 година. година формирале нова населба Камендин ) и '''Темерин'''. * '''Општина Тител''': Вилово, Гардиновци, Лок, Мошорин, '''[[Тител]]''' и Шајкаш. === Сремска област === * '''Град Сремска Митровица''': Бешеновачки Прњавор (до 1978 г. година дел од Бешенова), Бешеново, Босут, Велики Радинци, Гргуревци, Дивош, Џипша (укината населба бидејќи била уништена во војната), Засавица I (до 1978 година дел од Засавица, од 2007 г. заедно со Засавица II е единствена населба Засавица), Засавица II (до 1978 година дел од Засавица, од 2007 г. заедно со Засавица прават уникатна населба Засавица), Јарак, Кузмин, Лаќарак, Лежимир, Манѓелос, Мартинци, '''Мачванска Митровица''' (старо име Мала Митровица), Ноќај, Равње, Раденковиќ, Салаш Ноќајски , Сремска Рачајмска, '''[[Сремска Митровица]]''' Чалма, Шашинци (Нов Закон за Тер. Организација од 2007 г. година, официјалното име е Шишинци), Шишатовац и Шуљам . * '''Општина Инѓија''': Беска, '''[[Инѓија]]''', Јарковци, Крчедин, Љуково, Марадик, Нови Карловци, Нови Сланкамен, Сланкаменачки Виногради (до 1978 г. дел од Нови Сланкамен), Стари Сланкамен и Чортановци. * '''Општина Ириг''': Велика Ремета (до 1978 година дел од Крушедол Села), Врдник, Гргетек (до 1978 година официјалното име било Гргетег), Добродол (до 1978 година дел од Шатринац), '''[[Ириг]]''', Јазак (Нов Закон за територијална организација од 2007 година. Во делот на оваа населба била формирана населбата Јазак Прњавор, Крушедол Прњавор (до 1978 г.). официјалното име било Крушедолски Прњавор), Крушедол Село, Мала Ремета, Нерадин, Ривица и Шатринци. * '''Општина''' Печинци: Асања, Брестац, декември, Долни Товарник, Карловчиќ, Купиново, Обрез, Огар, Печинци, Попинци, Прхово , Шибац , Сремски Михаљевци (до 1950 г. Михаљевци), Суботиште и Шимановци. * '''Општина Рума''': Буѓановци, Витојевци, Вогањ (Нов Закон за територијална организација од 2007 г. Од дел од оваа населба е формирана нова населба Марѓелос ), Грабовци, Добринци, Долни Петровци, Ерем, Жарковац, Кленак, Краљевци, Мали Радинци, Никинци, Павловци, Платичево, Путинци, '''[[Рума]]''', Х. Стековцинов. * '''Општина Стара Пазова''': Белегиш, Војка, Голубинци, Крњешевци, Нова Пазова, Нови Бановци, '''[[Стара Пазова]]''', Стари Бановци и Сурдук . * '''Општина Шид''': Адашевци, Батровци, Бачинци, Беркасово, Бикиќ До (до 1975 г. година дел од Привина Глава), Бингула, Васица (старо име Мала Васица), Вишњичево (старо име Грк), Гибарац, Ердевик, Илинци, Јамена, Кукујевци, Љуба, Моловин, Моровиќ, Привина Глава, Сот и '''[[Шид]]'''. == Населби на [[Шумадија и Западна Србија|Шумадија и западна Србија]] == === '''[[Мачвански Округ]]''' === * '''Град Лозница''': '''Бања Ковиљача''', Башчелуци, Брадиќ, Брезјак (до 1955 година дел од Слатина), Брњац, Велико Село, Овоштарник, Горна Бадања, Горна Борина, Горна Ковиљача (до 1979 година, Горна вила, Горни Добриќ, Грнчара, Долна Бадања , Долна Шипулја , Долно Недељице , Долни Добриќ , Драгинац, Зајача, Јадранска Лешница (до 1947 Јадарска Лешница), Јаребице, Јелав, Јошева , Корешик Липница, Липнички Шор, '''[[Лозница]]''', Лозничко Поле, Милина, Ново Село, Пасковац, Плоча, Помијача, Рибарице (1979-1991). Рибарица), Руњани, Симино Брдо, Слатина, Стража, Ступница, Текериш, Трбосиље, Трбушница, [[Тршиќ]], Филиповиќи, Цикоте, Чокешина и Шурице. * '''Град Шабац''': Бела Река, Богошавац, Бојиќ, Букор, Варна, Волујац, Горна Врањска, Грушиќ, Двориште, Дешиќ, Добриќ, Дреновац, Дуваниште, Забар, Жаблаце , Зминјак, Јевремовац , Кримовац , Јевремовац [[Мајур (Шабац)|,]] Мала Врањска , Маови, Мачвански Причиновиќ, Метлиќ, Милошевац, Миокус, Мишар, Мрѓеновац, Накучани, Орашац, Орид (до 1955 година дел од Корман ) , Радовашница, Рибари, Румска, Синошевиќ , Скраѓани ( до 1955 г. дел од Змињак), Слатина, Слепчевиќ, Табановиќ, Церовац, Чуљковиќ, '''[[Шабац]]''', Шеварице и Штитар . * '''Општина Богатиќ''': Бадовинци, Баново Поље, Белотиќ, Богатиќ, Глоговац, Глушци, Дубље, Клење, Метковиќ, Очаге (до 1959 г. дел од Клење), Салаш Црнобарски, Совљак, Узвеќе и Црна Бара. * '''Општина Владимирци''': Белотиќ, Бељин, Бобовиќ, Владимирци ( настанати со спојување на населбите Владимирци Село и Владимирци Варошица во 1955 г. години), Власеница, Вукошиќ, Вучевица, Дебрц, Драгоевац, Звезд, Јазовник, Јаловиќ, Каона, Козарица, Крниќ , Крнуле , Кујавица , Лојанице , Матијевац , Месарци , Мaтијевац Суво Село и Трбушац. * '''Општина''' Коцељево: Баталаге, Брдарица, Бресница, Галовиќ, Голочело, Градојевиќ, Долно Црниљево ( до 1947 Црниљево Тамнавско ), Драгиње, Дружетиќ, Зукве, Каменица, Коцељева , 79јуиќел , (според новите ЗОТОРС од 2007 г. година, новото официјално име е Џуковине). * '''Општина Крупањ''': Бањевац, Бела Црква, Богоштица, Брезовице, Брштица, Врбиќ, Дворска, Завлака, Костајник, Красава, Кржава , '''Крупањ''' , Ликодра , Липеновиќ , Мојковиќ , Планинавајв . * '''Општина Љубовија''': Берловине (до 1979 година, дел од Доња Буковица и Скрајник ), Врхпоље, Горња Љубовиѓа, Горња Ораовица (од 2007 г. Горна Ораовица), Горна Трешњица, Горно Косље , Грачаница, Доњашин Ораовица), Дрлаче, Дубоко (до 1979 година дел од Доња Буковица), Леовиќ (вклучува населба Сариќи која била самостојна до 1979 година), Лоњин, Љубовија, Оровичка Планина (од 2007 година Орловичка Планина), Поднемиќ (од 2007 година). дел од Долна Буковица), Поштење, Рујевац, Савковиќ, Селанац, Соколац, Торник, Узовница, Цапариќ, Црнча и Читлук. * '''Општина Мали Зворник''': Амајиќ, Брашина, Будишиќ, Велика Река, Вољевци, Долна Борина, Долна Трешњица, '''Мали Зворник''', Радаљ, Сакар, Кулине и Читлук. === [[Колубарски Округ]] === * '''Град Ваљево''': Бабина Лука, Балиновиќ, Бачевци, Белиќ, Белошевац, Беомужевиќ, Близоње, Бобова, Богатиќ, Бранговиќ, Бранковина, Брезовице (од 2007 год., Брезовица, населено место Белјаболиќ, '''[[Ваљево|Бујавичиќ]]''', Белјаболиќ, Бујавичиќ, Полјевощиц ., Кличевац и Попаре, кои се укинати во 1971 година, како и урбаните делови на населбите Бујачиќ и Гориќ од 1991 година), Веселиновац, Влашчиќ, Врагочаница, Вујиновача, Гола Глава, Гориќ, Горно Бувче, Дејчиќ, Гориќ Дивци, '''[[Дивчибаре]]''' (населба формирана во 1970 година од делови на Бачевци и Крчмар), Долна Буковица, Долно Лесковице [[Кланица|,]] Драчиќ, Дупљај, Жабари, Забрица, Зарубе, Златариќ, Јазовик, Јасеница, Јованица , Јованица , Козличиќ, Котешица, Кунице, Лелиќ, Лозница, Лукавац, Мајиновиќ, Мијаци, Миличиница, Мрчиќ, Оглаѓеновац, Осладиќ, Пакље , Пауне , Петница , Попуке , Пријеждиќ , Рандалје , Рандалје ри, Ситарице, Совач, Станина Река, Стапар, Стрмна Гора, Стубо, Суводање, Сушица (до 1977 година Сушице), Таор (формиран со спојување на населбите Горни Таор и Долни Таор во 1959 година. години), Тубравиќ и Тупанци. * '''Општина''' Лајковац : Бајевац, Боговаѓа (до 1992 година Прњавор), Врачевиќ (населба настаната со спојување на населбите Горни Врачевиќ и Долни Врачевиќ во 1947 година), Долни Лајковац, Јабучје, Лајковац1 '''(9791 г.)''' Лајковац (град), Лајковац (село), Мали Борак, црквата Свети Марко, Непричава, Пепељевац, Придворица, Ратковац, Рубрибрежа, Скобаљ, Словац, Степање, Стрмово и Келије. * '''Општина Љиг''': Ба, Бабајиќ (до 1950 година Бабајиќ Село), '''Белановица''', Бошњановиќ, Бранчиќ, Велишевац, Гукош (до 1991 г. Гукоши ), Диќи, Долни Бањани, Живковци ,,, Ивачковци ,, Живковци ,,, Ивачлин ,, Липље, '''Љиг''' (од 1950 година ја опфаќа населбата Бабајиќ Варошица), Милавац (до 1979 г. дел од Цветановац), Моравци, Палежница, Пољанице, Славковица, Цветановац, Штавица и Шутци. * '''Општина''' Мионица: [[Тврдина Милан Топлица|Берковац]], Брежѓе, Буковац, Велика Маришта (до 1991 година Велико Мариште ), Вировац, Вртиглав, Голубац, Горни Лајковац, Горни Мушиќ, Гуњица, Долни Мушиќ , [[Јован Дучиќ|Дучиќ]], Малиќ , '''Мионица (град)''', Мионица (село), Мратишиќ, Наномир, Осеченица, Паштриќ, Планиница, Попадиќ, Радобиќ (до 1979 г. Радовиќ), Рајковиќ, Ракари, Робаје, Санковиќ, Струганик, Табановиќ, Тодорин Дол, Толиќ и Шушеока. * '''Општина''' Осечина: Бастав, Белотич, Братачиќ, Горно Црниљево (до 1947 г. Црниљево), Гуњаци, Драгијевица, Драгодол, Комириќ, Коњиќ, Коњуша, Лопатањ, Осечина (град), Осечина (село), Остружањ, Пецка, Плужац, Сирдија, Скадар, Туѓин. * '''Општина Уб''': Бањани, Богдановица, Бргуле, Брезовица, Врело, Врховине, Вукона, Гвозденовиќ, Гуњевац, Докмир, Звиздар, Јошева, Калениќ, Калиновац, Кожуар (од 207 г. '''Кожур''' ), Кршна Глава, Лисо Поле, Лончаник, Милорци, Мургаш, Новаци, Паљуви, Памбуковица, Радљево, Радуша, Руклада, Слатина, Совљак , Стубленица , Таково , Тврњацве и Шарбан. === [[Шумадиски Округ|Шумадиски округ]] === * '''[[Крагуевац|Град Крагуевац]]''': ** '''Градска општина Аеродром''': Дезимировац, Долно Грбице, Горно Грбице, Горно Јарушице, Јовановац, Лужнице, '''[[Крагуевац]] - дел''' (покриен од 1991 г. Укината е населбата Петровац, како и урбаните делови на населбите Опорница и Поскурице), Мали Шењ, Мирониќ, Нови Милановац, Опорница, Пајазитово, Поскурице, Ресник, Цветојевац, Церовац, Чумивиќ и Шљијовац . ** '''Градска општина Пивара''' : Баљковац, Ботуње, Букоровац, Велика Сугубина, Велика Пчелице (до 1965 година Велика Пчелица), Горња Сабанта, Горње Комариче, Доња Сабанта, Долно Комариче, Дулене, Јабучје '''[[Крагуевац|-]] 1 дел''' Крагу, 9. дел. а укинати се населбите Белошевац, Ждраљица, Илиќево (до 1954 г. Мечковац), Теферич и урбаните делови на Маршиќ и Трмбас), Маршиќ и Трмбас . ** '''Град Општина Станово''' : Аџине Ливаде, Вињиште, Голочело, Грошница, Дивостин, Драча, Драгобраќа, Дреновац, Ѓурсело, Ердеч, '''[[Крагуевац]] - дел''' (покриен од 1991 г. Населбите Станово, Мале Пчелице, Коричани и урбаните делови на населбите Ердец и Гросница), Кутлово, Прекопеца, Рогојевац и Трешњевак се укинати во ** '''Градска општина Стари Град''' : '''[[Крагуевац]] -дел''' . ** '''Градски општини Страгари''' : Велики Шењ, Влакча, Добрача, Каменица, Котража, Љубичевац, Мала Врбица, Маслошево, Рамаќа, Страгари и Угљаревац. * '''Општина Аранѓеловац''': '''[[Аранѓеловац]]''', Бања (вклучува населба Забрежје која е укината во 1979 година), Бошута, Брезовац, Буковик, Венчане (вклучува населба Каменица која е укината во 1979 година), Врбица, Вукосавци, Трењавица , Гарашевци (1947-2002 г Партизани), Јеловиќ, Копљаре, Мисача, Орашац, Прогореоци, Раниловиќ, Стојник и Тулеж. * '''Општина Баточина''': Бадњевац, Баточина (формирана со спојување на населбите Баточина Село, Баточина Варошица и Турчин во 1979 г.), Бржан, Градац, Доброводица, Жировница, Киево, Милатовац (ја опфаќа и населбата Осје до 195 година.), Никшиќ, Прњавор и Црни Као. * '''Општина''' Книќ: Бајчетина, Балосаве, Баре, Бечевица, Борач, Брестовац, Брњица, Бумбарево Брдо, Врбета, Вучковица, Грабовац, Гривац , Гружа , Губеревац , Гунчати , Драгушица , Драгувац Лесковац, Липница, Љубиќ, Љуљаци, Опланиќ, Пајсијевиќ, Претоке, Радмиловиќ, Рашковиќ, Шуморовац, Топоница и Честин. * '''Општина Лапово''': '''Лапово (град)''' и Лапово (с.) . * '''Општина Рача''': Адровац, Борци (до 1949 г. Губеревац), Босанци, Велико Крчмаре , Вишевац, Војиновац, Вучиќ (населба), Долна Рача, Долно Јарушице, Ѓурѓево, Мали Мирчмаре, дел од2000 Поповиќ, '''Рача''' (до 1959 г. Рача Крагуевац), Сараново, Сепци, Шипиќ и [[Трска]]. * '''Општина Топола''': Белосавци, Блазнава, Божурња, Винча, Војковци, Горна Трнава, Горна Саторња, Горовиќ, Гуришевци, Долна Трешњевица, Долна Трнава, Долна Саторња , Забаре , Загорица , Јукарцкачленме, Наталинци, Овсиште, Павловац, Пласковац, Рајковац, Светлиќ, Топола (град), Топола (село) и Шуме. === Поморавски округ === * '''Град Јагодина''': Багрдан (1952-1979 година, единствената населба била поделена на Багрдан Село и Багрдан Варошица ), Белица, Бресје, Буковче, Бунар, Винорача, Вољавче, Врановац, Врба, Главинци, [[Акција (финансии)|Рачник]], Глогињец, Горчњиц, Глоговац, , Добра Вода, Долно Штипље, Долни Рачник , Драгоцвет, Драгошевац, Дразмировац, Дубока, Ивковачки Прњавор, '''[[Јагодина]]''' (1946-1992 Светозарево), Јосанички Прњавор, Каленовац, 9,9аре , Лозовик, Лукар, Мајур (до 1979 година Горњи Мајур), Мали Поповиќ, Медојевац, Меѓуреч, Милошево, Мишевиќ, Ново Ланиште ( до 1955 година дел од Ланиште ), Рајкинац, Ракитово , Ланиште), Старо Село, Стрижило, Топола, Трнава, Црнче, Шантаровац и Шуљковац. * '''Општина Деспотовац''': Балајнац, Баре (до 1959 година Баре Рудник), Бељајка, Богава, Брестово, Буковац, Велики Поповиќ, Витанце, Војник (до 1993 година '''Деспотовац''' Село), Грабовица, Двориште, 9 Депотилс . Деспотовац Варошица ), Жидиље, Златово, Јасеново, Језеро, Јеловац, Липовица, Ломница, Маквиште, Медвеѓа, Милива, Пањевац, Плажане, Поповњак, Равна Река , '''Ресавичадјац''' , Ресавицајлац. * '''Општина Параќин[[Параќин|:]]''' Бошњане, Буљане, Бусиловац, Главица, Голубовац, Горна Мутница , Горно Видово, Давидовац, Долна Мутница , Долно Видово, Дреновац, Забрега, Извор, Клачевица, Попје, Лебиновац, Парабинац Поточа, Ратаре, Рашевица, Својново, Сикирица, Сињи Вир, Шишевац, Стрижа, Стубица, Текија, Трешњевица, Чепуре, Шавац и Шалудовац. * '''Општина''' Рековац: Баре, Белушиќ, Беочиќ, Богалинац, Брајновац, Велика Крушевица, Вукмановац, Доброселица, Драгово, Жупањевац, Кавадар, Калениќки Прњавор, Калудра, Локање , Малишево), Мотриќ, Надрље, Опариќ, Превешт, Рабеновац, Ратковиќ, Рековац, Секуриќ, Шибница, Сиљевица, Течиќ, Урсуле, Цикот и Шљивица. * '''Општина Свилајнац''': Бобово, Бресје, [[Војска]], Врлане, Гложане, Грабовац, Дубље, Дубница, Ѓуринац, Купиновац, Кушиљево, Луковица, Мачевац , Проштинац , Радошин''',''' ,, Роботанац. * '''Општина Ќуприја''': Батинац, Бигреница, Вирине, Влашка, Дворица, Иванковац, Исаково, Јовац, [[Монета|Кованица]], Крушар, Мијатовац, Остриковац, Паљане, Сење, Шупска и '''Ќуприја'''. === Златиборска област === * '''Град Ужице''': Биоска, Бјелотиќи (од 2007 година Бјелотиќ ), Буар, Витаси, Волујац, Врутци (вклучува и укината населба Ивојевиќи ), Горјани, Хотел, Губин Дол , Добредо, Дрежник, Дријетањ, Зболакица, Дубокиќ, Качер, Кесеровина, Котроман (од 2007 година Костоман ), Крвавци, Кремна, Кршање, Крчагово (нова населба од 2007 година; одвоена од Ужице ) Лелиќи, Љубање, Мокра Гора, Никојевиќиќ , Почнувај , Радуша, Рибашевина, '''Севојно''' (вклучува укината населба Гај Шерељ), Скржути, Стапари, Стрмац, Трнава и '''[[Ужице]]''' (1946-1991). Титово Ужице); ги опфаќа укинатите населби Пора и Горња Пора). * '''Општина Ариље''': '''Ариље''', Бјелуша, Богојевиќи, Бреково, Вигоште, Вирово, Висока ( ја опфаќа населбата Ѓедовац укината од 1979 г. ), Вране , Грдовиќи, Гривска, Добраче, Рашдоглед до 1954 година година Чичкова), Северово, Ступчевиќи, Трешњевица и Церова. * '''Општина Бајина Башта''': '''Бајина Башта''', Бачевци (од 2007 година Бачевица), Бесеровина, Вишесава, Гаочиќи (населба укината поради поплава со изградбата на ХЕ Бајина Башта во 1989 г.), Гвоздац, Добротинг, Дубротин, Дјакшин, 2007). Засовине), Зарожје, Зауглине, Злодол, Јагоштица, Јакаљ, Јеловиќ, Којска Река, Котојевиќи, Луг, Љештанско, Мала Река, Обајгора, Овчиња, Оклетац, Пепељ, Перучашиќачиќи, Стрмово, Церје и Црје. * '''Општина Косјериќ''': Бјелоперица, Брајковиќ, Варда, Галовиќи, Годечево, Годљево, Горна Полошница, Долна Полошница (до 1955 Полошница), Дреновци, Дубница, '''Kosjerić (град) Kosjerić (град''' 1977). Косјериќ (град)), Косјериќ (село), Маковиште, Мионица, Мрчиќи, Мушиќи, Парамун, Радановци, Росиќи, Руда Буква, Сеча Река, Скакавци, Стојиќи , Субјел, Цикољуќиќ и Шеврљуге. * '''Општина Нова Варош''': Акмачиќи, Амзиќи, Бистрица, Божетиќи, Брдо, Буковиќ, Бураѓа, Вилови, Вранеша, Горња Бела Река, Горно Трудово (до 1959 година Јасеновачко Трудово, Држамаи, Дебелиќ Јасеновачко Трудово, Држамаи, Дебелиќ ). Кокин Брод, Коморани, Куќани, Љепојевиќи, Мишевиќи, Негбина, '''Нова Варош''', Ојковица, Радијевиќи, Радоиња, Рутоши, Сеништа, Тисовица, Трудово (од 2007 година е нов Штитков во Трулоце70, а од 2007 година е новосоздаден населено место, Тиква од дел од населбата). * '''Општина Пожега''': Бакионица, Велика Јежевица (1959-1979 како дел од населбата Јежевица ), Висибаба, Врањани, Глумач, Годовик, Горна Добриња , Горобиље, Гугаљ, Долна Добриња , Дражиниќ , Државиќиќ ,, Лопас, Лорет, Љутице, Маџер, Мала Јежевица (1959-1979). како дел од населбата Јежевица ), [[Роге|Милиќево]] Село, Мршељи, Отањ, Папратиште, Пилатовиќи, '''[[Пожега, Србија|Пожега]]''', Пријановиќи , Прилипац , Радовци, Расна , Речице , Роге , Рупељево , Сврадњанокувиќ. * '''Општина Прибој''': Бања, Батковиќи, Брезна, Бучје, Добриловиќи, Живинице, Забрѓе, Забрњица, Заградина , Заостро , Јелача , Калафати, Калуѓеровиќ, Касидоли ,,,, 000 Кратовеци . Пожегрнац), '''Прибој''', Прибојска Голеша, Прибојске Челице, Рача, Ритошиќи, Сјеверин, Сочице, Штрмац, Херцеговачка Голеша, Црнуговиќи, Црнузи и Читлук .. * '''Општина Пријепоље''': Аљиновиќи, Балиќи, Баре, Бискупиќи, Бјелахова (до 1992 година Бјелохова), Брајковац, Брвине, Бродарево, Буковиќ, Виничка, Врбово, Гојаковиќи, Гојаковиќи, Горни Горачичи, Горни Страњани, Гостун, Долно Бабине, Долни Страњани, Дренова, Душманиќи, Ѓурашици, Забрдни Точи, Завиноградје, Залуг, Заступ, Звијезд, Ивање, Ивезици, Избичањ, Јабука, Јунчевиќи, Камена Кававаче, Каравоче, Камена Кавааче, Каравоче, укината населба Велика Жупа ), Копривна, Косатица (до 1959 година била поделена на Горња Косатица и Доња Косатица ), Кошевина, Крушево, Кучин, Лучице, Матаруге, Меѓани, Мијани, Мијошиќевич, Миљошиќевиќ 1979 година опфаќа и дел од укинатата населба Велика Жупа, Мрчковина, Мушковина, Ораовац (до 1991 година Ораховац), Орашац, Осоје, Оштра Стијена, Поткрш, Поток, Правошево, При1972, '''[[Приеполе|Прањошево]]''', 1972, Прањолчешин. ги опфаќа укинатите населби Коловрат ), Расно, Ратајска, Седобро, Сељане, Сељашница, Скокуќе, Слатина, Сопотница, Ташево, Хисарџик, Хрта, Црквени Точи, Чадиње , Човошури . * '''Општина Сјеница''': Аливеровиќе (до 1979 година дел од Расна), Багачиќи (од 2007 година Бегачиќи), Баре, Бачија, Биоц (до 1979 година дел од Буѓево ), Блато (до 1979 година дел од Крајиновиќи77 дел од Богутил)., Божов Поток, Бољаре, Боришиќи (до 1979 година дел од Бар), Боровиќи (до 1979 година дел од Кладница), Бреза (до 1979 година дел од Раждагиња), Брњица, Буѓево, Вапа, Весковиќе -1975 дел од (до 1979 година дел од Захумски), Вишњево, Вишњица (до 1979 година дел од Штавља), Врапци (до 1979 година дел од Брњица), Врбница (до 1979 година дел од Захумски), Врсјенице (до 1977 година Тврдина Голубанг (до 1979 година) Дуга Полјана), Горна Лопижа, Гошево, Грабовица (до 1979 година дел од Тријебин), Градац (до 1979 година дел од Драгојловиќ), Гргаје (до 1979 година. година дел од Бар), Долиќе, Долно Горачиќе, Долно Драгојќе, Долнно Драгојќе , Дружинце, Дубница, Дуга Полјана, Дујке, Дунишице, Забрен, Житнице, Забрѓе (до 1979 година дел од Дуга Полјана), Зајечиќе, Захумско, Јевик (до 1979 година дел од Кладница), Језеро (до 1979 година дел од Вишњево), Калипоље (до 1979 година дел од Кладница), Камешница, Кањевина, Кањевина (до 1979 година дел од Кладница ), до 1979 година дел од Угла), Кијевци (до 1977 Кијевци), Кладница, Кнежевац (до 1979 година дел од Штавља), Козник (до 1979 година дел од Шар), Кокошиќи (до 1979 година дел од Штавља199, дел од Штавља199, Крајинов, на Доњи Горачиќи), Крња Јела (до 1979 година дел од Тужиње), Крстац, Крче, Лијева Река (до 1979 година дел од Шара), Љутаје (до 1979 година дел од Дуга Полјана), Машовиќи, Медаре (до 1979 година), дел од С. Меѓугорје (до 1979 година дел од Рашковиќ), Милиќи (до 1979 година дел од Шар), Папиќе (до 1979 година дел од Урсула), Петрово Поље (до 1979 година дел од Жабрен ), Плана (до 1979 година дел од Захумски), 1979 година дел од Бољар), Понорац, Праља, Раждагиња, Расно, Распоганче (до 1979 година дел од Штуп), Растеновиќи (до 1979 година дел од Тужиње), Расковице, '''Сјеница''', Скрадник (до 1979 година дел од Горњи Лопиз), Страјиница (до 1979 година дел од Увац), Ступ, Сугубине, Сушица (1957-1979). дел од Брњица), Трешњевица (до 1979 година дел од Вишњева), Тријебина, Тужиње, Тутиќе (до 1979 година дел од Крајиновиќ), Увац, Угао, Урсуле, Ушак (до 1979 година дел од Долни Лопиж), Фијуљ197 (дел од Долни Лопиж), Фијуљ, Царичина, Цетановиќе, Црвско (до 1979 година дел од Гошево), Црчево (до 1979 година дел од Шар), Чедово, Чипаље (до 1979 година дел од Багачиќ, од 2007 година Чипаљк (1979 Чунтил ), дел од Цетановиќ), Шаре, Штаваљ и Шушура. * '''Општина Чајетина''': Алин Поток, Бранешци (1979-1991 '''[[Златибор (Чајетина)|Бранешца]]''' ), Голово (вклучува укината населба Долно Рудине), Гостиље (од 1979 година ја опфаќа укинатата населба Владаје ), Доброселица, Дренова, Желино, селска форма 1972-1979, Партизански води, 1979-1992, Партизански води со Палисада), Јабланица (населба формирана во 1979 година со спојување на населбите Горна Јабланица и Долна Јабланица ), Крива Река (1979-2007 ја опфаќа и денес самостојна населба Мешник ). Љубиш, Мачка, Мусвете, Раковица, Рожанство, Рудине, Саиновина, Семегњево, Сирогојно (од 2007 г. формирале нова населба Чичкова од делови на населбата), Стубло, Трипкова, Трнава, '''Чајетина''' и Шљивовица. === Моравички округ === * '''Град Чачак''': Атеница (урбаниот дел од населбата припоен кон населбата Чачак во 1990 г.), Балуга (Љубиќка) (до 1979 Балуга), Балуга (Трнавска) (до 1965 Балуга; 1965-1979 Балуга, Балуга )), Бељина (припоен Чачак во 1990-1996 г.), Бечањ, Брезовица, Бресница, Вапа, Видова, Виљуша, Враниќи, Врнчани , Вујетинци , Горичани , Горна Горевница , Горчани, Жаблаќе, Јанчиќи, Јежевица ,, Јеждина, Катрга, Качулице, Коњевиќи (населба припоена кон населбата Чачак во 1990 година, во 1996 година руралниот дел на населбата се одвоил од Чачак во самостојна населба), Кукиќир, дел од населбата Чачак, населено место припоено во 1990 г.) кон населба Чачак), Липница, Лозница, Љубиќ (урбаниот дел од населбата припоен кон населбата Чачак во 1990 г. ), Меѓувршје, Милиќевци, Миоковци, Мојсиње, Мрчинестрајци, Мрчинестрај, Паковраќе, Парменац, Петница, Прељина, Премеќа, Придворица, Приевор, Прислоница, Рајац, Ракова, Риѓаге, Рошци, Слатина, Соколиќи, Станчиќи, Трбушани (урбан дел од населбата припоен во 1990 г. годинадо населба Чачак), Трнава и '''[[Чачак]]'''. * Општина '''Горен Милановац''' : Бело Поље, Бершиќи (од 2007 г. Беришиќ ), Богданица, Бољковци, Брајиќи, Брѓани, Брезна, Брезовица, Брусница, Варнице, Велереч, Враќевшница, Врнчани, Гојна Гора, Горна Врбава '''[[Горен Милановац|,]]''' Горна Црновиќ, Горна Црнуиќ Долна Црнуца , Долни Бранетиќи , Драгољ , Дренова, Друзетици, Заградје, Јабланица, Калиманиќи, Каменица, Клатичево, Коштуници, Крива Река, Леушици, Липовац, Лозањ, Лоцевци , Луњеваница , Љуњаница , Прњавор, Рељинци, Рудник, Ручиќи, Сврачковци, Семедраж, Синошевиќ, Среојевци, Таково, Теочин, Трудељ, Угриновци, Церова, Шарани и Шилопај. * '''Општина Ивањица[[Ивањица|:]]''' Бедина Варош, Братљево, [[Брезова (Ивањица)|Брезова]], Брусник, Будожеља, Буковица (до 1992 година дел од Шума), Васиљевиќи, Вионица, Врмбаје, Вучак, Глеџица, Градац , Дервица , Дервичје ,, Јаворска Равна Гора (до 1959 Равна Гора), Катиќи, Клекова, Ковиље, Комадине, Коритник, Косовица, Куманица, Кушиќи, Лиса, Лука, Мана, Маскова , Медовине , Меѓуречека , Преченик , Гора, Радаљево (од 2007 г. Радљево), Ровине, Рокци, Свештица, Сивчина, Смиљевац, Чечина, Шареник и Шуме. * '''Општина Лучани''': Бели Камен, Вица, Властељце, Вучковица, Горачиќи, Горња Краварица, Горни Дубац, Граб, Губеревци, '''Гуча (град)''', Гуча (село), Дљин, Долна Краварица, Долни Дубац , Зеоке, Дучалјаковиќ ,, Каона, Котража, Кривача, Кртац, Лис, Лисиче, '''Лучани (град)''' (до 1979 година дел од уникатната населба Лучани), кон која е припоена населбата Колонија Лучани во 1955 година), Лучани (с.) (до 1979 г. година населба Лучани), Марковица, Милатовиќи, Негришори, Пухово, Пшаник, Рогача, Ртари, Рти, Тијање и Турица. === [[Рашки Округ|Рашка област]] === * '''Град Краљево''': Адрани, Бапско Поље, Баре, Бзовик, Богутовац, Бојаниќи, Борово (припоен во 2007 година кон населбата Борово Меѓуречје), Брезна, Брезова, Бресник, Буковица, Витановац , Вдихлед , Витлаков , Годачица, Гокчаница, Грдица (дел од населбата припоена кон Краљево во 1979 г.), Дедевци, Долац, Драгошињци, Дражиниќи, Дракчиќи, Дрлупа, Ѓаково, Жича ( формирана во 1990 година од населбата аболовица од таа населба на Аболацу и населбите Гоцуца ; Жича припоена кон населбата Готовац во 1959 г.), Заклопача, Закута, Замчање, Засад, Јарчујак (дел од населбата припоена кон Краљево во 1979 г.), Каменица, Камењани, Кованлук, Ковањлук, Ковачје199 анексирана кон населбата 979, Конарево, '''[[Краљево]]''' (до 1955 Ранковиќево), Лаѓевци, Лазац, Лешево, Лозно, Лопатница, [[Маглич]], Матаруге (од 2007 година Матаруга ), '''Матарушка Бања''', Меѓуречје населено место Мечково, Милаковац, Миличе, Милочај, Мланча, Мрсаќ, река Мусина, Обрв а, Одмење, Опланиќи, Орља Глава, Пекчаница, Петропоље, Печеног, Плана, Полумир, Поповиќи, Предоле, Прогорелица, Раваница, Ратина, Река, '''Рибница''' (дел од населбата припоена кон, 19квикд, во,19квикд, во, 19квикд, во, 19кв... Савово, Самаила, Шибница, Сирча, Станча, Стубал, Тавник, Тадење, Тепече, Толишница, Трговиште, Ушќе, Цветке, Церје, Чибуковац (дел од населбата во 1979 г. година припоен кон Краљево), Чукојевац и Шумарице. * '''[[Нови Пазар|Град Нови Пазар]]''': Алуловиќ (од 1959 го вклучува Будиќи), Бајевица (вклучува Жирачки Долац од 1959 година), Бановица, Бања, Бараковци (Бараковац), Баре, Батњик, Бекова (од 1959 година го вклучува и Калундрантил 1959), Бановица, Чебинац), Ботуровина, Брѓани (од 1959 година го опфаќа Ујниче ), Брестово, Верево, Вевер, Видово, Витковиќе, Војковиќе, Војниќе, Врановина, Вучиниќе (од 1959 Голчаличе 59, Верево го вклучува 1 1955 дел од Тушимље), Горња Тушимља (до 1955 година дел од Тушимље), Гошево, Граѓановиќ, Грачане, Грубетиќе, Дежево, Дојиновиќе (од 1959 ги опфаќа Ѓонлије, Држамецлае, Кулине, Кулине, Дојиновиќ ) ,, Иванча, Избице (од 1959 го опфаќа Пљевља), Јабланица, Јавор (од 1959 го опфаќа Ниш), Јанча (од 1959 го вклучува Троштице ), [[Евла|Јова]] (Јова од 1959 го опфаќа Трстеник), [[Кашлица|Кашаљ]], Ковачево, Кожуќе, Кожиќево, Кожнике, Кожиќево, Кузмичево, Леча, Лопужње, Лукаре, Лукарско Гошево (од 1959 ги опфаќа Горна Јошаница, Горно Гошево, до 1979 Лукарско Гочево ), Лукокрево, Мишчиќе, Мурчиќ (од 1959 го опфаќа и Загулјутеац 1959 г.),, Крќе ), Неготинац, '''[[Нови Пазар]]''' (од 1957 година го опфаќа Подбијеље), Одојевиќе, Окоше, Осаоница (од 1959 година ги опфаќа Бујца, Присоје, Рогатац), Осоје, Охоље, Павље (до 1959 година, Парављево, Параљевоок ). Пиларета, Побрѓе, Пожега, Пожежина, Полокче, Папа, Поштење, Прќенова, Пуста Тушимља (до 1959 година дел од Тушимље ), Пустовлах, Радаљица (од 1959 го вклучува и Тврјетиќевиќ, 1959, Св. (од 1959 ги вклучува Попиќи), Рајчиновиќка Трнава (од 1959 го вклучува Балетиќи); до 1959 година се викала Трнава)), Раковац, [[Раст]], Себечево (од 1959 ги опфаќа Бобовиќ, Рогиње), Ситниче (од 1959 година ги опфаќа Јасеновиќ (Јашиковац) и Сува Ќуприја), Скуково (до 1955 година, дел од Сланиње ) (од 1959 година ја опфаќа Црноча, од 1957 година Првовиќи)), Смилов Лаз, Средња Тушимља (до 1955 година дел од Тушимље), Страдово, Судско Село, Тенково (од 1959 година го опфаќа Губерево, Трнавова, Трнавава ), Хотково, Чоковиќ, Чашиќ Долац, Савци, Сароње ( од 1959 г.). вклучува Љуљавац) и Штитаре. * '''Општина Врњачка Бања''': Вранеши, '''[[Врњачка Бања]]''', Врњци, Вукушица, Гоч, Грачац, Липова, Ново Село, Деца, Подунавци, Рсавци, Руѓинци, Станишинци (од 2007 г. Станишници) и Штулац. * '''Општина Рашка''': Бадањ, '''Баљевац''', [[Бела Карпа|Бела Стена]], Бело Поље , Беоци , Билјановац, Биниќе, Биочин, Боровиќ, Боќе, Брвеник, Брвеник Насеље , Брвеница , Варево , Војмиладиче ,, Зарево, Јосаничка '''Бања''', Казновице, Карадак, Ковач, Копаоник, Корлаце, Кравице, Кремиче, Крушевица, Куриќи, Кучане, Лисина, [[Луково (Рашка)|Луково]], Милатковице, Муре, Ново Село , Носољин Пискања, Плавково, Плешин, Побрѓе, Покрвеник, Почеше, Радошиќе, Раковац, '''Рашка''', Рвати, Рудница, Себимиље, Семетеш, Шупње, Тиоџе (до 1977 г. Тиоце), Трнава, Црна Глава и Шипачина. * '''Општина Тутин''': Араповиќе, Баљен (1959-1979 дел од Чаровина), Батраге (1959-1979 дел од Западни Мојстира), Бачица, Биохане (1959-1979 дел од Шпиљан), Блаца (1959-1979 дел од Г. (1959-1979. Дел од Годов), Бороштица, Браќак, Брегови (до 1979 година дел од Гнила), Брнишево (до 1979 година дел од Моран), Бујковиќи, Веље Поље, Весениќе, Врапче (19959 година) дел од 1. Врба (1959-1979 дел од Драга), Глоговиќ, Глухавица, Гнила (до 1979 г. Гњила), Годово, Горни Црниш (до 1950 Црниш; од 1959 го вклучува Доњи Црниш)), Градац ( 19959 г. од до 1979 година дел од Араповиќ, од 2007 г. Гуиќе), Гурдијеље (1959-1979 година дел од Чукот), Гуцевиќе (1959-1979 година дел од Чукот), Девреч, Делимеѓе, Детане, Добри Дуб, Добри Дуб, Добринје до 1974; Добриња), Долово, Драга, Дубово, Дулебе, Џерекаре, Ервенице (1959-1979 дел од Долово), Жирче, Жупа, Биле (1959-1979 г. дел од Орља), Западни Мојстир, Изрок (1959-1979. дел од Орља), Источни Мојстир, Јабланица (1959-1979. дел од Језгровиќ), Јаребице (1959-1979. дел од Набој ), Језгровиќник, Језгровиќник, (до 1950 Доњи Кочарник), Ковачи (до 1979 Коваче), [[Кониче]], Лескова, Липица, Лукавица, Мелаје, Митрова, Морани, Набоје, Надумче (1959-1979 дел од Покрвеник, 5991, дел од Покрвеник,591м), Надумче ), Ораша (1959-1979 дел од Весениќ), Орље, Островица, Паљево, Пископовце (1959-1979 дел од Покрвеник), Пленибабе (1959-1979 дел од Добри Дуб), Покрвеник, Папа, дел од Попиќ 19, од 2007 година Попиќи), Потреб (1959-1979 дел од Делимеѓ), Пружањ, Радуховце, Радуша, Рамошево (1959-1979 дел од Режевиќ), Режевиќи, Рибариќе, Рудница, Рудница -199, дел од 9,19 Северни Кочарник (до 1950 Горни Кочарник, 1959-1979 дел од Тутин)), Смолуќа (1959-1979 дел од Жирче), С. Тарчевиќе, Струмце (1959-1979). година, дел од Старчевиќ), Суви До, Точилово (1959-1979. дел од Бачица), '''[[Тутин]]''', Ќулије (1959-1979. дел од Источни Мојстир, од 2007 г. Ѓулија), Црквине (1959-1979 година), дел од Ра. Чаровина, Чмањке (1959-1979. Дел од Весениќ), Чукоте, Шароње, Шипче (1959-1979). година дел од Набој) и Шпилјани. === Расинска област === * '''Град Крушевац''': Бегово Брдо, Бела Вода, Беласица, Бивоље (во 1979 година поголемиот дел од населбата бил припоен кон Крушевац), Бован, Бојинце (од 2007 година Бојнице), Бољевац, Брајковац, Буковица, Буци, Велика Крушицам, Великалик, Купци, Велики Шиљеговац, Велико Головоде, Велико Крушинце, Витановац, Вратаре, Вучак, Гавез, Гаглово, Гари, Глобаре, Глободер, Горни Степош , Гревци, Гркљане, Степјоне , Дејбро , Гркљане , Дон, Зебица, Зубовац, Јабланица, Јасика, Јосје, Каменаре, Каоник, Капиџија, Кобиље, Коморане, Коњух, Косеви, Крвавица, '''[[Крушевац]]''', Кукљин, Лазаревац, Лазарица (во 1977 г. 2007 Липован ), Ловци, Лукавац, Љубава, Мајдево, Макрешане, Мала Врбница, Мала Река, Мали Купци, Мали Шиљеговац, Мало Головоде (1979 година дел од населбата припоена кон Крушковац, Мало,Мешдраац, Мошчевац, Мало, Мало, Мошчевац, Мошчевац ,Мало, М. Наупаре (до 1991 година Наупаре), Падеж, Пакашница (до 1957 година, Долна и Горна Пакашница), Паруновац, Пашјак, Пепељевац, Петина, Позлата, [[Полјаци|Пољаци]], Рибаре, Рибарска Бања (1955-1979). година дел од Рибари), Рлица, Росица, Шебечевац, Сеземче, Слатина, Срндаље, Срње, Станци, Суваја, Сушица, Текија, Треботин, Трмцаре, Целије , Церова , Црквина , Шоганацлуацлук , Шоганацлук. * '''Општина Александровац''' : Александровац, Бженице (до 1979 Бзеница), Боботе, Ботурици, Братичи, Голема Врбница, Веља Глава, Венчац, Витково, Вразогрнци, Вранштица, Врбинаје, Горлегуња , населбата Вранштица , Врбинаје 79, Горлегунта, населбата Горлиња, ), Горно Вратари, Горно Ступањ, Грчак, Дашница, Доброљупци (до 2007 Доброљубци), Долна Злегиња, Долно Ратаје (до 1979 г. година дел од населба Ратаје ), Долно Вратари, Долен Ступањ, Дренча, Јелакци, Кожетин, Козница, Латковац, Лачислед, Лесеновци, Лесковица, Љубинци, Мрмош, Новаци, Пањевац , Парчов , Пучац , Ржаница, Рогавчина, Рокци, Руденице, Стањево, Старци, Стрменица, Стубал, Суботица, Тржац, Трнавци, Тулеш и Шљивово. * '''Општина Брус''': Батоте, Бело Поље, Блажево, Богише, Бозољин, Боранци, Ботуња, Брѓани, Брзеќе, '''Брус''', Будиловина, Велика Грабовница , Витоше, Влајковци , Горње , Дончевиќ , Граѓани, Доњи Липовац , Дренова, Дртевци, Дупци, Ѓерекари, Жарево, Жилинци, Жиљци, Жуње, Златари , Игрош, Иричиќи, Кнежево , Кобиље , Речицавацла , Мала Врбница, Мала Грабовница, Милентија, Осреци, Паљевштица, Равни, Равниште, Радманово, Радуње, Разбојна, Рибари, Стануловиќи, Стројнци, Судимља.7991 Судимња), Тршановци, Чокотар и Шошиќе. * '''Општина Варварин''': Бачина, Бошњане, Варварин, Варварин (село), Горњи Катун, Горњи Крчин, Долни Катун, Долни Крчин, Залоговац, Избеница, Карановац, Мала Крушевица , Мареново , Обрезвајаков , Паржакова , Тољевац и Черница. * '''Општина Трстеник''': Богдање, Божуревац, Брезовица, Бресно Поле, Бучје, Велика Дренова , Велуќе, Голубовац, Горна Омашница ( до 1950 година дел од Омашница), Горна Црнишава , Горниш на Омашница), Долна Црнишава, Долни Дубич , Долни Рибник, Дубље, Јасиковица, Камењача, Левиќи (од 2007 Левичје ), Лободер, Лозна, Лопаш, Мала Дренова, Мала Сугубина , Миљацац Пајсак (до 1979 Пасјак, до 1965 година и Пајсак ), Планиница, Пољна, Попина, Почековина, Прњавор, Рајинац, Риѓевштица, Риљац, Рујишник, Селиште, Стари Трстеник'''[[Трстеник, Србија|,]]''' Стугарацте Угљарево и Чаири (до 1977 г. година Чајири). * '''Општина''' Чиќевац: Браљина, Град Сталаќ, Лучина, Мојсиње, Мрзеница, Плочник, Појате, Сталаќ (до 1953 година Сталаќ Село), Трубарево и '''Чиќевац''' (од 1979 година ги одвојува и Стеванац во20,70 . година Чиќевац Град и Радошевац како нови населби). == Населби од [[Јужна и Источна Србија]] == === [[Подунавски Округ|Дунавски округ]] === * '''Град Смедерево''': Бадљевица, Биновац, Водањ, Враново, Врбовац, Вучак, Добри Дол, Друговац, Колари, Кулиќ (нова населба од 2011 г. година, одвоени од Шалинац), Ландол, Липе, Лугавчина, Луњевац, Мала Кришна, Мало Орашје, Михајловац, Осипаоница, Петријево, Радинац, Раља, Сараорци, Сеоне, '''[[Смедерево|Скобаљ]]''', Шдовице и [[Суводол|Смедерел]]. * '''Општина Велика Плана''': '''[[Велика Плана]]''', Велико Орашје, Долна Ливадица, Крњево, Купушина, Лозовик, Марковац, Милошевац, Ново Село (до 1946 г. Нови Аџибеговац), Радоње, Ракинац, Старо Село и Трновче. * '''Општина Смедеревска Паланка''': Азања (ги опфаќа населбите Гучетина, Стублина ), Баничина, Бачинац, Башин, Влашки До, Водице, Глибовац, Голобок, Грчац ( ја опфаќа поранешната самостојна населба Каменац од поранешните независни, Кучадакин , од 1979 година ), населување на Косовец од 1979 година години), Мала Плана, Мраморац, Придворице, Ратари, Селевац, '''[[Смедеревска Паланка]]''', Стојачак и Церовац. === Браничевска околија === * '''Град Пожаревац''': ** '''[[Пожаревац|Градска општина Пожаревац]]''': Баре, [[Батовац]], Берање, Брадарац, Братинац, Брежане, Бубушинац, Драговац, Дрмно, Дубравица, Живица, Касидол, [[Кличевац]], Лучица, Маљуревац, Попѓеревац и населба '''[[Пожаревац|Попѓеревац]]''' и ашиш (нова населба од 2007 г. година, одвоени од Лучица), [[Пругово]], Речица, Трњане и Чириковац. ** '''Градска општина Костолац''' : Кленовник, '''Костолац''' (до 1955 година името Костолац-Рудник; населба настанала од населбите Костолац-Град и Костолац-Село), Острово, Петка, [[Село Костолац]] (1955-1979). во Костолац). * '''Општина Велико Градиште''': Бискупље, '''Велико Градиште''', [[Гарево]], Десине, Долјасница, Ѓураково, Затоње, Камијево, Кисиљево (од 2007 г. Кисељево), Кумане, Курјаче, [[Кусиче|Кусиќе]], Љубиње, Мајловац, [[Макце|Макче]], [[Остров,Големо Градиште|Острово]], Печаница, Пожежено, Поповац, Рам, Сираково, Средњево, Тополовник, Триброде, Царевац и Челје . * '''Општина Голубац''': Барич, Бикиње, Браничево, Брњица, Винци, Војилово, Голубац, Двориште, Добра, Долна Крушевица [[Поникве (Голубац)|,]] Душманиќ, Житковица , Клење , Кривача , Кудрешевиќ , Милчне , Милчевец Шувајиќ . * '''[[Жабари|Општина Забари]]''': Александровац, Брзоходе, [[Витежево]], Власки До, Забари, Коцетин, Миријево, Ореовица, Полатна, Породин, Свињарево, [[Сибаница (Жабари)|Шибница]], [[Симиќево|Симичево]] (до 1947 г. Ракинац Моравски), Тиќевац и Четереже. * '''Општина Жагубица''': Близнак, Брезница, Вуковац, Жагувица, [[Изварица]] (од 2007 година Новарица), Јошаница, Крепољин, Крупаја, Лазница, [[Липе (Жагубица)|Липе]] (1955-1979 како дел од Лазница (2007 година), населба Мали . година, одвоени од Суво До), Медвеџица, Милановац, Милатовац, Осаница, Рибаре, Селиште, [[Сиге]] и Суви Дол. * '''Општина Кучево''': Благојев Камен, [[Бродица]], Буковска, Велика Брешница, Волуја, Вуковиќ, Гложане (нова населба од 2007 година, одвоена од Нерешница ), [[Дубока (Кучево)|Дубока]], Зеленик, [[Каона (Кучево)|Каона]], Кучајна, '''[[Кучево]]''', Лешничница, [[Мала Бресница|Нерешница]] , Нерешница ,, Поповац (нова населба од 2007 г. година, одвоено од Нерешница), Раброво, Равниште, Раденка, Ракова [[Ракова Бара|Бара]], [[Сена (Кучево)|Сена]], [[Српце|Српче]], Турија, Черемошња, [[Церовица (Кучево)|Церовица]] и Шевица. * '''Општина Мало''' Црниќе: Аљудово, Батуша, [[Божевац]], Велико Село, Велико Црниќе, Врбница, Забрега, Калиште, Кобиље, Крављи До, Кула, Мало Градиште, Мало Црниќе ,, [[Салаковац|Топлинецл]] , Салаполц. * '''Општина Петровац на Млави'''[[Лесковац|:]] [[Бистрица (Петровац)|Бистрица]], [[Бошњаци|Бошњак]], [[Буровац (Србија)|Буровац]], [[Бусур]], [[Везичево]], [[Манастирица (Петровац)|Велики]] [[Голем Поповац|Поповац]], [[Големо Лаоле|Велико Лаоле]] [[Крвије|,]] [[Витовница]], [[Вошановац]], [[Добрње]], [[Дубочка]], Ждрело, Забрѓе [[Голтник|,]] [[Каменово]] [[Мало Лаоле|,]] [[Кладурово|Малжникова]] [[Лопушник|,]] [[Кнежица (Петровац)|Лаоле]] [[Мелница (Петровац)|Мелница]], [[Орешковица]], [[Орљево]], [[Панково (Петровац)|Панково]], '''[[Петровац (Србија)|Петровац на Млави]]''' (до 2007 г. Петровац), [[Рановац]], [[Рашанац]], [[Стамница]], [[Старево (Петровац)|Старчево]], Табановац, [[Трновче (Петровац)|Трновче]], Ќовдин и [[Шетоње]]. === Нишавска област === * '''[[Ниш|Град Ниш]]''': ** '''Град Медијана Општина''' : Брзи Брод и '''[[Ниш]] -дел''' . ** '''Градска општина Нишка Бања''' : Банчарево, Горна Студена, Долна Студена, Јелашница, Коритњак, Куновица, Лазарево Село, Манастир, Никола Тесла (до 1979 г. година дел од Нишка Бања), '''Нишка Бања''', Островица, Прва Кутина, Просек, Равни Дол, Радикана Бара, Раутово, Сиќево и Чукљеник . ** '''Градска општина Палилула (Ниш)''': Бербатово, [[Тапани|Бубањ]], Вукманово, Габровац, Горно Меѓурово, деветти мај (до 1985 г. Ново Село), Долно Власе, Долно Меѓурово, Крушче, Лалинац, Мрамор, Мраморски поток, '''[[Ниш]] -дел''', Паси Пољана, Суви До и Чокот . ** '''Градска општина Пантелеј''': Бреница, Врело, Горна Врежина, Горни Матеевац, Долна Врежина, Долно Матеевац, Дурлан, Јагодин мала, Јасеновиќ, Каменица, Кнез Село, Малча, '''[[Ниш]] - део''', Пашаје, Ореовац ** '''Град Општина Црвени Крст''': Берчинац, Веле Поље, Вртиште, Горња Топоница, Горња Трнава, Горни Комрен , Долна Топоница , Долна Трнава, Долни Комрен , Кравље, Лесковик, Медошевац, Мезјковац '''[[Ниш|,]]''', Рујник, Сечаница, Суповац, Трупале, [[Хум (Ниш)|Хум]] и Чамурлија. * '''Општина Алексинац''': '''[[Алексинац]]''' (од 1955 година ја опфаќа и населбата Коњска Полјана), Алексиначки Бујмир (до 1950 г. Бујмир), '''Алексиначки Рудник''', Банковац, Бели Брег, Беља, Бобовиште , Бован, Брадарац, Вакуп, Велики Дреновац, Витковац, Врело, Врќеновица, Вукања, Вукашиновац , Глогњашница , Горупицан , Горповичан Горни Љубеш, Гредетин, [[Грејач (Алексинац)|Грејач]], Дашница, Делиград, Добрујевац, Долна Пешчаница, Долно Сухотно , Долни Адровац , Долни Крупац , Долни Љубеш , Дражевац, Житковац, Јасеница Курјун, Јаковлје, Јаковлје, Јаковлје Липовац, Лознац, Лоцика, Лужане, Љуптен, Мали Дреновац, Мозгово, Моравац, Моравски Бујмир , Нозрина, Породин , Преконози , Прчиловица , Пруговац , Радевац , Рсовац , Студијац, Честа, Чукуровац и Шуриќ. * '''Општина Гаџин Хан''': Велики Вртоп, Велики Крчимир, Виландрица, Гаре, Гаџин Хан, Горно Власе, Горно Драговље, Горни Барбеш, Горни Душник, Гркиња, Долно Драговље , Долни Барбешјачник , Долни Барбешник , Копровница, Краставче, Личе, Мали Вртоп, Мали Крчимир, Марина Кутина, Миљковац, Ново Село, Овсињинац, Равна Дубрава, Шемче, Сопотница, Ташковиќи, Топоница, Челије и Челијеров. * '''Општина Дољевац''': Белотинац, Долјевац, Клисура, Кнежица, Кочане ( ги опфаќа Горњи Рибњак и Доњи Рибњак ), Малошиште, Мекиш, Орљане, Перутина, Пуковац, Русна, Ќурлина, Чапљинац, Чечина, Шајновац и Шарлинце (до 1979 година Шарлинац). * '''Општина''' Мерошина: Азбрешница, Александрово, Арбанашче, Балајнац (до 1991 година Балајинац ), Баличевац, Батушинац, Биљег, Брест, Бучиќ, Горња Расовача , Градиште, Девовчалчалц, дел од 9,9, Девовоач, Југ Богдановац, Кованлук, Костадиновац, Крајковац, Лепаја, Мерошина, Мраморско Брдо, Облачина, Падина (до 1979 г. година дел од Крајковац), Рожина и Чубара. * '''Општина''' Ражањ: Браљина, Варош, Витошевац, Грабово, Липовац, Маџере, Малетина, Мација, Нови Брацин, Пардик, Подгорац, Послон, Прасковце, Претрковац, [[Ражен|Ражањ]], Руиште, Скоровамил, Скорицабур, Чуромилио Скорицанио , и Четка. * '''ОПШТИНА''' СВРЛИГ: Белоиње, Бурдимо, Бучов, Варош, Влахово, Галибабинац, Гојмановац, Грбавче, Гулијан, Гушевац, Давидовац, Драјинац, Ѓуринац, Жељево, Извон, Копајкошара, Лабулово, Лалинац, Лоузан, Луково, Манојлица , Мержиелат Нишевац, Манојлица, Округлица, Палилула, Периш, Пирковац, Плужина, Попшица, Преконога, Радмировац, Рибаре, Сврљиг, '''Сливје''', Тиховац, Црнољевица и Шљивовик. === [[Борски Округ|Борски округ]] === * '''Општина Бор''': '''[[Бор (град)|Бор]]''', Брестовац, Бучје, Горњане, Долна Бела Река, Злот, Кривељ, Лука, [[Метовница]], Острељ, Слатина, Танда, Топла и Шарбановац. * Општина Кладово: Брза Паланка, Вајуга, Велесница, Велика Врбица, Велика Каменица, Грабовица, Давидовац, Кладово, Кладушница, Корбово, Костол, Купузиште, Љубичевац, Љубичевац, Мала Врбицовац, Мала Врбовица . години наместо поплавената населба Сип), Петрово Село, Подвршка, Река, Речица, Ртково и Текија. * Општина Мајданпек: Бољетин, Влаоле, Голубиње (од 1979 г. ги опфаќа укинатата населба Србац), Дебели Луг, Долни Милановац, Јасиково, Клокочевац, Лесково, Мајданпек, Мироц, Мосна, Рудна Глава, Тополница и Црнајка. * '''Општина Неготин''': [[Александровац (Неготин)|Александровац]] (во периодот од 1947 до 1993 година се викал Злокуќе), Браќевац, Брестовац, Буковче (населбата е укината во 1949 година и со населбата Кобишница формирала нова заедничка населба Толбухиново, повторно самостојна населба2), од 19 г. Вељково, Видровац, Вратна, Дупљане, Душановац, Јабуковац, Јасеница, Карбулово, Кобишница , Ковилово , Мала Каменица, Малајница, Милошево, Михајловац , Мокрање , '''[[Неготин]]''' , Попович , Смедовац, Србово, Тамнич, Трњане, Уровица, Црномасница (до 1947 г. Томиславово), Чуба, Шаркамен и Штубик. === Заечарска област === * '''Град Зајечар[[Заечар|:]]''' Боровац, Брусник, Велика Јасикова, Велики Извор, Велики Јасеновац, Вражогрнац, Вратарница, Врбица, [[Гамзиград]], Глоговица, Горна Бела Река , Градсково , Грлиште , Западелас , Дујачанчан Ласово, Леновац, Лесковац, Лубница, Мала Јасикова, Мали Извор, Мали Јасеновац, Мариновац, Метрис, Николичево, Планиница, Прлита, Рготина, Салаш, Селачка, Табаковац (од 2007 г. новото име е Табановац), Трнавац, Халово, Чокоњар, Шипиково и Шљивар. * '''Општина Бољевац''': Бачевица, '''Боговина''', '''Бољевац''' (до 1955 година името на населбата било Бољевац варошица ), Бољевац Село (1955-1979 како дел од Бољевац), Валакоње, Врбовац, Добро Поље, Добрујевац, Крив вир, Луково, Мали Извор, Мирово, Осниќ, Подгорац, Ртањ (до 1959 г. Рудник Ртањ), Ружиште, Савинац и Шумраковац. * '''Општина Књажевац''': Алдина Река, Алдинац, Балановац, Балинац, Балта Бериловац , Бањски Орешац, Бели Поток, Берчиновац, Божиновац, Булиновац, Бучје , Валевац (од 2007 г. , В.В . Габровница , Дренаска, Извор, Јања, Јелашница, Каличина, Кална, Кандалица, '''[[Књажевац]]''', Козељ, Крента, Лепена, Локва, Мањинац, Миљковац ( Миљковац, Миниче 1945 Андрејевац, пред тоа имињата Краљево Село и Нови Хан), Мучибаба, Ново Корито , Орешац, Ошљане, Папратна, Петруша, Подвис, Понор, Потркање, Причевац, Равна , Равно Бучвац , Р., Слатина, Стањинац, Старо Корито, Затозовац, Татрасница, Трговиште, Трновац, Ќуштица (до 2002 г. Чуштица), Црвенје, Црни Врв, Шарбановац, Шести Габар, Штипина, Штитарац, Штрбац и Шуман Топла. * '''Општина Сокобања''': Бели Поток, Блендија, Богдинац, Врбовац, Врмџа, '''Дуго''' Поље, Жучковац, Језеро, Јошаница, Левовик, Милушинац, Мужинац, Николинац, Ново Селоњац , Поруацков . Соко Бања), Трговиште, Трубаревац, Церовица, Читлук и Шарбановац. === Топличка област === * '''Општина Блаце''': Алабана, Барбатовац, '''Блаце''', Брежани, Више Село (до 1977 година Вишесело), Врбовац, Горња Драгуша, Горна Јошаница, Горно Гргуре, Горно Сварче, Долна Драгуша, Доња Јошаница .59 godine Džukela ), Долно Гргуре , Долно Сварче , Дрешница, Ѓуревац, Качапор, Кашевар , Криваја, Кутловац, Лазаревац, Мала Драгуша , Меѓухана, Музаќе , Попова , Прешњана , Дол, Трбуње, Чунгула, Чучале, Џепница и Шиљоман. * '''Општина Житораџа''': Асановац, Бадњевац, Влахово, Вољчинце, Гласинце (од 2007 г. Гласнице ), Горње Црнатово , Горни Дреновац , Грудас, Дебели Луг, Долно Црнатово , Долни Дреновац , Дреновадкуац , Лукомир, Ново Момчилово, Пејковац, Подина, Речица, Самариновац, Смрдиќ (од 2002 г. Извор), Стара Божурна, Старо Момчилово, Студенац и Топоница. * '''Општина Куршумлија''': Бабица, Барлово, Баќоглава, Бело Поље, Богујевац, Васиљевац, Велико Пупавце, Висока, Влахиња, Врело, Вршевац, Вукојевац, Горна Микулјана , Грањеновацов Дејничково, Ѓорњевацов Ден, Дешишка, Добри До, Долна Микуљана , Долно Точане , Дубрава, Ѓаке, Жалица, Жегрова, Жуч, Заграѓе, Зебица (до 1965 година Зебице ), Иван Кула , Кончано Рачмашр, '''[[Куршумлија]]''', '''Куршумлијска Бања''', Кутлово, Луково, Љутова, Љуша, Магово, Мала Косаница , Маричиќе, Марковиќ, Матарова, Маче Стена, Мачковац, Мердаре, Мердаре (од 1959 г. ), Меховацвае, г., Орловац, Парада, Пачараѓа, Певаштица (до 1977 година Паваштица ), Пепељевац, Перуника, Пљаково, Преветица, Прекораѓе, Пролом Бања, Равни Шорт, Растелица , Рударе, Селово , Сељиштае, Спанце, Тачевац, Тиховац, Тмава, Требиње, Треќак, Трмка, Трн, Трпеза, Шатра и Штава (новите населби Жељова, Калиманце, Мијачиќ, Пардуше и Трешњица од 2007 г. години). * '''Општина Прокупље''': Арбанашка, Бабин Поток, Баботинац, Бајчинце, Балиновац, Балчак, Баце, Бела Вода, Бели Камен, Белогош, Белољин (од 2007 година Белоњин ), Бериље , Богујевац 9,9гниго, Букулорам (до 1992 година, а од 2007 година Буколорам), Булатовац, Бучинце, Велика Плана, Видовача, Вича, Власово, Водице, Гласовиќ, Гожиновац, Горна Бејашница, Горна Брешња Горчница Горна Трнава, Горно Кординче, Горни Статовац , Грабовац, Губетин, Добротиќ, Долна Бејасница, Доња Брешница"Доња Брешница" Брешница, Долна Коњуса, Долна Речица, Долна Стражава, Доња Топоница (Прокупље)" Доња Топоница (Прокупље) Топоница, Доња Трнава (Прокупље)" "Доња Трнава (Прокупље)" Трнава, Доње Статовац , Ѓуревац ), Ѓушница, Житни поток, Здравиње, Злата, Јабучево, Јовине Ливаде, Југовац, Калудра, Клисурица, Кожинце, Кончиќ, Конџељ, Костеница , Крњицк , Малјичае уловац, Миљковица, Мрљак, Мршељ, Нова Божурна , Нов Ѓуровац (до 1991 год. Нови Ѓуревац ), Ново Село, Обртинце, Пасјача, Пашинац, Пестиш, Петровац , Прескаље , 790000000 '''[[Прокупље]]''' (од 1959 година ги опфаќа и Појат) и Симановац), Ранкова Река, Растовница, Праје, Рељинац, Ресинац, Селиште, Смрдан, Средњи Статовац, Стари Ѓуровац (до 1991 година Старицлар,, Толуре, Старицлар, Ѓоуре . Ќуковац (до 1979 година Чуковац; од 2007 година Ѓуковац), Ѓигољ, Шевиш, Широке Ниви и Шишмановац. === Пиротска област === * '''Општина Бабушница''': Александровац, '''[[Бабушница]]''', Бердуј, Берин Извор, Богдановац, Братишевац, Брестов Дол, Вава, Валнис, Велико Боњинце , Војници, Врело, Вучи Дел, Горње Крњинце , Донџино, Горњињр , Стрижевац, Драгинац, Дучевац, Завидинце, Звонце, Извор, Јасенов Дел, Калуѓерово, Камбелевци, Кијевац, Лесковица, Линово, Љубераѓа, Мало Боњинце , Масуровци, Народна Боњинце , Масуровци , Мездраковаџинче Радошин), Радошевац, Ракита, Раков Дол, Раљин, Ресник, Стол, Стрелац, Студена, Сурачево, Црвена Јабука и Штрбовац. * '''Општина Бела Паланка''': Бабин Кал, Бежиште, '''[[Бела Паланка]]''', Букуровац (до 1979 Букоровац, од 1979 го опфаќа и Дол ), Вета, Витановац, Врандол, Вргудинац, Глоговац, Горна Глама, Граниќ, Горна Корњите Долац (населба) (до 1979 година дел од населбата Долац ), Долац (с.) (до 1979 година дел од населбата Долац ), Доња Глама, Доња Коритница, Долни Рињ, Дражево, Клење, Клисура, Козја, Космовац, Крептемен ., Лесковик, Љубатовица, Мирановац, Мирановачка кула, Моклиште (вклучува Драче), Мокра, Ново Село, Ореовац, Пајеж, Сињац (од 1979 г. ги опфаќа населбите Трешњанци ), Тамњаница, Теловац, Топоница, Црвена Река, Црвени Брег, Црнче, Чифлик, Шљивовик и Шпај . * '''Општина Димитровград''': Баљев Дол, Бањски Дол, Барје, Бачево, Белеш (до 1990 година дел од Лукавица), Било, Браќевци, Бребевница, Верзар, Височки Одоровци (до 1979 г. Одоровци, Влковија, Гојин дол, Врапча Криводол, Градиње, Грапа, Гуленовци, '''[[Димитровград (Србија)|Димитровград]]''' (до 1950 година Кариброд ), Долна Невља , Долни Криводол, Драговита, Жељуша, Изатовци, Искровци, Каменица, Куса Врана, Лукаговица , 00,00, Планиница, Поганово, Прача, Протопопинци, Радејна, Сенокос, Скрвеница, Сливница, Смиловци и Трнски Одоровци (до 1979 г. година Трнско Одоровце). * '''Општина Пирот''': Базовиќ, Барје Чифлик, Басара, Бела, Бело Поље, Бериловац, Беровица, Блато, Брлог, Велика Лукања, Велики Јовановац, Голем Суводол, Големо Село, Висока Ржана , Ѓинела, Ѓинела, Војнела, [[Гнилане|Влањаци]] Гостуша, Градашница, Градиште, Добри Дол, Дојкинци, Држина, [[Завој (медицина)|Завој]] (укинато во 1979 година поради потопување, повторно формирано во 2007 г.), Засковци, [[Извор (Пирот)|Извор]], Јалботина, Јеловица, Камик, Копривчацачка, Луј, [[Костур|Копрившатиќ]], Малботина, Малботина, Мал . во 1986 година поради потопување, повторно формиран во 2007 година) Мали Јовановац, Мали Суводол, Милојковац, Мирковци, Нисор, Нов Завој (формиран во 1979 година наместо Завој), Обреновац, Ореовица, Орља, Осмакова, Пакјачиќ ( 596 ) година Пасјача), Петровац, '''[[Пирот]]''', Планиница, Покревеник, Полска Ржана, Понор, Присјан, Рагодеш, Рашница, Росомач, Рсовци, Рудиње, Сиња Глава, Славиња, Сопот, Среќковац , Темскакова Топчење , Дел, Церова, Црвенчево, Црноклиште, Чиниглавци и Шугрин. === Јабланичка област === * '''[[Лесковац|Град Лесковац]]''': Бабичко, Бадинце, Барје, Белановце, Бели Поток , Бистрица, Бобиште, Богојевце, Бојишина, Боќевица, Братмиловце , Брејановце, Брестовац , [[Брза]] , Бричевљик , Велика Сејаница, Велико Трњане, Виље Коло, Вина, Винарче, Власе, '''Вучје''', Гагинце, Голема нива, Горина, Горна Бунуса, Горња Јајина , Горња Купиновица, Горна Локосница, Горња Слатина Горјенче, Горни Крајин Горјен, Горни Буниброд, Градашница, Грајевце, Граово, Грданица, '''[[Грделица (населба)|Грделица (град)]]''', Грделица (село), Губеревац, Дедина Бара, Добротин, Доња Бунуша , Долна Јајина , Долна Купиновица , Доњан, Долни Синковце, Долно Стопање, Долно Трњане , Долни Буниброд , Драшковац, Дрводеља, Дрќевац, Душаново, Жабљане, Живково, Жижавица, Загужане, Залужње, Жалужане , Залужње , , ница, Калуѓерче, Караѓорѓевац, Каставар , Ковачева Бара , Козаре, Корачевац, Крпејце, Кукуловце, Кумарево, Кутлеш, '''[[Лесковац]]''', Липовица, Личин Дол, Мала Билјаница , Миланиќ Мед , Малавоја , Малавојав Мрштане, Навалин, Накривањ, Несврта, Ново Село, Номаница, Ораовица (кај Грделица), Ораовица (кај Црковница) , Орашац, Оруглица, Падеж, Паликуќа , Палојче , Прекуендрожневце град) (село), Пресечина, Прибој, Равни Дел, Радоњица, Разгојна, Рајно Поље, Рударе, Свирце, Славујевце, Слатина, Смрдан , Стројковце , Ступница , Сушевље , Тодоровиќков [[Турековац|,]] Турцавач, Чекмин, Чифлук Разгојнски, Чукљеник, Шаиновац, Шарлинце и Шишинце. * '''Општина Бојник''': Бојник, Боринце, Брестовац, Вујаново, Горње Бријање, Горно Коњувце, Граница, Добра Вода, Долно Коњувце, Драговац, Дубрава, Ѓинѓуша, Желетово, Зоровац, Кажанпотица , Кажанчашец , Кажанчанец , Кажанчашец , Мијајлица, Мрвеш, Обилиќ, Ображда, Оране, Плавце, Придворица, Речица, Савинац, Славник, Стубла, Турјане, Ќуковац и Црквице. * '''Општина Власотинце''': Алексине, Батуловце, Бољаре, Борин Дол, Брезовица, '''Власотинце''', Гложане, Горна Ломница, Горна Лопушња, Горни Дејан, Горни Орах, Горни Присјан, Градиште, Гуњетина, Лопус , Гунјетина, Дадинце, , Долни Дејан, Долни Присјан, Златиќево, Јаворје, Јаковљево, Јастребац, Козило, Комарица, Конопница, Крушевица, Кукавица , Ладовица , Липовица , Орашје , Острц, Прилепацпеаронев Стајковце, Страњево, Тегошница, Црна Бара, Црнатово и Шишава. * '''Општина''' Либане: Бачевина, Бошњаце, Бувце, Велико Војловце , Гегља, Голи Рид, Горно '''Врановце''', Гргуровце, Долно Врановце, Дрводељ, Ждеглово, Клајиќ, Коњино, Лаваолае, Криваола , Ново Село, Пертате, Петровац, Поповце, Пороштица, Прекопчелица, Радевце, [[Радиновац]], Рафуна, Свињарица, Секичол, Слишане, Тоговецце, Ќеновац, Цекавица, Шарце, Шумуланец. * '''Општина Медвеѓа''': Богуновац, Боровац, Варадин, Велика Браина, Врапче, Газдаре, Горна Лапаштица, Горни Бучумет , Горни Гајтан, Грбавце, Губавце, Гургутово, Долна Лапаштица, Долни Ѓаѓинце ,, Маровац, Маќедонце, Маќедонче (Реткоцерско), Медвеја, Медевче, Мркоње, Негосавље, Петриље, Пороштица, Пусто Шилово, Равна Бања, Реткочер, Рујковац, Свирце,, Сињарнја, '''Сијарнина''', Тупале, Црни Врх и Чокотин. * '''Општина Црна Трава''': Бајинци, Банковци, Бистрица, Брод, Вус, Горни Гари , Градска, Дарковце, Добро Поље, Златанче, Јабуковиќ, Јовановце, Кална, Криви Дел , Крстиќево , Млачиштрошвце , Рупље, Состав од реки, црна трева и Чука . === [[Пчињски Округ|Пчињска област]] === * '''Град Врање''': Александровац, Бабина Пољана , Барбарушинце, Барелиќ, Бели Брег , Бојин Дел, Брешница, Бујковац, Буљесовце, Буштрање , Вишевце, Власе, '''[[Врање]]''', '''Врањска''' Бања Горно Требешиње, Горни Нерадовац , Градња, Гумериште, Давидовац, Два бреста, Добрејанче, Доња Отуља , Долно Жапско , Долно Пуношевце, Долно Требешиње, Долни Нерадовац , Драгобудажлане , Драгобудажла Клисурица, Копањане, Корбевац, Корбул, Коќура, Крива Феја, Крушева Глава, Кумарево, Купининце, Лалинце, Лева Река, Лепчинце, Липовац, Луково , Марганче , Мечковац , Милановоста Милјавце Брезовица, Обличка Сена, Остра Глава, Павловац, Паневље, Пљачковица, Првонек, Превалац, Преображење, Ранутовац, Ратаје, Рибнице, Ристовац , Рождаче , Русче , Шимилищевичјав, Содерце, Средњи Дел, Станце, Стара Брезовица, Стари Глог , Стрешак, Стропско, Струга, Студена, Суви Дол , Сурдул, Тесовиште, Тибужде, Топлац, Трстена , Тумбаацковица , В и Честелин. * '''Општина Босилеград''': Барје, Белут, Бистар, '''[[Босилеград]]''', Бранковци, Бресница, Буцељево, Гложје, Голеш, Горња Лисина, Горна Љубата, Горна Ржана, Горно Тламино , Грујинци, Догања Доња Р. Дукат, [[Жеравино]], Зли Дол, Извор, Јарешник, Караманица, Милевци, Млекоминци, Мусуљ, Назарица, Паралово, Плоча, Радичевци, Рајчиловци, [[Ресен]], [[Рибарци]], Рикаштиќ. * '''Општина Бујановац''': Бараљевац, Биљачац, Богдановац, Божиневац, Боровац, Братозелце, Брезница, Брњаре, '''[[Бујановац]]''', Бушстрање, Велики Трновац, Влаштак, Врбан, Горно Ново Село, Грамада, Добросин, Долно Ново Село, Дрејница, Ѓорѓевац, Жбевац, Ѓорѓевац, Жбевац, Ѓорѓевац Зарбинце, Јабланица, Јастребац, Карадник, Кленике, Клиновац, Кончуљ, Кошарно, Кршевица, Куштица, Левосоје, Летовица, Лопардинце , Лукарче , Лучане , Љиљанце , Мали , Муховларв , Неговац, Русче, Самољица, Света Петка, Себрат, Сејаче, Спанчевац, Српска Куќа, [[Старац]], Сухарно, Трејак, Турија, Узово и Чар. * '''Општина Владичин Хан''': Балиновце, Бачвиште, Белановце, Белишево, Богошево, Брестово, Владичин '''[[Владичин Хан|Хан]]''', Врбово, Гариње, Горно Јабуково, Грамадје, Декутинце, Долно Јабуково , Дупљане , Јорбацо , , Копитарце, Костомлатица, Кржинце, Кукавица, Куново, Лебет, Лепеница, Одморалиште, Љутеж, Мазараќ, Манајле, Мањак, Мртвица, Островица, Полом , Прекодолце, Прибој, Равна Речне , Река , Река, Стубал, Сува Морава, Теговиште, Урвич и [[Џеб|Џеп]]. * '''[[Општина Прешево]]'''[[Прешево|:]] [[Алиџерци|Алиѓерце]], [[Берчевац]], [[Бујиќ]], [[Букаревац]], [[Буковац (Прешево)|Буковац]], [[Буштрање (Прешево)|Буштрање]], [[Гаре]], [[Големи Дол]], [[Горна Шушаја]] [[Миратовац|,]] [[Депце|Господинце, Депче]] [[Госпоѓинце|,]] [[Долна Шушаја|Долна]] [[Љаник|Шушаја]], [[Маѓаре (Прешево)|Маѓаре]], [[Жуинце|Курника]], [[Илинце|Илинче]], [[Курбалија|Орчае]] , Илинче [[Ораовица (Прешево)|,]] Рајинце, Ранатовце, Рељан, Свињиште, Сефер, Славуевац, Станевце, Стрезовце, Трнава, Чакановац, Черевајка, Црнотинце и [[Чукарка]]. * '''Општина Сурдулица''': Алакинце, Бачијевце, '''Бело Поле''', Биновце, Битврѓа, Божица, Власина Округлица, Власина Рид, Власина Стојковиќева, Вучаделце, Горна Козница , Горно Романовце , Држење Дијановце Загужање, Јелашница, Калабовце, Кијевац, Клисура, Колуница, Кострошевци, '''[[Сурдулица|Лескова]]''' Бара, Масурица, Мачкатица, Ново Село , Паља, РЃавица, Стајковце, Стрезимировци , Трошевиќ , Топлица. * '''[[Општина Трговиште (Србија)|Општина Трговиште]]''' : Бабина Полјана, Барбаче, Владовце, Голочевац, Горновац, Горна Трница, Горни Козји Дол, Горни Стајевац , Дејанче, Долна Трница, Доњи [[Мала Река (Трговиште)|Козји]] Дол, Долни Стајевац , Марганче, Мездраја, Нови Глог, Ново Село, Петровац, Пролесје, Радовница, Рајчевце, [[Сурлица]], [[Трговиште (Србија)|Трговиште]], Црвени Град, Црна Река, Црновце, [[Шаинце|Шајинце]], Шапранце Планирање и Шапранче Планчернич. == Населби на [[Косово и Метохија]] == === Косовскиот округ === * '''[[Приштина|Град Приштина]]''': Ајвалија, Ајкобила, Бадовац, Балабан, Бариљево, Бесиње, Бусиње, Врани До, Глоговица, Горна Брњица , [[Грачаница]] , Граштица , Дабишевац , Девет Југовица , Качикол, , Колиќ, Кукавица, Лапље Село , Лебане, Лукаре, Маковац, Маревце, Матичане, Срамор , Нишевце, Орловиќ , Преоце, '''[[Приштина]]''' , Пропаштица , Пруговац , Радошевиќе , Дали, бремена, Чаглавица, Шарбан и Шашковац. * '''Општина Глоговац''': Бањица, Бериша, Васиљево, Врбовац, Вучак, Гладно Село, Глобаре, '''[[Глоговац]]''', Годанче, Горња Коретица , Горња Фуштица, Горње Обриње, Горни Забељ , Градица, Доброшевац Доманек . [[Момина солза|Ѓурѓица]], Кишна Река, Коморане, Крајково, Лапушник, Ликошане, Негровце, Нековце, Ново Чикатово, Орлате, Поклек, Полужа, Станковце, Старо Чикатово , Трдевац, Трдевац , Трдевац, Трдевац, Трдевац, * '''Општина Качаник''': Бањица, Белограце, Бицевац, Боб, Вата, Вртомица ( Вртолница ), Габрица, Гајре, Глобочица, Горанче, Горња Грлица, Димче, Догановиќ, Дреноглава ( Дренова Главјард, Јанју, Дренова Главјард, Дренова Главјард, Дренова Главјард, Дренова [[Генерал Јанковиќ|Главлак]], Јанју Дол, Елеза, Иваја, '''[[Качаник]]''', Ковачевац, Корбулиќ, Котлина, Кривеник, Ланиште, Лесковица, Неќавце, Ника, Никовце, Паливоденица, Пустеник, Режанце, Река, Руњачиќ , Семање , Семањево , Стража. * '''Општина Косово поле''' : Ариљача, Батуше, Бресје, Велика Слатина, Велики Белаќевац, Враголија, Горње Добрево, Добри Дуб, Доње Добрево, Доњи Грабовац, Енце, '''[[Косово Поле|Фуше Косово]]''', Кузмин, Мала Полаќевац и Слатинадег. * '''Општина Липјан''': Андровац, Бандулиќ, Бањица, Брус, Бујанце, Буковица, Вариговце, Велика Добрања, Велики Алаш , Велико Рибаре , Вогачица, Врело, Вршевце, Главица, Гланица, Голошерско, Глоѓерско, В., Дивљака, Добротин, Доња Густерица , Долно Гадимље , Злокучане, Јањево, Клечка, Коњско, Коњух, Краиште, Крајмировце, Лалетиќ, Лепина, Ливаѓе, '''[[Липљан]]''', Липовица, Луг, Малјабра Маљао , Мало Рибаре , Маревче, Медвече, Мирена, Мухаџер Бабус, Ново Рујче , Оклап, Окосница, Плитковиќ, Потуровце, Рабовце, Радево, Русиновце, Седларе, Скуланево, Словиње , Старенео , Смолусач Торина, Трбовце, Црни Брег, Челопек, Чучуљага и Шишарка. * '''Општина Обилиќ''': Аде, Бабин Мост, Бакшија, Брезница, Горњи Грабовац, Јањина Вода, Козапица, Крушевац, Лазарево, Лесковчиќ, Мали Бивољак '''[[Обилиќ|,]]''' Мазгит, Милошево, Обилич. * '''Општина Подуево''': Алабак, Бајчина, Баловац, Бараина, Батлава, Бело Поље, Блато, Брадаш, Браина, Бревник, Брече, Буринце, Велика Река, Главник, Годишњак, Горна Дубница, Горна Ѓорњач, Грдовац, Двориште, Добри Дол, Добротин, Долна Дубница, Долна Лапаштица, Долна Пакастица, Долне Љупче , Долни Сибовац , Дуз, Думос, Житиње , Закут, Каљатица, Качибег , Кисела Бањапицац , Ливадица, Луг, Лужане, Мазап, Мајнце, Медреговац, Мердаре, Метохија, Мировац, Мургула, Обранџа, Орлане, Палатна, Пендуха , Перане, '''[[Подуево]]''' , Попово , Поток , Преполевац, Ревује Сиљевица, Слатина, Сурдула, Суркиш, Трнава, Трнавица, Туручица, Хртица, Шајковац, Шаковица и Штедим. * '''Општина Урошевац''': Бабљак, Балиќ, Биба, Бурник, Варош Село, Гатње, Горње Неродимље , Гребно, Грлица, Догањево, Доње Неродимље , Драмњак, Заскок, Златаре, Језерлешари , Језерелавјарели , Лашкоба, Манастирце, Миросавље, Мухаџер Прелез, Мухаџер Талиновац, Муховце, Некодим, Нови Мирас, Папаз, Плешина, Појатиште, Рака, Раховица, Сазлија, Сврчина, Сливово, Бажиќ, Старашило Соје Танкосиќ, Трн, '''[[Урошевац|Феризај]]''' и Црнило . * '''Општина Штимље'''[[Штимле|:]] Белинце, Војиновце, Горно Годанче , Давидовце, Деветак, Долно Годанче , Дуга, Ѓурковце, Зборче, Карачица, Ланиште, Малопољце, Музичане, Петраштица, Петровиќ, Петрово , Топтимолје. * '''Општина Штрпце''': Беревце, [[Брезовица]], Брод, Вича, Врбештица, Горња Битиња [[Штрпце|,]] Готовуша, Доња Битиња , Драјковце, Ижанце, Јажинце, Коштањево, Севце, Сушиќе, Фиртрчеја. === Пеќска област === * '''Општина Дечани''': Бабалоќ, Белаје, Белег, Вокша, Глоѓане, Горна Лука, Горни Ратиш , Горни Стреоц , Горни Црнобрег , Грамочељ, Дашиновац, '''[[Дечани]]''', Доња Лука , Долни, Црнобрег Ѓочај, Истиниќ, Јасиќ, [[Јуник]], Кодралија, Лоќане, Љубуша, Љумбарда, Мазник, Мали Врановац, Папиќ, Папраќане, Побрѓе, Пожар, Преколука, Прилеп , Хубуша , Раштавица Р. * '''Општина Ѓаковица''': [[Бабај Бокс]], Бардониќ, Бардосан, Батуша, Берјак, Бец, Бистражин, Брековац, Бровина, Вогово, Враниќ, Годен, Горне Ново Село , Гргоц, Грчина, Гушка , Доблие Добрие, Долно Ново Село, Долни Битеш, Дужње, Дујак, '''[[Ѓаковица]]''', Ереч, Жабељ, Ждрело, Жуб, Зулфај, Јабланица, Јанош , Јахоц , Кодралија , Кореница Кошаре , Мармуле, Меја Оризе, Меќа, Моглица, Молиќ, Морина, Нец, Нивоказ, Осек Паша, Осек Хиља , Паљабарда, Пацај, Петрушан, Пљанчор, Поношевац, Поповац, Радоњиќ , Рачкоц , Раковач Мадај, Рогово, Скивјане, Смаќ, Смоница, Сопот, Стубла, Траканиќ, Ќерим, Ујз, Фираја, Фирза, Црмљане, Шеремет и Шишман. * '''Општина''' '''[[Исток (град)|Исток]]''': '''Бања''' , Бањица , Бегов Лукавац , Белица , Бело Поље , Вериќ , Врело , Добруша, Лугово, Љубово, Љубожда, Мало Дубово, Мојстир, Мужевине, Нови Вериќ , Орно Брдо, Осојане, Пољане, Прекале, Пригода, Ракос, Синаје, Србобран, Стародворане, Студеница , Суденица , Суденицар Тучеп, Укча, Црколез, Црни Луг, Црнче и Шаљиновица. * '''Општина Клина''': Балинце, Берково, Бича, Бобовац, Бокшиќ, Будисавци, Велики Ѓурѓевик , Велико Крушево , Видање, Влашки Дреновац, Волујак, [[Велики Петрич|Врмница]], Петарбац, Горјибрич , Голубовац , Долач, Долово, Долни [[Тврдина Мал Петрич|Петриќ]], Дреновац, Дреновчиќ, Дрсник, Дугоњиве, Душ, Душевиќ, Забрѓе, Зајмово, Злокучане, Игларево, Јагода , Јеловац , Јосаница , '''[[Клина|Кијево]]''' , Кузоњип , Мало Крушево, Млечане, Наглавци, Плочице, Пограѓе, Прчево, Радуловац, Реновац, Ресник, Рудице, Сврхе, Сиќево, Скорошник, Ступ , Церовиќ, Црни Лугчев, Црни Лугиќ, * '''Општина Пеќ''': Алагина Река, Бабиќе, Баране, Бело Поље, Благаје, Боге, Брежаник, Брестовик, Бролиќ, Бучане, Велика Јабланица, Велики Штупељ , Витомирица, Враговац , Врановажложовац , Горовац, Дубово, Дубочак, Дугањиве, Загрмље, Захаќ, Злопек, Јабланица, Јошаница, Клинчина, Косуриќ, Котрадиќ , Кошутане , Крстовац , Крушевац , Куќиште , Белжпага , Лоша , Љеша, Мала Јабланица, Мали Ступељ , Маљевичи, Милановац, Набрѓе, Накло, Непоље, Нови Раушиќ , Ново Село, Орим, Осоје, Пасино Село, Пепице, '''[[Пеќ]]''', Пиштане, Плављане, Раушиќ , Роман, Рухот, Сврке, Сига, Требовиќ, Трстеник, Турјак, Ќушка, Хаџовиќи, Црни Врх, Челопек, Чунгур и Шкреље . === Призренски округ === * '''Општина Гора''': Бачка, [[Брод (Гора)|Брод]], Враниште, [[Глобочица (Гора)|Глобочица]], Горња Рапча [[Рестелица|,]] Горњи Крстач, [[Диканце]], Доња Рапча , Доњи Крстач, '''[[Драгаш]]''', Зли Поток, [[Крушево (Гора)|Крушево]], Кукуљане, Мрњи Крстач, [[Љубовишта (Гора)|Решуште]]. * '''Општина Ораховец''' : Бела Црква, Братотин, Брестовац, Брњача, Бубље, Велика Круша, Велика Хоча, Врањак, Геџе , Горачево, Гориќ, Горне Поточане , Дањане , Добричје Добричне , Зрзе, [[Јанчиште]], Јовиќ, Козник, Крамовиќ, Лабучево, Љубижда, Маѓаре, Мала Хоча, [[Малишево]], Милановиќ, [[Водопади Мируше|Мируша]], '''[[Ораховац|Моралија]]''', Мрасор, Нашпале , Ногавац , Полјажда , Пугацо , Сторачацу Радоште, Ратковац, Ретимље, Сановац, Сарош, Сопниќ, Турјак, Целина, Црноврана, Чифлак и Чупево. * '''Општина Призрен''': Атмаѓа, Белоброд, Билуша, Бљач, Брезна, Бродосавце, Брут, Бузец, Буча, Вележа, Влашња, Врбичане, Врбница, Горња Србица, Горно Љубиње , Долна Србица , Долно Љубиње , Драјчиќи, Душаново, Ѓонај, Живињане, Жур, Заплужје, Згатар, Зјум Опљски, Зјум Хас, Зојиќ, Зрзе, Јабланица , Карашбаи , Крајк, Куклибег, Куковце, Кушнин, Куштендил, Ландовица, Лез, Лесковац, Локвица, Љубижда , Љубижда Хас , Љубичево , Љукинај , Љутоглав , Мазрек , Мала Кругово , [[Мамуша|Муршјахн]], Новаке, Ново Село, Петрово Село, Пиране, Плава, Плајник, Планеја, Плањане, Послиште, Пушко, Превалац, '''[[Призрен]]''', Рандубрава, Ренце, Речане, Ромаја , Скоробиште , Смаќ , Тружка , Капарче, Шајин овци, Шкоза и Шпинадија . * '''Општина Сува река''' : Бања, [[Баќевац]], Беланица, Блаце, Будаково, Букош, Враниќ, Вршевце , Гељанце , Горња Крушица , Грејковце, Грејчевце, Гунцат, Сали, Деловце, Добродељане , Дурчани , Добродељане , Кострце, Кравосерија, Ладровац, Ладровиќ, Лешане, Лузница, Мачево, Мовљане, Мушутиште, Непребиште, Нисор '''[[Сува Река (Косово)|,]]''' Папаз, Печане, Поповљане, Растане, Речане, Саврово , Самодражане се, Топличане, Трње, Тумичина, Чајдрак и Широка. === Косовска Митровица округ === * '''Општина Вучитрн''': Балинце, Бањска, Бенчук, Бечиќ, Бивољак, Бошљане, Брусник, Букош, Велика Река, Весековце, Вилјанче, Врница, '''[[Вучитрн]]''', Галица , Главотина млябњак , Горјбулњак ,, Гумниште, Добра Лука, Дољак, Долна Дубница, Долна Судимља, Долно Становце, Долни Сврачак , Дрваре, Дубовац, Жиливода, Загорје, Језеро, Караче, Коло , Куновиќ , 5,1,000 , Куриќ Мираче), Невољане, Недаковац, Ново Село Бегово, Ново Село Маѓунско (до 1975 Ново Село), Окраштица, Ошљане, Пантина, Пасома, [[Пестово]], Прилужје, Ресник , [[Платиче|Ропица]] , Самодрежа . Славковце), Слатина, Смрековница, Стровце, Тараџа, Трлабуќ, Херцегово, Црнуша, Цечелија, Шалце, Шљивовица и Штитарица. * '''Општина Звечан:''' Банов До, Бањска, Бањска Река, Бањски Суви Дол, Бољетин, Бресница, Валач, Велико Рударе, Вилиште, Грабовац, Грижани, Долјане, Жажа, Жеровецкова , Жеровецкова Кориље, Кула, Липа, Липовица, Ловац, Ложиште, Локва, Мали Звечан, Мало Рударе, Матица, Меки До (од 2007 г. Кеќи До), Ораовица, Рудине, Сендо и Србовац . * '''Општина Зубин Поток''': Бабиќе, Бабудовица, Бања (до 1975 Бање), Бојновиќе, [[Брњаци|Брњак]], Бубе, Бурлате, Велика Калудра , Вељи Брег, Витаково, Војмислиќе, Врба, Вукојевиќеќе, Врба, Вукојевиќеќе, Врба, Вукојевиќеќе, 59, Газевљевље, Горњи Јасеновиќ, Горни Стрмац , Доброшевина, Долни Вараж ( до 1959 Вараж), Долни Јасеновиќ, Драгалица (до 1980 Драгалице, од 2007 Врагалица), Драиновиќи (од 2007 година Драјиновиќи, 59, на Држење Загуље, Зечевиќ, [[Зубин Поток]], Жупче, Јабука, Јагњеница, Јунаке (до 1980 г. Херои), Кијевце (до 1975 година дел од Зечевиќ), Клечка (до 1975 година дел од Бања), Кобиља главопие, Кобиља глави , на Меѓу Поток), Крлигате (1975-1983 Крљигате), Леденик (до 1975 година дел од Чешановиќи ), Лучка Река, Мала Калудра , Меѓу Поток, Оклаце, Падине, Прелаквец, 7,00,00 Ранчиќе (1975- 1987 година Раичиќи), Резала, Ружиште, Тушиче, Угљаре, Црепулја, Чабра, Чечево, Чешановиќ (до 1975 година Чешеновиќи), Читлук, Шипово. * '''Општина Косовска Митровица''': Бајгора, Баре, Батаир, Брабоњиќ (до 1975 година Брабониќ ), Ваганица, Велики Кичиќ, Видомириќ, Видушиќ, Влахиње (до 1975 година Влахиња, Врбнарче, Горавање , Горавање (до 1980 Гушевац), Дедиње, Доње Винарче, Доње Жабаре, Доње Рашане, Доњи Суви До, Забрѓе, Засела (до 1975 Засеља), Зијача, Качандол (до 1978 Качан Дол), '''[[Косовска Митровица|Ковачка]]''' 191, Ковачица (891,191, Ковачица 1,19 ) Титова Митровица), Кошутово, Кутловац , Лисица (до 1965 година Лиска), Љушта, Унгарци (до 1992 година унгарски, од 2007 година унгарски), Мажиќ, Мало Кичиќе , Мељеница, Овчаре, Пирчене , Орахово , Р. Свињаре, Сељанце, Стари Трг (рударска населба) (до 1975 Рударско Насеље), Стари Трг (с.) (до 1975). Стари Трг), Страна, Трстена, [[Шипољ]]е и Шупковац. * '''Општина Лепосавиќ''': Баре, Бело Брдо, Белуќе, Бербериште, Бистрица, Борова, Борчане, Бржанце, Витановиќ, Врачево, Вуча, Гњеждане, Горњи Крњин , Гранијекабратаксе, 7 Донје Донје, 7, 7, , Исево), Долни Крњин, Дрен, Дубока, Забрѓе, Заврата, Земаница , Зрношек, Ибарска Слатина, Ибарско Поштење (до 1975 година Поштење ), Јариње, Јелакче, Јосаница, Кајково, Каменица196, Кикунеќ, , Кошутица (до 1975 година дел од Јариње), Кошутово, Крушево, Крушчица, Кутње, Лазине (до 1980 Лазина ), '''Лепосавиќ''', Лешак, '''Лозно''', Мајдево, Мекиникиќе (до 1975 година ), Остраче, Плакаоница, Планиница, Поповце, Поткомље (до 1975 година Поткомње), Придворица, Рватска, Родељ, Руцманце, Сеоце, Сочаница, Тврѓан (до 1975 година Тврѓеќевсе, 79,1975, Тврѓење, 1975 год . Ќирковиќи), Улије, Ќерања, Црвени, Црнатово и Шаљска Бистрица. * '''Општина Србица''' : Бакс, Бање, Брочна, Витак, Војник, Вочњак, Горња Клина, Горње Преказе , Горњи Обилиќ, Доња Клина, Долно Обриње, Долно Преказе, Долни Обилиќ , Дошевац , Кожирчалиќ [[Которе|,]] Изладера, Красмировац, Крушевац, Куќица, Лауша, Леочина, Ликовац, Љубовац, Макрмаљ, Марина, Микушница, Мурга, Ново Село, Овчарево, Падалиште, Плужина, населба Старчево, населено место, Полјанчево, Радишево, Ракитница, Резала, Рудник, [[Србица (Косово)|Србица]], Средња Клина, Суво Грло, Тица, Трнавце, Туриќевац, Тушиље, Чирез (до 1975 Чирез), Читак и Читак и населба Чралчарел1.79 а. години). === Косовскопоморавската област === * '''Општина Витина''': Биланс, Бегунце, Бинач, Бузовиќ, Велики Годен (до 1955 година Годен), '''[[Витина]]''', Врбан, Врбовац, Врнавоколо (до 1975 Врнаоколо), Врнез, Горна Будрика ( до 1975 година, Гортина Будла, Гортина Стубла, Гортина Будрила). Грмово, Грнчар ( Грнчаре до 1975 г.), Гушица, Дебелде, Деваја, Доња Слатина, Долна Стубла , Доње Рамњане [[Клокот|,]] Дробеш, Ѓелекаре, Житиње, Јерли Садовина, Кабаш, Летбик , Љотик Пожарање (до 1975 г. Пожерање), Равниште, Радивојце, Рибник, Самаково , Смира , Трпеза , Трстеник, Черкез Садовина, Чифлак и Шашаре. * '''Општина Гњилане''': Билинце (до 1975 Билинца), Брашаљце (до 1959 поделено на Горње и Доње Брашаљце), Буковиќ, Буринце, Велекинце, Владово, Влаштица, Врапчиќ, Врбица, Гадиш, '''[[Гнилане|Кулје]]''', Гњиланче , Горјинце Горни Макреш, Гумниште, Добрчане, Доња Будрига , Долно Слаковце , Доњи Ливоч , Доњи Макреш, Драганац, Дунаво, Жеговац, Жеговачка Врбица , Жегра , Инатовце, Ксаварте ,, Мали Годен, Малишево, Миреш, Мозгово, Мучибаба, Носаље, Паралово, Партеш, [[Партеш|Пасјак]], Пасјане, Пидиќ, Подграѓе, Понеш , Прилепница , Сапар, Селиште, Станица, 19н7-1 Станичиќ), Стража, Стублина, Угљаре, Черница, Челик, Шилово и Шурлане. * '''Општина Косовска Каменица''': Ајновце, Беривојце, Блато, Божевци, Бољевце, Бошче, Братиловце, Бусовата, Бушинце (1975-1991 Вушинце), Ваганеш, Велико Ропотово, Вељеглавје ; Велико Ропотово, Вељеглава ; ), Вручевче, Глоговце, ГМИС, Гоголовце, Горња Шипашница, Горне Карачево, Горнеј, Гризие (до 1978 Гризин), Даџданц, Дајковце, Дејвојче, Домоковце, Донје Крипавченица, Донје Шпамјавањаника, Дреновце, Ѓуришевче, Жуџа, Зајчевце, Жуџа (до 1975 Зајчевац), Кололеч, Копривница, Коретин, '''[[Косовска Каменица]]''' (до 1952 Каменица), Костадинце, Крајнидел (до 1980 Крајни Дел), Кремената, Криљево, Лисочка, 1980-1992 повторно Љицк, 1992 Лисач Мало Ропотово, Маровце, Мешина, Мигановце, Мочаре, Мучиврце, Ново Село, Огоште, Одановце, Одевце, Ораовица, Панчело, Петровце, Поличка, Рајановце, [[Ранилуг]], Робовац, Рогачица, Свирце, Седларе, Стрезовце, Стрелица, Тиринце, Томанце, Топоница, Трстена, Туѓевце, Фириќеја (до 1975 година Фириќеје), Царевце, Чараковце и Шајиќ 1970 оттогаш повторно Сајиќ). * '''Општина Ново Брдо''' : Бостане, Зебинце, Извор, Јасеновиќ, Клобукар, Лабљане, Манишинце, [[Ново Брдо]], Прековце и Трничевце. == Поврзано == * Поранешни српски имиња на населби во Војводина * [[Административна поделба на Србија]] * Статистички региони на Србија * [[Окрузи во Србија|Административни области на Србија]] * Територијална организација на Србија * [[Градови во Србија|Список на градови во Србија]] == Надворешни врски == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G2007/Pdf/G20076001.pdf СИСТЕМАТСКИ СПИСОК НА НАСЕЛБИ НА РЕПУБЛИКА СРБИЈА - Состојба на 1 јануари 2006 г.] [[Категорија:Списоци на места]] 3o8dyu1wuhopc86fu55n9s3w853h90q 0 1290445 5605347 5568073 2026-08-05T09:46:29Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605347 wikitext text/x-wiki '''Милутин Бутковиќ''' ([[Белград]], 1 декември 1930 - [[Белград]], 11 јануари 1997) бил [[Србија|српски]] [[филм]]ски и [[Драмска уметност|театарски]] [[Глумец|актер]]. == Биографија == Бутковиќ е роден во [[Белград]] во тогашното [[Кралство Југославија]]. Студирал глума на Академијата за театар, филм, радио и телевизија во Белград. Бил член на Ателје 212 и на театарот „Бошко Буха“.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poreklo.rs/2012/12/01/na-dana%c5%a1nji-dan-ro%c4%91en-glumac-milutin-butkovi%c4%87/|title=На данашњи дан: Рођен глумац Милутин Бутковић - Порекло|work=www.poreklo.rs|language=sr-RS|accessdate=2021-02-02}}</ref> Неговата филмографија опфаќа над 150 филмски и телевизиски улоги: „[[Балкан Експрес 2|Балкан експрес 2]]“, „Лажливо лето 68“, „[[Кралскиот воз (филм)|Кралски воз]]“, „Вагон ли“ итн. Дебитирал во ТВ продукцијата „ Карташи“ ([[1959]]) со Славко Симиќ и Виктор Старчиќ. Неговата последна улога била во „Татковци и татковци“ ( [[1997]] ).<ref name=":0" /> Починал [[11 јануари|н]]<nowiki/>а 11 јануари 1997 година во Белград. == Филмографија == <div data-mw-cx-source="undefined" data-mw-section-number="2"></div> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! 1950 година ! 1960 година ! 1970 година ! 1980 година ! 1990 година ! Вкупно |- ! style="text-align:left;" | Игран филм | 0 | 3 | 4 | 9 | 2 | 18 |- ! style="text-align:left;" | ТВ филм | 1 | 32 | 33 | 9 | 8 | 83 |- ! style="text-align:left;" | ТВ серии | 0 | 8 | 14 | 14 | 4 | 40 |- ! style="text-align:left;" | ТВ мини серии | 0 | 2 | 2 | 6 | 0 | 10 |- ! style="text-align:left;" | ТВ краток филм | 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 1 |- ! style="text-align:left;" | Краток филм | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 | 2 |- ! style="text-align:left;" | Видео | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 | 1 |- ! style="text-align:left;" | Во целост | 1 | 46 | 54 | 40 | 14 | 155 |} {{Филмографија-домашни}} |- "Lavender" align=center | colspan="4" | 1950.-те[[#1|&nbsp;&#9650;]] |- | 1959. || [[Карташи]] (ТВ филм) || | - = „Лаванда“ порамни = центар | colspan = „4“ | 1960-ти [[# 1|& nbsp; & # 9650;]] | - | 1960. || [[Два погледи низ клучалката]] (ТВ филм) || | - | 1962. || [[На сплав]] (ТВ филм) || | - | 1963. || [[Сончево со дожд]] (ТВ филм) || | - | 1963. || [[Аферата Сент Фиакре|Аферата Свети Фијакер]] || | - | 1963. || [[20000 за трошоци]] || | - | 1963-1964 година. || [[Na slovo, na slovo (ТВ серија од 1963)|Na slovo, na slovo]] (ТВ серија) || Останува | - | 1965. || [[Инспектор (филм)|Инспектор]] || Клиент за бричење | - | 1965. || [[Пример за репутација]] (ТВ филм) || | - | 1965. || [[Акционен еп]] (ТВ филм) || | - | 1965. || [[Корени]] (ТВ филм) || Бил Нортон | - | 1965. || [[Декција на инспектор Рукавина]] (ТВ филм) || | - | 1966. || [[Screamer]] (ТВ филм) || | - | 1966. || [[Поглед на уво]] || | - | 1964-1966 година. || [[Кодекс на судија за прекршоци]] (ТВ серија) || | - | 1966. || [[Топли години]] || | - | 1967. || [[Ни црно ниту бело]] (ТВ серија) || | - | 1967. || [[Посетете ја малата планета]] (ТВ филм) || | - | 1967. || [[Мамо, нешто прекрасно го повредува твојот син]] (ТВ филм) || | - | 1967. || [[Сомнително лице (ТВ филм од 1967 година|Сомнително лице]] (ТВ филм) || | - | 1967. || [[Кафе на аголот]] (ТВ филм) || |- | 1967. || [[Иднината на светот]] (ТВ филм) || | - | 1967. || [[Евридика (ТВ филм)|Евридика]] (ТВ филм) || | - | 1967. || [[Очи полни ѕвезди]] (ТВ филм) || | - | 1967. || [[Арсен и стара чипка (филм)|Арсен и стара чипка]] (ТВ филм) || д-р Херман Ајнштајн | - | 1967. || [[Love People]] (ТВ серија) || | - | 1967. || [[Смоки]] (ТВ серија) || | - | 1968. || [Синглови (ТВ серија | Синглови)] [(ТВ серија) || | - | 1968. || [[Сила (ТВ филм)|Сила]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Северно Море (ТВ филм)|Северно Море]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Изгубено писмо]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Марко Краљевиќ по втор пат меѓу Србите (филм)|Марко Краљевиќ по втор пат меѓу Србите]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Топчидерска река (ТВ филм)|Топчидерска река]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Ден за одмор на говорникот]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Точно ако ви се чини така]] (ТВ филм) || Агачи | - | 1968. || [[Туѓи глави]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Љубов на телефон]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[Моето срце е високо во ридовите]] (ТВ филм) || | - | 1968. || [[педикир]] (ТВ филм) || | - | 1969. || [[Баксуз]] (ТВ серија) || | - | 1969. || [[Величествениот малечок]] (ТВ филм) || Петрус | - | 1969. || [[Ајде да играме]] || | - | 1969. || [[Puslice sa obrstom]] (ТВ филм) || Ритмајстор | - | 1969. || [[Врани (филм)|Врани]] (ТВ филм) || Гробар | - | 1969. || [[Раѓање на работник]] (ТВ серија) || Келнер | - | 1969. || [[Музичари]] (ТВ серија) || Веисентије |- | 1969. || [[Љубов на старински начин]] (ТВ серија) || |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 1970.-те[[#1|&nbsp;&#9650;]]<div id="1970"></div> |- | 1970. || [[Ѕид и Роза]] (ТВ филм) || | - | 1970. || [[Србија на исток]] (ТВ филм) || Живадин | - | 1970. || [[Шепнете на моето здраво уво]] (ТВ филм) || | - | 1970. || [[Бели зајаци]] (ТВ филм) || | - | 1970. || [[Jepe brđanin]] (ТВ филм) || | - | 1970. || [[Родни (ТВ серија|Роднини]] (ТВ серија) || Друг братучед | - | 1970. || [[Мирина ТВ стапица]] || | - | 1971. || [[Чорап со сто јамка]] (ТВ филм) || | - | 1971. || [[Писмо, Писмо (ТВ серија)|Писмо, Писмо]] (ТВ серија) || Останува | - | 1971. || [[Чедомир Илиќ (ТВ серија)|Чедомир Илиќ]] (ТВ серија) || | - | 1971. || [[Сладок живот на српски начин]] (ТВ филм) || | - | 1971. || [[Вежби за снимање]] (ТВ филм) || | - | 1971. || [[Дипломирани]] (ТВ серија) || Главен гинеколог | - | 1972. || [[Униформи]] (ТВ мини серија) || | - | 1972. || [[Unburied Dead]] (ТВ филм) || | - | 1972. || [Развојниот пат на Бора Шнајдер] [ТВ филм) || Пикља | - | 1972. || [[Човекот кој ја фрли атомската бомба на Хирошима]] (ТВ филм) || | - | 1972. || [[Добриот верен слуга]] (ТВ филм) || | - | 1972. || [[Смеа од сцената: Ателје 212]] || Центарфор, војник и дедо | - | 1972. || [[Амфитрион 38]] || | - | 1972. || [Дервиш и смрт (ТВ филм) | Дервиш и смрт] [(ТВ филм) || Хаџи Синанудин | - | 1972. || [[Почитуван Антоан]] (ТВ филм) || | - | 1972. || [[Женски разговори]] (ТВ серија) || | - | 1972. || [[Граѓаните на селото Луга]] (ТВ серија) || Знаме | - | 1973. || [[Личност на која и се восхитувам]] (ТВ филм) || | - | 1973. || [[Сиромашни мали хрчаци]] (ТВ филм) || министер за храна | - | 1973. || [[Петиција од 1950 година]] || |- | 1973. || [[Кралот Иби]] (ТВ филм) || Бордур | - | 1973. || [[Белград или трамвај на влезната врата]] (ТВ филм) || | - | 1973. || [[Слики без рамка од книги за деца]] (ТВ серија) || Адјутант нокти | - | 1973. || [[Невен (ТВ серија)|Невен]] (ТВ серија) || | - | 1973. || [[Прослава (ТВ филм) Прослава]] (ТВ филм) || | - | 1973. || [[Ги разбираш мојот старец]] || | - | 1973. || [[Бомбардирање во Њу Хејвен]] || | - | 1973. || [[Камионџии]] (ТВ серија) || Милорад Алексиќ-Поскок | - | 1973. || [[Луд речник]] (ТВ серија) || | - | 1973. || [[Паја и Жаре]] || Алексиќ | - | 1973. || [[Домашно кино | Домашно кино 2]] (ТВ серија) || Службеник | - | 1973. || [[Свадба на Семјуел Кариер (ТВ филм)|Брак на Семјуел Кариер]] (ТВ филм) || | - | 1974. || [[Искреност]] (ТВ филм) || | - | 1974. || [[Тркач (ТВ филм)|Тркач]] (ТВ филм) || | - | 1974. || [[Димитрије Туцовиќ (ТВ серија)|Димитрије Туцовиќ]] (ТВ серија) || Моша Аврам-Маца | - | 1975. || [Нора (ТВ филм) | Нора] [(ТВ филм) || Ранг | - | 1975. || [[Рбет (филм)|Рбет]] || | - | 1975. || [[Кафе со две соби]] (ТВ филм) || | - | 1976. || [[Изгубена среќа]] (ТВ филм) || | - | 1976. || [[Кујна (филм)|Кујна]] (ТВ филм) || | - | 1976. || [[Вагон ли]] || Пијаница | - | 1976. || [[Сценска музика]] (ТВ серија) || | - | 1976. || [Подемот и падот на проектот Жика] [(ТВ серија) || Волк | - | 1977. || [[Cannon finale (ТВ филм)|Cannon finale]] (ТВ филм) || | - | 1977. || [[Под истрага (ТВ филм)|Под истрага]] || Полицаец | - | 1978. || [Молиер (ТВ филм) | Молиер] [(ТВ филм) || | - | 1978. || [[Враќање на отпишаното]] (ТВ филм) || Кројач | - | 1978. || [[Денот кога светот се распадна]] (ТВ филм) || |- | 1979. || [[Се скрши]] (ТВ серија) || Милан Антиќ |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 1980.-те[[#1|&nbsp;&#9650;]]<div id="1980"></div> |- | 1980. || [[Нашите приказни]] (ТВ серија) || | - | 1980. || [[Топол ветер]] (ТВ серија) || Бербер | - | 1980. || [[Беше еднаш]] (ТВ серија) || | - | 1980. || [[Домашно кино | Домашно кино 4]] (ТВ серија) || Службеник | - | 1981. || [[Кралски воз]] || | - | 1981. || [[Седум минус седум]] (ТВ филм) || | - | 1981. || [[Лесно враќање]] || | - | 1982. || [[Подвизите на петте петли) (ТВ серија|Подвизите на петте петли]] (мини-серија) || Гласот | - | 1982. || [[Канти или кеси]] (ТВ филм) || Другар Кречалиќ | - | 1982. || [[шпански]] (ТВ серија) || | - | 1982. || [[Смртта на г. Голужа]] || Поп (глас) | - | 1983. || [Приказни од Непричава] [(ТВ серија) || | - | 1984. || [[Измамната година '68]] || Таткото на Спасоје | - | 1984. || [[Измамната година ’68 (ТВ серија)]] || Таткото на Спасоје | - | 1984. || [[Супермаркет]] (ТВ серија) || | - | 1984. || [[Лазар (филм)|Лазар]] || Дедо | - | 1984. || [[Што ти е, Нина]] (ТВ серија) || Будимир | - | 1984. || [[Не толку одамна]] (ТВ серија) || | - | 1984. || [[Формула 1 (ТВ серија)|Формула 1]] (ТВ серија) || | - | 1985. || [[Црвена касарна]] (ТВ филм) || | - | 1986. || [[Заминување на воините, враќање на маршалот]] (ТВ серија) || | - | 1986. || [[Spader one life]] || | - | 1987. || [[Под урнатините]] (ТВ филм) || | - | 1987. || [[Вук Караџиќ (ТВ серија)|Вук Караџиќ]] (ТВ серија) || [[Митрополит белградски Леонтије|епископ Леонтије]] | - | 1987. || [[Човек во сребрена јакна]] (ТВ серија) || | - | 1988. || [[Мала надеж]] (ТВ серија) || | - | 1988. || [[Роман на Лондон (ТВ серија)|Роман на Лондон]] (ТВ серија) || Господин Жан | - | 1988. || [[Руди]] (ТВ филм) || | - | 1988. || [[Некоја чудна земја]] || Висок функционер во министерството | - | 1988. || [[Партнери]] || претседател | - | 1988. || [[Балкан експрес 2]] || Сладолеџија Обрен | - | 1989. || [[Свети Ѓорѓи го убива змејот (филм од 1989 година)|Свети Ѓорѓи го убива змејот]] (ТВ филм) || Алекса Вуковиќ | - | 1989. || [[Заминување на воините, враќање на маршалот]] (ТВ серија) || | - | 1989. || [[Госпоѓа министерка (двосмислена одредница|г-ѓа министерка]] (ТВ филм) || Панта протекува | - | 1989. || [[недела од девет до пет]] (ТВ филм) || Старецот | - | 1989. || [[Чудото во Шарган]] (ТВ филм) || | - | 1989. || [[Купола, слатка купола|Купола слатка купола]] (ТВ серија) || Доктор |- | 1989. || [[Балкан експрес 2 (ТВ серија)|Балкан експрес 2]] (ТВ серија) || Сладолеџија Обрен |- bgcolor="Lavender" align=center | colspan="4" | 1990.-те[[#1|&nbsp;&#9650;]]<div id="1990"></div> |- | 1990. || [[Гала корисник: Ателје 212 низ вековите]] (ТВ филм) || | - | 1990. || [[Долг живот на брачната двојка Кос]] (ТВ филм) || г-дин Милан Кос | - | 1990. || [[Заборавена]] (ТВ серија) || директор на средно училиште | - | 1993. || [[Рај (ТВ филм)|Рај]] (ТВ филм) || Гостин во бордел | - | 1993. || [[Никој не е совршен (1993)|Никој не е совршен]] (ТВ филм) || Шуменковиќ | - | 1993. || [[Мравка пешадија]] (глас) || | - | 1993. || [[Руски цар (филм)|Руски цар]] (ТВ филм) || Коста Раденковиќ | - | 1994. || [[Човек во празна соба]] (ТВ филм) || паколовац | - | 1994. || [[Дневник на навреда 1993]] || Пензиониран со слушен апарат | - | 1994. || [[Желбата наречена трамвај]] (ТВ филм) || Поштар | - | 1995. || [[Театар на Срби]] (ТВ серија) || | - | 1995. || [[Отворена врата]] (ТВ серија) || министерот Жариќ | - | 1995. || [[Крај на династијата Обреновиќ]] (ТВ серија) || Никола Христиќ | - | 1996. || [[Татковци и татковци]] (ТВ филм) || [[Јаша Продановиќ]] |} == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Б}} [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Починати во 1997 година]] [[Категорија:Родени во 1930 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] qcm1ue0823a3rmspc3h5kgtvpzoatew 0 1290792 5605250 5482085 2026-08-05T06:14:48Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605250 wikitext text/x-wiki [[Податотека:MojsijePetrović.jpg|алт=Портрет на митрополитот белградско-карловачки Мојсеј (Петрович). Авторот е непознат, не подоцна од XVIII век.|мини|Портрет на митрополитот белградско-карловачки Мојсеј (Петрович). Авторот е непознат, не подоцна од XVIII век.]] '''Мојсије''' (''Петровиќ''; [[Белград]], [[1677]] - [[Белград]], [[27 јули|27]] јули [[1730]]) бил митрополит белградско-карловачки и, според тоа, еден од значајните архиереи на [[Српска православна црква|Српската православна црква]].{{Sfn|Вуковић|1996}} == Биографија == Мојсије (Петровиќ) по раѓање бил [[Белград|белграѓанин]]. Роден е во [[1677]] година од отец Петар и мајка Јелисава, кои подоцна го добиле монашкиот чин. Бидејќи во тоа време во [[Белград]] имало многу [[Грци]], Мојсије веројатно посетувал [[Грци|грчки]] училишта. Затоа, подоцна, како добар познавач на [[Грчки јазик|грчкиот јазик]], бил испратен во делегациите во Константинопол. === Монашки живот === Студирал високи науки на дворот на патријархот Арсениј (Црнојевиќ) во [[Сентендре|Сантадреја]]. Таму, [[патријарх]]от го ракоположил (пред монашкиот чин ) во [[ѓакон]]ски чин, а потоа бил испратен во Пеќ, веројатно кај некоја делегација, кај новиот [[Калиник I Цариградски|патријарх Калиник]], каде што го добил монашкиот чин. На 20-годишна возраст монахот Мојсије (Петровиќ) заедно со Висарион подоцна станал митрополит дабробосански во [[1697]] година заминуваат во манастирот Света Троица во [[Пљевља]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://muzejpljevlja.com/sreten-petkovic-manastir-sveta-trojica-u-pljevljima/|title=Сретен Петковић – МАНАСТИР СВЕТА ТРОЈИЦА У ПЉЕВЉИМА {{!}} Завичајни музеј Пљевља{{Ботовски наслов}}|date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129075036/http://muzejpljevlja.com/sreten-petkovic-manastir-sveta-trojica-u-pljevljima/|archive-date=29 ноември 2014|accessdate=17 декември 2014}}</ref>. По враќањето, тој бил ракоположен во чин [[јеромонах]] од митрополитот Стефан (Метохијац), управител на Крушедолската митрополија. За време на неговиот повторен престој во Пеќ бил унапреден во чин [[Протосингел|протосин]]<nowiki/>гел. === Митрополит дабробосански === Бил ракоположен за митрополит дабробосански од страна на Пеќскиот [[Пеќска патријаршија|патријарх]] [[Калиник I Цариградски|Калиник]][[30 октомври|,]] на [[30 октомври]] [[1709]] година. Новиот [[митрополит]] пристигнал во [[Сараево]] околу [[19 ноември]], „но веднаш се вратил назад“. Во [[1710]] година дошол и митрополитот Мојсеј. а потоа донел писмо од [[Калиник I Цариградски|патријархот Калиник]]. За време на неговото краткорочно управување со дабробосанската митрополија, Мојсије често бил надвор од неа на разни патувања, црковни работи, што може да се види и од неговите зачувани белешки. По смртта на [[Калиник I Цариградски|патријархот Калиник]] на [[16 август]] [[1710]] година, тој со одлука на истиот собор отишол на заседанието на Архиерејскиот собор во Пеќ на [[8 септември]], а веќе на [[28 септември]] во Константинопол. И по изборот на новиот српски патријарх Атанасиј, на [[6 јануари]] [[1711]] година, тој бил во [[Сараево]] само два-три дена, а потоа во [[Темишвар]], [[Белград]] и повторно во [[Сараево]]. Кога патријархот Атанасиј заминал на [[25 февруари]] [[1712]] година во [[Белград]], во Пеќ, на негово место го оставил митрополитот Мојсије. Во првата половина на [[1712]] г. тој во 2006 година официјално престојувал во [[Темишвар]] трипати и конечно, по враќањето во [[Белград]] бил затворен 46 дена. === Митрополит Белградски === Кога белградската митрополија останала празна, [[патријарх]]от го префрлил Мојсија на престолот на митрополијата, оставајќи го престолот на дабробосанската митрополија на неговиот поранешен заменик Мелентија. Новиот митрополит веднаш заминал од [[Сараево]], а во [[Белград]] пристигнал на 14 (25.11.) [[1712]] година. Уште пред склучувањето на [[Договор од Пожаревац|мирот во Пожаревац,]] Мојсије отпатувал во [[Виена]] и таму престојувал од [[февруари]] до [[ноември]] [[1718]] година, барајќи да биде потврден за архиепископ и митрополит белградски. Во исто време, тој побарал гаранција за сите права и слободи што ги имаат неговите сограѓани и племенски членови во Унгарија“. Иако Мојсије сакал да биде потврден за [[митрополит]] на сите [[Срби]] во [[Австриско Царство|Австрија]], а со оглед на болеста на митрополитот Карловачки Викентије, тој бил потврден само за архиепископ и [[митрополит]] во [[Кралство Србија|Кралството Србија]], со тоа што Ваљевската, Темишварската и Себешката епархија потпаднале под негова владеење (Вршачка). Како таков, тој бил потврден и од Пеќскиот [[Пеќска патријаршија|патријарх]] Мојсије за самостоен „архиепископ и митрополит на Кралството Србија и Банат Темишвар“. Плашејќи се од обединувањето на белградската и карловачката митрополија, Судскиот воен совет му наредил на белградскиот командант, генерал Одиер, да го набљудува „митрополитот на никаков начин да не присвојува власт над целиот српски народ, туку само над свештенството на неговиот обред." Кога во септември [[1722]] г. е одржано Српското народно собрание, царскиот записник од 23 јуни (4 јули) 1722 година им забранувал на пратениците од [[Србија]] и [[Банат]] да учествуваат во неговата работа. Белградскиот командант, полковник Корадо, му забранил на митрополитот Мојсије да оди во Собранието. Меѓутоа, Мојсеј не само што отишол на соборот, туку и активно учествувал во неговата работа. Парламентот едногласно е избран на [[8 септември]] [[1722]] година на митрополитот Мојсеј како помошник на болниот митрополит карловачки Викентије, а „по смртта на еден од нив двете митрополии да се спојат во една“. Меѓутоа, [[Австриско Царство|австриските власти]] го известиле митрополитот Викентија дека нема да дозволи Мојсеј „да врши никакви архиепископски должности во неговата митрополија“. На крајот, бил издаден кралскиот декрет на Судскиот воен совет од 24 ноември (5. декември) дека не може да се дозволи поставување помошник, „а најмалку лицето на белградскиот митрополит Мојсије Петровиќ“. Иако претходно имало несогласувања меѓу двајцата [[митрополит]]и Викентије и Мојсије, овојпат Викентије особено бил приврзан кон спроведувањето на одлуката за обединување на двете митрополии. === Митрополит Карловачко-белградски === Митрополитот Викентије починал на [[23 октомври]] [[1725]] година.<ref>"Пештанско-бдимски скоротеча", Будим 1842. године</ref>, а Изборното собрание се состанало во [[1726]] година, а против волјата на државните органи го избрале Мојсеј „за архиепископ на српскиот народ кој живеел под власта на царот“. Во тоа време, дворскиот комесар добил инструкции од [[Виена]] да го устоличи Мојсеј само како архиепископ и митрополит Карловачки. [[Устоличување]]то се случило на [[27 февруари]] (10 март) [[1726]] година . На барање на Парламентот да се обединат двете митрополии, императорот му доверил на Мојсије да раководи со Белградската митрополија, а потоа [[Србија]], Тамис Банат и Мала [[Влашка]] му биле отстапени на управа. И покрај сите забрани, народот овие две митрополии ги гледал како единствена митрополија на Белград и Карловачка, а оваа титула ќе ја преземе првиот српски патријарх на формираната [[Српска православна црква|Српска патријаршија]] во [[1920]] година. Имајќи ги предвид забраните од [[Виена]] и другите нерешени тешкотии во областа на црковниот и народниот живот, митрополитот Мосије поминал речиси две години во [[Виена]] и работел на нивно поволно решавање. Гледајќи ја состојбата на Црквата и народот, Мојсеј, како голем организатор и храбар реформатор, почнал да работи на подобрување на состојбата во митрополијата што му била доверена. Тој многу добро знаел дека на [[Австриско Царство|Австрија]] „и требаат што е можно подиви српски војници, како сениште за заплашување на сите непријатели на [[Хабсбурговци]]те, и воопшто како неуки [[Срби]], кои лесно може да бидат понижени“. Затоа [[Срби]]те морале да бараат помош од другата страна. Тие не сакале да ги испраќаат своите деца во туѓи училишта во [[Австриско Царство|Австрија]] поради реалната опасност од Унијата, но се обиделе да основаат свои, со помош на [[Руси|руски]] учители лојални на [[православие]]то. Мудрата и упорна енергија на митрополитот Мојсије Петровиќ успеала во речиси невозможното - тој основал [[Руси|руски]] училишта меѓу [[Австриско Царство|австриските]] [[Срби]], создал образовна држава во државата. Со заложбите на белградскиот митрополит Мојсије Петровиќ, за службените потреби на Српската православна црква бил преземен руско-словенскиот јазик. Овој јазик го заменил претходното (старо преку пет века) српско издание (извадок) на старословенскиот јазик (српскословенски), кое се користело паралелно со српскиот народен јазик. Митрополитот Мојсеј започнал во [[1725]] година да се „изгради Новата управна белградска палата на архиепископската и митрополитската резиденција“, која била наменета да им служи на потребите на црквата и народот, па затоа била наречена и „Заедничка куќа“. Како љубител на книги, Мојсије основал [[библиотека]] во [[Белград]]. Подоцна, во [[Сремски Карловци|Карловац]], митрополитот Мојсије почнал да гради црква и митрополитски двор, во кои сакал да смести богословија и други училишта. Но, ниту тоа не успеал да заврши во текот на животот. Митрополитот Мојсеј бил болен речиси цело време додека бил митрополит. Но, знаејќи за звањето и должноста на архиепископ, тој значаен дел од своето време го поминувал на пат, учејќи и бранејќи го стадото што му било доверено, поради што му се допаѓала занданата за време на [[Отоманско Царство|турската]] власт, па страдал и имал разни прогони i од [[Австријци]]те. Починал на [[27 јули]] [[1730]] година во [[Белград]] и е погребан во [[Црква Свети Архангел Михаил (Белград)|белградската катедрала]]. Во 1739 година бил префрлен во Крушедолскиот манастир од неговиот надвојвода Петар Ненадовиќ, подоцнежниот [[Павле Ненадовиќ|митрополит Павле]]. == Заслуги == За да го регулира верскиот и општествениот живот на своите верници, митрополитот Мојсије го издал фамозниот декрет во 57 точки. Така тој наредил идните сопружници да се исповедаат и да се причестат пред брак, свештениците да се грижат за сиромашните, кои молеле од срам ноќе, да се склучуваат аманети во присуство на неколку сведоци, сведени на само два вида храна. Наместо да дава, тој советувал да им се дели храна на сиромашните и да се изврши за погребни литургии. Тој им наредил на татковците и газди редовно да ги праќаат децата на богослужба во црквата, а за тоа време да се затворат месарниците и бакалите, а во тоа време да не се зборува во општинските и градските куќи. Во однос на крштевањето на новороденчињата, тој наредил „ниедно дете да не остане некрстено повеќе од осум дена“, а крштевањето да се врши во цркви, а не во приватните домови. Знаејќи дека [[Папа Климент X|папата Климент X]] барал сите расколнички [[манастир]]и во [[Србија]] да им бидат одземени на [[Православие|православните]] и да им се отстапат на римокатолиците „чии што биле“, тој поднел на [[10 октомври]] [[1721]] година до покраинската управа во [[Белград]], барање да се обнови манастирот Лештани и околните ливади, кои некогаш биле сопственост на истиот манастир, да му бидат отстапени на истиот манастир“. Но, покраинската управа не само што не го одобрила обновувањето на споменатиот манастир, туку и изразила незадоволство „што монасите го обновуваат манастирот Винча, која обнова веднаш требало да биде забранета“. И покрај оваа забрана, манастирот бил реновиран. Воведувањето на матични книги кај [[Срби]]те е поврзано и со името на овој голем архиереј. Додека престојувал во [[Будим|Буда]], митрополитот наредил на [[7 јануари]] [[1727]] година. „Дека архангелот ги поучува свештениците во Карловац и во сите протоереји, од 1 јануари да ги запишуваат во посебни тефтери сите случаи на смрт, раѓање и брак, додека не им бидат испратени протоколи со детални упатства“. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mitropolijadabrobosanska.org/mitropolitiistorija4.html Митрополија Дабро-Босна: Мојсије Петровиќ] * [https://web.archive.org/web/20141129075036/http://muzejpljevlja.com/sreten-petkovic-manastir-sveta-trojica-u-pljevljima/], Татковински музеј на Пљевља - Манастир Света Троица Сретен Петковиќ во Пљевља [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Починати во 1730 година]] [[Категорија:Родени во 1677 година]] [[Категорија:Српски епископи]] 90hdp7sypswvqqf0lynuciuo5s0se2b 0 1290819 5605267 5535340 2026-08-05T06:15:32Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (5) 5605267 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BASA 1318K-1-5896 Serbian patriarch Varnava-Belgrade,14Dec1932.jpg|мини|Српскиот патријарх Варнава]] '''Српскиот патријарх Варнава''' (секуларно име ''Петар Росиќ''; [[Пљевља]], [[10 септември]] [[1880]] - [[Белград]], [[23 јули]] [[1937]] година) бил 40-тиот патријарх на [[Српска православна црква|Српската православна црква]], од 1930 до 1937 година.{{Sfn|Вуковић|1996}} Неговото полно име и титула биле ''Неговата Светост Архиепископот пеќски, Митрополитот Белградско-Карловачки и Српскиот патријарх г. Варнава''. == Биографија == Роден во [[Пљевља]] (Стара Херцеговина), денешна [[Црна Гора]], на 29 август / [[10 септември]] [[1880]] година од татко Ѓорѓи и мајка Крсмана родена Пејатовиќ. Го крстиле во црквата на манастирот Света Троица. Основно училиште завршил во Пљевља, а богословско во [[Призрен]] во 1899 година. Потоа во [[1905]] г. дипломирал на Богословската академија во [[Санкт Петербург]], [[Русија]]. Од ректорот на академијата, епископот Сергиј, го добил монашкиот чин на 30 април 1905 година,<ref>Биљана Вучетић: "Јован Ћирковић у 'Успоменама о људима и догађајима у Македонији' Стевана Симића", Београд 2018.</ref> [[јероѓакон]] на 6 мај и [[Јеромонах|јеромонашкиот]] чин на 6 јуни 1905 година. Од [[Санкт Петербург|Петроград]], во втората половина на 1905 година, јеромонахот Варнава на [[Руска Империја|руски]] трошок отпатувал во [[Истанбул]] за да се запише на Богословијата во Халки. Ја прифатил должноста [[свештеник]] во српската амбасада. Во тоа време пишувал во „Цариградски весник“, единственото списание на [[српски јазик]] во [[Отоманско Царство|Турската империја]], раководел со српското училиште и соработувал со [[Цариградска патријаршија|Цариградската]] патријаршија во 1910 година.<ref>[Васовић Милорад, Историја Пљеваља|isbn=978-9940-512-03-3]</ref> === Епископ === [[Податотека:Patrijarhot Varnava vo Bitola.jpg|мини|Варнава во Битола, меѓу 1918 и 1937, [[браќа Манаки]]]] За време на управата на митрополитот велешко-дебарски, Партениј Галас (1907-1913), кој често отсуствувал од епархијата поради синодалните работи во Цариград, [[Православие во Македонија|православното]] [[Македонци|македонско]] население на епархијата, со помош на [[Кралство Србија|Кралството Србија]], управувало за да добие архимандритот Варнава Росиќ ја поставиле службата за помошен епископ во оваа епархија, со звање: епископ Главинички. Епископот Варнава бил ракоположен на 10 април 1910 година во патријаршиската црква Свети Великомаченик Георгиј во Константинопол. За време на [[Османлиска Империја|османлиското]] владеење во [[Македонија (регион)|Македонија]], епископот Варнава се здобил со посебни заслуги во ширењето на [[Српска пропаганда|српската пропаганда]] и во борбата против [[Бугарска пропаганда|бугарската]] и [[Грчка пропаганда|грчката]] пропаганда. По завршувањето на [[Балкански војни|Балканските војни]] и српското освојување на [[Вардарска Македонија|вардарскиот дел]] на Македонија, кога митрополитот велешко-дебарски патренски, конечно, бил преместен во друга епархија, а владиката Варнава ја презел целосната управа над Велешко-дебарската епархија. Поради заминувањето на [[Вселенска патријаршија|вселенските]] и [[Бугарска егзархија|егзархиските]] епископи (1913 год.), Варнава раководел и со Битолската епархија, како и со делови од Струмичката, Пољанско-вардарската и Преспанско-Охридската епархија, каде што ја организирал целата српска црква во јужните делови на проширената држава. Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] морал да го напушти вардарскиот дел на Македонија, каде заедно со српскиот народ и војска, тој ја преминал [[Албанија]], одејќи на [[Крф]]. По војната, по барање на српската влада, заминал во [[Руска СФСР|Русија]], во дипломатска мисија. Кога во 1920 година, била востановена Српската патријаршија, на 17 ноември 1920 година, Варнава бил избран за митрополит скопски. За [[патријарх]] на[[Српска православна црква|Српската православна црква]], тој бил избран на 12 април [[1930]] година. === Српски патријарх === [[Податотека:Patrijarh_Varnava.jpg|десно|мини|220x220пкс| Патријархот Варнава на осветувањето на црквата Богородица во [[Панчево]], 27 јануари [[1931]] година]] Варнава Росиќ станал епископ на 30 години, митрополит на 40 години, а патријарх на 50 години. Поглавар на Српската православна црква бил само седум години, од 1930 до 1937 година. Кралот [[Александар I Караѓорѓевиќ]] изгледа не знаел за неговите зборови: „Не сум доволно послушен за да бидам командант“, па верувал дека во Варнава добил послушен патријарх, кој црквата ќе ја направи сервилен слуга на државата. Наместо тоа, Варнава ја организирал СПЦ на современ начин од поделената СПЦ на шест различни законодавни, административни, финансиски и хиерархиски области, новиот црковен устав и строги правила и успеал да ја одвои од државата. При таа реорганизација биле формирани две нови епархии, Загреб и Мукачев, така што вкупно 27 епархии станале дел од Српската црква, со викарна епархија Скадар во Албанија. Во негово време се активирал црковниот живот, па започнала изградбата на многу храмови, па со негова иницијатива започнала изградбата на црквата Свети Сава на Врачар во [[Белград]] (најголемата православна црква во употреба во светот). Тој изградил и нова зграда на местото на старата белградска митрополија за потребите на Архиепископијата (зградата на денешната Патријаршија во непосредна близина на [[Црква Свети Архангел Михаил (Белград)|Соборниот храм]]), како и манастирот Ваведење на Сењак. Варнаба живеел во тешки и неизвесни времиња кога [[Трет Рајх|нацистите]] дојдоа на власт во [[Трет Рајх|Германија]], атентатот на кралот [[Марсејски атентат|Александар]] и [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Тој се покажал како непоколеблив и цврст, особено при обидот да се создаде конкордат меѓу [[Ватикан]] и [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]]. Тој бил категоричен, не затоа што начелно бил против конкордатот, туку затоа што верувал дека договорот ги фаворизира [[Римокатоличка црква|католичката]] и [[ислам]]ската религија на сметка на другите верски заедници во Југославија. Починал ненадејно и мистериозно на 57-годишна возраст во Белград, на 23 јули 1937 година, во времето на гласањето на споменатиот конкордат во Собранието на Југославија, кој иако бил изгласан со мнозинство гласови, никогаш не стапил во сила. Патријархот Варнава бил привремено погребан во црквата Свети Сава во Врачар. До денес, мислењето дека бил отруен<ref>[http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.293.html:423467-Sluzbe-trovale-patrijarhe Службе тровале патријархе („Вечерње новости“, 9. март 2013)], Посетено на 17. 4. 2013.</ref><ref>[http://www.novosti.rs/vesti/beograd.74.html:567501-Trovanje-patrijarha-Varnave Тровање патријарха Варнаве („Вечерње новости“, 16. септембар 2015)]</ref> токму поради неговиот непомирлив однос околу конкордатот не е потврдено или побиено. [[Податотека:Patriarch_Varnava_Rosić_resting_place_(church_Saint_Sava,_Belgrade).jpg|лево|мини| Гробот на патријархот Варнава во малиот храм на Свети Сава (Белград)]] == Делфа Иваниќ за изборот на Варнава за патријарх == Делфа го прашала својот домашен пријател Воислав Маринковиќ, тогашен министер за надворешни работи во владата на Петар Живковиќ, зошто е избран за патријарх Варнава, митрополит скопски. Таа прашаа и зошто не се избрани многу подобри кандидати, како што се владиката г. Георгије Летиќ, [[Николај Велимировиќ]] или владиката Јосиф . Таа добила одговор дека одговорните фактори не можат да најдат посоодветна личност во овие околности, имајќи ги предвид посебните потреби на СПЦ. Не можеше Летиќ, зошто не можел да ги поднесе интригите и озборувањата на свештениците на својот брат, ниту владиката Николај, кој со својот живот и дело бил повеќе на небото отколку на земјата, поголем говорник и црковен поет отколку вистински црковен пратеник и организатор. Ниту владиката Јосиф не бил погоден, кој како четник се борел со пушка во рака и ги убивал своите противници во битка. Во тие прилики тоа им бил единствениот избор. Варнава бил избран поради неговата силна рака и организациона способност да воведе ред, ред и дисциплина во српската црква во време кога возраста, болеста и сенилноста на блажениот патријарх Димитриј направија недоволен ред и дисциплина. Се верувало дека митрополитот Варнава ќе може, повеќе од кој било друг, најдобро да ја задоволи оваа итна потреба на српската црква, бидејќи требало да се подготви Уставот на Српската православна црква.<ref>{{Наведена книга|url=|title=DELFA ИВАНИЋ, УСПОМЕНЕ|last=Милановић|first=Јасмина|publisher=ИНСТИТУТ ЗА САВРЕМЕНУ ИСТОРИЈУ|year=2012|isbn=978-86-7403-172-8|location=Београд|pages=251|author-link=}}</ref> == Уривање на родната куќа (2019) == Иако патријархот Варнава бил еден од најпознатите архиереи во современата историја на [[Српска православна црква|Српската православна црква]], надлежните црковни власти не успеале да го купат неговото родно место во приватна сопственост во [[Пљевља]] и да го претворат во спомен дом посветен на споменот на починатиот српски патријарх., кој уживал голема репутација во родниот град. Бидејќи куќата останала обичен предмет, оставен на забот на времето, никогаш не се нашла под соодветна заштита, па во пролетта [[2019]] година се урнала. Овој чин предизвикал незадоволство во српската јавност, но и бројни реакции од српските организации кои упатиле остри критики до надлежните општински и државни органи.<ref>[http://www.novosti.rs/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0.480.html:790607-Srusen-dom-patrijarha-Varnave Вечерње новости (2019): Срушен дом патријарха Варнаве]</ref><ref>[https://www.in4s.net/pljevlja-srusena-rodna-kuca-patrijarha-srpskog-varnave-rosica/ ИН4С (2019): Пљевља: Срушена родна кућа патријарха српског Варнаве Росића]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://portalanalitika.me/clanak/332390/pljevlja-porusena-kuca-u-kojoj-je-roden-srpski-patrijarh-varnava |title=Analitika (2019): Pljevlja: Porušena kuća u kojoj je rođen srpski patrijarh Varnava |accessdate=2022-02-13 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920171142/https://portalanalitika.me/clanak/332390/pljevlja-porusena-kuca-u-kojoj-je-roden-srpski-patrijarh-varnava |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија}} * [https://web.archive.org/web/20140414034655/http://www.pravoslavlje.spc.rs/broj/979-980/tekst/patrijarh-varnava-svenarodni-covek/ Патријархот Варнава - народен човек („Православие“, бр. 979-980, 1 јануари 2008 г.)] * [https://web.archive.org/web/20160406043554/http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1937/07/24 Умре српскиот патријарх Варнава („Политика“, 24 јули 1937 г.] * [http://www.cirilica-beograd.rs/%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%88%D1%83/286-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%BE-%D1%98%D0%B5-%D1%83%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%80%D1%85-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0 Послание против Конкордатот или зошто е убиен патријархот Варнава? (07.10.2015)] {{Поглавари на СПЦ}} {{DEFAULTSORT:Варнава}} [[Категорија:Родени во 1880 година]] [[Категорија:Починати во 1937 година]] [[Категорија:Луѓе од Пљевља]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Српски Црногорци]] [[Категорија:Српски патријарси]] [[Категорија:Југословенски Црногорци]] [[Категорија:Југословенски патријарси]] [[Категорија:Скопски митрополити]] [[Категорија:Србомани]] av3hyj75do0li7jhcud3ell0kc0bjto 0 1290843 5605333 5322263 2026-08-05T09:45:58Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605333 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dalipagic.JPG|мини|Дражен Далипагиќ во 2007 година.]] '''Дражен Далипагиќ - Праја''' ([[Мостар]], [[27 ноември]] [[1951]] - [[Белград]], 25 јануари 2025) ― [[СР Босна и Херцеговина|босанскохерцеговски]]-[[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|југословенски]] [[кошарка]]р и [[Србија|српски]] тренер. Дипломирал на Вишата педагошка школа во Белград. Во Партизан пристигнал летото [[1971]] година, а до [[1982]] г. одиграл десет сезони во црно-белиот дрес. Во тој период за Партизан одиграл 305 натпревари и постигнал 8.278 поени, со просек од 33,7 поени по натпревар, па и денес, по повеќе од 30 години, останува најдобар стрелец во богатата историја на клубот. Со Партизан освоил две титули во државното првенство и два Купа „Радивој Кораќ“. Играл и за [[КК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], Удине, [[Рејер Венеција Местре|Венеција]] (постигнал рекордни 70 поени против Виртус Болоња), Верона, а кариерата ја завршил во дресот на [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]]. == Клупска кариера == Со [[кошарка]] почнал да се занимава на 18 години. За време на отворањето на новата спортска сала во [[Зворник]] во 1971 година, бил организиран состанок на репрезентациите на републиките [[СР Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]] и [[СР Србија|Србија]]. На тој меч Далипагиќ настапил за репрезентацијата на Босна и Херцеговина, доминирал во скокот под двата коша и постигнал најмногу поени. Селекторот на [[Машка кошаркарска репрезентација на Југославија|југословенската]] репрезентација, [[Ранко Жеравица]], кој тоа лето станал тренер на [[КК Партизан|Партизан]], решил да го доведе во својот состав. За Далипагиќ бил заинтересиран и првакот [[КК Сплит|Југопластика]], кој имал географска предност бидејќи бил поблиску до [[Мостар]], па Далипагиќ прв го направил договорот со нив. Тој му поставил услов на Партизан да игра за тој клуб само ако игра Прва лига. На крајот на сезоната 1970/71, Партизан испаднал од Првата лига, но бидејќи Втората лига била играна во летната вонсезона, тие успеале да се вратат за следната сезона во 1971/72 година. Функционерот на Партизан, Ѓорѓе Чоловиќ, бил поприемачки, му ветил дека Партизан ќе изгради играчки состав за иднината, а Далипагиќ решил да дојде во Партизан. Прекршувањето на договорот со Југопластика го чинел шестмесечна суспензија од Кошаркарскиот сојуз на БиХ, па Далипагиќ го пропуштил почетокот на сезоната. Првиот службен натпревар за Партизан го одиграл против [[КК Задар|Задар]] и постигнал 6 поени. Пред домашните навивачи дебитирал против [[Загреб|загрепска]] Локомотива и постигнал 21 поен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.euroleague.net/features/voices/2011-2012/vladimir-stankovic/i/92831/6180/drazen-dalipagic-the-sky-jumper|title=Drazen Dalipagic, the sky jumper - Vladimir Stankovic - Welcome to EUROLEAGUE BASKETBALL|publisher=|accessdate=5 октомври 2014.}}</ref> Во Партизан, тој играл во сезоната 1972/73. Репрезентативниот дефанзивец [[Драган Киќановиќ]] бил донесен од [[Чачак|чачачки]] Борац, кој со Далипагиќ ќе прави тандем во Партизан и во репрезентацијата на Југославија. Жеравица го напуштил Партизан во 1975 година, а како тренер го наследил Борислав Ќорковиќ. Далипагиќ и Партизан ја освоиле својата прва југословенска титула во сезоната 1975/76 до [[1982]] година. Праја одиграл десет сезони во црно-белиот дрес. Во тој период одиграл 305 натпревари и постигнал 8.278 поени, со просек од 33,7 поени по натпревар, па и денес, по повеќе од 30 години, останал најдобар стрелец во богатата историја на клубот. Со Партизан освоил две титули во државното првенство и два Купа „Радивој Кораќ“. По Партизан, тој заминал во [[Италија]] каде играл за [[Рејер Венеција Местре|Венеција]], Удине и Верона. Тој бил трипати најдобар стрелец на италијанското првенство со просеци од 30,8, потоа 36,5 и на крајот 36,3 поени по меч. Тој шутирал тројки со 47,1 отсто. И на 25 јануари 1987 година, играјќи за Венеција против Виртус, тој постигнал 70 поени. Играл и за Венеција кога таа била во Втора лига, а таа сезона просекот му бил 42,9 поени. Во сезоната 1982/83, тој го носел дресот на [[КК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], но играл само во [[Евролига]]та. На 39-годишна возраст, по наговор на неговиот пријател Мока Славниќ, го облекол дресот на [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]]. Во сезоната 1990/91, иако во четириесеттите, постигнал 321 поен, шутирајќи тројки со 38 проценти. Тој бил еден од првите играчи од [[Европа]] за кој интерес покажала екипа од [[НБА]]. Бил во кампот на [[Бостон Селтикс]] и бил убедливо најдобриот играч. Сепак, Праја се откажал од играњето во најсилната светска лига бидејќи НБА и [[ФИБА]] тогаш биле неусогласени. Неговото појавување во НБА тогаш трајно ќе му го ускратело правото да игра за државната репрезентација. == Репрезентација == Тој освоил сребрен медал на [[Летни олимписки игри|Олимписките игри]] во [[Летни олимписки игри 1976|Монтреал]] во [[Летни олимписки игри 1976|1976]] година, заедно со репрезентацијата на Југославија, и златен медал на следните Игри во [[Летни олимписки игри 1980|Москва]] во [[Летни олимписки игри 1980|1980]] година. На Светското првенство во [[1974]] година во [[Порторико]] репрезентацијата на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]] во која настапувал била втора, а четири години подоцна на Светското првенство во [[Манила]], била прва. Далипагиќ тогаш бил прогласен за најдобар играч на првенството. Истата репрезентација била трета на Светското првенство во [[Колумбија]] во [[1982]] година и втора на Европското првенство во [[198]]1 година. На отворањето на [[Летни олимписки игри 1984|Олимписките игри]] во [[Летни олимписки игри 1984|1984]] година во [[Лос Анџелес]] го носел [[Знаме на Социјалистичка Федеративна Република Југославија|знамето на СФРЈ]] и подоцна освоил бронзен медал. За [[Машка кошаркарска репрезентација на Југославија|репрезентацијата на Југославија]] одиграл 246 натпревари и постигнал 3.700 поени, што е најмногу во историјата. Точно 400 повеќе од вториот најефикасен - Киќановиќ, и 520 повеќе од [[Крешимир Ќосиќ]]. Во [[1977]] година Далипагиќ ја освоил наградата најдобар играч во Европа, а во [[1978]] година, тој бил најдобар спортист во Југославија. [[Податотека:RIAN_archive_488310_Basketball._Yugoslavia_vs._Italy.jpg|лево|мини|269x269пкс| Далипагиќ (14) на ЛОИ 1980 година.]] == По кошарката == На крајот на својата [[кошарка]]рска кариера бил тренер, а ги водел [[италија]]нската Гориција, [[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] и [[белград]]ската екипа Астра банка. Во јануари [[2005]] година во [[Спрингфилд]], тој станал член на Куќата на славните на кошарката. Ова признание од поранешна [[Југославија]] го добиле секретарот на [[ФИБА]], Борислав Станковиќ, „таткото на југословенската кошарка“ [[Александар Николиќ (тренер)|Александар Николиќ]], [[Центар (кошарка)|центарот]] [[Крешимир Ќосиќ]] и [[Дражен Петровиќ]]. Претседателот на [[Србија и Црна Гора]] , Светозар Маровиќ, го одликувал Далипагиќ со Орденот „Немања“ - II степен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/info/vesti/pregled_stampe.php?yyyy=2005&mm=07&dd=17&nav_id=172789|title=Imam orden, ne znači mi mnogo|last=Jevremović|first=J.|date=17.07.2005.|work=B92|accessdate=29.12.2021.}}</ref> На иницијатива на Педро Фернандес, поранешен тренер на [[КК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], на [[1 март]] [[2007]] година, во Алкобендас, [[Шпанија]], била отворена Европската кошаркарска куќа на славните. Меѓу оние кои на 12 септември станале членови на Куќата на славните се: [[Ранко Жеравица]], [[Борисав Станковиќ]] и Дражен Далипагиќ == Приватен живот == Тој бил оженет е со [[економист]]ката Соња Пожег, поранешна [[тенис]]ерка, а ја имаат ќерката Сања и синот Даворин, кој е [[кошарка]]р. Даворин Далипагиќ играл за [[белград]]ските клубови [[КК Партизан|Партизан]], Атлас и Астра банка. == Останато == * Во реклама за [[пиво]], Дражен Далипагиќ и [[Владе Дивац]] ставиле [[кикиритки]] во празна лименка за пиво и откако Дивац изгубил, Далипагиќ му рекол „Мали, оди по пиво“. Рекламата му оддава почит на познатиот полуфинален натпревар меѓу Југославија и Советскиот Сојуз на Светското првенство во 1986 година во [[Шпанија]]. Откако Советите се вратиле во игра по двете грешки на Дивац, а подоцна победиле по продолжение, Далипагиќ му пришол на тажниот Дивац и му рекол: „Мали, не е важно... следниот пат ќе бидат твои...“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.basket-plus.com/Reprezentacija/Reprezentacija_istorijat.html|title=Bascet-plus.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206023424/http://basket-plus.com/Reprezentacija/Reprezentacija_istorijat.html|archive-date=6 февруари 2007|accessdate=28. 01. 2007}}</ref> * Интересен е спортскиот почеток на Праја. Почнал како и сите деца со фудбал во Вележ во родниот [[Мостар]]. Играл центар од средниот ред. Таму го добил прекарот што го носи и денес - Праја. Од [[фудбал]], тој преминал во [[ракомет]], а само на осумнаесет години по наговор на постариот брат почнал да се занимава со [[кошарка]] во мостарска Локомотива. Само две години подоцна настапил за Партизан (1971), а веќе во 1973 година, тој бил одликуван со својот прв медал на Европското првенство во Шпанија. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија|Кошарка|Олимписки игри}} * {{YouTube|JqbjJLTWMSY}} * [http://www.interbasket.net/players/dalipagic.htm Профил] на interbasket.net * [https://web.archive.org/web/20050206182744/http://www.hoophall.com/halloffamers/dalipagic.htm Далипагиќ во Куќата на славните] * [http://balkans.aljazeera.net/vijesti/dalipagic-srbija-je-zakazala-kad-je-bilo-najvaznije „Далипагиќ: Србија не успеа кога беше најважна“], Златан Рашидовиќ, [[Ал Џазира Балканс|Ал Џезира]] Балканс, 12 октомври 2019 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Далипагиќ, Дражен}} [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали за Југославија]] [[Категорија:Луѓе од Мостар]] [[Категорија:Родени во 1951 година]] [[Категорија:Југословенски кошаркари]] [[Категорија:Босанскохерцеговски кошаркари]] [[Категорија:Српски кошаркарски тренери]] [[Категорија:Кошаркари на Партизан]] [[Категорија:Срби во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Починати во 2025 година]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Кошаркари на Црвена ѕвезда]] [[Категорија:Кошаркари на Реал Мадрид]] [[Категорија:Југословенски кошаркарски репрезентативци]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] m4lrj7s7wbu8j95ufvhrf24stv3m079 0 1290960 5605370 5502309 2026-08-05T09:47:44Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605370 wikitext text/x-wiki '''Миодраг Костиќ''' (25 август 1959 - 13 ноември 2024) е српски стопанственик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bloomberg.com/profile/person/16318848|work=www.bloomberg.com|accessdate=2020-09-14}}</ref> Костиќ е основач и сопственик на МК Груп, разновидно велепоседничко друштво кое се задржува првенствено на агробизнисот. Од 2014 година, тој е втор најбогат човек во Србија веднаш по Мирослав Мишковиќ, со просечна нето вредност од 520 милиони [[Евро|евра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2014/08/27/richest-serb-decides-to-help-country-s-recovery/|title=Serbia's Richest Man Offers to Run State Company|date=2014-08-27|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2020-09-14}}</ref> == Ран живот и образование == Костиќ е роден на 25 август 1959 година во [[Врбас]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]]. Костиќ дипломирал на Економскиот факултет на [[Новосадски универзитет|Универзитетот во Нови Сад]] на Катедрата за [[информатичка технологија]] во 1983 година. == Професионална кариера == Во 1983 година започнува приватен бизнис – првично како сопственик на приватна компанија за трговија, увоз-извоз и производствени дејности која во 1995 година прераснува во МК Груп. Од 2000 г., МК Груп управува со фабрики за шеќер (фабрики Пеќинци, Врбас, Ковачица), повеќе од 10 агробизниси, трговски и магацински комплекси („Гранекс-порт“, „Жито Бачка“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://seenews.com/companies/company_profile/mk-group-doo-412350|title=MK Group DOO - SeeNews - Business intelligence for Southeast Europe|work=seenews.com|accessdate=2020-09-14}}</ref> Од декември 2017 година, МК Групацијата на Костиќ имала вкупно 29 компании во својот холдинг, а повеќето од нив се во [[Војводина]]. МК Груп врши различни услуги, како што се агробизнис, трговија на големо, недвижнини и банкарство. Некои од најзначајните подружници се Карнекс Врбас (месна индустрија), Суноко (шеќерна индустрија), Агроглоуб (ѓубрење и трговија на големо со земјоделски производи), ПИК-Бечеј (агробизнис) и други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amcham.rs/news.33.html?newsId=2570|title=News {{!}} AMCHAM|work=www.amcham.rs|accessdate=2020-09-14|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214140934/https://www.amcham.rs/news.33.html?newsId=2570|url-status=dead}}</ref> Костиќ е и претседател на Управниот одбор на АИК Банка <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diplomacyandcommerce.rs/mk-group-buys-alfa-bank-serbia-ad/|title=MK Group buys Alfa Bank Serbia ad|last=Milošević|first=Žikica|date=January 31, 2017|work=Diplomacy&Commerce|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> која во јуни 2019 година целосно ја презеде сопственоста на Горење банка и со тоа успешно го заврши процесот на преземање во [[Словенија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/eng/news/business.php?yyyy=2019&mm=12&dd=20&nav_id=107685|title=The highest bid for Komercijalna Banka was given by a bank owned by Miodrag Kostic|work=B92.net|language=en|accessdate=2020-09-14}}</ref> Како првата банка од Србија што влегла на пазарот на [[Европска Унија|Европската унија]], АИК Банка ги потврдила своите планови за понатамошно регионално проширување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ekapija.com/en/news/2360195/miodrag-kostic-becomes-majority-owner-of-portoroz-airport|title=Miodrag Kostic becomes majority owner of Portoroz Airport|last=|first=|date=January 4, 2019|work=ekapija|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Во јуни 2020 година, МК Групацијата на Костиќ го завршила процесот на стекнување на 67% од акциите на Групацијата Викторија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cordmagazine.com/news/mk-group-miodrag-kostic-buys-victoria-group/|title=MK Group: Miodrag Kostić Buys Victoria Group|date=2018-07-09|work=CorD Magazine|language=en-US|accessdate=2020-09-14}}</ref> Со интеграцијата на компаниите членки на Викторија Груп, Сојапротеин, Викторија Оил, Викторија Логистик, Лука Бачка Паланка и ВЗС Сточна храна, МК Груп се здобила со статус на мнозински сопственик, додека претходните акционери Милија Бабовиќ и Апсара Лимитед останаа малцински сопственици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://185.29.102.41/en/news/2185454/miodrag-kostic-buys-victoria-group|title=Miodrag Kostic buys Victoria Group|last=|first=|date=July 9, 2018|work=ekapija|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316230645/http://185.29.102.41/en/news/2185454/miodrag-kostic-buys-victoria-group|archive-date=2022-03-16|accessdate=|url-status=dead}}</ref> Во јуни 2020 година, компанијата на Миодраг Костиќ го завршила купувањето на словенечката филијала на Хета Асет Резолушн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/podcasts/street-talk-episode-63|title=Listen: Street Talk - Ep. 63: Deal talks continue amid bank M&A freeze, setting up for strong Q4|last=Stovall|first=Nathan|date=June 10, 2020|work=S&P Global Market Intelligence|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> На крајот на 2019 година, МК Груп била избрана за најдобар понудувач на тендерот, исполнувајќи ги формалните барања за плаќање и купување со официјално одобрение од Јавната агенција за заштита на конкуренцијата на Република Словенија и одобренијата на Заштита на конкуренцијата. Комисиите на Србија и Црна Гора. == Фондација на семејството Костиќ == Костиќ ја основа Фондацијата на семејството Костиќ во јуни 2013 година со неговата мајка Роксанда. Тој им го подарил нивниот семеен дом на Покраинскиот институт за заштита на здравјето на децата и младите од Војводина во Нови Сад и на Националното здружение на родители од детски рак на Србија за нивна ексклузивна употреба. Костиќ ја префрлил сопственоста на куќата на покраинската влада на Војводина, која е одговорна да ја користи куќата исклучиво за предложената намена. Куќата има 1400 квадратни метри и 16 хектари имот на отворено. == Награди и признанија == * 1998 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни стопанственци во Србија, * 1998 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни граѓани на Нови Сад, * 1999 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни стопанственци во Србија, * 2001 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни граѓани на Нови Сад, * 2001 година. Прво рангирана на листата на најуспешни стопанственци во Србија, * 2002 година. Стопанственик на годината, Здружението на новинари на Србија, * 2003 година. Најуспешниот претприемач, најдобрата приватна компанија во Србија и најпопуларниот граѓанин на Нови Сад, * 2005 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни стопанственци во Србија * 2007 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни претприемачи и менаџери на Србија, * 2008 година. Прво рангирана на листата на најуспешни стопанственци во Србија * 2009 година. Награда „Белградски победник“ за претприемач на годината во Србија * 2009 година. Награда на корпорацијата ПКБ за стопанственик на годината во Србија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/135411/Kostic-poslovna-licnost-godine|title=Костић пословна личност године|last=|first=|date=|work=политика|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> * 2011 година. Награда за „Најдобар менаџер на Југоисточна и Средна Европа“ од Европската асоцијација на менаџери <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bizlife.rs/18519-tri-srpska-menadzera-najbolji-u-regionu/|title=Tri srpska menadžera najbolji u regionu|date=2011-07-09|work=BIZlife|language=sr-RS|accessdate=2020-09-14|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031221325/https://www.bizlife.rs/18519-tri-srpska-menadzera-najbolji-u-regionu/|url-status=dead}}</ref> * 2013 година. Награда „Планет бизнис“ на претседателот на МК Груп, Миодраг Костиќ, за долгогодишно успешно управување со компанијата * 2015 година. Миодраг Костиќ ја доби наградата Медал на честа како знак на благодарност за неговата долгогодишна поддршка за СОС Детско село <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraf.rs/vesti/1913053-miodragu-kosticu-urucen-bedz-casti-prvi-srbin-koji-je-dobio-priznanje-sos-decija-sela|title=MIODRAGU KOSTIĆU URUČEN BEDŽ ČASTI: Prvi Srbin koji je dobio priznanje SOS DEČIJA SELA!|last=|first=|date=December 18, 2015|work=Telegraf|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> * 2015 година. Миодраг Костиќ ја доби наградата Лауреат за посебен развој на претприемништвото во Србија од Факултетот за менаџмент Мокра Гора <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irt3000.si/sr/vesti/20161108082738/|title=Dodeljena nagrada "Laureat vrline 2015."|last=d.o.o|first=Arctur|work=www.irt3000.si|language=sr|accessdate=2020-09-14}}</ref> * 2017 година. Српското здружение на економисти и Српското здружение на корпоративни директори му доделија на Миодраг Костиќ за исклучителен придонес во областа на деловната економија и менаџмент <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ses.org.rs/news/view/certificate-of-excellence-award-ceremony-1|title=CERTIFICATE OF EXCELLENCE AWARD CEREMONY|last=|first=|date=December 14, 2017|work=Savez ekonomista Srbije|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> * 2019 Миодраг Костиќ ја доби наградата Златен знак на Црвениот крст на Србија за исклучителна хуманитарна работа <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bankar.rs/2019/03/08/miodrag-kostic-dobio-priznanje-zlatni-znak-crvenog-krsta-srbije/|title=Miodrag Kostić dobio priznanje Zlatni znak Crvenog krsta Srbije|last=|first=|date=March 8, 2019|work=Bankar.rs|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234959/https://bankar.rs/2019/03/08/miodrag-kostic-dobio-priznanje-zlatni-znak-crvenog-krsta-srbije/|archive-date=2022-02-14|accessdate=|url-status=dead}}</ref> == Членства и функции == Костиќ е претседател на Управниот одбор на АИК Банка, а втор мандат е претседател на српскиот бизнис клуб „Привредник“ кој собира 40 најуспешни претприемачи во Србија. „Привредник“ соработува со стопанските комори и деловните асоцијации во земјата и странство и со [[Влада на Србија|Владата на Република Србија]] за подобрување на претприемништвото и менаџментот во Србија и привлекување странски инвеститори. Тој е исто така член на бројни локални и меѓународни деловни асоцијации како што се АмХам, Британско-српската стопанска комора, српско-италијанскиот деловен совет, Швајцарско-српската деловна асоцијација, српската асоцијација на менаџери (САМ), Националната алијанса за локален економски развој (НАЛЕД) итн. Тој исто така беше политички активен, работејќи како генерален директор на Демократската партија на Србија од 1996 година до соборувањето на Милошевиќ на 5 октомври 2000 година. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [https://www.mkgroup.rs/ МК Груп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220226161002/https://www.mkgroup.rs/ |date=2022-02-26 }} [[Категорија:Родени во 1959 година]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Српски стопанственци]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] c7hbalboz11xjm5cdtc9fec1khechpf 5605382 5605370 2026-08-05T09:48:16Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605382 wikitext text/x-wiki '''Миодраг Костиќ''' (25 август 1959 - 13 ноември 2024) е српски стопанственик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bloomberg.com/profile/person/16318848|work=www.bloomberg.com|accessdate=2020-09-14}}</ref> Костиќ е основач и сопственик на МК Груп, разновидно велепоседничко друштво кое се задржува првенствено на агробизнисот. Од 2014 година, тој е втор најбогат човек во Србија веднаш по Мирослав Мишковиќ, со просечна нето вредност од 520 милиони [[Евро|евра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2014/08/27/richest-serb-decides-to-help-country-s-recovery/|title=Serbia's Richest Man Offers to Run State Company|date=2014-08-27|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2020-09-14}}</ref> == Ран живот и образование == Костиќ е роден на 25 август 1959 година во [[Врбас]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]]. Костиќ дипломирал на Економскиот факултет на [[Новосадски универзитет|Универзитетот во Нови Сад]] на Катедрата за [[информатичка технологија]] во 1983 година. == Професионална кариера == Во 1983 година започнува приватен бизнис – првично како сопственик на приватна компанија за трговија, увоз-извоз и производствени дејности која во 1995 година прераснува во МК Груп. Од 2000 г., МК Груп управува со фабрики за шеќер (фабрики Пеќинци, Врбас, Ковачица), повеќе од 10 агробизниси, трговски и магацински комплекси („Гранекс-порт“, „Жито Бачка“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://seenews.com/companies/company_profile/mk-group-doo-412350|title=MK Group DOO - SeeNews - Business intelligence for Southeast Europe|work=seenews.com|accessdate=2020-09-14}}</ref> Од декември 2017 година, МК Групацијата на Костиќ имала вкупно 29 компании во својот холдинг, а повеќето од нив се во [[Војводина]]. МК Груп врши различни услуги, како што се агробизнис, трговија на големо, недвижнини и банкарство. Некои од најзначајните подружници се Карнекс Врбас (месна индустрија), Суноко (шеќерна индустрија), Агроглоуб (ѓубрење и трговија на големо со земјоделски производи), ПИК-Бечеј (агробизнис) и други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amcham.rs/news.33.html?newsId=2570|title=News {{!}} AMCHAM|work=www.amcham.rs|accessdate=2020-09-14|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214140934/https://www.amcham.rs/news.33.html?newsId=2570|url-status=dead}}</ref> Костиќ е и претседател на Управниот одбор на АИК Банка <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diplomacyandcommerce.rs/mk-group-buys-alfa-bank-serbia-ad/|title=MK Group buys Alfa Bank Serbia ad|last=Milošević|first=Žikica|date=January 31, 2017|work=Diplomacy&Commerce|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> која во јуни 2019 година целосно ја презеде сопственоста на Горење банка и со тоа успешно го заврши процесот на преземање во [[Словенија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/eng/news/business.php?yyyy=2019&mm=12&dd=20&nav_id=107685|title=The highest bid for Komercijalna Banka was given by a bank owned by Miodrag Kostic|work=B92.net|language=en|accessdate=2020-09-14}}</ref> Како првата банка од Србија што влегла на пазарот на [[Европска Унија|Европската унија]], АИК Банка ги потврдила своите планови за понатамошно регионално проширување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ekapija.com/en/news/2360195/miodrag-kostic-becomes-majority-owner-of-portoroz-airport|title=Miodrag Kostic becomes majority owner of Portoroz Airport|last=|first=|date=January 4, 2019|work=ekapija|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Во јуни 2020 година, МК Групацијата на Костиќ го завршила процесот на стекнување на 67% од акциите на Групацијата Викторија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cordmagazine.com/news/mk-group-miodrag-kostic-buys-victoria-group/|title=MK Group: Miodrag Kostić Buys Victoria Group|date=2018-07-09|work=CorD Magazine|language=en-US|accessdate=2020-09-14}}</ref> Со интеграцијата на компаниите членки на Викторија Груп, Сојапротеин, Викторија Оил, Викторија Логистик, Лука Бачка Паланка и ВЗС Сточна храна, МК Груп се здобила со статус на мнозински сопственик, додека претходните акционери Милија Бабовиќ и Апсара Лимитед останаа малцински сопственици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://185.29.102.41/en/news/2185454/miodrag-kostic-buys-victoria-group|title=Miodrag Kostic buys Victoria Group|last=|first=|date=July 9, 2018|work=ekapija|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316230645/http://185.29.102.41/en/news/2185454/miodrag-kostic-buys-victoria-group|archive-date=2022-03-16|accessdate=|url-status=dead}}</ref> Во јуни 2020 година, компанијата на Миодраг Костиќ го завршила купувањето на словенечката филијала на Хета Асет Резолушн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/podcasts/street-talk-episode-63|title=Listen: Street Talk - Ep. 63: Deal talks continue amid bank M&A freeze, setting up for strong Q4|last=Stovall|first=Nathan|date=June 10, 2020|work=S&P Global Market Intelligence|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> На крајот на 2019 година, МК Груп била избрана за најдобар понудувач на тендерот, исполнувајќи ги формалните барања за плаќање и купување со официјално одобрение од Јавната агенција за заштита на конкуренцијата на Република Словенија и одобренијата на Заштита на конкуренцијата. Комисиите на Србија и Црна Гора. == Фондација на семејството Костиќ == Костиќ ја основа Фондацијата на семејството Костиќ во јуни 2013 година со неговата мајка Роксанда. Тој им го подарил нивниот семеен дом на Покраинскиот институт за заштита на здравјето на децата и младите од Војводина во Нови Сад и на Националното здружение на родители од детски рак на Србија за нивна ексклузивна употреба. Костиќ ја префрлил сопственоста на куќата на покраинската влада на Војводина, која е одговорна да ја користи куќата исклучиво за предложената намена. Куќата има 1400 квадратни метри и 16 хектари имот на отворено. == Награди и признанија == * 1998 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни стопанственци во Србија, * 1998 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни граѓани на Нови Сад, * 1999 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни стопанственци во Србија, * 2001 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни граѓани на Нови Сад, * 2001 година. Прво рангирана на листата на најуспешни стопанственци во Србија, * 2002 година. Стопанственик на годината, Здружението на новинари на Србија, * 2003 година. Најуспешниот претприемач, најдобрата приватна компанија во Србија и најпопуларниот граѓанин на Нови Сад, * 2005 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни стопанственци во Србија * 2007 година. Еден од најдобро рангираните на листата на најуспешни претприемачи и менаџери на Србија, * 2008 година. Прво рангирана на листата на најуспешни стопанственци во Србија * 2009 година. Награда „Белградски победник“ за претприемач на годината во Србија * 2009 година. Награда на корпорацијата ПКБ за стопанственик на годината во Србија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/135411/Kostic-poslovna-licnost-godine|title=Костић пословна личност године|last=|first=|date=|work=политика|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> * 2011 година. Награда за „Најдобар менаџер на Југоисточна и Средна Европа“ од Европската асоцијација на менаџери <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bizlife.rs/18519-tri-srpska-menadzera-najbolji-u-regionu/|title=Tri srpska menadžera najbolji u regionu|date=2011-07-09|work=BIZlife|language=sr-RS|accessdate=2020-09-14|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031221325/https://www.bizlife.rs/18519-tri-srpska-menadzera-najbolji-u-regionu/|url-status=dead}}</ref> * 2013 година. Награда „Планет бизнис“ на претседателот на МК Груп, Миодраг Костиќ, за долгогодишно успешно управување со компанијата * 2015 година. Миодраг Костиќ ја доби наградата Медал на честа како знак на благодарност за неговата долгогодишна поддршка за СОС Детско село <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraf.rs/vesti/1913053-miodragu-kosticu-urucen-bedz-casti-prvi-srbin-koji-je-dobio-priznanje-sos-decija-sela|title=MIODRAGU KOSTIĆU URUČEN BEDŽ ČASTI: Prvi Srbin koji je dobio priznanje SOS DEČIJA SELA!|last=|first=|date=December 18, 2015|work=Telegraf|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> * 2015 година. Миодраг Костиќ ја доби наградата Лауреат за посебен развој на претприемништвото во Србија од Факултетот за менаџмент Мокра Гора <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irt3000.si/sr/vesti/20161108082738/|title=Dodeljena nagrada "Laureat vrline 2015."|last=d.o.o|first=Arctur|work=www.irt3000.si|language=sr|accessdate=2020-09-14}}</ref> * 2017 година. Српското здружение на економисти и Српското здружение на корпоративни директори му доделија на Миодраг Костиќ за исклучителен придонес во областа на деловната економија и менаџмент <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ses.org.rs/news/view/certificate-of-excellence-award-ceremony-1|title=CERTIFICATE OF EXCELLENCE AWARD CEREMONY|last=|first=|date=December 14, 2017|work=Savez ekonomista Srbije|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> * 2019 Миодраг Костиќ ја доби наградата Златен знак на Црвениот крст на Србија за исклучителна хуманитарна работа <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bankar.rs/2019/03/08/miodrag-kostic-dobio-priznanje-zlatni-znak-crvenog-krsta-srbije/|title=Miodrag Kostić dobio priznanje Zlatni znak Crvenog krsta Srbije|last=|first=|date=March 8, 2019|work=Bankar.rs|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234959/https://bankar.rs/2019/03/08/miodrag-kostic-dobio-priznanje-zlatni-znak-crvenog-krsta-srbije/|archive-date=2022-02-14|accessdate=|url-status=dead}}</ref> == Членства и функции == Костиќ е претседател на Управниот одбор на АИК Банка, а втор мандат е претседател на српскиот бизнис клуб „Привредник“ кој собира 40 најуспешни претприемачи во Србија. „Привредник“ соработува со стопанските комори и деловните асоцијации во земјата и странство и со [[Влада на Србија|Владата на Република Србија]] за подобрување на претприемништвото и менаџментот во Србија и привлекување странски инвеститори. Тој е исто така член на бројни локални и меѓународни деловни асоцијации како што се АмХам, Британско-српската стопанска комора, српско-италијанскиот деловен совет, Швајцарско-српската деловна асоцијација, српската асоцијација на менаџери (САМ), Националната алијанса за локален економски развој (НАЛЕД) итн. Тој исто така беше политички активен, работејќи како генерален директор на Демократската партија на Србија од 1996 година до соборувањето на Милошевиќ на 5 октомври 2000 година. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [https://www.mkgroup.rs/ МК Груп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220226161002/https://www.mkgroup.rs/ |date=2022-02-26 }} [[Категорија:Родени во 1959 година]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Српски стопанственци]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] itc0z53owsqkgjbxh4vhny29p47u21q 0 1291183 5605367 5201586 2026-08-05T09:47:38Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605367 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Svetomir_Arsic-Basara,_Knights_of_Prince_Lazar_1989.jpg|мини|310x310пкс|<center> Оклоп на императорот Лазар, 1989 година</center>]] '''Светомир Арсиќ-Басара''' ([[15 мај]] [[1928|1928 година]] – [[10 мај]] [[2024|2024 година]]) — српски вајар и писател. == Биографија == Основно училиште учел во Севац, нижа гимназија во [[Урошевац|Феризај]] и гимназија во [[Косовска Митровица]]. Во Ниш во 1953 година се запишал на Високата школа за применета уметност. Во [[1953]] година бил примен на Академијата за применета уметност во [[Белград]], каде што дипломирал во март [[1958]] година. Од [[1962]] година предавал скулптура и методи на ликовно образование на Вишата педагошка школа во [[Приштина]]. Од [[1973]] до [[1995]] година предавал на Катедрата за [[Вајарство|скулптура]] на Академијата за уметности во Приштина, сè до 1995 кога се пензионирал. Основач е на Ликовната колонија во [[Дечани]], а го иницирал и основањето на Клубот на ликовни уметници на Косово и Метохија во 1958 година. Во [[1982]] година бил примен за дописен член на Косовската академија на науките и уметностите, која ја напуштил во [[1990]] година, а во [[1994]] година бил избран за редовен член на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]]. Првото дело „Главата на девојката“ било извајано во глина во [[1950|1950 година]]; од таа година учествувал на бројни колективни изложби во земјата и странство. Во [[1969|1969 година]] учествувал на Меѓународниот симпозиум на вајари „Форма Вива“ во [[Порторож]]. Во [[2000]] година во Институтот за српска литература во Лепосавиќ се одржал научен симпозиум за творештвото на Светомир Арсиќ-Басара. Пишувал студии за скулптура, уметничка критика и раскази. Денес живее и работи во Белград. == За скулптурното дело == [[Податотека:Свјетлопис_споменика_деспота_Стјепана_Лазаревића_у_Биограду,_у_истоименом_булевару2.jpg|десно|мини|267x267пкс| Споменик на деспотот Стефан Лазаревиќ]] На крајот на 1970-тите, политичката ситуација во Југославија почнала нагло да се влошува, а нејзиното кулминативно ниво било достигнато на Косово и Метохија за време на едно од бројните и континуирани повоени албански востанија. Изразите на тогашната тешка, секојдневна егзистенцијална борба за опстанок на загрозената нација одеднаш се појавила во локалната пластика - пред се во скулптурата на Светомир Арсиќ Басара. Оваа нова единствена тематска формација во неговите дела внела до сега непозната живост во нашиот уметнички живот со многу одлики што го издвојуваат на актуелната уметничка сцена. Централната фигура, овие промени во разбирањето и местото на ликовната уметност во денешното општество, не само во српската уметност, бил Светомир Арсиќ Басара. Дотогаш, попознат како претставник на високиот модернистички формализам од 1960-тите и 1970-тите во современата српска скулптура, која барала чиста, апстрактна форма која се потпира исклучиво на естетските вредносни категории, од крајот на осмата деценија постепено се менувало кон метафорична и симболичен израз. Басара ја изненадил јавноста во 1984 година кога на ретроспективна изложба во Белград го прикажал најновиот циклус дела со целосно изменети креативни идеи. Среде Косметската трагедија која најавила долгорочни промени на југословенската политичка сцена и која уметникот ја предвидел (што ќе се случи дури на крајот на таа деценија, особено во последната деценија на векот со настаните што започнаа тогаш и конечните резултати ќе бидат постигнати со дефинитивната распаѓање на Југославија и егзодусот на нејзините три најголеми народи) Арсиќ почнал да создава монументален циклус на големи скулптури инспирирани од националната историја и нејзините херои и светци. Тој циклус сè уште се развива во неговата работа. == Самостојни изложби == * [[1956]] Градска библиотека, [[Алексинац]] * [[1961]] Работнички универзитет во [[Приштина]] * [[1963]] Фоаје на Провинцискиот театар, Приштина, галерија Зимски салон, [[Суботица]] * [[1970]] Фоаје на Провинцискиот театар, Приштина, Хотел „Бреза“, [[Брезовица]], Фабрички предилници, Приштина * [[1973]] Уметничка галерија, [[Крушевац]] * [[1979]] Уметничка галерија, (ретроспектива), Приштина * [[1981]] Галерија на современа уметност, [[Ниш]] * [[1984|1984 година]] - [[1985|1985 година]] . ретроспективна изложба, Павилјон „Цвијета Зузориќ“, [[Белград]] * [[1985]] [[Трстеник, Србија|Трстеник]] * [[1988]] Галерија Саламбо, [[Париз]] * [[1989]] Рашка * [[1989]] Галерија на Центарот за култура, Белград * [[1990]] Трстеник, [[Лозница]], Крупањ, Обреновац, [[Неготин]], Белград, [[Бор (град)|Бор]], Приштина * [[1991]] Галерија на Студентски центар, [[Крагуевац]], Уметничка галерија, Приштина * [[1995]] Галерија на современа уметност, Ниш, Галерија '73, Белград * [[1996]] Галерија „Замок на културата“, [[Врњачка Бања]], Српски културен центар „Св. Сава“, Суботица, Народен музеј, [[Сомбор]], Народен музеј, Крагуевац * [[1997]] Галерија на Центарот за култура, Ариље, Галерија на Центарот за култура, „Карловачка ликовна работилница“, [[Сремски Карловци]] * [[1998]] Ретроспективна изложба на скулптури, Галерија САНУ, Белград, Секција САНУ, [[Нови Сад]], Народен музеј галерија, [[Лесковац]] * [[1999]] Центар за култура, Власотинце, Уметничка галерија „Чедомир Крстиќ“, [[Пирот]], Галерија на Народен музеј, [[Врање]] * [[2000]] Дом на дипломатскиот кор, Белград * [[2005]] Српска куќа на Косово-Метохија, Белград * [[2006]] Руска куќа, Белград, Галерија на современа ликовна уметност, Ниш, Читална библиотека, [[Нови Кнежевац]] * [[2008]] [[Петровац (Србија)|Петровац на Млави]], Деспотовац, Жагувица, Свилајнац * [[2010]] РТС Галерија, Белград * [[2019]] Галерија САНУ, Белград == Приказни == * Корито, [[Приштина]], [[1998]] година. == Награди и признанија == * [[1954]] II награда на конкурсот на весникот „Јединство“ за уметнички придонеси, [[Приштина]]. * [[1956]] II награда за младинска штафета на АОКМ, Приштина * [[1961]] Декемвриска награда на Автономната покраина Косово и Метохија, Приштина (откажана [[1987]] г.) * [[1961]] II награда за идејно решение на споменикот на Боро Вукмировиќ и Рамиз Садик, Приштина * [[1961]] II награда за идејно решение на споменикот на партизаните Шарплани, Приштина * [[1962]] II награда за идејно решение на споменикот на партизанскиот одред „Др. Драгиша Мишовиќ“, [[Чачак]] * [[1966]] Награда за идејно решение на споменикот на паднатите борци од Ораховац, Приштина. * [[1968]] Спомен плоча за особен придонес во развојот на Вишата педагошка школа, Приштина, Признание за успешна соработка на Работнички универзитет, [[Јагодина|Светозарево]] . * [[1969]] УЛУС награда за скулптура, [[Белград]] * [[1971]] Награда на градот Приштина, Приштина, Друштво на ликовни уметници на Косово, Приштина, откупна награда за идејно решение на спомен костурницата на починатите и убиените Југословени во Италија, Гонрас * [[1974]] Награден со Орден за братство и единство со сребрен венец, Белград, Награда на Универзитетот во Приштина, Приштина, Награда за пролетен салон на УЛУК, Приштина * [[1975]] УЛУК Мајски салон награда, Приштина * [[1977]] Награда УЛУПУК, Приштина * [[1978]] Седми јули награда на Социјалистичка Република Србија за скулптура, Белград * [[1979]] Откупна награда на Уметничката галерија, Приштина * [[1981]] Награда СУЛУЈ, Белград * [[1986]] Награда АВНОЈ за скулптура, Белград, прва награда на изложбата „Белград - инспирација на уметниците“, Белград * [[1997]] Прва награда на Ноемврискиот салон, Приштина * [[1998]] Вук награда на Културната и образовна заедница на Србија за исклучителен придонес во развојот на културата во Република Србија и сесрпскиот културен простор, Белград * [[2005]] Видовдан признание за духовно издигнување на универзитетската мисла, Универзитет во Приштина, [[Косовска Митровица]] * [[2007|2007 година]] Награда „Проф. д-р Воислав К. Стојановиќ „Здружение на универзитетски професори и научници на Србија, Белград * Награда на Вук за уметност [[2020]] за изложбата „Дела (1998-2018)“ во Салонот на Народниот музеј Зрењанин и Галеријата на САНУ == Споменици и скулптури на јавни простори == * [[1963]] Споменик на Бора Вукмировиќ и Рамиз Садик, Ландовица * [[1964]] Споменик на шарпланинските партизани, [[Брезовица]] * [[1969]] Споменик на паднатите партизани, Кацилол * [[1998]] Релјефи на проф. д-р Воислав Данчетовиќ и академик Вук Филиповиќ, [[Вучитрн]]. [[Биста]] [[Стефан Немања|на Симеон Немања]], Институт за српска култура, [[Приштина]] * [[2000]] Споменик на [[Свети Сава]], Лепосавиќ * [[2005]] Биста на [[Вук Караџиќ]], Институт за славистика, [[Виена]] * [[2005]] Биста на Слободан Јовановиќ, амфитеатар на Правниот факултет, [[Белград]] * [[2016]] Биста на Шиме Андрејевиќ Игуманов, Теолошка богословија Призрен, [[Призрен]]<ref>{{Наведена книга|url=|title=Православље, бр. 1299. од 1. маја, Повратак скулптуре Сима Игуманов са сирочићима|last=|first=|publisher=СПЦ|year=2021|isbn=|location=Београд|pages=42|author-link=}}</ref> * [[2021]] Споменик на деспотот Стефан, Белград<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novosti.rs/c/beograd/vesti/980139/svecano-otkrivanje-spomenika-despotu-stefanu-lazarevicu-19-aprila-predvidjeno-dogodi-okviru-dana-beograda|title=СВЕЧАНО ОТКРИВАЊЕ СПОМЕНИКА ДЕСПОТУ СТЕФАНУ ЛАЗАРЕВИЋУ 19. АПРИЛА: Предвиђено је да то догоди у оквиру "Дана Београда"|work=NOVOSTI|language=sr|accessdate=2021-04-18}}</ref> == Литература (избор) == * [[1961]] Миливое Лучиќ, вајам како што се чувствувам, ''Јединство'', 9. Октомври, [[Приштина]] * [[1962]] Драгослав Ѓорѓевиќ, Надреалистички тенденции, ''Борба'', 4. ноември, [[Белград]] * [[1963]] Радослав Златановиќ, Оддавање од убавина, ''Јединство'', 9. декември, Приштина * [[1967]] Реџеп Фери, Света Арсиќ, ''Зани и Рини'', 10 мај, Приштина * [[1968]] Брана Петровиќ, Света Арсиќ зборува на дрво, ''Вечерње новости'', 2. Октомври, Белград * 1968 Павле Васиќ, Нови личности, ''политика'', 19. ноември, Белград * [[1970]] Радослав Златановиќ, Предели названи Љубав, ''Јединство'', 7. декември, Приштина * 1970 Радослав Златановиќ, Скулптурите на Арсиќ-Басара, ''Политика'', 21. август, Белград * [[1971]] Вук Филиповиќ, Скулптури од Светомир Арсиќ, ''Стремља'', бр. 4, Приштина * [[1973]] Ѓорѓе Кадијевиќ, Поглед према свето, ''НИН'', 27. мај, Белград * [[1979]] Петар Џуза, Комплетен опус за заварување, ''Јединство'', 20. декември, Приштина * 1979 Воислав Девиќ, Универзалност на скулптурата на Арсиќ, ''Јединство'', 25. декември, Приштина * [[1981]] Миланка Тодиќ, Скулптура на осмата деценија, ''Јединство'', 18. декември, Приштина * [[1982]] Миодраг Б. Протиќ, Скулптура на XX век, ''Југославија'', Белград * [[1984]] Зоран Фуруновиќ, Промена на промени, ''Јединство'', 12 мај 1984 година, Белград * 1984—1985 Јован Деспотовиќ, (пред. ретроспективни изложби), Ликовен павилјон „Цвијета Зузориќ“, Белград * 1984 Милан Влајиќ, Духот на планината, ''Вести'', 24. декември, Белград * 1985 Зоран Маркуш, Чист уметнички говор, ''Политика'', 10. јануари, Белград * 1985 Петар Џуза, Топовите на Алекса Дачиќ, ''Јединство'', 12. јануари, Белград * 1985 Никола Кусовац, Вистински борец, ''Политика експрес'', 16 г. јануари, Белград * [[1989]] Мирко Жариќ, академик несоодветен, ''Политика'', 16. јули, Белград * 1989 Јован Деспотовиќ, (пред. кат), Галерија на Центарот за култура, Белград * 1989 Зоран Маркуш, По патеката на потеклото, ''политика'', 16. декември, Белград * 1989 Петар Џуза, Злото и плачот на вајарот, ''Јединство'', 18. декември, Приштина * 1989 Миќа Поповиќ, Национални и естетски принципи, ''Једиснтво'', 2-3. јануари, Приштина * [[1991]] Јован Деспотовиќ, (пред. кат.), Галерија на Студентски центар, [[Крагуевац]] * [[1995]] Ѓорѓе Кадијевиќ, (предавач кат.), Галерија 73, Белград * [[1996]] Срето Бошњак, (пред. кат.), Замок на културата, Вењачка Бања * [[1998]] Олга Јевриќ, Античка и модерна, ''Политика'', Белград * 1998 Срето Бошњак, (пред. кат.), Галерија САНУ, Белград * [[2000]] Петар Џуза, Во митскиот сојуз со природата, ''Политика'', 13. април, Белград * [[2004]] Срѓан Марковиќ, Скулптурата како судбина, монографија, САНУ, Белград и Националната и универзитетска библиотека „Иво Андриќ“, Приштина) == Поврзано == * Список на српски вајари == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија}} * [https://basara.rs Официјална презентација] * [https://web.archive.org/web/20160305013833/http://www.sanu.ac.rs/Clanstvo/Clan.aspx?arg=720, Биографија на веб-страницата на САНУ] * [http://www.srpskatelevizija.com/index.php?option=content&task=view&id=739&Itemid= ИЗЛОЖБА НА СКУПТУРИ НА СветОМИР АРСИЌ - БАСАРА] * [http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:353226-Svetomir-Arsic-Basara-U-ponoru-nostalgije Светомир Арсиќ-Басара Во бездната на носталгијата] * [http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/politika/aktuelno.289.html:713526-Svetomir-Arsic-Basara-Moj-zavicaj-Kosovo-nije-tudja-drzava Светомир Арсиќ Басара: Мојата татковина Косово не е туѓа земја („Вечерње новости“, 25.02.2018)] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/425299/Bez-zavicaja-covek-ne-zivi-pravi-zivot Без татковина, човек не живее вистински живот („Политика“, 19.03.2019)] * [https://www.sanu.ac.rs/skulpture-akademika-basare-u-gracanici/ Скулптури на академик Басара во Грачаница (САНУ, декември 2021 година)] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родени во 1928 година]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Српски вајари]] [[Категорија:Српски просветари]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Добитници на наградата „АВНОЈ“]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] dwulhdtxam7pkrm3vwp1ic8jcz9z9ku 5605379 5605367 2026-08-05T09:48:11Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605379 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Svetomir_Arsic-Basara,_Knights_of_Prince_Lazar_1989.jpg|мини|310x310пкс|<center> Оклоп на императорот Лазар, 1989 година</center>]] '''Светомир Арсиќ-Басара''' ([[15 мај]] [[1928|1928 година]] – [[10 мај]] [[2024|2024 година]]) — српски вајар и писател. == Биографија == Основно училиште учел во Севац, нижа гимназија во [[Урошевац|Феризај]] и гимназија во [[Косовска Митровица]]. Во Ниш во 1953 година се запишал на Високата школа за применета уметност. Во [[1953]] година бил примен на Академијата за применета уметност во [[Белград]], каде што дипломирал во март [[1958]] година. Од [[1962]] година предавал скулптура и методи на ликовно образование на Вишата педагошка школа во [[Приштина]]. Од [[1973]] до [[1995]] година предавал на Катедрата за [[Вајарство|скулптура]] на Академијата за уметности во Приштина, сè до 1995 кога се пензионирал. Основач е на Ликовната колонија во [[Дечани]], а го иницирал и основањето на Клубот на ликовни уметници на Косово и Метохија во 1958 година. Во [[1982]] година бил примен за дописен член на Косовската академија на науките и уметностите, која ја напуштил во [[1990]] година, а во [[1994]] година бил избран за редовен член на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]]. Првото дело „Главата на девојката“ било извајано во глина во [[1950|1950 година]]; од таа година учествувал на бројни колективни изложби во земјата и странство. Во [[1969|1969 година]] учествувал на Меѓународниот симпозиум на вајари „Форма Вива“ во [[Порторож]]. Во [[2000]] година во Институтот за српска литература во Лепосавиќ се одржал научен симпозиум за творештвото на Светомир Арсиќ-Басара. Пишувал студии за скулптура, уметничка критика и раскази. Денес живее и работи во Белград. == За скулптурното дело == [[Податотека:Свјетлопис_споменика_деспота_Стјепана_Лазаревића_у_Биограду,_у_истоименом_булевару2.jpg|десно|мини|267x267пкс| Споменик на деспотот Стефан Лазаревиќ]] На крајот на 1970-тите, политичката ситуација во Југославија почнала нагло да се влошува, а нејзиното кулминативно ниво било достигнато на Косово и Метохија за време на едно од бројните и континуирани повоени албански востанија. Изразите на тогашната тешка, секојдневна егзистенцијална борба за опстанок на загрозената нација одеднаш се појавила во локалната пластика - пред се во скулптурата на Светомир Арсиќ Басара. Оваа нова единствена тематска формација во неговите дела внела до сега непозната живост во нашиот уметнички живот со многу одлики што го издвојуваат на актуелната уметничка сцена. Централната фигура, овие промени во разбирањето и местото на ликовната уметност во денешното општество, не само во српската уметност, бил Светомир Арсиќ Басара. Дотогаш, попознат како претставник на високиот модернистички формализам од 1960-тите и 1970-тите во современата српска скулптура, која барала чиста, апстрактна форма која се потпира исклучиво на естетските вредносни категории, од крајот на осмата деценија постепено се менувало кон метафорична и симболичен израз. Басара ја изненадил јавноста во 1984 година кога на ретроспективна изложба во Белград го прикажал најновиот циклус дела со целосно изменети креативни идеи. Среде Косметската трагедија која најавила долгорочни промени на југословенската политичка сцена и која уметникот ја предвидел (што ќе се случи дури на крајот на таа деценија, особено во последната деценија на векот со настаните што започнаа тогаш и конечните резултати ќе бидат постигнати со дефинитивната распаѓање на Југославија и егзодусот на нејзините три најголеми народи) Арсиќ почнал да создава монументален циклус на големи скулптури инспирирани од националната историја и нејзините херои и светци. Тој циклус сè уште се развива во неговата работа. == Самостојни изложби == * [[1956]] Градска библиотека, [[Алексинац]] * [[1961]] Работнички универзитет во [[Приштина]] * [[1963]] Фоаје на Провинцискиот театар, Приштина, галерија Зимски салон, [[Суботица]] * [[1970]] Фоаје на Провинцискиот театар, Приштина, Хотел „Бреза“, [[Брезовица]], Фабрички предилници, Приштина * [[1973]] Уметничка галерија, [[Крушевац]] * [[1979]] Уметничка галерија, (ретроспектива), Приштина * [[1981]] Галерија на современа уметност, [[Ниш]] * [[1984|1984 година]] - [[1985|1985 година]] . ретроспективна изложба, Павилјон „Цвијета Зузориќ“, [[Белград]] * [[1985]] [[Трстеник, Србија|Трстеник]] * [[1988]] Галерија Саламбо, [[Париз]] * [[1989]] Рашка * [[1989]] Галерија на Центарот за култура, Белград * [[1990]] Трстеник, [[Лозница]], Крупањ, Обреновац, [[Неготин]], Белград, [[Бор (град)|Бор]], Приштина * [[1991]] Галерија на Студентски центар, [[Крагуевац]], Уметничка галерија, Приштина * [[1995]] Галерија на современа уметност, Ниш, Галерија '73, Белград * [[1996]] Галерија „Замок на културата“, [[Врњачка Бања]], Српски културен центар „Св. Сава“, Суботица, Народен музеј, [[Сомбор]], Народен музеј, Крагуевац * [[1997]] Галерија на Центарот за култура, Ариље, Галерија на Центарот за култура, „Карловачка ликовна работилница“, [[Сремски Карловци]] * [[1998]] Ретроспективна изложба на скулптури, Галерија САНУ, Белград, Секција САНУ, [[Нови Сад]], Народен музеј галерија, [[Лесковац]] * [[1999]] Центар за култура, Власотинце, Уметничка галерија „Чедомир Крстиќ“, [[Пирот]], Галерија на Народен музеј, [[Врање]] * [[2000]] Дом на дипломатскиот кор, Белград * [[2005]] Српска куќа на Косово-Метохија, Белград * [[2006]] Руска куќа, Белград, Галерија на современа ликовна уметност, Ниш, Читална библиотека, [[Нови Кнежевац]] * [[2008]] [[Петровац (Србија)|Петровац на Млави]], Деспотовац, Жагувица, Свилајнац * [[2010]] РТС Галерија, Белград * [[2019]] Галерија САНУ, Белград == Приказни == * Корито, [[Приштина]], [[1998]] година. == Награди и признанија == * [[1954]] II награда на конкурсот на весникот „Јединство“ за уметнички придонеси, [[Приштина]]. * [[1956]] II награда за младинска штафета на АОКМ, Приштина * [[1961]] Декемвриска награда на Автономната покраина Косово и Метохија, Приштина (откажана [[1987]] г.) * [[1961]] II награда за идејно решение на споменикот на Боро Вукмировиќ и Рамиз Садик, Приштина * [[1961]] II награда за идејно решение на споменикот на партизаните Шарплани, Приштина * [[1962]] II награда за идејно решение на споменикот на партизанскиот одред „Др. Драгиша Мишовиќ“, [[Чачак]] * [[1966]] Награда за идејно решение на споменикот на паднатите борци од Ораховац, Приштина. * [[1968]] Спомен плоча за особен придонес во развојот на Вишата педагошка школа, Приштина, Признание за успешна соработка на Работнички универзитет, [[Јагодина|Светозарево]] . * [[1969]] УЛУС награда за скулптура, [[Белград]] * [[1971]] Награда на градот Приштина, Приштина, Друштво на ликовни уметници на Косово, Приштина, откупна награда за идејно решение на спомен костурницата на починатите и убиените Југословени во Италија, Гонрас * [[1974]] Награден со Орден за братство и единство со сребрен венец, Белград, Награда на Универзитетот во Приштина, Приштина, Награда за пролетен салон на УЛУК, Приштина * [[1975]] УЛУК Мајски салон награда, Приштина * [[1977]] Награда УЛУПУК, Приштина * [[1978]] Седми јули награда на Социјалистичка Република Србија за скулптура, Белград * [[1979]] Откупна награда на Уметничката галерија, Приштина * [[1981]] Награда СУЛУЈ, Белград * [[1986]] Награда АВНОЈ за скулптура, Белград, прва награда на изложбата „Белград - инспирација на уметниците“, Белград * [[1997]] Прва награда на Ноемврискиот салон, Приштина * [[1998]] Вук награда на Културната и образовна заедница на Србија за исклучителен придонес во развојот на културата во Република Србија и сесрпскиот културен простор, Белград * [[2005]] Видовдан признание за духовно издигнување на универзитетската мисла, Универзитет во Приштина, [[Косовска Митровица]] * [[2007|2007 година]] Награда „Проф. д-р Воислав К. Стојановиќ „Здружение на универзитетски професори и научници на Србија, Белград * Награда на Вук за уметност [[2020]] за изложбата „Дела (1998-2018)“ во Салонот на Народниот музеј Зрењанин и Галеријата на САНУ == Споменици и скулптури на јавни простори == * [[1963]] Споменик на Бора Вукмировиќ и Рамиз Садик, Ландовица * [[1964]] Споменик на шарпланинските партизани, [[Брезовица]] * [[1969]] Споменик на паднатите партизани, Кацилол * [[1998]] Релјефи на проф. д-р Воислав Данчетовиќ и академик Вук Филиповиќ, [[Вучитрн]]. [[Биста]] [[Стефан Немања|на Симеон Немања]], Институт за српска култура, [[Приштина]] * [[2000]] Споменик на [[Свети Сава]], Лепосавиќ * [[2005]] Биста на [[Вук Караџиќ]], Институт за славистика, [[Виена]] * [[2005]] Биста на Слободан Јовановиќ, амфитеатар на Правниот факултет, [[Белград]] * [[2016]] Биста на Шиме Андрејевиќ Игуманов, Теолошка богословија Призрен, [[Призрен]]<ref>{{Наведена книга|url=|title=Православље, бр. 1299. од 1. маја, Повратак скулптуре Сима Игуманов са сирочићима|last=|first=|publisher=СПЦ|year=2021|isbn=|location=Београд|pages=42|author-link=}}</ref> * [[2021]] Споменик на деспотот Стефан, Белград<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novosti.rs/c/beograd/vesti/980139/svecano-otkrivanje-spomenika-despotu-stefanu-lazarevicu-19-aprila-predvidjeno-dogodi-okviru-dana-beograda|title=СВЕЧАНО ОТКРИВАЊЕ СПОМЕНИКА ДЕСПОТУ СТЕФАНУ ЛАЗАРЕВИЋУ 19. АПРИЛА: Предвиђено је да то догоди у оквиру "Дана Београда"|work=NOVOSTI|language=sr|accessdate=2021-04-18}}</ref> == Литература (избор) == * [[1961]] Миливое Лучиќ, вајам како што се чувствувам, ''Јединство'', 9. Октомври, [[Приштина]] * [[1962]] Драгослав Ѓорѓевиќ, Надреалистички тенденции, ''Борба'', 4. ноември, [[Белград]] * [[1963]] Радослав Златановиќ, Оддавање од убавина, ''Јединство'', 9. декември, Приштина * [[1967]] Реџеп Фери, Света Арсиќ, ''Зани и Рини'', 10 мај, Приштина * [[1968]] Брана Петровиќ, Света Арсиќ зборува на дрво, ''Вечерње новости'', 2. Октомври, Белград * 1968 Павле Васиќ, Нови личности, ''политика'', 19. ноември, Белград * [[1970]] Радослав Златановиќ, Предели названи Љубав, ''Јединство'', 7. декември, Приштина * 1970 Радослав Златановиќ, Скулптурите на Арсиќ-Басара, ''Политика'', 21. август, Белград * [[1971]] Вук Филиповиќ, Скулптури од Светомир Арсиќ, ''Стремља'', бр. 4, Приштина * [[1973]] Ѓорѓе Кадијевиќ, Поглед према свето, ''НИН'', 27. мај, Белград * [[1979]] Петар Џуза, Комплетен опус за заварување, ''Јединство'', 20. декември, Приштина * 1979 Воислав Девиќ, Универзалност на скулптурата на Арсиќ, ''Јединство'', 25. декември, Приштина * [[1981]] Миланка Тодиќ, Скулптура на осмата деценија, ''Јединство'', 18. декември, Приштина * [[1982]] Миодраг Б. Протиќ, Скулптура на XX век, ''Југославија'', Белград * [[1984]] Зоран Фуруновиќ, Промена на промени, ''Јединство'', 12 мај 1984 година, Белград * 1984—1985 Јован Деспотовиќ, (пред. ретроспективни изложби), Ликовен павилјон „Цвијета Зузориќ“, Белград * 1984 Милан Влајиќ, Духот на планината, ''Вести'', 24. декември, Белград * 1985 Зоран Маркуш, Чист уметнички говор, ''Политика'', 10. јануари, Белград * 1985 Петар Џуза, Топовите на Алекса Дачиќ, ''Јединство'', 12. јануари, Белград * 1985 Никола Кусовац, Вистински борец, ''Политика експрес'', 16 г. јануари, Белград * [[1989]] Мирко Жариќ, академик несоодветен, ''Политика'', 16. јули, Белград * 1989 Јован Деспотовиќ, (пред. кат), Галерија на Центарот за култура, Белград * 1989 Зоран Маркуш, По патеката на потеклото, ''политика'', 16. декември, Белград * 1989 Петар Џуза, Злото и плачот на вајарот, ''Јединство'', 18. декември, Приштина * 1989 Миќа Поповиќ, Национални и естетски принципи, ''Једиснтво'', 2-3. јануари, Приштина * [[1991]] Јован Деспотовиќ, (пред. кат.), Галерија на Студентски центар, [[Крагуевац]] * [[1995]] Ѓорѓе Кадијевиќ, (предавач кат.), Галерија 73, Белград * [[1996]] Срето Бошњак, (пред. кат.), Замок на културата, Вењачка Бања * [[1998]] Олга Јевриќ, Античка и модерна, ''Политика'', Белград * 1998 Срето Бошњак, (пред. кат.), Галерија САНУ, Белград * [[2000]] Петар Џуза, Во митскиот сојуз со природата, ''Политика'', 13. април, Белград * [[2004]] Срѓан Марковиќ, Скулптурата како судбина, монографија, САНУ, Белград и Националната и универзитетска библиотека „Иво Андриќ“, Приштина) == Поврзано == * Список на српски вајари == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија}} * [https://basara.rs Официјална презентација] * [https://web.archive.org/web/20160305013833/http://www.sanu.ac.rs/Clanstvo/Clan.aspx?arg=720, Биографија на веб-страницата на САНУ] * [http://www.srpskatelevizija.com/index.php?option=content&task=view&id=739&Itemid= ИЗЛОЖБА НА СКУПТУРИ НА СветОМИР АРСИЌ - БАСАРА] * [http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:353226-Svetomir-Arsic-Basara-U-ponoru-nostalgije Светомир Арсиќ-Басара Во бездната на носталгијата] * [http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/politika/aktuelno.289.html:713526-Svetomir-Arsic-Basara-Moj-zavicaj-Kosovo-nije-tudja-drzava Светомир Арсиќ Басара: Мојата татковина Косово не е туѓа земја („Вечерње новости“, 25.02.2018)] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/425299/Bez-zavicaja-covek-ne-zivi-pravi-zivot Без татковина, човек не живее вистински живот („Политика“, 19.03.2019)] * [https://www.sanu.ac.rs/skulpture-akademika-basare-u-gracanici/ Скулптури на академик Басара во Грачаница (САНУ, декември 2021 година)] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родени во 1928 година]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Српски вајари]] [[Категорија:Српски просветари]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Добитници на наградата „АВНОЈ“]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] h1sfbjgm4xprdvl02tex1szc3bgwy73 0 1291345 5605359 5388331 2026-08-05T09:46:54Z Bjankuloski06 332 /* Книги */ Додадена категорија 5605359 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mića Popović tabla.JPG|мини|200п|Табла на зграда во која е живел Миќа Поповиќ]] '''Миодраг „Миќа“ Поповиќ''' (23 јуни 1923 &ndash; 23 декември 1996) бил српски сликар, експериментален режисер и една од главните фигури на југословенскиот црн бран. == Животот и работата == '''Миќа Поповиќ''' е роден на 12 јуни 1923 година во Лозница.<ref name="Gavrić">{{Наведена книга|title=Mića Popović|last=Gavrić|first=Zoran|date=1987|publisher=Mladinska knjiga|pages=15, 18}}</ref> Завршил гимназија во Белград.<ref name="Gavrić" /> По Втората светска војна, од која поголемиот дел ја поминал во Белград работејќи на чудни работи, се запишува на Академијата за ликовни уметности во [[Белград]] во 1946 година. Студирал кај Иван Табаковиќ. {{Sfn|Miller|2007}} Заедно со Бата Михајловиќ, [[Петар Омчикус]], Милета Андрејевиќ, Љубинка Јовановиќ, Косара Бокшан и Вера Божичковиќ, во 1947 година отишол во [[Задар]] и ја формирал познатата „ Задарска група“. {{Sfn|Miller|2007}} По враќањето во Белград, им беше забрането да се вратат на универзитетските студии, бидејќи властите ја сметаа работата на задарската група како субверзивна, но подоцна, на сите им беше дозволено да се вратат, освен на Поповиќ, кој продолжи да студира на својата. {{Sfn|Miller|2007}} Како сликар, Поповиќ е најпознат по неговиот ''неформален'' период (1958–1968) и неговото „Сликарство со сцени“ (од 1968 година). {{Sfn|Miller|2007}} Меѓу сликите од сцените, една од позабележителните беше „1 мај 1985 година“, {{Sfn|Miller|2007}} која ги спомена настаните околу наводниот напад на фармер во Косово по име [[Ѓорѓе Мартиновиќ]]. Тој, исто така, снимил неколку филмови во 1960-тите, од кои два („Човек и право шуме“ и „Делије“) беа забранети од владата поради нивната антисоцијалистичка содржина. {{Sfn|Miller|2007}} Миќа Поповиќ бил избран за редовен член на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]] во 1986 година. {{Sfn|Miller|2007}} == Пишани дела == * ''Судари и хармонија,'' (1954) * ''Во атеље пред ноќта,'' (1962) * ''Исходиште,'' (1983) * ''Велика Љубав Анис Хубер,'' (1999) * ''Путописни дневници'' (2006) == Филмови == * „Човек и правошуме“, филм Авала, 1963 г * „[[Рој (филм од 1966)|Рој]]“, филм Авала, 1966 г * „Камени деспот“, Филмска Радна Заедница, 1967 г * „Делии“, Кино клуб, Белград, 1969 г * „Бурдуш“, филм Авала, 1970 г == Наводи == {{Наводи}} == Книги == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uCgLcMmhQBAC|title=The Nonconformists: Culture, Politics, and Nationalism in a Serbian Intellectual Circle, 1944-1991|last=Miller|first=Nicholas J.|date=2007|publisher=Central European University Press|isbn=978-9-63977-613-5}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Поповиќ, Миќа}} [[Категорија:Луѓе од Лозница]] [[Категорија:Починати во 1996 година]] [[Категорија:Родени во 1923 година]] [[Категорија:Српски сликари]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] ctiofovyyj6u53tchhmdcgap5bp7htk 0 1291520 5605356 5512200 2026-08-05T09:46:48Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605356 wikitext text/x-wiki '''Мирко Марјановиќ''' (27 јули 1937 – 21 февруари 2006) бил српски политичар кој ја извршувал функцијата [[Претседател на Владата на Република Србија|премиер на Србија]] од 1994 до 2000 година. == Биографија == Марјановиќ е роден на 27 јули 1937 година во [[Книн]] во големо работничко семејство со 7 деца, каде што завршил [[гимназија]].<ref>{{Наведена книга|title=U raljama dosovske demokratije|last=Marjanović|first=Mirko|date=2004|publisher=Progres|isbn=978-86-85367-00-7|location=Belgrade|language=sr}}</ref><ref name="glas javnosti">{{Наведена мрежна страница|url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/02/27/srpski/P00022602.shtm|title=Ko je ovaj čovek? Mirko Marjanović|date=26 February 2000|work=glas.javnosti.rs|accessdate=2022-02-17|archive-date=2011-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005214941/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2000/02/27/srpski/P00022602.shtm|url-status=dead}}</ref> Имал четири браќа и 2 сестри, а татко му Душан работел во локална фабрика, додека мајка му Марија била домаќинка.<ref name="glas javnosti" /> Во сезоната 1955/56 играше како крило за фудбалскиот клуб ХНК Динара со седиште во Книн. Марјановиќ подоцна се преселил во [[Загреб]] каде што посетувал музичка академија која на крајот не ја завршил бидејќи се преселил да живее во [[Белград]]. Во 1960 година дипломирал на Економскиот факултет [[Белградски универзитет|на Белград]], поконкретно на отсекот за [[микроекономија]]. По дипломирањето, Марјановиќ се вратил во Книн бидејќи таму се вработил како надзорник во фабриката Твик. Оттаму, тој напредува на позицијата финансиски директор и на крајот преминува во металуршката фабрика во [[Зеница (град)|Зеница]]. Во 1973 година, тој се префрли во [[Москва|московската]] истурена станица Прогрес. До 1976 година, тој брзо напредуваше во рангот за да стане еден од директорите во Прогрес. Тој доста успешно се снајде со челичниот оддел на компанијата во Русија додека разви импресивна мрежа на влијателни пријатели и деловни партнери како Виктор Черномирдин (подоцна стана [[премиер на Русија]]) и Јуриј Брежњев, син на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]]. Подоцна во 1979 година, тој беше именуван за генерален директор на Прогрес, улога што ќе ја има до неговата смрт. Од 1989 до 1994 година беше претседател на извршниот одбор на [[ФК Партизан]]. Еден од неговите позабележителни потези додека беше на функцијата беше доведувањето на [[Предраг Мијатовиќ]] во клубот во декември 1989 година. Мијатовиќ, во тоа време млад перспективен играч од [[Подгорица|титоградскиот]] ФК Будуќност, беше многу блиску до потпис со [[ХНК Хајдук Сплит|Сплитскиот Хајдук]] кога Марјановиќ влезе и го убеди да дојде во [[Белград]]. По напуштањето на клубот, Марјановиќ беше прогласен за почесен претседател на Партизан. == Политичка кариера == Марјановиќ претходно беше член на [[Сојуз на комунистите на Југославија|владејачката партија]] на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]] до нејзиното распуштање во 1990 година, а набргу потоа стана член на Социјалистичката партија на Србија. Брзо се издигна низ рангот и по парламентарните избори во 1993 година беше избран од Милошевиќ за свој премиер. Некои од законите што беа донесени за време на неговиот мандат овозможија репресија на [[професор]]и, [[студент]]и <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.blic.rs/vesti/drustvo/milosevicev-udbas-poducava-studente/3qe942f|title=Miloševićev udbaš podučava studente|date=18 July 2010|publisher=Blic|language=sr}}</ref> и [[новинар]]и <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=876081|title=Vlast i mediji - Vesele devedesete|date=16 July 2009|publisher=Vreme|language=sr}}</ref> кои не го поддржуваа режимот на Милошевиќ. На Марјановиќ и понатаму се гледа како на само продолжение на Слободан Милошевиќ кој во тоа време ја извршуваше функцијата претседател на Југославија. Извори од највисоките нивоа на Социјалистичката партија на Србија на Милошевиќ го опишаа начинот на работа на Марјановиќ во списанието ''Европљанин'' : „Премиерот Марјановиќ сугерира нешто – министрите не гласаат – а потоа Марјановиќ едноставно ја заклучува работата како што е договорено. Се разбира, Марјановиќ ништо не сугерира, ниту заклучува без претходно да се консултира со Милошевиќ.“ Вицепремиерот [[Воислав Шешељ]] индиректно ја потврди оваа оперативна процедура кога рече дека владините состаноци се секогаш добро подготвени и никогаш не траат подолго од 15-20 минути. Овој период од две години нашироко се смета за најбрутален додека Србија ја водеше Милошевиќ. Владата на Марјановиќ (со Шешељ како нејзин вицепремиер) усвои две од она што критичарите ги сметаат за најдраконските закони во српската политичка историја: Законот за универзитетот кој му ја одзеде автономијата на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]], отворајќи го патот за владата да инсталирање професори, декани и ректори, како и Законот за информации, кој имаше за цел да ги ограничи активностите на медиумите финансирани од политички непријатели; и покрај ова, медиумите одиграа значајна улога во државниот удар на 5 октомври 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.istinomer.rs/amnezija/zakoni-o-javnom-informisanju-istorijat/|title=Zakoni o javnom informisanju: Istorijat|date=23 April 2018|publisher=Istinomer|language=sr}}</ref> Слично на неговиот прв мандат, Марјановиќ повторно седна на задното столче, оставајќи им го центарот на вниманието на поагресивните членови на неговиот кабинет како вицепремиерот Шешељ и министерот за информации [[Александар Вучиќ]]. По Булдожерската револуција, тој поднесе оставка на 21 октомври 2000 година и беше заменет од преодната влада предводена од Демократската опозиција на Србија (ДОС), Социјалистичката партија на Србија (СПС) и Српското движење за обнова (СПО). Преодната влада постоеше до почетокот на јануари 2001 година, кога беше избрана нова влада по парламентарните избори во 2000 година. == Смртта == Тој почина на 21 февруари 2006 година, во Белград, на 68-годишна возраст, од засега непознати причини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mondo.rs/Info/Srbija/a14651/Umro-Mirko-Marjanovic.html|title=Umro Mirko Marjanović|date=21 February 2006|publisher=Mondo|language=sr}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Марјановиќ, Мирко}} [[Категорија:Премиери на Србија]] [[Категорија:Српски економисти]] [[Категорија:Политичари од Социјалистичката партија на Србија]] [[Категорија:Срби во Хрватска]] [[Категорија:Починати во 2006 година]] [[Категорија:Родени во 1937 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] suvtjug0n5kdjs2rsg5izw2uw458bpw 0 1291609 5605361 5489035 2026-08-05T09:46:59Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605361 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Здравко Шотра|image=Stevan Kragujevic Zdravko Sotra, reditelj.jpg|caption=Фотографија од Шотра, дело на [[Стеван Крагујевиќ]]|birthname=Здравко Шотра|birth_date={{Birth date and age|1933|02|13|df=y}}|birth_place=[[Козице]] [[Кралство Југославија]]|occupation=[[Филмски режисер|Филмски]] и [[Телевизиски режисер]]|years active=1955 - денес|spouse=Никица Мариновиќ|nationality=[[Србија|Србин]], [[Југославија|Југословен]]}} '''Здравко Шотра''' ( [[Козице]], [[13 февруари]] [[1933]] — [[Белград]], [[8 октомври]] [[2025]]) — [[Србија|српски]] [[Филмски режисер|режисер]] и сценарист. == Животопис == Дипломирал режија на Академијата за театар, филм, радио и телевизија во [[Белград]]. Тој е вработен во [[Радио-телевизија Србија|Телевизија Белград]] речиси од нејзиното основање, каде што во текот на [[1970-ти|70-тите години ја]] режирал познатата емисија „''[[Образ со образ]]''“ со [[Драган Николиќ]] и [[Милена Дравиќ]], која станал многу популарна ширум поранешна [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. До 1980 година е во брак со Никица Мариновиќ со која го има синот Марко.<ref>[http://superzena.b92.net/sudbine.php?yyyy=2016&mm=05&nav_id=1126446 Најлепша Југословенка свих времена: Живот јој је почео као бајка, завршила га је трагедијом (Б92, 1. мај 2016)]</ref> Добитник е на наградата Златна антена за придонес во ТВ продукцијата во 2019 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.b92.net/kultura/vesti.php?yyyy=2019&mm=09&dd=16&nav_category=1864&nav_id=1591793|title=Здравко Шотра добитник Златне антене за придонес ТВ продукцији|date=16 септември 2019.|work=Б92|access-date=20 септември 2019}}</ref> == Филмска режија == {| class="wikitable" |+Филмови кои ги напишал и режирал Здравко Шотра !Година !Назив !Жанр !Награда |- ! colspan="4" |1970-ти |- |1977 |[[Повеќе од игра]] | | |- |1978 |[[Пукање во сливата преку реката]] | | |- |1979 |[[Освојување на слободата]] | | |- ! colspan="4" |1980-ти |- |1981 |[[Шеста брзина]] | | |- |1982 |[[Одиме понатаму]] | | |- |1983 |[[Игмански марш]] | | |- |1985 |[[Држење за воздух]] | | |- |1988 |[[Браќа по мајка]] | | |- |1989 |[[Војна на Косово]] | | |- |1989 |[[Госпоѓа минтистерка]] | | |- ! colspan="4" |1990-ти |- |1991 |[[Еве ги нашите деца]] |[[Документарен филм|документарен]] | |- |1994 |[[Дневник на навреди 1993]] | | |- |1998 |[[Лаење на ѕвездите]] | | |- ! colspan="4" |2000-ти |- |2002 |[[Зона Замфирова]] | | |- |2003 |[[Илка]] | | |- |2004 |[[Грабеж на Третиот Рајх]] | | |- |2005 |[[Ивкова слава]] | | |- |2006 |[[Каде цвета жолтиот лимон]] | | |- |2009 |[[Ранет орел]] | | |- |2009 |[[Гревот на нејзината мајка]] | | |- ! colspan="4" |2010-ти |- |2012 |[[Шеширот на професорот Коста Вујиќ (филм од 2012)|Шеширот на професорот Коста Вујиќ]] | | |- |2016 |[[Santa Maria della Salute]] | | |- |2021 |[[Александар од Југославија]] | | |} == Серии == Некои од неговите дела се: * [[Повеќе од игра]] (1976) * [[Приказни од работилницата|Приказни за работилница]] (1982) * [[И јас сакам портокалово... но трпам]] (1992) * [[Каде што цветовите на лимонот се жолти|Каде цвета жолтиот лимон]] (2006) * [[Ранет орел (ТВ серија)|Ранет орел]] (2008/2009) * [[Гревот на нејзината мајка]] (2009/2010) * [[Непобедливо срце (ТВ серија)|Непобедливо срце]] (2011/2012) * [[Шеширот на професорот Коста Вујиќ]] (2013) * [[Santa Maria della Salute]] (2017) * [[Александар од Југославија (ТВ серија)|Александар од Југославија]] (2021) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.politika.rs/ilustro/2462/4.htm Политика: Здравко Шотра, За туѓите војни и сопствените љубови]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  (јазик: српски) * [[imdbname:0815638|Здравко Шотра]] на сајтот [[Семрежна филмска база на податоци|IMDb]] (јазик: англиски) * [http://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:646904-Nas-narod-ne-drzi-do-sebe Нашиот народ не се држи за себе („Вечерни новости“, 28.01.2017)] * [http://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:646904-Nas-narod-ne-drzi-do-sebe Нашиот народ не се држи за себе („Вечерни новости“, 28.01.2017)] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шотра, Здравко}} [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Починати во 2025 година]] [[Категорија:Срби во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Југословенски режисери]] [[Категорија:Српски сценаристи]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] p628wrn9eih398ekxo7afvk8t7xwlfy 0 1291615 5605300 5527438 2026-08-05T06:52:31Z Bjankuloski06 332 /* Емиграција */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (2) 5605300 wikitext text/x-wiki '''Шкрели''' е историско албанско племе и регион во областа Малесија Махе во Северна [[Албанија]] и е мнозинско [[Римокатоличка црква|католици]]. Со ширењето на [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]], дел од племето мигрирале во [[Руговска Клисура|Ругова]] во Западно [[Република Косово|Косово]] почнувајќи од околу 1700 година, по што продолжиле да мигрираат во регионот Долна [[Пештерска Висорамнина|Пештар]] и Санџак (денес во [[Србија]] и [[Црна Гора]]). Племето Шкрели кое мигрирало на Косово го прифатило [[ислам]]от во 18 век и го задржало [[Албански јазик|албанскиот јазик]] како мајчин јазик. Некои членови на Шкрели во регионот Пештер и во Санџак (познат како '''Шкријељ''' / {{langx|sr|Шкријељ}}) преминале во ислам и станале [[Словенски јазици|славофони]] до 20 век, кои од денес се самоидентификуваат како дел од [[Бошњаци|бошњачката]] етничка припадност, иако во висорамнината Пестер делумно го користеле албанскиот јазик до средината на 20 век.<ref name="Elsie2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-EzWCQAAQBAJ&pg=PA81|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|last=Robert Elsie|date=30 May 2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78453-401-1|pages=81}}</ref> Шкрели во Албанија и Црна Гора се претежно католици. Заштитник на племето Шкрели е Свети Никола (Шенкол). == Име == За етимологијата на името ''Шкрели'' се предложени различни теории. За прв пат се појавило како патроним и селско име во 1416 година на денешната локација. На латински е напишано како Scirelli, Screlli, Strelli, Scrielli (1703) и Scarglieli (1614). Постара, историски недокажана етимологија ја поврзува со Свети Чарлс (''Шен Крли'' на албански), за кој се претпоставува дека бил светец заштитник на стара црква во областа.<ref name="Topalli">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=e8TqAAAAMAAJ|title=Dukuritë fonetike të sistemit bashkëtingëllor të gjuhës shqipe|last=Topalli|first=Kolec|date=2004|publisher=Shkenca|isbn=9789992793886|page=286|ref=Topalli|access-date=17 March 2020}}</ref> Во реалноста, името на регионот му го дала роднинската заедница, која освен Шкрели се појавува и низ северна Албанија во средниот век.<ref name="Pulaha2">{{Наведено списание|last=Pulaha|first=Selami|date=1975|title=Kontribut për studimin e ngulitjes së katuneve dhe krijimin e fiseve në Shqipe ̈rine ̈ e veriut shekujt XV-XVI' [Contribution to the Study of Village Settlements and the Formation of the Tribes of Northern Albania in the 15th century]|url=https://books.google.com/books?id=q4khAQAAMAAJ|journal=Studime Historike|volume=12|page=122|access-date=30 January 2020|ref=Pulaha2}}</ref> Друг, повеќе лингвистички заснован пристап го поврзува името со ''[[wiktionary:shkrelë|shkrelë]]'', збор што се користи во [[Гегиско наречје|гегискиот албански јазик]] за големи листови пченка. Пченката е една од ретките култури кои се одгледуваат интензивно во расположливото обработливо земјиште на Шкрели. Луѓето од регионот се нарекуваат ''Шкреле''. Оние во Санџачкиот регион кои се словенизирани го користат презимето ''Шкријељ''. == Географија == Шкрели се наоѓа во [[Голема Малесија (округ)|округот Малечи е]] Махе, северно од градот [[Скадар]] во заштитеното подрачје на Регионалниот парк на природата Шкрели во долината ''Прони и Тата'' (Сува поток). Тој е дел од општинската единица Шкрел. На север се граничи со Бога, на југ со Лохја и на запад со Кастрати. На исток од Шкрели се наоѓаат падините на Северниот планински венец. Шкрели опфаќа четири села Врит, Бжете, Загора, Дедај. Овие четири села имаат и дополнителни населби во Гришај, Вуч-Куртај, Стеркуј, Чекедедај, Џај, Макај и Дучај кои се поврзани со нив. Во општинската единица Бушат постои и мала населба по име Шкрел. Надвор од Албанија, луѓето кои го следат своето потекло од Шкрели се наоѓаат особено во [[Улцињ|Улќин]], Санџак и блискиот [[Руговски Планини|регион]] во западно [[Република Косово|Косово]]. Црногорско-косовските граници се обележани со многу микротопоними како ''Шкријељска Хаља'' и ''Шкријељска Река'' кои се поврзани со Шкрели. == Историја == === Потекло === Според усна традиција, првиот Шкрели кој се населил во овој регион на Албанија бил Лек Шкрели, кој имал четири сина: Врит, Дед, Бужет и Зог/Заг, па оттука и имињата на четирите главни села на Шкрел: Врит, Дедај, Бжета и Загора. Врит бил најстариот од синовите, неговото семејство станало најголемо, а неговите луѓе се Бајрактар од Шкрели. Деда, вториот син на Лека, имаше три сина: Чек Деда, Пап Деда и Вулет Деда. Бужета, неговиот трет син имал и три сина: Прекници, Дучи и Прекдуци. Четвртиот син на Леке, Зогу, имал само два сина: Андреа и Јусуф/Јосиф (за овој син се вели дека е исламизиран). Кога племето Шкрели пристигнало во овој регион на Албанија, нашле население кое веќе било таму и ова население било примено во племето; тие се нарекуваат „Анас“. Усни традиции и фрагментарни приказни беа собрани и интерпретирани од писатели кои патувале во регионот во 19 век и почетокот на 20 век за потеклото на Шкрелите. Францускиот конзул во Скадар, во 1858 година забележал дека Шкрели потекнува од старо [[Албанци|албанско]] семејство во регионот на [[Пеќ]], чиј поглавар се викал ''Керли'' (Карл).<ref name="Robert Elsie">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=i2IpDAAAQBAJ&q=berisha+tribe&pg=PA185|title=The Tribes of Albania:History, Society and Culture|date=24 April 2015|publisher=Robert Elsie|isbn=9780857739322|pages=183}}</ref> Шеесет години подоцна, Едит Дурам, која патувала во регионот, напишала во ''Висока Албанија'' (1908) дека снимила приказна во Шкрели дека потекнуваат од непознат регион на ''Босна'' . Во нејзината книга од 1928 година ''Некои племенски потекло, закони и обичаи на Балканот'', таа исто така забележува дека тоа мора да се случило околу 1600 година <ref name="Durham28">{{Наведена книга|url=http://ostdok.de/id/BV020418531/ft/bsb00104125?page=28|title=Some tribal origins, laws and customs of the Balkans|last=Durham|first=Edith|date=1928|pages=28|ref=Durham28|access-date=28 January 2020}}{{Мртва_врска|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Карлетон С. Кун во неговите ''Планини на џинови од 1944 година: Расна и културна студија за северноалбанските планински геги'' ја усвои нејзината хипотеза и понатаму додаде дека жителите на Шкрели „заземале долина чие население било убиено и запалена црква. Името на црквата било Свети Карло ({{langx|sq|Shën Kerli}}) кој станал Шкрели''.<ref name="SeltzerCoon1950">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qkXzAAAAMAAJ|title=The mountains of giants: a racial and cultural study of the north Albanian mountain Ghegs|last=Carl Coleman Seltzer|last2=Carleton Stevens Coon|last3=Joseph Franklin Ewing|publisher=The Museum|year=1950|page=45|access-date=13 May 2013}}</ref>'' Барон Нопча, добро познат научник на албанскиот ''фис'' систем, истакна дека спомнувањето на непознат регион на ''Босна'' може да значи област на [[Новопазарски Санџак|санџакот на Нови Пазар]] или во непосредна близина на него.<ref name="Elsie">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=i2IpDAAAQBAJ&q=berisha+tribe&pg=PA185|title=The Tribes of Albania:History, Society and Culture|date=24 April 2015|publisher=Robert Elsie|isbn=9780857739322|pages=83}}</ref> Овој регион до крајот на 19 век административно бил дел од [[Босански Пашалак|Ејалетот на Босна]]. Навистина, албанските пастирски заедници од областа Плав ги преместуваа своите стада во Босна во текот на зимските месеци, а потоа се враќаа во пролетните и летните месеци на нивните природни пасишта.<ref name="Ajeti">{{Наведена книга|url=http://www.ashak.org/repository/docs/StudimeGjuhaShqipeIdrizAjeti_804438.pdf|title=Studime për gjuhën shqipe [Studies on the Albanian language]|last=Ajeti|first=Idriz|date=2017|publisher=Academy of Sciences of Kosovo|pages=61|ref=Ajeti|access-date=26 February 2020}}</ref> Во децениите што следеа, анализата на снимениот историски материјал, лингвистиката и компаративната антропологија обезбедија повеќе историски засновани извештаи. Особено важна работа во овој поглед беше објавувањето на катастарот на Скадар од 1416-7 година во 1942 година и последователниот регистар на имиња на катастарот во 1945 година од Фулвио Кордињано. Целосниот документ е преведен на албански јазик во 1977 година. Тоа е првиот познат историски документ кој го споменува Шкрели и како населба и како презиме во 1416 година. Селото Шкрели се јавува во катастарот на Скадар како мала населба од осум домаќинства на чело со Влаш Шкрели.<ref name="Zamputi">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/33718705|title=Regjistri i kadastrēs dhe i koncesioneve pēr rrethin e Shkodrës 1416-1417|last=Zamputi|first=Injac|date=1977|publisher=Academy of Sciences of Albania|pages=66|ref=Zamputi|access-date=29 January 2020}}</ref> Во 1416 година, Шкрели се појавува како племе во процес на формирање бидејќи селското име е и презимето на повеќето негови домаќинства, што е показател за роднинската организација на населбата.<ref name="Pulaha2"/> Фактот дека околу половина од домаќинствата кои го носеле презимето ''Шкрели'' живееле надвор од населбата укажува на фактот дека Шкрели во 1416 година бил поблиску до тоа да биде ''соси'' (племе засновано на роднински односи, но без заедничка територијална контрола) отколку ''фис'' (а роднина заедница која се поистоветува и со дадена комунална територија). === Отомански === [[Податотека:Durham_2533.jpg|мини| Племеници во посета на празникот [[Свети Никола]] во Бжета на територијата Шкрели, Албанија, 1908 година]] Во 1613 година, Османлиите започнале кампања против бунтовничките племиња на Црна Гора. Како одговор, племињата Васојевиќи, Кучи, Бјелопавлиќи, Пипери, Кастрати, Кељменди, Шкрели и Хоти формирале политички и воен сојуз познат како „Сојуз на планините“ или „Албанските планини“. Во нивните заеднички собири, како што е Водачите се заколнаа на ''Беса'' дека со сите сили ќе се спротивстават на сите претстојни османлиски походи, со што ќе ја заштитат нивната самоуправа и ќе го оневозможат воспоставувањето на власта на османлиските спахии во северните висорамнини. Нивното востание имало ослободителен карактер. Со цел да се ослободат од Османлиите од албанските територии <ref>{{Наведено списание|last=Kola|first=Azeta|date=January 2017|title=From serenissima's centralization to the selfregulating kanun: The strengthening of blood ties and the rise of great tribes in northern Albania from 15th to 17th century|url=https://www.researchgate.net/publication/321964253|journal=Acta Histriae|volume=25|issue=2|pages=349-374 [369]|doi=10.19233/AH.2017.18}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Mala|first=Muhamet|date=2017|title=The Balkans in the anti-Ottoman projects of the European Powers during the 17th Century|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=794131|journal=Studime Historike|issue=1–02|page=276}}</ref> ''Скарглиели'' бил спомнат од Маријано Болица во 1614 година, како дел од санџакот Скутари. Бил римокатолички, имал 20 куќи и 43 луѓе наоружани под команда на Ѓон Поруба.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_sHmTRCEe7kC&pg=PA147|title=Early Albania: A Reader of Historical Texts, 11th-17th Centuries|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2003|isbn=978-3-447-04783-8|pages=147–}}</ref> Во доцниот отомански период, племето Шкрели се состоело од 180 муслимански и 320 католички домаќинства.<ref name="Gawrych31">{{Harvnb|Gawrych|2006}}</ref> Во 1901 година, во студија спроведена од Италијанецот Антонио Балдачи, Шкрели има 4500 католици и 750 муслимански граѓани. Во 1916-1918 година Франц Сејнер забележал дека Шкрели има 415 куќи, 2680 поединци: 2300 католици и 388 муслимани. За време на Отоманската Империја, племето Шкрели било во постојана војна со Империјата и уживало наизменична автономија од Портата. Години во војна 1614,1621,1645 (која им донесе автономија до 1700 година), 1803-1817,1834-1840, 1871 војна со Турците од Скадар поради малтретирање на локалното католичко население во градот, албански бунтови во 1910-1911 година, итн. Племето Шкрели учествувало во Лигата на Призрен 1878-1881 година претставено од Бајрактар Мараш Даши. За време на албанскиот бунт од 1911 година, на 23 јуни, албанските племиња и други револуционери се собраа во Црна Гора и го подготвија Меморандумот на Грче со кој барале албанските социополитички и јазични права, а четворица од потписниците беа од Шкрели.<ref name="Gawrych186187" /> Во подоцнежните преговори со Османлиите, им била дадена амнестија на племенските членови со ветувања од владата дека ќе изградат едно до две основни училишта во [[Нахија|нахието]] на Шкрели и ќе ги исплатат платите на учителите што им биле доделени.<ref name="Gawrych186187">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=wPOtzk-unJgC&q=Skrel|title=The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913|last=Gawrych|first=George|publisher=IB Tauris|year=2006|isbn=9781845112875|location=London|pages=186–187}}</ref> Пред да премине во [[ислам]] во 18 век, поголемиот дел од косовскиот дел од племето исповедале [[Римокатоличка црква|католицизам]]. И потомците на ова племе на Косово го задржале [[Албански јазик|албанскиот јазик]] како мајчин јазик. Мнозинството од племето Шкрели се католици, зборуваат албански и живеат во Албанија (Шкрел-Шкодер-Лежа-Велипој) и Црна Гора (Улќин).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IDNpAAAAMAAJ&q=Shkreli|title=Balkanistica|publisher=Slavica Publishers|year=2000|volume=13-14|page=41}}</ref> Заштитник на племињата е Свети Никола, а празникот се празнува на 9 мај. == Емиграција == Во текот на историјата, делови од племето емигрирале од Албанија на различни локации: црногорското море, во Санџак и во висорамнините [[Руговска Клисура|Ругова]] (се наоѓа во северозападно Косово во близина на [[Пеќ|Пеја]]). Некои од Ругова Шкрели се преселиле на територијата на [[Рожаје]] и [[Тутин]] во 1700 година, по Големата српска миграција.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lp0MAAAAIAAJ&q=%D1%88%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B5%D1%99%D0%B8|title=Tutin i okolina|last=Mušović, Ejup|publisher=Serbian Academy of Science and Arts|year=1985|page=27}}</ref> Тие го основале селото по име Шкријеље додека продолжиле да престојуваат во Санџак, присвојувајќи ја самогласката [[Ѣ|јат]] од [[Словенски јазици|словенските јазици]], презимето отстапувало од Шкрели во Шкријељ. Подоцна во векот тие го населиле регионот на [[Пештерска висорамнина|Долниот Пештер]] и градот [[Нови Пазар]]. Шкрелис продолжил да мигрира од Ругова на територијата на [[Пештерска висорамнина|Пештер]] до 19 век.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7qYWAQAAMAAJ&q=%D1%88%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B5%D1%99%D0%B5|title=Glasnik Etnografskog instituta|publisher=Naučno delo|year=1980|volume=20|page=74}}</ref> Огромното мнозинство на Шкрели биле асимилирани од словенското население во Санџачкиот регион. Но, во селата Бороштица, Угел, Доли и Градац на Горна Пештерска висорамнина успеале да го задржат изворниот албански јазик до денес. Некои од Шкрели, исто така, мигрирале во Улќин и неговите околни села на брегот и покрај реката Буна. Шкрелите од Улќин се сите Албанци и Римокатолици. Тука сите ги имаат презимињата Шкрели, Шкрела, Шкреља, Скрела и Скреља. Оние од Улќинските Шкрели отсекогаш и сè уште одржуваат блиски односи со албанските Шкрели и секогаш се венчале и покрај тоа што живееле на спротивните граници и сè уште се дел од истиот Бајрак. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и особено со почетокот на [[Војните во Југославија|Југословенските војни]], тие почнаа да мигрираат во Западна Европа, САД и Австралија. Повеќето од Шкрели, кои се од Албанија, не носат Шкрели како презиме. Само иселените од планините го носат Шкрели како презимиња. Денес, луѓето што го носат презимето Шкрели (или Шкријељ) живеат на следниве локации: <nowiki>**</nowiki> * [[Црна Гора]] : [[Бар (град)|Бар]], општина Петњица (исто така во село Дашча Риека, Јаворово и Муровац), [[Бијело Поље]] (исто така во село Ќосовиќе), [[Херцег Нови]], [[Никшиќ]], [[Подгорица]], [[Рожаје]], [[Тиват]] и [[Улцињ]] и околните села. * [[Република Косово|Косово]] : [[Ѓаковица]], [[Косовска Митровица|Митровица]], [[Пеќ|Пеја]] и [[Приштина]]. * [[Србија]] : [[Белград]], [[Нови Пазар]] (исто така во селата Пожега и Рајчиновиќ), Сјеница (исто така во селата Биоц, Камешница, Меѓугор и Угао), Темерин и [[Тутин]] (исто така во селата Бороштица, Црноча, Градац, Љескова, Набој, Шароње и Шкрије). * [[Босна и Херцеговина]] : [[Мостар]], [[Сараево]] и [[Зеница (град)|Зеница]] . * [[Македонија|Северна Македонија]] : [[Скопје]] (исто така во селата Батинци, [[Драчево]], Инџиково, Љубош, Љубин, Ќојлија, Коњаре, [[Петровец]], Ржаничино), [[Велес]] (исто така во селата Црквино и [[Градско]] ), [[Прилеп]] (исто така во селата Десово, Лажани и Житоше) и [[Тетово]] * [[Хрватска]] : [[Сисак]], [[Сплит]] и [[Загреб]] * [[Словенија]] : [[Љубљана]] * [[Турција]] : [[Истанбул]], [[Анкара]], [[Измит]], [[Измир]], [[Ескишехир]] и [[Сакарија (покраина)|Сакарија]] (нивните презимиња се менуваат во Шењел, Албајрак, Бајрак, Бујукбајрак, Есен (Шемсовиќ), Санџак, Јенер и Јенибајрак). * Русија: [[Москва]] * [[Западна Европа]] : Австрија, Белгија, Данска, Англија, Франција, Германија, Италија, [[Луксембург]], [[Холандија]], Шведска и Швајцарија. * Соединетите Американски Држави: [[Њујорк (град)|Њујорк]] (особено во Бронкс. Округот Вестчестер, округот Путнам, [[Бруклин]]), [[Детроит]] и неговите околни предградија. * Австралија == Забележителни луѓе == * Мартин Шкрели - американски стопанственик, поранешен менаџер на хеџ фонд и осуден престапник од албанско потекло. * Леш Шкрели - црногорско-американски поранешен [[фудбал]]ски [[Напад (фудбал)|напаѓач]] со албанско потекло. * Азем Шкрели - албански писател * Леш Мараши - албански националист и антикомунист == Наводи == {{Наводи}} {{Coord|42|20|N|19|38|E|source:enwiki}} [[Категорија:Презимиња]] [[Категорија:Албански племиња]] tqof7bl01wyr9ys7s8f119x6faieeer 0 1291649 5605313 5534425 2026-08-05T06:52:58Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605313 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Jusuf_Mehoniqi.jpg|мини|264x264пкс| Јусуф Мехоњиќ/Мехоња]] '''Јусуф Мехоњиќ''' ({{langx|sq|Jusuf Mehoniqi}}) (1883-1926) бил [[Албанија|албански]] водач на [[Качаци|качачкото]] движење и член на Комитетот на Косово од Шаховичи.<ref name="Morrison"/><ref name="Komnenić-DžakovićĐurović1994">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=PnvlAAAAMAAJ|title=U spomen Vukomanu Džakoviću|last=Komnenić-Džaković|first=Jelisavka|last2=Đurović|first2=Žarko|publisher=Stručna knjiga|year=1994|page=21}}</ref> Се борел во [[Османлиска војска|османлиската војска]] до 1912 година. Во периодот 1924-1928 година, тој бил како противјугословенски бунтовнички водач на [[Чета|четите]] на [[Качаци|качачките]] движења во долниот дел на [[Санџак (регион)|Санџак]], вклучувајќи ги [[Нови Пазар]], [[Рожаје]], [[Сјеница]], [[Колашин]] и [[Бихор]].<ref name="books.google.com">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b6ktAQAAIAAJ|title=Nga Kosova për Kosovën: profile biografike personalitetesh dhe luftëtarësh të shquar : studime, skica, publicistikë, dokumente, ilustrime|last=Verli|first=Marenglen|date=2006|publisher=Botimpex|isbn=9994380117}}</ref> Меѓу другите водачи беа Хусеин Бошко, Фериз Салку и Рек Бишева.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=q1ctAQAAIAAJ|title=Shqipëria dhe Kosova: historia e një aspirate (studiume historike, kumtesa, dokumente dhe ilustrime)|last=Verli|first=Marenglen|date=2007|publisher=Botimpex|isbn=978-9994380145}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|title=Lahutarët e Sanxhakut të Pazarit të R|last=Neziri|first=Zymer Ujkan|date=2020|publisher=Instituti Albanologjik, Prishtinë|page=69}}</ref> Во 1924 година, Мехоњиќ/Мехоња бил обвинет за организирање на убиството на Бошко Бошковиќ, началникот на Округот Колашин, и покрај тоа што во тоа време бил во [[Албанија]]. Ова било искористено како изговор за масакрот во Шаховиќи во 1924 година, во кој околу 600-900 месни муслимани биле масакрирани од црногорските селани.<ref name="Vulliamy1994">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=BI9pAAAAMAAJ|title=Seasons in Hell: Understanding Bosnia's War|last=Vulliamy|first=Ed|publisher=Simon & Schuster, Limited|year=1994|isbn=978-0-671-71345-4|page=35|quote=A wave of violence was unleashed against Muslims in the early 1920s. Three thousand extrajudicial murders were chronicled in 1924 in eastern Herzegovina alone, 600 of them during the massacre of two villages, Sahovici and Pavino Polje.}}</ref> Потоа се покажало дека убијците на Бошковиќ биле членови на кланот од Ровча, ривалско племе на неговото.<ref name="Morrison">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9Js8DwAAQBAJ&pg=PA56|title=Nationalism, Identity and Statehood in Post-Yugoslav Montenegro|last=Morrison|first=Kenneth|date=2018|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=1474235190|page=56|ref=Morrison}}</ref> Тој бил член на Комитетот за национална одбрана на Косово<ref name="ReferenceA"/> и според професорот Матија Мурко од Прага, Мехоњиќ бил и писател на поезија, пишувајќи и пеејќи за битките и престрелките што ги водел. Овие песни биле конфискувани од [[Кралство Југосалвија|југословенските]] власти.<ref>{{Наведена книга|title=Lahutarët e Sanxhakut të Pazarit të R|last=Neziri|first=Zymer Ujkan|date=2020|publisher=Instituti Albanologjik, Prishtinë|page=158}}</ref> Мехоња починал во 1926 година. Погребан е во Албанија покрај сопругата Назе.<ref name="books.google.com"/> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мехоњиќ, Јусуф}} [[Категорија:Родени во 1883 година]] [[Категорија:Починати во 1926 година]] [[Категорија:Луѓе од Грнчарево]] [[Категорија:Црногорски Албанци]] [[Категорија:Југословенски Албанци]] [[Категорија:Отомански Албанци]] [[Категорија:Отомански воени лица]] j361j4q71pb2my1jtp25ahyq0497qh2 0 1291660 5605251 5444007 2026-08-05T06:14:50Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (15) 5605251 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воена единица|unit_name=Муслиманската милиција Санџак|commander7=|commander1=[[Хусеин Ровчанин]]{{sfn|Vojnoistorijski institut|1956|p=399|ps=. <q>Хусеин Ровчанин, командант муслиманске милиције из Бродарева и околине. Погинуо 26. априла 1944. у селу Биоковцу</q>}}|commander1_label=[[Бродарево]] detachment|commander2=[[Сулејман Пачариз]]|commander2_label=[[Хисарџик]] detachment|commander3=Мустафа Зуковиќ{{sfn|Islamska Zajednica|2007|p=57|ps=. <q>Komandant milicije u Pljevljima bio je Mustafa Zuković</q>}}|commander3_label=[[Пљевља]] detachment|commander4=[[Хасан Звиздиќ]]|commander4_label=[[Сеница]] detachment|commander5=[[Ќазим Сијариќ]], Гаљан Лукач|commander5_label=[[Бијело Поље]] detachment|commander6=[[Осман Растодер]]{{sfn|Bojović|1985|p=245|ps=. <q>Један од првих и главних експонената окупатора био је хо- ца Мула Осман Растодер из Петнице. Он ^е јесени 1941. године поставл>ен од стране италщанских фашистичких власти за ко- манданта Муслиманске милищце на подручју Горњег Бихора са сједиштем у Петници.</q>}}|commander6_label=[[Петњица]] detachment|commander7_label=|flying_hours=|commander8=|commander8_label=|commander9=|commander9_label=|notable_commanders=<!-- Insignia -->|identification_symbol=[[File:Islam creciente.png|20px]] Crescent and star{{sfn|Tucaković|1995|p=301|ps=. <q>... mesecom i zvezdom, koji je doskora nosila zloglasna muslimanska milicija, od kojeje strepio,...</q>}}|identification_symbol_label=|identification_symbol_2=|identification_symbol_2_label=|identification_symbol_3=|identification_symbol_3_label=|identification_symbol_4=|website=<!-- Commanders -->|disbanded=|image=|garrison_label=|image_size=|caption=|dates=април или јуни 1941–1945|country=|countries=|allegiance={{Plainlist | * {{flag|Independent State of Croatia}} (од 1941) * {{flagcountry|Fascist Italy (1922-1943)}} (до 1943) * {{flagcountry|Nazi Germany}} (from 1943) * {{flagcountry|Albanian Kingdom (1939-43)}} (од 1939–43) }}|branch=Infantry|type=Militia|role=|size=8,000–12,000 (април 1943) * 2,000 (сили) * Непознато|command_structure=|garrison=|nickname=|battle_honours_label=|patron=|motto=|colors=|colors_label=|march=|mascot=|equipment=|equipment_label=|battles=[[Југославија во Втората светска војна]] * [[Востание во Црна Гора (1941)|Востание во Црна Гора]] * [[Битка за Нови Пазар]] * [[Битка за Сјеница (1941)|Битка за Сјеница]] * [[Трета непријателска офанзива]] * [[Масакр во Буковица]] * [[Операција Рибецал]]{{sfn|Redžić|2002|p=475|ps=. <q>Напад је изведен у склопу Дурмиторске операције "Рибецал" . ... "Бранденбург" и легија "Кремплер" којој је била при- кључена муслиманска милиција из Санџака, а од Никшића и Подгорице 363. пук 181. дивизије.</q>}}|anniversaries=|decorations=|battle_honours=|identification_symbol_4_label=}} '''Муслиманската милиција Санџак'''{{Cref2|a}} била формирана во Санџак и источна [[Херцеговина]] во Југославија окупирана од Оската помеѓу април или јуни и август 1941 година за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Била под контрола на [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]] до септември 1941 година, кога италијанските сили постепено ја ставија под своја команда и формираа дополнителни единици не само во Санџак, туку и во источна [[Херцеговина]] . По капитулацијата на Италија во септември 1943 година, таа беше ставена под германска контрола, додека некои од нејзините единици беа споени со три баталјони албански колаборационистички трупи за да се формира „ СС Полизеј-Селбстшутц-полк Сандшак “ под команда на високиот офицер Вафен СС Карл. фон Кремплер. Муслиманската милиција Санџак имаше околу 2.000 луѓе во постојани сили и дополнителни помошни сили на локално ниво. Нејзини значајни команданти се Хасан Звиздиќ, Хусеин Ровчанин, Сулејман Пачариз, Ќазим Сијариќ, Селим Јуковиќ, Билал Дрешај, Ќамил Хасанагиќ и Галјан Лукач. {{Sfn|Bojović|Šibalić|1979}}{{Sfn|Geršković|1948}} Тоа беше една од трите вооружени групи, покрај [[четници]]те и [[Југословенски партизани|југословенските партизани]], кои делуваа во Санџак за време на Втората светска војна и се вклучија во насилни меѓусебни борби.{{Sfn|Morrison|2009}} Муслиманската милиција учествувала во задушувањето на востанието во Црна Гора, вршејќи бројни злосторства врз Србите во Црна Гора.{{Sfn|Zlatibor Conference|1971}} По задушувањето на востанието оваа милиција продолжила да се бори против југословенските партизани, но некои нејзини единици продолжиле и со напади врз Србите во Санџак и во источна Херцеговина. Според германски и хрватски извори, големината на муслиманската милиција во април 1943 година била меѓу 8.000 и 12.000 мажи.{{Sfn|Gledović|1986}} == Заднина == Санџак е планински регион кој се наоѓа на границата меѓу денешна [[Србија]] и [[Црна Гора]]. Значајно муслиманско малцинство е дел од населението во регионот по анексијата на [[Српско Деспотство|Српскиот деспотат]] од [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] во 1459 година. Историјата на омраза, често малтретирање и повремено насилство насочено кон [[Бошњаци|муслиманите од Санџак]] од страна на нивните соседи [[Срби]] значеше дека тие генерално одржуваа систем на меѓусебна заштита за да ги чуваат нивните заедници и имот.{{Sfn|Muñoz|2001}} Пред [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] во 1878 година, Санџак бил приклучен на [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]] под османлиска власт.{{Sfn|Banac|1988}} Помеѓу 1929 и 1941 година, Санџак бил дел од [[Зетска Бановина]] (покраина) на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], чии граници, како и оние на пет од другите осум [[Бановина|бановини]], биле пропишани за да се обезбеди српско мнозинство кое ќе ги заштити интересите на Српската владејачка елита на Југославија.{{Sfn|Tomasevich|2001}} На пописот од 1931 година, окрузите [[Бијело Поље]], Дежева, Милешева, Нова Варош, [[Пљевља]], Прибој, Сјеница и Штавица имаа вкупно население од 204.068, со 43 отсто (87.939 муслимани) од [[Албанци]]те, а 56,5 отсто (115.260) се [[Српска православна црква|православни]] Срби или [[Црногорци]].{{Sfn|Banac|1988}} == Првичните реакции на инвазијата == [[Податотека:Sandzak_region_map.png|алт=a coloured map|лево|мини|300x300пкс| Регионот Санџак со упатување на модерните граници на Србија и Црна Гора, покажувајќи ги локациите на главните населени центри]] Во април 1941 година, [[Трет Рајх|Германија]] и нејзините сојузници од [[Сили на Оската|Оската]] [[Априлска војна|ја нападнаа и ја окупираа]] Југославија.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Германските трупи од 8 -та и 11-та панцирска дивизија влегле во Санџак на 16 април и го окупирале целиот регион до 19 април. Во сите случаи, окружните службеници и жандармите се предале мирно, но немало демонстрации на поддршка за Германците додека не пристигнале во секоја заедница.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во Сјеница, Нова Варош, Прибој, [[Приеполе|Пријепоље]] и Бијело Поље улиците биле пусти кога пристигнале Германците, при што продавниците биле затворени, а повеќето луѓе останале во нивните домови.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во [[Нови Пазар]], делови од заедницата им приредиле добредојде на Германците кога станале свесни за нивниот пристап од Рашка. Кога Германците пристигнаа во градот на 17 април, се вееја германски знамиња со свастика, а војниците ги пречека комисија за добредојде, која ги поздрави со краток говор. Одборот за добредојде го вклучи меѓувоениот градоначалник на градот, Аќиф Хаџиахметовиќ, како и Стјепан Фишер, Ахмет Дача и Ејуп Љајиќ.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во Пљевља некои елементи од заедницата, вклучително и округот и општинските градоначалници, се сретнаа со Германците на периферијата на градот и одржаа прием за да им посакаат добредојде.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во Пријепоље, пред да пристигнат Германците, беше свикан состанок на истакнати Срби и муслимани, на кој Србинот Сретен Вукосављевиќ ги повика Србите и муслиманите да одржуваат добри односи и да ја третираат окупацијата како привремена. Само градоначалникот се сретна со Германците кога пристигнаа во градот. Германците се повлекле во Пљевља на неколку дена, а патролите составени од еден Србин и еден муслиман го одржувале законот и редот.{{Sfn|Ćuković|1964}} На 19 април, Германците свикаа состанок на муслиманските славни од Нови Пазар, Сјеница и Тутин. Средбата се одржа следниот ден во [[Косовска Митровица]], а на неа учествуваа и претставници на муслиманската и албанската заедница од Косовска Митровица, [[Вучитрн]], [[Подуево]], [[Приштина]], [[Пеќ]], [[Исток (град)|Исток]] и [[Дреница]]. На 60-те делегати на средбата им се обрати командантот на германската 60-та пешадиска дивизија, ''генерал'' -лојт Фридрих-Георг Еберхард, кој пред собранието изјави дека Германците ги ослободиле Албанците од Србите и дека сега ги поканува Албанците да ја преземат администрација на [[Република Косово|косовскиот]] регион. Тој исто така рече дека за време на напредувањето на неговата дивизија од [[Скопје]], кон Косовска Митровица виделе дека српските [[четници]] убиле 3.000 Албанци. Тој изјави дека косовскиот регион ќе биде дел од германската окупирана територија на Србија, под влада во [[Белград]] со доминација на Германија. Оваа изјава беше примена во камен молк. Еберхард потоа и кажа на групата дека сите Срби во косовската област на крајот ќе бидат преселени во Србија, а Косово потоа ќе содржи само Албанци, муслимани и католици. На состанокот потоа се разговараше за ситуацијата и беше одлучено дека поранешните југословенски структури и власти во регионот ќе бидат разоружани и демонтирани, а сите српски функционери ќе бидат разрешени. {{Sfn|Ćuković|1964}} Штом санџачките муслимански водачи се вратија во своите заедници од состанокот во Косовска Митровица, тие инсталираа членови на нивните внатрешни кругови во градовите Нови Пазар, Сјеница и Тутин, вклучувајќи ја градската стража, судовите, даночната управа и поштенските служби. Ова потоа се прошири и на муслиманските села во тие области. Во Бијело Поље и Пљевља, предвоените окрузи и градоначалниците на општините останаа на своите места. Округот Штавица бил префрлен во Албанија под контрола на Италија.{{Sfn|Ćuković|1964}} По неколку дена, во Пријепоље се појавија гласини дека српските четници се приближуваат кон градот, а муслиманското население се подготвувало да се вооружи во самоодбрана. На состанокот повикан за дистрибуција на оружје се случи несреќа со муниција, при што загинаа четворица, а повеќе беа ранети. Германците набрзо пристигнале да истражат и биле убедени од прогерманските муслимани дека Србите намерно ја предизвикале експлозијата. Тие собраа немуслимани, како и најмалку еден муслимански комунист и ги построија до ѕид. Други муслимани интервенирале да ги спасат, велејќи им на Германците дека експлозијата била предизвикана од невнимание, а не од Србите. {{Sfn|Ćuković|1964}} Германците ја разоружале само југословенската [[жандармерија]] во [[Тутин]] и блиската Црквине. Во сите други центри им дозволија на жандармите да го задржат оружјето.{{Sfn|Ćuković|1964}} Низ Санџак, комунистите успешно убедуваа дел од населението да не им го предава оружјето на Германците како што им беше наредено, но на нивните напори се спротивставија прогерманските елементи на заедницата кои го охрабрија предавањето на оружјето. Германците првично им дозволија на офицерите на поразената Југословенска армија да се вратат во своите домови, сè додека тие редовно се јавуваа во локалниот гарнизон. Ова имаше за цел да се осигура дека полицајците ќе можат лесно да бидат сместени и интернирани.{{Sfn|Ćuković|1964}} == Поделба на Југославија == [[Податотека:Axis_occupation_of_Yugoslavia_1941-43.png|алт=a coloured map showing the partition of Yugoslavia|мини|300x300пкс| Карта што ја прикажува окупацијата и поделбата на Југославија, 1941–43. Темните и светло сивите области на источната граница го покажуваат обемот на територијата на Србија окупирана од Германија.]] Југославија набрзо била поделена. Некои југословенски територии биле припоени од нејзините соседи на Оската, [[Кралство Унгарија|Унгарија]], [[Царство Бугарија|Бугарија]] и [[Кралство Италија|Италија]]. Италијанците ја окупирале и Црна Гора со намера да формираат вазална држава, а границите на оваа територија го опфаќале најголемиот дел од Санџак. Германците го дизајнираа и го поддржаа создавањето на марионетската држава предводена од ''[[усташи]]те'', [[Независна Држава Хрватска]], која приближно го сочинуваше најголемиот дел од предвоената Бановина Хрватска, заедно со остатокот од денешна [[Босна и Херцеговина]] и некоја соседна територија. Италијанците, Унгарците и Бугарите окупираа други делови од југословенската територија.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Германија не припои ниту една југословенска територија, туку ги окупираше северните делови на денешна [[Словенија]] и стационираше окупаторски трупи во северната половина на НДХ.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Преостанатата територија, која се состоеше од самата [[Централна Србија|Србија]], [[Република Косово|северниот дел на Косово]] (околу [[Косовска Митровица]]) и Банат бил окупиран од Германците и ставен под управа на германската воена влада.{{Sfn|Kroener|Müller|Umbreit|2000}} == Борбата за Санџак == === Германско-италијанска демаркациона линија === Линијата на разграничување помеѓу областите на германска и италијанска одговорност преку окупирана Југославија беше одредена на состанокот на германските и италијанските министри за надворешни работи во [[Виена]] на 21-22 април 1941 година. Два дена подоцна, [[Адолф Хитлер]] ја постави почетната граница (позната како Виенска линија) преку Санџак по линијата Прибој - [[Нови Пазар]], при што и двата града паднаа на германската страна на линијата.{{Sfn|Janjetović|2012}} Германците не брзале да предадат делови од регионот на Италијанците, одржувајќи ги своите окупаторски трупи низ Санџак и првично само дозволувајќи им на Италијанците да го гарнизораат [[Бијело Поље]]. Тие не беа сигурни во способноста на Италијанците да го обезбедат регионот и не сакаа да се потпрат на српските колаборационисти, барем на почетокот. Иако можеа да воспостават соработка со локалните муслимански власти во Нови Пазар и [[Тутин]], работите не беа толку едноставни во другите градови во регионот. Клучните германски интереси во Санџак вклучуваат експлоатација на минерали и важниот пат кон [[Грција]] преку долината [[Ибар]]. {{Sfn|Ćuković|1964}} === НДХ дизајнира на Санџак === Усташките идеолози го сметале Санџакот за составен дел на НДХ,{{Sfn|Goldstein|2008}} и сакале да ги окупираат градовите во Црна Гора и Санџак, со што ќе воспостават заедничка граница со Бугарија.{{Sfn|Bulajić|2006}} На 29 април, вод од усташки трупи пристигна во Пријепоље, каде што биле пречекани од локалните муслимани. Командантот на водот одржа краток говор и се обрати на состанок во училиште, изјавувајќи дека Санџак е припоен кон НДХ и им кажа на сите локални функционери дека мора да се заколнат на нивната нова земја. Дел од водот бил стациониран на железничката станица кај Увац кај Сјеница, а дел е испратен во Прибој.{{Sfn|Ćuković|1964}} На аспирациите на усташите им дале дополнителен поттик и санџачките муслимани, кои на 30 април 1941 година испратиле писмо до ''Поглавникот'' (водачот) на НДХ, [[Анте Павелиќ]]. Во писмото, испратено преку [[Сараево]], се наведува дека Санџак и економски и историски е дел од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]], и се бара Санџак да биде инкорпориран во НДХ. Исто така, побара Павелиќ да испрати одред на усташка милиција во секој округ на Санџак, наведувајќи дека таквата акција има целосна поддршка од Германците.{{Sfn|Đurović|1964}}{{Sfn|Tepić|1998}} Писмото е потпишано „во име на окрузите на Санџак“ без да се прецизира кои области се застапени, иако од 38-те потписници, [[Пљевља]] и [[Приеполе]] доставија по десет, шест биле од Сјеница, имаше по пет од Прибој и Бијело Поље, а двајца од Нова Варош. Немало потписници ниту од Нови Пазар, ниту од Тутин. Во периодот веднаш по инвазијата, меѓу муслиманите од Санџак имало неколку спротивставени струи. Некои сакаа да се приклучат на НДХ, други сакаа да се приклучат на италијанскиот протекторат на Албанија, група сакаше да се здружи со прогерманскиот Хаџиахметовиќ во Нови Пазар, а други сакаа да соработуваат со сепаратистичките црногорски „Зелени“. Оваа дивергенција на ставови се одрази на состанокот во Бијело Поље, кој се залагаше за приклучување кон НДХ, иако значително малцинство го поддржа усогласувањето со Хаџиахметовиќ.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во источниот дел на Санџак, исто така, имало значителен број [[Албанци]], кои агитирале за проширување на соседна Албанија за да вклучи големи области на Санџак.{{Sfn|Ćuković|1964}} === Влегува жандармеријата на НДХ === На 3 мај 1941 година, баталјон на жандармеријата на НДХ почна да се распоредува во Санџак од Сараево. За пропагандни цели тие го носеа муслиманскиот [[Фес (капа)|фес]] наместо вообичаената покривка за глава. Во текот на следните два дена, баталјонот се воспостави во Прибој, Пријепоље, Пљевља и Нова Варош, со чети со седиште во Увац, Прибој, Пријепоље и Нова Варош. Жандармите на НДХ ги разоружаа сите српски жандарми и донесоа неколку клучни луѓе од Босна, кои беа назначени за окружни началници и како водачи на организацијата усташка младина. На 5 мај, чета пристигнала во Пљевља и побарала Германците веднаш да им го предадат градот. Германците одбија додека се подготвуваа да им го предадат на Италијанците, кои требаше да го преземат градот три дена подоцна.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во Нова Варош, жандармите на НДХ имаа кул прием, усташкиот окружен комесар беше човек донесен од [[Вишеград]] во источна Босна. На 10 мај, Италијанците им наредиле на жандармите на НДХ да излезат од Пљевља и ја разбиле усташката управа во градот, бидејќи биле загрижени за притисокот на НДХ за припојување на Санџак. Во тоа време, комбинирани германски и НДХ гарнизони беа поставени во Прибој, Пријепоље и Нова Варош, а Бијело Поље и Пљевља беа под строга италијанска контрола. Германците ги контролираа Сјеница, Тутин и Нови Пазар.{{Sfn|Ćuković|1964}} === Повлекување на германските трупи === Пред да ги повлечат своите трупи од Санџак за да се подготват за претстојната [[Операција Барбароса]], Германците сакале брзо да воспостават колаборационистичка контрола над областа. Владата на НДХ го виде овој развој како од корист на нивната аспирација да го анектира Санџак.{{Sfn|Đurović|1964}} На 10 мај, голема група муслимани од Нова Варош му пишале на Хакија Хаџиќ, усташки комесар за Босна, барајќи да воспостави управа во тој град, наведувајќи дека додека муслиманите сочинуваат 70 отсто од општинското население, градот бил опкружен со српски села, од чие население се плашеле.{{Sfn|Ćuković|1964}} === Промени на линијата Виена === Во средината на мај, делот Санџак од Виенската линија бил изменет, при што границата ја следеше линијата Прибој- Нова Варош - Сјеница -Нови Пазар, а сето тоа падна на северната (германска) страна од линијата.{{Sfn|Janjetović|2012}} На 15 мај, делегација на муслимани од Санџак пристигнала во [[Загреб]] и му предала петиција на Павелиќ со барање целиот Санџак да биде припоен кон НДХ. Тие се нарекуваа себеси „хрватски муслимани“ и изјавија дека се обидуваат да избегнат поделба на Санџак меѓу различни сили.{{Sfn|Ćuković|1964}} Имаше дополнителни промени на Виенската линија на 21 мај, кога Италијанците ги презедоа заедниците Рудо (во НДХ), Прибој, Нова Варош, Сјеница и Дуга Полјана,{{Sfn|Janjetović|2012}} но Нови Пазар остана во германски раце.{{Sfn|Mojzes|2011}} На 20 мај, германските моторизирани трупи беа повлечени од Пријепоље, Нова Варош и Прибој и биле заменети со две пешадиски чети.{{Sfn|Ćuković|1964}} Бијело Поље бил гарнизон од чета на италијанска пешадија.{{Sfn|Ćuković|1964}} Кога пристигнале во градот, Италијанците ги пречекала група и српски и муслимански „Зелени“. Преку несмасни изјави за пријателството меѓу Италијанците и Црногорците, без да ги спомнуваат муслиманите, Италијанците ги навредиле овие муслимани, кои својата поддршка ја префрлиле на сојуз со НДХ.{{Sfn|Ćuković|1964}} И покрај формирањето на германско-италијанска комисија во ноември 1941 година за да ја прегледа линијата преку Санџак, не се случија дополнителни промени сè до предавањето на Италија на почетокот на септември 1943 година. Со оглед на нивните интереси, ниту владата на НДХ ниту муслиманите од Санџак не беа задоволни со овие аранжмани.{{Sfn|Janjetović|2012}} === Пуч на про-НДХ во Сјеница === На 13 јуни, во отсуство на германски гарнизон во Сјеница, муслиманите про-НДХ ја соборија проалбанската администрација и му пишаа на Славко Кватерник, министерот за вооружени сили на НДХ, барајќи веднаш да испрати трупи на НДХ да го гарниционираат градот. Тие испратија и делегација во Пријепоље, барајќи од командантот на гарнизонот на НДХ да испрати војници. Тој предводел вод војници и тим жандарми кои се воспоставија во градот, средба со малиот германски гарнизон. Во јули, Дуга Полјана била префрлена во округот Дежева, а потоа беше контролирана од Нови Пазар наместо од Сјеница.{{Sfn|Ćuković|1964}} === Формирање на вооружени групи === Про-НДХ и проалбанските фракции во рамките на муслиманското население на Санџак почнаа да организираат вооружени групи, а тоа придонесе за влошување на односите меѓу Србите и муслиманите. Некои муслимани дури бараа да бидат протерани сите Срби кои биле населени во регионот од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Србите жестоко реагираа на ова барање, а нивните водачи во Пљевља изјавија дека на секој обид за такво иселување ќе им се спротивстави вооружена сила.{{Sfn|Ćuković|1964}} == Основање на муслиманската милиција == Штом заврши југословенскиот отпор, санџачките муслимани ги зајакнаа своите договори за колективна безбедност со собирање доброволци вооружени со напуштено оружје на Кралската југословенска армија.{{Sfn|Muñoz|2001}} Во периодот помеѓу 29 април и 8 мај 1941 година, усташките сили ја извршиле својата наредба за заземање на Санџак.{{Sfn|Zlatibor Conference|1971}} Помеѓу април{{Sfn|Politika NIN|1990}} или јуни{{Sfn|Gledović|Drulović|S̆alipurović|1970}} и август 1941 година основале муслиманска усташка милиција во Санџак, со упоришта во Бродарево, Комаран, Хисарџик и делови од [[Нови Пазар]], [[Тутин]] и Сјеница.{{Sfn|Gledović|Drulović|S̆alipurović|1970}} На 15 мај 1941 година група муслимани од Пљевља, Бијело Поље и Пријепоље му пишале на Павелиќ и ја изразиле лојалноста кон НДХ, наводно, во името на сите муслимани од Санџак. {{Sfn|Knežević|1969}} На тој начин, покрај германските и италијанските сили, на територијата на Санџак биле воспоставени усташки сили.{{Sfn|Đurović|1964}} Германците го ставиле градот Нови Пазар под контрола на албанскиот националистички приврзаник [[балисти|балист]] Аќиф Хаџиахметовиќ.{{Sfn|International Crisis Group|8 April 2005}} На територијата на Санџак имало многу чети на муслиманската милиција. Сите тие се бореа против [[Југословенски партизани|југословенските партизани]] во целиот период од постоењето на оваа милиција. Муслиманската милиција имаше постојани сили од околу 2.000 мажи кои земаа плата и повремено мобилизираа сили кои не беа платени. Имаше и помошни единици организирани во седум одреди на општинско ниво.{{Sfn|Đuković|1982}} === Востание во Црна Гора === Муслиманската милиција Санџак учествувала во задушувањето на востанието во Црна Гора,{{Sfn|Kuprešanin|1982}}, извршувајќи бројни злосторства против Србите од Црна Гора и [[Црногорци]]те.{{Sfn|Zlatibor Conference|1971}} Милицијата добила наредба да ги нападне српските и црногорските села. {{Sfn|Ćuković|1964}} На 19 јули муслиманската милиција учествуваше во нападот на српските села на десниот брег на реката Лим. {{Sfn|Zlatibor Conference|1971}} Единиците на муслиманската милиција од Сјеница и Корита отвориле дополнителна линија на фронтот против востаниците откако го зазеле [[Бијело Поље]] на 20 јули 1941 година.{{Sfn|Montenegrin Institute for History|1961}} На 17 август 1941 година, милицијата убила 11 селани во селото Слатина кај Бродарево.{{Sfn|Đurović|1964}} Одред на муслиманска милиција од Бихор командуван од Растодер ги нападна бунтовниците кон [[Беране]].{{Sfn|Božović|Vavić|1991}} Муслиманската милиција од Пљевља им помагала на Италијанците да ги запалат и ограбуваат куќите на востаниците за време на италијанските репресалии по Битката кај Пљевља.{{Sfn|Lakić|2009}} == Италијанската администрација == Поради нестабилната ситуација во Црна Гора, усташите останале во Санџак само до почетокот на септември 1941 година.{{Sfn|Jovanović|1984}} Кога усташите биле принудени да го напуштат Санџак, муслиманите кои биле во сојуз со нив и нивната муслиманска милиција{{Sfn|Zlatibor Conference|1971}} останале сами. и се здружиле со окупаторските италијански сили.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во источните делови на Санџак, муслиманската милиција соработувала со германските и албанските сили.{{Sfn|Gledović|1986}} Во есента 1941 година, Италијанците го назначиле Осман Растодер за командант на муслиманскиот милициски одред во горниот Бихор со седиште во Петњица.{{Sfn|Bojović|1985}} Со одредот на милицијата во Гостун командувал Селим Јуковиќ.{{Sfn|Veruović|1969}} На крајот на септември 1941 година, милицијата од [[Тутин]] учествувала во нападот на [[Северно Косово|Ибарски Колашин]], претежно населен со Срби.{{Sfn|Božović|Vavić|1991}} Во Сјеница богатиот муслимански трговец Хасан Звиздиќ станал градски гувернер кој вооружил многу локални муслимани и ги организирал како милиција.{{Sfn|Djurašinović-Kostja|1961}} Во средината на ноември 1941 година, четничката единица од 40 луѓе отишла во Косатица обидувајќи се да ја разоружа муслиманската милиција командувана од Сулејман Пачариз. Милиционерите одбија да го предадат оружјето и во последователната борба двајца од нив беа убиени, а еден четник беше ранет. За да се одмазди за смртта на неговите двајца луѓе, муслиманската милиција под команда на Пачариз нападна дел од Косатица населена со Срби и зароби, брутално мачел и убил седум Срби од Косатица.{{Sfn|Radaković|1981}} Командантите на муслиманската милиција (вклучувајќи ги Осман Растодер, Сулејман Пачариз, Ќазим Сијариќ и Хусеин Ровчанин) учествувале на конференцијата во селото Годијева,{{Sfn|Pajović|1977}} и се согласиле да ги нападнат српските села во близина на Сјеница и другите делови на Санџак.{{Sfn|Redžić|2002}} На 31 март 1942 година, [[Четници|четничкиот]] водач Павле Ѓуришиќ се сретнал со Растодер и му понудил мировен договор меѓу муслиманите и православните луѓе. Растодер го одбил предложениот договор.{{Sfn|Lakić|2009}} Ќазим Сијариќ, Осман Растодер и Хасан Звиздиќ биле особено за припојување на источниот дел на Санџак кон Кралството Албанија.<ref name="Publishers p.294">Милутин Живковић - НДХ У СРБИЈИ Усташки режим у Прибоју, Пријепољу, Новој Вароши и Сјеници(април–септембар 1941, Последице усташке управе НДХ и рецидиви њене политике према муслиманима, Publishers: ДРУШТВО ИСТОРИЧАРА СРБИЈЕ „СТОЈАН НОВАКОВИЋ“, ИНСТИТУТ ЗА СРПСКУ КУЛТУРУ ПРИШТИНА-ЛЕПОСАВИЋ, Belgrade 2017 p.857</ref> На почетокот на февруари 1942 година, четите на муслиманската милиција од Сјеница, Пријепоље, Бродарево и Комара, заедно со четниците под команда на Павле Ѓуришиќ и италијанските сили, биле планирани да ги нападнат партизаните кои се повлекувале низ Санџак по [[Ужичка Република|поразот во Ужице]]. Кога Пачариз сфатил дека партизаните успеале да ги победат четниците, не се осмелил да ги нападне партизаните, туку решил да ги префрли силите во Сјеница за да му помогне на Звиздиќ во случај партизаните повторно да решат да го нападнат градот.{{Sfn|Ćuković|1964}} Кога италијанските сили повторно го зазеле Чајниче (денешна Босна и Херцеговина) во април 1942 година, тие формираа одред на муслиманска милиција од околу 1.500 луѓе и снабдија дел од нив со оружје.{{Sfn|Dedijer|Miletić|1990}} Муслиманската милиција во Јабука (близу Фоча) била командувана од Хусин-бег Ченгиќ.{{Sfn|Islamska Zajednica|2007}} Муслиманската милиција во [[Бијело Поље]] била основана од Ќазим Сијариќ, Вехбо Бучан и Галјан Лукач.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во април 1942 година Италијанците основале баталјон на муслиманската милиција во Метаљка, во близина на Чајниче, составен од околу 500 муслимани од селата во близина на Пљевља и Чајниче. Малку подоцна во Буковица, кај Пљевља, беше формиран команден пункт на муслиманската милиција. Беше командуван од Латиф Моќевиќ чии единици ги нападнаа и убиваа локалните Срби од крајот на мај 1942 година.{{Sfn|Vasović|2009}} Во Горажде и Фоча, како одмазда за убиствата на Србите од страна на муслиманската милиција, четниците убија околу 5.000 муслимански мажи, жени и деца крајот на 1941 година и во 1942 година.{{Sfn|Dedijer|Miletić|1990}} Конференцијата во Пријепоље беше организирана на 7 и 8 септември, на која присуствуваа политичките и верските претставници и на христијанското и на муслиманското население на Санџак, вклучително и претставници на нивните вооружени сили. Сите тие се согласија за решението евентуалните спорови да се решат по мирен пат, да им се овозможи на сите бегалци да се вратат во своите домови и да им се обезбеди помош во храна и други потреби. Овој договор не беше испочитуван. Во четничкиот штаб продолжија да добиваат извештаи за муслимански напади врз српско население.{{Sfn|Vasović|2009}} Во декември 1942 година, околу 3.000 муслимани го нападнале српското село Буѓево и неколку околни села во близина на Сјеница, запалија српски куќи и убиваа српски цивили.{{Sfn|Redžić|2002}} Според четнички извори, муслиманите се подготвувале да ги протераат Србите кои живееле на територијата на десниот брег на [[Лим (река)|Лим]], Пљевља, Чајниче и Фоча.{{Sfn|Pajović|1977}} Црногорските четници под команда на Павле Ѓуришиќ извршија одмазднички напади против муслиманите во Санџак, од кои многумина беа невини селани, со оригинален мотив да се пресметаат со муслиманските милиции.{{Sfn|Redžić|2002}}{{Sfn|Sedlar|2007}{{Sfn|Lampe|2000}} На 7 јануари 1943 година единицата командувана од Ќазим Сијариќ се истакнала за време на нападот на четниците предводени од Павле Ѓуришиќ кои запалиле многу муслимански села во близина на Бијело Поље.{{Sfn|Fijuljanin|2010}} На 10 јануари 1943 година, Ѓуришиќ известил дека [[четници]]те под негова команда запалиле 33 муслимански села во [[Бијело Поље]], убија 400 членови на муслиманската милиција, а исто така убија околу 1.000 муслимански жени и деца. Четниците имале 14 убиени и 26 ранети мажи. {{Sfn|Dedijer|Miletić|1990}} По последователниот напад на четниците од Санџак и Босна на Буковица (село кај [[Пљевља]]), тие се бореле против муслиманската милиција и, според извештајот на Павле Ѓуришиќ, убиле околу 1.200 борци и 8.000 цивили.{{Sfn|Dedijer|Miletić|1990}}{{Sfn|Hamović|1994}} Во периодот февруари - јуни 1943 година муслиманската милиција и албанските сили ги запалија речиси сите српски села во Тутин, Сјеница, Пријепоље и Нови Пазар и убиле многу луѓе.{{Sfn|Gledović|1986}} Според историчарот, професор Јозо Томашевич, сите околности на овие „чистечки акции“ извршени од четниците против муслиманите во Санџак биле делумно спроведување на директивата издадена до Ѓуришиќ од Михаиловиќ во декември 1941 година, која наредила чистење на муслиманското население од Санџак. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во јули 1943 година Дража Михајловиќ им предложил на водачите на муслиманската милиција да се согласат да соработуваат со четниците за борба против комунистите. Во август 1943 година, четничкиот претставник и муслиманските водачи на Дежево се сретнаа во селото Пиларета и се договорија да ги прекинат сите непријателства меѓу вооружените муслимански сили и четниците и да соработуваат во борбата против партизаните. На сите четнички единици во Санџак им било наредено да не се соочуваат со муслиманите.{{Sfn|Ćuković|1964}} Многу команданти на муслиманската милиција го собрале својот народ и јавно го кажале своето мислење дека четниците се подобри од партизаните кои ги сметаа за разбојници. Политичките водачи на муслиманите од Санџак (Аќиф Хаџиахметовиќ) и Албанците (Џафер Дева) се согласија Санџак да биде припоен од Независната држава Хрватска или да се подели меѓу Хрватска и Албанија.{{Sfn|Gledović|1986}} == германската администрација == По капитулацијата на Италија во почетокот на септември 1943 година, четниците нападнале и заробиле многу италијански гарнизони во Санџак. На 11 и 12 септември 1943 година четниците се обиделе да го заземат Пријепоље, но германските сили поддржани од муслиманската милиција ги принудиле да се повлечат со тешки жртви.{{Sfn|Ćuković|1964}} За време на германската управа на Санџак, по капитулацијата на Италија, секоја чета на муслиманската милиција била обврзана да обезбеди одреден број луѓе за германските воени единици.{{Sfn|Ćuković|1964}} Командантите на муслиманската милиција ги избрале најспособните млади војници и ги испратиле во Нови Пазар да бидат обучени од трупите на СС. Некои од нив беа испратени на Источниот фронт.{{Sfn|Radaković|1981}} Кога германските сили ја презеле контролата над [[Пљевља]] од Италијанците, тие вооружиле околу 400 членови на муслиманската милиција.{{Sfn|Đuković|1982}} Во Сјеница германската команда муслиманската милиција уби 50 четници.{{Sfn|Military History Gazette|1989}} Хасан Звиздиќ ги опреми со нови, германски униформи, дозволувајќи им да го чуваат [[Фес (капа)|фесот]].{{Sfn|Stanković|1983}} По неговото назначување на функцијата Висок СС и полициски водач Санџак во септември 1943 година, Карл фон Кремплер станал познат како „Принцот санџак“ по неговото релативно успешно формирање на полк за самоодбрана „Сандшак“. Тој отишол во Санџак во октомври и ја презеде локалната доброволна милиција од околу 5.000 антикомунистички, антисрпски муслимански мажи со седиште во Сјеница. Оваа воена единица била создадена со приклучување на трите баталјони на албанските колаборационистички трупи со некои единици на муслиманската милиција.{{Sfn|Glišić|1970}} Како висок офицер на Вафен СС Карл фон Кремплер го назначил Хафиз Сулејман Пачариз, локален исламски свештеник со [[Албанци|албанско]] потекло<ref>{{Наведена книга|title=Operation Slaughterhouse|last=Prcela|first=John|last2=Guldescu|first2=Stanko|date=1995|publisher=Dorrance Publishing Company}}</ref> за формален командант на единицата, но како клучен воен тренер и лице за контакт со германско оружје и муниција. остана делотворно под контрола.{{Sfn|DeZeng|1996}} Во Бијело Поље муслиманската милиција имала два одреди. Едниот бил под команда на Ќазим Сијариќ, а другиот под команда на Галјан Лукач. И двајцата беа подредени на Кремплер.{{Sfn|Ćuković|1964}} Во ноември 1943 година, Германците им наредиле на муслиманите и четниците во Санџак да ги прекинат своите непријателства и да соработуваат обединети под германска команда. На 15 ноември му наредил на Сијариќ да воспостави комуникација со локалните четнички чети и заедно со нив и одредот на муслиманската милиција под команда на Галијан да ги нападне комунистичките сили во Бијело Поље. Сијариќ ги следел германските наредби.{{Sfn|Ćuković|1964}} Кон крајот на декември 1943 година, Ровчанин командувал со муслиманската милиција во Санџак.{{Sfn|Tomasevich|1975}} На 3 февруари 1944 година, единиците на муслиманската милиција под команда на Мула Јакуп и Билал Дрешај, Синан Салковиќ и Фаик Бахтијаревиќ ги нападнале селата околу Колашин. Тие биле поддржани од силите на [[балисти]] од [[Дреница]].{{Sfn|Božović|Vavić|1991}} На почетокот на април 1944 година, муслиманската милиција учествувала во битката против партизаните кај [[Ивањица]], заедно со германските, четничките и силите на Недиќ.{{Sfn|Colić|1988}} Во септември 1944 година, Тито прогласил општа амнестија, дозволувајќи им на соработниците да ја сменат страната, а речиси сите постари членови на милицијата дезертирале.{{Sfn|Muñoz|2001}} На 22 септември 1944 година муслиманската милиција ја предала Пљевља на [[Југословенски партизани|партизаните]] без отпор.{{Sfn|Lakić|1963}} Откако бил поразен од партизаните за време на нивниот напад на Сјеница на 14 октомври, Пачариз и неговиот полк го напуштиле Санџак и отишле во Сараево во ноември 1944 година.{{Sfn|Muñoz|2001}} == Последици == Сулејман Пачариз бил фатен во близина на [[Бања Лука]] во 1945 година, пред суд и прогласен за виновен за масакри врз цивили. Тој беше погубен како воен злосторник.{{Sfn|Vojnoistorijski institut|1956}} == Поврзано == * [[Вулнетари]] == Белешки == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|It is known in Serbo-Croatian as the '''Muslim Ustaše Militia''' ({{langx|sr|муслиманска усташка милиција}}),<ref>{{harvnb|Pantelić|1988}}, {{harvnb|Bojović|Šibalić|1979}}, {{harvnb|Borković|1976}}, {{harvnb|Institut za istoriju radničkog pokreta Srbije|1972}}</ref> or simply '''Muslim Militia''' ({{lang|sr|муслиманска милиција}}).<ref>{{harvnb|Bojović|1985}}, {{harvnb|Bojović|Šibalić|1979}}, {{harvnb|Geršković|1948}}</ref>}} {{Cnote2 End}} == Наводи == {{наводи}} === Книги === {{Refbegin}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jS69IRtTA3gC|title=With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism|last=Banac|first=Ivo|publisher=Cornell University Press|year=1988|isbn=0-8014-2186-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s3EYAAAAMAAJ|title=Durmitorska partizanska republika: materijali sa naučnog skupa održanog u Žabljaku 24, 25 i 26, avgusta 1977. godine|last=Bojović|first=Jovan R.|last2=Šibalić|first2=Mijuško|publisher=Historical Institute of the Socialist Republic of Montenegro|year=1979|location=Titograd, Yugoslavia|language=sh|trans-title=The Durmitor Partisan Republic: Materials from the Scientific Conference held in Zabljak, 24, 25 and 26 August 1977}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=97UzAAAAMAAJ|title=Prelomni događaji narodnooslobodilaćkog rata u Crnoj Gori 1943. godine: zbornik radova sa naućnog skupa održanog 19. i 20. XII 1983|last=Bojović|first=Jovan R.|publisher=Historical Institute of the Socialist Republic of Montenegro|year=1985|location=Titograd, Yugoslavia|language=sh}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=sCx6AAAAIAAJ|title=Србија у рату и револуцији 1941-1945<!--Srbija u ratu i revoluciji: 1941-1945-->|last=Borković|first=Milan|publisher=Srpska književna zadruga|year=1976}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-gdnAAAAMAAJ|title=Surova vremena na Kosovu i Metohiji: kvislinzi i kolaboracija u drugom svetskom ratu|last=Božović|first=Branislav|last2=Vavić|first2=Milorad|publisher=Institut za savremenu istoriju|year=1991|isbn=9788674030400}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0PafAAAAMAAJ|title=Jasenovac-1945-2005/06: 60/61.-godišnjica herojskog proboja zatočenika 22. aprila 1945 : dani sećanja na žrtve genocida nad jermenskim, grčkim, srpskim, jevrejskim i romskim narodima|last=Bulajić|first=Milan|publisher=Pešić i sinovi|year=2006|isbn=978-86-7540-069-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=aGy3dO_aDisC&pg=PA97|title=State Collapse in South-Eastern Europe: New Perspectives on Yugoslavia's Disintegration|last=Cohen|first=Lenard J.|last2=Dragović-Soso|first2=Jasna|publisher=Purdue University Press|year=2008|isbn=978-1-55753-460-6}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RJjzAAAAMAAJ|title=Pregled operacija na jugoslovenskom ratištu 1941–1945|last=Colić|first=Mladenko|publisher=Vojnoistorijski Institut|year=1988}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=w5DRAAAAMAAJ|title=Sandžak: Na osnovu sakupljenog i obrađenog materijala knjigu napisao Mirko Ćuković|last=Ćuković|first=Mirko|publisher=Nolit|year=1964}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=3_9mAAAAMAAJ|title=Genocid nad Muslimanima, 1941–1945|last=Dedijer|first=Vladimir|last2=Miletić|first2=Antun|publisher=Svjetlost|year=1990|isbn=9788601015258|author-link=Vladimir Dedijer|author-link2=Antun Miletić}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=zSosAAAAIAAJ|title=Stazama proleterskim|last=Djurašinović-Kostja|first=Vojin|publisher=Prosveta|year=1961}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4Nd5AAAAIAAJ|title=Prva šumadijska brigada|last=Đuković|first=Isidor|publisher=Narodna knjiga|year=1982}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tCcyAQAAIAAJ|title=Ustanak naroda Jugolavije, 1941: zbornik. Pišu učesnici|last=Đurović|first=Milinko|publisher=Vojno delo|year=1964}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gsljywAACAAJ|title=Sandžački Bošnjaci: monografija|last=Fijuljanin|first=Muhedin|publisher=Centar za Bošnjačke Studije|year=2010|isbn=978-86-85599-14-9}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=8kg1AAAAIAAJ|title=Dokumenti o razvoju narodne vlasti: priručnik za izučavanje istorije narodne vlasti na fakultetima, školama i kursevima|last=Geršković|first=Leon|publisher=Prosveta|year=1948|language=sh|trans-title=Documents about the Development of People's Power: Manual for Studying the History of the People's Government at Universities, Schools and Courses|author-link=Leon Geršković}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=VkMyAQAAIAAJ|title=Treća proleterska sandžačka brigada: zbornik sećanja|last=Gledović|first=Bogdan|last2=Drulović|first2=Čedo|last3=S̆alipurović|first3=Vukoman|publisher=Vojnoizdavački zavod|year=1970}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Z3qamgEACAAJ|title=Četvrta sandžačka NOU brigada|last=Gledović|first=Bogdan|publisher=Vojnoizdav. i Novin. Centar|year=1986|language=sh|trans-title=Fourth Sandžak Brigade NOU}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2-5mAAAAMAAJ|title=Teror i zločini nacističke Nemačke u Srbiji 1941–1944|last=Glišić|first=Venceslav|publisher=Rad|year=1970}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yyMqAQAAIAAJ|title=Hrvatska: 1918–2008|last=Goldstein|first=Ivo|publisher=EPH|year=2008|isbn=9789533000961|language=hr|trans-title=Croatia: 1918–2008|author-link=Ivo Goldstein}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=S34tAQAAIAAJ|title=Izbjeglištvo u Bosni i Hercegovini: 1941–1945|last=Hamović|first=Miloš|publisher=Filip Višnjić|year=1994|isbn=9788673631394}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NocSAAAAIAAJ|title=Историски записи|publisher=Historical Institute of the Socialist Republic of Montenegro|year=1961|location=Titograd, Yugoslavia|trans-title=Historical Records|ref={{harvid|Montenegrin Institute for History|1961}}}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=8WsNAAAAIAAJ|title=Trinaesto julski ustanak|last=Jovanović|first=Batrić|publisher=NIO "Pobjeda," OOUR Izdavačko-publicistička djelatnost|year=1984|author-link=Batrić Jovanović}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ekdAAAAAIAAJ|title=Prilog u krvi: Pljevlja 1941–1945|last=Knežević|first=Danilo|publisher=Opštinski odbor SUBNOR|year=1969}} * {{Наведена книга|title=Germany and the Second World War, Volume 5: Organization and Mobilization of the German Sphere of Power. Part I. Wartime Administration, Economy, and Manpower Resources 1939-1941|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=978-0-19-822887-5|editor-last=Kroener|editor-first=Bernard R.|volume=5|location=New York, New York|editor-last2=Müller|editor-first2=Rolf-Dieter|editor-last3=Umbreit|editor-first3=Hans}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n40YAAAAMAAJ|title=Revolucionarni likovi Beograda|last=Kuprešanin|first=Veljko|publisher=Istorijski arhiv grada|year=1982}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LrcuAAAAIAAJ|title=Narodnooslobodilačka borba u Crnoj Gori, 1941–1945: hronologija događaja|last=Lakić|first=Zoran|year=1963|author-link=Zoran Lakić}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=n1zxZwEACAAJ|title=Istorija Pljevalja|last=Lakić|first=Zoran|publisher=Opština Pljevalja|year=2009|author-link=Zoran Lakić}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=AZ1x7gvwx_8C&pg=PA215|title=Yugoslavia as History: Twice There Was a Country|last=Lampe|first=John R.|date=28 March 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-77401-7|author-link=John R. Lampe}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=pM94AAAAIAAJ|title=NOR i revolucija u Srbiji, 1941-1945: naučni skup posvećen 30-godišnjici ustanka, održan na Zlatiboru 25-26 septembra 1971|publisher=Institut za istoriju radničkog pokreta Srbije|year=1972|editor-last=Jovan Marjanović|ref={{harvid|Institut za istoriju radničkog pokreta Srbije|1972}}|editor-last2=Venceslav Glišić|editor-last3=Milan Borković}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC|title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the 20th Century|last=Mojzes|first=Paul|publisher=Rowman and Littlefield Publishers|year=2011|isbn=9781442206632|location=Plymouth}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=eFd1PgAACAAJ|title=Political and Religious Conflict in the Sandzak|last=Morrison|first=Kenneth|publisher=Conflict Studies Research Centre|year=2008|isbn=978-1-905962-45-7}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xKMtAQAAIAAJ|title=Montenegro: a modern history|last=Morrison|first=Kenneth|publisher=I.B. Tauris|year=2009|isbn=978-1-84511-710-8}} * {{Наведена книга|title=The East Came West: Muslim, Hindu and Buddhist Volunteers in the German Armed Forces, 1941–1945|last=Muñoz|first=Antonio J.|publisher=Axis Europa Books|year=2001|isbn=978-1-891227-39-4|location=New York, New York}} * {{Наведена книга|title=Pavle Đurišić|last=Pajović|first=Radoje|publisher=Centar za informacije i publicitet|year=1977|isbn=978-86-7125-006-1|location=Zagreb, Yugoslavia|language=sh}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5XKBAAAAIAAJ|title=Руковођење народноослободилачком борбом и револуцијом у Србији 1941-1945|last=Pantelić|first=Ivan|publisher=Vojnoizdavački i novinski centar|year=1988|location=Belgrade}} * {{Наведена книга|title=Užička Republika, Zapisi i sećanja – I|last=Radaković|first=Petko|publisher=Muzej ustanka 1941|year=1981|location=Užice|language=sr|chapter=Muslimanska milicija u službi okupatora}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=15awAAAAIAAJ|title=Građanski rat u Crnoj Gori: Dešavanja od sredine 1942. godine do sredine 1945. godine|last=Redžić|first=Vučeta|publisher=Stupovi|year=2002}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DoEhAQAAIAAJ|title=The Axis empire in southeast Europe, 1939–1945|last=Sedlar|first=Jean W.|date=1 September 2007|publisher=Booklocker.com|isbn=978-1-60145-297-9}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lfyfAAAAMAAJ|title=Prvi šumadijski partizanski odred|last=Stanković|first=Milivoje|publisher=Narodna knjiga|year=1983}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-RW5AAAAIAAJ|title=Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata|last=Tepić|first=Ibrahim|publisher=Bosanski kulturni centar|year=1998|isbn=9789958700002}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yoCaAAAAIAAJ|title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks|last=Tomasevich|first=Jozo|publisher=Stanford University Press|year=1975|isbn=978-0-8047-0857-9|location=Stanford, California|author-link=Jozo Tomasevich}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC|title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration|last=Tomasevich|first=Jozo|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0-8047-3615-2|location=Stanford}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ttErAAAAMAAJ|title=Srpski zločini nad Bošnjacima-muslimanima: 1941–1945|last=Tucaković|first=Šemso|publisher=El-Kalem i OKO|year=1995|author-link=Šemso Tucaković}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DGBBtwAACAAJ|title=Istorija Pljevlja|last=Vasović|first=Milorad S.|publisher=Opština Pljevlja|year=2009|isbn=978-9940-512-03-3}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Qr0hAAAAMAAJ|title=Polimska viđenja|last=Veruović|first=Milorad|publisher=Savez udruženja boraca narodnooslobodilačkog rata|year=1969}} {{Refend}} [[Категорија:Воени злосторства во Југославија во Втората светска војна]] g7q8a9p2nqzsq03w76rc6ziuvjnnl4n 0 1291914 5605245 5532108 2026-08-05T06:14:38Z Bjankuloski06 332 /* Биографија */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605245 wikitext text/x-wiki '''Лазар Комарчиќ''' (9 јануари 1839 – 9 јануари 1909 година) бил српски пионер на научнофанатастичен писател кој денес има големо влијание врз книжевната [[авангарда]] и на [[Надреализам|надреализмот]]. Тој беше романописец, драматург и најпознат по неговото длабоко влијание врз она што подоцна ќе стане литературен жанр на [[научна фантастика]] и криминалистички романи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://static.astronomija.org.rs/knjige/sf/istorija/komarcic.htm|title=Lazar Komarčić, srpski sf pisac|work=static.astronomija.org.rs|accessdate=2019-09-07}}</ref> Тој беше најчитаниот автор во втората половина на деветнаесеттиот и крајот на векот, според литературниот критичар [[Јован Скерлиќ]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SBZpAAAAMAAJ&q=lazar+komarcic+according+to+jovan+skerlic|title=Études balkaniques|date=1996|publisher=Édition de lA̕cadémie bulgare des sciences.|language=fr}}</ref> За жал, пишувањето на научна фантастика и криминалистички роман на почетокот на 20 век не се сметаше за книжевна потрага и како што минуваше времето тој беше заборавен до 1970-тите кога неговите дела беа оживеани. Тој беше современик на [[Жил Верн]], [[Камил Фламарион]] и [[Херберт Џорџ Велс|Х.Г. Велс]]. == Биографија == Лазар Комарчиќ е роден во малото село Комартица, во близина на градот [[Пљевља]], Црна Гора (тогаш дел од Отоманската Империја), на деветти јануари 1839 година, во семејството на Миленко и Спасенија Коморица од Горња Маоча во североисточна [[Босна и Херцеговина|Босна]]. Турците го убиле вујкото на Лазар, а Миленко (таткото на Лазар) се одмаздил. Бил фатен и затворен во Пљевља. Откако Миленко избегал, ги зел сопругата и децата и се преселил со роднините во Ваљево. Во тоа време семејството го сменило презимето во Комарчиќ. Во Ваљево Лазар тргнал на училиште, но неговите родители набрзо починале. Се преселил во Белград каде што студирал на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]]. Дефинитивен инцидент во животот на Комарчиќ беше турското бомбардирање на Белград во 1862 година, кое го остави без три прсти. Инцидентот избувна кај ''Чукур чешма'' кога тинејџерот Саво Петковиќ, кој се обидуваше да дојде до вода кај фонтаната, беше застрелан и убиен од турски војник што ги разбесни граѓаните на Белград и избувна во голем конфликт меѓу Србите и Турците. окупаторските сили. Белград потоа беше бомбардиран од Калемегдан. За време на тоа бомбардирање на турската артилерија од тврдината Калимегдан, Комарчиќ на дваесет и три години се задржал заедно со останатите српски востаници. Во негова близина експлодирала турска граната поради што изгубил три прста од десната рака. Она што стана познато како конфликтот со фонтаната Чукур предизвика интервенција на европските сили и Турците набрзо беа протерани од Белград. Откако ја добил таа рана, Комарчиќ решил да се занимава со настава и оттогаш па наваму пишувањето го направил негова главна работа. За да и помогне на својата сестра, тој отишол во Црна Бара да ја купи и преземе нејзината работа. По три-четири години како кафанџија, тој се вратил во Белград и ја започнал својата литературна кариера со написи во локалното списание „Србија“. Пишуваше и за „Збор“. Осум негови романи беа објавени во време кога [[Жил Верн]], [[Камил Фламарион]] и [[Херберт Џорџ Велс|Х.Г. Велс]] самостојно работеа на истиот жанр. Неговиот најпопуларен роман „Једна угашена звезда“ (Една згасната ѕвезда) е под силно влијание на спиритизмот. Комарчиќ, како и повеќето писатели од неговата генерација, бил под влијание на Руфина Ноегерат (1821-1908), познатата финска спиритистка која во нејзино време била позната како „ ''Боне Маман''“. Пред војната во 1876 година, Комарчиќ зазема водечко место меѓу најрадикалните српски политичари како противник на „опортунистите“ кои ја продолжија политиката на [[Светозар Марковиќ]]. Во 1875 година станал уредник на „Збор“ и работел со различен успех за да се изврши ревизија на казните донесени на т.н. социјалисти. Описните моќи на Комарчиќ беа од највисок ред, а неговиот стил, чист од сите наклонетости и украси, е со единствена сила и еластичност. Со сите негови ограничувања, тој беше оригинален генијалец каков што Србија произведе на крајот на векот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iserbia.rs/da-li-ste-znali/zaboravljeni-srpski-zil-vern-lazar-komarcic|title=Lazar Komarčić: zaboravljeni srpski Žil Vern|date=2018-10-24|work=iSerbia|language=sr|accessdate=2019-09-07|archive-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621143857/https://www.iserbia.rs/da-li-ste-znali/zaboravljeni-srpski-zil-vern-lazar-komarcic|url-status=dead}}</ref> Починал во Белград на деветти јануари 1909 година. == Работи == [[Податотека:Lazar_Komarcic_-_Pretci_i_potomci.pdf|десно|мини| Наслов од ''предците и потомците'' на Комарчиќ]] Позицијата на Лазар Комарчиќ во српската литература е единствена. Немаше ништо слично на неговиот тип на роман пред неговото време. Комарчиќ го напишал првиот модерен српски научнофанатастичен роман „ ''Једна угашена звезда'' “ во 1902 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=C6dgAAAACAAJ&q=%22Lazar+Komar%C4%8Di%C4%87%22+-wikipedia|title=Jedna ugašena zvezda: Ilustrovani roman|last=Komarčić|first=Lazar|year=2006|isbn=9788690955701}}</ref> и во соработка со Драгутин Илиќ, драмата со наслов „ ''Милион'' години од сега, 1888 година). Интересно е што првата научнофанатастична драма на оваа планета била изведена во Белград и објавена во списанието ''Коло'' во 1889 година. И романот и драмата сега се сметаат за основа на српската научнофанатастична литература, со окултни влијанија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Y15_BAAAQBAJ&q=%22Lazar+Komar%C4%8Di%C4%87%22+-wikipedia&pg=PA81|title=Occultism in a Global Perspective|last=Bogdan|first=Henrik|last2=Djurdjevic|first2=Gordan|date=2014-09-11|publisher=Routledge|isbn=9781317544470|language=en}}</ref> Исто така, Комарчиќ напиша такви популарни романи како што се: * „ ''Драгоцена огрлица'' “ (Скап ѓердан) во 1880 г. * „ ''Два Аманета'' “ во 1893 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4ONBAQAAIAAJ&q=%22Lazar+Komar%C4%8Di%C4%87%22+-wikipedia|title=Odabrana dela: Dva amaneta|last=Komarčić|first=Lazar|date=1970|publisher=Opštinska zajednica obrazovanja|language=sr}}</ref> * „ ''Просиоци'' “ (Бегерс, 1905),<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9fuYugEACAAJ&q=%22Lazar+Komar%C4%8Di%C4%87%22+-wikipedia|title=Jedan razoren um|last=Komarčić|first=Lazar|date=1893|publisher=D. Dimitrijević|language=en}}</ref> * „ ''Мученици за слобода'' “,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gORBAQAAIAAJ&q=%22Lazar+Komar%C4%8Di%C4%87%22+-wikipedia|title=Odabrana dela: Mučenici za slobodu|last=Komarčić|first=Lazar|date=1970|publisher=Opštinska zajednica obrazovanja|language=sr}}</ref> * „ ''Преци и потомци: Историските слики и пошта дана Србија'' “ (1905) * „ ''Бездушници'' “ (Бездушни луѓе, роман).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NeRBAQAAIAAJ&q=%22Lazar+Komar%C4%8Di%C4%87%22+-wikipedia|title=Odabrana dela: Bezdušnici|last=Komarčić|first=Lazar|date=1970|publisher=Opštinska zajednica obrazovanja|language=sr}}</ref> == Наследство == Неговиот придонес во жанрот како писател, заедно со романописците [[Жил Верн]] и [[Херберт Џорџ Велс|Х.Г. Велс]], тој е една личност во Србија која понекогаш се нарекува „Татко на научната фантастика“. Во негова чест, се доделуваат награди на авторите на најдоброто научно фантастичко дело на „''Друштвото љубителна фанатска „Лазар Комарчиќ''“. Овој белградски научнофанатастичен фан клуб „Лазар Комарчиќ“ и денеска продолжува да го одржува своето име.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4ojADAAAQBAJ&q=lazar+komarcic&pg=PA328|title=Science Fiction Rebels: The Story of the Science-fiction Magazines from 1981 to 1990|last=Ashley|first=Michael|last2=Ashley|first2=Mike|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9781781382608|language=en}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Српски драматурзи]] [[Категорија:Српски романописци]] [[Категорија:Починати во 1909 година]] [[Категорија:Родени во 1839 година]] [[Категорија:Починати во Белград]] bfnk46mekmsr5islu7ihv849qketusw 0 1291942 5605259 5527439 2026-08-05T06:15:09Z Bjankuloski06 332 /* Под-региони */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605259 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место}} '''Рашка''' е географски и историски регион, кој ги опфаќа југозападните делови на денешна [[Србија]], а историски ги вклучува и североисточните делови на модерна [[Црна Гора]] и некои од најисточните делови на модерна [[Босна и Херцеговина]]. Во [[Србија во средниот век|средниот век]], регионот бил центар на Српското кнежевство и на [[Кралство Србија (средновековно)|Српското кралство]], чиешто централно населено место бил градот [[Стари Рас|Рас]] ([[Список на локалитети Светско наследство во Србија|светско наследство]]) кон крајот на 12 век.<ref name="Curta">{{Harvnb|Curta|2019}}</ref> {{Sfn|Bataković|2005}} Нејзиниот јужен дел одговара на регионот Санџак. == Име == [[Податотека:Stari_Ras.jpg|десно|мини|324x324пкс| Урнатините на тврдината [[Стари Рас|Рас]], еден од центрите на Големото кнежевство Србија]] Името било изведено од името на најважната тврдина [[Стари Рас|Рас]] во регионот, која првпат се појавува во изворите од 6 век како ''Арса'', запишана под тоа име во делото ''De aedificiis'' на византискиот историчар [[Прокопиј Кесариски|Прокопиј]].{{Sfn|Kalić|1989}} До 10 век, варијантата ''Рас'' станала вообичаено име за тврдината, како што е потврдено со делото ''De Administrando Imperio'', напишано од [[Константин Порфирогенит]],{{Sfn|Ферјанчић|1959}} {{Sfn|Moravcsik|1967}} и со византискиот печат на Јован, гувернер на Рас (околу 971–976).{{Sfn|Nesbitt|Oikonomides|1991}} Во исто време, Рас станал седиште на Источната православна епархија Рас, со центар во црквата на Светите апостоли Петар и Павле. Името на епархијата на крајот почна да ја означува целата област под нејзина јурисдикција и подоцна, со што стана заедничко регионално име.{{Sfn|Ćirković|2004}} За време на [[Стефан Немања]] (1166-1196), тврдината Рас била повторно генерирана како главен град на државата и како таква станала [[Епоним|истоимена]] за целата држава. Првата потврдена употреба на терминот Рашка како ознака за српската држава била направена во повелбата издадена во [[Котор]] во 1186 година, во која се споменувал [[Стефан Немања]] како владетел на ''Расчија''.{{Sfn|Kalić|1995}} == Историја == [[Податотека:Петрова_Црква.jpg|десно|мини|250x250пкс| Црквата на Светите апостоли Петар и Павле, во центарот на историскиот регион Рашка]] === Среден век === Во 10-тиот век Де Админстадо Империо ја споменувал ''Раса'' ([[Стари Рас]]) како погранична област помеѓу Бугарија и Србија на крајот на 9 век. Поновите истражувања покажуваат дека главната населба Рас кон крајот на 9 век била дел од [[Прво Бугарско Царство|Првата бугарска империја]].{{Sfn|Ivanišević|2013}} Во 971 година бил основан византискиот Катепанат Рас, но во 976 година била вратена бугарската контрола. [[Василиј II]] повторно го зазел во 1016-1818 година. Во 1080-тите, Рашката област постепено станала дел од државата со која управувала [[Војислављевиќ|династијата]] [[Дукља|Воислављевиќ Дукља]], а подоцна и провинција на новоформираното Големо кнежевство Србија, под династијата Вукановиќ. Дел од неа останала византиска погранична област сè додека [[Јован II Комнин]] не ја изгубил областа како резултат на Византиско-унгарската војна (1127–1129). [[Вукан I, Велик жупан на Србија|Вукан, Големиот кнез на Србија]] можеби го зазел Рас пред 1112 година {{Sfn|Острогорски|Баришић|1966}} {{Sfn|Fine|1991}} {{Sfn|Dimnik|1995}} {{Sfn|Živković|2008}} Неодамнешните археолошки истражувања ја поддржуваат идејата дека Византијците имале контрола над Рас за време на владеењето на [[Алексиј I Комнин|Алексиј I Комненос]] (1048-1118), но можеби не континуирано.{{Sfn|Ivanišević|2013}} Во времето на Алексиос, Рас бил едно од северните гранични воени упоришта што било утврдено. Неговиот печат кој датира од периодот 1081-92 година е пронајден во 2018 година во близина на локалитетот.{{Sfn|Stojkovski|2020}} Византиската погранична тврдина Рас најверојатно била изгорена в. 1122 година и веројатно тоа е причината поради која Јован II Комнин презел казнена кампања против Србите, при што голем број Срби од Рашката област биле депортирани во [[Мала Азија]].{{Sfn|Curta|2019}} Сојузот меѓу Унгарија и српските владетели останал на место и Рас повторно бил запален од српската војска во 1127-1129 година <ref name="Cirkovic130b">{{Harvnb|Ćirković|2008}}</ref> Нејзиниот последен командант бил Критоплос кој потоа бил казнет од царот за падот на тврдината.<ref name="Ivanisevic451">{{Harvnb|Ivanišević|2013}}</ref> Градот што се развил во близина на тврдината Рас и територијата што ја сочинувала нејзината епископија биле првата значајна административна единица што српските владетели ја добиле од Византиската империја. Како што било направено седиште на српската држава во латинските извори од ерата, српските владетели почнаа да се именуваат како ''Рашцијани'', а нивната држава како Рашија. Името се користело меѓу Унгарците и Германците до деветнаесеттиот и дваесеттиот век.<ref name="Cirkovic130b">{{Harvnb|Ćirković|2008}}</ref> Во 1149 година, [[Мануил I Комнин|Мануел I Комнен ја]] вратил тврдината Рас.<ref name="Cirkovic130b">{{Harvnb|Ćirković|2008}}</ref> Во следните децении, српската контрола во Рас била вратена. Локалитетот бил повторно изграден во 1160-тите и бил подигнат дворец комплекс. Таа станала кралска резиденција на [[Стефан Немања]], но не била негова постојана резиденција или на неговите наследници бидејќи владејачката династија владеела и со други такви дворци на нејзината територија.<ref name="Curta">{{Harvnb|Curta|2019}}</ref> Византиската интервенција продолжила до крајот на 12 век и српските феудални владетели во регионот често биле под византиска власт. Целосната независност на Рашка била признаена од Византијците во 1190 година по нерешителната војна меѓу [[Исак II Ангел]]ос и [[Стефан Немања]].<ref name="Dimnik270">{{Harvnb|Dimnik|1995}}</ref> Времеплов: * 9 век: Граница помеѓу Кнежевството Србија (ран средновековен), [[Прво Бугарско Царство|Првата бугарска империја]], [[Византија|Византиската империја]] * Катепанат на Рас (c 971-976/1016-1127) - Рашка го означува централниот дел на катепанатот (византиска погранична провинција), * [[Прво Бугарско Царство]] (976-1016/18) * [[Византија|Византиска империја]] (1016/18-1127), делови од регионот останале византиски до 1127 година. * [[Дукља|Големото кнежевство Дукља]] (1080–1101) - проширено во регионот под [[Константин Бодин]].<ref name="Ivanisevic451"/> * Српско големо кнежевство (1101–1217) - целосна српска контрола во регионот е воспоставена по заземањето на [[Стари Рас]] во 1127 година. Византиската контрола била накратко воспоставена во 1149 година.<ref name="Cirkovic130b">{{Harvnb|Ćirković|2008}}</ref> * Српско големо кнежевство (1127–1217) - Рашка е централна покраина или круна. Целосната независност од Византиската империја била признаена во 1190 година.<ref name="Dimnik270">{{Harvnb|Dimnik|1995}}</ref> * [[Кралство Србија (средновековно)|Српско Кралство]] (1217–1345) - Рашка е една од главните провинции или круни * Српска империја (1345–1371) - Рашка е една од главните внатрешни провинции * [[Српско Деспотство|Српска деспотација]] (15 век) - Рашка е освоена од Османлиите в. 1455 година === Модерен === [[Податотека:Serbia022.png|десно|мини|350x350пкс| Централни делови на Рашката област, во модерна [[Србија]], без нејзините преостанати (историски) делови во северна [[Црна Гора]] и источна [[Босна и Херцеговина]]]] Во 1833 година, некои северни делови од историскиот регион Рашка, до сливот на реките Рашка и [[Ибар]], биле отцепени од [[Отоманско Царство|османлиското]] владеење и инкорпорирани во [[Кнежевство Србија|Кнежевството Србија]]. За да ја одбележи оваа пригода, кнезот [[Милош Обреновиќ]] (1815-1839) основал нов град, кој уште се викал Рашка, сместен на самиот спој на Рашка река и Ибар, веднаш на границата со османлиската територија.{{Sfn|Ćirković|2004}} {{Sfn|Bataković|2005}} Во 1878 година, некои југозападни делови од историскиот регион Рашка, околу модерната Андријевица, биле ослободени од [[Отоманско Царство|османлиското]] владеење и инкорпорирани во [[Кнежевство Црна Гора|Кнежевството Црна Гора]]. За да го одбележи овој повод, кнезот [[Никола I Петровиќ|Никола од Црна Гора]] (1860-1918) одлучил новоформираната [[Православие|источна православна]] епархија да ја именува како Захумљеска ''и Рашка'' Епархија ({{langx|sr|Епархија захумско-рашка}}).{{Sfn|Ćirković|2004}} {{Sfn|Bataković|2005}} Во 1912 година, централните делови на историскиот регион Рашка биле ослободени од османлиското владеење и поделени помеѓу [[Кралство Србија|Кралството Србија]] и [[Кралство Црна Гора|Кралството Црна Гора]], при што истоимената средновековна тврдина [[Стари Рас]] и припаѓала на Србија.{{Sfn|Ćirković|2004}} {{Sfn|Bataković|2005}} Помеѓу 1918 и 1922 година, [[Рашки Округ|Рашката област]] била една од административните единици на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]]. Нејзиното седиште било во [[Нови Пазар]]. Во 1922 година била формирана нова административна единица позната како Рашка област со седиште во [[Чачак]]. Во 1929 година оваа административна единица била укината и нејзината територија била поделена на три новоформирани провинции (бановини). Регионот е дел од поширокиот регион „Стара Србија“, користен во историски термини. Во границите на модерна [[Србија]], историскиот Рашки регион опфаќал (приближно) територијален распон на три области: [[Рашки Округ|Рашка]], [[Златиборски Округ|Златибор]] и Моравица. == Култура == Некои од црквите во западна Србија и во источна Босна биле изградени од мајстори од Рашка, кои припаѓале на Рашката архитектонска школа. Тие вклучуваат: Црквата на Светите апостоли Петар и Павле во Стари Рас и манастирите Градац и Стара Павлица.{{Sfn|Janićijević|1998}} == Географија == [[Податотека:Raska_oblast.png|мини|351x351пкс| Центар на Рашката област (во најтесна смисла), во југозападните делови на модерна Србија]] === Под-региони === * Стари Влах е дел од Прибој, Нова Варош, [[Приеполе|Пријепоље]], [[Ужице]], Чајетина и Ариље, кој е дел од областа [[Златиборски Округ|Златибор]] и [[Ивањица]], која е дел од округот Моравица. * [[Пештерска Висорамнина|Пештер]] * Јужно [[Подриње]] * Рашка (река) * Сјеница Поле * Рујно * [[Златибор]] * Поле [[Пљевља]] * Надибар * Драгачево * [[Северно Косово|Ибарски Колашин]] == Поврзано == * [[Список на региони на Србија]] * [[Катепанат Рас]] * [[Санџак (регион)|Санџак]] == Наводи == {{Refbegin|2}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=a0jA_LdH6nsC|title=Histoire du peuple serbe|date=2005|publisher=L’Age d’Homme|isbn=9782825119587|editor-last=Bataković|editor-first=Dušan T.|editor-link=Dušan T. Bataković|location=Lausanne|language=fr|trans-title=History of the Serbian People}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC|title=The Serbs|last=Ćirković|first=Sima|publisher=Blackwell Publishing|year=2008|isbn=9781405142915|location=Malden|author-link=Sima Ćirković}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/southeasterneuro0000curt|title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250|last=Curta|first=Florin|publisher=Cambridge University Press|year=2006|location=Cambridge|author-link=Florin Curta|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-sqiDwAAQBAJ|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500-1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=9789004395190|location=Leiden and Boston|author-link=Florin Curta}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC|title=The New Cambridge Medieval History|last=Dimnik|first=Martin|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=9780521414111|volume=4/2|location=Cambridge|pages=254–276|chapter=Kievan Rus', the Bulgars and the southern Slavs, c. 1020-c. 1200}} * {{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/doc/15762910/SANU-Posebna-Izdanja-Vizantijski-Izvori-Za-Istoriju-Naroda-Jugoslavije-Tom-2|title=Византиски извори за историју народа Југославије|last=Ферјанчић|first=Божидар|publisher=Византолошки институт|year=1959|volume=2|location=Београд|pages=1–98|chapter=Константин VII Порфирогенит|author-link=Božidar Ferjančić}} * {{The Early Medieval Balkans}} * {{The Late Medieval Balkans}} *{{Наведено списание|last=Gigović|first=Ljubomir|title=Etnički sastav stanovništva Raške oblasti|url=http://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/0351-0050/2008/0351-00500833113G.pdf|location=Београд|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506210349/http://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/0351-0050/2008/0351-00500833113G.pdf|archive-date=2014-05-06}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/balkansfromconst00hupc_0|title=The Balkans: From Constantinople to Communism|last=Hupchick|first=Dennis P.|publisher=Palgrave|year=2002|location=New York|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7nItAQAAIAAJ|title=The History of Serbian Culture|publisher=Porthill Publishers|year=1995|isbn=9781870732314|editor-last=Ivić|editor-first=Pavle|editor-link=Pavle Ivić|location=Edgware}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rHYMAQAAMAAJ|title=The Cultural Treasury of Serbia|publisher=Idea, Vojnoizdavački zavod, Markt system|year=1998|isbn=9788675470397|editor-last=Janićijević|editor-first=Jovan|location=Belgrade}} * {{Наведено списание|last=Ivanišević|first=Vujadin|last2=Krsmanović|first2=Bojana|year=2013|title=Byzantine Seals from the Ras Fortress|url=http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0584-9888/2013/0584-98881301449I.pdf|journal=Зборник радова Византолошког института|volume=50|issue=1|pages=449–460}} * {{Наведено списание|last=Калић|first=Јованка|author-link=Jovanka Kalić|year=1979|title=Назив Рашка у старијој српској историји (IX-XII век)|url=https://books.google.com/books?id=Kt87AQAAIAAJ|journal=Зборник Филозофског факултета|volume=14|issue=1|pages=79–92}} * {{Наведено списание|last=Калић|first=Јованка|author-link=Jovanka Kalić|year=1989|title=Прокопијева Арса|url=https://books.google.com/books?id=IwnTAAAAMAAJ|journal=Зборник радова Византолошког института|volume=27–28|pages=9–17}} * {{Наведена книга|url=https://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/jkalic-raska.html|title=The Serbian Question in the Balkans|last=Kalić|first=Jovanka|publisher=Faculty of Geography|year=1995|location=Belgrade|pages=147–155|chapter=Rascia – The Nucleus of the Medieval Serbian State|author-link=Jovanka Kalić}} * {{Наведено списание|last=Калић|first=Јованка|author-link=Jovanka Kalić|year=2004|title=Рашка краљевина: Regnum Rasciae|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0584-98880441183K|journal=Зборник радова Византолошког института|volume=41|pages=183–189}} * {{Наведено списание|last=Калић|first=Јованка|author-link=Jovanka Kalić|year=2010|title=Стара Рашка|journal=Глас САНУ|volume=414|issue=15|pages=105–114}} * {{Наведено списание|last=Kalić|first=Jovanka|author-link=Jovanka Kalić|year=2017|title=The First Coronation Churches of Medieval Serbia|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0350-76531748007K|journal=Balcanica|issue=48|pages=7–18|doi=10.2298/BALC1748007K|doi-access=free}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=kjsjAQAAIAAJ|title=The Byzantine Province in Change: On the Threshold Between the 10th and the 11th Century|last=Krsmanović|first=Bojana|publisher=Institute for Byzantine Studies|year=2008|isbn=9789603710608|location=Belgrade}} *{{Наведено списание|last=Petrović|first=Milić F.|year=2007|title=Raška oblast u Jugoslovenskoj državi 1918–1941|location=Beograd}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=3al15wpFWiMC|title=Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio|publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies|year=1967|isbn=9780884020219|editor-last=Moravcsik|editor-first=Gyula|editor-link=Gyula Moravcsik|edition=2 revised|location=Washington D.C.|orig-year=1949}} * {{Наведена книга|url=https://www.doaks.org/research/publications/books/catalogue-of-byzantine-seals-at-dumbarton-oaks-and-in-the-fogg-museum-of-art-1-italy-north-of-the-balkans-north-of-the-black-seas|title=Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art|publisher=Dumbarton Oaks Research Library and Collection|year=1991|editor-last=Nesbitt|editor-first=John W.|volume=1|location=Washington, D.C.|editor-last2=Oikonomides|editor-first2=Nicolas|editor-link2=Nicolas Oikonomides}} * {{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/15762924/SANU-Posebna-Izdanja-Vizantijski-Izvori-Za-Istoriju-Naroda-Jugoslavije-Tom-3|title=Византијски извори за историју народа Југославије|publisher=Византолошки институт|year=1966|editor-last=Острогорски|editor-first=Георгије|editor-link=George Ostrogorsky|volume=3|location=Београд|editor-last2=Баришић|editor-first2=Фрањо}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ILiOI0UgxHoC|title=Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900–1204|last=Stephenson|first=Paul|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=9780521770170}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Z0PmrXKnczUC|title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer|last=Stephenson|first=Paul|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=9780521815307|location=Cambridge}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=O3MtAQAAIAAJ|title=Serbs in European Civilization|publisher=Nova, Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies|year=1993|isbn=9788675830153|editor-last=Samardžić|editor-first=Radovan|editor-link=Radovan Samardžić|location=Belgrade|editor-last2=Duškov|editor-first2=Milan}} * {{Наведено списание|last=Šćekić|first=Radenko|last2=Leković|first2=Žarko|last3=Premović|first3=Marijan|year=2015|title=Political Developments and Unrests in Stara Raška (Old Rascia) and Old Herzegovina during Ottoman Rule|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0350-76531546079S|journal=Balcanica|issue=46|pages=79–106|doi=10.2298/BALC1546079S|doi-access=free}} *{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xSUAEAAAQBAJ|title=War in Eleventh-Century Byzantium|last=Stojkovski|first=Boris|date=2020|publisher=Routledge|isbn=978-0429574771|editor-last=Theotokis|editor-first=Georgios|chapter=Byzantine military campaigns against Serbian lands and Hungary in the second half of the eleventh century.|editor-last2=Meško|editor-first2=Marek}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=79jH-QXdf0EC|title=Ioannis Scylitzae Synopsis historiarum|publisher=De Gruyter|year=1973|isbn=9783110022858|editor-last=Thurn|editor-first=Hans|location=Berlin-New York}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-ktdDwAAQBAJ|title=The Making of Orthodox Byzantium, 600–1025|last=Whittow|first=Mark|publisher=Macmillan|year=1996|isbn=9781349247653|location=Basingstoke|author-link=Mark Whittow}}{{Мртва_врска|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oE-gAAAAMAAJ|title=Јужни Словени под византијском влашћу 600–1025 (South Slavs under the Byzantine Rule 600–1025)|last=Живковић|first=Тибор|publisher=Историјски институт САНУ, Службени гласник|year=2002|isbn=9788677430276|location=Београд|author-link=Tibor Živković}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JlIsAQAAIAAJ|title=Forging unity: The South Slavs between East and West 550–1150|last=Živković|first=Tibor|publisher=The Institute of History, Čigoja štampa|year=2008|isbn=9788675585732|location=Belgrade|author-link=Tibor Živković}} {{Refend}} == Надворешни врски == * [http://www.raska-turizam.rs/ Туристички информации за Рашкиот регион] [[Категорија:Српско Деспотство]] [[Категорија:Српско Царство]] [[Категорија:Кралство Србија (среден век)]] [[Категорија:Србија во раниот среден век]] [[Категорија:Србија во средниот век]] [[Категорија:Историски области во Србија]] [[Категорија:CS1: долга вредност за volume]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] 0brmw5k2d6510cafi7qsqd0jcf5wvzv 0 1295133 5604961 5390293 2026-08-04T12:21:16Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604961 wikitext text/x-wiki '''Елена Генриховна Гуро''' (10 јануари [[1877]] година – 6 мај [[1913]] година)<ref name="Artists">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=6_0Y0PALzQMC&pg=PA623|title=Dictionary of Women Artists, Volume 1|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|year=1997|isbn=1-884964-21-4|pages=623–624|access-date=2012-01-08}}</ref> била руска сликарка, драматург, поетеса и писателка. Нејзината кариера го опфатила преодниот период помеѓу рускиот симболизам и футуризмот.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Banjanin|first=Milica|date=Summer 1986|title=Nature and the City in the Works of Elena Guro|journal=The Slavic and East European Journal|volume=30|issue=2|pages=230–246|doi=10.2307/307598|jstor=307598}}</ref> Гуро е позната по тоа што развила нови теории за бојата во сликарството.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Yelena-Genrikhovna-Guro|title=Yelena Genrikhovna Guro {{!}} Russian artist and writer|work=Encyclopedia Britannica|language=en|accessdate=2021-04-15}}</ref> Таа била и единствената жена-член на највлијателната футуристичка група наречена Кубо-футуризам.<ref>{{Наведена книга|title=The Unlikely Futurist: Pushkin and the Invention of Originality in Russian Modernism|last=Rann|first=James|publisher=University of Wisconsin Press|year=2020|isbn=978-0-299-32810-8|location=Madison, Wisconsin|pages=8|language=en}}</ref> == Детство == Гуро била родена во [[Санкт Петербург]] на 10 јануари [[1877]] година.<ref name=":3"/> Нејзин татко бил Генрих Степанович Гуро, офицер во [[Царска руска армија|Царската руска армија]], со француско потекло. Нејзината мајка Ана Михајловна Чистјакова била талентирана уметничка-аматер. Гуро го поминала своето детство во селото Новосели кај [[Псков]] и на имотот на нејзиниот татко во [[Луга, Ленинградска област|Луга]]. Наследила владина пензија и имот во [[Финска]] од нејзиниот татко, користејќи ги како поддршка на нејзината уметничка кариера. Нејзината сестра, Екатерина Гуро, исто така, била писателка.<ref name="Dictionary">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lI4hPO8u3ecC&pg=PA241|title=Dictionary of Russian Women Writers|publisher=Greenwood Press|year=1994|isbn=0-313-26265-9|pages=238–241|access-date=2012-01-08}}</ref> == Кариера == [[Податотека:Matushin_Guro.jpeg|лево|мини|200x200пкс|Гуро и Матјушин]] Од [[1890]] до [[1893]] година студирала уметност во Друштвото за поттикнување на уметностите во Санкт Петербург. Од 1903 до [[1905]] година, студирала во приватното студио на [[Јан Циглански]] каде што го запознала нејзиниот иден сопруг [[Михаил Матјушин]]. Тие се венчале во [[1906]] година.<ref name="Artists"/> 1905 е година на објавувањето на нејзиното книжевно деби ''Рана пролет''.<ref name=":0" /> Ова бил нејзиниот прв расказ, објавен во антологијата на современите руски писатели наречена ''Зборник на млади писатели''. Една година претходно, го илустрирала рускиот превод на книгата со бајки од француската писателка [[Жорж Санд]].<ref name=":2">{{Наведена книга|title=International Yearbook of Futurism Studies|publisher=De Gruyter|year=2015|editor-last=Berghaus|editor-first=Günter|volume=5|pages=267–76}}</ref> Во [[1906]] година, таа и Матјушин се префрлиле во уметничкото училиште на [[Елизавета Званцева]], каде што Гуро работела кај [[Мстислав Добужински]], Леон Бакст и [[Кузма Петров-Водкин]].<ref name="Artists" /> Во [[1908]] година го напуштила училиштето и основала свое студио. До 1908 година, нејзиниот дом бил седиште за средби на коишто се дискутирало за уметност и литература.<ref name="Dictionary"/> [[Податотека:Guro_olen.jpg|десно|мини|259x259пкс|Мал елен - Гуро, 1908/1909]] Нејзината прва книга во проза, поезија и драма ''Херди-Гурди'' била објавена во [[1909]] година.<ref name="Artists"/> Во [[1910]] пишувала за списанието Замка за Судии'','' еднa од првите публикации на руските футуристи.<ref>{{Наведена книга|title=DADA, Surrealism, and the Cinematic Effect|last=Elder|first=R. Bruce|publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press|year=2015|isbn=978-1-55458-625-7|location=Waterloo, Ontario|pages=246}}</ref> Со истото списание остварила соработка и во 1913 година. Гуро и нејзиниот сопруг ги субвенционирале и двете изданија. Во 1911 година, нејзините бајки во ракопис што планирала да ги објави, биле изгубени од нејзиниот издавач, заедно со илустрациите што ги подготвила за истите. Втората книга на Гуро, ''Есенски сон,'' била објавена во [[1912]] година.<ref name="Artists" /><ref name="Dictionary"/> Гуро била добро позната по нејзината фасцинираност од контрастот помеѓу урбаниот свет и природата, опишана во расказ за психологијата на луѓето населени во градовите.<ref name=":2"/><ref name=":1">{{Наведена книга|title=The Organic School of the Russian Avant-Garde: Nature's Creative Principles|last=Wünsche|first=Isabel|publisher=Routledge|year=2015|pages=57–8}}</ref> Нејзината воодушевеност веројатно е резултат на изгледот на градот, на пример, неговите улични светла и позлатените прозорци. Се рекло дека Гуро била „најурбанизираната“ меѓу руските поети од почетокот на дваесеттиот век, поради „цементноста“ на нејзините претстави на рускиот градски пејзаж.<ref>{{Наведена книга|title=Petersburg Fin de Siècle|url=https://archive.org/details/petersburgfindes0000stei|last=Steinberg|first=Mark D.|publisher=Yale University Press|year=2011|isbn=978-0-300-16504-3|location=New Haven, CT|language=en}}</ref> Постепено, се изморила од темата околу 1910 година, нешто што токму тогаш станувало популарно кај нејзините колеги [[кубо-футурист]]и. Изразила желба да остане на село од пролет до есен.<ref name=":1" /> Во нејзините слики, Гуро ги истражувала правилата на бојата. Овој интерес, којшто започнал во [[1911]] година, станал дефинирачка одлика на нејзините дела.<ref name=":3"/> Таа развила теории за бојата базирано врз основниот принцип за создавање форма на [[Југендстил]] и [[Скандинавија|скандинавската]] народна уметност.<ref name=":3" /> По нејзината смрт, Матјушин ги применувал тие теории. == Последни денови == Во [[1913]] година продолжила да пишува и слика, иако боледувала од [[леукемија]]. Починала истата година во нејзината селска куќа во тогашниот Уусикирко, Финска. Во времето на нејзината смрт, големото дело ''Сиромашниот витез''<ref name=":0"/> речиси било завршено. Неколку песни и две прозни дела биле објавени постхумно, во збирката ''Тројцата'' и во списанието Сојуз на младите, во 1913 година. Нејзината трета книга ''Малите камили на небото'' била објавена во [[1914]] година.<ref name="Artists"/><ref name="Dictionary"/> == Особености на делото == Делото на Гуро се одликува со [[синкретизам]] на сликарството, поезијата и прозата, импресионистичката перцепција на животот, поетиката на лаконскиот лирски фрагмент. Омилените теми вклучуваат мајчинство што се шири низ целиот свет и пантеистичко чувство за природата. Интересот за Гуро бил поттикнат од делото на Владимир Марков „Руски футуризам“ ([[1968]]). Во [[1988]] година, нејзината збирка била објавена во Стокхолм, а во [[1995]] година се објавени необјавените дела од нејзините архиви во [[Беркли]], [[Калифорнија]]. Голем број студии во Русија и во странство се посветени на креативната работа на Гуро. Архивата на архивата Гуро се чува во Рускиот државен архив за литература и уметност (фонд 134).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rgali.ru/obj/10455511|title=РГАЛИ г.Москва|date=2019-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020045620/http://rgali.ru/obj/10455511|archive-date=2019-10-20|accessdate=2021-10-08}}</ref> [[Податотека:A_Woman_in_a_Headscarf_by_Elena_Guro_1910.jpg|мини|200x200пкс|''Жена со марама'', Гуро, 1910]] == Списи == [[Податотека:Трое.jpg|лево|мини|213x213пкс|[[Казимир Малевич]]: насловна на ''Тројцата (1913)'', издание со најпознатата поема на Гуро ''Финска'']] * ''Харди-Гурди'' (1909) * ''Есенски сон'' (1912) * ''Кутриот витез'' (1913) * ''Малите камили на небото'' (1914) * ''Тројцата'' (1913) (посмртно); ја содржи најпознатата поема на Гуро ''Финска'' == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:Родени во 1877 година]] [[Категорија:Починати во 1913 година]] 9liy01q0gsg8e6682hb81z0tws23hpa 0 1295413 5605353 5551085 2026-08-05T09:46:43Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605353 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а | име = Горанка Матиќ | портрет = | px = 250п | опис = | родено-име = | роден-дата = 13 август 1949 | роден-место = [[Марибор]], [[НР Словенија]] | починал-дата = 5 јануари 2025 | починал-место = [[Белград]], [[Србија]] | починал-причина = | националност = | познат = | занимање = историчар на уметноста, фотограф | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Горанка Матиќ''' ({{langx|sr|Горанка Матић}}; {{рн|13|август|1949}} — {{пн|5|јануари|2025}}) — српска [[историја на уметноста|историчарка на уметноста]] и [[фотограф]], родена во [[Марибор]], [[Словенија]]. Професионално со фотографија почнала да се занимава во 1980 година, а од 1986 година изложува во земјата и во странство. Нејзиниот опус опфаќа портрети [[Писател|на писатели]], [[Рок-музика|рок]] и [[Поп-музика|поп]] музичари и изборни кампањи. Живее и работи во Белград.<ref name="Октобарски салон">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oktobarskisalon.org/sr/kolekcija-umetnik/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%9B/|title=Горанка Матић|work=Званични веб-сајт|publisher=Октобарски салон|accessdate=5 април 2020}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Биографија == Родена е во 1949 г. во [[Марибор]], [[Словенија]]. Дипломирала историја на уметност на Филозофскиот факултет во Белград.<ref name="Примењена носталгија"/> Пораснала во семејство кое ја почитувало фотографијата, природата и патувањето, што во потполносто го одредило нејзиниот подоцнежен живот и работа.<ref name="Vreme 612">{{Наведено списание|last=Timotijević|first=Slavko|date=26 септември 2002|title=Goranka Matić|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=322635|journal=Vreme|volume=612|access-date=5 април 2020|archive-date=2021-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211011111142/https://www.vreme.com/cms/view.php?id=322635|url-status=dead}}</ref> == Професионална работа == Од основањето на Студентскиот културен центар во 1971 година, Матиќ работела како асистент во ликовната програма, а потоа како стручен соработник и кустос на ''галеријата Среќна нова'' уметност. Од 1978 до 1980 година ја водела ''Галеријата 45'' во Нов Белград, во која организирала повеќе од дваесет изложби.<ref name="FMK"/> Од 1980 година Горанка се посветила на фотографската кариера. Работела фотографии за многу списанија и магазини: „Џубокс“, „Старт“, „Свијет“, „Омладинске новине“, „Дуга“, „Дело“, „''Либерасион'' “,<ref name="FMK"/> „Полет“, „Момент“, „Беорама“, „Ритам“, „Нов момент“ и други. Паралелно имала изложбени активности градејќи уметничка кариера. Во почетокот работела како слободен уметник во широк простор на издаваштво, од уметност до рокенрол, а од 1990 до 2006 година<ref name="vrsaconline.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vrsaconline.com/2020/02/28/izlozba-fotografija-goranke-matic-vlada/|title=Izložba fotografija Goranke Matić „Vlada”|date=28 февруари 2020|work=vrsaconline.com|accessdate=5 април 2020|archive-date=2022-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227164230/https://www.vrsaconline.com/2020/02/28/izlozba-fotografija-goranke-matic-vlada/|url-status=dead}}</ref> работела како уредник на фотографија во неделникот ''Време'',<ref name="Vreme 612"/> каде во 2008 година станала косопственик. Од 2006 до 2010 година работела како уредник на фотографија во ''[[Политика (весник)|Политика]]''. Од 2010 до 2015 година<ref name="vrsaconline.com" /> работела во Радио телевизија на Србија во арт дирекцијата.<ref name="Примењена носталгија"/> Горанка Матиќ со фотографија се занимава од 1980 година. Од 1986 година е член на УЛУПУДС, кога започнала да изложува во земјата и странство.<ref name="Примењена носталгија">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.appliednostalgia.com/sr/fotografi/goranka-matic.html|title=Горанка Матић|work=Примењена носталгија|accessdate=5 април 2020|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322061650/http://www.appliednostalgia.com/sr/fotografi/goranka-matic.html|url-status=dead}}</ref> Осум години предавала фотоновинарство на Факултетот за политички науки во Белград.<ref name="Примењена носталгија" /> Денеска е доцент на Факултетот за медиуми и комуникации по предметите фотоновинарство и [[документарна фотографија]].<ref name="FMK">{{Наведена мрежна страница|url=https://fmk.singidunum.ac.rs/profesori/goranka-matic/|title=Doc. um Goranka Matić|work=Zvanični veb-sajt|publisher=FMK|accessdate=5 април 2020|archive-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403035908/https://fmk.singidunum.ac.rs/profesori/goranka-matic/|url-status=dead}}</ref> Во стручни новинарски кругови Горанка важи за одличен уредник и фотограф, а во уметничките кругови можеби има и повисок углед.<ref name="Vreme 612"/> На Горјанка Матиќ и е посветена една епизода од документарниот серијал „Мојот личен печат“ од 2012 година во режија на Грегор Зупанц.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/title/tt4759508/|title=Goranka Matic|work=IMDb|accessdate=5 април 2020}}</ref> === Рок фотографија === Во текот на осумдесеттите години на 20-от век нејзината работа е особено значајна во областа на рок фотографијата.<ref name="FMK"/> Како прославена фотографка на Новиот бран снимала фотографии за многу насловни страници на белградски бендови, од [[Идоли]] за познатиот албум со [[Екатарина Велика]], Цане од Партибрејкерс, Која од [[Дисциплина кичме]], [[Момчило Бајагиќ-Бајага|Бајага]]<ref name="GORANKA Forever">{{Наведени вести|url=https://www.beforeafter.rs/intervju/goranka-forever/|title=GORANKA Forever|last=Ivković|first=Ivana|date=5 јули 2018|work=Before After|access-date=5 април 2020}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и многу други музичари и музички бендови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.discogs.com/de/artist/1137614-Goranka-Mati%C4%87|title=Goranka Matić|work=Discogs|accessdate=5 април 2020}}</ref> === Протести од 90-тите === Автор е на многу, исто така култни, фотографии кои ги следат турбулентните општествено-политички случувања на белградските улици, од девети март преку антивоените собири до студентските протести и речиси сите демонстрации во текот на 90-тите години на 20-тиот век.<ref name="GORANKA Forever"/> == Изложби == * „Тихо тече Сутјеска“ во Салонот на Музејот на современа уметност, за која ја добила Политикината награда (2004) * „Мрежа на сеќавања“, во ''галеријата Артгет'' на Културниот центар во Белград, февруари 2011 година кои ги испраќала преку електронска пошта.<ref>{{Наведено списание|date=24 февруари 2011|title=Naučiću vas da letite|url=http://www.seecult.org/vest/naucicu-vas-da-letite|journal=SEECult|access-date=5 април 2020}}</ref> * „Патници низ времето опседнати со слики“, во ''галеријата Артгет'' на Културниот центар на Белград, октомври 2012 година ја претставува мала историја на современата српска кинематографија.<ref>{{Наведено списание|date=4 октомври 2012|title=Mala istorija srpskog filma|url=http://www.seecult.org/vest/mala-istorija-srpskog-filma|journal=SEECult|access-date=5 април 2020}}</ref> * Изложба на фотографии на забавата „Бука! Сега!“, април 2018 година. година, која се состоеше од отпечатоци на фотографии во големи формати.<ref>{{Наведено списание|date=11 април 2018|title=Izložba fotografija Goranke Matić i gramofonske ploče na žurki "Buka!Sada!"|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/izlozba-fotografija-goranke-matic-i-gramofonske-ploce-na-zurki-bukasada/w6b6m0w|journal=Blic|access-date=5 април 2020}}</ref> * „Влада“, изложба посветена на рок музичарот Влада Дивљан, ''Марш отворен простор'' Белград, март 2018 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Kultura/a373572/Izlozba-fotografija-Goranke-Matic-o-Vladi-Divljanu.html|title=Izložba fotografija Goranke Matić o Vladi Divljanu|date=21 март 2018|work=N1|access-date=5 април 2020|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202185623/http://rs.n1info.com/Kultura/a373572/Izlozba-fotografija-Goranke-Matic-o-Vladi-Divljanu.html|url-status=dead}}</ref> најавена за март 2020 година. во Домот на војската во Белград .<ref name="vrsaconline.com"/> * „Социјални контексти на животот на младите“, изложба на фотографии од Јане Љубичиќ, Викторија Јовановиќ и Горанка Матиќ во ''галеријата „Про3ор“'' во Белград, октомври 2018 година <ref>{{Наведено списание|date=18 октомври 2018|title=Društveni konteksti života mladih|url=http://www.seecult.org/vest/drustveni-konteksti-zivota-mladih|journal=SEECult|access-date=5 април 2020}}</ref> * „Фотографии од рок сценатна Југославија“, ретроспективна изложба на Горанка Матиќ најавена во Музејот на современа уметност за 2020 година година.<ref>{{Наведено списание|date=14 јануари 2020|title=Фотографије рок сцене Југославије: Ретроспективна изложба Горанке Матић у Музеју савремене уметности|url=https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/art/3142541-fotografije-rok-scene-jugoslavije-retrospektivna-izlozba-goranke-matic-u-muzeju-savremene-umetnosti|journal=Telegraf|access-date=5 април 2020}}</ref> == Библиографија == Горданка Матиќ има објавила неколку книги, меѓу кои се издвојуваат: * ''Денови на болката и гордоста'' <ref>{{Наведена книга|title=Dani bola i ponosa|last=Matić|first=Goranka|date=1995|publisher=Vreme knjige|location=Beograd}}&nbsp;[http://www.sr.cobiss.net/scripts/cobiss?command=DISPLAY&base=cobib&rid=513112929&lani=sc 513112929]{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Десет години против'' <ref name="Примењена носталгија"/><ref>{{Наведена книга|title=Deset godina protiv : građani Srbije u borbi za demokratiju i otvoreno društvo, 1991-2001|last=Ćurgus Kazimir|first=Velimir|last2=Matić|first2=Goranka|last3=Pavlović|first3=Vesna|isbn=86-82827-28-X}}&nbsp;[http://www.sr.cobiss.net/scripts/cobiss?command=DISPLAY&base=cobib&rid=92186892&lani=sc 92186892]{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Награди == * Награда Октомвриски салон (1989) * Награда Освојување на слободата (2002) * Политичка награда (2004) <ref name="Примењена носталгија"/> * Годишна награда на УЛУПУДС (2005) <ref name="FMK"/> * Награда за животно дело на УНС <ref>{{Наведено списание|date=21 декември 2019|title=Uručene godišnje nagrade UNS-a, Goranki Matić nagrada za životno delo|url=http://www.novimagazin.rs/vesti/urucene-godisnje-nagrade-uns-a-goranki-matic-nagrada-za-zivotno-delo|journal=Novi Magazin|access-date=5 април 2020}}</ref> * Награди на Фондацијата Тања Петровиќ (2021) <ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/473410/Fotograf-Goranka-Matic-dobitnica-nagrade-Fondacije-Tanja-Petrovic|title=Фотограф Горанка Матић добитница награде Фондације „Тања Петровић”|date=22 февруари 2021|work=Политика|access-date=23 февруари 2021}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведени вести|url=https://www.beforeafter.rs/intervju/goranka-forever/|title=GORANKA Forever - интервју и он-лајн изложба фотографија|last=Ivković|first=Ivana|date=5 јули 2018|work=Before After|access-date=5 април 2020}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Наведено списание|last=Džodan|first=Neven|date=10 март 2016|title=ISTORIJA NOVOG TALASA Antologijske fotografije Goranke Matić|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/istorija-novog-talasa-antologijske-fotografije-goranke-matic/qhpvlv9|journal=Blic|access-date=5 април 2020}} * {{Наведени вести|url=http://uns.org.rs/sr/desk/Ubijeni-nestali-novinari/63444/goranka-matic-momir-je-voleo-fotografiju-i-kosovo-.html|title=Goranka Matić: Momir je voleo fotografiju i Kosovo|last=Petković|first=Jelena|date=12 јули 2018|access-date=5 април 2020|agency=UNS}} * {{Наведено списание|date=22 март 2018|title=Od “Idola” do “Old Stars Benda”: Izložba fotografija Goranke Matić posvećena Vladi Divljanu|url=https://www.gloria.rs/zivot/kultura/od-idola-do-old-stars-benda-izlozba-fotografija-goranke-matic-posvecena-vladi-divljanu/|journal=Glorija|access-date=5 април 2020}}{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Матиќ, Горанка}} [[Категорија:Српски историчари на уметноста]] [[Категорија:Српски фотографи]] [[Категорија:Луѓе од Марибор]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 2h0d1ag04i58fsxqfr4kkua8neg1ij7 0 1296552 5604947 5315840 2026-08-04T12:04:06Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604947 wikitext text/x-wiki [[Податотека:AmazoniteColorado.jpg|алт=Амазонит Amazonite|мини|Амазонит]] '''Амазонитот''', познат и како '''Амазонски камен''', е зелен [[Силикатни минерали|тектосиликатен]] [[минерал]], разновидност на [[калиумов момирок|калиумовиот момирок]] наречен микроклина.<ref name="EB1911" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gemdat.org/gem-184.html|title=Amazonite gemstone information|work=gemdat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301171608/https://www.gemdat.org/gem-184.html|archive-date=2021-03-01|accessdate=2018-08-24}}</ref> Неговата [[хемиска формула]] е KAlSi<sub>3</sub>O<sub>8.</sub><ref name="Mindat">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-184.html|title=Amazonite: Amazonite mineral information and data.|work=mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514154137/https://www.mindat.org/min-184.html|archive-date=14 May 2021|accessdate=13 April 2017}}</ref> Името на овој камен, потекнува од она на реката [[Амазон]], од која порано се добивале зелените камења, но не е познато дали тие камења биле амазонити.<ref name="EB1911">{{1911|inline=y|wstitle=Amazon-stone|volume=1|page=791}}</ref> Иако се користел за повеќе од две илјади години, како што е потврдено со археолошките наоди во Египет и Месопотамија, ниту еден антички или средновековен авторитет не го споменува. Првпат бил опишан како посебен минерал дури во 18 век.<ref name="Ostrooumov">Mikhail Ostrooumov, ''Amazonite: Mineralogy, Crystal Chemistry, and Typomorphism'' (Elsevier, 2016), p. 1-12.</ref> Зелените и зеленикаво-сините сорти на калиумов момирок кој е претежно триклинички се означен како амазонит.<ref name="Pivec1981">{{Наведено списание|last=Pivec|first=E.|last2=Ševčik|first2=J.|last3=Ulrych|first3=J.|date=December 1981|title=Amazonite from the alkali granite of the Avdar Massif, Mongolia|journal=TMPM Tschermaks Petr. Mitt.|volume=28|issue=4|pages=277–283|bibcode=1981TMPM...28..277P|doi=10.1007/BF01081855}}</ref> Тој е опишан како „прекрасна кристализирана разновидност на светло зелено“ и дека поседува „жива зелена боја“. Повремено се сече и се користи како [[скапоцен камен]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dmme.virginia.gov/dgmr/minerals.shtml|title=Common Minerals of Virginia|work=Virginia Department of Mines, Minerals and Energy|publisher=Commonwealth of Virginia|accessdate=5 July 2019|archive-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724021345/https://dmme.virginia.gov/dgmr/minerals.shtml|url-status=dead}}</ref> == Појава == Амазонитот е минерал со ограничена појава. Порано бил добиен речиси исклучиво од областа Миас во планините Илменски, 50 милји југозападно од [[Чељабинск]], [[Русија]], каде што се јавува во гранитните карпи.<ref name="EB1911"/> Сега е познато дека амазонитот се појавува на различни места низ светот. Тие места, меѓу другото, се следните: * [[Народна Република Кина|'''Кина''']] - Баишитоукуан, префектурата Хами, Ксинџианг (на овие места амазонитот бил најден во гранит) * '''[[Либија]]''' - Џабал Егеи, Планините Тибести (најден во гранитни карпи) * '''[[Монголија]]''' - Авдар Масив, провинцијата Тов (најден во алкален гранит) * '''[[Јужна Африка (регион)|Јужна Африка:]]''' Могалаквена, Каи-Ма, Какамас, долината Церес * [[Соединети Американски Држави|'''САД''']] - [[Колорадо]], [[Вирџинија]], [[Пенсилванија]] == Боја == Долги години, изворот на бојата на амазонитот беше мистерија.<ref name="mineralogist" /> Некои луѓе претпоставувале дека бојата се е предизвикана од бакар, бидејќи [[бакар]]ните соединенија често имаат сина и зелена боја.<ref name="mineralogist">{{Наведено списание|last=Hoffmeister and Rossman|year=1985|title=A spectroscopic study of irradiation coloring of amazonite; structurally hydrous, Pb-bearing feldspar|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM70/AM70_794.pdf|journal=American Mineralogist|volume=70|pages=794–804|via=[[Mineralogical Society of America]]}}</ref> Студија од 1985 година сугерира дека сино-зелената боја е резултат на количеството [[олово]] и вода во момирокот.<ref name="mineralogist" /> Теоретски студии од 1998 година од А. Јулг ја прошируваат потенцијалната улога на алиовалентно олово во бојата на микроклинот.<ref name="Julg">{{Наведено списание|last=Julg|first=A.|date=February 1998|title=A theoretical study of the absorption spectra of Pb+ and Pb3+ in site K+ of microcline: application to the color of amazonite|journal=Physics and Chemistry of Minerals|publisher=Springer-Verlag|volume=25|issue=3|pages=229–233|bibcode=1998PCM....25..229J|doi=10.1007/s002690050108|issn=1432-2021}}</ref> Други студии предложуваат дека боите се асоцирани со зголемената количина на олово, рубидиум и талиум. Една неодамнешна студија од 2010 година, исто така, ја вмеша улогата на двовалентно [[железо]] во зелената боја.<ref name="Mindat"/> Овие студии и придружните хипотези укажуваат на сложената природа на бојата во амазонитот, со други зборови збирниот ефект на неколку взаемно вклучени и неопходни фактори.<ref name="Ostrooumov"/> == Здравје == Студија од 2021г, од германскиот „ Институт за Edelsteinprüfung„ (EPI) покажала дека количината на олово што истекува од 11 грама примерок од амазонит во кисел раствор кој симулира плунка ја надмина препорачаната количина на стандардот на [[Европска Унија|Европската унија]] DIN EN 71-3:2013 за пет пати. Овој експеримент требаше да симулира дете кое голта амазонит, а исто така може да се примени и на нови велнес практики како што е вметнување на минералот во масла или пиење вода со денови.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.epigem.de/en-us/toxic-minerals/lead-in-amazonite-caution.html|title=Lead in Amazonite - Caution|last=|first=|date=April 22, 2021|work=Institut für Edelsteinprüfung|access-date=August 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307075548/https://epigem.de/en-us/toxic-minerals/lead-in-amazonite-caution.html|archive-date=March 7, 2021|location=}}</ref> == Галерија == <gallery widths="130" heights="150"> Податотека:Microcline-Quartz-Albite-48224.jpg Податотека:Amazonite, quartz 300-3-7927.JPG Податотека:Microcline-179612.jpg Податотека:Microcline-Quartz-206935.jpg Податотека:Amazonite 1.jpg Податотека:Microcline-20436.jpg|). Податотека:Landsverk-1 amazonite+ordførerkjede.jpg Податотека:LANDSVERK-1 mikroklien-verdringt-amazoniet.jpg Податотека:Amazonite specimen (polished) arp.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|title=Colorado Gem Trails: And Mineral Guide|url=https://archive.org/details/coloradogemtrail0000rich_3edi|last=Perl|first=Richard M.|publisher=Swallow Press|year=1972|isbn=978-0-8040-0956-0}} == Надворешни врски == {{Ризница-вметнато}} [[Категорија:Скапоцени камења]] [[Категорија:Момирок]] 9o41ghg1uz1fh0qq3rg2gjs8xkyw6go 0 1297988 5605200 4756773 2026-08-05T05:37:57Z Bjankuloski06 332 5605200 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место|official_name=Братица|population_density_km2=|established_date=|area_magnitude=|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=|population_note=|population_total=233|timezone=[[Средноевропско време|СЕВ]]|leader_name=|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Средноевропско летно време|СЕЛВ]]|utc_offset_DST=+2|elevation_footnotes=|elevation_m=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website=|established_title=|leader_title=|other_name=|seal_size=|native_name=Braticë<br>Братица|nickname=|settlement_type=Село|motto=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|image_map=|government_type=|mapsize=|map_caption=|pushpin_map=Montenegro|pushpin_label_position=left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_caption=Location within Montenegro|pushpin_mapsize=<!-- Location ------------------>|subdivision_type=[[Список на држави во светот|Држава]]|subdivision_name={{MNE}}|subdivision_type1=[[Општини во Црна Гора|Општина]]|subdivision_name1=[[File:Coat of Arms of Ulcinj.svg|15px]] [[Општина Улцињ|Улцињ]]|government_footnotes=|footnotes=}} '''Братица''' (албански: ''Braticë'') - [[село]] во општината Улцињ, [[Црна Гора]]. == Демографија == Според пописот од 2011 година, неговото население било 233.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/cg/page.php?id=536&pageid=322|title=Tabela N1. Stanovništvo prema nacinalnoj odnosno etničkoj pripadnosti po naseljima, Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori 2011. godine|publisher=[[Управа за статистика на Црна Гора]]|language=Montenegrin|accessdate=9 април 2022}}</ref> {| class="wikitable" |+Етничката припадност во 2011 г ! width="100px" | Етничка припадност ! width="80px" | Број ! width="80px" | Процент |- | [[Црногорски Албанци|Албанци]] | 156 | 67,0% |- | [[Црногорци]] | 41 | 17,6% |- | Бошњаци | 9 | 3,9% |- | Срби | 7 | 3,0% |- | други/непријавени | 20 | 8,6% |- | '''Вкупно''' | '''233''' | '''100%''' |} == Наводи == {{Наводи}} {{Општина Улцињ}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Села во Црна Гора]] [[Категорија:Албански заедници во Црна Гора]] [[Категорија:Географски никулци за Црна Гора]] [[Категорија:Населени места во Општина Улцињ]] o68lzoq5bb3rl7bk2kq2vtnh2phzk6q 5605201 5605200 2026-08-05T05:38:16Z Bjankuloski06 332 5605201 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место|official_name=Братица|population_density_km2=|established_date=|area_magnitude=|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=|population_note=|population_total=233|timezone=[[Средноевропско време|СЕВ]]|leader_name=|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Средноевропско летно време|СЕЛВ]]|utc_offset_DST=+2|elevation_footnotes=|elevation_m=|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=|website=|established_title=|leader_title=|other_name=|seal_size=|native_name=Braticë<br>Братица|nickname=|settlement_type=Село|motto=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|image_map=|government_type=|mapsize=|map_caption=|pushpin_map=Montenegro|pushpin_label_position=left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_caption=Location within Montenegro|pushpin_mapsize=<!-- Location ------------------>|subdivision_type=[[Список на држави во светот|Држава]]|subdivision_name={{MNE}}|subdivision_type1=[[Општини во Црна Гора|Општина]]|subdivision_name1=[[File:Coat of Arms of Ulcinj.svg|15px]] [[Општина Улцињ|Улцињ]]|government_footnotes=|footnotes=}} '''Братица''' (албански: ''Braticë'') - [[село]] во општината Улцињ, [[Црна Гора]]. == Демографија == Според пописот од 2011 година, неговото население било 233.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/cg/page.php?id=536&pageid=322|title=Tabela N1. Stanovništvo prema nacinalnoj odnosno etničkoj pripadnosti po naseljima, Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori 2011. godine|publisher=[[Управа за статистика на Црна Гора]]|language=Montenegrin|accessdate=9 април 2022}}</ref> {| class="wikitable" |+Етничката припадност во 2011 г ! width="100px" | Етничка припадност ! width="80px" | Број ! width="80px" | Процент |- | [[Црногорски Албанци|Албанци]] | 156 | 67,0% |- | [[Црногорци]] | 41 | 17,6% |- | Бошњаци | 9 | 3,9% |- | Срби | 7 | 3,0% |- | други/непријавени | 20 | 8,6% |- | '''Вкупно''' | '''233''' | '''100%''' |} == Наводи == {{Наводи}} {{Општина Улцињ}} [[Категорија:Општина Улцињ]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Села во Црна Гора]] [[Категорија:Албански заедници во Црна Гора]] [[Категорија:Географски никулци за Црна Гора]] [[Категорија:Населени места во Општина Улцињ]] hgscdv5dvl3858nfa4jql66ph3k38tp 0 1298204 5605402 5602426 2026-08-05T11:48:32Z Gurther 105215 5605402 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}}[[Податотека:Church of the Ospedale della Pieta (7254936384).jpg|мини|Црквата Пиета]] '''[[Антонио Вивалди]]''' направи неколку верзии на неговата [[G&nbsp;мали]] поставка на кантатата {{lang|la|'''[[Magnificat]]'''|italic=no}}. Тој ја постигна својата најпозната верзија, во опусот [[Директориум на Риом|RV]]&nbsp;610, за вокални солисти, хор со четири дела, како и оркестрација со [[обоа]] и [[гудачки оркестар]], кој исто така постои во верзија и за две групи изведувачи ({{lang|it|навремено cori}}, RV 210a). работел на повеќе верзии - едната е само за гласови и гудачи (RV&nbsp;610b). Неговата алтернативна верзија опфаќа- хорски исполнители со пет [[арии]], кои ги пеат [[a cappella]] девојчињата од сиропиталиштето [[Ospedale della Pietà]], таа е каталогизирана како RV&nbsp;611<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://imslp.org/wiki/Magnificat,_RV_610_(Vivaldi,_Antonio)/ |title=Magnificat, RV 610 (Vivaldi, Antonio) |accessdate=2022-04-12 |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417120247/https://imslp.org/wiki/Magnificat,_RV_610_(Vivaldi,_Antonio) |url-status=dead }}</ref>. . {{TOC limit|3}} == Верзии == {| class="wikitable" |+ Верзии на Vivaldi's Magnificat во G&nbsp;мол ! RV ! Numeracii ! додатни информации |- | 610 | 2 [[сопран]], [[алт]], [[тенор]], [[SATB]], 2 [[обоа]], [[жичани инструменти]] | rowspan = "2" | крајот на 1720-тите - почетокот на 1730-тите |- | 610a | s, t, SATB, 2ob, str + 2s, a, SATB, ул |- | 610b | 2s, a, t, [[бас (тип на глас)|б]], SATB, ул | најраната верзија ({{околу|1715}}) |- | 611 | s, a, t, SATB | најнова верзија (1739) |} == Историја== Вивалди работел во Венеција како свештеник и диригент во сиропиталиштето за девојчиња, [[Ospedale della Pietà]], оставил голем опус на дела од црковен карактер [[File:Ospedale della Pietà.jpg|thumb|upright|Болницата на Пиета]] Според музикологот [[Мајкл Талбот (музиколог)|Мајкл Талбот]], Вивалди ја напишал најраната верзија за сиропиталиштето во 1715 година и го препишал за Цистерцискиот манастир во Осек набргу потоа. Оваа верзија станала позната како RV 610. Додека Вивалди поставил два хора, со инструкции во хорските пеења кои сепак остануваа во доменот на монохорска музика. Вивалди напиша подоцнежна верзила, RV 611, кој ги задржала хорските делови, но ги замени трите делови за соло гласови со уште пет арии, во кои поединечни девојчиња од сиропиталиштето можеа да ги покажат своите гласовни богатства. Нивните имиња биле забележани во партитурата. == Композициска структура и нумерација == Вивалди го структурирал Magnificat, RV 610, во девет делови , во осум од нив се користи текст од евангелистот (Лука 1: 46-55) а финалето е во [[доксологија]]. Создадено е во [[Г-мол]], во кој се вклучени два [[сопран]]и , [[алт]] и [[тенор]] , [[SATB]] хор, [[виолина]] I и II, [[виола]], и {{lang | it | [[basso continuo]] | курзив = не}}, како што се [[виолончело]] и инструмент со клавикорди. Следната табела ги прикажува насловите, гласовите, ознаката [[Темпо (музика)|темпо]], [[Време (музика)|време]], [[Клуче (музика)|клуч]] и извор на текст за деветте ставови. Изведбата најчесто тра 15 минути. {| class="wikitable" |+ Ставовиа на Вивалдиевиот Magnificat, RV 610 |- ! scope="col" | Бр. ! scope="col" | Наслов ! scope="col" | Гласови ! scope="col" | Темпо ! scope="col" | Време ! scope="col" | Клуч ! scope="col" | Извор на текст ! scope="col" | Аудио |- | style="text-align: center;" | [[#1|1]] || {{lang|la|Magnificat|italic=no}} || SATB || {{lang|it|Adagio}} || {{music|common-time}} || Г-мол || Изворниот текст|извор=Библија|верзија=Крал Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих=46 || {{Audio-nohelp|Vivaldi - Magnificat 01 Magnificat.oga|1}} |- | style="text-align: center;" | [[#2|2]] || {{lang|la|И радувај се}} || {{hlist | s | a | t }} || {{lang|it|Allegro}} || {{music|common-time}} || [[Б- мол]] || Изворниот текст|извор=Библија|верзија=Кралот Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих=47|опсег=-49 || {{Audio-nohelp|02 - Et Exultavit.ogg|2}} |- | style="text-align: center;" | [[#3|3]] || {{lang|la|И сочувство}} || SATB || {{lang|it|Andante molto}} || {{music|common-time}} || [[Ц -мол]] || Изворен текст|извор=Библија|верзија=Крал Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих=50 || {{Audio-nohelp|03 - Et Misericordia.ogg|3}} |- | style="text-align: center;" | [[#4|4]] || {{lang|la|Тој ја создаде моќта|italic=no}} || SATB || {{lang|it|Presto}} || 3/4 || [[А - мол]] || Изворниот текст|извор=Библија|верзија=Крал Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих=51 || {{Audio-nohelp|04 - Fecit Potentiam.ogg|4}} |- | style="text-align: center;" | [[#5|5]] || {{lang|la|Тој ги спушти моќните од нивното место|italic=no}} || SATB (unisono) || {{lang|it|Allegro}} || 3/4 || Г-мол || Изворниот текст|извор=Библија|верзија=Крал Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих=52 || {{Audio-nohelp|05 - Deposuit Potentes.ogg|5}} |- | style="text-align: center;" | [[#6|6]] || {{lang|la|Го полни гладниот со добри работи|italic=no}} || {{hlist| s | s }} || {{lang|it|Allegro}} || {{music|common-time}} || Б-мол|| Изворниот текст|извор=Библија|верзија=Крал Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих=53|| {{Audio-nohelp|06 - Esurientes.ogg|6}} |- | style="text-align: center;" | [[#7|7]] || {{lang|la|Тој му помогна на Израел|italic=no}} || SATB || {{lang|it|Largo}} || {{music|common-time}} || [[Де-мол]] || Изворен текст|извор=Библија|верзија=Крал Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих= || {{Audio-nohelp|07 - Suscepit Israel.ogg|7}} |- | style="text-align: center;" | [[#8|8]] || {{lang|la|Како што зборуваше |=no}} || SAB || {{lang|it|Allegro ma poco}} || {{music|common-time}} || [[Ф-мол]] || Изворниот текст|извор=Библија|верзија=Крал Џејмс|книга=Лука|поглавје=1|стих=55 || {{Audio-nohelp|08 - Sicut Locutus.ogg|8}} |- | style="text-align: center;" | [[#9|9]] || {{lang|la|Слава на отецот|italic=no}} || SATB || {{lang|it|Largo}} || {{music|alla-breve}} || Г-мол ||Слава на Отецот|| {{Audio-nohelp|09 - Gloria.ogg|9}} |} === Ставови === [[File:Michael Angelo Immenraet - The Visitation.jpg|thumb|upright=1.2|Сликарство од 17 век на [[Средба (христијанство)|Средба]]]] Вивалди го интерпретира секој стих од кантатата Magnificat со различен музички материјал, но ја одржува концизна структурата. ==== 1 ==== Првотио дел го изразува зголемувањето, „{{lang|la|Magnificat anima mea Dominum|italic=no}}“ (Мојата душа го велича Господ), со впечатлив нагорен [[хроматски]] премин со бавно темпо. ==== 2 ==== Во вториот став, три пасуси од стихот се дадени на различни соло гласови во „арија а тре“. „{{lang|la|Et exultavit spiritus meus|italic=no}}“ (И се радува мојот дух) ја пее сопранот, „{{lang|la|Quia respexit humilitatem|italic=no}}“ (затоа што тој ја сметаше понизноста на својот слуга) од алтот, со хорски запис за илустрација на „{{lang|la|omnes generations|italic=no}}“ (сите генерации) и пасус „{{lang|la|Quia fecit mihi magna|italic=no}}“ (бидејќи ми направи големи работи) од тенорот. ==== 3 ==== Третиот став, „{{lang|la|Et misericordia ejus|italic=no}}“, зборува за милоста на Господ за сите што се плашат од него. И милоста и стравот се изразени во густа текстура на [[Имитација (музика)|имитативна]] музика, со хроматски линии и скокови од [[мала шеста]] и [[голема седма]]сек, наречени „мачни интервали“ . ==== 4 ==== Четвртиот став, „{{lang|la|Fecit potentiam|italic=no}}“ (Тој врши моќ), е брзо, моќно хорско движење. ==== 5 ==== Следниот стих, „{{lang|la|Deposuit potentes|italic=no}}“, опишува како моќните се фрлаат од своите места, додека понизните се воздигнуваат. Вивалди го изразува во графички драматични [[унисон]] линии на хорот. ==== 6 ==== Во шестиот став, „{{lang|la|Esurientes implevit bonis|italic=no}}“, [[дует]] сопрани, често во паралелни линии, илустрира како гладните се полнат со добри работи, на [[ [ostinato]] фигура во бас линијата. ==== 7 ==== Седмиот став, „{{lang|la|Suscepit Israel|italic=no}}“, е кратко хорско движење кое вели дека Господ го одржува Израел, додавајќи во побрз среден дел „{{lang|la|Recordatus misericordiae suae| italic=не}}“ (сеќавајќи се на неговата милост). ==== 8 ==== Осмиот став „{{lang|la|Sicut locutus est ad patres nostros|italic=no}}“ (Како што им ветил на нашите татковци), е весело трио за тројца солисти и две обои obbligato. Рецензент ги опиша линиите на обоа и фагот како „пенливи“, во дијалог со „живи транспарентни вокални линии“ ==== 9 ==== Последниот став ја додава традиционалната [[доксологија]] на библискиот текст „{{lang|la|[[Gloria Patri]]|italic=no}}“ (Слава на Отецот). Музиката потсетува на почетокот на првиот став, со долга хроматска мелизма на „{{lang|la|sancto|italic=no}}“ (свето) „{{lang|la|Sicut erat in principio|italic=no} }“ (Како што беше на почетокот) исто така потсетува на првиот став, но води кон традиционален [[двојна фуга]] третман на „{{lang|la|Et in saecula saeculorum|italic=no}}“ (и засекогаш и секогаш) во еден глас и истовремено „Амин“ во друг. == Публикации == [[Carus-Verlag]] објавил две верзии на Magnificat на Вивалди, RV 610 и RV 611, во 1978 година, Bärenreiter објави аранжман на двете верзии за гласови и оргули во 2004 година. ==Избрани снимки== Во 1964 година беше издадена верзија на [[Карло Феличе Силарио]] кој диригира со камерниот оркестар Ангеликум во кој учествуваа солистите Емилија Кундари, Анџела Верчели и Ана Марија Рота. , Orchestra Da Camera Dell'Angelicum – Nisi Dominus / Magnificat. Angelicum LPA 5917, Оваа снимка била објавена во Соединетите Држави во 1968 година од [[Musical Heritage Society]].Антонио Вивалди - Nisi Dominus & Magnificat во G Minor: Ана Марија Рота, Феручо Де Поли, Емилија Кундари , Анџела Верчели, полифоничен хор од Торино, камерен оркестар Ангеликум, Карло Феличе Силарио. Musical Heritage Society MHS 834 Во 1994 година, беше направена снимка од [[The King's Consort|The King's Consort and Choir]], под диригентство на [[Роберт Кинг (диригент)|Роберт Кинг]]. Снимката од 2002 година беше изведена од [[Камерниот хор на Естонската филхармонија]] со солисти и камерниот оркестар на Талин, под диригентство на [[Тону Каљусте]].Во 2015 година, Делото е снимено, заедно со Глорија на Вивалди, од [[Le Concert Spirituel]] под диригентство на [[Herve Niquet]]. беше претставен и на [[Festival Oude Muziek]] во Утрехт. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски== {{commons category}} * {{IMSLP|work=Magnificat, RV 610 (Vivaldi, Antonio)|cname=Magnificat (Vivaldi) }} * {{ChoralWiki|Magnificat, RV 610a (Antonio Vivaldi)|Magnificat, RV 610a (Antonio Vivaldi)|prep=of}} * {{YouTube|id=kbUaT2k5n78|Vivaldi Magnificat RV 610 in G minor Jordi Savall Le Concert des Nations}} [[Категорија:Дела на Антонио Вивалди]] [[Категорија:Дела за Magnificat|Вивалди]] [[Категорија:Композиции во Г-мол]] [[Категорија:Композиции во ге-мол]] b0nrv54qxhpt469a0mmbtgyuqeg5new 0 1300097 5605033 5584119 2026-08-04T15:48:42Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5605033 wikitext text/x-wiki [[Податотека:AnimSONOTHEQUE.gif|мини|Анимација на звукотека]] '''Звукотека''' — база на податоци на [[Звук|звуци]] од различни видови. Во звукотека, како во [[библиотека]], се наоѓа [[медијатека]] на разни звуци, на иста или различни теми. Звукотека може да се создаде од едно или повеќе лица со цел да се соберат елементи на музичка и уметничка различност кои би биле достапни за секого. Најголемата звукотека за живиот свет (150 000 песни, извици, шумови и мрморења од 9 000 животински видови во 2013 година) ставена на интернет е онаа на [[Медијатека Меколеј|Медијатеката Меколеј]] на ''Лабораторијата за орнитологија'' на Универзитетот Корнел<ref>André Dhondt, « [http://www.radio-canada.ca/emissions/les_annees_lumiere/2012-2013/chronique.asp?idChronique=272999 Phones de la faune] », émission ''[[Les Années lumière (radio)|Les Années lumière]]'' de la [[ICI Radio-Canada Première|Première Chaîne]] de [[Société Radio-Canada|Radio-Canada]], 10 février 2013</ref> . == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Звук]] === Надворешни врски === * '''Звучни ефекти''' ** [http://www.chiff-chaff.com/ Шиф-Шаф] : звуци на природата и звучни ефекти за кој било проект ** [http://www.universal-soundbank.com/ Universal-SoundBank]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : илјадници звучни ефекти подредени и бесплатни ** [http://www.lasonotheque.org/ Звукотека] : Звукотека без авторски права за аудиовизуелни и музички проекти ** [http://fr.kay-soundcollection.com/ Звучна колекција на Кеј]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : професионална звукотека која нуди звучни ефекти, атмосфери, позадини без авторски права за кино, телевизија, игри или кој било друг мултимедијален проект. ** [http://www.findsounds.com/ FindSounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030618113214/http://www.findsounds.com/ |date=2003-06-18 }} : аудио пребарувач ** [http://www.sounddesigners.org/ SoundDesigners] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190922220704/https://www.sounddesigners.org/ |date=2019-09-22 }} : звук што има смисла ** [http://www.sound-fishing.net/ звучен риболов] : Повеќе од 11.500 бесплатни звучни ефекти, звучни ефекти и музика без хонорар. * '''Збирки''' ** Sonus.ca: илјадници електроакустични дела на интернет ** Saladotec: професионална звукотека за кино или телевизија. [[Категорија:Звук]] [[Категорија:Музичка технологија]] [[Категорија:Неологизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 0i8zgt0qa10l8g1k8yb0s1k9hqcp1h5 0 1300202 5605034 5419130 2026-08-04T15:55:00Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5605034 wikitext text/x-wiki '''Преведеница''' или '''калк''', алтернативно '''калка'''<ref>{{ДРМЈ|калк}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|калк}}</ref> (од [[француски]] ''calque'' — отпечаток) — поим што се користи за означување на создавање нови [[зборови]] на еден [[јазик]] според зборови од други јазици.<ref name="živi154">[[Kalk#refКлајн2007|Клајн]], стр. 154 [[Kalk#refКлајн2007|↓]]</ref> Постојат преведеници кои доследно го следат изворникот и претставуваат буквални преводи, како и оние кои содржат отстапувања од вообичаеното значење на зборовите во нивните составни делови, што укажува на нивното странско потекло.<ref name="licenca150">[[Kalk#refКлајн2007|Клајн]], стр. 150 [[Kalk#refКлајн2007|↓]]</ref> Во повеќето случаи, преведеницата многу добро се вклопува во структурата на јазикот, така што само историските податоци можат да обезбедат докази за неговото странско потекло, како што е именката ''натчовек'', изведена од преводот на [[германски]]от поим измислен од [[Фридрих Ниче]] (Übermensch).<ref name="licenca151">[[Kalk#refКлајн2007|Клајн]], стр. 151 [[Kalk#refКлајн2007|↓]]</ref> Преведениците исто така се делат на таканаречени [[Семантика|семантички]] и [[Синтакса|синтаксички]] преведеници.<ref name="licenca153">[[Kalk#refКлајн2007|Клајн]], стр. 153 [[Kalk#refКлајн2007|↓]]</ref> == Создавање преведеници == [[Податотека:Hong Kong skyscrapers in a night of typhoon.jpg|мини|[[Хонгконг|Хонгконшките]] [[Облакодер|облакодери]] ноќе при [[тајфун]]. Облакодер е пример за преведеница. ]] Еден од примерите за појава на преведеници е појавата на првите згради со голем број катови во [[САД]] кон крајот на 19 век. Американците ги нарекле sky-scrapers (sky — небо и scrper — дери). Како преведеница на овој збор, се појавиле сложеници и на други јазици, како што е српскиот збор ''небодер''. [[Германски јазик|Германската]] верзија била послободно преведена, па зборот ''[[небо]]'' бил заменет со зборот ''[[облак]]'', што го дава зборот, што во буквален превод на македонски дава преведеница — ''облакодер''.<ref name="licenca151"/> Претходниот пример покажува дека преведениците често создаваат цели вериги меѓу различни јазици. Овој процес започнал во [[античко време]] кога [[грчки јазик|грчките]] зборови служеле како обрасци за создавање нови зборови на [[латински]]. Потоа овие латински зборови во поново време се преведени на главните [[европски]] јазици (првенствено германски и француски), а потоа преку нив на јазиците на нивните [[сосед]]и.<ref name="licenca151"/> == Семантички калк == '''Семантичкиот калк''' претставува позајмување на значењето, кога веќе постоечки збор во јазикот стекнува ново значење врз основа на странски збор.<ref name="živi154"/> На пример, македонскиот збор ''[[ѕвезда]]'', кој првично значел само [[небесно тело]], го добил значењето на популарна јавна личност, по примерот на англискиот збор.<ref name="živi154" /> Некои други примери се политичките изрази за ''[[левица]]'' и ''[[десница]]'', настанати по примерот на француските зборови, кои го добиле ова ново значење за време на [[Француската револуција]].<ref name="živi154" /> Од информатичката технологија пример за семантички калк во [[македонскиот јазик]], и во многу други јазици, е зборот „[[глувче]]“ што е непосреден превод од [[англискиот јазик]].<ref>{{нмс | title=Поимник на македонски зборови од информатичката технологија | url=https://finance.gov.mk/wp-content/uploads/2009/09/POIMNIK.pdf | work= | publisher=[[МАНУ]] | date= | accessdate=14 декември 2024 | archive-date=2024-12-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241203112938/https://finance.gov.mk/wp-content/uploads/2009/09/POIMNIK.pdf | url-status=dead }}</ref> == Синтаксички калк == '''Синтаксички''' или '''фразеолошки калк''' е преведеница што вклучува подолг израз или пресврт на реченица. На пример, изразот „''си дојде на себеси“'' (што значи ''дека се'' освестил или ''закрепнал'') во македонскиот јазик настанал под влијание на германскиот јазик.<ref name="živi156">[[Kalk#refКлајн2007|Клајн]], стр. 156 и 157 [[Kalk#refКлајн2007|↓]]</ref> Некои други примери на синтаксички калк во македонскиот јазик, создадени под влијание на германскиот и другите европски јазици, се ''да се постави прашање'', ''да се земе предвид'', ''да се има чувство за нешто'', ''мирно'' итн.<ref name="živi156" /> ==Поврзано== * [[Новотвореница]] * [[Стопеница]] * [[Застареница]] * [[Ретроним]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * <cite id="refКлајн2007">{{наведена книга |last= Клајн|first= Иван|authorlink= |coauthors= |editor= |others= |title= Испеци па реци|origdate= |origyear= |origmonth= |url= |format= |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |edition=3.|date= |year=2007 |month= |publisher= ИК Прометеј|location=Нови Сад |language=sr|id= {{ISBN|978-86-515-0130-5}}|doi = |pages= |chapter= |chapterurl= |quote = }}</cite> [[Категорија:Лингвистика]] [[Категорија:Етимологија]] [[Категорија:Неологизми]] ocad9zv1qgiwz4zm6hhdefc90bsqc0o 0 1300311 5605320 5603906 2026-08-05T08:14:27Z Bjankuloski06 332 5605320 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Conium maculatum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-191.jpg|десно|мини|Илустрација од 19 век на ''Conium maculatum'']] '''Пегава кукута''' или '''пегав буќинеш''' ({{науч|Conium maculatum}}) — многу [[отров]]но [[двегодишно растение|двегодишно]] [[тревесто растение]] од семејството на моркови [[штитоцветни]], кое живее во [[Европа]] и [[Северна Африка]]. Цврсто растение кое било способно да живее во различни средини, Кукута бил широко одомаќинет на места надвор од неговиот домороден опсег, како што се делови од Австралија, Западна Азија и Северна и Јужна Америка, каде што е однесен. Тој бил способен да се шири и со тоа да стане [[Инвазивен вид|инвазивен]] [[плевел]]. Сите делови на растението се токсични, особено семињата и корените, а особено ако се голтнат. Под соодветни услови растението расте доста брзо во текот на сезоната на растење и може да достигне висина од 2 метри, со долг продорен корен. Растението има карактеристичен мирис кој обично се смета за непријатен кога го носи ветрот. Шупливите стебла обично се забележуваат со темна кафеава боја пред растението да умре и стануваат суви и кафеави по завршувањето на неговиот [[Двегодишно растение|двогодишен]] животен циклус. == Таксономија == Името на родот „Кукута“ се однесува на ''koneios'', грчкиот збор за „вртење“ или „виор“, алудирајќи на [[вртоглавица]]та која е ефект од отровот на растението по внесување во организмот. На англиски јазик го викаат хемлок. Растението било идентификувано од [[Карл Линеј]] во неговата публикација од 1753 година..<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/14820|title=Conium maculatum (poison hemlock)|work=www.cabi.org|accessdate=2020-12-03}}</ref> == Опис == [[Податотека:Gefleckterschierling.jpg|мини|Може да порасне до висина од 1,5 до 3 метри.]] Кукута е тревно [[Двегодишно растение|двогодишно]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое расте до 1,5 - 2,5 метри високо, со мазно, зелено, шупливо стебло, обично набраздено со црвена или виолетова боја на долната половина од стеблото. Сите делови на растението се без влакна (голи): [[лист]]овите се со две до четири перки, ситно поделени и чипкасти, целокупно триаголни во форма, до 50 см долги и 40 см широки.<ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=conium+maculatum Altervista Flora Italiana, ''Cicuta maggiore'', ''Conium maculatum'' L. includes photos and European distribution map]</ref> Цветот е мал и бел, и секој цвет има пет ливчиња.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/worldweedsnatura0000unse|title=World weeds: natural histories and distribution|last=Holm|first=LeRoy G.|date=1997|publisher=Wiley|isbn=0471047015|location=New York|url-access=registration}}</ref> Растението изгледа како растението див морков (''Daucus carota''). == Распространетост == Растението потекнувало од [[Европа]] и средоземниот регион.<ref>{{Наведено списание|last=Vetter|first=J|date=September 2004|title=Poison Hemlock (''Conium maculatum'' L.)|journal=Food Chem Toxicol|volume=42|issue=9|pages=1374–82|doi=10.1016/j.fct.2004.04.009|pmid=15234067}}</ref> Живеалиште им се некои шуми (и на други места) во повеќето окрузи на [[Британски Острови|Британските Острови]];<ref>{{Наведена книга|title=Excursion Flora of the British Isles|url=https://archive.org/details/excursionfloraof0000clap|last=Clapham|first=A.R.|last2=Tutin|first2=T.G.|last3=Warburg|first3=E.F.|date=1968|isbn=0521-04656-4|edition=2}}</ref> во [[Алстер]] особено во [[Даун|округот Даун]], [[Антрим (грофовија)|округот Антрим]] и [[Лондондери (грофовија)|округот Лондондери]].<ref>{{Наведена книга|title=Stewart & Corry's Flora of the North-east of Ireland|url=https://archive.org/details/stewartcorrysflo0000hack|date=1992|publisher=Institute of Irish Studies and The Queen's University of Belfast|isbn=0-85389-446-9|editor-last=Hackney|editor-first=P.}}</ref> Се одомаќило во Азија, Северна Америка, Австралија и Нов Зеланд.<ref name="rudi">{{Наведена мрежна страница|url=http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:451627|title=Atlas of Living Australia, ''Conium maculatum'' L., Carrot Fern|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919165822/http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:451627|archive-date=2015-09-19|accessdate=2015-06-13}}</ref><ref name="Schep">{{Наведено списание|last=Schep|first=L. J.|last2=Slaughter|first2=R. J.|last3=Beasley|first3=D. M.|year=2009|title=Nicotinic Plant Poisoning|journal=Clinical Toxicology|volume=47|issue=8|pages=771–781|doi=10.1080/15563650903252186|pmid=19778187}}</ref><ref name="FloraofChina">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=107860|title=31. ''Conium'' Linnaeus, Sp. Pl. 1: 243. 1753|last=Zehui, Pan|last2=Watson, Mark F.|work=Flora of China|accessdate=January 23, 2017}}</ref> Понекогаш се среќава околу реките во [[Викторија (Австралија)|југоисточна Австралија]] и [[Тасманија]]. == Екологија == Растението Кукута често се наоѓа во водена почва, особено во близина на потоци, ровови и други водени површини. Се појавува и на патиштата, на рабовите на култивирани полиња и на отпадни површини.<ref name="Schep"/> Кукутаот расте во прилично влажна почва,<ref>[http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=plant/conium-maculatum Online Atlas of the British and Irish Flora: ''Conium maculatum'']</ref> но исто така и на посуви груби пасишта, патишта и нарушена почва. Го јадат [[Ларва|ларвите]] на некои [[пеперуги]], вклучително и молци, особено отровниот молец ''Agonopterix alstroemeriana''. == Токсичност == Отровната кукута е исполнет со конини и со некои слични отровни [[алкалоид]]и и е отровен за сите цицачи (и многу други организми) кои го јадат. Интоксикација била забележана кај говеда, свињи, овци, кози, магариња, зајаци и коњи. Внесување повеќе од 150-300&nbsp;мг конин, приближно еднаков на шест до осум лисја, може да биде фатален за возрасни луѓе.<ref name="Hotti2017">{{Наведено списание|last=Hotti|first=Hannu|last2=Rischer|first2=Heiko|date=2017-11-14|title=The killer of Socrates: Coniine and Related Alkaloids in the Plant Kingdom|journal=Molecules|volume=22|issue=11|page=1962|doi=10.3390/molecules22111962|issn=1420-3049|pmc=6150177|pmid=29135964|doi-access=free}}</ref> Семињата и корените се исто така токсични, повеќе од листовите.<ref>{{Наведено списание|date=1997-07-01|title=IPCS INCHEM: International Programme on Chemical Safety|journal=Choice Reviews Online|volume=34|issue=11|pages=34–6285-34-6285|doi=10.5860/choice.34-6285|issn=0009-4978}}</ref> Додека токсичноста на кукута првенствено произлегува од консумирање, труењето може да биде резултат и од вдишување и од контакт со кожата.<ref name="king">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kingcounty.gov/environment/animalsAndPlants/noxious-weeds/weed-identification/poison-hemlock.aspx|title=Poison-hemlock|last=DNRP-WLRD-RRS Staff|date=November 28, 2016|work=Noxious Weeds in King County, Weed Identification Photos|publisher=Department of Natural Resources and Parks (DNRP), Water and Land Resources Division (WLRD), Rural and Regional Services (RRS) section|location=Seattle, WA|accessdate=January 23, 2017|archive-date=2015-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502133551/http://www.kingcounty.gov/environment/animalsAndPlants/noxious-weeds/weed-identification/poison-hemlock.aspx|url-status=dead}}</ref>  Земјоделците, исто така, треба да внимаваат сеното што им се дава на животните да не го содржи ова растение. Отровната кукута е најотровна во пролет кога концентрацијата на γ-коницеин (претходник на други токсини) е на својот врв.<ref>{{Наведена книга|title=Toxicants of Plant Origin: Alkaloids, Volume 1|url=https://archive.org/details/toxicantsofplant0001unse_k8m7|last=Cheeke|first=Peter|date=31 Aug 1989|publisher=CRC Press|isbn=978-0849369902|edition=1|location=Boca Raton, Florida|page=[https://archive.org/details/toxicantsofplant0001unse_k8m7/page/118 118]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.co.lincoln.wa.us/WeedBoard/controloptions/poisonhemlock.pdf|title=Poison Hemlock: Options for Control|work=co.lincoln.wa.us|publisher=Lincoln County Noxious Weed Control Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304080259/http://www.co.lincoln.wa.us/WeedBoard/controloptions/poisonhemlock.pdf|archive-date=4 March 2016|accessdate=3 May 2015}}</ref> === Алкалоиди === [[Податотека:(S)-Coniine_Structural_Formula_V.1.svg|лево|мини| Хемиска структура на еден од двата енантиомери, изомерот ( ''S'' )-(+), на конининот, каде што природните мешавини се сметаат за веројатни рацемати (еднакви мешавини) на овој и ( ''R'' )-(-) изомерот.<ref name="Lee">{{Наведено списание|last=Stephen T. Lee|last2=Benedict T. Green|last3=Kevin D. Welch|last4=James A. Pfister|last5=Kip E. Panter|year=2008|title=Stereoselective potencies and relative toxicities of coniine enantiomers|journal=[[Chemical Research in Toxicology]]|volume=21|issue=10|pages=2061–2064|doi=10.1021/tx800229w|pmid=18763813}}</ref>]] Кукута е познато растение по тоа што е исклучително отровно. Неговите ткива содржат различни [[алкалоид]]и. Во цветните пупки, главниот пронајден алкалоид бил γ-коницин. Оваа молекула подоцна се трансформира во конинин за време на развојот на плодот.<ref>{{Наведено списание|last=Cromwell|first=B. T.|date=October 1956|title=The separation, micro-estimation and distribution of the alkaloids of hemlock (''Conium maculatum'' L.)|journal=Biochemical Journal|volume=64|issue=2|pages=259–266|doi=10.1042/bj0640259|issn=0264-6021|pmc=1199726|pmid=13363836}}</ref> Алкалоидите се испарливи; затоа, истражувачите претпоставуваат дека овие алкалоиди играат важна улога во привлекувањето на опрашувачите како што се пеперугите и пчелите.<ref>{{Наведување|last=Roberts|first=Margaret F.|chapter=Enzymology of Alkaloid Biosynthesis|date=1998|pages=109–146|publisher=Springer US|isbn=9781441932631|doi=10.1007/978-1-4757-2905-4_5|title=Alkaloids}}</ref> Кукута ги содржи пиперидинските алкалоиди конинин, N- метилкониин, конхидрин, псевдоконхидрин и гама-коницеин (или г-коницеин), кој е претходник на другите алкалоиди на кукута.<ref name="Schep"/><ref name="Reynolds">{{Наведено списание|last=Reynolds|first=T.|date=June 2005|title=Hemlock Alkaloids from Socrates to Poison Aloes|journal=Phytochemistry|volume=66|issue=12|pages=1399–1406|doi=10.1016/j.phytochem.2005.04.039|pmid=15955542}}</ref><ref name="Vetter J. 2004">{{Наведено списание|last=Vetter|first=J.|date=September 2004|title=Poison Hemlock (''Conium maculatum'' L.)|journal=[[Food and Chemical Toxicology]]|volume=42|issue=9|pages=1373–1382|doi=10.1016/j.fct.2004.04.009|pmid=15234067}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.toxinz.com/Demo/6/UExIMDIyLzEwNGg=|title=''Conium maculatum'' TOXINZ - Poisons Information|work=www.toxinz.com|accessdate=2017-05-29|archive-date=2017-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523120448/http://www.toxinz.com/Demo/6/UExIMDIyLzEwNGg=|url-status=dead}}</ref> Кониинот има [[хемиска структура]] и фармаколошки својства слични на оние на [[никотин]]от.<ref name="Schep" /><ref name="Brooks2008">{{Наведена мрежна страница|url=http://emedicine.medscape.com/article/821362-overview|title=Plant Poisoning, Hemlock|last=Brooks|first=D. E.|date=2010-06-28|work=MedScape|publisher=[[eMedicine]]|accessdate=2012-03-02}}</ref> Кониинот делува директно на [[Централен нервен систем|централниот нервен систем]] преку инхибиторно дејство на никотинските ацетилхолински рецептори. Во доволно високи концентрации, конининот може да биде опасен за [[Човек|луѓето]] и [[добиток]]от.<ref name="Vetter J. 2004"/> Со неговата висока моќност, ингестијата на навидум мали дози лесно може да предизвика респираторен колапс и смрт.<ref>{{Наведена книга|title=Edible and Medicinal Plants of the West|url=https://archive.org/details/ediblemedicinalp0000tilf|last=Tilford|first=Gregory L.|year=1997|isbn=978-0-87842-359-0}}</ref> Содржината на алкалоид пронајден во Кукута, исто така, влијае врз терморегулаторниот центар со феномен наречен периферна вазоконстрикција, што резултира со хипотермија кај телињата.<ref>{{Наведено списание|last=López|first=T.A.|last2=Cid|first2=M.S.|last3=Bianchini|first3=M.L.|date=June 1999|title=Biochemistry of hemlock (''Conium maculatum'' L.) alkaloids and their acute and chronic toxicity in livestock. A review|journal=Toxicon|volume=37|issue=6|pages=841–865|doi=10.1016/s0041-0101(98)00204-9|issn=0041-0101|pmid=10340826}}</ref> Дополнително, било откриено дека алкалоидот ги стимулира симпатичките ганглии и го намалувал влијанието на парасимпатичните ганглии кај стаорци и зајаци, предизвикувајќи зголемен пулс.<ref>{{Наведено списание|last=Forsyth|first=Carol S.|last2=Frank|first2=Anthony A.|date=July 1993|title=Evaluation of developmental toxicity of coniine to rats and rabbits|journal=Teratology|volume=48|issue=1|pages=59–64|doi=10.1002/tera.1420480110|issn=0040-3709|pmid=8351649}}</ref> Кониинот, исто така, има значителни токсични ефекти врз бубрезите. Присуството на [[рабдомиолиза]] и акутна тубуларна некроза било прикажано кај пациенти кои умреле од труење со кукута. За дел од овие пациенти било откриено и акутно оштетување на бубрезите.<ref>{{Наведено списание|last=Rizzi|first=D|last2=Basile|first2=C|last3=Di Maggio|first3=A|displayauthors=et al|year=1991|title=Clinical spectrum of accidental hemlock poisoning: neurotoxic manifestations, rhabdomyolysis and acute tubular necrosis|journal=Nephrol. Dial. Transplant.|volume=6|issue=12|pages=939–43|doi=10.1093/ndt/6.12.939|pmid=1798593}}</ref> Кониинот е токсичен за бубрезите, бидејќи доведува до стегање на сфинктерот на мочниот меур и на крајот до акумулација на урината.<ref>{{Наведување|chapter=Poison Hemlock (''Conium maculatum'' L.)|title=Medical Toxicology of Natural Substances: Foods, Fungi, Medicinal Herbs, Plants, and Venomous Animals|pages=796–799|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=9780470330319|doi=10.1002/9780470330319.ch131|first=Donald G.|last=Barceloux|year=2008}}</ref> === Токсикологија === Кратко време по внесување во организмот, алкалоидите предизвикуваат потенцијално фатална невромускулна дисфункција поради откажување на [[Дишен систем|респираторните мускули]]. Акутната токсичност, ако не е смртоносна, може да се реши со спонтано закрепнување, под услов да се избегне понатамошна изложеност. Смртта може да се спречи со вештачка вентилација додека ефектите не исчезнат 48-72 часа подоцна.<ref name="Schep"/> За возрасен, ингестија на повеќе од 100&nbsp;mg (0,1 грам) кониин (околу шест до осум свежи листови или помала доза од семиња или корен) може да биде фатална. Ефектите слични на наркотици може да се забележат веднаш по 30 минути по ингестијата на зелената лисна материја од растението, при што жртвите заспиваат.<ref>{{Наведено списание|last=Drummer|first=Olaf H.|last2=Roberts|first2=Anthony N.|last3=Bedford|first3=Paul J.|last4=Crump|first4=Kerryn L.|last5=Phelan|first5=Michael H.|year=1995|title=Three deaths from hemlock poisoning|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7791646/|journal=The Medical Journal of Australia|volume=162|issue=5|pages=592–593|doi=10.5694/j.1326-5377.1995.tb138553.x|pmid=7791646|url-access=subscription}}</ref> Почетокот на симптомите е со мускулна парализа што доведува до парализа на респираторните мускули, предизвикувајќи смрт поради недостаток на кислород.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/conium.htm|title=''Conium maculatum'' L.|work=Inchem|publisher=IPCS (International Programme on Chemical Safety)|accessdate=2012-07-06}}</ref> Забележано е дека отруените животни се враќаат да се хранат со растението по првичното труење. Хроничната токсичност ги погодува само бремените животни, при што потомството се раѓа со малформации. Оштетувањето на фетусот поради хронична токсичност е неповратно. Иако артрогрипозата може хируршки да се коригира во некои случаи, повеќето од неформираните животни умираат. Ваквите загуби може да бидат потценети, барем во некои региони, поради тешкотијата да се поврзат малформациите со многу пораното труење на мајките. Бидејќи не е достапен специфичен противотров, превенцијата е единствениот начин да се спречи труењето предизвикано од растението. Се сметало дека алкалоидите на ова растение може да навлезат во синџирот на исхрана на човекот преку [[млеко]]то и птиците, но научните студии ги отфрлиле овие тврдења.<ref>{{Наведено списание|last=Frank|first=A. A.|last2=Reed|first2=W.M.|date=April 1990|title=Comparative Toxicity of Coniine, an Alkaloid of ''Conium maculatum'' (Poison Hemlock), in Chickens, Quails, and Turkeys|journal=Avian Diseases|volume=34|issue=2|pages=433–437|doi=10.2307/1591432|jstor=1591432|pmid=2369382}}</ref> == Историски и културни референци == Во Стара Грција, ова растение се користело за труење на осудените затвореници. Кукута било растението кое ги убило Терамен, [[Сократ]], Полемарх и Фокион.<ref name="Blamey">{{Наведена книга|title=Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora|last=Blamey|first=M.|last2=Fitter|first2=R.|last3=Fitter|first3=A.|publisher=A & C Black|year=2003|isbn=978-1408179505|location=London}}</ref> Сократ, најпознатата жртва на труење, бил обвинет за безбожност и расипување на умовите на младите луѓе од Атина во 399 г. п.н.е. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150" style="text-align:left"> Податотека:Poison Hemlock.jpg|alt=Conium maculatum|Отровно растение Податотека:CMchinoCa.jpg|''Conium maculatum'' во Чино, Калифорнија Податотека:Hemlockseeds.jpg|Семето кон крајот на летото Податотека:David - The Death of Socrates.jpg|''Смртта на Сократ'', од Жак-Луј Давид (1787) </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Conium&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=''Conium''|work=Flora Europaea|publisher=Royal Botanic Garden Edinburgh}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Целери]] 7tm6l45xbe5552royzpa738zb5coqz0 5605321 5605320 2026-08-05T08:14:49Z Bjankuloski06 332 5605321 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Conium maculatum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-191.jpg|десно|мини|Илустрација од XIX век.]] '''Пегава кукута''' или '''пегав буќинеш''' ({{науч|Conium maculatum}}) — многу [[отров]]но [[двегодишно растение|двегодишно]] [[тревесто растение]] од семејството на моркови [[штитоцветни]], кое живее во [[Европа]] и [[Северна Африка]]. Цврсто растение кое било способно да живее во различни средини, Кукута бил широко одомаќинет на места надвор од неговиот домороден опсег, како што се делови од Австралија, Западна Азија и Северна и Јужна Америка, каде што е однесен. Тој бил способен да се шири и со тоа да стане [[Инвазивен вид|инвазивен]] [[плевел]]. Сите делови на растението се токсични, особено семињата и корените, а особено ако се голтнат. Под соодветни услови растението расте доста брзо во текот на сезоната на растење и може да достигне висина од 2 метри, со долг продорен корен. Растението има карактеристичен мирис кој обично се смета за непријатен кога го носи ветрот. Шупливите стебла обично се забележуваат со темна кафеава боја пред растението да умре и стануваат суви и кафеави по завршувањето на неговиот [[Двегодишно растение|двогодишен]] животен циклус. == Таксономија == Името на родот „Кукута“ се однесува на ''koneios'', грчкиот збор за „вртење“ или „виор“, алудирајќи на [[вртоглавица]]та која е ефект од отровот на растението по внесување во организмот. На англиски јазик го викаат хемлок. Растението било идентификувано од [[Карл Линеј]] во неговата публикација од 1753 година..<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/14820|title=Conium maculatum (poison hemlock)|work=www.cabi.org|accessdate=2020-12-03}}</ref> == Опис == [[Податотека:Gefleckterschierling.jpg|мини|Може да порасне до висина од 1,5 до 3 метри.]] Кукута е тревно [[Двегодишно растение|двогодишно]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое расте до 1,5 - 2,5 метри високо, со мазно, зелено, шупливо стебло, обично набраздено со црвена или виолетова боја на долната половина од стеблото. Сите делови на растението се без влакна (голи): [[лист]]овите се со две до четири перки, ситно поделени и чипкасти, целокупно триаголни во форма, до 50 см долги и 40 см широки.<ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=conium+maculatum Altervista Flora Italiana, ''Cicuta maggiore'', ''Conium maculatum'' L. includes photos and European distribution map]</ref> Цветот е мал и бел, и секој цвет има пет ливчиња.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/worldweedsnatura0000unse|title=World weeds: natural histories and distribution|last=Holm|first=LeRoy G.|date=1997|publisher=Wiley|isbn=0471047015|location=New York|url-access=registration}}</ref> Растението изгледа како растението див морков (''Daucus carota''). == Распространетост == Растението потекнувало од [[Европа]] и средоземниот регион.<ref>{{Наведено списание|last=Vetter|first=J|date=September 2004|title=Poison Hemlock (''Conium maculatum'' L.)|journal=Food Chem Toxicol|volume=42|issue=9|pages=1374–82|doi=10.1016/j.fct.2004.04.009|pmid=15234067}}</ref> Живеалиште им се некои шуми (и на други места) во повеќето окрузи на [[Британски Острови|Британските Острови]];<ref>{{Наведена книга|title=Excursion Flora of the British Isles|url=https://archive.org/details/excursionfloraof0000clap|last=Clapham|first=A.R.|last2=Tutin|first2=T.G.|last3=Warburg|first3=E.F.|date=1968|isbn=0521-04656-4|edition=2}}</ref> во [[Алстер]] особено во [[Даун|округот Даун]], [[Антрим (грофовија)|округот Антрим]] и [[Лондондери (грофовија)|округот Лондондери]].<ref>{{Наведена книга|title=Stewart & Corry's Flora of the North-east of Ireland|url=https://archive.org/details/stewartcorrysflo0000hack|date=1992|publisher=Institute of Irish Studies and The Queen's University of Belfast|isbn=0-85389-446-9|editor-last=Hackney|editor-first=P.}}</ref> Се одомаќило во Азија, Северна Америка, Австралија и Нов Зеланд.<ref name="rudi">{{Наведена мрежна страница|url=http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:451627|title=Atlas of Living Australia, ''Conium maculatum'' L., Carrot Fern|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919165822/http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:451627|archive-date=2015-09-19|accessdate=2015-06-13}}</ref><ref name="Schep">{{Наведено списание|last=Schep|first=L. J.|last2=Slaughter|first2=R. J.|last3=Beasley|first3=D. M.|year=2009|title=Nicotinic Plant Poisoning|journal=Clinical Toxicology|volume=47|issue=8|pages=771–781|doi=10.1080/15563650903252186|pmid=19778187}}</ref><ref name="FloraofChina">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=107860|title=31. ''Conium'' Linnaeus, Sp. Pl. 1: 243. 1753|last=Zehui, Pan|last2=Watson, Mark F.|work=Flora of China|accessdate=January 23, 2017}}</ref> Понекогаш се среќава околу реките во [[Викторија (Австралија)|југоисточна Австралија]] и [[Тасманија]]. == Екологија == Растението Кукута често се наоѓа во водена почва, особено во близина на потоци, ровови и други водени површини. Се појавува и на патиштата, на рабовите на култивирани полиња и на отпадни површини.<ref name="Schep"/> Кукутаот расте во прилично влажна почва,<ref>[http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=plant/conium-maculatum Online Atlas of the British and Irish Flora: ''Conium maculatum'']</ref> но исто така и на посуви груби пасишта, патишта и нарушена почва. Го јадат [[Ларва|ларвите]] на некои [[пеперуги]], вклучително и молци, особено отровниот молец ''Agonopterix alstroemeriana''. == Токсичност == Отровната кукута е исполнет со конини и со некои слични отровни [[алкалоид]]и и е отровен за сите цицачи (и многу други организми) кои го јадат. Интоксикација била забележана кај говеда, свињи, овци, кози, магариња, зајаци и коњи. Внесување повеќе од 150-300&nbsp;мг конин, приближно еднаков на шест до осум лисја, може да биде фатален за возрасни луѓе.<ref name="Hotti2017">{{Наведено списание|last=Hotti|first=Hannu|last2=Rischer|first2=Heiko|date=2017-11-14|title=The killer of Socrates: Coniine and Related Alkaloids in the Plant Kingdom|journal=Molecules|volume=22|issue=11|page=1962|doi=10.3390/molecules22111962|issn=1420-3049|pmc=6150177|pmid=29135964|doi-access=free}}</ref> Семињата и корените се исто така токсични, повеќе од листовите.<ref>{{Наведено списание|date=1997-07-01|title=IPCS INCHEM: International Programme on Chemical Safety|journal=Choice Reviews Online|volume=34|issue=11|pages=34–6285-34-6285|doi=10.5860/choice.34-6285|issn=0009-4978}}</ref> Додека токсичноста на кукута првенствено произлегува од консумирање, труењето може да биде резултат и од вдишување и од контакт со кожата.<ref name="king">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kingcounty.gov/environment/animalsAndPlants/noxious-weeds/weed-identification/poison-hemlock.aspx|title=Poison-hemlock|last=DNRP-WLRD-RRS Staff|date=November 28, 2016|work=Noxious Weeds in King County, Weed Identification Photos|publisher=Department of Natural Resources and Parks (DNRP), Water and Land Resources Division (WLRD), Rural and Regional Services (RRS) section|location=Seattle, WA|accessdate=January 23, 2017|archive-date=2015-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502133551/http://www.kingcounty.gov/environment/animalsAndPlants/noxious-weeds/weed-identification/poison-hemlock.aspx|url-status=dead}}</ref>  Земјоделците, исто така, треба да внимаваат сеното што им се дава на животните да не го содржи ова растение. Отровната кукута е најотровна во пролет кога концентрацијата на γ-коницеин (претходник на други токсини) е на својот врв.<ref>{{Наведена книга|title=Toxicants of Plant Origin: Alkaloids, Volume 1|url=https://archive.org/details/toxicantsofplant0001unse_k8m7|last=Cheeke|first=Peter|date=31 Aug 1989|publisher=CRC Press|isbn=978-0849369902|edition=1|location=Boca Raton, Florida|page=[https://archive.org/details/toxicantsofplant0001unse_k8m7/page/118 118]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.co.lincoln.wa.us/WeedBoard/controloptions/poisonhemlock.pdf|title=Poison Hemlock: Options for Control|work=co.lincoln.wa.us|publisher=Lincoln County Noxious Weed Control Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304080259/http://www.co.lincoln.wa.us/WeedBoard/controloptions/poisonhemlock.pdf|archive-date=4 March 2016|accessdate=3 May 2015}}</ref> === Алкалоиди === [[Податотека:(S)-Coniine_Structural_Formula_V.1.svg|лево|мини| Хемиска структура на еден од двата енантиомери, изомерот ( ''S'' )-(+), на конининот, каде што природните мешавини се сметаат за веројатни рацемати (еднакви мешавини) на овој и ( ''R'' )-(-) изомерот.<ref name="Lee">{{Наведено списание|last=Stephen T. Lee|last2=Benedict T. Green|last3=Kevin D. Welch|last4=James A. Pfister|last5=Kip E. Panter|year=2008|title=Stereoselective potencies and relative toxicities of coniine enantiomers|journal=[[Chemical Research in Toxicology]]|volume=21|issue=10|pages=2061–2064|doi=10.1021/tx800229w|pmid=18763813}}</ref>]] Кукута е познато растение по тоа што е исклучително отровно. Неговите ткива содржат различни [[алкалоид]]и. Во цветните пупки, главниот пронајден алкалоид бил γ-коницин. Оваа молекула подоцна се трансформира во конинин за време на развојот на плодот.<ref>{{Наведено списание|last=Cromwell|first=B. T.|date=October 1956|title=The separation, micro-estimation and distribution of the alkaloids of hemlock (''Conium maculatum'' L.)|journal=Biochemical Journal|volume=64|issue=2|pages=259–266|doi=10.1042/bj0640259|issn=0264-6021|pmc=1199726|pmid=13363836}}</ref> Алкалоидите се испарливи; затоа, истражувачите претпоставуваат дека овие алкалоиди играат важна улога во привлекувањето на опрашувачите како што се пеперугите и пчелите.<ref>{{Наведување|last=Roberts|first=Margaret F.|chapter=Enzymology of Alkaloid Biosynthesis|date=1998|pages=109–146|publisher=Springer US|isbn=9781441932631|doi=10.1007/978-1-4757-2905-4_5|title=Alkaloids}}</ref> Кукута ги содржи пиперидинските алкалоиди конинин, N- метилкониин, конхидрин, псевдоконхидрин и гама-коницеин (или г-коницеин), кој е претходник на другите алкалоиди на кукута.<ref name="Schep"/><ref name="Reynolds">{{Наведено списание|last=Reynolds|first=T.|date=June 2005|title=Hemlock Alkaloids from Socrates to Poison Aloes|journal=Phytochemistry|volume=66|issue=12|pages=1399–1406|doi=10.1016/j.phytochem.2005.04.039|pmid=15955542}}</ref><ref name="Vetter J. 2004">{{Наведено списание|last=Vetter|first=J.|date=September 2004|title=Poison Hemlock (''Conium maculatum'' L.)|journal=[[Food and Chemical Toxicology]]|volume=42|issue=9|pages=1373–1382|doi=10.1016/j.fct.2004.04.009|pmid=15234067}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.toxinz.com/Demo/6/UExIMDIyLzEwNGg=|title=''Conium maculatum'' TOXINZ - Poisons Information|work=www.toxinz.com|accessdate=2017-05-29|archive-date=2017-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523120448/http://www.toxinz.com/Demo/6/UExIMDIyLzEwNGg=|url-status=dead}}</ref> Кониинот има [[хемиска структура]] и фармаколошки својства слични на оние на [[никотин]]от.<ref name="Schep" /><ref name="Brooks2008">{{Наведена мрежна страница|url=http://emedicine.medscape.com/article/821362-overview|title=Plant Poisoning, Hemlock|last=Brooks|first=D. E.|date=2010-06-28|work=MedScape|publisher=[[eMedicine]]|accessdate=2012-03-02}}</ref> Кониинот делува директно на [[Централен нервен систем|централниот нервен систем]] преку инхибиторно дејство на никотинските ацетилхолински рецептори. Во доволно високи концентрации, конининот може да биде опасен за [[Човек|луѓето]] и [[добиток]]от.<ref name="Vetter J. 2004"/> Со неговата висока моќност, ингестијата на навидум мали дози лесно може да предизвика респираторен колапс и смрт.<ref>{{Наведена книга|title=Edible and Medicinal Plants of the West|url=https://archive.org/details/ediblemedicinalp0000tilf|last=Tilford|first=Gregory L.|year=1997|isbn=978-0-87842-359-0}}</ref> Содржината на алкалоид пронајден во Кукута, исто така, влијае врз терморегулаторниот центар со феномен наречен периферна вазоконстрикција, што резултира со хипотермија кај телињата.<ref>{{Наведено списание|last=López|first=T.A.|last2=Cid|first2=M.S.|last3=Bianchini|first3=M.L.|date=June 1999|title=Biochemistry of hemlock (''Conium maculatum'' L.) alkaloids and their acute and chronic toxicity in livestock. A review|journal=Toxicon|volume=37|issue=6|pages=841–865|doi=10.1016/s0041-0101(98)00204-9|issn=0041-0101|pmid=10340826}}</ref> Дополнително, било откриено дека алкалоидот ги стимулира симпатичките ганглии и го намалувал влијанието на парасимпатичните ганглии кај стаорци и зајаци, предизвикувајќи зголемен пулс.<ref>{{Наведено списание|last=Forsyth|first=Carol S.|last2=Frank|first2=Anthony A.|date=July 1993|title=Evaluation of developmental toxicity of coniine to rats and rabbits|journal=Teratology|volume=48|issue=1|pages=59–64|doi=10.1002/tera.1420480110|issn=0040-3709|pmid=8351649}}</ref> Кониинот, исто така, има значителни токсични ефекти врз бубрезите. Присуството на [[рабдомиолиза]] и акутна тубуларна некроза било прикажано кај пациенти кои умреле од труење со кукута. За дел од овие пациенти било откриено и акутно оштетување на бубрезите.<ref>{{Наведено списание|last=Rizzi|first=D|last2=Basile|first2=C|last3=Di Maggio|first3=A|displayauthors=et al|year=1991|title=Clinical spectrum of accidental hemlock poisoning: neurotoxic manifestations, rhabdomyolysis and acute tubular necrosis|journal=Nephrol. Dial. Transplant.|volume=6|issue=12|pages=939–43|doi=10.1093/ndt/6.12.939|pmid=1798593}}</ref> Кониинот е токсичен за бубрезите, бидејќи доведува до стегање на сфинктерот на мочниот меур и на крајот до акумулација на урината.<ref>{{Наведување|chapter=Poison Hemlock (''Conium maculatum'' L.)|title=Medical Toxicology of Natural Substances: Foods, Fungi, Medicinal Herbs, Plants, and Venomous Animals|pages=796–799|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=9780470330319|doi=10.1002/9780470330319.ch131|first=Donald G.|last=Barceloux|year=2008}}</ref> === Токсикологија === Кратко време по внесување во организмот, алкалоидите предизвикуваат потенцијално фатална невромускулна дисфункција поради откажување на [[Дишен систем|респираторните мускули]]. Акутната токсичност, ако не е смртоносна, може да се реши со спонтано закрепнување, под услов да се избегне понатамошна изложеност. Смртта може да се спречи со вештачка вентилација додека ефектите не исчезнат 48-72 часа подоцна.<ref name="Schep"/> За возрасен, ингестија на повеќе од 100&nbsp;mg (0,1 грам) кониин (околу шест до осум свежи листови или помала доза од семиња или корен) може да биде фатална. Ефектите слични на наркотици може да се забележат веднаш по 30 минути по ингестијата на зелената лисна материја од растението, при што жртвите заспиваат.<ref>{{Наведено списание|last=Drummer|first=Olaf H.|last2=Roberts|first2=Anthony N.|last3=Bedford|first3=Paul J.|last4=Crump|first4=Kerryn L.|last5=Phelan|first5=Michael H.|year=1995|title=Three deaths from hemlock poisoning|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7791646/|journal=The Medical Journal of Australia|volume=162|issue=5|pages=592–593|doi=10.5694/j.1326-5377.1995.tb138553.x|pmid=7791646|url-access=subscription}}</ref> Почетокот на симптомите е со мускулна парализа што доведува до парализа на респираторните мускули, предизвикувајќи смрт поради недостаток на кислород.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/conium.htm|title=''Conium maculatum'' L.|work=Inchem|publisher=IPCS (International Programme on Chemical Safety)|accessdate=2012-07-06}}</ref> Забележано е дека отруените животни се враќаат да се хранат со растението по првичното труење. Хроничната токсичност ги погодува само бремените животни, при што потомството се раѓа со малформации. Оштетувањето на фетусот поради хронична токсичност е неповратно. Иако артрогрипозата може хируршки да се коригира во некои случаи, повеќето од неформираните животни умираат. Ваквите загуби може да бидат потценети, барем во некои региони, поради тешкотијата да се поврзат малформациите со многу пораното труење на мајките. Бидејќи не е достапен специфичен противотров, превенцијата е единствениот начин да се спречи труењето предизвикано од растението. Се сметало дека алкалоидите на ова растение може да навлезат во синџирот на исхрана на човекот преку [[млеко]]то и птиците, но научните студии ги отфрлиле овие тврдења.<ref>{{Наведено списание|last=Frank|first=A. A.|last2=Reed|first2=W.M.|date=April 1990|title=Comparative Toxicity of Coniine, an Alkaloid of ''Conium maculatum'' (Poison Hemlock), in Chickens, Quails, and Turkeys|journal=Avian Diseases|volume=34|issue=2|pages=433–437|doi=10.2307/1591432|jstor=1591432|pmid=2369382}}</ref> == Историски и културни референци == Во Стара Грција, ова растение се користело за труење на осудените затвореници. Кукута било растението кое ги убило Терамен, [[Сократ]], Полемарх и Фокион.<ref name="Blamey">{{Наведена книга|title=Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora|last=Blamey|first=M.|last2=Fitter|first2=R.|last3=Fitter|first3=A.|publisher=A & C Black|year=2003|isbn=978-1408179505|location=London}}</ref> Сократ, најпознатата жртва на труење, бил обвинет за безбожност и расипување на умовите на младите луѓе од Атина во 399 г. п.н.е. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150" style="text-align:left"> Податотека:Poison Hemlock.jpg|alt=Conium maculatum|Отровно растение Податотека:CMchinoCa.jpg|''Conium maculatum'' во Чино, Калифорнија Податотека:Hemlockseeds.jpg|Семето кон крајот на летото Податотека:David - The Death of Socrates.jpg|''Смртта на Сократ'', од Жак-Луј Давид (1787) </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Conium&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=''Conium''|work=Flora Europaea|publisher=Royal Botanic Garden Edinburgh}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Целери]] l93bdroi78bopbqarsswcs5qnhwdxsg 0 1300966 5605107 5604812 2026-08-04T21:44:51Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605107 wikitext text/x-wiki {{Закосеннаслов}} {{Taxobox|image=Ficus benjamina2.jpg|parent=Ficus subg. Urostigma|regnum=[[Растенија]]|ordo=[[Розовидни]]|familia=[[Црници]]|tribus=Ficeae|genus=[[Фикус]]|species='''''F. benjamina'''''|binomial=Ficus benjamina|binomial_authority=[[Карл Линеј|К. Линеј]] 1767<ref name=TPL>{{ThePlantList | id = kew-2809661 | taxon = Ficus benjamina | authority = L. | accessdate = 2015-07-19 }}</ref>|synonyms={{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Ficus benjamina'' var. ''bracteata'' <small>Corner</small> |''Ficus benjamina'' var ''comosa'' <small>(Roxb.) Kurz</small> |''Ficus benjamina'' subsp. ''comosa'' <small>(Roxb.) Panigrahi & Murti</small> |''Ficus benjamina'' var. ''comosa'' <small>King</small> |''Ficus benjamina'' var. ''haematocarpa'' <small>(Blume ex Decne.) Miq.</small> |''Ficus benjamina'' var. ''nuda'' <small>(Miq.) M.F.Barrett</small> |''Ficus benjamina'' f. ''warringiana'' <small>M.F.Barrett</small> |''Ficus comosa'' <small>Roxb.</small> |''Ficus cuspidatocaudata'' <small>Hayata</small> |''Ficus dictyophylla'' <small>Wall. [Invalid]</small> |''Ficus haematocarpa'' <small>Blume ex Decne.</small> |''Ficus lucida '' <small>Aiton</small> |''Ficus neglecta'' <small>Decne.</small> |''Ficus nepalensis'' <small>Blanco</small> |''Ficus nitida'' <small>Thunb.</small> |''Ficus notobor'' <small>Buch.-Ham. ex Wall. [Invalid]</small> |''Ficus nuda'' <small>(Miq.) Miq.</small> |''Ficus papyrifera'' <small>Griff.</small> |''Ficus parvifolia'' <small>Oken</small> |''Ficus pendula '' <small>Link</small> |''Ficus pyrifolia'' <small>Salisb. [Illegitimate]</small> |''Ficus reclinata'' <small>Desf.</small> |''Ficus retusa'' var. ''nitida'' <small>(Thunb.) Miq.</small> |''Ficus striata'' <small>Roth</small> |''Ficus umbrina'' <small>Elmer</small> |''Ficus xavieri'' <small>Merr.</small> |''Urostigma benjaminum'' var. ''nudum'' <small>Miq.</small> |''Urostigma neglectum'' <small>Miq. Unresolved</small> |''Urostigma nudum'' <small>Miq.</small> }}|synonyms_ref=<ref name=TPL/>|range_map=Ficus benjamina distribution.jpg|range_map_caption=Опсег на видот ''Ficus benjamina''.}} '''''Ficus benjamina''''', попозната како '''бенџамин'''<ref name="GRIN">{{GRIN}}</ref> или само како '''фикус''' ― [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[црници]] (Moraceae), домороден за [[Азија]] и [[Австралија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200006350|title=Ficus benjamina in Flora of China @ efloras.org|work=www.efloras.org}}</ref> Тоа е службеното дрво на [[Бангкок]]. Видот е исто така одомаќинет во [[Западни Инди|Западните Индии]] и во [[Сојузни држави на САД|сојузните држави]] [[Флорида]] и [[Аризона]] во [[Соединетите Држави]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bonap.net/MapGallery/County/Ficus%20benjamina.png|title=Biota of North America Program 2014 county distribution map}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200006350|title=Ficus benjamina in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org}}</ref> Во својот природно живеалиште, неговиот мал плод е користен од некои [[птици]], како што се повеќе различни видови на [[гулаб]]и.<ref>Frith ''et al.'' 1976</ref> == Опис == ''Ficus benjamina'' е [[Дрво (растение)|дрво]] кое достигнува 30 метри височина во природни услови, со благодатно овенати гранчиња и сјајни [[Лист|лисја]] од 6 - 13 центиметри, овални со [[Облици на листови|акуминиран]] врв. [[Кора]]та е светло сива и мазна. Кората на младите гранки е кафеава. Крошната на дрвото често покрива пречник од 10 метри. Станува збор за релативно ситнолисен фикус. Променливите листови се едноставни, целосни и имаат стебленца. [[лисна дршка|Лисната основа]] е долга од 1 до 2.5 сантиметри. Младите листови се светло зелени и малку брановидни, постарите лисја се зелени и мазни; [[Лист|работ на листот]] е [[Речник на ботанички термини|овален]] до овално - [[Облици на листови|копјест]] облик со клинеста до широко заоблена основа и завршува со краток заострен врв. Бледиот, сјаен и тап раб на листот е долг од 5 - 12 см и 2 - 6&nbsp;cm широк. Во близина на рабовите на [[лист]]от има жолти кристални клетки („цистолити“). Двете мембранозни, листопадни [[прилисник|прилисници]] не се споени, тие се копјести и долги од 6 до 12 милиметри.<ref>Wolverton, BC (1996) How to Grow Fresh Air .</ref> ''F. benjamina'' е [[Монодомна|еднодомно растение]]. [[соцветие|Цветовите]] се топчести до јајцевидни, сјајни и зелени со пречник од 1.5 сентиметри. Во соцветијата има три вида на цветови: машки, женски и стерилни цветови. Распрсканите, соцвети, со стебленца, машки цветови имаат слободни чашкини ливчиња и [[прашник]]. Многу плодни женски цветови се [[Сесилност (ботаника)|прикрепени]] и имаат три или четири чашкини ливчиња и [[Јајчник|јајник]] во облик на јајце. Повеќе или помалку страничното столпче на плодникот завршува со зголемена стигма. Зрелите плодови (збирното овошје) се портокалово-црвени и имаат пречник од 2 до 2.5 сантиметри. == Одгледување == Во [[Тропски појас|тропските]] предели, бенџаминот расте во големо и величествено дрво кое го има во паркови и други урбани предели, како што се широките патишта. Често се одгледува за таа намена. ''F. benjamina'' е многу популарно [[собно растение|домашно растение]] во [[Умерена клима|умерените]] области, поради неговиот елегантен раст и толеранција на лошите услови за растење; најдобро расте во светли, сончеви услови, но исто така толерира значителна сенка. Потребно е умерено наводнување во лето, а во зима малку и доволно за да не се исуши. Подолгите летни денови, прилично високите дневни и умерените температури во текот на ноќта се поволни услови за голем забележителен раст за кратко време. Не треба да се навлажнува. Растението е чувствително на студ и треба да биде заштитено од силни провеви. Кога се одгледува во затворен простор, може да порасне премногу голем за просторот и може да има потреба од драстично кастрење. Се покажа дека ''F. benjamina'' ефикасно го отстранува гасниот [[формалдехид]] од внатрешниот воздух.<ref name="JASHS2008">{{Наведено списание|last=Kwang Jin Kim, Mi Jung Kil, Jeong Seob Song, Eun Ha Yoo, Ki-Cheol Son, Stanley J. Kays|date=јули 2008|title=Efficiency of Volatile Formaldehyde Removal by Indoor Plants: Contribution of Aerial Plant Parts versus the Root Zone|journal=Journal of the American Society for Horticultural Science|volume=133|issue=4|pages=521–526|doi=10.21273/JASHS.133.4.521|issn=0003-1062|doi-access=free}}</ref> Овошјето може да се јаде, но растението обично не се одгледува за неговиот плод. Листовите се многу чувствителни на мали промени во светлината. Кога е свртен или преместен, тој реагира така што паѓаат многу од неговите лисја и ги заменува со нови листови, прилагодени на новиот интензитет на светлина. Растението е исто така чувствително на промените на надворешните факторите од околината како што се температурата, влажноста и движењето. [[Податотека:Weeping_Fig_(Ficus_benjamina)_in_Hyderabad,_AP_W_IMG_7645.jpg|мини| Се користи како украсно растение во градините во Хидерабад, [[Индија]].]] === Сорти === Достапни се бројни [[сорта|сорти]] (на пр „Danielle“, „Naomi“, „Exotica“ и „Golden King“). Некои сорти вклучуваат различни боени шари на листовите, кои се движат од светло зелена до темно зелена и различни форми на бело шаренило. Во одгледувањето во Обединетото кралство, ова растение<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/7197/Ficus-benjamina/Details|title=''Ficus benjamina''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=4 July 2020}}</ref> и разновидната сорта „Starlight“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/97233/Ficus-benjamina-Starlight-(v)/Details|title=''Ficus benjamina'' 'Starlight' (v) Benjamin fig|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=4 July 2020}}</ref> ја добија [[Награда за градинарски заслуги|Наградата за градинарски заслуги]] на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=јули 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=39|accessdate=13 мај 2022}}</ref> Минијатурните сорти, собено "Too Little", се меѓу најпопуларните растенија за бонсаи во затворен простор. == Деструктивни корени и склоност кон урагани == [[Шумарска служба на САД|Шумската служба на Соединетите Држави]] вели: „Корените растат брзо, напаѓаат градини, растат под и креваат тротоари, дворови и патеки“. Тие сметаат дека неговата употреба во облик на дрво е преголема за урбана хортикултура, затоа, видот треба да се користи само како висока или ниска жива ограда.<ref name="USFSFS">{{Наведена мрежна страница|url=http://hort.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/ficbena.pdf|title=''Ficus benjamina'' Weeping Fig|last=Gilman|first=Edward F.|last2=Watson|first2=Dennis G.|date=ноември 1993|work=Fact Sheet ST-251|publisher=United States Forest Service|accessdate=13 мај 2022}}</ref> Овие дрвја, исто така, имаат висок ризик на подлегнување и деструкција од бура на ветрови во јужна [[Флорида]] - која е склона кон урагани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sun-sentinel.com/news/fl-xpm-2005-08-29-0508280215-story.html|title=FICUS, PINE AT ROOT OF GROWING STORM WOES|last=Writer|first=Liz Doup Staff|work=Sun-Sentinel.com}}</ref> Како последица на тоа, во многу локални самоуправи во Јужна Флорида, не е потребна дозвола за отстранување на овие дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.miamidade.gov/permits/tree-removal.asp|title=Tree Removal or Relocation Permits - Miami-Dade County|work=www.miamidade.gov}}</ref> Oкругoт за раководење со вода на Јужна Флорида препорачува да се отстранат безбедно и навремено.<ref>https://www.sfwmd.gov/sites/default/files/documents/bts_stormwise_landscapes.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> == Алергиски реакции == Растението е голем извор на [[Алергија|алергени]] во затворен простор, рангиран како трета најчеста причина за алергии во затворен простор по прашината и домашните миленичиња.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">{{Наведено списание|year=1998|title=''Ficus benjamina--the hidden allergen in the house''|journal=Hautarzt|volume=49|issue=1|pages=2–5|doi=10.1007/s001050050692|pmid=9522185}}</ref> Вообичаени симптоми на алергија вклучуваат [[риноконјунктивитис]] и [[Астма|алергиска астма]]. Фикусите можат да бидат особено загрижувачки за оние кои страдаат од алергија на [[латекс]] поради латексот во растенијата и не треба да се чуваат во околината на оние кои страдаат од таа алергија.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov" /> Во екстремни случаи, изложеноста на сок од фикус може да предизвика анафилактичен шок кај оние кои страдаат од алергија на латекс. Консумирањето на делови од растенијата доведува до гадење, повраќање и [[пролив]]. Исклучок се јадливите плодови. Алергија на фикусите се развива со текот на времето или од изложеност. Алергијата за прв пат била забележана во професиии кај кои работниците редовно ракувале со растенијата. Студија на работници во четири стопански друштва кои позајмуваат растенија, покажала дека 27% од работниците развиле [[антитела]] како одговор на изложеноста на растенијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.phadia.com/en/Products/Allergy-testing-products/ImmunoCAP-Allergen-Information/Occupational-Allergens/Allergens/Ficus-spp-/|title=Ficus spp. - Setting the Standard|date=2012|work=phadia.com|publisher=Thermo Fisher Scientific}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (1).jpg|''Ficus benjamina'' во [[Ботаничка градина - Скопје|Ботаничката градина]] на [[ПМФ]] во [[Скопје]]. Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (2).jpg|''Ficus benjamina'' во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје. Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (3).jpg|''Ficus benjamina'' во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје. Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (4).jpg|''Ficus benjamina'' во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје. Податотека:Weeping-fig Ficus-benjamina.jpg|Лисја Податотека:Starr 050516-1264 Ficus benjamina.jpg|Дрво во [[Хаваи]] Податотека:Ficus_benjamina.jpg|Дрво во [[Тенерифе]] Податотека:Ficus_benjamina_1.jpg|Овошје Податотека:Starr_070123-3739_Ficus_benjamina.jpg|Разновидни облици </gallery> == Во популарната култура == * Режисерот Мајкл Мур кандидирал фикус дрво како кандидат за пишување во Конгресот за 11-тиот округ на Њу Џерси во 2000 година, изјавувајќи дека „повеќето кандидати се кандидираат без противкандидат на нивните прелиминарни избори и 95% се повторно избрани“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.democracynow.org/2000/6/7/ficus_for_congress|title=Ficus for Congress|work=Democracy Now}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * Фрит, ХЈ; Рим, FHJC & Wolfe, TO (1976): Храна на овошни гулаби во Нова Гвинеја. ''[[Ему (дневник)|ЕМУ]]'' 76(2): 49–58. [http://www.publish.csiro.au/nid/96/paper/MU9760049.htm HTML апстракт] {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Грмушки]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Дрва од Австралија]] [[Категорија:Отровни растенија]] [[Категорија:Дрва од Непал]] [[Категорија:Собни растенија]] [[Категорија:Градинарски растенија од Австралија]] [[Категорија:Градинарски растенија од Азија]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Дрва од Соломонски Острови]] [[Категорија:Дрва од Папуа Нова Гвинеја]] [[Категорија:Растенија опишани во 1767 година]] [[Категорија:Дрва на Азија]] [[Категорија:Флора на Индомалаја]] [[Категорија:Флора на Австралазија]] [[Категорија:Фикус]] [[Категорија:Жални дрва]] [[Категорија:Австралиски розовидни]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] cugowx9jw7i1neyp5bdjnd73x2k62s5 0 1301474 5605406 5602436 2026-08-05T11:54:52Z Gurther 105215 5605406 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Our Daily Bread (1934 film poster).jpg|мини|Нашиот леб секојдневен (филмски постер од 1934 година)]] '''„Нашиот леб секојдневен“''' (англиски: ''Our Daily Bread'') — [[Филм|филм]] на [[Режисер|режисерот]] [[Кинг Видор]] (King Vidor) од 1934 година. Исто така, Видор е и автор на [[Сценарио|сценариото]], заедно со Елизабет Хил (Elizabeth Hill). Главните улоги ги играат: Карен Морли (Karen Morley), Том Кин (Tom Keene) и Џон Кволен (John Qualen).<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2022-05-15 HRT, Kruh naš svagdašnji, američki film (пристапено на 15.5.2022)]</ref> ==Синопсис== Во филмот се прикажува група работници кои за да ја победат сиромаштијата се здружуваат во еден вид земјоделска задруга... == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови од 1934 година]] [[Категорија:Филмови на Кинг Видор]] [[Категорија:Филмови со Карен Морли]] [[Категорија:Филмови со Том Кин]] [[Категорија:Филмови со Џон Кволен]] f7mq09wus3x7dqx8ymaeoukk7nhst8g 5605407 5605406 2026-08-05T11:55:16Z Gurther 105215 5605407 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Our Daily Bread (1934 film poster).jpg|мини|Нашиот леб секојдневен (филмски постер од 1934 година)]] '''„Нашиот леб секојдневен“''' ({{Langx|en|Our Daily Bread}}) — [[Филм|филм]] на [[Режисер|режисерот]] [[Кинг Видор]] (King Vidor) од 1934 година. Исто така, Видор е и автор на [[Сценарио|сценариото]], заедно со Елизабет Хил (Elizabeth Hill). Главните улоги ги играат: Карен Морли (Karen Morley), Том Кин (Tom Keene) и Џон Кволен (John Qualen).<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2022-05-15 HRT, Kruh naš svagdašnji, američki film (пристапено на 15.5.2022)]</ref> ==Синопсис== Во филмот се прикажува група работници кои за да ја победат сиромаштијата се здружуваат во еден вид земјоделска задруга... == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови од 1934 година]] [[Категорија:Филмови на Кинг Видор]] [[Категорија:Филмови со Карен Морли]] [[Категорија:Филмови со Том Кин]] [[Категорија:Филмови со Џон Кволен]] obgmp2jjyvzzphad1ufogxjfv9f8mzx 5605408 5605407 2026-08-05T11:55:51Z Gurther 105215 5605408 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Our Daily Bread (1934 film poster).jpg|мини|Нашиот леб секојдневен (филмски постер од 1934 година)]] '''„Нашиот леб секојдневен“''' ({{Langx|en|Our Daily Bread}}) — [[Филм|филм]] на [[Режисер|режисерот]] [[Кинг Видор]] (King Vidor) од 1934 година. Исто така, Видор е и автор на [[Сценарио|сценариото]], заедно со Елизабет Хил (Elizabeth Hill). Главните улоги ги играат: Карен Морли (Karen Morley), Том Кин (Tom Keene) и Џон Кволен (John Qualen).<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2022-05-15 HRT, Kruh naš svagdašnji, američki film (пристапено на 15.5.2022)]</ref> ==Синопсис== Во филмот се прикажува група работници кои за да ја победат сиромаштијата се здружуваат во еден вид земјоделска задруга... == Наводи == {{наводи}}{{Филм-никулец}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови од 1934 година]] [[Категорија:Филмови на Кинг Видор]] [[Категорија:Филмови со Карен Морли]] [[Категорија:Филмови со Том Кин]] [[Категорија:Филмови со Џон Кволен]] 9mcd7sszu3hb4q56j69avxo7eyu7n6l 0 1302038 5605121 5604732 2026-08-04T21:45:31Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605121 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Trifolium medium - Niitvälja.jpg|image2=Bombus terrestris - Trifolium medium - Keila.jpg|genus=Trifolium|species=medium|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]|synonyms={{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Trifolium flexuosum'' <small>Jacq.</small> *''Trifolium sarosiense'' <small>Hazsl.</small> }}|synonyms_ref=<ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-9039 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=26 June 2015}}</ref>}}'''''Trifolium medium''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[детелина]] од [[Фамилија (таксономија)|фамилијата]] на [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]]. По изглед е сличен на [[Црвена детелина|црвената детелина]] ''(Trifolium pratense)'', но ливчињата се потесни и немаат бели точки, а тесните [[Прилисник|прилисници]] не се влакнести.<ref name="Blamey">{{Наведена книга|title=Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora.|last=Blamey|first=M.|last2=Fitter|first2=R.|last3=Fitter|first3=A|publisher=A & C Black|year=2003|isbn=978-1408179505|location=London}}</ref>{{Rp|150}} Видот е распространет во [[Европа]] од [[Велика Британија]] до [[Кавказ]].<ref name="nrmse">{{Наведена мрежна страница|url=http://linnaeus.nrm.se/flora/di/faba/trifo/trifmedv.jpg|title=Trifolium medium}}</ref> == Опис == Растението е повеќегодишно тревесто растение со подземен [[ризом]], од кој исправено израснуваат повеќе стебленца. [[Стебло|Стебленцата]] се високи 20–40 см, најчесто разгранети и по површината покриени со прилегнати или раширени влакна, поретко се без влакна. Базалните листови имаат дршки два до три пати подолги од листната плочка, додека кај стеблените листови дршките се покуси од листната плочка. [[Лист]]овите се елиптично-копјести, обратнојајцевидни до елиптични, долги 20–60 мм и широки 9–20 мм, со цел раб и тап или заострен врв, кој завршува со мало шилесто запче. Основата е клиновидна. На долната страна, по жилките, има ретки прилегнати влакна, додека горната страна е гола; горната страна е зелена, а долната сивозелена. [[Прилисник|Прилисниците]] кај долните листови се покуси од половината на листната дршка, копјести и со испакнати жили, а нивниот слободен дел е копјест, долг, зелен и подолг од сраснатиот дел со лисната дршка. [[Соцветие|Соцветијата]] се јајцевидни или топчести, со пречник од 20–40 мм, составени од голем број збиени цветови. Најчесто се развиваат поединечно на врвот на стебленцето или во пазувите на листовите на доста куси дршки. [[Цвет]]овите се без прицветници. Чашката е долга околу 10 мм. Нејзиниот трубест дел е долг околу 4 мм, има десет жили и е гол или со ретки влакна. Запците се долги 5–7 мм, тенки, шиловидни и покриени со ретки полураширени влакна. Околу отворот на чашката има прстен од густи влакна. Венчето е црвено или пурпурно. Барјачето е долго 15–20 мм, крилцата се околу 1 мм покуси од него, а лаѓичката е околу 1 мм покуса од крилцата. [[Плод]]от е мала мешунка со тенок ципест ѕид, сместена во чашката и обично содржи едно [[семе]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1331-1332}}</ref> == Варијабилност == * ''Trifolium medium subsp. '''medium''' —'' стебленцата во горниот дел се со прилегнати влакна<ref name=":0" /> * ''Trifolium medium subsp. '''balcanicum''''' ([[Синоним (таксономија)|синоним]]: '''''T. pseudomedium''''') ''—'' стебленцата во горниот дел се со расперени влакна<ref name=":0" /> == Распространетост во Македонија == ''Trifolium medium'' расте по ретки шумски состоини и покрај шумите во планинските подрачја на надморска височина од 700 до 2100 метри. Нејзините две варијабилности се среќаваат во различни мери и во различни места во Македонија:<ref name=":0" /> * ''subsp. medium —'' ретко растени кое се среќава во [[Западна Македонија]] на планината [[Дешат]], во [[Буковиќ (планина)|Буковиќ]] во [[Гостивар]] и над селото [[Баниште]] во [[Дебар]]. ''<ref name=":0" />'' * ''subsp. balcanicum —'' се среќава на [[Шар Планина]], [[Скопска Црна Гора]] (Групче), [[Јакупица]], клисурата на [[Мавровска Река]], [[Бистра]], [[Баба Сач]], [[Пелистер]], [[Галичица]], [[Кожуф]], [[Плетвар]], [[Плачковица]] и [[Голак]] (Делчевско).<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{commons|Trifolium medium}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Детелина]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Фуражни култури]] [[Категорија:Приземни растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Норвешка]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] 8l2dboq40oslqlw83p44dcv0ugoqa7i 0 1302324 5605373 4777784 2026-08-05T09:47:49Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605373 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = <!-- use common name/article title --> | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = Угљеша Богуновић | other_names = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date|1922|10|22}} | birth_place = [[Теслиќ]], [[Југославија]] (денес [[Босна и Херцеговина]])<ref name=born/> | death_date = {{Death date and age|1994|04|27|1922|10|22}} | death_place = [[Белград]], Србија | nationality = | occupation = | years_active = | known_for = | notable_works =   }} '''Угљеша Богуновиќ''' ({{роден во|Теслиќ}}, {{роден на|22|октомври|1922}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|27|април|1994}}) — [[Србија|српски]] архитект, меѓу најистакнатите во [[Белград]] и во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=RZFKAx_M_5QC&q=%22Uglje%C5%A1a+Bogunovi%C4%87%22|title=Serbia in the World|year=2000}}</ref> Богуновиќ е роден на 1922 година во [[Теслиќ]], [[Југославија]] (сега [[Босна и Херцеговина]]).<ref name="born">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=aaxPAAAAMAAJ&q=%22Tesli%C4%87+1922%22|title=Jugoslovenska umetnost XX veka: Srpska arhitektura, 1900-1970|date=1972|publisher=[[Museum of Contemporary Art, Belgrade]]|pages=130|language=bs|trans-title=Yugoslav Art of the 20th Century: Serbian Architecture, 1900-1970|oclc=46321451}}</ref> Едно од неговите најпознати дела, во соработка со архитектите [[Слободан Јањиќ]] и [[Милан Костиќ]], е [[Авалска кула|ТВ кулата на Авала]] која била уништена во [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|бомбардирањето на НАТО на Југославија]]. Негови други дела се реконструкцијата на улицата [[Скадарлија]] во 1960-тите<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ycPoDwAAQBAJ&q=%22Uglje%C5%A1a+Bogunovi%C4%87%22&pg=PT167|title=Made in Yugoslavia: Studies in Popular Music|last=Beard|first=Danijela Š.|last2=Rasmussen|first2=Ljerka V.|date=June 2020|isbn=9781315452319}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rHYMAQAAMAAJ&q=Uglje%C5%A1a+Bogunovi%C4%87|title=The Cultural Treasury of Serbia|last=Janićijević|first=Jovan|date=1998|publisher=IDEA|isbn=978-86-7547-039-7|language=en}}</ref> и Југословенскиот павилјон на Светскиот трговски саем во [[Сан Франциско]] во 1964 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=BljOMIMbRuAC&q=Yugoslav+Pavilion|title=Summary of the Yugoslav Press|last=Joint Translation Service|date=8 October 1964}}</ref> Бегуновиќ починал во 1994 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/artists/68043|title=Uglješa Bogunović {{!}} MoMA|work=The Museum of Modern Art|language=en|accessdate=2021-07-13}}</ref> во Белград. Делото на Бегуновиќ било вклучено во шоуто ''Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980'' во Њујоршкиот MoMA во 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/283646|title=Valentin Jeck, Uglješa Bogunović, Slobodan Janjić, Milan Krstić. Avala TV Tower, Mount Avala, Belgrade, Serbia (Exterior view, 2016). 2016 {{!}} MoMA|work=The Museum of Modern Art|language=en|accessdate=2021-07-13}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=James|first=Brian|year=2019|title=Exhibition Review: Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980, Museum of Modern Art, New York, USA|url=https://caa.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17547075.2019.1558969?journalCode=rfdc20|journal=Design and Culture|volume=11|pages=142–144|doi=10.1080/17547075.2019.1558969}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Југословенски архитекти]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 35itd2i0jbg157hezkn38ifg4f9qitx 5605385 5605373 2026-08-05T09:48:22Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605385 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = <!-- use common name/article title --> | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = Угљеша Богуновић | other_names = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date|1922|10|22}} | birth_place = [[Теслиќ]], [[Југославија]] (денес [[Босна и Херцеговина]])<ref name=born/> | death_date = {{Death date and age|1994|04|27|1922|10|22}} | death_place = [[Белград]], Србија | nationality = | occupation = | years_active = | known_for = | notable_works =   }} '''Угљеша Богуновиќ''' ({{роден во|Теслиќ}}, {{роден на|22|октомври|1922}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|27|април|1994}}) — [[Србија|српски]] архитект, меѓу најистакнатите во [[Белград]] и во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=RZFKAx_M_5QC&q=%22Uglje%C5%A1a+Bogunovi%C4%87%22|title=Serbia in the World|year=2000}}</ref> Богуновиќ е роден на 1922 година во [[Теслиќ]], [[Југославија]] (сега [[Босна и Херцеговина]]).<ref name="born">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=aaxPAAAAMAAJ&q=%22Tesli%C4%87+1922%22|title=Jugoslovenska umetnost XX veka: Srpska arhitektura, 1900-1970|date=1972|publisher=[[Museum of Contemporary Art, Belgrade]]|pages=130|language=bs|trans-title=Yugoslav Art of the 20th Century: Serbian Architecture, 1900-1970|oclc=46321451}}</ref> Едно од неговите најпознати дела, во соработка со архитектите [[Слободан Јањиќ]] и [[Милан Костиќ]], е [[Авалска кула|ТВ кулата на Авала]] која била уништена во [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|бомбардирањето на НАТО на Југославија]]. Негови други дела се реконструкцијата на улицата [[Скадарлија]] во 1960-тите<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ycPoDwAAQBAJ&q=%22Uglje%C5%A1a+Bogunovi%C4%87%22&pg=PT167|title=Made in Yugoslavia: Studies in Popular Music|last=Beard|first=Danijela Š.|last2=Rasmussen|first2=Ljerka V.|date=June 2020|isbn=9781315452319}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rHYMAQAAMAAJ&q=Uglje%C5%A1a+Bogunovi%C4%87|title=The Cultural Treasury of Serbia|last=Janićijević|first=Jovan|date=1998|publisher=IDEA|isbn=978-86-7547-039-7|language=en}}</ref> и Југословенскиот павилјон на Светскиот трговски саем во [[Сан Франциско]] во 1964 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=BljOMIMbRuAC&q=Yugoslav+Pavilion|title=Summary of the Yugoslav Press|last=Joint Translation Service|date=8 October 1964}}</ref> Бегуновиќ починал во 1994 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/artists/68043|title=Uglješa Bogunović {{!}} MoMA|work=The Museum of Modern Art|language=en|accessdate=2021-07-13}}</ref> во Белград. Делото на Бегуновиќ било вклучено во шоуто ''Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980'' во Њујоршкиот MoMA во 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/283646|title=Valentin Jeck, Uglješa Bogunović, Slobodan Janjić, Milan Krstić. Avala TV Tower, Mount Avala, Belgrade, Serbia (Exterior view, 2016). 2016 {{!}} MoMA|work=The Museum of Modern Art|language=en|accessdate=2021-07-13}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=James|first=Brian|year=2019|title=Exhibition Review: Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980, Museum of Modern Art, New York, USA|url=https://caa.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17547075.2019.1558969?journalCode=rfdc20|journal=Design and Culture|volume=11|pages=142–144|doi=10.1080/17547075.2019.1558969}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Југословенски архитекти]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] okxt757mh3n194dxdnsm2ev1p65jfbj 0 1308946 5605035 5596974 2026-08-04T15:57:12Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605035 wikitext text/x-wiki '''Милениумците''', познати и како '''генерација Y''' или '''ген Y''', се [[Демографија|демографска]] група по [[Генерација X|генерацијата X]] и претходник на [[Генерација З|генерација Z.]] Истражувачите и популарните медиуми ги користат раните 1980-ти како почетни години на раѓање и средината на 1990-тите до раните 2000-ти години како крајни години на раѓање, при што генерацијата обично се дефинира како луѓе родени од 1981 до 1996 година.<ref name="Rauch">{{Наведени вести|url=https://worldin2019.economist.com/millennialsvboomers|title=Generation next, Millennials will outnumber baby-boomers in 2019|last=Rauch|first=Jonathan|date=November 2018|work=The Economist|access-date=13 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315052954/https://worldin2019.economist.com/millennialsvboomers|archive-date=15 March 2019}}</ref> Повеќето милениумци се деца на бејби-бумери и раните генерации X;<ref name="Strauss 2000 54">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=To_Eu9HCNqIC|title=Millennials Rising: The Next Great Generation|last=Strauss|first=William|last2=Howe|first2=Neil|publisher=Vintage Original|others=Cartoons by R.J. Matson|year=2000|isbn=978-0375707193|location=New York|page=54|access-date=17 October 2013}}</ref> милениумците често се родители на генерацијата Алфа.<ref name=":283">{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/GMA/Family/gen-meet-gen-alpha-generation-born-2010-today/story?id=68971965|title=After Gen Z, meet Gen Alpha. What to know about the generation born 2010 to today|last=Shaw Brown|first=Genevieve|date=17 February 2020|work=ABC News|access-date=17 February 2020|department=Family}}</ref> Милениумците се родени во време на паѓање на стапката на плодност ширум светот,<ref name=":23">{{Наведена книга|title=Whither the Child? Causes and Consequences of Low Fertility|last=Kaufmann|first=Eric|publisher=Paradigm Publishers|year=2013|isbn=978-1-61205-093-5|editor-last=Kaufmann|editor-first=Eric|location=Boulder, Colorado, United States|pages=135–56|chapter=Chapter 7: Sacralization by Stealth? The Religious Consequences of Low Fertility in Europe|editor-last2=Wilcox|editor-first2=W. Bradford}}</ref> и имаат помалку деца од нивните родители.<ref name=":182">{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2019/06/22/the-un-revises-down-its-population-forecasts|title=The UN revises down its population forecasts|date=22 June 2019|work=The Economist|access-date=20 January 2020|department=Demography}}</ref><ref name="van de Water">{{Наведени вести|url=https://www.quest.nl/mens/lifestyle/a31780117/kinderwens-westerse-wereld-verdwenen/|title=Zijn er nu meer mensen die geen kinderen willen dan vroeger?|last=Sebastiaan van de Water|date=20 March 2020|work=Quest|access-date=30 May 2020|language=nl}}</ref><ref name="Bodin">{{Наведено списание|last=Bodin|first=Maja|last2=Plantin|first2=Lars|last3=Elmerstig|first3=Eva|date=December 2019|title=A wonderful experience or a frightening commitment? An exploration of men's reasons to (not) have children|journal=Reproductive Biomedicine & Society Online|volume=9|pages=19–27|doi=10.1016/j.rbms.2019.11.002|pmc=6953767|pmid=31938736}}</ref><ref name=":410">{{Наведена книга|title=The Absent Superpower: The Shale Revolution and a World without America|url=https://archive.org/details/absentsuperpower0000zeih|last=Zeihan|first=Peter|publisher=Zeihan on Geopolitics|year=2016|isbn=978-0-9985052-0-6|location=Austin, TX|chapter=Chapter 5: The End of the (Old) World|postscript=. Population pyramids of the [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/developed_without_us_2030.jpg developed world without the U.S.] and of [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/5.3-us-demography-2030.jpg the U.S. in 2030].|author-link=Peter Zeihan}}</ref> Оние во земјите во развој ќе продолжат да го сочинуваат најголемиот дел од глобалниот раст на населението.<ref name=":232">{{Наведени вести|url=https://www.straitstimes.com/world/europe/developing-nations-rising-birth-rates-fuel-global-baby-boom|title=Developing nations' rising birth rates fuel global baby boom|last=AFP|date=10 November 2018|work=The Straits Times|access-date=2 February 2020}}</ref> Во развиениот свет, младите од 2010-тите биле помалку склони кон сексуални односи во споредба со нивните претходници кога биле на нивна возраст.<ref name=":63">{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/12/the-sex-recession/573949/|title=Why Are Young People Having So Little Sex?|last=Julian|first=Kate|date=December 2018|work=The Atlantic|access-date=2 September 2020|department=Culture}}</ref> На Запад, тие се со помала веројатност да бидат религиозни од нивните родители,<ref name=":23" /><ref name=":21">{{Наведено списание|last=Kaufmann|first=Eric|author-link=Eric Kaufmann|date=Winter 2010|title=Shall the Religious Inherit the Earth?|journal=Studies: An Irish Quarterly Review|volume=99|issue=396, the future of religion|pages=387–94|jstor=27896504}}</ref> но тие може да се идентификуваат како духовни.<ref name=":64">{{Наведен нестручен часопис|location=Amherst, NY|access-date=21 June 2020}}</ref> Милениумците се опишани како првата [[Глобализација|глобална генерација]] и првата генерација која пораснала во ерата на Интернет.<ref>David Pendleton, Peter Derbyshire, Chloe Hodgkinson (2021), Work-Life Matters: Crafting a New Balance at Work and at Home (p. 35), Springer Nature, ISBN 9783030777685</ref> Генерацијата генерално е обележана со зголемено користење и зближување со интернетот, мобилните уреди и социјалните медиуми,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bentley.edu/news/nowuknow-millennials-lead-way-digital-future|title=NowUKnow: Millennials Lead the Way in the Digital Future|work=www.bentley.edu}}</ref> поради што тие понекогаш се нарекуваат дигитални староседелци.<ref name="Prensky">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.marcprensky.com/writing/Prensky%20-%20Digital%20Natives,%20Digital%20Immigrants%20-%20Part1.pdf|title=Digital Natives, Digital Immigrants|last=Prensky|first=Marc|publisher=MCB University Press|accessdate=6 November 2013|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902091228/http://www.marcprensky.com/writing/Prensky%20-%20Digital%20Natives,%20Digital%20Immigrants%20-%20Part1.pdf|url-status=dead}}</ref> Помеѓу 1990-тите и 2010-тите, луѓето од светот во развој станале сè многу подобро образовани, фактор кој што го поттикна економскиот раст во овие земји.<ref name=":55">{{Наведени вести|url=https://www.pbs.org/newshour/show/why-the-new-global-wealth-of-educated-women-spurs-backlash|title=Why the new global wealth of educated women spurs backlash|last=Soloman|first=Paul|date=31 May 2018|work=PBS Newshour|access-date=20 November 2020}}</ref> Милениумците ширум светот претрпеле значителни економски нарушувања од почетокот на нивниот работен век; многумина се соочиле со високи нивоа на невработеност кај младите во текот на нивните рани години на пазарот на трудот во екот на [[Големата рецесија]] и претрпеле уште една рецесија во 2020 година поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]].<ref name=":46">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-unemployment-youth-idUSKBN24A0LN|title=Coronavirus 'Class of 2020': Europe's lost generation?|last=Kahn|first=Michael|date=9 July 2020|work=Reuters|access-date=18 July 2020|department=World News}}</ref><ref name=":44">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/2020/06/08/871042916/d-j-vu-for-millennials-staring-at-the-2nd-recession-of-their-adult-lives|title=Here We Go Again: Millennials Are Staring At Yet Another Recession|last=Kurtzleben|first=Danielle|date=8 June 2020|work=NPR|access-date=3 July 2020}}</ref> == Терминологија и етимологија == Членовите на оваа демографска група се познати како милениумци бидејќи најстарите станале полнолетни на почетокот на [[Милениум|милениумот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bls.gov/opub/mlr/2018/article/fun-facts-about-millennials.htm|title=Fun facts about Millennials: compa Tring expenditure patterns from the latest through the Greatest generation : Monthly Labor Review: U.S. Bureau of Labor Statistics|last=D|first=Paulin,Geoffrey|date=March 2018|work=www.bls.gov|language=en-us|accessdate=29 November 2019|quote=According to the Pew Research Center, the first of the Millennials (so called because the oldest of them became adults around the turn of the millennium) were born in 1981}}</ref> Авторите Вилијам Штраус и Нил Хау, познати по создавањето на генерациската теорија на Штраус-Хау, се широко заслужни за именување на милениумците.<ref name="Horovitz">{{Наведени вести|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/advertising/story/2012-05-03/naming-the-next-generation/54737518/1|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|last=Horovitz|first=Bruce|date=4 May 2012|work=USA Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320040227/http://usatoday30.usatoday.com/money/advertising/story/2012-05-03/naming-the-next-generation/54737518/1|archive-date=20 March 2020}}</ref> Тие го измислиле терминот во 1987 година, околу времето кога децата родени во 1982 година влегувале во градинка, а медиумите најпрво ја идентификувале нивната потенцијална врска со претстојниот нов милениум како матурантите во 2000 година.<ref name="Strauss 2000 370" /> Тие пишувале за групата во нивните книги ''Генерации: Историјата на иднината на Америка, 1584 до 2069'' година (1991)<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=FTGY-uoCCCoC|title=Generations: The History of America's Future, 1584 to 2069|last=Strauss|first=William|last2=Howe|first2=Neil|publisher=Harper Perennial|year=1991|isbn=978-0688119126}} p. 335</ref> и ''Милениумци во подем: следната голема генерација'' (2000).<ref name="Strauss 2000 370">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=To_Eu9HCNqIC|title=Millennials Rising: The Next Great Generation|last=Strauss|first=William|last2=Howe|first2=Neil|publisher=Vintage Original|others=Cartoons by R.J. Matson|year=2000|isbn=978-0375707193|location=New York|pages=370|access-date=17 October 2013}}</ref> == Наводи == [[Категорија:21 век]] [[Категорија:20 век]] <references /> [[Категорија:Неологизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 5tqm49tnensp7oeveput5lmlekji4u4 5605036 5605035 2026-08-04T15:59:40Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5605036 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Linkin Park - Summer Sonic 2006.jpg|мини|[[Linkin Park]] била популарна музичка група меѓу милениумците<ref name="Big4">[https://loudwire.com/big-4-millennial-dad-rock-bands/ The 'Big 4' Bands of Millennial Dad Rock], ''Loudwire''</ref>]] '''Милениумците''', познати и како '''генерација Y''' или '''ген Y''', се [[Демографија|демографска]] група по [[Генерација X|генерацијата X]] и претходник на [[Генерација З|генерација Z.]] Истражувачите и популарните медиуми ги користат раните 1980-ти како почетни години на раѓање и средината на 1990-тите до раните 2000-ти години како крајни години на раѓање, при што генерацијата обично се дефинира како луѓе родени од 1981 до 1996 година.<ref name="Rauch">{{Наведени вести|url=https://worldin2019.economist.com/millennialsvboomers|title=Generation next, Millennials will outnumber baby-boomers in 2019|last=Rauch|first=Jonathan|date=November 2018|work=The Economist|access-date=13 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315052954/https://worldin2019.economist.com/millennialsvboomers|archive-date=15 March 2019}}</ref> Повеќето милениумци се деца на бејби-бумери и раните генерации X;<ref name="Strauss 2000 54">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=To_Eu9HCNqIC|title=Millennials Rising: The Next Great Generation|last=Strauss|first=William|last2=Howe|first2=Neil|publisher=Vintage Original|others=Cartoons by R.J. Matson|year=2000|isbn=978-0375707193|location=New York|page=54|access-date=17 October 2013}}</ref> милениумците често се родители на генерацијата Алфа.<ref name=":283">{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/GMA/Family/gen-meet-gen-alpha-generation-born-2010-today/story?id=68971965|title=After Gen Z, meet Gen Alpha. What to know about the generation born 2010 to today|last=Shaw Brown|first=Genevieve|date=17 February 2020|work=ABC News|access-date=17 February 2020|department=Family}}</ref> Милениумците се родени во време на паѓање на стапката на плодност ширум светот,<ref name=":23">{{Наведена книга|title=Whither the Child? Causes and Consequences of Low Fertility|last=Kaufmann|first=Eric|publisher=Paradigm Publishers|year=2013|isbn=978-1-61205-093-5|editor-last=Kaufmann|editor-first=Eric|location=Boulder, Colorado, United States|pages=135–56|chapter=Chapter 7: Sacralization by Stealth? The Religious Consequences of Low Fertility in Europe|editor-last2=Wilcox|editor-first2=W. Bradford}}</ref> и имаат помалку деца од нивните родители.<ref name=":182">{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2019/06/22/the-un-revises-down-its-population-forecasts|title=The UN revises down its population forecasts|date=22 June 2019|work=The Economist|access-date=20 January 2020|department=Demography}}</ref><ref name="van de Water">{{Наведени вести|url=https://www.quest.nl/mens/lifestyle/a31780117/kinderwens-westerse-wereld-verdwenen/|title=Zijn er nu meer mensen die geen kinderen willen dan vroeger?|last=Sebastiaan van de Water|date=20 March 2020|work=Quest|access-date=30 May 2020|language=nl}}</ref><ref name="Bodin">{{Наведено списание|last=Bodin|first=Maja|last2=Plantin|first2=Lars|last3=Elmerstig|first3=Eva|date=December 2019|title=A wonderful experience or a frightening commitment? An exploration of men's reasons to (not) have children|journal=Reproductive Biomedicine & Society Online|volume=9|pages=19–27|doi=10.1016/j.rbms.2019.11.002|pmc=6953767|pmid=31938736}}</ref><ref name=":410">{{Наведена книга|title=The Absent Superpower: The Shale Revolution and a World without America|url=https://archive.org/details/absentsuperpower0000zeih|last=Zeihan|first=Peter|publisher=Zeihan on Geopolitics|year=2016|isbn=978-0-9985052-0-6|location=Austin, TX|chapter=Chapter 5: The End of the (Old) World|postscript=. Population pyramids of the [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/developed_without_us_2030.jpg developed world without the U.S.] and of [https://zeihan.com/wp-content/uploads/2020/01/5.3-us-demography-2030.jpg the U.S. in 2030].|author-link=Peter Zeihan}}</ref> Оние во земјите во развој ќе продолжат да го сочинуваат најголемиот дел од глобалниот раст на населението.<ref name=":232">{{Наведени вести|url=https://www.straitstimes.com/world/europe/developing-nations-rising-birth-rates-fuel-global-baby-boom|title=Developing nations' rising birth rates fuel global baby boom|last=AFP|date=10 November 2018|work=The Straits Times|access-date=2 February 2020}}</ref> Во развиениот свет, младите од 2010-тите биле помалку склони кон сексуални односи во споредба со нивните претходници кога биле на нивна возраст.<ref name=":63">{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/12/the-sex-recession/573949/|title=Why Are Young People Having So Little Sex?|last=Julian|first=Kate|date=December 2018|work=The Atlantic|access-date=2 September 2020|department=Culture}}</ref> На Запад, тие се со помала веројатност да бидат религиозни од нивните родители,<ref name=":23" /><ref name=":21">{{Наведено списание|last=Kaufmann|first=Eric|author-link=Eric Kaufmann|date=Winter 2010|title=Shall the Religious Inherit the Earth?|journal=Studies: An Irish Quarterly Review|volume=99|issue=396, the future of religion|pages=387–94|jstor=27896504}}</ref> но тие може да се идентификуваат како духовни.<ref name=":64">{{Наведен нестручен часопис|location=Amherst, NY|access-date=21 June 2020}}</ref> Милениумците се опишани како првата [[Глобализација|глобална генерација]] и првата генерација која пораснала во ерата на Интернет.<ref>David Pendleton, Peter Derbyshire, Chloe Hodgkinson (2021), Work-Life Matters: Crafting a New Balance at Work and at Home (p. 35), Springer Nature, ISBN 9783030777685</ref> Генерацијата генерално е обележана со зголемено користење и зближување со интернетот, мобилните уреди и социјалните медиуми,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bentley.edu/news/nowuknow-millennials-lead-way-digital-future|title=NowUKnow: Millennials Lead the Way in the Digital Future|work=www.bentley.edu}}</ref> поради што тие понекогаш се нарекуваат дигитални староседелци.<ref name="Prensky">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.marcprensky.com/writing/Prensky%20-%20Digital%20Natives,%20Digital%20Immigrants%20-%20Part1.pdf|title=Digital Natives, Digital Immigrants|last=Prensky|first=Marc|publisher=MCB University Press|accessdate=6 November 2013|archive-date=2011-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902091228/http://www.marcprensky.com/writing/Prensky%20-%20Digital%20Natives,%20Digital%20Immigrants%20-%20Part1.pdf|url-status=dead}}</ref> Помеѓу 1990-тите и 2010-тите, луѓето од светот во развој станале сè многу подобро образовани, фактор кој што го поттикна економскиот раст во овие земји.<ref name=":55">{{Наведени вести|url=https://www.pbs.org/newshour/show/why-the-new-global-wealth-of-educated-women-spurs-backlash|title=Why the new global wealth of educated women spurs backlash|last=Soloman|first=Paul|date=31 May 2018|work=PBS Newshour|access-date=20 November 2020}}</ref> Милениумците ширум светот претрпеле значителни економски нарушувања од почетокот на нивниот работен век; многумина се соочиле со високи нивоа на невработеност кај младите во текот на нивните рани години на пазарот на трудот во екот на [[Големата рецесија]] и претрпеле уште една рецесија во 2020 година поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]].<ref name=":46">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-unemployment-youth-idUSKBN24A0LN|title=Coronavirus 'Class of 2020': Europe's lost generation?|last=Kahn|first=Michael|date=9 July 2020|work=Reuters|access-date=18 July 2020|department=World News}}</ref><ref name=":44">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/2020/06/08/871042916/d-j-vu-for-millennials-staring-at-the-2nd-recession-of-their-adult-lives|title=Here We Go Again: Millennials Are Staring At Yet Another Recession|last=Kurtzleben|first=Danielle|date=8 June 2020|work=NPR|access-date=3 July 2020}}</ref> == Терминологија и етимологија == Членовите на оваа демографска група се познати како милениумци бидејќи најстарите станале полнолетни на почетокот на [[Милениум|милениумот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bls.gov/opub/mlr/2018/article/fun-facts-about-millennials.htm|title=Fun facts about Millennials: compa Tring expenditure patterns from the latest through the Greatest generation : Monthly Labor Review: U.S. Bureau of Labor Statistics|last=D|first=Paulin,Geoffrey|date=March 2018|work=www.bls.gov|language=en-us|accessdate=29 November 2019|quote=According to the Pew Research Center, the first of the Millennials (so called because the oldest of them became adults around the turn of the millennium) were born in 1981}}</ref> Авторите Вилијам Штраус и Нил Хау, познати по создавањето на генерациската теорија на Штраус-Хау, се широко заслужни за именување на милениумците.<ref name="Horovitz">{{Наведени вести|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/advertising/story/2012-05-03/naming-the-next-generation/54737518/1|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|last=Horovitz|first=Bruce|date=4 May 2012|work=USA Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320040227/http://usatoday30.usatoday.com/money/advertising/story/2012-05-03/naming-the-next-generation/54737518/1|archive-date=20 March 2020}}</ref> Тие го измислиле терминот во 1987 година, околу времето кога децата родени во 1982 година влегувале во градинка, а медиумите најпрво ја идентификувале нивната потенцијална врска со претстојниот нов милениум како матурантите во 2000 година.<ref name="Strauss 2000 370" /> Тие пишувале за групата во нивните книги ''Генерации: Историјата на иднината на Америка, 1584 до 2069'' година (1991)<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=FTGY-uoCCCoC|title=Generations: The History of America's Future, 1584 to 2069|last=Strauss|first=William|last2=Howe|first2=Neil|publisher=Harper Perennial|year=1991|isbn=978-0688119126}} p. 335</ref> и ''Милениумци во подем: следната голема генерација'' (2000).<ref name="Strauss 2000 370">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=To_Eu9HCNqIC|title=Millennials Rising: The Next Great Generation|last=Strauss|first=William|last2=Howe|first2=Neil|publisher=Vintage Original|others=Cartoons by R.J. Matson|year=2000|isbn=978-0375707193|location=New York|pages=370|access-date=17 October 2013}}</ref> == Наводи == [[Категорија:21 век]] [[Категорија:20 век]] <references /> [[Категорија:Неологизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] hrdv23qoyb3hn1qlwsmdxenvp6w0kf9 0 1309617 5604955 5603952 2026-08-04T12:14:49Z Buli 2648 5604955 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за училиште | name = Грчка машка гимназија во Битола | native_name = Ελληνικό Γυμνάσιο Μοναστηρίου | logo = Bitolya, Magarevo and Tarnovo Greek Seals Crop Bitolya High School.png | logo_size = 150px | image = Greek gymnasium in Monastir6.jpg | image_size = | alt = | caption = Зградата на гимназијата | location = [[Битола]] | country = [[Османлиско Царство]] | country1 = | coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | coordinates_footnotes = | other_name = <!-- or | other_names = --> | former_name = <!-- or | former_names = --> | schooltype = | fundingtype = | type = | religious_affiliation = | denomination = | patron = | established = 1884 | founder = <!-- or | founders = --> | status = | closed = 1912 | enrollment = {{околу}} 200 во учебна година }} '''Грчката машка гимназија во Битола''' била основана била некаде во 1884/1885 година и активно работела до 1912 година. Таа била наследник на машката полугимназија основана во 1838 година, која подоцна настрадала во пожар. Финансиите за градбата биле обезбедени делумно од Пелагониската патријаршиска митрополија, а делумно со донации од локалното население. Според Колцадис пак, гимназијата била целосно платена од баронот Никола Думба од Виена. Учениците на оваа гимназија предимно доаѓале од [[Маловиште]], [[Трново (Битолско)|Трново]], [[Гопеш]], [[Магерево]], [[Нижополе]], [[Крушево]], [[Ресен]], [[Корча]], [[Охрид]], [[Невеска]], [[Клисура (Костурско)|Клисура]], како и од селата Белкамен, Писодери, Јанковец и други места ширум османлиска Македонија. Наставата ја посетувале околу 200 ученици годишно, а матурирале околу 35-40 ученици. Учениците главно доаѓале од влашките населби кои пред појавата на романската пропаганда, најчесто своето образование го стекнувале во патријаршиските институции. [[Податотека:Greek School Gymnasium of Monastir Bitola.JPG|мини|лево|Учители и ученици во гимназијата]] Оваа гимназија се истакнувала со оосбено добар наставнички кадар, кој своето образование го имал стекнато во Атина, Виена и на други места во западна Европа. Се изучувале старогрчкиот, модерниот грчки јазик, физика, историја, филозофија, географија, вероунаука и други предмети. Оваа институција нудела прилично квалитетно и модерно образование. Зградата била особено пространа и на два ката. Изградена во западноевропски стил, со простран двор каде често се изведувале приредби од различен тип. Во склоп на овој објект постоел и интернат каде се сместувале учениците, а во истиот простор било формирано и основно училиште. По влегувањето на српската војска во Битола во 1912 година оваа институција престанала да работи. {{Гимназии во Османлиска Македонија}} [[Категорија:Образованието во Отоманското Царство]] [[Категорија:Образованието во Битола]] 2bwks4i6bau2qeayih5482i1gww5zgs 0 1315201 5605371 4938239 2026-08-05T09:47:45Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605371 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Столе Јанковиќ|image=|birth_name=Стојиљко Јанковиќ|birth_date={{birth date|1925|4|6|df=y}}|birth_place=[[Белград]], [[Кралство СХС]]|death_date={{death date and age|1987|4|19|1925|4|6|df=y}}|death_place=[[Белград]], [[СР Србија]], [[СФРЈ]]|yearsactive=1958–1980|occupation=[[Кинорежисер]], [[сценарист]]|spouse=}} '''Столе Јанковиќ''' (6 април 1925 &ndash; 19 април 1987 година) ― [[Југославија|југословенски]] [[кинорежисер]] и [[сценарист]]. Во кариерата која се протега повеќе од две децении помеѓу доцните 1950-ти и раните 1980-ти, Јанковиќ е главно познат по [[режија]] на голем број партизански филмови и телевизиски серии произведени од Авала филм и [[Радио-телевизија Србија|Радио-телевизија Белград]]. Неговиот филм од 1958 година ''„Небото низ гранките''“ бил вклучен на 1. Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1959">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1959|title=1st Moscow International Film Festival (1959)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116210640/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1959|archive-date=16 јануари 2013|accessdate=4 февруари 2023}}</ref> Неговиот филм „''Момент''“ од 1978 година бил вклучен на 11. Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1979">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|title=11th Moscow International Film Festival (1979)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403102012/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|archive-date=3 април 2014|accessdate=4 февруари 2023}}</ref> == Филмографија == * ''Небото низ гранките'' (''Кроз грање небо'', 1958) * ''Партизански приказни'' (''Партизанске приче'', 1960) * ''Вишна на Ташмајдан'' (''Вишња на Ташмајдану'', 1968) * ''[[Партизани (филм)|Партизани]]'' (1974) * ''Момент'' (''Трен'', 1978) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|id=0417745}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Српски сценаристи]] [[Категорија:Српски филмски режисери]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Сценаристи од 20 век]] [[Категорија:Машки сценаристи]] [[Категорија:Филмски работници од Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] m7pb4ab1xxkktf9bid6d19a623jleqf 5605383 5605371 2026-08-05T09:48:18Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605383 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Столе Јанковиќ|image=|birth_name=Стојиљко Јанковиќ|birth_date={{birth date|1925|4|6|df=y}}|birth_place=[[Белград]], [[Кралство СХС]]|death_date={{death date and age|1987|4|19|1925|4|6|df=y}}|death_place=[[Белград]], [[СР Србија]], [[СФРЈ]]|yearsactive=1958–1980|occupation=[[Кинорежисер]], [[сценарист]]|spouse=}} '''Столе Јанковиќ''' (6 април 1925 &ndash; 19 април 1987 година) ― [[Југославија|југословенски]] [[кинорежисер]] и [[сценарист]]. Во кариерата која се протега повеќе од две децении помеѓу доцните 1950-ти и раните 1980-ти, Јанковиќ е главно познат по [[режија]] на голем број партизански филмови и телевизиски серии произведени од Авала филм и [[Радио-телевизија Србија|Радио-телевизија Белград]]. Неговиот филм од 1958 година ''„Небото низ гранките''“ бил вклучен на 1. Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1959">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1959|title=1st Moscow International Film Festival (1959)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116210640/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1959|archive-date=16 јануари 2013|accessdate=4 февруари 2023}}</ref> Неговиот филм „''Момент''“ од 1978 година бил вклучен на 11. Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1979">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|title=11th Moscow International Film Festival (1979)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403102012/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|archive-date=3 април 2014|accessdate=4 февруари 2023}}</ref> == Филмографија == * ''Небото низ гранките'' (''Кроз грање небо'', 1958) * ''Партизански приказни'' (''Партизанске приче'', 1960) * ''Вишна на Ташмајдан'' (''Вишња на Ташмајдану'', 1968) * ''[[Партизани (филм)|Партизани]]'' (1974) * ''Момент'' (''Трен'', 1978) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|id=0417745}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Српски сценаристи]] [[Категорија:Српски филмски режисери]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Сценаристи од 20 век]] [[Категорија:Машки сценаристи]] [[Категорија:Филмски работници од Белград]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] qei19qz17x7rnrzjwmwvvqglfdyckpd 0 1317217 5605238 5284918 2026-08-05T06:14:27Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605238 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Драго Ѓуровиќ | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на|29|март|1923}} | роден-место ={{роден во|Битола}} | починал-дата = {{починат на|30|март|1986}} | починал-место = {{починат во|Подгорица}} | починал-причина = | националност = [[Црногорец]] | познат = | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }}'''Драго Ѓуровиќ''' ([[Битола]], [[29 март]] [[1923]] — [[Подгорица|Титоград]], [[30 март]] [[1986]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.naslovi.net/2011-03-29/rts/vremeplov-29-mart-2011/2434452|title=Naslovi.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202206/http://www.naslovi.net/2011-03-29/rts/vremeplov-29-mart-2011/2434452|archive-date=4. 03. 2016|accessdate=30 август 2012}}</ref> — југословенски и црногорски [[скулптор]], [[сликар]] и сликарски [[педагог]]. == Животопис == Роден е во 1923 година во Битола. Драго бил од местото Грлиќ кај [[Даниловград]]. Дипломирал на [[Факултет за ликовни уметности- Белград|Академијата за ликовни уметности]] во [[Белград]] [[1951|во 1951 година]]. За време на студиските патувања престојувал во [[Италија]] и [[Франција]] . За прв пат изложува во [[Цетиње]] [[1950|во 1950 година]]. Излагал со групата „Тројица“. Учествувал на изложбите на современата југословенска уметност во земјата и странство, на изложбите на Друштвото на ликовни уметници на Црна Гора, на Сојузот на ликовни уметници на Југославија, на изложбата на современи европски уметници во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во [[1962|1962 година]], на Второто триенале за ликовна уметност во Белград во [[1964|1964 година]] и така натаму. Починал во 1986 година во Титоград. == Творештво == Некои од неговите споменици на јавен простор се: * Споменик на партизан-борец, Подгорица 1957 година (во соработка со архитект [[Воислав Ѓокиќ]] ) * Споменик на паднатите борци, Даниловград 1959 година (во соработка со архитект [[Мирко Ѓукиќ]] ) * Споменик на стреланите младинци од Даниловград-Лазине во 1959 година. * Споменик на паднатите борци на НОБ, [[Пљевља]] 1960 г. (во соработка со архитект Мирко Ѓукиќ) * Торсо, Аранѓеловац 1977 г. * Биста на Баја Секулиќ во Даниловград * Споменик во Вуксанлекиќи-Подгорица * Мермерна скулптура (фриз) на јужниот ѕид на главната пошта во Подгорица. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓуровиќ, Драго}} [[Категорија:Црногорски сликари]] [[Категорија:Црногорски вајари]] 60amn3v7glkqxbec3eew6ywuxkl6d89 0 1329595 5605020 5430348 2026-08-04T14:57:55Z SpectralWiz 106165 5605020 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = Радигошки Водопад | native_name = Καταρράκτης της Αγίας Άννας | map_image = | map_size = | coordinates = {{coord|40.4307|21.0744|display=inline,title}} | coords_ref = | location = [[Костурско]], [[Егејска Македонија]] | elevation = | height = 20 м | height_longest = | number_drops = | width = | average_width = | run = | watercourse = [[Стенска Река]] | average_flow = | world_rank = | type = | embedded = }} '''Радигошки Водопад''' ({{langx|el|Καταρράκτης της Αγίας Άννας}}) — [[водопад]] во [[Костурско]], [[Егејска Македонија]]. Претставува најголем водопад во Костурско.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://fouit.gr/2020/05/10/stoys-katarraktes-tis-tsoykas-fotografies-vinteo/|title=Στους καταρράκτες της Τσούκας (φωτογραφίες – βίντεο)|work=Φούιτ.gr|language=el|accessdate=2023-08-23}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cyberotsarka.gr/tsarkes/nomos-kastorias/384-agiaannamonopati.html|title=Στο μονοπάτι για τον καταρράκτη της Αγίας Άννας|work=www.cyberotsarka.gr|accessdate=2023-08-23}}</ref> == Опис == Водопадот е сместен 3 км југозападно од селото [[Радигоже]], на [[Стенска Река]], лева притока на [[Бистрица (Егејска Македонија)|Бистрица]], под манастирот „[[Манастир „Св. Архангели“ - Чука (Костурско)|Свети Архангели]]“. Водопадот е висок 15–20 м<ref name=":0" /> и замрзнува во зима.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.elladosperiigisis.gr/index.php/2007/199-taxidia-stin-alli-ellada-th-2007/459-makedonia-kastoria-nestorio-pefkos-agia-anna|title=ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ - Καστοριά - Νεστόριο – Αγία Άννα – Πεύκος - Νέα Κοτύλη - Παλιά Κοτύλη - Κυψέλη - Γράμμος 8ο από 8|work=www.elladosperiigisis.gr|accessdate=2023-08-23}}</ref> == Наводи == <references /> [[Категорија:Водопади во Егејска Македонија]] [[Категорија:Нестрам]] [[Категорија:Бистрички слив (егејски)]] ttxlnh19npf1g88bf85gztn2bq6jevc 0 1332282 5604949 5450998 2026-08-04T12:06:21Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604949 wikitext text/x-wiki '''Макам''' е систем на мелодиски модуси, кој главно е [[Мелодија|мелодичен]]. Зборот ''макам'' на арапски значи место, локација или позиција. Арапскиот ''макам'' е тип на мелодија. Тоа е „техника на импровизација“ која ги дефинира тоновите, шаблоните и развојот на едно музичко дело и е „уникатна за арапската уметничка музика“.<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref> Постојат 72 реда или [[Скала (музика)|скали]] на макамат со хептатонски тонови.<ref name="Touma 203" /> Овие се конструирани од зголемени, големи, неутрални и помали секунди.<ref name="Touma 203" /> Секој ''макам'' е изграден на [[Скала (музика)|скала]] и ја претставува традиција која ги дефинира неговите вообичаени фрази, важни [[Нота|ноти]], мелодиски развој и модулација. И композициите и импровизациите во традиционалната арапска музика се засноваат на системот ''на макам''. ''Макамат'' може да се реализира или со вокална или [[Музички инструмент|со инструментална]] музика, а не вклучува [[Ритам|ритмичка]] компонента. Клучниот фактор во изведбата на секој макам се состои во тоа што го опишува „тонско-просторниот фактор“ или збирот на [[Нота|музичките ноти]] и односите меѓу нив, вклучувајќи ги и традиционалните обрасци и развојот на [[мелодија]]та, додека „ритмичко-временската компонента“ не е „подложна на дефинитивна организација“.<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref> Макамот нема „воспоставена, редовно повторлива шема на линии, ниту непроменливо броило. Одредениот ритам понекогаш го идентификува стилот на изведувачот, но тоа зависи и од техниката на изведбата и никогаш не е карактеристично за макамот како таков.“<ref name="Touma 203"/> Композицискиот или подобро кажано предкомпозицискиот аспект на макамот е тонско-просторната организација, вклучувајќи го и бројот на тонови, а импровизацискиот аспект е изградбата на ритмичко-временската шема.<ref name="Touma 203"/> == Заднина == Името ''макам'' се појавило за прв пат во трактатите напишани во четиринаесеттиот век од ал-Шеик ал-Сафади и Абдулкадир ал-Мараги, и оттогаш се користи како технички термин во арапската музика. ''Макамот'' е модална структура која ја карактеризира музичката уметност на земјите во [[Северна Африка]], [[Близок Исток|Блискиот Исток]] и [[Средна Азија]]. Трите главни музички култури кои припаѓаат на семејството на модалните маками се: арапската, персиската и турската. == Систем за нагодување == Нотите на макам не се секогаш поставени со иста јачина, што значи дека односот на фреквенцијата на последователните тонови не се секогаш идентични. Макамот одредува и други работи, како што се [[Тоника|тоник]] (почетна нота), завршна нота и доминантна нота. Исто така, одредува кои белешки треба да се нагласат, а кои не.{{Sfn|Touma|1996}} Арапските ''маками'' се поставуваат на [[Скала (музика)|музичка скала]] од 7 [[Нота|ноти]], а се повторуваат во октавата. Некои ''маками'' имаат 2 или повеќе алтернативни скали (на пр Раст, Нахаванд и Хиџаз). ''Макамските'' скали во традиционалната арапска музика се микротонски, не се засноваат на дванаесеттонскиот музички систем за штимање, како што е случајот во модерната [[Класична музика|западна музика]]. Повеќето ''макамски'' скали вклучуваат совршена петта или совршена четврта нота (или и двете), и сите октави се совршени. Останатите ноти во скалата ''на макамот'' може или не може точно да слеат со полутоновите. Поради оваа причина, ''макамските'' скали најчесто се изучуваат усно, и со слушање на традиционалниот арапски музички репертоар. == Нотација == Бидејќи прецизното бележење на секој можен микротонски интервал било непрактично, поедноставен систем [[Музичка нотација|на музичка нотација]] бил усвоен во арапската музика на крајот на 20 век. Почнувајќи со хроматската скала, октавата е поделена на 24 еднакви чекори (24 еднакви интервали), каде четвртина тон е еднаков на половина од полутонот во скалата со еднакво создавање од 12 тонови. Во овој систем на нотација, сите ноти во ''макамот'' се заокружуваат до најблискиот четвртина тон. Овој систем на нотирање не е точен бидејќи исклучува многу детали, но е многу практичен бидејќи овозможува ''макамот'' да се бележи со [[Музичка нотација|стандардна западна нотација]]. Четврт тоновите можат да се забележат со помош на полу-рамни или полуостри. Кога се транскрибираат со овој систем на нотација, некои ''макамски'' скали вклучуваат четвртини тонови, додека други не. Во пракса, ''макамите'' не се изведуваат со сите хроматски клучеви бидејќи се нефлексибилни за пренесување од скалите во западната музика, пред сè поради техничките ограничувања на арапските инструменти. Поради оваа причина, полуостри ретко се појавуваат во ''макам скалите'', а најкористените се полурамнините. == Интонација == Системот од 24 тона е целосно нотиран систем на правила и не влијае на вистински прецизната интонација на изведените ноти. Изведувачите на арапската музика, додека ја користат номенклатурата на системот со 24 тонови (''полурамни'' и ''полуостри''), честопати ги изведуваат пофините микротонски детали кои се пренесени низ усната традиција и до ден-денес. ''Макамот'' кој не вклучува четвртини тонови може да се изведува на инструменти како што е [[пијано]]то, но таквите инструменти не можат целосно да ги репродуцираат микротонските детали на ''макамската'' скала. ''Макамот'' може целосно да се изведува или на инструменти без фрит (на пр. [[Уд (македонски)|уд]] или [[виолина]]), или на инструменти кои овозможуваат доволен степен на тонирање и микротонална контрола (на пр. не, [[Канон (музички инструмент)|канун]] или [[кларинет]]). На жичените инструменти со [[Западна гитара|челични жици]], микротонската контрола може да се постигне со свиткување на жиците, како кога се свири [[блуз]]. Точната интонација на секој ''макам'' се менува со историскиот период, како и со географскиот регион (како што е случајот со лингвистичките акценти, на пример). Поради оваа причина, и поради тоа што не е вообичаено да се забележат прецизни микротонски варијации од дванаесеттонски еднакви временски скали, ''макамите'' најчесто се учат аудитивно. === Фази и централни тонови === Секој параграф се состои од една или повеќе фази кои претставуваат делови „свирени на еден тон или во една тонска област“ и може да бидат потребни од седум до четириесет секунди за да се артикулираат. На пример, ниво на тон центрирано на g:{{Sfn|Touma|1996}} [[Податотека:Maqam_tone_level_example.PNG|алт=Maqam tone level example|550x550пкс|Пример за ниво на тон на Макам]] Тонските нивоа, или аксијалните тонови, започнуваат во долниот регистар и постепено се зголемуваат до највисоките, пред повторно да се спуштат, (пример во нотација под влијание на европското):{{Sfn|Touma|1996}}<score sound="1"> \relative c' { \cadenzaOn \omit Staff.TimeSignature \tempo 1 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t d1 f g d' f g f d g, f d \bar "||" } </score>„Кога целосно ќе се истражат сите можности за музичко структурирање на такво тонско ниво, фазата е завршена.{{Sfn|Touma|1996}} ==== Јадро ==== Централните тонови на макамот се создаваат од два различни интервали. Единаесетте централни тонови на макамот користени во примерот за фазната секвенца погоре, може да се сведат на три, што го сочинуваат „јадрото“ на макамот:<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref><score sound="1"> \relative c' { \cadenzaOn \omit Staff.TimeSignature \tempo 1 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t d1 f g \bar "||" } </score>Тонските редови на макамот може да бидат идентични, како што се макам бајати и макам 'ушшак турки:<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref><score sound="1"> \relative c' { \cadenzaOn \omit Staff.TimeSignature \tempo 1 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t d1 eeh f g a bes c \bar "|" d \bar "|" } </score>но да се разликуваат по различни јадра. Бајати е прикажан во примерот погоре, додека 'ушшак турки е:<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref><score sound="1"> \relative c' { \cadenzaOn \omit Staff.TimeSignature \tempo 1 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t c1 f g \bar "||" } </score> == Ајнас == ''Макамите'' се составени од помали групи од последователни тонови кои имаат многу препознатлива мелодија и пренесуваат препознатливо расположение. Таквото множество се нарекува ''џинс'', што значи „род“ или „љубезен“. Во повеќето случаи, ''џинсот'' се состои од четири последователни ноти (тетракорд), иако постојат и ''ајнаси'' од три последователни ноти (трикорд) или пет последователни ноти (пентакорд). ''Ајнасите'' се создавачки елементи на ''макамот''. Скалата ''на макамот'' има долен (или прв) ''џинс'' и горен (или втор) ''џинс''. Во повеќето случаи макамите се класифицирани во сродни групи или гранки врз основа на нивните пониски ''џинсови''. Горните ''џинсови'' може да започнат на завршната нота на долните ''џинсови'' или на нотата што следи по неа. Во некои случаи горниот и долниот ''ајнанс'' може да се преклопуваат. Почетната нота на горните ''џинсови'' се нарекува доминанта и е втората најважна нота во таа скала по [[Тоника|тоникот]]. ''Макам'' скалите често вклучуваат секундарни ''ајнанси'' кои започнуваат со ноти различни од тоникот или доминантата. Секундарните ''ајнаси'' се истакнуваат во текот на модулацијата. Наводите за арапската музичка теорија често се разликуваат во однос на класификацијата на ''ајнасот''. Не постои консензус за дефинитивен список на сите ''ајнаси'', нивните имиња или нивните големини. Сепак, мнозинството референци се согласуваат за основните 9 ''ајнаси'', кои исто така ги сочинуваат главните 9 ''маками''. Следен е списокот на основните 9 ''ајанси'' означени од[[Музичка нотација|западна стандардна нотација]] (сите ноти се заокружени до најблискиот квартален тон): {| class="wikitable" |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_ajam.jpg]]<br /> Аџам ({{Јаз|ar|عجم}}) трикорд,<br /><br /><br /><br /> почнувајќи од Б ♭ |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_bayati.jpg]]Бајати ({{Јаз|ar|بياتي}}) тетракорд,<br /><br /><br /><br />почнувајќи од Д |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_hijaz.jpg]]<<br /><br />Хиџаз ({{Јаз|ar|حجاز}}) тетракорд,<br /><br /><br /><br /> почнувајќи од Д |- |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_kurd.jpg]]<br /><br /><br /> Курд ({{Јаз|ar|كرد}}) тетракорд,<br /> почнувајќи од Д |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_nahawand.jpg]]Нахаванд ({{Јаз|ar|نهاوند}}) тетракорд,<br /><br /><br /> почнувајќи од C |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_nikriz.jpg]]<br /><br /><br /><br /> Никриз ({{Јаз|ar|نكريز}}) петокорд,<br /><br /> почнувајќи од C |- |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_rast.jpg]]<br /><br /><br /><br />Раст ({{Јаз|ar|راست}}) тетракорд,<br /><br /><br /><br /> почнувајќи од C |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_saba.jpg]]<br /><br /><br />Саба ({{Јаз|ar|صبا}}) тетракорд,<br /><br /><br /> почнувајќи од Д |[[Податотека:Arabic_maqam_jins_sikah.jpg]]</img><br /><br /><br /><br /> Сиках ({{Јаз|ar|سيكاه}}) трикорд,<br /><br /><br /><br /> почнувајќи од Е[[Податотека:Arabic_music_notation_half_flat.svg|16x16пкс]] |} == Макам семејства ==   {{Напласти|{{listen | title = Bayati | filename = Arabic-scale bayati.ogg | description = [[File:Bayati.svg|frameless]] | title2 = Hijaz | filename2 = Arabic-scale hijaz.ogg | description2 = [[File:Hijaz scale.svg|frameless]] | title3 = Jiharkah | filename3 = Arabic-scale jiharkah.ogg | description3 = [[File:Jiharkah.svg|frameless]] | title4 = Husayni ‘Ushayran | filename4 = Arabic-scale ouchairan-houssaini.ogg | description4 = [[File:Ouchairan-houssaini.png|frameless]] | title5 = Rast | filename5 = Arabic-scale rast.ogg | description5 = [[File:Rast scale.svg|frameless]] | image=none}}}}<div class="stack mw-stack stack-right"><div></div></div> == Емотивна содржина == Понекогаш се вели дека секој макам предизвикува специфична емоција или збир на емоции определени од редот на тонот и јадрото, при што различни маками го делат истиот тонски ред, но се разликуваат во јадрото, а со тоа и емоциите. Се вели дека Макам Раст предизвикува гордост, моќ и здрав ум.<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref> Макам Бајати: виталност, радост и женственост.<ref name="Touma 203"/> Сика: љубов.<ref name="Touma 203"/> Саба: тага и болка.<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref> Хиџаз: далечна пустина.<ref name="Touma 203"/> Во експериментот каде што макам Саба се свиреше на ист број Арапи и не-Арапи од кои било побарано да ги снимаат своите емоции во концентрични кругови, најслабите емоции во надворешните кругови, арапските субјекти изјавиле дека го доживуваат Саба како „тажен“, „трагичен“, и „плачлив“, додека само 48 проценти од неарапите го опишале на истиот начин, 28 проценти од неарапите опишувале чувства како што се „сериозност“, „копнеж“ и напнатост“, а 6 проценти доживеале чувства како „среќа“, „активно“ и „многу жив“ и 10 проценти не идентификувале никакви чувства.<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref> Се вели дека овие емоции делумно се предизвикувале од промената на големината на интервалот за време на презентацијата на макамот. Макам Саба, на пример, ги содржи во своите први четири записи, Д, Е, F и G, две средни секунди, една поголема (160 центи) и една помала (140 центи) од три четвртини тон и мала секунда (95 центи). Понатаму, Е{{Музика|d}}</img> и G {{Музика|b}} може да се разликува малку, за што се вели дека предизвикува „тажно“ или „чувствително“ расположение.<ref name="Touma 203">{{Harvnb|Touma|1996}}</ref> Општо земено, се вели дека секој ''макам'' предизвикува различна емоција кај слушателот. На поосновно ниво, се тврди дека секој ''џинс'' пренесува различно расположение или боја. Поради оваа причина, се вели дека ''макамите'' од исто семејство споделуваат заедничко расположение бидејќи започнуваат со исти ''џинсови''. Не постои консензус за точно какво е расположението на секој ''макам'' или ''џинс''. Некои наводи ги опишуваат расположенијата ''на маками'' користејќи многу нејасна и субјективна терминологија (на пр. ''маками'' кои предизвикуваат „љубов“, „женственост“, „гордост“ или „далечна пустина“). Сепак, нема сериозно истражување со научна методологија на разновидни примероци на слушатели (без разлика дали се арапски или неарапски) што докажува дека тие ги чувствуваат истите емоции кога го слушаат истиот ''макам''. Обидот за истата вежба во поновата тонска [[класична музика]] би значело поврзување на расположението со мајорски скали и минор скали. Во тој случај постои одреден консензус дека малата скала е „потажна“, а големата е „посреќна“.<ref name="Fritz 2009">{{Наведено списание|last=Fritz|first=Thomas|last2=Jentschke|first2=Sebastian|last3=Gosselin|first3=Nathalie|last4=Sammler|first4=Daniela|last5=Peretz|first5=Isabelle|last6=Turner|first6=Robert|last7=Friederici|first7=Angela D.|last8=Koelsch|first8=Stefan|year=2009|title=Universal Recognition of Three Basic Emotions in Music|journal=[[Current Biology]]|volume=19|issue=7|pages=573–576|doi=10.1016/j.cub.2009.02.058|pmid=19303300|doi-access=free}}</ref> == Модулација == Модулацијата е техника која се користи за време на [[Мелодија|мелодискиот развој]] на ''макам'' . Во едноставни термини тоа значи менување од еден ''макам'' во друг (компатибилен или тесно поврзан) ''макам'' . Ова вклучува користење на нова [[Скала (музика)|музичка скала]] . Долгото музичко парче може да модулира преку многу ''макамати'', но обично завршува со почетниот ''макам'' (во ретки случаи целта на модулацијата е всушност да заврши со нов ''макам''). Посуптилна форма на модулација во рамките на истиот ''макам'' е да се префрли акцентот од еден ''џинс'' на друг со што се создава нов ''макам''. Модулацијата создава голем интерес за музиката и е присутна во речиси секоја мелодија базирана на ''макамот''. Модулации кои се пријатни за уво се создаваат со придржување кон компатибилни комбинации на ''ајнас'' и ''макамот'' кои долго време се воспоставени во традиционалната арапска музика. Иако таквите комбинации често се документирани во музичките наводи, повеќето искусни музичари ги учат со многу слушање. == Влијание низ целиот свет == За време на исламското златно доба овој систем влијаел на музичките системи на различни места. Некои значајни примери за ова се влијанието што го имало на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот полуостров]] додека бил под муслиманска власт на [[Ел-Андалус|Ал-Андалус]]. [[Сефарди|Сефардската еврејска]] литургија исто така го следела системот на макамот. Неделниот макам го избира [[Певец (црковен пејач)|канторот]] врз основа на емоционалната состојба на членството или неделното читање на Тора. Оваа варијација се нарекува Неделен макам. Исто така, има забележително влијание на арапскиот макам врз музиката на Сицилија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.italyheritage.com/italian-songs/regional/sicilia/|title=Sicilia regional songs|work=www.italyheritage.com|accessdate=2021-04-25}}</ref> == Поврзано == * [[Ирачки макам]] == Наводи == {{Наводи}} '''Извори''' * {{Наведена книга|title=The Music of the Arabs|url=https://archive.org/details/musicofarabs0000toum|last=Touma|first=Habib Hassan|publisher=Amadeus Press|year=1996|isbn=0-931340-88-8|location=Portland, Oregon|translator-last=Laurie Schwartz|author-link=Habib Hassan Touma}} == Дополнителна литература == * ел-Махди, Салах (1972). ''Ла музичка арабе : структури, историја, органологија'' . Париз, Франција: Alphonse Leduc, Editions Musicales.{{ISBN|2-85689-029-6}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-85689-029-6|2-85689-029-6]] . * Лагранж, Фредерик (1996). ''Музики на Египет'' . Cité de la music / Actes Sud.{{ISBN|2-7427-0711-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-7427-0711-5|2-7427-0711-5]]. * Рејси, Али Џихад (2003). ''Правење музика во арапскиот свет: Културата и уметноста на Тараб'' . Издавач: Кембриџ ; Њујорк: Cambridge University Press.{{ISBN|0-521-30414-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-521-30414-8|0-521-30414-8]]. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Арапска музика]] bbgzrlktxgpetyo2n4ibhgy0q743duf 10 1334237 5605278 5086121 2026-08-05T06:27:09Z P.Nedelkovski 47736 5605278 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Здравец (род) |parent=Здравци |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 81jjqyff5ypqccswqndc10g1el6y6z2 0 1337804 5605349 5527942 2026-08-05T09:46:34Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605349 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Добривое Видиќ|image_name=Dobrivoje Vidić (1942).jpg|роден-дата=24 декември, 1918 година|роден-место=Чачак, Кралство СХС|починал-дата=3 март, 1992 година|починал-место=Белград, Србија, СФРЈ}} '''Добривое Видиќ''' ({{Роден во|Чачак|Кралство СХС}}, {{роден|24|декември|1918}} — {{Починал во|Белград|Србија|СФРЈ}} {{починал|3|март|1992}}) — припадник на младинското и комунистичкото движење. Учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Југословенски партизани|Југославија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|last=Киселиновски и др.|first=д-р Стојан|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=103}}</ref> == Животопис == Бил член на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|СКОЈ]] од [[1938]] година, а на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] од [[1939]] година. Бил секретар на Покраинскиот комитет на СКОЈ за Македонија и член на [[ПК|Покраинскиот комитет на Комунистичката Партија во Македонија]] од 1940-1941.<ref name=":0" /> Во април 1940 година се формирал Покраински комитет на КПЈ за Македонија во состав: политички секретар: [[Методија Шаторов-Шарло|Методија Шаторов — Шарло]], организационен секретар: [[Перо Ивановски|Петар Ивановски]], членови: [[Коце Стојановски - Металец|Коце Стојановски]], Добривое Видиќ и [[Орце Николов]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1980.1.04.-Fidanova-S.-KPJ-vo-Makedonija-od-1929-godina-do-Aprilskata-vojna.pdf|title=КПЈ во Македонија во времето од 1929 година до Априлската војна|last=Фиданова|first=Славка|publisher=ИНИ|year=1980|location=Скопје|pages=96}}</ref> Од летото 1941 година учествувал во НОВ на територијата на [[Војводина]].<ref name=":0" /> Во една белешка на бугарскиот амбасадор во Белград, Рајко Николов, од 4 јуни 1978 година, соопштува за говорот на Добривое Видиќ кој остро ги нападнал бугарските позиции со зборовите: „''Тој ни припишува територијални претензии не само кон Македонија туку и кон делови од Србија. Антибугарската пропаганда се засилува. Всушност се распалува бугарофобијата. Нас, Бугарите, нѐ претставуваат како олицетворение на злото. Се создава атмосфера во која луѓето овде се плашат да комуницираат со нас…“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D0%BE%D0%B4-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B4%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0/|title=Од Живков до Радев, исти денационализаторски политики кон Македонците|last=НМ|date=2021-11-23|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2023-12-03}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] o0wfye304thnt7ppjj2fjedeidk3jei 0 1340509 5605262 5552851 2026-08-05T06:15:16Z Bjankuloski06 332 /* 1835 година */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605262 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = | name = Смаил-ага Ченгиќ | honorific_suffix = | image = Smail-aga Cengic.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = 1780 | birth_place = Јелашце, [[Калиновик]], [[Босански Санџак]], [[Отоманско Царство]] | death_date = 23 септември 1840 | death_place = Мљетичак, [[Никшиќ]], [[Херцеговски Пашалак]], денес [[Црна Гора]] | placeofburial = | nickname = | allegiance = [[File:Osmanli-devleti-nisani-yeni.png|32px]] Османско Царство | branch = | serviceyears = 1809–40 | rank = | servicenumber = | unit = | commands = | battles = [[Прво српско востание]] (1809–13)<br>[[Големо босанско востание]] (1831–2)<br>[[Битка кај Грахово]] (1836) | awards = | spouse = <!-- Add spouse if reliably sourced --> | relations = | laterwork = | signature = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''Смаил-ага Ченгиќ''' (* [[1780]], † [[23 септември|23]] [[23 септември|септември]] [[1840]]) — [[Османлиско Царство|османлиски]] [[ага]] и [[генерал]] на [[Османлиска војска|османската војска]] од [[Бошњаци|бошњачка]] [[народност]]. Во 1831-1832 година, како османлиски генерал, се борел против [[Хусеин Градашчевиќ]], водачот на босанскиот бунт против османлиските власти. Смаил-ага Ченгиќ бил убиен од Новица Церовиќ како одмазда за убиството на помладиот брат на [[Кнежевство Црна Гора|црногорскиот]] кнез-владика [[Петар Петровиќ-Његош]]. Неговата смрт го вдахновила [[Иван Мажураниќ]] да ја напише епската поема „''Смртта на Смаил-ага Ченгиќ''“.<ref name="ref1">Šišić, Ferdo (1908). "Pogiblja Smail-age Čengića".Hrvatsko kolo ([[Босански јазик|бошњачки]]). gacko.net. Пристапено на 11 јануари 2024.</ref><ref name="ref2">Baćović, Čedo. "Smail-aga Čangić – mit i stvarnost". Montenegrina - digitalna biblioteka crnogorske kulture i nasljedja (črnogorščina). montenegrina.net. Пристапено на 11 јануари 2024.</ref><ref>Naimark, Norman M.; Case, Holly (2003). ''Yugoslavia and Its Historians: Understanding the Balkan Wars of the 1990s''. Stanford University Press. str. 75. ISBN 978-0-8047-4594-9. Пристапено на 11 јануари 2024.</ref> == Животопис == === Детство === Роден е во 1778 или 1780 година во селото Јелашце<ref name="ref4">Prokopije Čokorilo; Joanikije Pamučina; Staka Skenderova (1976). ''Ljetopisi''. Veselin Masleša.</ref> во [[Босански Санџак|Босанскиот Санџак]], 35 км од Калиновик (сегашна [[Босна и Херцеговина]]). Татко му Ибрахим бил од семејството Ченгиќи, едно од најистакнатите [[Османлиско Царство|османлиски]] [[Бошњаци|бошњачки]] семејства.<ref name="ref4" /> Неговиот татко починал кога тој бил уште мал.<ref name="ref4" /> === 1809-1813 === Како млад офицер и млад [[генерал]], тој се борел против српските востаници од 1809 до 1813 година за време на [[Прво српско востание|Првото српско востание]] и од 1809 до 1810 година против востаниците во [[Египетски Пашалак|Египет]]. === 1814-? === Околу 1814 година дошол во Гацко и се населил во околината на Черница. Оттаму се преселил во Липник кај Хавтовац. Во Липник, како [[капудан]], изградил мала [[џамија]], позната како Ченгиќева кула и неколку станбени згради. Изградил неколку кули во поширокото подрачје на Гацко и Источна [[Херцеговина]] и неколку вили и куќи во Мала Грачаница, Срѓевци, Лукавица, Фојница и Черница.<ref name="ref1"/><ref>Bašagić, Safvet-beg (1897). "Najstariji ferman begova Čengića". Glasnik muzeja Bosne i Hercegovine volumen IX ([[Босански јазик|бошњачки]]). Sarajevo.</ref><ref name="ref6">Hernes, Moric (1894). "Dinarska putovanja - Kulturne i slike prirode iz Bosne i Hercegovine". Glas Trebinja ([[Босански јазик|бошњачки]]). glastb.com. Пристапено на 11 јануари 2024.</ref> === 1835 година === Во 1835 година Смаил-ага и пашата од Пљевља се договориле да го убијат дробњачкиот српски православен свештеник Милутин Церовиќ. Церовиќ бил убиен од Османлиите среде град и бил обезглавен.<ref name="ref7">Marko A. Vujacić (1951). ''Znameniti crnogorski junaci: po istoriskim podacima, tradiciji i narodnoj pjesmi''. Narodna Knjiga. str. 33.</ref> Синот на Церовиќ, Новица, поглавар на Дробњак, заедно со другите племенски поглавари, ги обвиниле Османлиите за неговата смрт.<ref name="ref4"/> === Источна Херцеговина (1836-1838) === Во 1836 година, племенските поглавари од околината на Грахово, на северната црногорска граница со [[Херцеговина]], кои сè уште биле феудалци на муслиманските гувернери на Херцеговина, одбиле да го платат [[арач]], што го плаќале возрасните немуслимани. Бидејќи им била потребна помош однадвор, тие се прогласиле за поданици на црногорскиот владика[[Петар Петровиќ-Његош|Петар II Петровиќ-Његош]] и ја добиле поддршката од [[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]]. Али-паша Ризванбеговиќ, тогашен везир од [[Мостар]], решил да го задуши бунтот и на почетокот на август го нападнал Грахово. Кога градот паднал, тој и наредил на својата војска да ги лови бунтовниците и да го изгори градот до темел. Неколку стотици Црногорци под команда на братот на Његош Џока ги нападнале Османлиите и се обиделе да ги ослободат затворениците. На почетокот на нападот успеале да го спасат водачот на месниот клан и неговата придружба, но потоа биле совладани од османлиската коњаница. Во судирот загинале девет членови на племето Петровиќ-Његош. Малолетниот брат на владиката, Џока, наводно бил убиен лично од Ченгиќ. Џока и четириесет други воини биле распарчени од Османлиите. Остатоците на Џока биле јавно изложени. Племенските поглавари на Грахово биле принудени да му се заколнат на верност на Отоманското Царство и им било дозволено да се вратат во своите домови. Заклетвата ги принудила да се откажат од одмаздата за убиените сонародници. Веста за поразот во Грахово брзо се проширила надвор од границите на Црна Гора. Во 1837 година, Његош бил принуден да отпатува во [[Санкт Петербург]] и да ги брани своите постапки пред Русите. Во 1838 година, под руски притисок, Црна Гора склучила мировен договор со Отоманското Царство, кој внел само краток одмор во судирите и обезглавувањата кои продолжиле набргу потоа. == Смрт == Четири години по поразот на Црногорците во Грахово, Његош решил да се одмазди за смртта на својот брат. Планот го направил со помош на христијаните од Херцеговина, кои живееле на територијата под власта на Смаил-ага.<ref name="ref8">''Istorijski zapisi''. Istorijski institut SR Crne Gore c. 1952. str. 76. Pridobljeno 30. julija 2013.</ref> Његош го назначил племенскиот поглавар Новица Церовиќ за водач на групата што требало да го убие Смаил-ага. На крајот на септември 1840 година, Црногорците го намамиле Ченгиќ и неговата војска длабоко на нивната територија, ноќе го нападнале неговиот логор и ги убиле. Нападот се случил во селото Мљетичак, северно од [[Никшиќ]]. Меѓу погинатите бил и Смаил-ага. По неговата смрт, му ја отсекле главата и му ја однеле на Његош во Цетиње. Његош го назначил Церовиќ за сенатор од благодарност.<ref name="ref1"/><ref name="ref10">Zlatar, Zdenko (2007). ''The Poetics of Slavdom: Part III: Njegoš''. Peter Lang. str. 469. ISBN 978-0-8204-8135-7. Pridobljeno 25. marca 2014.</ref><ref>Wendy Bracewell. ''"Yugoslavia and its Historians, Understanding the war of 1990s"''.</ref> Настаните се богато опеани во српската епска поезија.<ref>Chadwick, H. Munro; Chadwick, Nora K. (31. oktober 2010). ''The Growth of Literature''. Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-01615-5. Pridobljeno 25. marca 2014.</ref> == Наследство == === Народна традиција === Смаил-ага Ченгиќ е главниот лик во познатата епска поема на Мажураниќ ''Смртта на Смаил-ага Ченгиќ'', објавена во весникот Искра во 1846 година. Современиот германски писател и поет д-р Ф.С. Краус тврди дека неговиот опис во песната е многу ''„пристрасен и лицемерен“'' и не го покажува каков што бил.<ref name="ref1"/> Д-р Краус прилично грубо напишал: {{Цитат|''Смаил-ага во песната на Мажураниќ е опишан неправилно и неправедно. Нашите симпатии се кон храбриот и бестрашен херој Смаил-ага Ченгиќ, а не кон намќорните патници од Црна Гора. Ченгиќ бил вистински Словен, а неговите убијци биле бедни кукавички послушници.''<ref name=ref1/><ref name=ref6/><ref>"Hrvatsko kolo", str. 105 in 106.</ref>}} [[Вук Караџиќ|Вук Стефановиќ Караџиќ]] бил современик на Смаил-ага и го сретнал неколку пати за време на своите патувања во Босна и Херцеговина. За разлика од Мажураниќ, тој пишува доста позитивно за него. За Вук, тој не бил само олицетворение на османлиската моќ, туку пред се босански Словен со огромен престиж, углед и влијание меѓу босанските Словени, не само на исламската, туку и на христијанската вера. Вук Караџиќ за него запишал: {{Цитат|''Семејството Ченгиќ го покривало раздобјето од нејзините први благородници во Кралството Босна до капетаните на отоманското право во османлиска Босна и Херцеговина. Во нашите народни песни имаше алај бегови и паши. Песните раскажуваат за нивните дворци и тврдини во Загорје, иако седиштето на Смаил-ага било во Липник кај Гацко, каде што и денес живеат неговите синови. За Смаил-ага се верувало и се зборувало дека тој е најголемиот и најхрабриот херој во целото Отомансо Царство.''<ref name=ref1/><ref name=ref2/>}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ченгиќ, Смаил-ага}} [[Категорија:Родени во 1780 година]] [[Категорија:Починати во 1840 година]] [[Категорија:Отомански воен кадар од 19 век]] [[Категорија:Босанскохерцеговски муслимани од Отоманското Царство]] [[Категорија:Отомански Бошњаци]] [[Категорија:Отомански генерали]] [[Категорија:Отомански воен кадар убиен во дејство]] [[Категорија:Историја на Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Без месна слика, туку со слика од Википодатоците]] 8m2vvx50rmpxqt296ebgrt6afwb1yyx 0 1340741 5605237 5535341 2026-08-05T06:14:25Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (3) 5605237 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Данијел Живковиќ|image=Danijel Živković.png|image_size=|caption=Живковиќ во април 2023|office=[[Собрание на Црна Гора|Пратеник]]|term_start=1 јули 2017|party=[[Демократска партија на социјалистите на Црна Гора]]|birth_date={{Birth date and age|1987|8|15|df=yes}}|birth_place=[[Пљевља]], [[СР Црна Гора]], [[СФРЈ]]|nationality=[[Црна Гора|Црногорец]]|alma_mater=[[Универзитет на Црна Гора]]}} '''Данијел Живковиќ''' ([[Црногорска азбука|црногорски]]: Данијел Живковић; роден на 15 август 1987 година) ― [[Црна Гора|црногорски]] [[Политика|политичар]] кој e пратеник во Собранието на Црна Гора од 1 јули 2017 година и вршител на должноста претседател на Демократската партија на социјалистите (ДПС) од 6 април 2023 година. Тој го наследил долгогодишниот претседател на ДПС, [[Мило Ѓукановиќ]], кој поднел оставка по поразот од [[Јаков Милатовиќ]] на претседателските избори во 2023 година. === Политичка кариера === Живковиќ ја започнал својата политичка кариера во 2014 година, кога бил избран за член на општинското собрание на Пљевља како член на владејачката Демократска партија на социјалистите (ДПС) и за претседател на нејзината општинска парламентарна група. По оставката на Павле Горановиќ како пратеник на ДПС во Собранието на Црна Гора, Живковиќ станал пратеник на 1 јули 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://old.dan.co.me/?nivo=3&rubrika=Politika&clanak=600808&datum=2017-06-01|title=Danijel Živković novi poslanik|work=old.dan.co.me|accessdate=2023-04-06}}</ref> Тој бил реизбран за пратеник на парламентарните избори во 2020 година и бил именуван за претседател на пратеничката група на ДПС.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.skupstina.me/me/clanovi-parlamenta/danijel-zivkovic|title=Skupština Crne Gore|work=Skupština Crne Gore|accessdate=15 јануари 2024}}</ref> Тој бил назначен за вршител на должноста претседател на ДПС на 6 април 2023 година по оставката на долгогодишниот претседател на ДПС, [[Мило Ѓукановиќ]], кој поднел оставка по неговата загуба од [[Јаков Милатовиќ]] на претседателските избори во 2023 година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vijesti.me/vijesti/politika/651257/ko-je-danijel-zivkovic-vd-predsjednika-dps-a|title=Biografija Danijela Zivkovica, v.d. predsjednika DPS|work=vijesti.me|language=cnr|accessdate=15 јануари 2024}}</ref> == Политички ставови == Живковиќ е критичар на [[Србија]] и [[Русија]], наведувајќи дека српскиот претседател [[Александар Вучиќ]] сака да го „наруши нашиот суверенитет“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://avaz.ba/vijesti/region/824648/danijel-zivkovic-predsjednik-dps-a-crna-gora-nece-biti-bjelorusija-vucic-zeli-narusiti-nas-suverenitet|title=Danijel Živković, predsjednik DPS-a: Crna Gora neće biti Bjelorusija, Vučić želi narušiti naš suverenitet|work=Dnevni avaz|accessdate=15 јануари 2024}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Живковиќ, Данијел}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1987 година]] [[Категорија:Луѓе од Пљевља]] [[Категорија:Политичари на Демократската партија на социјалистите на Црна Гора]] [[Категорија:Црногорски пратеници]] [[Категорија:Црногорски политичари]] [[Категорија:Југословенски Црногорци]] [[Категорија:Дипломци на Правниот факултет (Универзитет на Црна Гора)]] huf11bosabs30ir1ppxkhjm46y7exzo 0 1345990 5605365 5522860 2026-08-05T09:47:33Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605365 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Olivera Marković 2017 stamp of Serbia.jpg|мини|200п|Оливера Марковиќ на поштенска марка]] '''Оливера Марковиќ''' ([[Белград]], [[3 мај]] [[1925]] — Белград, [[2 јули]] [[2011]]) — [[Србија|српска]] и [[Југославија|југословенска]] [[глумица]] и пејачка. Според [[анкета]]та на весникот ''[[Вечерње новости]]'', таа се наоѓа на третото место на списокот на најголемите српски глумици на [[20 век]].<ref>{{cite web |url=http://www.kstplaneta.com/?tag=/1983&page=3 |title=KST International |publisher=Kstplaneta.com |date= |accessdate=21 јануари 2013. |archive-date=19. 01. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119093031/http://www.kstplaneta.com/?tag=/1983&page=3 |url-status= }}</ref> Нејзината кариера траела 60 години при што играла во повеќе од 100 [[филм]]ови и 40 [[Телевизија|телевизиски серии]]. ==Животопис== ==Кариера== Оливера Марковиќ се прославила уште на почетокот на 1950-тите со својата улога во [[Драмска уметност|театарската]] претстава „[[Мачка на вжештениот лимен покрив]]“ на [[Тенеси Вилијамс]] и „Лов на вештерки“ на [[Артур Милер]].<ref name="оливера">{{ен}} {{Cite news|url=https://www.imdb.com/name/nm0548664/bio?ref_=nm_ov_bio_sm|title=-{Оливера Марковић — Кратка биографија}-|accessdate=12. април 2020.|publisher=[[ИМДБ]]|}}</ref> ==Признанија и значење== Оливера Марковиќ е тема на краткиот расказ “Фактот како фикција“ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 57.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Марковиќ, Оливера}} [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Починати во 2011 година]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] jqtto1f3fzy5hy3fbymri9dgt09ompq 5605377 5605365 2026-08-05T09:48:07Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605377 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Olivera Marković 2017 stamp of Serbia.jpg|мини|200п|Оливера Марковиќ на поштенска марка]] '''Оливера Марковиќ''' ([[Белград]], [[3 мај]] [[1925]] — Белград, [[2 јули]] [[2011]]) — [[Србија|српска]] и [[Југославија|југословенска]] [[глумица]] и пејачка. Според [[анкета]]та на весникот ''[[Вечерње новости]]'', таа се наоѓа на третото место на списокот на најголемите српски глумици на [[20 век]].<ref>{{cite web |url=http://www.kstplaneta.com/?tag=/1983&page=3 |title=KST International |publisher=Kstplaneta.com |date= |accessdate=21 јануари 2013. |archive-date=19. 01. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119093031/http://www.kstplaneta.com/?tag=/1983&page=3 |url-status= }}</ref> Нејзината кариера траела 60 години при што играла во повеќе од 100 [[филм]]ови и 40 [[Телевизија|телевизиски серии]]. ==Животопис== ==Кариера== Оливера Марковиќ се прославила уште на почетокот на 1950-тите со својата улога во [[Драмска уметност|театарската]] претстава „[[Мачка на вжештениот лимен покрив]]“ на [[Тенеси Вилијамс]] и „Лов на вештерки“ на [[Артур Милер]].<ref name="оливера">{{ен}} {{Cite news|url=https://www.imdb.com/name/nm0548664/bio?ref_=nm_ov_bio_sm|title=-{Оливера Марковић — Кратка биографија}-|accessdate=12. април 2020.|publisher=[[ИМДБ]]|}}</ref> ==Признанија и значење== Оливера Марковиќ е тема на краткиот расказ “Фактот како фикција“ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 57.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Марковиќ, Оливера}} [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Починати во 2011 година]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] qj136yhpouz5k1ok2m2n67c0sj5fd70 0 1346350 5605363 5491329 2026-08-05T09:47:30Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605363 wikitext text/x-wiki {{Другизначења|Слободан Јовановиќ}} {{Infobox officeholder | name = Слободан Јовановиќ | image =Slobodan Jovanović, by Uroš Predić (1931).jpg | caption =Портрет на Слободан Јовановиќ<br />од [[Урош Предиќ]], 1931 година | order = 15. | office = Премиер на Југославија{{!}}премиер на Југославија (влада во прогонство) | term = 11 јануари 1942 – 26 јуни 1943 | preceded = [[Душан Симовиќ]] | succeeded = [[Милош Трифуновиќ (политичар)|Милош Трифуновиќ]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1869|12|3}} | birth_place = [[Нови Сад]], [[Кралство Унгарија]], [[Австроунгарија]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1958|12|12|1869|12|3}} | death_place = [[Лондон]], [[Англија]], [[Обединетото Кралство]] | occupation = [[Право|Правник]], [[историчар]], [[политичар]] | nationality = [[Кралство Србија|Србин]] и [[Југославија|Југословен]] | father =[[Владимир Јовановиќ (политичар)|Владимир Јовановиќ]] }} '''Слободан Јовановиќ''' ([[српски]]: Слободан Јовановић; 3 декември 1869 – 12 декември 1958) ― [[Кралство Србија|српски]] и [[Југославија|југословенски]] [[писател]], [[историчар]], [[Адвокат|правник]], [[Филозофија|филозоф]], [[Книжевна критика|книжевен критичар]], [[дипломат]], [[политичар]] и еден од најистакнатите интелектуалци на своето време. Бил професор на Правниот факултет во Белград (1897—1940), ректор на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]] (1913–14 и 1920–21) и претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската кралска академија]] (1928–1931). Учествувал на [[Париска мировна конференција (1919)|Париската мировна конференција]] (1919) како стручњак на југословенската влада.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tT2sDAAAQBAJ&q=serbian+legal+philosophers&pg=PA653|title=A Treatise of Legal Philosophy and General Jurisprudence: Volume 12 Legal Philosophy in the Twentieth Century: The Civil Law World, Tome 1: Language Areas, Tome 2: Main Orientations and Topics|last=Pattaro|first=Enrico|last2=Roversi|first2=Corrado|date=13 јули 2016|publisher=Springer|isbn=9789400714793}}</ref> Јовановиќ бил заменик-премиер (март 1941 - јуни 1942) и премиер на кралската југословенска влада во егзил во [[Лондон]] помеѓу јануари 1942 и јуни 1943 година. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], новите [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистички]] власти на [[Југославија]] го осудиле во отсуство на 20 години затвор. Јовановиќ останал на слобода до крајот на својот живот во Лондон. == Животопис == [[Податотека:13_members_of_the_Serbian_poetic_circle.jpg|лево|мини| Јовановиќ како дел од еден поетски круг во младоста.]] Слободан Јовановиќ е роден во [[Нови Сад]], [[Австроунгарија]] (денес во [[Србија]]) на 3 декември 1869 година од политичарот Владимир Јовановиќ и неговата сопруга Јелена.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/34789532|title=SLOBODAN JOVANOVIĆ: THEORY (СЛОБОДАН ЈОВАНОВИЋ. ТЕОРИЈА)|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2017|language=en}}</ref> Тој, наводно, бил првиот [[Србин]] кој го добил името „Слободан“ (значејќи „[[слобода]]“), додека неговата сестра го добила името Правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:357198-Prvi-Slobodan-u-Srba|title=Prvi Slobodan u Srba|work=novosti.rs|language=sr-Latn|accessdate=19 април 2024}}</ref> Одлично [[образование]] добил во [[Белград]], [[Минхен]], [[Цирих]] и [[Женева]], каде што дипломирал како [[Право|правник]]. Од 1890 до 1892 година завршил последипломски студии по [[уставно право]] и [[политички науки]] во [[Париз]] пред да стапи во [[Кралство Србија|српската]] служба за надворешни работи. Во 1893 година бил назначен за политичко аташе во српската мисија во [[Цариград|Константинопол]], каде што останал неколку години.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2016|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) II – Chief of 'Propaganda' (Serbian 2016)|url=https://www.academia.edu/28659254|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=93|pages=7–31}}</ref> Во тоа време тој почнал да пишува и да ги објавува неговите написи за [[книжевна критика]] во различни публикации низ целата земја. Тој на крајот ја напуштил дипломатската служба во корист на академските и книжевните определби и станал [[автор]] и книжевен критичар за неколку значајни [[Весник|весници]] од тоа време.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2011|title=Slobodan Jovanović and Political and Literary Magazines Red [The Order], Srpski pregled [The Serbian Review] and Srpski književni glasnik [Serbian Literary Herald] (Serbian: 2011)|url=https://www.academia.edu/2949971|journal=Književna istorija|language=en}}</ref> Во 1897 година бил назначен за професор на Правниот факултет на [[Универзитетот во Белград]].<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> За време на [[Балканските војни]] и [[Прва светска војна|Првата светска војна]], бил началник на српското Бирото за печат при Канцеларијата за војна.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Во овој период Јовановиќ се запознал со Драгутин Димитријевиќ Апис и пишувал позитивно за него.<ref>{{Наведено списание|last=Batakovic|first=Dusan T.|title=Slobodan Jovanović i &quot;Crna Ruka&quot;|url=https://www.academia.edu/3592059|journal=Slobodan Jovanovic. Licnost I Delo, Naucni Skupovi Srpske Akademije Nauka I Umetnosti, KNJ. XC, Odeljenje Drustvenih Nauka, KNJ. 21, Beograd: SANU 1998, Pp. 225–231.|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=390270|title=Slobodan Jovanović ponovo među Srbima|date=8 септември 2004|work=Nedeljnik Vreme|accessdate=19 април 2024}}</ref> Набргу по основањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]], во 1920 година, [[Стојан Протиќ]], како [[премиер]] на Привременото национално претставништво, го назначил Јовановиќ за претседател на повеќе-[[Етничка група|етнички]] комитет за изготвување [[устав]] заедно со [[Коста Кумануди]], Богумил Вошњак, Ладислав Полиќ и Лазар Марковиќ кои подоцна истата година го претставиле првиот нацрт на она што подоцна ќе стане [[Видовденски устав|Видовдански устав]].<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljevic|first=Boris|date=2019|title=Drafting the constitution of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (1920)|journal=Balcanica|issue=50|pages=225–244|doi=10.2298/BALC1950225M|doi-access=free}}</ref> Повеќе од четири децении Јовановиќ предавал на Правниот факултет стекнувајќи углед на авторитет на [[Уставно право|уставното право]] и [[српскиот јазик]] и [[Српска книжевност|книжевност]]. Бил [[ректор]] на Универзитетот во Белград во два одвоени прилики и декан на Правниот факултет.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Јовановиќ се приклучил на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската кралска академија]] во 1908 година и бил нејзин претседател од 1928 до 1931 година.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Бил и дописен член на [[Хрватска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] во [[Загреб]] од 1927 година. Слободан Јовановиќ бил критичар на Чистата теорија на правото на Ханс Келсен.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=March 2014|title=An Early Critique of Kelsen's Pure Theory of Law: Slobodan Jovanović on the Basic Norm and Primacy of International Law (English: 2014)|url=https://www.academia.edu/6381270|journal=The Annals of the Faculty of Law in Belgrade – Belgrade Law Review|language=en|volume=61|issue=3|pages=151–167}}</ref> Неговите првични забелешки се однесуваат на односот на теоријата на Келсен со другите германски теоретичари во тоа време. Тој го сметал Келсен за иновативен „млад“ [[теоретичар]], но сметал дека неговата рамка не е толку различна од класичните теории што Келсен, според мислењето на Јовановиќ, се обидел да ги нападне. Имено, Јовановиќ поставил дека посебната положба на Основната норма за Келсен може да се сведе на рамката на покласичните германски теории, во кои државата е правно лице од кое потекнува правниот систем, и обратно.<ref>{{Наведено списание|last=Basta|first=Danilo|year=2001|title=Slobodan Jovanović and Hans Kelsen|url=http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|journal=Annals of the Faculty of Law in Belgrade – Belgrade Law Review|language=sr|volume=49|pages=25–43|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520175755/http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|archive-date=2020-05-20}}</ref> Јовановиќ сметал дека ова е маана на правниот позитивизам на Келсен што ја прави теорија која не се однесува вистински на потеклото на правото, бидејќи не успева вистински да го одвои во анализата правниот систем од државата како чинител. На овој начин Јовановиќ отфрла анализа која целосно би го развела [[човекот]] како правно суштество, од човекот како политичко.<ref>{{Наведено списание|last=Basta|first=Danilo|year=2001|title=Slobodan Jovanović and Hans Kelsen|url=http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|journal=Annals of the Faculty of Law in Belgrade – Belgrade Law Review|language=sr|volume=49|pages=25–43|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520175755/http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|archive-date=2020-05-20}}</ref> Јовановиќ имал одредено влијание врз политичкиот живот во Кралството Југославија поради неговиот добро воспоставен авторитет во областа на правото и историјата,<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2017|title=Danilo N. Basta, Prvi korak ka trilogiji o Slobodanu Jovanoviću (Zbornik Matice srpske za društvene nauke, 163, 2017)|url=https://www.academia.edu/36039222|journal=Zbornik Matice Srpske Za Društvene Nauke|language=en}}</ref> но директно навлегол во политичкиот живот дури во 1939 година кога бил основан Српскиот културен клуб и бил назначен како претседател на клубот.<ref>{{Наведено списание|last=Tadic|first=Stana|title=Slobodan Jovanovic and Serbian Cultural Club|url=https://www.academia.edu/6740399|language=en}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Податотека:Slobodan_Yovanovitch_plaque.jpg|десно|мини| Плакета на ул. „Квинс Гејт Гарденс“ 39б.]] Тој бил прозападен политичар и кога се случил прозападниот воен удар во [[Белград]] на 27 март 1941 година, била поставена прозападна, во суштина [[Обединето Кралство|пробританска]] влада на чело со генералот [[Душан Симовиќ]]. Јовановиќ бил вицепремиер во таа влада.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2012|title=Slobodan Jovanović on General Dragoljub (Draza) Mihailović (Serbian: 2012)|url=https://www.academia.edu/6637642|journal=Slobodan Jovanović, O istorijskoj ličnosti generala Mihailovića [General Mihailović, His Personality]|language=en}}</ref> [[Трет Рајх|Германија]] ги нападнала кралствата Југославија и [[Кралство Грција|Грција]] на 6 април и набрзо ги поразил југословенските и грчките сили. Јовановиќ се преселил во средината на април заедно со кралот [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]] и другите министри во кабинетот во [[Ерусалим]] и во јули стигнал до [[Лондон]]. Тој станал премиер на југословенската влада во егзил за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] на 11 јануари 1942 година и остана на таа функција до 26 јуни 1943 година.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2012|title=Slobodan Jovanović on General Dragoljub (Draza) Mihailović (Serbian: 2012)|url=https://www.academia.edu/6637642|journal=Slobodan Jovanović, O istorijskoj ličnosti generala Mihailovića [General Mihailović, His Personality]|language=en}}</ref> Суден во отсуство во [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистичката]] [[Демократска Федеративна Југославија|Југославија]] на [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]], заедно со генералот [[Дража Михаиловиќ]], тој бил осуден на 20 години затвор која никогаш не ги одлежал, како и губење на политичките и граѓанските права во период од десет години и конфискација на целиот имот и губење на државјанството.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Подоцнежните години ги поминал во егзил во Лондон (1945–1958).<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Спомен плоча во чест на може да биде најдена во Лондон во ул. „Квинс Гејт Гарденс“ 39б, Кенсингтон. Текстот на плочата гласи: „Професор Слободан Јовановиќ, српски историчар, книжевен критичар, правен изучувач, премиер на Југославија“ (изворно на [[англиски]]: Professor Slobodan Yovanovitch, Serbian historian, literary critic, legal scholar, Prime Minister of Yugoslavia).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.londonremembers.com/memorials/slobodan-yovanovitch/|title=Slobodan Yovanovitch|work=London Remembers|language=en|accessdate=26 September 2019}}</ref> По неслужбената рехабилитација во 1989 година, неговите собрани дела биле објавени во 1991 година. == Наследство == [[Податотека:5000_front.jpg|мини| Јовановиќ на [[банкнота]] од 5.000 [[српски динар]]и.]] [[Податотека:Slobodan_Jovanović_2019_stamp_of_Serbia.jpg|мини| Јовановиќ на српска [[поштенска марка]] од 2019 година.]] Јовановиќ бил одликуван со Орденот „Османие“ и [[Орден на Свети Сава]].<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2016|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) II – Chief of 'Propaganda' (Serbian 2016)|url=https://www.academia.edu/28659254|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=93|pages=7–31}}</ref> Во [[Србија]], тој е сметан за еден од највлијателните либерали<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://katalaksija.com/2004/11/30/filozofska-kontrarevolucija-edmunda-berka/|title=Filozofska kontrarevolucija Edmunda Berka – Katalaksija|last=Janković|first=Ivan|date=30 ноември 2004|language=en-US|accessdate=19 април 2024}}</ref> и [[Политика|политички]] мислители на почетокот на векот.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2010|title=Liberal and Conservative Political Thought in Nineteenth-Century Serbia – Vladimir Jovanović and Slobodan Jovanović (English: 2011)|url=https://www.academia.edu/2949186|journal=Balcanica|language=en|issue=41|pages=131–153|doi=10.2298/BALC1041131M|doi-access=free}}</ref> Голем број негови дела за голем број идеи како што се [[Николо Макијавели|Макијавеловите]] и [[Платонизам|Платоновите]] идеи за државата се тековни и денес.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=January 2011|year=2011|title=Politics and Morality in Slobodan Jovanović's Theory of State (Serbian: 2011)|url=https://www.academia.edu/2949846|journal=Anali Pravnog Fakulteta U Beogradu|language=en|volume=59|pages=273–293}}</ref> Водечкото српско списание „[[Политика (весник)|''Политика'']]“ по повод неговиот 70-ти роденден заклучило дека „неговото име е врежано како највисок врв на нашата култура досега“.<ref>„Sedamdeset godina zivota gospodina Slobodana Jovanovica“" [Седумдесет години од животот на господинот Слободан Јовановиќ], ''[[Политика (весник)|Политика]]'', 4 декември 1939, стр. 9.</ref> == Дела == Неговите собрани дела биле објавени во 17 тома во 1939–1940 година. Тие ги содржат резултатите од неговиот незапирлив труд како [[писател]], [[професор]] и [[политичар]] шеесет години и фрлаат значителна светлина врз [[Балкански Полуостров|балканската]] [[историја]] од првата половина на 20 век, како и врз самиот [[автор]]. Иако неговите дела не биле службено забранети, секое ново издание на неговите книги не било дозволувано во [[СФРЈ]] до крајот на 1980-тите. Конечно, новото издание на неговите собрани дела било објавено во [[Белград]] во 12 тома во 1991 година. Од 2003 година, неговиот портрет се појавува на [[банкнота]]та од 5000 [[Српски динар|динари]], а неговата [[биста]] стои на Правниот факултет во Белград. Неговата службена рехабилитација била сторена на 26 октомври 2007 година од страна на судот во Белград.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=523030|title=Rehabilitacija Slobodana Jovanovića|date=ноември 2007|work=Nedeljnik Vreme|accessdate=19 април 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=10&dd=26&nav_category=12&nav_id=269533|title=Rehabilitovan Slobodan Jovanović|date=26 октомври 2007|work=B92.net|language=sr-Latn-RS|accessdate=19 април 2024}}</ref> Од 10 декември 2011 година, платото пред Правниот факултет во Белград го носи неговото име.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Slobodan-Jovanovic-sahranjen-u-Aleji-zasluznih-gradjana.sr.html|title=Slobodan Jovanović sahranjen u otadžbini|last=М. Четник|date=10 декември 2011|work=[[Политика (весник)|Политика]]|access-date=19 април 2024}}</ref> * ''{{Јаз|sr|О суверености}}'' [За сувереноста], Белград, 1897. * ''{{Јаз|sr|О дводомном систему}}'' [За дводомниот систем], Белград, 1899. * ''{{Јаз|sr|Велика народна скупштина}}'' [Големо народно собрание], Белград, 1900. * ''{{Јаз|sr|Српско-бугарски рат. Расправа из дипломатске историје.}}'' [Српско-бугарска војна. Расправа од дипломатската историја], Белград, 1901. * ''{{Јаз|sr|Светозар Марковић}}'' [[[Светозар Марковиќ]]], Белград, 1903. * ''{{Јаз|sr|Основи правне теорије о држави}}'' [Основа на правната теорија за државата], Белград, 1906. * ''{{Јаз|sr|Основи јавног права Краљевине Србије}}'' [Основа на јавното право на Кралството Србија] (во 2 тома), Белград 1907–1909. * ''Макијавели'', Белград, 1907. * ''{{Јаз|sr|Политичке и правне расправе}}'' [Политички и правни расправии] (во 2 тома), Белград, 1908–1910. * ''{{Јаз|sr|Уставобранитељи и њихова влада}}'' [Уставобранителите и нивната влада] Белград: Српска кралска академија, 1912. * ''{{Јаз|sr|Универзитетско питање}}'' [Универзитетско прашање], Белград, 1914. * ''{{Јаз|sr|Вођи француске револуције}}'' [Водачи на француската револуција], Белград, 1920. * ''{{Јаз|sr|О држави}}'' [За државата] (неговото најважно дело), Белград, 1922.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljevic|first=Boris|year=2011|title=Unity of state, law and power in legal and political theory of Slobodan Jovanovic|url=https://www.academia.edu/2949290|journal=Zbornik Matice Srpske Za Drustvene Nauke|language=en|issue=136|pages=369–380|doi=10.2298/ZMSDN1136369M|issn=0352-5732|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> * ''{{Јаз|sr|Друга влада Милоша и Михаила}}'' [Втората власт на Милош и Михаило], Белград, 1923. * ''{{Јаз|sr|Уставно право Краљевине Срба, Хрвата и Словенаца}}'' [Установното право на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците], Белград, 1924. * ''{{Јаз|sr|Влада Милана Обреновића}}'' [Власта на Милан Обреновиќ] (во 2 тома), Белград: Геца Кон, 1926–1927. * ''{{Јаз|sr|Влада Александра Обреновића}}.'' [Власта на Александар Обреновиќ] (во 2 тома), Белград: Геца Кон, 1929–1931 * ''{{Јаз|sr|Из историје политичких доктрина}}'' [Од историјата на политичката доктрина], Белград, 1935. * ''{{Јаз|sr|Гледстон}}'' [Гледстоун, Белград: Југо-исток, 1938. * ''{{Јаз|sr|Амерички федерализам}}'' [Американски федерализам], Белград, 1939. * ''{{Јаз|sr|Примери политичке социологије, Енглеска, Француска, Немачка 1815–1914}}'' [Примери на политичка социологија, Англија, Франција, Германија 1815–1914], Белград, 1940. * ''{{Јаз|sr|О тоталитаризму}}'' [За тоталитаризмот], [[Париз]], 1952. * ''{{Јаз|sr|Један прилог за проучавање српског националног карактера}}'' [Еден прилог за проучување на српскиот национален карактер], Винздор, [[Канада]], 1964. * ''{{Јаз|sr|Записи о проблемима и људима}}'' [Записи за проблемите и луѓето], [[Лондон]], 1941–1944, 1976 (објавено). * ''Tito and the Western World'' [Тито и Западниот свет], Лондон (препечатено од ''The Eastern Quarterly''), 1952, стр. 6. * ''On the New Machiavellism'' [За новиот макијавелизам], Лондон (препечатено од ''The Eastern Quarterly''), 1952, стр. 5. == Наводи == {{Наводи}} == Извори ==  {{refbegin|2}} * [[Јован Скерлиќ]]: ''Историја ново српске книжевности'' ([[Белград]], 1914), стр. 382<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.antikvarne-knjige.com/elektronskeknjige/book/jovan-skerlic--istorija-nove-srpske-knjizevnosti-1914-pdf|title=Jovan Skerlić - Istorija nove srpske književnosti (1914)}}</ref> * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=a0jA_LdH6nsC|title=Histoire du peuple serbe|date=2005|publisher=L’Age d’Homme|isbn=9782825119587|editor-last=Bataković|editor-first=Dušan T.|editor-link=Душан Т. Батаковиќ|location=[[Лозана]]}} * {{cite journal|last=Petrovich|first=Michael Boro|year=1984|title=Slobodan Jovanović|url=http://www.serbianstudies.org/publications/pdf/SS_Vol%203_1984-5_No%201%20%26%202-Reduced%20Size.pdf|journal=Serbian Studies|publisher=[[Северноамериканско друштво за српски студии|САДСС]]|volume=3|issue=1–2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810090119/http://serbianstudies.org/publications/pdf/SS_Vol%203_1984-5_No%201%20%26%202-Reduced%20Size.pdf|archive-date=10 август 2016|access-date=19 април 2024|url-status=dead}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZRQWAQAAMAAJ|title=Слободан Јовановић: један несентименталан приступ политици|publisher=Правен факултет при Универзитетот во Белград|year=2008|isbn=978-86-7549-779-0|author=Александар Павковић}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FVotAQAAIAAJ|title=Слободан Јовановић и југословенска држава|publisher=Институт за современе историја|year=2003|isbn=9788674030752|author=Небојша Поповић}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bG6bkQEACAAJ|title=Слободан Јовановић у емиграцији: разговори и записи|publisher=Новинско-издавачка установа Службени лист СРЈ|year=1993|author=Branimir Garić}} * [https://web.archive.org/web/20041122105604/http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9044035 Britannica]' * Dimitrije Djordjevic (1973). «Historians in Politics: Slobodan Jovanovic». ''Journal of Contemporary History'' 8 (1): pp.&nbsp;21–40. * {{Cite book|title=Slobodan Jovanović: life, work, times|last=Radojević|first=Mira|publisher=SASA|year=2019|location=Belgrade|pages=303–314|chapter=Contribution of Slobodan Jovanović to the study of national history of the 19th and the first half of the 20th century|chapter-url=https://dais.sanu.ac.rs/bitstream/handle/123456789/9731/rad4.pdf}} {{refend}} == Дополнителна литература == * {{Наведено списание|last=Milosavljević Boris|year=2010|title=Liberal and conservative political thought in nineteenth-century Serbia Vladimir Jovanović and Slobodan Jovanović|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0350-76531041131M|journal=Balcanica|issue=41|pages=131–153|doi=10.2298/BALC1041131M|doi-access=free}} == Надворешни врски == {{Commons category|Slobodan Jovanović}} * [https://web.archive.org/web/20110728031433/http://www.slobodanjovanovic.org/english/?lang=lat Фонд „Слободан Јовановиќ“] {{Почетна кутија}} {{s-gov}} {{succession box|title=[[Премиер на Југославија]]|before=[[Душан Симовиќ]]|after=[[Милош Трифуновиќ (политичар)|Милош Трифуновиќ]]|years=1942–1943}} {{S-aca}} {{succession box||title=Ректор [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]]|before=[[Богдан Гавриловиќ]]|after=[[Ѓорѓе Станојевиќ]]|years=1913–1914}} {{succession box||title=Ректор [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]]|before=[[Јован Цвииќ]]|after=[[Богдан Гавриловиќ]]|years=1920–1921}} {{succession box|title=Претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]]|before=[[Јован Цвииќ]]|after=[[Богдан Гавриловиќ]]|years=1928–1931}} {{s-end}}{{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јовановиќ, Слободан}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Премиери на Југославија]] [[Категорија:Православни христијани од Србија]] [[Категорија:Професори на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Починати во 1958 година]] [[Категорија:Родени во 1869 година]] [[Категорија:Луѓе од Кралство Србија]] [[Категорија:Луѓе осудени во отсуство]] [[Категорија:Српски прогонети лица]] [[Категорија:Српски правни изучувачи]] [[Категорија:Ректори на Универзитетот во Белград]] [[Категорија:Политички водачи од Втората светска војна]] [[Категорија:Политичари од Нови Сад]] [[Категорија:Српски историчари од 20 век]] [[Категорија:Писатели од Нови Сад]] [[Категорија:Луѓе од Австроунгарија]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] lha3oy5yxr1dtr8tliw18vu27r97gh3 5605375 5605363 2026-08-05T09:48:04Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605375 wikitext text/x-wiki {{Другизначења|Слободан Јовановиќ}} {{Infobox officeholder | name = Слободан Јовановиќ | image =Slobodan Jovanović, by Uroš Predić (1931).jpg | caption =Портрет на Слободан Јовановиќ<br />од [[Урош Предиќ]], 1931 година | order = 15. | office = Премиер на Југославија{{!}}премиер на Југославија (влада во прогонство) | term = 11 јануари 1942 – 26 јуни 1943 | preceded = [[Душан Симовиќ]] | succeeded = [[Милош Трифуновиќ (политичар)|Милош Трифуновиќ]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1869|12|3}} | birth_place = [[Нови Сад]], [[Кралство Унгарија]], [[Австроунгарија]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1958|12|12|1869|12|3}} | death_place = [[Лондон]], [[Англија]], [[Обединетото Кралство]] | occupation = [[Право|Правник]], [[историчар]], [[политичар]] | nationality = [[Кралство Србија|Србин]] и [[Југославија|Југословен]] | father =[[Владимир Јовановиќ (политичар)|Владимир Јовановиќ]] }} '''Слободан Јовановиќ''' ([[српски]]: Слободан Јовановић; 3 декември 1869 – 12 декември 1958) ― [[Кралство Србија|српски]] и [[Југославија|југословенски]] [[писател]], [[историчар]], [[Адвокат|правник]], [[Филозофија|филозоф]], [[Книжевна критика|книжевен критичар]], [[дипломат]], [[политичар]] и еден од најистакнатите интелектуалци на своето време. Бил професор на Правниот факултет во Белград (1897—1940), ректор на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]] (1913–14 и 1920–21) и претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската кралска академија]] (1928–1931). Учествувал на [[Париска мировна конференција (1919)|Париската мировна конференција]] (1919) како стручњак на југословенската влада.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tT2sDAAAQBAJ&q=serbian+legal+philosophers&pg=PA653|title=A Treatise of Legal Philosophy and General Jurisprudence: Volume 12 Legal Philosophy in the Twentieth Century: The Civil Law World, Tome 1: Language Areas, Tome 2: Main Orientations and Topics|last=Pattaro|first=Enrico|last2=Roversi|first2=Corrado|date=13 јули 2016|publisher=Springer|isbn=9789400714793}}</ref> Јовановиќ бил заменик-премиер (март 1941 - јуни 1942) и премиер на кралската југословенска влада во егзил во [[Лондон]] помеѓу јануари 1942 и јуни 1943 година. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], новите [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистички]] власти на [[Југославија]] го осудиле во отсуство на 20 години затвор. Јовановиќ останал на слобода до крајот на својот живот во Лондон. == Животопис == [[Податотека:13_members_of_the_Serbian_poetic_circle.jpg|лево|мини| Јовановиќ како дел од еден поетски круг во младоста.]] Слободан Јовановиќ е роден во [[Нови Сад]], [[Австроунгарија]] (денес во [[Србија]]) на 3 декември 1869 година од политичарот Владимир Јовановиќ и неговата сопруга Јелена.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/34789532|title=SLOBODAN JOVANOVIĆ: THEORY (СЛОБОДАН ЈОВАНОВИЋ. ТЕОРИЈА)|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2017|language=en}}</ref> Тој, наводно, бил првиот [[Србин]] кој го добил името „Слободан“ (значејќи „[[слобода]]“), додека неговата сестра го добила името Правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:357198-Prvi-Slobodan-u-Srba|title=Prvi Slobodan u Srba|work=novosti.rs|language=sr-Latn|accessdate=19 април 2024}}</ref> Одлично [[образование]] добил во [[Белград]], [[Минхен]], [[Цирих]] и [[Женева]], каде што дипломирал како [[Право|правник]]. Од 1890 до 1892 година завршил последипломски студии по [[уставно право]] и [[политички науки]] во [[Париз]] пред да стапи во [[Кралство Србија|српската]] служба за надворешни работи. Во 1893 година бил назначен за политичко аташе во српската мисија во [[Цариград|Константинопол]], каде што останал неколку години.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2016|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) II – Chief of 'Propaganda' (Serbian 2016)|url=https://www.academia.edu/28659254|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=93|pages=7–31}}</ref> Во тоа време тој почнал да пишува и да ги објавува неговите написи за [[книжевна критика]] во различни публикации низ целата земја. Тој на крајот ја напуштил дипломатската служба во корист на академските и книжевните определби и станал [[автор]] и книжевен критичар за неколку значајни [[Весник|весници]] од тоа време.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2011|title=Slobodan Jovanović and Political and Literary Magazines Red [The Order], Srpski pregled [The Serbian Review] and Srpski književni glasnik [Serbian Literary Herald] (Serbian: 2011)|url=https://www.academia.edu/2949971|journal=Književna istorija|language=en}}</ref> Во 1897 година бил назначен за професор на Правниот факултет на [[Универзитетот во Белград]].<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> За време на [[Балканските војни]] и [[Прва светска војна|Првата светска војна]], бил началник на српското Бирото за печат при Канцеларијата за војна.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Во овој период Јовановиќ се запознал со Драгутин Димитријевиќ Апис и пишувал позитивно за него.<ref>{{Наведено списание|last=Batakovic|first=Dusan T.|title=Slobodan Jovanović i &quot;Crna Ruka&quot;|url=https://www.academia.edu/3592059|journal=Slobodan Jovanovic. Licnost I Delo, Naucni Skupovi Srpske Akademije Nauka I Umetnosti, KNJ. XC, Odeljenje Drustvenih Nauka, KNJ. 21, Beograd: SANU 1998, Pp. 225–231.|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=390270|title=Slobodan Jovanović ponovo među Srbima|date=8 септември 2004|work=Nedeljnik Vreme|accessdate=19 април 2024}}</ref> Набргу по основањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]], во 1920 година, [[Стојан Протиќ]], како [[премиер]] на Привременото национално претставништво, го назначил Јовановиќ за претседател на повеќе-[[Етничка група|етнички]] комитет за изготвување [[устав]] заедно со [[Коста Кумануди]], Богумил Вошњак, Ладислав Полиќ и Лазар Марковиќ кои подоцна истата година го претставиле првиот нацрт на она што подоцна ќе стане [[Видовденски устав|Видовдански устав]].<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljevic|first=Boris|date=2019|title=Drafting the constitution of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (1920)|journal=Balcanica|issue=50|pages=225–244|doi=10.2298/BALC1950225M|doi-access=free}}</ref> Повеќе од четири децении Јовановиќ предавал на Правниот факултет стекнувајќи углед на авторитет на [[Уставно право|уставното право]] и [[српскиот јазик]] и [[Српска книжевност|книжевност]]. Бил [[ректор]] на Универзитетот во Белград во два одвоени прилики и декан на Правниот факултет.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Јовановиќ се приклучил на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската кралска академија]] во 1908 година и бил нејзин претседател од 1928 до 1931 година.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Бил и дописен член на [[Хрватска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] во [[Загреб]] од 1927 година. Слободан Јовановиќ бил критичар на Чистата теорија на правото на Ханс Келсен.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=March 2014|title=An Early Critique of Kelsen's Pure Theory of Law: Slobodan Jovanović on the Basic Norm and Primacy of International Law (English: 2014)|url=https://www.academia.edu/6381270|journal=The Annals of the Faculty of Law in Belgrade – Belgrade Law Review|language=en|volume=61|issue=3|pages=151–167}}</ref> Неговите првични забелешки се однесуваат на односот на теоријата на Келсен со другите германски теоретичари во тоа време. Тој го сметал Келсен за иновативен „млад“ [[теоретичар]], но сметал дека неговата рамка не е толку различна од класичните теории што Келсен, според мислењето на Јовановиќ, се обидел да ги нападне. Имено, Јовановиќ поставил дека посебната положба на Основната норма за Келсен може да се сведе на рамката на покласичните германски теории, во кои државата е правно лице од кое потекнува правниот систем, и обратно.<ref>{{Наведено списание|last=Basta|first=Danilo|year=2001|title=Slobodan Jovanović and Hans Kelsen|url=http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|journal=Annals of the Faculty of Law in Belgrade – Belgrade Law Review|language=sr|volume=49|pages=25–43|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520175755/http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|archive-date=2020-05-20}}</ref> Јовановиќ сметал дека ова е маана на правниот позитивизам на Келсен што ја прави теорија која не се однесува вистински на потеклото на правото, бидејќи не успева вистински да го одвои во анализата правниот систем од државата како чинител. На овој начин Јовановиќ отфрла анализа која целосно би го развела [[човекот]] како правно суштество, од човекот како политичко.<ref>{{Наведено списание|last=Basta|first=Danilo|year=2001|title=Slobodan Jovanović and Hans Kelsen|url=http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|journal=Annals of the Faculty of Law in Belgrade – Belgrade Law Review|language=sr|volume=49|pages=25–43|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520175755/http://anali.ius.bg.ac.rs/A2001-1-4/Anali%202001_1-4%20025-043.pdf|archive-date=2020-05-20}}</ref> Јовановиќ имал одредено влијание врз политичкиот живот во Кралството Југославија поради неговиот добро воспоставен авторитет во областа на правото и историјата,<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2017|title=Danilo N. Basta, Prvi korak ka trilogiji o Slobodanu Jovanoviću (Zbornik Matice srpske za društvene nauke, 163, 2017)|url=https://www.academia.edu/36039222|journal=Zbornik Matice Srpske Za Društvene Nauke|language=en}}</ref> но директно навлегол во политичкиот живот дури во 1939 година кога бил основан Српскиот културен клуб и бил назначен како претседател на клубот.<ref>{{Наведено списание|last=Tadic|first=Stana|title=Slobodan Jovanovic and Serbian Cultural Club|url=https://www.academia.edu/6740399|language=en}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Податотека:Slobodan_Yovanovitch_plaque.jpg|десно|мини| Плакета на ул. „Квинс Гејт Гарденс“ 39б.]] Тој бил прозападен политичар и кога се случил прозападниот воен удар во [[Белград]] на 27 март 1941 година, била поставена прозападна, во суштина [[Обединето Кралство|пробританска]] влада на чело со генералот [[Душан Симовиќ]]. Јовановиќ бил вицепремиер во таа влада.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2012|title=Slobodan Jovanović on General Dragoljub (Draza) Mihailović (Serbian: 2012)|url=https://www.academia.edu/6637642|journal=Slobodan Jovanović, O istorijskoj ličnosti generala Mihailovića [General Mihailović, His Personality]|language=en}}</ref> [[Трет Рајх|Германија]] ги нападнала кралствата Југославија и [[Кралство Грција|Грција]] на 6 април и набрзо ги поразил југословенските и грчките сили. Јовановиќ се преселил во средината на април заедно со кралот [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]] и другите министри во кабинетот во [[Ерусалим]] и во јули стигнал до [[Лондон]]. Тој станал премиер на југословенската влада во егзил за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] на 11 јануари 1942 година и остана на таа функција до 26 јуни 1943 година.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=јануари 2012|title=Slobodan Jovanović on General Dragoljub (Draza) Mihailović (Serbian: 2012)|url=https://www.academia.edu/6637642|journal=Slobodan Jovanović, O istorijskoj ličnosti generala Mihailovića [General Mihailović, His Personality]|language=en}}</ref> Суден во отсуство во [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистичката]] [[Демократска Федеративна Југославија|Југославија]] на [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]], заедно со генералот [[Дража Михаиловиќ]], тој бил осуден на 20 години затвор која никогаш не ги одлежал, како и губење на политичките и граѓанските права во период од десет години и конфискација на целиот имот и губење на државјанството.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Подоцнежните години ги поминал во егзил во Лондон (1945–1958).<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2015|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) I – 'Propaganda' and Serbian Legation at Constantinople (Serbian, 2015)|url=https://www.academia.edu/28659381|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=92|pages=39–59}}</ref> Спомен плоча во чест на може да биде најдена во Лондон во ул. „Квинс Гејт Гарденс“ 39б, Кенсингтон. Текстот на плочата гласи: „Професор Слободан Јовановиќ, српски историчар, книжевен критичар, правен изучувач, премиер на Југославија“ (изворно на [[англиски]]: Professor Slobodan Yovanovitch, Serbian historian, literary critic, legal scholar, Prime Minister of Yugoslavia).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.londonremembers.com/memorials/slobodan-yovanovitch/|title=Slobodan Yovanovitch|work=London Remembers|language=en|accessdate=26 September 2019}}</ref> По неслужбената рехабилитација во 1989 година, неговите собрани дела биле објавени во 1991 година. == Наследство == [[Податотека:5000_front.jpg|мини| Јовановиќ на [[банкнота]] од 5.000 [[српски динар]]и.]] [[Податотека:Slobodan_Jovanović_2019_stamp_of_Serbia.jpg|мини| Јовановиќ на српска [[поштенска марка]] од 2019 година.]] Јовановиќ бил одликуван со Орденот „Османие“ и [[Орден на Свети Сава]].<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2016|title=Slobodan Jovanović in the Ministry of Foreign Affairs (1892–1897) II – Chief of 'Propaganda' (Serbian 2016)|url=https://www.academia.edu/28659254|journal=Zbornik Matice Srpske za Istoriju|language=en|volume=93|pages=7–31}}</ref> Во [[Србија]], тој е сметан за еден од највлијателните либерали<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://katalaksija.com/2004/11/30/filozofska-kontrarevolucija-edmunda-berka/|title=Filozofska kontrarevolucija Edmunda Berka – Katalaksija|last=Janković|first=Ivan|date=30 ноември 2004|language=en-US|accessdate=19 април 2024}}</ref> и [[Политика|политички]] мислители на почетокот на векот.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|year=2010|title=Liberal and Conservative Political Thought in Nineteenth-Century Serbia – Vladimir Jovanović and Slobodan Jovanović (English: 2011)|url=https://www.academia.edu/2949186|journal=Balcanica|language=en|issue=41|pages=131–153|doi=10.2298/BALC1041131M|doi-access=free}}</ref> Голем број негови дела за голем број идеи како што се [[Николо Макијавели|Макијавеловите]] и [[Платонизам|Платоновите]] идеи за државата се тековни и денес.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljević|first=Boris|date=January 2011|year=2011|title=Politics and Morality in Slobodan Jovanović's Theory of State (Serbian: 2011)|url=https://www.academia.edu/2949846|journal=Anali Pravnog Fakulteta U Beogradu|language=en|volume=59|pages=273–293}}</ref> Водечкото српско списание „[[Политика (весник)|''Политика'']]“ по повод неговиот 70-ти роденден заклучило дека „неговото име е врежано како највисок врв на нашата култура досега“.<ref>„Sedamdeset godina zivota gospodina Slobodana Jovanovica“" [Седумдесет години од животот на господинот Слободан Јовановиќ], ''[[Политика (весник)|Политика]]'', 4 декември 1939, стр. 9.</ref> == Дела == Неговите собрани дела биле објавени во 17 тома во 1939–1940 година. Тие ги содржат резултатите од неговиот незапирлив труд како [[писател]], [[професор]] и [[политичар]] шеесет години и фрлаат значителна светлина врз [[Балкански Полуостров|балканската]] [[историја]] од првата половина на 20 век, како и врз самиот [[автор]]. Иако неговите дела не биле службено забранети, секое ново издание на неговите книги не било дозволувано во [[СФРЈ]] до крајот на 1980-тите. Конечно, новото издание на неговите собрани дела било објавено во [[Белград]] во 12 тома во 1991 година. Од 2003 година, неговиот портрет се појавува на [[банкнота]]та од 5000 [[Српски динар|динари]], а неговата [[биста]] стои на Правниот факултет во Белград. Неговата службена рехабилитација била сторена на 26 октомври 2007 година од страна на судот во Белград.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=523030|title=Rehabilitacija Slobodana Jovanovića|date=ноември 2007|work=Nedeljnik Vreme|accessdate=19 април 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=10&dd=26&nav_category=12&nav_id=269533|title=Rehabilitovan Slobodan Jovanović|date=26 октомври 2007|work=B92.net|language=sr-Latn-RS|accessdate=19 април 2024}}</ref> Од 10 декември 2011 година, платото пред Правниот факултет во Белград го носи неговото име.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Slobodan-Jovanovic-sahranjen-u-Aleji-zasluznih-gradjana.sr.html|title=Slobodan Jovanović sahranjen u otadžbini|last=М. Четник|date=10 декември 2011|work=[[Политика (весник)|Политика]]|access-date=19 април 2024}}</ref> * ''{{Јаз|sr|О суверености}}'' [За сувереноста], Белград, 1897. * ''{{Јаз|sr|О дводомном систему}}'' [За дводомниот систем], Белград, 1899. * ''{{Јаз|sr|Велика народна скупштина}}'' [Големо народно собрание], Белград, 1900. * ''{{Јаз|sr|Српско-бугарски рат. Расправа из дипломатске историје.}}'' [Српско-бугарска војна. Расправа од дипломатската историја], Белград, 1901. * ''{{Јаз|sr|Светозар Марковић}}'' [[[Светозар Марковиќ]]], Белград, 1903. * ''{{Јаз|sr|Основи правне теорије о држави}}'' [Основа на правната теорија за државата], Белград, 1906. * ''{{Јаз|sr|Основи јавног права Краљевине Србије}}'' [Основа на јавното право на Кралството Србија] (во 2 тома), Белград 1907–1909. * ''Макијавели'', Белград, 1907. * ''{{Јаз|sr|Политичке и правне расправе}}'' [Политички и правни расправии] (во 2 тома), Белград, 1908–1910. * ''{{Јаз|sr|Уставобранитељи и њихова влада}}'' [Уставобранителите и нивната влада] Белград: Српска кралска академија, 1912. * ''{{Јаз|sr|Универзитетско питање}}'' [Универзитетско прашање], Белград, 1914. * ''{{Јаз|sr|Вођи француске револуције}}'' [Водачи на француската револуција], Белград, 1920. * ''{{Јаз|sr|О држави}}'' [За државата] (неговото најважно дело), Белград, 1922.<ref>{{Наведено списание|last=Milosavljevic|first=Boris|year=2011|title=Unity of state, law and power in legal and political theory of Slobodan Jovanovic|url=https://www.academia.edu/2949290|journal=Zbornik Matice Srpske Za Drustvene Nauke|language=en|issue=136|pages=369–380|doi=10.2298/ZMSDN1136369M|issn=0352-5732|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> * ''{{Јаз|sr|Друга влада Милоша и Михаила}}'' [Втората власт на Милош и Михаило], Белград, 1923. * ''{{Јаз|sr|Уставно право Краљевине Срба, Хрвата и Словенаца}}'' [Установното право на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците], Белград, 1924. * ''{{Јаз|sr|Влада Милана Обреновића}}'' [Власта на Милан Обреновиќ] (во 2 тома), Белград: Геца Кон, 1926–1927. * ''{{Јаз|sr|Влада Александра Обреновића}}.'' [Власта на Александар Обреновиќ] (во 2 тома), Белград: Геца Кон, 1929–1931 * ''{{Јаз|sr|Из историје политичких доктрина}}'' [Од историјата на политичката доктрина], Белград, 1935. * ''{{Јаз|sr|Гледстон}}'' [Гледстоун, Белград: Југо-исток, 1938. * ''{{Јаз|sr|Амерички федерализам}}'' [Американски федерализам], Белград, 1939. * ''{{Јаз|sr|Примери политичке социологије, Енглеска, Француска, Немачка 1815–1914}}'' [Примери на политичка социологија, Англија, Франција, Германија 1815–1914], Белград, 1940. * ''{{Јаз|sr|О тоталитаризму}}'' [За тоталитаризмот], [[Париз]], 1952. * ''{{Јаз|sr|Један прилог за проучавање српског националног карактера}}'' [Еден прилог за проучување на српскиот национален карактер], Винздор, [[Канада]], 1964. * ''{{Јаз|sr|Записи о проблемима и људима}}'' [Записи за проблемите и луѓето], [[Лондон]], 1941–1944, 1976 (објавено). * ''Tito and the Western World'' [Тито и Западниот свет], Лондон (препечатено од ''The Eastern Quarterly''), 1952, стр. 6. * ''On the New Machiavellism'' [За новиот макијавелизам], Лондон (препечатено од ''The Eastern Quarterly''), 1952, стр. 5. == Наводи == {{Наводи}} == Извори ==  {{refbegin|2}} * [[Јован Скерлиќ]]: ''Историја ново српске книжевности'' ([[Белград]], 1914), стр. 382<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.antikvarne-knjige.com/elektronskeknjige/book/jovan-skerlic--istorija-nove-srpske-knjizevnosti-1914-pdf|title=Jovan Skerlić - Istorija nove srpske književnosti (1914)}}</ref> * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=a0jA_LdH6nsC|title=Histoire du peuple serbe|date=2005|publisher=L’Age d’Homme|isbn=9782825119587|editor-last=Bataković|editor-first=Dušan T.|editor-link=Душан Т. Батаковиќ|location=[[Лозана]]}} * {{cite journal|last=Petrovich|first=Michael Boro|year=1984|title=Slobodan Jovanović|url=http://www.serbianstudies.org/publications/pdf/SS_Vol%203_1984-5_No%201%20%26%202-Reduced%20Size.pdf|journal=Serbian Studies|publisher=[[Северноамериканско друштво за српски студии|САДСС]]|volume=3|issue=1–2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810090119/http://serbianstudies.org/publications/pdf/SS_Vol%203_1984-5_No%201%20%26%202-Reduced%20Size.pdf|archive-date=10 август 2016|access-date=19 април 2024|url-status=dead}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZRQWAQAAMAAJ|title=Слободан Јовановић: један несентименталан приступ политици|publisher=Правен факултет при Универзитетот во Белград|year=2008|isbn=978-86-7549-779-0|author=Александар Павковић}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FVotAQAAIAAJ|title=Слободан Јовановић и југословенска држава|publisher=Институт за современе историја|year=2003|isbn=9788674030752|author=Небојша Поповић}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bG6bkQEACAAJ|title=Слободан Јовановић у емиграцији: разговори и записи|publisher=Новинско-издавачка установа Службени лист СРЈ|year=1993|author=Branimir Garić}} * [https://web.archive.org/web/20041122105604/http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9044035 Britannica]' * Dimitrije Djordjevic (1973). «Historians in Politics: Slobodan Jovanovic». ''Journal of Contemporary History'' 8 (1): pp.&nbsp;21–40. * {{Cite book|title=Slobodan Jovanović: life, work, times|last=Radojević|first=Mira|publisher=SASA|year=2019|location=Belgrade|pages=303–314|chapter=Contribution of Slobodan Jovanović to the study of national history of the 19th and the first half of the 20th century|chapter-url=https://dais.sanu.ac.rs/bitstream/handle/123456789/9731/rad4.pdf}} {{refend}} == Дополнителна литература == * {{Наведено списание|last=Milosavljević Boris|year=2010|title=Liberal and conservative political thought in nineteenth-century Serbia Vladimir Jovanović and Slobodan Jovanović|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0350-76531041131M|journal=Balcanica|issue=41|pages=131–153|doi=10.2298/BALC1041131M|doi-access=free}} == Надворешни врски == {{Commons category|Slobodan Jovanović}} * [https://web.archive.org/web/20110728031433/http://www.slobodanjovanovic.org/english/?lang=lat Фонд „Слободан Јовановиќ“] {{Почетна кутија}} {{s-gov}} {{succession box|title=[[Премиер на Југославија]]|before=[[Душан Симовиќ]]|after=[[Милош Трифуновиќ (политичар)|Милош Трифуновиќ]]|years=1942–1943}} {{S-aca}} {{succession box||title=Ректор [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]]|before=[[Богдан Гавриловиќ]]|after=[[Ѓорѓе Станојевиќ]]|years=1913–1914}} {{succession box||title=Ректор [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]]|before=[[Јован Цвииќ]]|after=[[Богдан Гавриловиќ]]|years=1920–1921}} {{succession box|title=Претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]]|before=[[Јован Цвииќ]]|after=[[Богдан Гавриловиќ]]|years=1928–1931}} {{s-end}}{{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јовановиќ, Слободан}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Премиери на Југославија]] [[Категорија:Православни христијани од Србија]] [[Категорија:Професори на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Починати во 1958 година]] [[Категорија:Родени во 1869 година]] [[Категорија:Луѓе од Кралство Србија]] [[Категорија:Луѓе осудени во отсуство]] [[Категорија:Српски прогонети лица]] [[Категорија:Српски правни изучувачи]] [[Категорија:Ректори на Универзитетот во Белград]] [[Категорија:Политички водачи од Втората светска војна]] [[Категорија:Политичари од Нови Сад]] [[Категорија:Српски историчари од 20 век]] [[Категорија:Писатели од Нови Сад]] [[Категорија:Луѓе од Австроунгарија]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] af1emk1yrtoekyfz5gh5mgdhmhaywma 0 1346403 5605271 5576630 2026-08-05T06:15:43Z Bjankuloski06 332 /* Последици и наследство */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605271 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Српско востание (1596–1597)|width=|partof=[[Долгата војна во Унгарија]]|image=[[Податотека:Map of the Serb Uprising of 1596–97.jpg|300п]]|caption=Карта што ги прикажува револтираните племиња и клучните градови|date=доцен период на 1596 година - по 10 април 1597 година{{Cref2|b|1}}|place=Источен дел од [[Херцеговински Санџак]] и делови од [[Црногорски Пашалак]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=отоманска победа;<br />Бунтот потиснат од Отоманското Царство|status=|combatants_header=|combatant1=[[file:Civil_flag_of_Serbia.svg|22px]] [[Срби|Српски]] востаници *[[Белопавлиќи]] *[[Дробњаци]] *[[Никшиќи]] *[[Пива (племе)|Пивјани]]|combatant2=[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|15px]] [[Отоманско Царство]]|commander1=[[Грдан (војвода)|Грдан]]<br />{{small|организирани од}}<br />[[Митрополит херцеговачки Висарион|Висарион]] и [[Јован Кантул]]|commander2=[[Дервиш-бег Алиќ Сарвановиќ|Дервиш-бег]]|units1=|units2=|strength1=|strength2=|casualties1=|casualties2=|notes=|campaignbox=}}{{Битки во Триесетгодишната османлиска војна}} '''Српското востание од 1596–1597 година''' {{Cref2|a}} познато и како '''Херцеговско востание од 1596–1597 година''' — бунт организиран од [[Српска православна црква|српскиот патријарх]] Јован Кантул (с. 1592–1614) и предводен од Грдан, ''војводата'' на Никшиќ против Османлиите во [[Херцеговински Санџак|Херцеговинскиот Санџак]] и Црногорскиот вилает, за време на [[Долгата војна во Унгарија|Долгата турска војна]] (1593–1606). Востанието избувнало по неуспешното [[Банатско востание]] во 1594 година и палењето на моштите на [[Свети Сава]] на 27 април 1595 година; ги опфаќал племињата Белопавлиќи, Дробњаци, Никшиќи и Пивјани. Востаниците, поразени на полето Гацко (Гатачко Поле) во 1597 година, биле принудени да капитулираат поради недостаток на странска поддршка. == Заднина == [[Податотека:Stevan_Aleksić,_Spaljivanje_Moštiju_Svetog_Save,_(1912).jpg|лево|мини|250x250пкс|Палењето на посмртните останки на [[Свети Сава]] по [[Банатско востание|Банатското востание]] ги испровоцирало Србите во другите региони да се побунат против Османлиите. {{Sfn|Bataković|1996}}]] Во почетокот на 1594 година, [[Банатско востание|Србите во Банат се кренале против Османлиите]]. {{Sfn|Veselinović|1966}} Бунтовниците, во карактер на света војна, носеле воени знамиња со [[икона]]та на [[Свети Сава]].<ref name="Velimirović1989">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=L0-Or1eDv1wC|title=The Life of St. Sava|last=Nikolaj Velimirović|date=January 1989|publisher=St. Vladimir's Seminary Press|isbn=978-0-88141-065-5|page=159}}</ref> Воените знамиња биле осветени од патријархот Јован Кантул <ref name="Velikonja2003">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/religiousseparat0000veli|title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina|last=Mitja Velikonja|date=5 February 2003|publisher=Texas A&M University Press|isbn=978-1-58544-226-3|pages=[https://archive.org/details/religiousseparat0000veli/page/75 75]–|url-access=registration}}</ref>, а востанието било помогнато од српските православни [[митрополит]]и Руфим Његуш од Цетиње и Висарион од Требиње (с. 1590–1602).<ref name="ES-1971">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uo0KVB-MPQ0C|title=Editions speciales|publisher=Naučno delo|year=1971|quote=Дошло ]е до похреаа Срба у Ба- нату, ко]и су помагали тадаппьи црногоски владика, Херувим и тре- бюьски, Висарион. До покрета и борбе против Ту рака дошло ]е 1596. године и у Цр- иэ] Гори и сус]едним племенима у Харцеговгаш, нарочито под утица- ]ем поменутог владике Висариона. Идупе, 1597. године, [...] Али, а\адика Висарион и во]вода Грдан радили су и дал>е на организован>у борбе, па су придобили и тадапньег пеЬког патри^арха 1ована. Ова] ]е папи Клименту VIII послао писмо, у коме каже да би се, у случа^у када би папа организовао напад на Нови, дигла на оруж]е и херцего- вачка племена: Зупци, Никшипи, Пивл>ани, Банъани, Дробшаци, Рудине и Гацко. Пошто ]е папа одговорио само уви]еним рщ'ечнма, патри- ]арх тован му се поново обрайао 1599. године, али без успеха.}}</ref> Како одговор, османлискиот [[Голем везир|велики везир]] [[Коџа Синан-паша]] побарал од [[Дамаск]] да се донесе зеленото знаме на [[Мухамед]] за да се спротивстави на српското знаме и наредил саркофагот со моштите на Свети Сава да се извади од [[Манастир Милешева|манастирот Милешева]] и да се пренесе во [[Белград]] преку воен конвој. Попатно, османлискиот конвој ги убил сите луѓе на патот како предупредување за бунтовниците. Османлиите јавно ги запалиле моштите на Свети Сава на клада на Врачарската Висорамнина на 27 април 1595 година и ја расфрлале пепелта. Согорувањето на моштите на Сава ги испровоцирало Србите и го зацврстило српското ослободително движење. Од 1596 година, центар на антиотоманската активност во Херцеговина бил [[Манастир Тврдош|манастирот Тврдош]] во [[Требиње]], каде што се наоѓал митрополитот Висарион. Голем дел од православните епископи апелирале до [[Надвојводство Австрија|Австриското Надвојводство]] за помош за ослободување на нивните земји. Ускоците, нередовни војници во [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Хабсбуршка Хрватска]], ја поддржувале Австрија, расфрлани низ целата област помеѓу Сењ и Рагуза (денешен [[Дубровник]]). Со смел напад на 8 април 1596 година, Ускоците дури успеале да ја окупираат [[Клиска тврдина|Клиската тврдина]], иако не можеле да ја задржат. Во еден момент, австриските власти размислувале да преземат воена акција во Босна, каде што во нивна служба бил малтешкиот витез со далматинско потекло Фрањо Бртучевиќ. Меѓутоа, тие немале сила да се борат со Османлиите во Босна. Претходно, австриските сили заминале во големи должини и сè уште едвај успевале да [[Долгата војна во Унгарија|им се спротивстават на Османлиите во Унгарија]].<ref name="Corovic-Preokret">{{Harvnb|Ćorović|2001}}</ref> == Востание ==   Во 1596 година, ослободителното движење се проширило во османлиска Црна Гора и во соседните племиња во Херцеговина, особено оние под влијание на митрополитот Висарион. Од свештениците, патријархот Јован најмногу зависел од Висарион, а од поглаварите најмногу од Грдан, ''војводата'' на Никшиќ. {{Sfn|Samardžić|1993}} [[Дубровничка Република|Рагузански]] документ од почетокот на 1596 година тврди дека митрополитот и неколку херцеговачки поглавари се собрале во манастирот во Требиње каде што се заколнале „''да се откажат и да даруваат 20.000 херои на светлината на [австриските] цареви''“.<ref name="Hercegovine1959">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lRIQAQAAMAAJ|title=Annuaire de la Société historique de Bosnie et Herzégovine|last=Istorisko društvo Bosne i Hercegovine|publisher=Istorisko društvo Bosne i Hercegovine|year=1959|quote=из Дубровника из почетка 1596 тврди да су се многи херцего- вачки главари са митрополитом састали у требшьском манастиру и заклели »да Ье се дати и поклонити светлости импературови су 20 тисуЪа ]унака«. Устаници траже помоЬ или бар симболично аустриску заставу као доказ везе са Аустри]ом. Ускоро ^е дошло до ускочког осва^ан>а Клиса (8 IV 1596) што ]е изазвало силно узбзфеиье од Лике до Херцеговине. Ускоци су ако развили сво^е походе; на бедемима дубровачким ста^але су отсечене главе цоги- нулих харамбаша"). Шпанско-папска флота била ^е у Месини и очекивала наре1>еNoе за удар против турских обала3"). На новом збору у Требин>у владиха Висарион и главари упутали су Доминика да оде у Грац и Праг. Избавили су да чекану »заповест за устанак«; тада ]е Клис ]ош био ускочки. Из Граца ]е стигао агент Михо ЗлатариЬ те...}}</ref> Бунтовниците побарале помош од Австријците и побарале да им биде предадено австриско знаме за да им покаже на Османлиите дека имаат барем симболична австриска поддршка. Набргу потоа, на 8 април 1596 година, Клис бил освоен од Ускоците, предизвикувајќи бран на возбуда меѓу христијаните од [[Лика]] до Херцеговина. Кон крајот на 1596 година, по избувнувањето на Химарската буна, Србите започнале да се бунтуваат против Османлиите. Востанието на чело со Грдан избувнало во Бјелопавлиќи, а потоа се проширило во Дробњаци, Никшиќ, Пива и Гацко. Освен Брѓани, црногорските племиња не учествувале во востанието.<ref name="is-sarvanovic">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZocSAAAAIAAJ|title=Историски записи|publisher=с.н.|year=1959|quote=У покрету против Турака крајем XVI века не учествуЈу Црногорци, већ само Брђани. То је било у време када је Дервиш- бег Сарвановић претио которском провидуру Црногорцима. 3) Црном Гором влада у духовним стварима ...}}</ref> Во тоа време, Дервиш-бег, ''санџак-бег'' на Црна Гора, им се заканил на Црногорците преку ''проверителот'' („надгледувачот“) на [[Котор]]. Двајца српски монаси, Дамјан Љубибратиќ и Павле, биле испратени од патријархот Јован Кантул кај [[Папа Климент VIII|папата Климент VIII]] во 1597 година. {{Sfn|Samardžić|1993}} Патријархот Јован го уверил папата во неговата „''лојалност и послушност''“ кон Римската црква и побарал помош „''да се ослободи српскиот народ од Османлиите''“. {{Sfn|Samardžić|1993}} Монасите направиле изложба до папската ''курија'' за српската историја и, меѓу другото, побарале од папата да испрати војска во [[Херцег Нови]], која ќе му помогне на ''војводата'' Грдан; племињата Зупци, Никшиќ, Пива, Бањани, Дробњаци и Гацко требало да се кренат на востание. Оттаму тие требало да одат во [[Никшиќ|Оногошт]] (Никшиќ), каде што ќе се собереле сите поглавари на Црна Гора, Дукаѓин и блиските земји. Во случај на акција, тие би можеле да сметаат на 100.000 борци. Се зборувало дека откако Османлиите им го зеле Свети Сава на Србите „''Господ веќе не им помага, христијаните ги убиваат од секоја страна''“. ''Куријата'' потоа ги обвинила монасите дека „''[се молат] на Бога за нашето зло''“. Монасите побарале од папата, со поддршка на српските духовни и световни водачи, да испрати угледен христијанин да ги надгледува. [[Податотека:The_polje_of_Gacko_(7902002638).jpg|десно|мини|300x300пкс|{{center|[[Гачко Поле]].}}]] [[Список на охридски архиепископи|Охридскиот архиепископ]] [[Атанасиј I (охридски архиепископ)|Атанасиј]], откако неговото движење во голема мера пропаднало во Албанија, заминал во Рим. Српското востание немало подобра среќа; Херцеговските племиња, Дробњаци, Никшиќ и Пива почнале да се борат, но биле поразени на полето Гацко (Гатачко Поле) од Дервиш-бег некаде во 1597 година. {{Cref2|b|2}} Според венецијанецот Лазаро Соранзо (1599), Пипери, Кучи, Клименти, Белопавлиќи и други се обиделе да се ослободат од османлиската тиранија и откако го слушнале лажното тврдење <ref>The Ottomans conquered Eger after [[Siege of Eger (1596)|a siege]] that lasted from 20 September to 12 October.</ref> дека султанот [[Мехмед III]] ја загубил битката и својот живот во Опсада на Егер, „''сите се кренаа под команда на војвода Грдан и имаше голем колеж на Турците кои беа на нивната земја. Додека се обидов да дознаам повеќе, слушнав спротивното, дека тие несреќно се повлекле во своите планини''“;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oCRpAAAAMAAJ|title=I Balcani tra impero ottomano e potenze europee (sec. XVI e XVII): il ruolo della diplomazia pontificia|last=Marko Jačov|publisher=Periferia|year=1997|quote="sotto il commando di Gardan Vaivoda"}}</ref> Црногорскиот историчар Глигор Станојевиќ, врз основа на извештајот на Соранзо, кој тој го опишал како „''најинтересна и најконтрадикторна забелешка за движењето на племињата Брда и Херцеговина во ова време''“, смета дека бунтот немал размери на народно востание. {{Sfn|Samardžić|1993}} {{quote|text=[Имаше] спонтани востанија или бунтови кои често избувнуваа предизвикани од некој настан и брзо изумираа. Вакви немири, востанија или бунтови се случувале порано и подоцна во сите делови на Балканот, а Турците многу брзо и ефикасно реагирале на нив. Ако тие бунтови не доведоа до ништо, тоа беа уште една капка омраза меѓу освојувачите и народот.{{sfn|Stanojević|Vasić|1975}}|sign=Глигор Станоевиќ|source=''Југословенските земји во венецијанско-турските војни XVI–XVIII век''}} Кога разговорите меѓу бунтовниците и папството не довеле до ништо и не пристигнала странска поддршка, востаниците биле принудени да капитулираат пред Османлиите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Wj0FnFIt6GUC&pg=PA99|title=Against Orthodoxy: Studies in Nationalism|last=Trevor W. Harrison|last2=Slobodan Drakulic|date=31 August 2011|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-2096-7|pages=99–}}</ref> {{Sfn|Samardžić|1993}} Ахмед-паша Дугалиќ, ''[[Беглербег|бејлербеј]]'' („гувернер“) на [[Босански Вилает|Босна]], го помилувал Грдан за неговите злосторства, {{Sfn|Stanojević|Vasić|1975}} и не му ги одзел ни земјата во Никшиќ. {{Sfn|Kočić|1936}}  {{quote|text=Бунтовниците беа предизвикани пред да се реализира каква било вистинска акција. Австрија не можеше да се движи кон Буда, а камоли Босна или Србија; папската курија не избра да им помогне на бунтовниците; и Шпанија имаше свои проблеми. Дипломатите - различни авантуристи, иако добронамерни - беа аматери и погрешно и живописно ја насликаа сликата на двете страни. На некои им ветуваа повеќе отколку што можеа, а на други им ги претставија можностите како позрели отколку што беа. Беа направени многу лажни пријави. [Бунтовниците] наивно мислеа дека пораките и ветувањата што ги добија ќе им дадат поголем успех отколку што имаа. Единствената научена лекција беше да бидат повнимателни. Османлиите, окупирани во Унгарија, Хрватска и крајбрежјето, беа подготвени донекаде да ги остават сами на себе. Во тоа време, ниту еден од истакнатите водачи во областите на османлиските Срби не беше повреден.|sign=[[Владимир Чоровиќ]]|source=''Пресврт во односот на Србите''<ref name=Corovic-Preokret/>}} == Последици и наследство == По неуспехот на востанието, многу Херцеговци се преселиле во [[Бока Которска|Заливот Котор]] и [[Далмација]].<ref name="Cvijić1987">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cpYiAAAAMAAJ|title=Sabrana dela: Balkansko Poluostrvo|last=Jovan Cvijić|publisher=Srpska akademija nauka i umetnosti|year=1987|isbn=9788639100445|page=145}}</ref> Најраните позначајни српски преселби се случиле помеѓу 1597 и 1600 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QloMAAAAIAAJ|title=Seobe srpskog naroda od XIV do XX veka: zbornik radova posvećen tristagodišnjici velike seobe Srba|last=Radovan Samardžić|publisher=Zavod za udžbenike i nastavna sredstva|year=1990|isbn=9788617015631}}</ref> Грдан и патријархот Јован продолжиле да планираат бунт против Османлиите и во наредните години. Јован повторно стапил во контакт со папата во 1599 година, но повторно без успех. Српски, грчки, бугарски и албански монаси ги посетиле европските дворови за да побараат помош.<ref name="HanlonHanlon2008">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Pf9HAwAAQBAJ&pg=PA86|title=The Twilight Of A Military Tradition: Italian Aristocrats And European Conflicts, 1560–1800|last=Gregory Hanlon|last2=University Research Professor Gregory Hanlon|date=22 February 2008|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-36143-3|pages=86–}}</ref> Во првата деценија на 17 век биле забележани некои успешни црногорски битки против Османлиите под водство на митрополитот Руфим. Племето Дробњаци ги поразило Османлиите во Горња Буковица на 6 мај 1605 година. Сепак, Османлиите возвратиле истото лето и го фатиле војводата Иван Калуѓеровиќ, кој на крајот бил одведен во [[Пљевља]] и погубен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://udruzenjedurmitoraca.org.rs/O%20Drobnjaku%20i%20Drobnjacima.pdf|title=О ДРОБЊАКУ И ДРОБЊАЦИМА|work=udruzenjedurmitoraca.org.rs|language=sr|accessdate=2024-04-19|archive-date=2017-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701230348/http://udruzenjedurmitoraca.org.rs/O%20Drobnjaku%20i%20Drobnjacima.pdf|url-status=dead}}</ref> Од собранието во манастирот Косиерево, на 18 февруари 1608 година, српските водачи го повикале шпанскиот и неаполскиот двор на конечна енергична акција. Преокупирана, Шпанија не можела многу да направи во Источна Европа. Сепак, шпанската флота навистина го нападнала [[Драч]] во 1606 година. Конечно, на 13 декември 1608 година, патријархот Јован Кантул организирал собир во манастирот Морача, на кој се собрале сите бунтовнички водачи на Црна Гора и Херцеговина. Соборот официјално преговарал со Емануел I за испраќање сили за ослободување на Балканот, во замена за „''Круната на Македонија''“, истовремено барајќи од папата [[Папа Павле V|Павле]] да и додели посебни привилегии на Српската православна црква. „''Во нашите делови''“, барале тие, „''не сакаме ниту еден [[Исусовци|Језуит]], ниту некој друг, кој има намера да го сврти христијанскиот народ кон римскиот закон''“. Јован го уверил дека војска од 20.000, 25 пушки и оружје за уште 25.000 што треба да се пренесат на Балканот ќе го совладаат османлискиот султан. По долгогодишно планирање, ништо конкретно не резултирало, бидејќи за таква операција „''потребна беше шпанска поморска и логистичка поддршка''“. Востанието полека избледувало во текот на 1609 година кон крајот на 1610 година. Востанието од 1596–1597 година станало како модел за повеќекратни антиотомански востанија во Босна и Херцеговина во наредните векови. == Белешки == {{Cnote2 Begin|liststyle=upper-alpha}} {{Cnote2|a|Наречено е Херцеговско востание (српски: херцеговачки устанак) и Востание во Херцеговина (српски: Устанак у Ксерцеговини). Други имиња вклучуваат Востание на Патријарх Јован (српски: устанак патријарха Јована) Грдановско востание (српски: Грданов устанак) и Грданов бунт}} {{Cnote2|b| Временскиот распон на бунтот бил од крајот или крајот на 1596 година до некаде во 1597 година. Во 1599 година, Лазаро Соранзо тврдел дека бунтовниците се кренале за време на опсадата на Егер.<ref name="Dašić1986">{{cite book|author=Miomir Dašić|title=Vasojevići: od pomena do 1860. godine|url=https://books.google.com/books?id=b6QMAAAAIAAJ|year=1986|publisher=Narodna knjiga|isbn=9788633100847|quote=Из pannje спомин>ане представке Kojy су 10. априла 1597. године у име пепког патри^арха Дована предала папи Клименту VIII два српска калуфера, види се да се рачунало и на устанак становништва у Горн>ем Полимл^у („Хас ...}}</ref><ref>{{cite book|title=Историски записи|volume=39|url=https://books.google.com/books?id=pz9pAAAAMAAJ|year=1986|publisher=с.н.|page=36|quote=Будимљанску жупу, односно нахију Будимља. То потврђује и молба од 10. априла 1597. године, који су ерпски калуђери Дамњан и Павле, у име пећког патријарха Јована, никшићког војводе Грдана и осталих српских старјешина, предали папи Клименту VIII у Риму, у којој је тражено да се папа заложи да хришћански владари западних држава пошаљу војну помоћ хришћанима покорених наших зе- маља ради вођења борбе за ослобођење од Турака. Найме, у тој молби се набрајају крајеви и области који су спремни за дизање на устанак, почев од Новог преко Оногошта до Сјенице и Новог}}</ref>}} == Наводи == {{наводи}} {{Востанија во Османлиското Царство}} [[Категорија:Османлиско-српски војни]] [[Категорија:Србија во 16 век]] [[Категорија:Отоманска Црна Гора]] [[Категорија:Судири во 1597 година]] [[Категорија:Судири во 1596 година]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Босански Санџак]] [[Категорија:Востанија во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Востанија во Црна Гора]] [[Категорија:Српски востанија против Отоманското Царство]] ac0flq37yjp7zn6q47r9wpy5w5kt3jp 0 1346645 5605261 5549959 2026-08-05T06:15:13Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605261 wikitext text/x-wiki {{About|историско-географскиот регион во Србија и Црна Гора|административните единици во Османлиското Царство|Санџак}} {{Infobox settlement | name = Санџак | official_name = | native_name = {{lang|sh|{{lang|sh-Latn|Sandžak}} / {{lang|sh-Cyrl|italics=no|Санџак}}}} ([[српскохрватски]]) <br> | other_name = | settlement_type = [[Историско-географска област]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | mottoeng = | image_map = Sandzak region map.png | map_alt = | map_caption = Карта на Санџак | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држави | subdivision_name = {{SRB}} <br> {{MNE}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Најголем град | seat = [[Нови Пазар]] | government_footnotes = | leader_body = | leader_party = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 8,686 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_est = 379,970 | pop_est_as_of = 2022 | pop_est_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = SRB <br> MNE | footnotes = | population_blank1 = Српски Санџак (233,091) <br> Црногорски Санџак (146,879) | population_density_sq_mi = auto }} '''Санџак''' ― [[историско-географски регион]]<ref name="Stjepanovic194">{{Наведена книга|title=Political autonomy and divided societies: Imagining democratic alternatives in complex settings|last=Stjepanović|first=Dejan|publisher=Palgrave Macmillan|year=2012|isbn=9780230364257|editor-last=Gagnon|editor-first=Alain-G.|pages=194|chapter=Regions and Territorial Autonomy in Southeastern Europe|editor-last2=Keating|editor-first2=Michael|chapter-url=https://books.google.com/books?id=jtkcg0BZYMYC&q=Sand%C5%BEak+historical+region&pg=PA194}}{{Мртва_врска|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Roth268">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ULGBDwAAQBAJ&q=Sand%C5%BEak+historical+region&pg=PA268|title=Why Narratives of History Matter: Serbian and Croatian Political Discourses on European Integration|last=Roth|first=Clémentine|publisher=[[Nomos publishing house]]|year=2018|isbn=9783845291000|pages=268}}</ref><ref name="Duda327">{{Наведена книга|title=Muslims in Poland and Eastern Europe: Widening the European Discourse on Islam|last=Duda|first=Jacek|publisher=University of Warsaw: Faculty of Oriental Studies|year=2011|isbn=9788390322957|editor-last=Górak-Sosnowska|editor-first=Katarzyna|pages=327|chapter=Islamic community in Serbia - the Sandžak case|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dCAU6Bz5QIEC&q=Sand%C5%BEak+historical+region&pg=PA327}}</ref> сместен во југозападниот дел на [[Србија]] и источниот дел на [[Црна Гора]].<ref name="DawishaParrott1997">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bNvbHCUs3tUC&pg=PA175|title=Politics, Power and the Struggle for Democracy in South-East Europe|last=Karen Dawisha|last2=Bruce Parrott|date=13 јуни 1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59733-3|pages=175–}}</ref> Името Санџак потекнува од [[Новопазарски Санџак|Новопазарскиот Санџак]], поранешен [[Отоманско Царство|отомански]] [[санџак]] ([[административна единица]]) основан во 1865 година. Различни империи и кралства владееле со регионот. Во 12 век, Санџак бил дел од средновековната српска [[Рашка (регион)|област]] и [[Рашка|кнежевство]] Рашка. За време на владеењето на Отоманската Империја над [[Балканот]], регионот стана важен административен округ, со [[Нови Пазар]] како административно средиште. Санџак бил под [[Австроунгарија|австроунгарска]] окупација помеѓу 1878 и 1909 година додека Отоманската Империја не ја вратила контролата врз регионот во 1909 година. Во 1912 година бил поделен меѓу [[Кралство Црна Гора|Кралството Црна Гора]] и [[Кралство Србија|Кралството Србија]]. [[Нови Пазар]] служи како економско и културно средиште во Санџак и е најнаселен град во регионот. Санџак има разновиден и сложен [[Етничка група|етнички]] и религиозен состав, со значајно [[Ислам|муслиманско]], [[православно]] и [[Римокатоличка црква|католичко]] население. [[Бошњаци]]те го сочинуваат етничкото мнозинство во овој регион. == Етимологија == [[Српскохрватски јазик|Српскохрватскиот]] поим Санџак (латиница: Sandžak) е транскрипција на [[Османски турски јазик|турскиот]] збор sancak ([[санџак]], „покраина“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dictionary.com/browse/sanjak|title=Dictionary.com - Sanjak entry}}</ref> Кај [[Срби]]те, областа е позната и како Санџак или како [[Рашка (регион)|Рашка]]. == Географија == Санџак се протега од југоисточната граница на [[Босна и Херцеговина]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.priboj.rs/o-priboju/geografski-polozaj|title=Position of the Municipality of Priboj}}</ref> до границите со [[Република Косово|Косово]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tutin.rs/upoznajte-tutin/osnovni-geografski-i-istorijski-podaci/|title=Geographic position of Municipality of Tutin|date=19 March 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rozaje.me/geografski-polozaj/|title=Geographic position of Municipality of Rožaje}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plav.me/uploads/PROFIL_OPSTINE%20_PLAV-PDF.pdf|title=Profile of Municipality of Plav|accessdate=2024-04-21|archive-date=2017-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311111320/http://plav.me/uploads/PROFIL_OPSTINE%20_PLAV-PDF.pdf|url-status=dead}}</ref> и [[Албанија]]<ref name=":1" /> на површина од околу 8.500 квадратни километри. Шест општини во Санџак се во [[Србија]] (Нови Пазар, Сјеница, Тутин, Пријепоље, Нова Варош и Прибој<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_teritorijalnoj_organizaciji_republike_srbije.html|title=Territorial organisation of Republic of Serbia}}</ref>), а седум во [[Црна Гора]] (Пљевља, Бијело Поље, Беране, Петњица, Рожаје, Гусиње и Плав<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mup.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=189720&rType=2&file=Zakon%20o%20teritorijalnoj%20organizaciji%20Crne%20Gore-pre%C4%8Di%C5%A1%C4%87eni%20tekst.pdf|title=Territorial organization of Montenegro|accessdate=2024-04-21|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803221544/http://www.mup.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=189720&rType=2&file=Zakon%20o%20teritorijalnoj%20organizaciji%20Crne%20Gore-pre%C4%8Di%C5%A1%C4%87eni%20tekst.pdf|url-status=dead}}</ref>) . Понекогаш и црногорската Општина Андријевица е сметана за дел од Санџак. Најнаселена општина во регионот е Нови Пазар (100.410),<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia}}</ref> додека други големи општини се: Пљевља (31.060),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/knjiga_prvi%20rezultati(1).pdf|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro|accessdate=2024-04-21|archive-date=2025-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702080254/https://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/knjiga_prvi%20rezultati%281%29.pdf|url-status=dead}}</ref> и Прибој (27.133).<ref name=":2" /> Во Србија, општините Нови Пазар и Тутин се дел од [[Рашки Округ|Рашкиот Округ]],<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uzzpro.gov.rs/latinica/upravni-okruzi.html|title=Government of Republic of Serbia - Administrative Okrugs (Regions)}}</ref> додека општините Сјеница, Пријепоље, Нова Варош и Прибој, се дел од [[Златиборски Округ|Златиборскиот Округ]].<ref name=":3" /> == Историја == === Отоманска власт === {{See also|Новопазарски Санџак}} [[Српско Деспотство|Српското Деспотство]] било освоено од [[Отоманската Империја]] во 1455 година. За време на османлиското време, многу жители го прифатиле [[ислам]]от. Менувањето на верата била предизвикана од голем број фактори, главно економски бидејќи муслиманите плаќале пониски даноци.{{Sfn|Górak-Sosnowska|2011|p=328}} Муслиманите исто така биле привилегирани во споредба со христијаните, кои не биле во можност да работат во администрацијата или да сведочат на суд против муслиманите.{{Sfn|Todorović|2012|p=13}} Вториот фактор кој придонел за исламизацијата биле [[Православие|православното]] население што зборувало [[Словенски јазици|словенски]] било протерано на север, додека другите христијани и муслимани биле протерани на османлиската територија. Земјата напуштена од [[Срби]]те ја населиле население од соседните области кои или биле или станале муслимани во Санџак. Големи преселби се случиле во текот на 18 и 19 век. Третиот фактор на исламизацијата била географската местоположба на Санџак, што му овозможило да стане трговско средиште, олеснувајќи ја исламизацијата меѓу трговците.{{Sfn|Górak-Sosnowska|2011|p=328&ndash;329}} Племенските преселби во Санџак придонеле за неговата историја и идентитет заедно со културата.<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=8m07AAAAIAAJ|title=Memoirs of the American Folklore Society|date=1954|publisher=University of Texas Press|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bbeKDwAAQBAJ|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|last=Elsie|first=Robert|date=2015-04-24|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-85772-586-8|language=en}}</ref> [[Податотека:Sanjak_of_Novibazar.png|лево|мини| Новопазарскио Санџак во 1878 година.]] Втората половина на 19 век била многу важна во однос на обликувањето на тековната етничка и политичка состојба во Санџак. [[Австроунгарија]] го поддржала одвојувањето на Санџак од Отоманската Империја, или барем нејзината [[автономија]] во неа. Причината било да биде спречено обединувањето на [[Кралство Србија|Србија]] и [[Кралство Црна Гора|Црна Гора]] и да биде дозволено натамошно проширување на Австроунгарија на [[Балканот]]. Според овие планови, Санџак бил сметан за издаден дел од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]], додека неговото муслиманско население одиграло значајна улога давајќи им на Австроунгарците изговор за заштита на муслиманското малцинство од православните Срби.{{Sfn|Górak-Sosnowska|2011|p=329}} Административно, тој бил дел од [[Босански Санџак|Босанскиот Санџак]] до 1790 година, кога станал одделен [[Новопазарски Санџак]].{{Се бара извор|date=април 2024}} Меѓутоа, во 1867 година, тој станал дел од [[Босански Вилает|Босанскиот Вилает]] кој се состоел од седум [[Санџак|санџаци]], вклучувајќи го и Новопазарскиот Санџак. Ова довело до тоа муслиманите од Санџак да се идентификуваат со другите [[Словенски јазици|словеногласни]] муслимани во Босна и Херцеговина.{{Sfn|Todorović|2012|p=11}} Мешавина од словенски и [[албански]] говорници го сочинувале муслиманското население на Санџак на крајот на деветнаесеттиот век. Албанските говорители постепено се преселиле или биле преселени во Косово и [[Македонија (регион)|Македонија]], оставајќи првенствено словенско говорно население во остатокот од регионот (освен во југоисточниот агол на Санџак кој завршил како дел од Косово).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=G_4OEAAAQBAJ|title=Beyond Mosque, Church, and State: Alternative Narratives of the Nation in the Balkans|last=Dragostinova|first=Theodora|last2=Hashamova|first2=Yana|date=2016-08-20|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-386-135-6|language=en}}</ref> Некои членови на [[Албанци|албанските]] [[Шкрели (племе)|Шкрели]] (познати како {{langx|sr|Шкријељ}}) и племињата Кељменди почнале да се селат во долните краеви на Пештер и Санџак околу 1700 година. Кељмендскиот поглавар го прифатил исламот и ветил дека ќе го преобрати својот народ. Вкупно 251 кељмендско домаќинство (1.987 луѓе) биле населени во областа на [[Пештерска Висорамнина|Пештерската Висорамнина]] во таа прилика, но пет години подоцна прогонетите Кељменди успеале да се борат за враќање во својата татковина, а во 1711 година испратиле голема јуришна сила за да доведат назад и уште неколкумина од Пештерската Висорамнина.{{Sfn|Elsie|2015|p=32}} Останатите Кељменди и Шкрели преминале во ислам и станале [[Словенски јазици|славеногласни]] до 20 век, а од денес тие се самоидентификуваат како дел од [[Бошњаци|бошњачката]] етничка припадност, иако во Пештерската Висорамнина делумно го користеле албанскиот јазик до средината на 20 век. особено во селата Угао, Бороштица, Долиќе и Градац.<ref name="Elsie2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-EzWCQAAQBAJ&pg=PA81|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|last=Robert Elsie|date=30 мај 2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78453-401-1|pages=81}}</ref> Почнувајќи од 18 век, многу луѓе со потекло од племето [[Хоти (племе)|Хоти]] се преселиле и живеат во Санџак, главно во областа на Тутин, но и во Сјеница.<ref name="Biber">{{Наведена мрежна страница|url=https://mail.medzlis-konjic.com/index.php/knjige-i-tekstovi/odabrani-tekstovi/tekstovi-vezani-za-konjic/1622-historijat-rodova-na-podrucju-bjelimica|title=HISTORIJAT RODOVA NA PODRUČJU BJELIMIĆA|last=Biber|first=Ahmet|publisher=Fondacija "Lijepa riječ"|ref=Biber|accessdate=2024-04-21|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221233539/https://mail.medzlis-konjic.com/index.php/knjige-i-tekstovi/odabrani-tekstovi/tekstovi-vezani-za-konjic/1622-historijat-rodova-na-podrucju-bjelimica|url-status=dead}}</ref> === Балкански војни и Прва светска војна === Во октомври 1912 година, за време на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], српските и црногорските трупи го зазеле Санџак, кој потоа бил поделен меѓу двете земји. Ова довело до раселување на многу словенски муслимани и Албанци, кои се преселиле во Османлиското Царство како [[Мухаџири (Отоманско Царство)|мухаџири]]. Тогаш, [[генерал]]от Живковиќ наредил да бидат убиени 950 албански и турски истакнати лица во Сјеница, откако десет илјади Албанци го одложиле напредувањето на српските трупи.{{Се бара извор|date=април 2024}} За време на [[Првата светска војна]], Санџак бил заземен од [[Австроунгарија]], исто како што бил помеѓу 1878 и 1908 година. По [[Првата светска војна]], Санџак станал дел од новосоздадената [[Држава на Словенци, Хрвати и Срби|Држава на Словенците, Хрватите и Србите]]. Регионот делувал како мост меѓу муслиманите на Запад во Босна и Херцеговина и оние на исток во Косово и Македонија. Меѓутоа, словенските муслимани од Санџак претрпеле економски пад поради распадот на Отоманската Империја, која била нивниот главен извор на економска стабилност. Дополнително, аграрната реформа спроведена во [[Кралството СХС]] ја влошила нивната економска состојба, што довело до [[иселување]] на муслиманите од Санџак во Отоманската Империја.{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=132}} Во 1919 година, во Рожајскиот, Плавскиот, и Гусињскиот Округ бил кренат [[Албанци|албанска]] бунт, која подоцна стана позната како Плавско востание, борејќи се против вклучувањето на Санџак во [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]].{{Sfn|Morrison|2018|p=56}}<ref>Giuseppe Motta, [http://www.cambridgescholars.com/download/sample/59407 Less than Nations: Central-Eastern European Minorities after WWI, Volume 1 ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304185715/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/59407 |date=2016-03-04 }}, Cambridge Scholars Publishing, 2013, стр. 11</ref><ref>Klaus Roth, Ulf Brunnbauer, [https://books.google.com/books?id=6RveDmHbIv8C&q=Region%2C+Regional+Identity+and+Regionalism+in+Southeastern+Europe%2C+Part+1 Region, Regional Identity and Regionalism in Southeastern Europe, Part 1], LIT Verlag Münster, 2008, стр. 221</ref> Како резултат на тоа, за време на втората окупација на [[Војска на Србија|српската војска]] на [[Рожае]], која се случила во 1918-1919 година, седумстотини албански граѓани биле заклани во Рожае. Во 1919 година, српските сили го нападнале албанското население во Плав и Гусиње, кои барале до [[Обединето Кралство|британската]] влада за заштита. Околу 450 мештани цивили биле убиени по задушувањето на востанието.{{Sfn|Morrison|2018|p=21}} Овие настани резултирале со голем прилив на Албанци кои се преселиле во [[Албанија]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=sGQVdG63WPYC|title=Politics of Ethnic Cleansing: Nation-State Building and Provision of In/Security in Twentieth-Century Balkans|last=Mulaj|first=Klejda|date=2008-02-22|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-4667-5|pages=33}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Zf6tDwAAQBAJ&q=Rozaj|title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics|last=Banac|first=Ivo|date=2015-06-09|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0194-8|pages=298 snippet view}}</ref> === Втора светска војна === [[Податотека:Map_of_Albania_during_WWII.png|мини|259x259пкс| Кралството Албанија ([[Кралство Италија|италијански]] протекторат) во 1941 година.]] Во [[Втората светска војна]], Санџак бил бојно поле на неколку фракции. Во 1941 година, регионот бил поделен помеѓу [[Фашистичка Италија (1922–1943)|италијанскиот]] црногорски протекторат, италијанскиот протекторат над Кралството Албанија и Подрачјето на Воениот Заповедник во Србија.{{Sfn|Zaugg|2021|p=45}} Муслиманското население било претежно [[Југословенски партизани|противпартизанско]].{{Sfn|Banac|1988|p=100}} Тие биле организирани во мали формации познати во историографијата како [[Муслиманска милиција на Санџак]]. Овие формации во зависност од нивната местоположба и регионалната политика, биле поврзани со албанските националистички групи поврзани со [[Балисти]]те во средишен и јужен Санџак или со муслимански [[Усташи|усташки]] групи на север. Многу [[православни]] [[Срби]] се организирале во српските националистички [[четници]]. Ставот на овие фракции кон нацистичките сили се движеле од вооружен отпор до отворена соработка. Помали групи и православни Срби и муслимани [[Бошњаци]] организирани по 1943 година во партизанскиот Антифашистички совет на народното ослободување на Санџак. Секоја фракција барала вклучување на Санџак во повоената ситуација во одделни држави. Албанската милиција се борела за вклучување во [[Голема Албанија|Голема]] [[Албанија]], а усташките формации сакале барем дел од Санџак да им се придружи на босанските муслимани на [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]]. Во рамките на Југословија, Бошњаците, Србите и [[Црногорците]] усвоиле различни стратегии. Бошњаците сакале или обединување со Босна и Херцеговина под сојузна Југославија или создавање на [[Автономија|автономен]] санџачки регион. Србите и Црногорците сакале областа или целосно да премине на Србија или на Црна Гора.<ref name="Banac101">{{Harvnb|Banac|1988}}</ref> Формалната поделба на Санџак помеѓу италијанската и германската сфера на влијание била во голема мера игнорирана бидејќи месната политика ја обликувала контролата врз областа. [[Приеполе|Пријеполе]], кое формално било во рамките на италијанската област на владеење во Црна Гора, всушност било под Сулејман Пачариз, поврзан со [[Независна Држава Хрватска|НДХ]], додека [[Нови Пазар]] во германската сфера била предводен од албанскиот националист Аќиф Бљута. Судирите меѓу Албанците и Србите во јужен Санџак започнале во април 1941 година. Во другите градови на Санџак биле водени слични битки меѓу различни фракции. Ото фон Ердмансдорф, специјалниот пратеник на Германија во Санџак во својата кореспонденција спомнал дека до 100.000 Албанци од Санџак сакале да бидат преместени од Србија под јурисдикција на Албанија.{{Sfn|Zaugg|2021|p=58}} Италијанските и германските сили размислувале да донесат размена на население од Санџак до Косово за да биде запрено меѓуетничкото насилство меѓу Србите и Албанците. Питер Фајфер, дипломат на Министерството за надворешни работи на Германија, предупреди дека плановите за преселување ќе предизвикаат голем раскол меѓу [[Вермахт|германската армија]] и Албанците и тие биле напуштени. Во ноември 1941 година, додека траеле судирите, Албанците ги поразиле четниците во [[Битката кај Нови Пазар]]. Битката била проследена со репресалии против Србите од [[Нови Пазар]]. Во 1943 година, четничките сили со седиште во Црна Гора спровеле низа операции за етничко чистење против муслиманите во регионот Бихор во денешна [[Србија]]. Во мај 1943 година, околу 5400 Албанци, мажи, жени и деца во Бихор биле [[масакр]]ирани од четничките сили на Павле Ѓуришиќ.<ref>{{Наведено списание|last=Kaba|first=Hamit|date=2013|title=RAPORTI I STAVRO SKËNDIT DREJTUAR OSS' NË WASHINGTON D.C "SHQIPËRIA NËN PUSHTIMIN GJERMAN". STAMBOLL, 1944|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=462554|journal=Studime Historike|issue=3–04|page=275}}</ref> Во реакција, познатите од регионот потоа објавиле меморандум и се изјасниле дека се Албанци. Меморандумот бил испратен до премиерот Екрем Либохова од кого побарале да интервенира за да може регионот да биде обедини со албанското кралство.<ref>{{Наведено списание|last=Džogović|first=Fehim|date=2020|title=NEKOLIKO DOKUMENATA IZ DRŽAVNOG ARHIVA ALBANIJE U TIRANI O ČETNIČKOM GENOCIDU NAD MUSLIMANIMA BIHORA JANUARA 1943.|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=903917|journal=ALMANAH - Časopis za proučavanje, prezentaciju I zaštitu kulturno-istorijske baštine Bošnjaka/Muslimana|language=bs|issue=85–86|pages=329–341|issn=0354-5342}}</ref> Се проценува дека вкупно 9.000 муслимани биле убиени од четниците и придружните групи за време на војната во Санџак.{{Sfn|Jancar-Webster|2010|p=70}} [[Евреи|Еврејската]] заедница на Нови Пазар првично не била вознемирувана бидејќи градот немал значителна концентрација на германски сили, но на 2 март 1942 година, Евреите во градот бил собрани од германската војска и биле убиени во логори за истребување ([[маж]]ите во Бубањ, и [[Жена|жените]] и децата во [[Концентрационен логор Сајмиште|Сајмиште]]).{{sfn|Greble|2011|p=115}}{{sfn|Mojzes|2011|p=94}} Во 1943 година, бил создаден СС-полицискиот „самоодбранбен“ полк „Санџак“, кој бил создаден со приклучување на три баталјони албански соработнички трупи со еден баталјон на Муслиманската милиција на Санџак.<ref name="Glišić1970">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2-5mAAAAMAAJ|title=Teror i zločini nacističke Nemačke u Srbiji 1941-1944|last=Glišić|first=Venceslav|publisher=Rad|year=1970|page=215|quote=Легију „Кремплер", састављени од три батаљона албанских квислиншких трупа и муслиманске фашистичке милиције у Санџаку.}}</ref>{{Sfn|Muñoz|2001|p=293}} Во еден момент во Сјеница оперирале околу 2.000 припадници на СС полкот.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=q2FpAAAAMAAJ|title=Simpozijum seoski dani Sretena Vukosavljevića|publisher=Opštinska zajednica obrazovanja|year=1978|page=160|quote=Немци су тада на подручју Сјенице имали ... и око 2000 СС добровољачка легија Кремплер}}</ref> Нејзин водач бил Сулејман Пачариз,<ref>"The Moslem Militia and Legion of the Sandjak" in ''Axis Europa Magazine'', Vol. II/III (No. 9), July–August–September 1996, pp.3-14.</ref> исламски [[свештеник]] со [[Албанци|албанско]] потекло.<ref>{{Наведена книга|title=Operation Slaughterhouse|last=Prcela|first=John|last2=Guldescu|first2=Stanko|date=1995|publisher=Dorrance Publishing Company}}</ref> [[Податотека:Sandzak_1943_1945_en.png|мини|Област под јурисдикција на Земскиот национален антифашистички совет на народното ослободување на Санџак (ЗАВНОС), 1945 година.]] Антифашистичкиот совет за народно ослободување на Санџак (АВНОС) бил основан на 20 ноември 1943 година во [[Пљевља]].{{Sfn|Jelić|Strugar|1985|p=82, 134}} Во јануари 1944 година, Земското собрание на Црна Гора и Которскиот залив го презел Санџак како дел од идната [[Социјалистичка Република Црна Гора|црногорска сојузна единица]]. Меѓутоа, во март, [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија]] се спротивставила на ова, инсистирајќи на тоа дека претставниците на Санџак во [[АВНОЈ]] треба да одлучуваат за ова прашање.{{Sfn|Banac|1988|p=101}} Во февруари 1945 година, Претседателството на АВНОЈ донело одлука да се спротивстави на автономијата на Санџакот. АВНОЈ објаснило дека Санџак нема национална основа за автономија и се спротивставило на распаѓањето на српскиот и црногорскиот тоталитет.{{Sfn|Banac|1988|p=102}} На 29 март 1945 година во Нови Пазар, АВНОС ја прифатиле одлуката на АВНОЈ и територијата била поделена меѓу [[Социјалистичка Република Србија|Србија]] и Црна Гора.{{Sfn|Jelić|Strugar|1985|p=144}} Санџак бил поделен врз основа на демаркационата линија од 1912 година.{{Sfn|Banac|1988|p=102}} === Социјалистичко време === Економски, Санџак останал неразвиен. Имало мала количина на сурова и индустрија со ниски приходи. Товарот бил превезуван со [[камион]]и по лоши [[патишта]]. Економските училишта, кои останаа малубројни во средното образование, биле отворени за младите од работничката класа. Во Санџак немало [[факултет]], ниту отсек или високо образование.{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=132}} Санџак доживеал постапка на [[индустријализација]], при што биле отворени фабрики во неколку градови, вклучувајќи ги Нови Пазар, Пријепоље, Прибој, [[Беране|Иванград]], додека рудниците за јаглен биле отворени во областа на Пријепоље. [[Урбанизација]]та предизвикала голема општествена и економска промена. Многу луѓе ги напуштиле селата и заминале во градовите. Националниот состав на урбаните средишта бил променет на штета на муслиманите, бидејќи повеќето од оние што ги населувале градовите биле Срби. Муслиманите продолжиле да го губат својот економски статус, продолжувајќи го трендот наследен од времето на распадот на [[Отоманската Империја]] и аграрната реформа во [[Кралството Југославија]].{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=132}} Продолжило и иселувањето на муслиманите во [[Турција]], предизвикано од општата неразвиеност на регионот, несогласувањето со [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистичките]] власти и недовербата кон [[Срби]]те и [[Црногорци]]те, но и поради национализацијата и експропријацијата на имотот. Србите од Санџак се преселувале и во побогатите региони на [[Централна Србија|средна Србија]] или во [[Белград]] или [[Социјалистичка Автономна Покраина Војводина|Војводина]], додека муслиманите се преселувале и во [[Социјалистичка Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]].{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=133}} ==== Референдум за автономија од 1991 година ==== Помеѓу 25 и 27 октомври 1991 година, бил одржан Референдум за автономија на Санџак, организиран од [[Бошњачки национален совет|Муслиманскиот национален совет на Санџак]] (МНВС), кој се состоел од муслиманската Партија за демократска акција (ПДА) и други организации и партии на [[Бошњаци во Србија|Бошњаците]].<ref>{{Наведени вести|title=The Post-Soviet States|date=1994|work=Radio Free Europe/Radio Liberty Research Report|quote=Between 25 and 27 October 1991 a referendum was held on the territorial, cultural, and political autonomy of the Sandzak. Its sponsor was the Muslim National Council, which consisted of the SDA, the Muslim Bosnian Organization..}}</ref> Тоа било прогласено за нелегално од [[Социјалистичка Република Србија|Србија]]. Според ПДА, на референдумот учествувале 70,2 отсто од населението, а 98,92 отсто гласале за [[автономија]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9gGKtLTQlUcC&pg=PA388|title=Political Parties of Eastern Europe: A Guide to Politics in the Post-communist Era|last=Bugajski|first=Janusz|date=2002|publisher=M.E. Sharpe|isbn=1-56324-676-7|page=388}}</ref> === Современ период === Со демократските промени во [[Република Србија (1992—2006)|Србија]] во 2000 година, на етничките [[Бошњаци]] им било овозможено да започнат да учествуваат во политичкиот живот во [[Србија и Црна Гора]], вклучително и Расим Љајиќ, етнички Бошњак, кој бил министер во Владата на Србија и Црна Гора, и Рифат Растодер кој бил заменик претседател на Собранието на [[Република Црна Гора (1992—2006)|Црна Гора]]. Податоците од пописот покажуваат општо [[иселување]] на сите [[народности]] од овој неразвиен регион.{{Се бара извор|date=април 2024}} == Демографија == === Во минатото === [[Население]]то на [[Новопазарски Санџак|Новопазарскиот Санџак]] било [[Етничка група|етнички]] и [[Религија|верски]] разновидно. Во 1878-1881 година, во санџакот се населиле муслимански словеногласни [[Мухаџири (Отоманско Царство)|мухаџири]] ([[бегалци]]) од областите кои станале дел од [[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]]. Бидејќи [[Отоманско Царство|османлиските]] [[установи]] регистрирале само верска припадност, службена османлиска статистика за етничката припадност не постои. [[Австроунгарија|Австроунгарските]], [[Кнежевство Бугарија|бугарските]] и [[Кнежевство Србија|српските]] [[конзул]]ати, за областа дале свои [[Етнографија|етнографски]] проценки за санџакот. Општо земено, три главни групи живееле во регионот: [[православни]] [[Срби]], [[Ислам|муслимански]] и [[католички]] [[Албанци]] и муслимански [[Бошњаци]]. Малите заедници [[Роми]], [[Турци]] и [[Евреи]] живееле главно во градовите. Бугарското Министерство за надворешни работи составило извештај во 1901-02 година. Петте [[Каза|кази]] (области) на тогашниот Новопазарски Санџак биле: Акова (Бијело Поље), Сјеница, Колашин, Нови Пазар и Нова Варош. Според бугарскиот извештај, во казата на Акова имало 47 албански села во кои имало 1.266 домаќинства. Србите живееле во 11 села во кои имало 216 домаќинства.<ref name="Bartl1">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63|ps=:Die Kaza Bjelopolje ( Akova ) zählte 11 serbische Dörfer mit 216 Häusern, 2 gemischt serbisch - albanische Dörfer mit 25 Häusern und 47 albanische Dörfer mit 1 266 Häusern . Bjelopolje selbst hatte etwa 100 albanische und serbische.}}</ref> [[Паланка|Гратчето]] Акова (Бијело Поље) имало 100 албански и српски домаќинства. Имало и мешани села - населени и со Срби и со Албанци - кои имале 115 домаќинства со 575 жители. Казата Сјеница била населена главно со православни Срби (69 села со 624 домаќинства) и Бошњаци (46 села со 655 домаќинства). Во 17 села живееле и православни Срби и Бошњаци. Албанците (505 домаќинства) живееле исклучиво во градот Сјеница. Казата Нови Пазар имала 1.749 домаќинства во 244 српски села и 896 домаќинства во 81 албанско село. Девет села населени и со Срби и со Албанци имале 173 домаќинства. Градот Нови Пазар имал вкупно 1.749 српски и албански домаќинства со 8.745 жители.<ref name="Bartl2">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63|ps=:Die Stadt Novi Bazar hatte 1 749 serbische und albanische Häuser.}}</ref> Казата Колашин имала 27 албански села со 732 домаќинства и 5 српски села со 75 домаќинства. Административното средиште на казата Колашин, Шаховиќи, имало 25 албански домаќинства. Казата Нови Варош, според бугарскиот извештај, имала 19 српски села со 298 домаќинства и „едно босанско (бошњачко) село со 200 куќи“.<ref name="Bartl3">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63|ps=:Die Kaza Novi Varoš zählte 19 serbische Dörfer mit 298 Häusern und 1 „ bosnisches Dorf mit 200 Häusern.}}</ref> Нови Варош имал 725 српски и некои албански домаќинства.<ref name="Bartl4">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63}}</ref> Последната службена регистрација на населението во Новопазарскиот Санџак пред [[Балкански војни|Балканските војни]], била извршена во 1910 година. На отоманскиот [[попис]] од 1910 година биле забележани 52.833 муслимани и 27.814 православни Срби. Околу 65% од населението биле муслимани, а 35% српски православни. Мнозинството од муслиманското население биле Албанци.<ref name="Bartl5">{{Harvnb|Bartl|1968|p=64|ps=:Die Bevölkerung des Sancak Novi Bazar war zu etwa 65% islamisiert. Der muslimische Bevölkerung santeil bestand zum grössten Teil aus Albanern.}}</ref> Последниот [[Кралство Југославија|југословенски]] предвоен попис од 1931 година броел во [[Бијело Поље]], [[Приеполе|Пријепоље]], Нова Варош, Пљевља, Прибој, Сјеница и Штавица вкупно 204.068 жители. Тие главно биле вброени како православни Срби или [[Црногорци]] (56,48%) и Бошњаци (43,09%).<ref name="Banac101"/> === Современ период === И во денешно време, Санџак е многу [[Етничка група|етнички]] разновиден регион. Повеќето [[Бошњаци]] се изјасниле како [[Муслимани (народ)|Муслимани]] по [[народност]] на [[попис]]от во 1991 година. Меѓутоа, до пописот 2002-2003 година, повеќето од нив се изјасниле како Бошњаци. Сè уште постои значително малцинство кое се идентификува како Муслимани (по етничка припадност). Сè уште има некои [[Албанци|албански]] села (Бороштица, Долиќе и Угао) во регионот на [[Пештерска висорамнина|Пештерската Висорамнина]].<ref name="Pieroni">Andrea Pieroni, Maria Elena Giusti, & Cassandra L. Quave (2011). "[https://www.researchgate.net/publication/225732430_Cross-Cultural_Ethnobiology_in_the_Western_Balkans_Medical_Ethnobotany_and_Ethnozoology_Among_Albanians_and_Serbs_in_the_Pester_Plateau_Sandzak_South-Western_Serbia Cross-cultural ethnobiology in the Western Balkans: medical ethnobotany and ethnozoology among Albanians and Serbs in the Pešter Plateau, Sandžak, South-Western Serbia.]" ''Human Ecology''. '''39'''. (3): 335. "The current population of the Albanian villages is partly "bosniakicised", since in the last two generations a number of Albanian males began to intermarry with (Muslim) Bosniak women of Pešter. This is one of the reasons why locals in Ugao were declared to be "Bosniaks" in the last census of 2002, or, in Boroštica, to be simply "Muslims", and in both cases abandoning the previous ethnic label of "Albanians", which these villages used in the census conducted during "Yugoslavian" times. A number of our informants confirmed that the self-attribution "Albanian" was purposely abandoned in order to avoid problems following the Yugoslav Wars and associated violent incursions of Serbian para-military forces in the area. The oldest generation of the villagers however are still fluent in a dialect of Ghegh Albanian, which appears to have been neglected by European linguists thus far. Additionally, the presence of an Albanian minority in this area has never been brought to the attention of international stakeholders by either the former Yugoslav or the current Serbian authorities."</ref> Во минатото имало поголемо присуство на Албанци во Санџак, но поради различни фактори како што се [[Преселба на населението|преселбата]], асимилацијата, заедно со мешањето, многумина наместо тоа се идентификуваат како Бошњаци.<ref name=":5"/><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Zf6tDwAAQBAJ|title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics|last=Banac|first=Ivo|date=2015-06-09|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0194-8|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc_m3s3|title=Kosovo : a short history|last=Malcolm|first=Noel|date=1998|publisher=London : Macmillan|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-66612-8}}</ref> [[Римокатоличка црква|Католичките]] албански групи кои се населиле во [[Тутин]] и на почетокот на 18 век, во тој период се преобратиле во ислам. Нивните потомци сочинуваат големо мнозинство од населението на [[Тутин]] и Пештерската Висорамнина.<ref name="VePo168">{{Наведено списание|last=Velović Popović|first=Bojana M.|year=2021|title=Морфолошке одлике глаголских облика говора Тутина, Новог Пазара и Сјенице|trans-title=Morphological features of verb forms in speech from Tutin, Novi Pazar and Sjenica|url=https://dais.sanu.ac.rs/bitstream/handle/123456789/12761/veljovic.tutin.2021.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Српски дијалектолошки зборник|issue=68|pages=197–199|doi=}}</ref> Словенскиот дијалект во Гусиње и Плав (понекогаш се сметани за дел од Санџак) покажува многу високо структурно влијание од албанскиот. Неговата посебност во однос на јазичниот допир меѓу албанскиот и словенскиот јазик е објаснувана со тоа што повеќето словенски говорници во денешно Плав и Гусиње имаат [[Албанци|албанско]] потекло.<ref>{{Наведена книга|title=Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence|last=Matthew C.|first=Curtis|publisher=The Ohio State University|year=2012|page=140}}</ref> Вкупното население на општините Санџак во [[Србија]] и [[Црна Гора]] е околу 385.666. Мноштво луѓе во Санџак се идентификуваат како Бошњаци. Тие сочинуваат 52,05% (197.754) од населението во регионот. [[Срби]]те сочинуваат 30,03% (114.121), [[Црногорците]] 6,97% (26.494), Муслиманите по народност 4,71% (17.879), а Албанците 1,06% (4.035). Околу 19.687 (5,18%) луѓе припаѓаат на помали заедници или избрале да не се изјаснуваат по етнички идентитет. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |Општина ! colspan="12" |Етничка припадност (српски попис од '''2022 година и црногорски попис од 2011 година)''' ! rowspan="2" |Вкупно |- !Бошњаци ! % !Срби ! % !Црногорци ! % !Муслимани ! % !Албанци ! % !останати ! % |- | style="text-align:left;" |Нови Пазар (Србија) |85,204 |79.84 |14,142 |13.25 |34 |0.03 |1,851 |1.73 |200 |0.19 |5,289 |4.96 |106,720 |- | style="text-align:left;" |Бијело Поље (Црна Гора) |12,592 |27.34 |16,562 |35.96 |8,808 |19.13 |5,985 |13.00 |57 |0.12 |2,047 |4.45 |46,051 |- | style="text-align:left;" |Приепоље (Србија) |12,842 |39.87 |14,961 |46.44 |37 |0.11 |1,945 |6.04 |10 |0.03 |2,419 |7.51 |32,214 |- | style="text-align:left;" |Беране (Црна Гора) |6,021 |17.72 |14,592 |42.95 |8,838 |26.02 |1,957 |5.76 |70 |0.21 |2,492 |7.34 |33,970 |- | style="text-align:left;" |Тутин (Србија) |30,413 |92.01 |704 |2.13 |1 |0.00 |340 |1.03 |16 |0.05 |1,579 |4.78 |33,053 |- | style="text-align:left;" |Пљевљa (Црна Гора) |2,128 |6.91 |17,569 |57.07 |7,494 |24.34 |1,739 |5.65 |17 |0.06 |1,839 |5.97 |30,786 |- | style="text-align:left;" |Прибој (Србија) |4,144 |17.62 |16,909 |71.91 |47 |0.20 |914 |3.89 |2 |0.01 |1,498 |6.37 |23,514 |- | style="text-align:left;" |Сјеница (Србија) |17,665 |73.35 |3,861 |16.03 |3 |0.01 |1,069 |4.44 |26 |0.11 |1,459 |6.06 |24,083 |- | style="text-align:left;" |Рожае (Црна Гора) |19,269 |83.91 |822 |3.58 |401 |1.75 |1,044 |4.55 |1,158 |5.04 |270 |1.17 |22,964 |- | style="text-align:left;" |Нова Варош (Србија) |673 |4.98 |11,901 |88.11 |9 |0.07 |308 |2.28 |4 |0.03 |612 |4.53 |13,507 |- | style="text-align:left;" |Плав (Црна Гора) |6,803 |51.90 |2,098 |16.00 |822 |6.27 |727 |5.55 |2,475 |18.88 |183 |1.40 |13,108 |- !'''Санџак''' !197,754 !'''52.05''' !'''114,121''' !'''30.03''' !'''26,494''' !'''6.97''' !'''17,879''' !'''4.71''' !'''4,035''' !'''1.06''' !'''19,687''' !'''5.18''' !379,790 |} Религијата во Санџак е исто така разновидна како и етничкиот состав, повеќето од Бошњаците се муслимани, додека мнозинството од Србите се православни. Меѓутоа, поради долготрајната отоманска окупација, Санџак е повеќе муслимански ориентиран. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |Општина ! colspan="6" |Верска припадност ('''српски попис од 2022 година'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://data.stat.gov.rs//Home/Result/3104020301?languageCode=en-US|title=Dissemination database search|work=data.stat.gov.rs|accessdate=22 април 2024}}</ref> '''и црногорски попис од 2011 година'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/eng/page.php?id=394&pageid=57|title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT|work=www.monstat.org|language=en|accessdate=22 април 2024}}</ref>''')''' ! rowspan="2" |Вкупно |- !Муслимани ! % !Православни ! % !останати ! % |- | style="text-align:left;" |Нови Пазар (Србија) |88,493 |82.92 |13,690 |12.83 |4,537 |4.25 |106,720 |- | style="text-align:left;" |Бијело Поље (Црна Гора) |19,640 |42.65 |24,462 |53.12 |1,949 |4.23 |46,051 |- | style="text-align:left;" |Приепоље (Србија) |15,066 |46.77 |14,941 |46.38 |2,207 |6.85 |32,214 |- | style="text-align:left;" |Беране (Црна Гора) |9,502 |27.97 |23,287 |68.55 |1.181 |3.48 |33,970 |- | style="text-align:left;" |Тутин (Србија) |30,909 |93.51 |646 |1.96 |1,498 |4.53 |33,053 |- | style="text-align:left;" |Пљевљa (Црна Гора) |5,039 |16.37 |24,346 |79.08 |1,401 |4.55 |30,786 |- | style="text-align:left;" |Прибој (Србија) |5,119 |21.77 |16,687 |70.97 |1,708 |7.26 |23,514 |- | style="text-align:left;" |Сјеница (Србија) |18,860 |78.31 |3,808 |15.81 |1,415 |5.88 |24,083 |- | style="text-align:left;" |Рожае (Црна Гора) |21,805 |94.95 |1,055 |4.59 |104 |0.46 |22,964 |- | style="text-align:left;" |Нова Варош (Србија) |1,069 |7.91 |11,742 |86.93 |696 |5.15 |13,507 |- | style="text-align:left;" |Плав (Црна Гора) |10,046 |76.64 |2,815 |21.48 |247 |1.88 |13,108 |- !'''Санџак''' !225,628 !'''59.37''' !'''137,479''' !'''36.18''' !'''16,925''' !'''4.45''' !379,790 |} <gallery> Податотека:Sandzak_ethnic_map.png|Етничка карта на Санџак (вклучувајќи ги Плав иАндријевица) според пописот во Србија во 2002 година и пописот во Црна Гора од 2003 година. Забелешка: картата го прикажува етничкото мнозинско население во општините. Податотека:Raska02i03.png|Етничка карта на Санџак (со исклучок на Плав и Андријевица) според пописот од 2002 година во Србија и пописот од 2003 година во Црна Гора. Забелешка: картата го прикажува етничкото мнозинско население во населените места </gallery> == Галерија == <gallery> Податотека:Crkva_Svetih_apostola_Petra_i_Pavla_(Petrova_crkva),_Novi_Pazar,_Srbija.jpg|алт=Church of the Holy Apostles Peter and Paul, Ras near Novi Pazar, 8-9th century| Црквата „Св. апостоли Петар и Павле“, Рас кај[[Нови Пазар]], 8-9 век Податотека:Stari_Ras.jpg|алт=Stari Ras fortress near Novi Pazar, 8th century| [[Стари Рас|Тврдината Стари Рас]], во близина на [[Нови Пазар]], 8 век Податотека:Đurđevi_stupovi,_November_2005.jpg|алт=Đurđevi Stupovi monastery, near Novi Pazar, 12th century|Манастирот [[Манастир Ѓурѓеви Ступови|Ѓурѓеви Ступови]], во близина на [[Нови Пазар]], 12 век Податотека:Meister_von_Mileseva_001.jpg|алт=White Angel, fresco from Mileševa monastery near Prijepolje, c. 1235| Бел ангел, [[Фрескопис|фреска]] од [[Манастир Милешева|манастирот Милешева]] кај[[Приеполе|Пријепоље]], ок. 1235 година Податотека:Manastir_Sopocani.jpg|алт=Sopoćani monastery, 13th century|Манастирот [[Сопоќани]], 13 век Податотека:Pljevlja_Mosque_1.JPG|алт=Husein-pasha's mosque, Pljevlja|Хусеин-пашина џамија, [[Пљевља]] Податотека:Novi_Pazar02.JPG|алт=Novi Pazar| [[Нови Пазар]] Податотека:BedemNP.jpg|алт=A wall built during the Ottoman period in Novi Pazar|Ѕид изграден за време на[[Отоманско Царство|османлискиот]] период, [[Нови Пазар]] Податотека:Nova_Varos_30's.jpg|алт=Nova Varoš in 1930's| Нова Варош во 1930-тите Податотека:Kucanska_dzamija.jpg|алт=Kučanska Mosque, Rožaje from 1830.| Кучанска џамија,[[Рожае]] од 1830 година Податотека:Nova_Varos_Center_2004.JPG|алт=Nova Varoš Centre in 2004|Средиштето на Нова Варош во 2004 година. </gallery> == Поврзано == * [[Бошњаци]] * [[Бошњаци во Србија]] * [[Црногорски Бошњаци]] * [[Географија на Србија]] * [[Географија на Црна Гора]] * [[Голема Босна|Голема Босна и Херцеговина]] == Наводи == {{Наводи}} === Општи извори === {{refbegin}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yOdrAAAAIAAJ|title=Die albanischen Muslime zur Zeit der nationalen Unabhängigkeitsbewegung (1878-1912)|last1=Bartl|first1=Peter|date=1968|publisher=Otto Harrassowitz Verlag}} * {{cite book|title=With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism|url=https://archive.org/details/withstalinagains00bana|last=Banac|first=Ivo|publisher=Cornell University Press|year=1988|isbn=0801421861|location=Ithaca, NY}} * {{cite book|title=Muslims in Poland and Eastern Europe: Widening the European Discourse on Islam|last=Górak-Sosnowska|first=Katarzyna|publisher=Faculty of Oriental Studies, University of Warszaw|year=2011|isbn=978-8390322957|location=Warszaw}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=je_GozR8wRMC|title=Sarajevo, 1941–1945: Muslims, Christians, and Jews in Hitler's Europe|last1=Greble|first1=Emily|date=2011|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0801461217}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zns_EAAAQBAJ|title=Muslims and the Making of Modern Europe|last1=Greble|first1=Emily|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0197538807}} * {{cite book|title=A Muslim Woman in Tito's Yugoslavia|last1=Hadžišehović|first1=Munevera|last2=Butler|first2=Thomas J.|last3=Risaluddin|first3=Saba|publisher=Texas A&M University Press|year=2003|isbn=1585443042|location=College Station, TX}} * {{cite book|title=War and revolution in Yugoslavia, 1941-1945|last1=Jelić|first1=Ivan|last2=Strugar|first2=Novak|publisher=Socialist Thought and Practice|year=1985|location=Belgrade}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC|title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century|last1=Mojzes|first1=Paul|date=2011|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442206632}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GZw8DwAAQBAJ|title=Nationalism, Identity and Statehood in Post-Yugoslav Montenegro|last1=Morrison|first1=Kenneth|date=2018|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781474235204}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9qv9HK6AViwC|title=Gender Politics in the Western Balkans: Women and Society in Yugoslavia and the Yugoslav Successor States|last1=Jancar-Webster|first1=Barbara|date=2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0271043067|editor1-last=Ramet|editor1-first=Sabrina|chapter=Women in the Yugoslav National Liberation Movement}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JVJUk2cHkDcC|title=The Falcon and the Eagle: Montenegro and Austria-Hungary, 1908-1914|publisher=Purdue University Press|year=1983|isbn=978-1-55753-146-9|author=John D. Treadway}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9gRGEAAAQBAJ|title=Rekrutierungen für die Waffen-SS in Südosteuropa: Ideen, Ideale und Realitäten einer Vielvölkerarmee|last1=Zaugg|first1=Franziska Anna|date=2021|publisher=De Gruyter|isbn=978-3110730777}} {{refend}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [https://web.archive.org/web/20130712163204/http://sandzaknews.net/ Вести од Санџак sandzaknews.net] * [http://www.novipazar.org/ Нови Пазар] * [https://web.archive.org/web/20130809143627/http://www.sandzak-x.net/ Информации за Санџак] * [http://www.bnv.org.rs/ Бошњачки национален совет во Србија] * [http://www.dijaspora.org/ Заедница на санџачката дијаспора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181228001353/http://www.dijaspora.org/ |date=2018-12-28 }} * [https://web.archive.org/web/20120501024621/http://www.cbs.org.rs/ Центар за бошњачко проучување и списание „Бошњачка ријеч“] {{Нормативна контрола}}{{Coord|43|09|47|N|19|46|30|E|type:adm1st_source:kolossus-huwiki}} [[Категорија:Историски области во Србија]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Статии со текст на српскохрватски]] [[Категорија:Албански заедници во Србија]] [[Категорија:Косовско-српска граница]] [[Категорија:Косовско-црногорска граница]] [[Категорија:Босанскохерцеговско-црногорска граница]] [[Категорија:Босанскохерцеговско-српска граница]] [[Категорија:Црногорско-српска граница]] [[Категорија:Држави и територии каде бошњачкиот е службен јазик]] [[Категорија:Географија на Шумадија и Западна Србија]] [[Категорија:Историски области во Црна Гора]] o8tf8qonuwzoeoeg40c6cbq95y20mi7 5605294 5605261 2026-08-05T06:52:18Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (5) 5605294 wikitext text/x-wiki {{About|историско-географскиот регион во Србија и Црна Гора|административните единици во Османлиското Царство|Санџак}} {{Infobox settlement | name = Санџак | official_name = | native_name = {{lang|sh|{{lang|sh-Latn|Sandžak}} / {{lang|sh-Cyrl|italics=no|Санџак}}}} ([[српскохрватски]]) <br> | other_name = | settlement_type = [[Историско-географска област]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | mottoeng = | image_map = Sandzak region map.png | map_alt = | map_caption = Карта на Санџак | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држави | subdivision_name = {{SRB}} <br> {{MNE}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Најголем град | seat = [[Нови Пазар]] | government_footnotes = | leader_body = | leader_party = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 8,686 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_est = 379,970 | pop_est_as_of = 2022 | pop_est_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = SRB <br> MNE | footnotes = | population_blank1 = Српски Санџак (233,091) <br> Црногорски Санџак (146,879) | population_density_sq_mi = auto }} '''Санџак''' ― [[историско-географски регион]]<ref name="Stjepanovic194">{{Наведена книга|title=Political autonomy and divided societies: Imagining democratic alternatives in complex settings|last=Stjepanović|first=Dejan|publisher=Palgrave Macmillan|year=2012|isbn=9780230364257|editor-last=Gagnon|editor-first=Alain-G.|pages=194|chapter=Regions and Territorial Autonomy in Southeastern Europe|editor-last2=Keating|editor-first2=Michael|chapter-url=https://books.google.com/books?id=jtkcg0BZYMYC&q=Sand%C5%BEak+historical+region&pg=PA194}}{{Мртва_врска|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Roth268">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ULGBDwAAQBAJ&q=Sand%C5%BEak+historical+region&pg=PA268|title=Why Narratives of History Matter: Serbian and Croatian Political Discourses on European Integration|last=Roth|first=Clémentine|publisher=[[Nomos publishing house]]|year=2018|isbn=9783845291000|pages=268}}</ref><ref name="Duda327">{{Наведена книга|title=Muslims in Poland and Eastern Europe: Widening the European Discourse on Islam|last=Duda|first=Jacek|publisher=University of Warsaw: Faculty of Oriental Studies|year=2011|isbn=9788390322957|editor-last=Górak-Sosnowska|editor-first=Katarzyna|pages=327|chapter=Islamic community in Serbia - the Sandžak case|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dCAU6Bz5QIEC&q=Sand%C5%BEak+historical+region&pg=PA327}}</ref> сместен во југозападниот дел на [[Србија]] и источниот дел на [[Црна Гора]].<ref name="DawishaParrott1997">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bNvbHCUs3tUC&pg=PA175|title=Politics, Power and the Struggle for Democracy in South-East Europe|last=Karen Dawisha|last2=Bruce Parrott|date=13 јуни 1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59733-3|pages=175–}}</ref> Името Санџак потекнува од [[Новопазарски Санџак|Новопазарскиот Санџак]], поранешен [[Отоманско Царство|отомански]] [[санџак]] ([[административна единица]]) основан во 1865 година. Различни империи и кралства владееле со регионот. Во 12 век, Санџак бил дел од средновековната српска [[Рашка (регион)|област]] и [[Рашка|кнежевство]] Рашка. За време на владеењето на Отоманската Империја над [[Балканот]], регионот стана важен административен округ, со [[Нови Пазар]] како административно средиште. Санџак бил под [[Австроунгарија|австроунгарска]] окупација помеѓу 1878 и 1909 година додека Отоманската Империја не ја вратила контролата врз регионот во 1909 година. Во 1912 година бил поделен меѓу [[Кралство Црна Гора|Кралството Црна Гора]] и [[Кралство Србија|Кралството Србија]]. [[Нови Пазар]] служи како економско и културно средиште во Санџак и е најнаселен град во регионот. Санџак има разновиден и сложен [[Етничка група|етнички]] и религиозен состав, со значајно [[Ислам|муслиманско]], [[православно]] и [[Римокатоличка црква|католичко]] население. [[Бошњаци]]те го сочинуваат етничкото мнозинство во овој регион. == Етимологија == [[Српскохрватски јазик|Српскохрватскиот]] поим Санџак (латиница: Sandžak) е транскрипција на [[Османски турски јазик|турскиот]] збор sancak ([[санџак]], „покраина“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dictionary.com/browse/sanjak|title=Dictionary.com - Sanjak entry}}</ref> Кај [[Срби]]те, областа е позната и како Санџак или како [[Рашка (регион)|Рашка]]. == Географија == Санџак се протега од југоисточната граница на [[Босна и Херцеговина]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.priboj.rs/o-priboju/geografski-polozaj|title=Position of the Municipality of Priboj}}</ref> до границите со [[Република Косово|Косово]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tutin.rs/upoznajte-tutin/osnovni-geografski-i-istorijski-podaci/|title=Geographic position of Municipality of Tutin|date=19 March 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rozaje.me/geografski-polozaj/|title=Geographic position of Municipality of Rožaje}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plav.me/uploads/PROFIL_OPSTINE%20_PLAV-PDF.pdf|title=Profile of Municipality of Plav|accessdate=2024-04-21|archive-date=2017-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311111320/http://plav.me/uploads/PROFIL_OPSTINE%20_PLAV-PDF.pdf|url-status=dead}}</ref> и [[Албанија]]<ref name=":1" /> на површина од околу 8.500 квадратни километри. Шест општини во Санџак се во [[Србија]] (Нови Пазар, Сјеница, Тутин, Пријепоље, Нова Варош и Прибој<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_teritorijalnoj_organizaciji_republike_srbije.html|title=Territorial organisation of Republic of Serbia}}</ref>), а седум во [[Црна Гора]] (Пљевља, Бијело Поље, Беране, Петњица, Рожаје, Гусиње и Плав<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mup.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=189720&rType=2&file=Zakon%20o%20teritorijalnoj%20organizaciji%20Crne%20Gore-pre%C4%8Di%C5%A1%C4%87eni%20tekst.pdf|title=Territorial organization of Montenegro|accessdate=2024-04-21|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803221544/http://www.mup.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?rid=189720&rType=2&file=Zakon%20o%20teritorijalnoj%20organizaciji%20Crne%20Gore-pre%C4%8Di%C5%A1%C4%87eni%20tekst.pdf|url-status=dead}}</ref>) . Понекогаш и црногорската Општина Андријевица е сметана за дел од Санџак. Најнаселена општина во регионот е Нови Пазар (100.410),<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia}}</ref> додека други големи општини се: Пљевља (31.060),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/knjiga_prvi%20rezultati(1).pdf|title=2011 Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro|accessdate=2024-04-21|archive-date=2025-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702080254/https://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/knjiga_prvi%20rezultati%281%29.pdf|url-status=dead}}</ref> и Прибој (27.133).<ref name=":2" /> Во Србија, општините Нови Пазар и Тутин се дел од [[Рашки Округ|Рашкиот Округ]],<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uzzpro.gov.rs/latinica/upravni-okruzi.html|title=Government of Republic of Serbia - Administrative Okrugs (Regions)}}</ref> додека општините Сјеница, Пријепоље, Нова Варош и Прибој, се дел од [[Златиборски Округ|Златиборскиот Округ]].<ref name=":3" /> == Историја == === Отоманска власт === {{See also|Новопазарски Санџак}} [[Српско Деспотство|Српското Деспотство]] било освоено од [[Отоманската Империја]] во 1455 година. За време на османлиското време, многу жители го прифатиле [[ислам]]от. Менувањето на верата била предизвикана од голем број фактори, главно економски бидејќи муслиманите плаќале пониски даноци.{{Sfn|Górak-Sosnowska|2011|p=328}} Муслиманите исто така биле привилегирани во споредба со христијаните, кои не биле во можност да работат во администрацијата или да сведочат на суд против муслиманите.{{Sfn|Todorović|2012|p=13}} Вториот фактор кој придонел за исламизацијата биле [[Православие|православното]] население што зборувало [[Словенски јазици|словенски]] било протерано на север, додека другите христијани и муслимани биле протерани на османлиската територија. Земјата напуштена од [[Срби]]те ја населиле население од соседните области кои или биле или станале муслимани во Санџак. Големи преселби се случиле во текот на 18 и 19 век. Третиот фактор на исламизацијата била географската местоположба на Санџак, што му овозможило да стане трговско средиште, олеснувајќи ја исламизацијата меѓу трговците.{{Sfn|Górak-Sosnowska|2011|p=328&ndash;329}} Племенските преселби во Санџак придонеле за неговата историја и идентитет заедно со културата.<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=8m07AAAAIAAJ|title=Memoirs of the American Folklore Society|date=1954|publisher=University of Texas Press|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bbeKDwAAQBAJ|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|last=Elsie|first=Robert|date=2015-04-24|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-85772-586-8|language=en}}</ref> [[Податотека:Sanjak_of_Novibazar.png|лево|мини| Новопазарскио Санџак во 1878 година.]] Втората половина на 19 век била многу важна во однос на обликувањето на тековната етничка и политичка состојба во Санџак. [[Австроунгарија]] го поддржала одвојувањето на Санџак од Отоманската Империја, или барем нејзината [[автономија]] во неа. Причината било да биде спречено обединувањето на [[Кралство Србија|Србија]] и [[Кралство Црна Гора|Црна Гора]] и да биде дозволено натамошно проширување на Австроунгарија на [[Балканот]]. Според овие планови, Санџак бил сметан за издаден дел од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]], додека неговото муслиманско население одиграло значајна улога давајќи им на Австроунгарците изговор за заштита на муслиманското малцинство од православните Срби.{{Sfn|Górak-Sosnowska|2011|p=329}} Административно, тој бил дел од [[Босански Санџак|Босанскиот Санџак]] до 1790 година, кога станал одделен [[Новопазарски Санџак]].{{Се бара извор|date=април 2024}} Меѓутоа, во 1867 година, тој станал дел од [[Босански Вилает|Босанскиот Вилает]] кој се состоел од седум [[Санџак|санџаци]], вклучувајќи го и Новопазарскиот Санџак. Ова довело до тоа муслиманите од Санџак да се идентификуваат со другите [[Словенски јазици|словеногласни]] муслимани во Босна и Херцеговина.{{Sfn|Todorović|2012|p=11}} Мешавина од словенски и [[албански]] говорници го сочинувале муслиманското население на Санџак на крајот на деветнаесеттиот век. Албанските говорители постепено се преселиле или биле преселени во Косово и [[Македонија (регион)|Македонија]], оставајќи првенствено словенско говорно население во остатокот од регионот (освен во југоисточниот агол на Санџак кој завршил како дел од Косово).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=G_4OEAAAQBAJ|title=Beyond Mosque, Church, and State: Alternative Narratives of the Nation in the Balkans|last=Dragostinova|first=Theodora|last2=Hashamova|first2=Yana|date=2016-08-20|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-386-135-6|language=en}}</ref> Некои членови на [[Албанци|албанските]] [[Шкрели (племе)|Шкрели]] (познати како {{langx|sr|Шкријељ}}) и племињата Кељменди почнале да се селат во долните краеви на Пештер и Санџак околу 1700 година. Кељмендскиот поглавар го прифатил исламот и ветил дека ќе го преобрати својот народ. Вкупно 251 кељмендско домаќинство (1.987 луѓе) биле населени во областа на [[Пештерска Висорамнина|Пештерската Висорамнина]] во таа прилика, но пет години подоцна прогонетите Кељменди успеале да се борат за враќање во својата татковина, а во 1711 година испратиле голема јуришна сила за да доведат назад и уште неколкумина од Пештерската Висорамнина.{{Sfn|Elsie|2015|p=32}} Останатите Кељменди и Шкрели преминале во ислам и станале [[Словенски јазици|славеногласни]] до 20 век, а од денес тие се самоидентификуваат како дел од [[Бошњаци|бошњачката]] етничка припадност, иако во Пештерската Висорамнина делумно го користеле албанскиот јазик до средината на 20 век. особено во селата Угао, Бороштица, Долиќе и Градац.<ref name="Elsie2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-EzWCQAAQBAJ&pg=PA81|title=The Tribes of Albania: History, Society and Culture|last=Robert Elsie|date=30 мај 2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78453-401-1|pages=81}}</ref> Почнувајќи од 18 век, многу луѓе со потекло од племето [[Хоти (племе)|Хоти]] се преселиле и живеат во Санџак, главно во областа на Тутин, но и во Сјеница.<ref name="Biber">{{Наведена мрежна страница|url=https://mail.medzlis-konjic.com/index.php/knjige-i-tekstovi/odabrani-tekstovi/tekstovi-vezani-za-konjic/1622-historijat-rodova-na-podrucju-bjelimica|title=HISTORIJAT RODOVA NA PODRUČJU BJELIMIĆA|last=Biber|first=Ahmet|publisher=Fondacija "Lijepa riječ"|ref=Biber|accessdate=2024-04-21|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221233539/https://mail.medzlis-konjic.com/index.php/knjige-i-tekstovi/odabrani-tekstovi/tekstovi-vezani-za-konjic/1622-historijat-rodova-na-podrucju-bjelimica|url-status=dead}}</ref> === Балкански војни и Прва светска војна === Во октомври 1912 година, за време на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], српските и црногорските трупи го зазеле Санџак, кој потоа бил поделен меѓу двете земји. Ова довело до раселување на многу словенски муслимани и Албанци, кои се преселиле во Османлиското Царство како [[Мухаџири (Отоманско Царство)|мухаџири]]. Тогаш, [[генерал]]от Живковиќ наредил да бидат убиени 950 албански и турски истакнати лица во Сјеница, откако десет илјади Албанци го одложиле напредувањето на српските трупи.{{Се бара извор|date=април 2024}} За време на [[Првата светска војна]], Санџак бил заземен од [[Австроунгарија]], исто како што бил помеѓу 1878 и 1908 година. По [[Првата светска војна]], Санџак станал дел од новосоздадената [[Држава на Словенци, Хрвати и Срби|Држава на Словенците, Хрватите и Србите]]. Регионот делувал како мост меѓу муслиманите на Запад во Босна и Херцеговина и оние на исток во Косово и Македонија. Меѓутоа, словенските муслимани од Санџак претрпеле економски пад поради распадот на Отоманската Империја, која била нивниот главен извор на економска стабилност. Дополнително, аграрната реформа спроведена во [[Кралството СХС]] ја влошила нивната економска состојба, што довело до [[иселување]] на муслиманите од Санџак во Отоманската Империја.{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=132}} Во 1919 година, во Рожајскиот, Плавскиот, и Гусињскиот Округ бил кренат [[Албанци|албанска]] бунт, која подоцна стана позната како Плавско востание, борејќи се против вклучувањето на Санџак во [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]].{{Sfn|Morrison|2018|p=56}}<ref>Giuseppe Motta, [http://www.cambridgescholars.com/download/sample/59407 Less than Nations: Central-Eastern European Minorities after WWI, Volume 1 ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304185715/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/59407 |date=2016-03-04 }}, Cambridge Scholars Publishing, 2013, стр. 11</ref><ref>Klaus Roth, Ulf Brunnbauer, [https://books.google.com/books?id=6RveDmHbIv8C&q=Region%2C+Regional+Identity+and+Regionalism+in+Southeastern+Europe%2C+Part+1 Region, Regional Identity and Regionalism in Southeastern Europe, Part 1], LIT Verlag Münster, 2008, стр. 221</ref> Како резултат на тоа, за време на втората окупација на [[Војска на Србија|српската војска]] на [[Рожаје]], која се случила во 1918-1919 година, седумстотини албански граѓани биле заклани во Рожаје. Во 1919 година, српските сили го нападнале албанското население во Плав и Гусиње, кои барале до [[Обединето Кралство|британската]] влада за заштита. Околу 450 мештани цивили биле убиени по задушувањето на востанието.{{Sfn|Morrison|2018|p=21}} Овие настани резултирале со голем прилив на Албанци кои се преселиле во [[Албанија]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=sGQVdG63WPYC|title=Politics of Ethnic Cleansing: Nation-State Building and Provision of In/Security in Twentieth-Century Balkans|last=Mulaj|first=Klejda|date=2008-02-22|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-4667-5|pages=33}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Zf6tDwAAQBAJ&q=Rozaj|title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics|last=Banac|first=Ivo|date=2015-06-09|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0194-8|pages=298 snippet view}}</ref> === Втора светска војна === [[Податотека:Map_of_Albania_during_WWII.png|мини|259x259пкс| Кралството Албанија ([[Кралство Италија|италијански]] протекторат) во 1941 година.]] Во [[Втората светска војна]], Санџак бил бојно поле на неколку фракции. Во 1941 година, регионот бил поделен помеѓу [[Фашистичка Италија (1922–1943)|италијанскиот]] црногорски протекторат, италијанскиот протекторат над Кралството Албанија и Подрачјето на Воениот Заповедник во Србија.{{Sfn|Zaugg|2021|p=45}} Муслиманското население било претежно [[Југословенски партизани|противпартизанско]].{{Sfn|Banac|1988|p=100}} Тие биле организирани во мали формации познати во историографијата како [[Муслиманска милиција на Санџак]]. Овие формации во зависност од нивната местоположба и регионалната политика, биле поврзани со албанските националистички групи поврзани со [[Балисти]]те во средишен и јужен Санџак или со муслимански [[Усташи|усташки]] групи на север. Многу [[православни]] [[Срби]] се организирале во српските националистички [[четници]]. Ставот на овие фракции кон нацистичките сили се движеле од вооружен отпор до отворена соработка. Помали групи и православни Срби и муслимани [[Бошњаци]] организирани по 1943 година во партизанскиот Антифашистички совет на народното ослободување на Санџак. Секоја фракција барала вклучување на Санџак во повоената ситуација во одделни држави. Албанската милиција се борела за вклучување во [[Голема Албанија|Голема]] [[Албанија]], а усташките формации сакале барем дел од Санџак да им се придружи на босанските муслимани на [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]]. Во рамките на Југословија, Бошњаците, Србите и [[Црногорците]] усвоиле различни стратегии. Бошњаците сакале или обединување со Босна и Херцеговина под сојузна Југославија или создавање на [[Автономија|автономен]] санџачки регион. Србите и Црногорците сакале областа или целосно да премине на Србија или на Црна Гора.<ref name="Banac101">{{Harvnb|Banac|1988}}</ref> Формалната поделба на Санџак помеѓу италијанската и германската сфера на влијание била во голема мера игнорирана бидејќи месната политика ја обликувала контролата врз областа. [[Приеполе|Пријеполе]], кое формално било во рамките на италијанската област на владеење во Црна Гора, всушност било под Сулејман Пачариз, поврзан со [[Независна Држава Хрватска|НДХ]], додека [[Нови Пазар]] во германската сфера била предводен од албанскиот националист Аќиф Бљута. Судирите меѓу Албанците и Србите во јужен Санџак започнале во април 1941 година. Во другите градови на Санџак биле водени слични битки меѓу различни фракции. Ото фон Ердмансдорф, специјалниот пратеник на Германија во Санџак во својата кореспонденција спомнал дека до 100.000 Албанци од Санџак сакале да бидат преместени од Србија под јурисдикција на Албанија.{{Sfn|Zaugg|2021|p=58}} Италијанските и германските сили размислувале да донесат размена на население од Санџак до Косово за да биде запрено меѓуетничкото насилство меѓу Србите и Албанците. Питер Фајфер, дипломат на Министерството за надворешни работи на Германија, предупреди дека плановите за преселување ќе предизвикаат голем раскол меѓу [[Вермахт|германската армија]] и Албанците и тие биле напуштени. Во ноември 1941 година, додека траеле судирите, Албанците ги поразиле четниците во [[Битката кај Нови Пазар]]. Битката била проследена со репресалии против Србите од [[Нови Пазар]]. Во 1943 година, четничките сили со седиште во Црна Гора спровеле низа операции за етничко чистење против муслиманите во регионот Бихор во денешна [[Србија]]. Во мај 1943 година, околу 5400 Албанци, мажи, жени и деца во Бихор биле [[масакр]]ирани од четничките сили на Павле Ѓуришиќ.<ref>{{Наведено списание|last=Kaba|first=Hamit|date=2013|title=RAPORTI I STAVRO SKËNDIT DREJTUAR OSS' NË WASHINGTON D.C "SHQIPËRIA NËN PUSHTIMIN GJERMAN". STAMBOLL, 1944|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=462554|journal=Studime Historike|issue=3–04|page=275}}</ref> Во реакција, познатите од регионот потоа објавиле меморандум и се изјасниле дека се Албанци. Меморандумот бил испратен до премиерот Екрем Либохова од кого побарале да интервенира за да може регионот да биде обедини со албанското кралство.<ref>{{Наведено списание|last=Džogović|first=Fehim|date=2020|title=NEKOLIKO DOKUMENATA IZ DRŽAVNOG ARHIVA ALBANIJE U TIRANI O ČETNIČKOM GENOCIDU NAD MUSLIMANIMA BIHORA JANUARA 1943.|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=903917|journal=ALMANAH - Časopis za proučavanje, prezentaciju I zaštitu kulturno-istorijske baštine Bošnjaka/Muslimana|language=bs|issue=85–86|pages=329–341|issn=0354-5342}}</ref> Се проценува дека вкупно 9.000 муслимани биле убиени од четниците и придружните групи за време на војната во Санџак.{{Sfn|Jancar-Webster|2010|p=70}} [[Евреи|Еврејската]] заедница на Нови Пазар првично не била вознемирувана бидејќи градот немал значителна концентрација на германски сили, но на 2 март 1942 година, Евреите во градот бил собрани од германската војска и биле убиени во логори за истребување ([[маж]]ите во Бубањ, и [[Жена|жените]] и децата во [[Концентрационен логор Сајмиште|Сајмиште]]).{{sfn|Greble|2011|p=115}}{{sfn|Mojzes|2011|p=94}} Во 1943 година, бил создаден СС-полицискиот „самоодбранбен“ полк „Санџак“, кој бил создаден со приклучување на три баталјони албански соработнички трупи со еден баталјон на Муслиманската милиција на Санџак.<ref name="Glišić1970">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2-5mAAAAMAAJ|title=Teror i zločini nacističke Nemačke u Srbiji 1941-1944|last=Glišić|first=Venceslav|publisher=Rad|year=1970|page=215|quote=Легију „Кремплер", састављени од три батаљона албанских квислиншких трупа и муслиманске фашистичке милиције у Санџаку.}}</ref>{{Sfn|Muñoz|2001|p=293}} Во еден момент во Сјеница оперирале околу 2.000 припадници на СС полкот.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=q2FpAAAAMAAJ|title=Simpozijum seoski dani Sretena Vukosavljevića|publisher=Opštinska zajednica obrazovanja|year=1978|page=160|quote=Немци су тада на подручју Сјенице имали ... и око 2000 СС добровољачка легија Кремплер}}</ref> Нејзин водач бил Сулејман Пачариз,<ref>"The Moslem Militia and Legion of the Sandjak" in ''Axis Europa Magazine'', Vol. II/III (No. 9), July–August–September 1996, pp.3-14.</ref> исламски [[свештеник]] со [[Албанци|албанско]] потекло.<ref>{{Наведена книга|title=Operation Slaughterhouse|last=Prcela|first=John|last2=Guldescu|first2=Stanko|date=1995|publisher=Dorrance Publishing Company}}</ref> [[Податотека:Sandzak_1943_1945_en.png|мини|Област под јурисдикција на Земскиот национален антифашистички совет на народното ослободување на Санџак (ЗАВНОС), 1945 година.]] Антифашистичкиот совет за народно ослободување на Санџак (АВНОС) бил основан на 20 ноември 1943 година во [[Пљевља]].{{Sfn|Jelić|Strugar|1985|p=82, 134}} Во јануари 1944 година, Земското собрание на Црна Гора и Которскиот залив го презел Санџак како дел од идната [[Социјалистичка Република Црна Гора|црногорска сојузна единица]]. Меѓутоа, во март, [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија]] се спротивставила на ова, инсистирајќи на тоа дека претставниците на Санџак во [[АВНОЈ]] треба да одлучуваат за ова прашање.{{Sfn|Banac|1988|p=101}} Во февруари 1945 година, Претседателството на АВНОЈ донело одлука да се спротивстави на автономијата на Санџакот. АВНОЈ објаснило дека Санџак нема национална основа за автономија и се спротивставило на распаѓањето на српскиот и црногорскиот тоталитет.{{Sfn|Banac|1988|p=102}} На 29 март 1945 година во Нови Пазар, АВНОС ја прифатиле одлуката на АВНОЈ и територијата била поделена меѓу [[Социјалистичка Република Србија|Србија]] и Црна Гора.{{Sfn|Jelić|Strugar|1985|p=144}} Санџак бил поделен врз основа на демаркационата линија од 1912 година.{{Sfn|Banac|1988|p=102}} === Социјалистичко време === Економски, Санџак останал неразвиен. Имало мала количина на сурова и индустрија со ниски приходи. Товарот бил превезуван со [[камион]]и по лоши [[патишта]]. Економските училишта, кои останаа малубројни во средното образование, биле отворени за младите од работничката класа. Во Санџак немало [[факултет]], ниту отсек или високо образование.{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=132}} Санџак доживеал постапка на [[индустријализација]], при што биле отворени фабрики во неколку градови, вклучувајќи ги Нови Пазар, Пријепоље, Прибој, [[Беране|Иванград]], додека рудниците за јаглен биле отворени во областа на Пријепоље. [[Урбанизација]]та предизвикала голема општествена и економска промена. Многу луѓе ги напуштиле селата и заминале во градовите. Националниот состав на урбаните средишта бил променет на штета на муслиманите, бидејќи повеќето од оние што ги населувале градовите биле Срби. Муслиманите продолжиле да го губат својот економски статус, продолжувајќи го трендот наследен од времето на распадот на [[Отоманската Империја]] и аграрната реформа во [[Кралството Југославија]].{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=132}} Продолжило и иселувањето на муслиманите во [[Турција]], предизвикано од општата неразвиеност на регионот, несогласувањето со [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистичките]] власти и недовербата кон [[Срби]]те и [[Црногорци]]те, но и поради национализацијата и експропријацијата на имотот. Србите од Санџак се преселувале и во побогатите региони на [[Централна Србија|средна Србија]] или во [[Белград]] или [[Социјалистичка Автономна Покраина Војводина|Војводина]], додека муслиманите се преселувале и во [[Социјалистичка Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]].{{Sfn|Hadžišehović|Butler|Risaluddin|2003|p=133}} ==== Референдум за автономија од 1991 година ==== Помеѓу 25 и 27 октомври 1991 година, бил одржан Референдум за автономија на Санџак, организиран од [[Бошњачки национален совет|Муслиманскиот национален совет на Санџак]] (МНВС), кој се состоел од муслиманската Партија за демократска акција (ПДА) и други организации и партии на [[Бошњаци во Србија|Бошњаците]].<ref>{{Наведени вести|title=The Post-Soviet States|date=1994|work=Radio Free Europe/Radio Liberty Research Report|quote=Between 25 and 27 October 1991 a referendum was held on the territorial, cultural, and political autonomy of the Sandzak. Its sponsor was the Muslim National Council, which consisted of the SDA, the Muslim Bosnian Organization..}}</ref> Тоа било прогласено за нелегално од [[Социјалистичка Република Србија|Србија]]. Според ПДА, на референдумот учествувале 70,2 отсто од населението, а 98,92 отсто гласале за [[автономија]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9gGKtLTQlUcC&pg=PA388|title=Political Parties of Eastern Europe: A Guide to Politics in the Post-communist Era|last=Bugajski|first=Janusz|date=2002|publisher=M.E. Sharpe|isbn=1-56324-676-7|page=388}}</ref> === Современ период === Со демократските промени во [[Република Србија (1992—2006)|Србија]] во 2000 година, на етничките [[Бошњаци]] им било овозможено да започнат да учествуваат во политичкиот живот во [[Србија и Црна Гора]], вклучително и Расим Љајиќ, етнички Бошњак, кој бил министер во Владата на Србија и Црна Гора, и Рифат Растодер кој бил заменик претседател на Собранието на [[Република Црна Гора (1992—2006)|Црна Гора]]. Податоците од пописот покажуваат општо [[иселување]] на сите [[народности]] од овој неразвиен регион.{{Се бара извор|date=април 2024}} == Демографија == === Во минатото === [[Население]]то на [[Новопазарски Санџак|Новопазарскиот Санџак]] било [[Етничка група|етнички]] и [[Религија|верски]] разновидно. Во 1878-1881 година, во санџакот се населиле муслимански словеногласни [[Мухаџири (Отоманско Царство)|мухаџири]] ([[бегалци]]) од областите кои станале дел од [[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]]. Бидејќи [[Отоманско Царство|османлиските]] [[установи]] регистрирале само верска припадност, службена османлиска статистика за етничката припадност не постои. [[Австроунгарија|Австроунгарските]], [[Кнежевство Бугарија|бугарските]] и [[Кнежевство Србија|српските]] [[конзул]]ати, за областа дале свои [[Етнографија|етнографски]] проценки за санџакот. Општо земено, три главни групи живееле во регионот: [[православни]] [[Срби]], [[Ислам|муслимански]] и [[католички]] [[Албанци]] и муслимански [[Бошњаци]]. Малите заедници [[Роми]], [[Турци]] и [[Евреи]] живееле главно во градовите. Бугарското Министерство за надворешни работи составило извештај во 1901-02 година. Петте [[Каза|кази]] (области) на тогашниот Новопазарски Санџак биле: Акова (Бијело Поље), Сјеница, Колашин, Нови Пазар и Нова Варош. Според бугарскиот извештај, во казата на Акова имало 47 албански села во кои имало 1.266 домаќинства. Србите живееле во 11 села во кои имало 216 домаќинства.<ref name="Bartl1">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63|ps=:Die Kaza Bjelopolje ( Akova ) zählte 11 serbische Dörfer mit 216 Häusern, 2 gemischt serbisch - albanische Dörfer mit 25 Häusern und 47 albanische Dörfer mit 1 266 Häusern . Bjelopolje selbst hatte etwa 100 albanische und serbische.}}</ref> [[Паланка|Гратчето]] Акова (Бијело Поље) имало 100 албански и српски домаќинства. Имало и мешани села - населени и со Срби и со Албанци - кои имале 115 домаќинства со 575 жители. Казата Сјеница била населена главно со православни Срби (69 села со 624 домаќинства) и Бошњаци (46 села со 655 домаќинства). Во 17 села живееле и православни Срби и Бошњаци. Албанците (505 домаќинства) живееле исклучиво во градот Сјеница. Казата Нови Пазар имала 1.749 домаќинства во 244 српски села и 896 домаќинства во 81 албанско село. Девет села населени и со Срби и со Албанци имале 173 домаќинства. Градот Нови Пазар имал вкупно 1.749 српски и албански домаќинства со 8.745 жители.<ref name="Bartl2">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63|ps=:Die Stadt Novi Bazar hatte 1 749 serbische und albanische Häuser.}}</ref> Казата Колашин имала 27 албански села со 732 домаќинства и 5 српски села со 75 домаќинства. Административното средиште на казата Колашин, Шаховиќи, имало 25 албански домаќинства. Казата Нови Варош, според бугарскиот извештај, имала 19 српски села со 298 домаќинства и „едно босанско (бошњачко) село со 200 куќи“.<ref name="Bartl3">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63|ps=:Die Kaza Novi Varoš zählte 19 serbische Dörfer mit 298 Häusern und 1 „ bosnisches Dorf mit 200 Häusern.}}</ref> Нови Варош имал 725 српски и некои албански домаќинства.<ref name="Bartl4">{{Harvnb|Bartl|1968|p=63}}</ref> Последната службена регистрација на населението во Новопазарскиот Санџак пред [[Балкански војни|Балканските војни]], била извршена во 1910 година. На отоманскиот [[попис]] од 1910 година биле забележани 52.833 муслимани и 27.814 православни Срби. Околу 65% од населението биле муслимани, а 35% српски православни. Мнозинството од муслиманското население биле Албанци.<ref name="Bartl5">{{Harvnb|Bartl|1968|p=64|ps=:Die Bevölkerung des Sancak Novi Bazar war zu etwa 65% islamisiert. Der muslimische Bevölkerung santeil bestand zum grössten Teil aus Albanern.}}</ref> Последниот [[Кралство Југославија|југословенски]] предвоен попис од 1931 година броел во [[Бијело Поље]], [[Приеполе|Пријепоље]], Нова Варош, Пљевља, Прибој, Сјеница и Штавица вкупно 204.068 жители. Тие главно биле вброени како православни Срби или [[Црногорци]] (56,48%) и Бошњаци (43,09%).<ref name="Banac101"/> === Современ период === И во денешно време, Санџак е многу [[Етничка група|етнички]] разновиден регион. Повеќето [[Бошњаци]] се изјасниле како [[Муслимани (народ)|Муслимани]] по [[народност]] на [[попис]]от во 1991 година. Меѓутоа, до пописот 2002-2003 година, повеќето од нив се изјасниле како Бошњаци. Сè уште постои значително малцинство кое се идентификува како Муслимани (по етничка припадност). Сè уште има некои [[Албанци|албански]] села (Бороштица, Долиќе и Угао) во регионот на [[Пештерска висорамнина|Пештерската Висорамнина]].<ref name="Pieroni">Andrea Pieroni, Maria Elena Giusti, & Cassandra L. Quave (2011). "[https://www.researchgate.net/publication/225732430_Cross-Cultural_Ethnobiology_in_the_Western_Balkans_Medical_Ethnobotany_and_Ethnozoology_Among_Albanians_and_Serbs_in_the_Pester_Plateau_Sandzak_South-Western_Serbia Cross-cultural ethnobiology in the Western Balkans: medical ethnobotany and ethnozoology among Albanians and Serbs in the Pešter Plateau, Sandžak, South-Western Serbia.]" ''Human Ecology''. '''39'''. (3): 335. "The current population of the Albanian villages is partly "bosniakicised", since in the last two generations a number of Albanian males began to intermarry with (Muslim) Bosniak women of Pešter. This is one of the reasons why locals in Ugao were declared to be "Bosniaks" in the last census of 2002, or, in Boroštica, to be simply "Muslims", and in both cases abandoning the previous ethnic label of "Albanians", which these villages used in the census conducted during "Yugoslavian" times. A number of our informants confirmed that the self-attribution "Albanian" was purposely abandoned in order to avoid problems following the Yugoslav Wars and associated violent incursions of Serbian para-military forces in the area. The oldest generation of the villagers however are still fluent in a dialect of Ghegh Albanian, which appears to have been neglected by European linguists thus far. Additionally, the presence of an Albanian minority in this area has never been brought to the attention of international stakeholders by either the former Yugoslav or the current Serbian authorities."</ref> Во минатото имало поголемо присуство на Албанци во Санџак, но поради различни фактори како што се [[Преселба на населението|преселбата]], асимилацијата, заедно со мешањето, многумина наместо тоа се идентификуваат како Бошњаци.<ref name=":5"/><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Zf6tDwAAQBAJ|title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics|last=Banac|first=Ivo|date=2015-06-09|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0194-8|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc_m3s3|title=Kosovo : a short history|last=Malcolm|first=Noel|date=1998|publisher=London : Macmillan|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-66612-8}}</ref> [[Римокатоличка црква|Католичките]] албански групи кои се населиле во [[Тутин]] и на почетокот на 18 век, во тој период се преобратиле во ислам. Нивните потомци сочинуваат големо мнозинство од населението на [[Тутин]] и Пештерската Висорамнина.<ref name="VePo168">{{Наведено списание|last=Velović Popović|first=Bojana M.|year=2021|title=Морфолошке одлике глаголских облика говора Тутина, Новог Пазара и Сјенице|trans-title=Morphological features of verb forms in speech from Tutin, Novi Pazar and Sjenica|url=https://dais.sanu.ac.rs/bitstream/handle/123456789/12761/veljovic.tutin.2021.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Српски дијалектолошки зборник|issue=68|pages=197–199|doi=}}</ref> Словенскиот дијалект во Гусиње и Плав (понекогаш се сметани за дел од Санџак) покажува многу високо структурно влијание од албанскиот. Неговата посебност во однос на јазичниот допир меѓу албанскиот и словенскиот јазик е објаснувана со тоа што повеќето словенски говорници во денешно Плав и Гусиње имаат [[Албанци|албанско]] потекло.<ref>{{Наведена книга|title=Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence|last=Matthew C.|first=Curtis|publisher=The Ohio State University|year=2012|page=140}}</ref> Вкупното население на општините Санџак во [[Србија]] и [[Црна Гора]] е околу 385.666. Мноштво луѓе во Санџак се идентификуваат како Бошњаци. Тие сочинуваат 52,05% (197.754) од населението во регионот. [[Срби]]те сочинуваат 30,03% (114.121), [[Црногорците]] 6,97% (26.494), Муслиманите по народност 4,71% (17.879), а Албанците 1,06% (4.035). Околу 19.687 (5,18%) луѓе припаѓаат на помали заедници или избрале да не се изјаснуваат по етнички идентитет. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |Општина ! colspan="12" |Етничка припадност (српски попис од '''2022 година и црногорски попис од 2011 година)''' ! rowspan="2" |Вкупно |- !Бошњаци ! % !Срби ! % !Црногорци ! % !Муслимани ! % !Албанци ! % !останати ! % |- | style="text-align:left;" |Нови Пазар (Србија) |85,204 |79.84 |14,142 |13.25 |34 |0.03 |1,851 |1.73 |200 |0.19 |5,289 |4.96 |106,720 |- | style="text-align:left;" |Бијело Поље (Црна Гора) |12,592 |27.34 |16,562 |35.96 |8,808 |19.13 |5,985 |13.00 |57 |0.12 |2,047 |4.45 |46,051 |- | style="text-align:left;" |Приепоље (Србија) |12,842 |39.87 |14,961 |46.44 |37 |0.11 |1,945 |6.04 |10 |0.03 |2,419 |7.51 |32,214 |- | style="text-align:left;" |Беране (Црна Гора) |6,021 |17.72 |14,592 |42.95 |8,838 |26.02 |1,957 |5.76 |70 |0.21 |2,492 |7.34 |33,970 |- | style="text-align:left;" |Тутин (Србија) |30,413 |92.01 |704 |2.13 |1 |0.00 |340 |1.03 |16 |0.05 |1,579 |4.78 |33,053 |- | style="text-align:left;" |Пљевљa (Црна Гора) |2,128 |6.91 |17,569 |57.07 |7,494 |24.34 |1,739 |5.65 |17 |0.06 |1,839 |5.97 |30,786 |- | style="text-align:left;" |Прибој (Србија) |4,144 |17.62 |16,909 |71.91 |47 |0.20 |914 |3.89 |2 |0.01 |1,498 |6.37 |23,514 |- | style="text-align:left;" |Сјеница (Србија) |17,665 |73.35 |3,861 |16.03 |3 |0.01 |1,069 |4.44 |26 |0.11 |1,459 |6.06 |24,083 |- | style="text-align:left;" |Рожаје (Црна Гора) |19,269 |83.91 |822 |3.58 |401 |1.75 |1,044 |4.55 |1,158 |5.04 |270 |1.17 |22,964 |- | style="text-align:left;" |Нова Варош (Србија) |673 |4.98 |11,901 |88.11 |9 |0.07 |308 |2.28 |4 |0.03 |612 |4.53 |13,507 |- | style="text-align:left;" |Плав (Црна Гора) |6,803 |51.90 |2,098 |16.00 |822 |6.27 |727 |5.55 |2,475 |18.88 |183 |1.40 |13,108 |- !'''Санџак''' !197,754 !'''52.05''' !'''114,121''' !'''30.03''' !'''26,494''' !'''6.97''' !'''17,879''' !'''4.71''' !'''4,035''' !'''1.06''' !'''19,687''' !'''5.18''' !379,790 |} Религијата во Санџак е исто така разновидна како и етничкиот состав, повеќето од Бошњаците се муслимани, додека мнозинството од Србите се православни. Меѓутоа, поради долготрајната отоманска окупација, Санџак е повеќе муслимански ориентиран. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! rowspan="2" |Општина ! colspan="6" |Верска припадност ('''српски попис од 2022 година'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://data.stat.gov.rs//Home/Result/3104020301?languageCode=en-US|title=Dissemination database search|work=data.stat.gov.rs|accessdate=22 април 2024}}</ref> '''и црногорски попис од 2011 година'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstat.org/eng/page.php?id=394&pageid=57|title=Statistical Office of Montenegro - MONSTAT|work=www.monstat.org|language=en|accessdate=22 април 2024}}</ref>''')''' ! rowspan="2" |Вкупно |- !Муслимани ! % !Православни ! % !останати ! % |- | style="text-align:left;" |Нови Пазар (Србија) |88,493 |82.92 |13,690 |12.83 |4,537 |4.25 |106,720 |- | style="text-align:left;" |Бијело Поље (Црна Гора) |19,640 |42.65 |24,462 |53.12 |1,949 |4.23 |46,051 |- | style="text-align:left;" |Приепоље (Србија) |15,066 |46.77 |14,941 |46.38 |2,207 |6.85 |32,214 |- | style="text-align:left;" |Беране (Црна Гора) |9,502 |27.97 |23,287 |68.55 |1.181 |3.48 |33,970 |- | style="text-align:left;" |Тутин (Србија) |30,909 |93.51 |646 |1.96 |1,498 |4.53 |33,053 |- | style="text-align:left;" |Пљевљa (Црна Гора) |5,039 |16.37 |24,346 |79.08 |1,401 |4.55 |30,786 |- | style="text-align:left;" |Прибој (Србија) |5,119 |21.77 |16,687 |70.97 |1,708 |7.26 |23,514 |- | style="text-align:left;" |Сјеница (Србија) |18,860 |78.31 |3,808 |15.81 |1,415 |5.88 |24,083 |- | style="text-align:left;" |Рожаје (Црна Гора) |21,805 |94.95 |1,055 |4.59 |104 |0.46 |22,964 |- | style="text-align:left;" |Нова Варош (Србија) |1,069 |7.91 |11,742 |86.93 |696 |5.15 |13,507 |- | style="text-align:left;" |Плав (Црна Гора) |10,046 |76.64 |2,815 |21.48 |247 |1.88 |13,108 |- !'''Санџак''' !225,628 !'''59.37''' !'''137,479''' !'''36.18''' !'''16,925''' !'''4.45''' !379,790 |} <gallery> Податотека:Sandzak_ethnic_map.png|Етничка карта на Санџак (вклучувајќи ги Плав иАндријевица) според пописот во Србија во 2002 година и пописот во Црна Гора од 2003 година. Забелешка: картата го прикажува етничкото мнозинско население во општините. Податотека:Raska02i03.png|Етничка карта на Санџак (со исклучок на Плав и Андријевица) според пописот од 2002 година во Србија и пописот од 2003 година во Црна Гора. Забелешка: картата го прикажува етничкото мнозинско население во населените места </gallery> == Галерија == <gallery> Податотека:Crkva_Svetih_apostola_Petra_i_Pavla_(Petrova_crkva),_Novi_Pazar,_Srbija.jpg|алт=Church of the Holy Apostles Peter and Paul, Ras near Novi Pazar, 8-9th century| Црквата „Св. апостоли Петар и Павле“, Рас кај[[Нови Пазар]], 8-9 век Податотека:Stari_Ras.jpg|алт=Stari Ras fortress near Novi Pazar, 8th century| [[Стари Рас|Тврдината Стари Рас]], во близина на [[Нови Пазар]], 8 век Податотека:Đurđevi_stupovi,_November_2005.jpg|алт=Đurđevi Stupovi monastery, near Novi Pazar, 12th century|Манастирот [[Манастир Ѓурѓеви Ступови|Ѓурѓеви Ступови]], во близина на [[Нови Пазар]], 12 век Податотека:Meister_von_Mileseva_001.jpg|алт=White Angel, fresco from Mileševa monastery near Prijepolje, c. 1235| Бел ангел, [[Фрескопис|фреска]] од [[Манастир Милешева|манастирот Милешева]] кај[[Приеполе|Пријепоље]], ок. 1235 година Податотека:Manastir_Sopocani.jpg|алт=Sopoćani monastery, 13th century|Манастирот [[Сопоќани]], 13 век Податотека:Pljevlja_Mosque_1.JPG|алт=Husein-pasha's mosque, Pljevlja|Хусеин-пашина џамија, [[Пљевља]] Податотека:Novi_Pazar02.JPG|алт=Novi Pazar| [[Нови Пазар]] Податотека:BedemNP.jpg|алт=A wall built during the Ottoman period in Novi Pazar|Ѕид изграден за време на[[Отоманско Царство|османлискиот]] период, [[Нови Пазар]] Податотека:Nova_Varos_30's.jpg|алт=Nova Varoš in 1930's| Нова Варош во 1930-тите Податотека:Kucanska_dzamija.jpg|алт=Kučanska Mosque, Rožaje from 1830.| Кучанска џамија,[[Рожаје]] од 1830 година Податотека:Nova_Varos_Center_2004.JPG|алт=Nova Varoš Centre in 2004|Средиштето на Нова Варош во 2004 година. </gallery> == Поврзано == * [[Бошњаци]] * [[Бошњаци во Србија]] * [[Црногорски Бошњаци]] * [[Географија на Србија]] * [[Географија на Црна Гора]] * [[Голема Босна|Голема Босна и Херцеговина]] == Наводи == {{Наводи}} === Општи извори === {{refbegin}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yOdrAAAAIAAJ|title=Die albanischen Muslime zur Zeit der nationalen Unabhängigkeitsbewegung (1878-1912)|last1=Bartl|first1=Peter|date=1968|publisher=Otto Harrassowitz Verlag}} * {{cite book|title=With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism|url=https://archive.org/details/withstalinagains00bana|last=Banac|first=Ivo|publisher=Cornell University Press|year=1988|isbn=0801421861|location=Ithaca, NY}} * {{cite book|title=Muslims in Poland and Eastern Europe: Widening the European Discourse on Islam|last=Górak-Sosnowska|first=Katarzyna|publisher=Faculty of Oriental Studies, University of Warszaw|year=2011|isbn=978-8390322957|location=Warszaw}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=je_GozR8wRMC|title=Sarajevo, 1941–1945: Muslims, Christians, and Jews in Hitler's Europe|last1=Greble|first1=Emily|date=2011|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0801461217}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zns_EAAAQBAJ|title=Muslims and the Making of Modern Europe|last1=Greble|first1=Emily|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0197538807}} * {{cite book|title=A Muslim Woman in Tito's Yugoslavia|last1=Hadžišehović|first1=Munevera|last2=Butler|first2=Thomas J.|last3=Risaluddin|first3=Saba|publisher=Texas A&M University Press|year=2003|isbn=1585443042|location=College Station, TX}} * {{cite book|title=War and revolution in Yugoslavia, 1941-1945|last1=Jelić|first1=Ivan|last2=Strugar|first2=Novak|publisher=Socialist Thought and Practice|year=1985|location=Belgrade}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC|title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century|last1=Mojzes|first1=Paul|date=2011|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442206632}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GZw8DwAAQBAJ|title=Nationalism, Identity and Statehood in Post-Yugoslav Montenegro|last1=Morrison|first1=Kenneth|date=2018|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781474235204}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9qv9HK6AViwC|title=Gender Politics in the Western Balkans: Women and Society in Yugoslavia and the Yugoslav Successor States|last1=Jancar-Webster|first1=Barbara|date=2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0271043067|editor1-last=Ramet|editor1-first=Sabrina|chapter=Women in the Yugoslav National Liberation Movement}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JVJUk2cHkDcC|title=The Falcon and the Eagle: Montenegro and Austria-Hungary, 1908-1914|publisher=Purdue University Press|year=1983|isbn=978-1-55753-146-9|author=John D. Treadway}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9gRGEAAAQBAJ|title=Rekrutierungen für die Waffen-SS in Südosteuropa: Ideen, Ideale und Realitäten einer Vielvölkerarmee|last1=Zaugg|first1=Franziska Anna|date=2021|publisher=De Gruyter|isbn=978-3110730777}} {{refend}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [https://web.archive.org/web/20130712163204/http://sandzaknews.net/ Вести од Санџак sandzaknews.net] * [http://www.novipazar.org/ Нови Пазар] * [https://web.archive.org/web/20130809143627/http://www.sandzak-x.net/ Информации за Санџак] * [http://www.bnv.org.rs/ Бошњачки национален совет во Србија] * [http://www.dijaspora.org/ Заедница на санџачката дијаспора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181228001353/http://www.dijaspora.org/ |date=2018-12-28 }} * [https://web.archive.org/web/20120501024621/http://www.cbs.org.rs/ Центар за бошњачко проучување и списание „Бошњачка ријеч“] {{Нормативна контрола}}{{Coord|43|09|47|N|19|46|30|E|type:adm1st_source:kolossus-huwiki}} [[Категорија:Историски области во Србија]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Статии со текст на српскохрватски]] [[Категорија:Албански заедници во Србија]] [[Категорија:Косовско-српска граница]] [[Категорија:Косовско-црногорска граница]] [[Категорија:Босанскохерцеговско-црногорска граница]] [[Категорија:Босанскохерцеговско-српска граница]] [[Категорија:Црногорско-српска граница]] [[Категорија:Држави и територии каде бошњачкиот е службен јазик]] [[Категорија:Географија на Шумадија и Западна Србија]] [[Категорија:Историски области во Црна Гора]] oayk36y4vn1c0v7p28gawrf23pu5vox 0 1347998 5605051 5603884 2026-08-04T17:05:34Z Andrew012p 85224 5605051 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine|title=Jump Square|logo=Jump Square manga magazine logo.gif|image_file=|image_size=|image_caption=|editor=<!-- Таканори Асада-->Косуке Јахаги|editor_title=|previous_editor=|frequency=месечно|circulation=140.000<br /><small>(јануари — декември 2021)</small><ref name="smg2022">{{cite web|title=Shueisha Media Guide 2022 |url=https://adnavi.shueisha.co.jp/wp-content/uploads/2020/05/mediaguide2022.pdf|access-date=May 7, 2022|date=May 7, 2022}}</ref>|company=[[Shueisha]]|publisher=|category=[[шонен-манга|шонен]]<ref name="JMPA Boy's">{{cite web |url=http://www.j-magazine.or.jp/magadata/index.php?module=list&action=list&cat1cd=1&cat3cd=14&period_cd=34 |title=Boy's Manga |publisher=Japanese Magazine Publishers Association |date=September 2016 |language=ja |access-date=November 6, 2016 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235410/http://www.j-magazine.or.jp/magadata/index.php?module=list&action=list&cat1cd=1&cat3cd=14&period_cd=34 |url-status=dead }}</ref>|firstdate=2 ноември 2007|country={{знамеикона|Јапонија}} [[Јапонија]]|based=|language=јапонски|website={{URL|http://jumpsq.shueisha.co.jp/}}|issn=}} '''''Jump Square''''' ({{langx|ja|ジャンプスクエア}}) или скратено '''''Jump SQ'''.'' — јапонско [[списание]] за [[манга]] што месечно го издава Shueisha. Целната публика на списанието е [[Шонен-манга|шонен]]. Создадено е во 2007 г. како замена за ''[[Monthly Shonen Jump]]'', друго списание што се затворило во јуни истата година.<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-07-05/jump-square-to-replace-monthly-shonen-jump-in-november|title=Jump Square to Replace Monthly Shōnen Jump in November|date=2007-07-05|publisher=[[Anime News Network]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627210501/https://www.animenewsnetwork.com/news/2007-07-05/jump-square-to-replace-monthly-shonen-jump-in-november|archive-date=2018-06-27|accessdate=2008-06-11|deadlink=no}}</ref> Тоа е дел од линијата ''Jump'' (јап. ジャンプ) од Shueisha. Темата на списанието е младешка манга во фантастичен стил со многу акциони сцени. == Историја == Името ''Jump Square'' има три значења: „[градски] плоштад“ („плоштад на кој се среќаваат љубителите на [[стрип]]ови и надарени уметници“; англ. ''square''), [[квадрат]] во значење на ''[[Weekly Shonen Jump]]''² и ''SQ'' — supreme quality, „суперквалитет“.<ref>{{cite web|url=http://jumpsq.shueisha.co.jp/contents/whatsq/index.html|title=What's Jump SQ.?|publisher=[[Shueisha]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080319044632/http://jumpsq.shueisha.co.jp/contents/whatsq/index.html|archivedate=2008-03-19|deadurl=yes|accessdate=2010-02-15}}</ref> Неколку серии биле префрлени од ''Weekly Shonen Jump'' на ''Jump Square'': ''Tegami Bachi'', ''Rosario + Vampire'', ''[[Клејмор (манга)|Клејмор]]'', ''Gag Manga Biyori''. Пуштени биле нови манги: ''Embalming: The Another Tale of Frankenstein'', ''Kure-nai'' и ''Dragonaut: The Resonance''.<ref name="ANN Debut">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-11-08/500-000-copy-jump-square-debut-gets-2nd-run-of-100-000|title=500,000-Copy Jump Square Debut Gets 2nd Run of 100,000|date=2007-11-08|publisher=[[Anime News Network]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701035816/https://www.animenewsnetwork.com/news/2007-11-08/500-000-copy-jump-square-debut-gets-2nd-run-of-100-000|archive-date=2018-07-01|accessdate=2008-06-11|deadlink=no}}</ref> Почетниот тираж бил 500.000 примероци, кои биле брзо распродадени (повеќе од 70 % во рок од три дена). Shueisha издала дополнителни 100.000 примероци.<ref name="ANN Debut" /> Вториот број, исто така, се продавал добро, барајќи дополнителен тираж од 60.000 примероци.<ref>{{cite web|url=http://jumpsq.shueisha.co.jp/contents/zousatu2/index.html|title=News of Jump Square Reprint|work=Jump Square website|publisher=[[Shueisha]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503072429/http://jumpsq.shueisha.co.jp/contents/zousatu2/index.html|archivedate=2008-05-03|deadurl=yes|accessdate=2008-06-11|lang=ja}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [http://jumpsq.shueisha.co.jp/ Матична страница] * [https://web.archive.org/web/20080130001810/http://www.s-manga.net/boys/sq.html Shūeisha S-Manga.Net Jump Square страница] [[Категорија:Месечни списанија за манга]] 8sattyui6kgbpy5k4u6menqrmkz85ez 0 1349128 5605014 5434670 2026-08-04T14:31:34Z SpectralWiz 106165 5605014 wikitext text/x-wiki {{другизначења4|река во Егејска Македонија|реката во Србија|Топлица (река)}} {{Инфокутија Река | name = Топлица | name_other = {{јаз|el|Τόπλιτσα}} | map = | map_caption = | image = Pozar gorge 8265378.jpg | image_caption = Топлица во [[Пожарска Клисура|Пожарската Клисура]] | source1_location = [[Ниџе]], граница со Р. Македонија | source1_coordinates = {{coord|40.9807|21.8277|display=inline}} | mouth_location = [[Козјак (река)|Козјак]] кај [[С’ботско]] | mouth_coordinates = {{coord|40.9764|22.0689|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Земји | subdivision_name1 = [[Грција]] | subdivision_type2 = Крај | subdivision_name2 = [[Мегленско]], [[Егејска Македонија]] | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = | tributaries_left = | tributaries_right = | extra = {{Location map many/old | Егејска Македонија Меглен | width = 300 | float = | border = | caption = | alt = | relief = да | AlternativeMap = | <!--извор--> | label1 = извор | label1_size = | position1 = left | background1 = | mark1 = Blue 0080ff pog.svg | mark1size = | link1 = | lat1_deg = 40 | lat1_min = 58 | lat1_sec = 50 | lat1_dir = N | lon1_deg = 21 | lon1_min = 49 | lon1_sec = 40 | lon1_dir = E | <!--утока--> | label2 = утока | label2_size = | position2 = right | background2 = | mark2 = Blue pog.svg | mark2size = | link2 = Козјак (река) | lat2_deg = 40 | lat2_min = 58 | lat2_sec = 35 | lat2_dir = N | lon2_deg = 22 | lon2_min = 4 | lon2_sec = 8 | lon2_dir = E }} }} '''Топлица'''<ref name="Ген"/> или '''Колова Река'''<ref name="Ген"/> ({{langx|el|Τόπλιτσα}}, ''Топлица'',<ref name="Natura"/> ''Ρέμα Νικολάου'', ''Рема Николау'',<ref name="Natura"/> ''Άγιος Νικόλαος'', ''Агиос Николаос''<ref name="Βάση Δεδομένων">{{нмс | url=http://www.lhilna.gr/historicalheritage/el/node/40 | title=Λαογραφικό Μουσείο | access-date=21 април 2018 | publisher=Βάση Δεδομпокроителένων για την Ιστορική κληρονομιά της Αλμωπίας - Lhi-Lna | archivedate=24 април 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180424205451/http://www.lhilna.gr/historicalheritage/el/node/40 }}</ref><ref>{{нмс | url= http://www.lhilna.gr/historicalheritage/el/node/39 | title= Μουσείο Φυσικής Ιστορίας | access-date= 24 април 2018 | publisher= Βάση Δεδομпокроителένων για την Ιστορική κληρονομιά της Αλμωπίας - Lhi-Lna | archivedate= 24 април 2018 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20180424205449/http://www.lhilna.gr/historicalheritage/el/node/39 }}</ref>) — [[река]] во [[Мегленско]], [[Егејска Македонија]].<ref name="Ген">{{Генштаб}}</ref><ref name="Natura">{{нмс | url = https://www.naturagraeca.com/ws/216,280,196,1,1,%CE%A6%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%B3%CE%B3%CE%B9-%CE%A0%CF%8C%CE%B6%CE%B1%CF%81 | title = Φαράγγι Πόζαρ | access-date = 23 мај 2024 | publisher = Natura Graeca}}</ref> == Течение == Реката извира под името '''Рамноборска Река'''<ref name="Édhessa">{{наведена книга | title = Édhessa GSGS (Series); 4439. 1st ed. Lambert conical orthomorphic spheroid Bessel proj. Prime meridians: Greenwich and Athens. "Reproduced from M.D.R. | 2 = 610/10395." In collections: Greece 1:100k Topographic Maps. Digital Archive McMaster University | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 1944 | edition = | publisher = War Office | location = London | isbn = | doi = | pages = | url = https://digitalarchive.mcmaster.ca/islandora/object/macrepo%3A20501 | accessdate = | quote = | langx|hide = | lang = | archive-date = 2023-03-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230315162751/https://digitalarchive.mcmaster.ca/islandora/object/macrepo%3A20501 | url-status = dead }}</ref> (Ράμνο Μπορ)<ref name="Natura"/> јужно под врвот Креминак и западно под Бела Грота (2.366 м) во југоисточниот дел на планината [[Ниџе]].<ref name="Ген"/> Тече на исток. Ги прима притоките Конопица и Лута, и под името '''Колова Река''' навлегува југоисточно во [[Пожарска Клисура|Пожарската Клисура]].<ref name="Ген"/> Во неа реката се спушта змиулесто, паѓа од мали [[водопад]]и и водата има [[тиркизна боја]]. Кон излезот од клисурата, на надморска висина од 360–390 н извираат [[топли извори]] кои достигнуваат температура од {{темп|37}}. Се работи за дождовница која тоне длабоко во земјата, каде температурата силно ѝ се зголемува и се враќа на површината веќе богата со минерали.<ref name="Natura"/> Овие извори ѝ го даваат името ''Топлица''. Реката излегува од планината по [[Пожарски Бањи|Пожарските Бањи]] и навлегува во котлината Меглен. Минува јужно од [[Пожарско]]. Тече на исток. Проаѓа помеѓу некогашното село [[Ени Маала (Мегленско)|Ени Мааала]] од север и селото [[Биџова Маала]] од југ, па потоа свртува на североисток. Ја прима големата лева притока Црна и повторно свртува на исток. Минува северно од градот [[С’ботско]], каде ја прима големата лева притока Сушица и на крајот се влева во реката [[Козјак (река)|Козјак]] источно од градот.<ref name="Ген"/> == Притоки == '''→ лева, ← десна''' * → Аматова Р.<ref name="Édhessa"/> * → Конопица<ref name="Ген"/> * → Црна Р.<ref name="Ген"/><ref name="Édhessa"/> (Црнана)<ref name="Ген"/> * → Сушица :* ← Дерба :* ← Паеновица == Наводи == {{наводи}} {{Реки во Егејска Македонија}} [[Категорија:Реки во Егејска Македонија]] [[Категорија:Меглен]] [[Категорија:Ниџе]] [[Категорија:Бистрички слив (егејски)]] hy6cdv0l9bcnm1mptj63c8huzxb297e 0 1349416 5604965 5593998 2026-08-04T12:23:22Z InternetArchiveBot 92312 Add 2 books for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604965 wikitext text/x-wiki Историјата на науката за климатските промени датира од почетокот на [[19 век]], кога научниците првпат станале свесни за [[Ледено време|леденото време]] и другите природни промени во претходната клима на Земјата и првпат го откриле [[Ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]]. Кон крајот на 19 век, научниците за прв пат почнале да тврдат дека човечките емисии [[Стакленички гасови|на стакленички гасови]] може да ја променат [[клима]]та. По ова, биле изнесени многу други теории [[Климатски промени|за климатските промени]], на пример, под влијание на вулканската активност и поради промените во сончевата активност. Во [[1960]]-тите, теоретизирањето за ефектите на затоплување [[Јаглерод диоксид|на јаглеродниот диоксид]] станале поубедливи, иако некои научници забележале дека антропогените атмосферски аеросоли (во форма на „загадување“) може да имаат ефект на ладење. Во 1970-тите, научната мисла сè повеќе го фаворизирала затоплувањето како резултат на стакленички гасови. До почетокот на 1990-тите, благодарение на зголемената доверливост на компјутерските модели и набљудувањата кои ја поддржуваат [[Миланковиќеви циклуси|теоријата на Миланкович]] за леденото време, огромен консензус меѓу научниците било дека стакленички гасови одиграле значајна улога во повеќето климатски промени, а човечките емисии [[Јаглерод диоксид|на јаглерод диоксид]] веќе предизвикувале значително [[глобално затоплување]]. Од 1990-тите, истражувањата за климатските промени вклучиле многу нови дисциплини и се прошириле, во голема мера подобрувајќи го нашето разбирање за причинско-последичните врски, врските со историските податоци и нашата способност нумерички да ги моделираме климатските промени. Последната работа била сумирана во своите извештаи за проценка на [[Меѓувладин панел за климатски промени|Меѓувладиниот панел за климатски промени]]. Климатските промени се значајна и долготрајна промена во статистичката распределба на временските обрасци во периоди кои се движат од децении до милиони години. Тоа може да се промени во просечните временски услови или во распределбата на времето околу овие просечни услови (на пр., повеќе или помалку екстремни временски настани). Климатските промени се предизвикани од фактори кои вклучуваат океански процеси (како што е циркулацијата на океанот), биотски процеси, промени во интензитетот на сончевото зрачење, вулкански ерупции и промени во природниот свет предизвикани од човекот; Токму овие антропогени промени сега предизвикуваат глобално затоплување, а терминот „климатски промени“ често се користи за да се опише одредена форма на човечко влијание врз природата. == Регионални промени, од антиката до почетокот на 19 век == Луѓето долго време се сомневале дека климата на одреден регион може да се менува со векови. На пример, [[Теофраст]], ученик на Аристотел, напишал за тоа како мочуриштата што се исцедиле ги прават одредени области поподложни на замрзнување, а тој исто така сугерирал дека почвата се загрева повеќе кога уништувањето на шумите ја изложува на директна сончева светлина. Научниците од ренесансата и подоцна знаеле дека уништувањето на шумите, наводнувањето и пасењето веќе ги промениле областите околу Средоземното Море во античко време. За нив, ефективноста на човечкото влијание врз локалното време изгледало многу веродостојна<ref>{{Наведена книга|title=Traces on the Rhodian shore: nature and culture in Western thought from ancient times to the end of the eighteenth century|url=https://archive.org/details/isbn_0520032160|last=Glacken|first=Clarence J.|date=1996|publisher=Univ. of Calif. Pr|isbn=978-0-520-03216-3|edition=6. [pr.]|location=Berkeley}}</ref> . Примери за најдраматичните промени евидентни во текот на човечкиот живот се случиле во 18-тиот и 19-тиот век, преобразувањето на големи делови од источна Северна Америка од шума во земјоделско земјиште. До почетокот на 19 век, многумина верувале дека оваа трансформација ја менува климата во регионот, веројатно на подобро. Кога се отвориле Големите Рамнини, било вообичаена изрека дека „дождот го следи плугот<ref>{{Наведена книга|title=Meteorology in America, 1800-1870|url=https://archive.org/details/meteorologyiname0000flem|last=Fleming|first=James Rodger|date=1990|publisher=Johns Hopkins Univ. Press|isbn=978-0-8018-3958-0|location=Baltimore, Md.}}</ref> ). Сите не се согласиле со оваа изрека. Некои експерти тврделе дека уништувањето на шумите не само што предизвикува брзо губење на дождовната вода преку неплодни поплави, туку и ги намалува вкупните врнежи. Европските професори од тоа време, секогаш биле подготвени да бараат докази за супериорноста на нивните народи, тврделе дека луѓето од древниот Близок Исток, како резултат на сопствената негрижа, ги претвориле своите некогаш плодни земји во исцрпени пустини<ref>{{Наведена книга|title=Meteorology in America, 1800-1870|url=https://archive.org/details/meteorologyiname0000flem|last=Fleming|first=James Rodger|date=1990|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-3958-0|location=Baltimore}}</ref>. Во меѓувреме, националните метеоролошки агенции почнале да составуваат збирки на податоци со сигурни набљудувања на температурата, врнежите и слично. Кога овие податоци биле анализирани, тие покажале многу флуктуации, но без постојани долгорочни промени. До крајот на 19 век, научната мисла решително се свртела против верувањето во човечкото влијание врз климата. И без оглед на регионалните ефекти, малкумина претпоставувале дека луѓето можат да влијаат на климата на планетата како целина<ref name="aiphist2">{{Наведена мрежна страница|url=http://history.aip.org/climate/public.htm|title=The Public and Climate Change|last=Spencer Weart|year=2011|work=The Discovery of Global Warming|archive-url=https://web.archive.org/web/20191130134513/https://history.aip.org/climate/public.htm|archive-date=2019-11-30|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. == Палеоклиматски промени и теории за нивните причини, 19 век == [[Податотека:Siebenschneiderstein_1.jpg|десно|мини| Непостојаните камења биле транспортирани со ледници, иако сега се наоѓаат далеку од нив. Тие ги навеле геолозите да веруваат дека климата се променила во минатото.]] До почетокот на 18 век, научниците немале поим дека климата на праисториските епохи на некој начин се разликува од модерната. До крајот на 18 век, геолозите пронашле докази за промена на геолошките епохи, што одговаралое на одредени климатски промени. Имало различни конкурентски теории во врска со овие промени, а [[Џејмс Хатон]], чии идеи за циклични промени во огромни временски периоди подоцна биле наречени ''униформитаризам'', било меѓу оние кои откриле знаци на поранешна глацијална активност на места кои во модерното време станале премногу топли за ледниците. Во 1815 година [[Жан-Пьер Перрадин|, Жан-Пјер Пераден]] прв напишал дека ледниците можеби се одговорни за џиновските камења видени во алпските долини. Додека шетал околу [[Валь-де-Бань|Вал де Бање]], видел огромни гранитни карпи кои биле расфрлани низ оваа тесна долина. Била потребна исклучителна сила за да се преместат толку големи камења. Научникот ги забележал лентите на земјата што ледниците ги оставиле зад себе и дошол до заклучок дека силата што ги носела камењата надолу во долините е мраз.<ref name="nasa-paleo">{{Наведена мрежна страница|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/Paleoclimatology/paleoclimatology_intro.php|title=Paleoclimatology|last=Holli Riebeek|date=2005-06-28|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619231828/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/Paleoclimatology/paleoclimatology_intro.php|archive-date=2009-06-19|dead-url=no|accessdate=2009-07-01}}</ref> Научната заедница првично ја дочекала неговата идеја со недоверба. [[Жан-де-Шарпентье|Жан де Шарпентие]] напишал: „Ми се чинеше дека неговата хипотеза е толку необична, па дури и екстравагантна што ја сметав за недостојна за истражување, па дури и за внимание“. И покрај првичното одбивање на Шарпентие, Перадин на крајот го убедил [[Игнац Венетц|Игназ Венец]] дека можеби вреди да се обрне внимание на неговиот увид. Венец го убедил Шарпентие, кој пак го убедил влијателниот научник [[Луј Агасиз|Луис Агасиз]] дека теоријата на глацијалот има смисла<ref name="nasa-paleo"/>. Агасиз развил теорија за она што го нарекол „[[Ледено време]]“, кога [[Ледник|ледниците]] ја покривале [[Европа]] и поголемиот дел од [[Северна Америка]]. Во 1837 година, Агасиз бил првиот што научно предложил дека Земјата некогаш доживеала ледено време<ref name="evans 1887">[http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/ncps:@field(DOCID+@lit(ABQ7578-0145-13))::%7CThe E.P. Evans: ''The Authorship of the Glacial Theory'', ''North American review''. / Volume 145, Issue 368, July 1887] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191231175831/http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r%3Fammem/ncps:@field(DOCID%2B@lit(ABQ7578-0145-13))::%257CThe |date=2019-12-31 }}. Accessed on February 25, 2008.</ref>. Британецот [[Вилијам Бакленд]] се обидел да ја прилагоди геолошката теорија на катастрофизмот за да го објасни присуството на камења и други „колувиуми“ како остатоци од библиската поплава. [[Чарлс Лајл|Чарлс Лајел]] решително се спротивставил на ова со неговата верзија на Хатонскиот униформитаризам, а потоа самиот Бакленд и другите геолози постепено ја напуштиле одбраната на оваа идеја. Посетата на Алпите со Агасиз во октомври 1838 година го убедила Бакленд дека геолошките карактеристики на [[Велика Британија]] се предизвикани од минатото замрзнување. Тој и Лајел потоа силно ја поддржале теоријата на Леденото време, која до 1870 година станала општо прифатена. Во исто време кога научниците за прв пат почнале да размислуваат за климатските промени и леденото време, [[Жозеф Фурје]] во 1824 година покажал дека [[атмосфера]]та на Земјата ја прави планетата потопла отколку ако наместо тоа била [[вакуум]]. Фурје сфатил дека атмосферата слободно пренесува бранови на видлива светлина на површината на земјата. Земјата потоа ја апсорбира видливата светлина и емитира инфрацрвено зрачење. Но, атмосферата не може непречено да пренесува инфрацрвени бранови, што значи дека тоа доведува до зголемување на температурата на површината. Тој, исто така, се сомневал дека човечките активности можат да влијаат на климата, иако главно го интересирале промените во користењето на земјиштето. Во своето дело од 1827 година, Фурје забележал: „Подемот и напредокот на човечките општества, дејството на природните сили, може значително да ја променат, и во голем обем, состојбата на површината, распределбата на водата и движењето на големите маси. на воздухот. Ваквите ефекти може да доведат до промени во текот на многу векови во нивото на топлина, бидејќи аналитичките изрази содржеле коефициенти поврзани со состојбата на површината и значително влијаеле на температурата“<ref name="fourier1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html|title=Translation by W M Connolley of: Fourier 1827: MEMOIRE sur les temperatures du globe terrestre et des espaces planetaires|last=William Connolley|archive-url=https://web.archive.org/web/20191003105434/http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html|archive-date=2019-10-03|dead-url=no|accessdate=2009-07-18}}</ref>. Во 1864 година, [[Џон Тиндал]] ја однел работата на Фурје уште еден чекор понапред кога ја испитувал апсорпцијата на инфрацрвеното зрачење од различни гасови. Тој открил дека водената пареа, јаглеводородите (како што е метанот CH4) и јаглеродниот диоксид (CO2) силно го блокираат зрачењето<ref>[http://ia341003.us.archive.org/0/items/contributionsto01tyndgoog/contributionsto01tyndgoog.djvu John Tyndall (1872) "Contributions to molecular physics in the domain of radiant heat"]</ref><ref>{{Наведено списание|last=Sherwood|first=Steven|date=2011-10-01|title=Science controversies past and present|url=https://pubs.aip.org/physicstoday/article/64/10/39/413476/Science-controversies-past-and-presentReactions-to|journal=Physics Today|language=en|volume=64|issue=10|pages=39–44|doi=10.1063/PT.3.1295|issn=0031-9228}}</ref>. Некои научници сугерирале дека леденото време и другите големи климатски промени биле предизвикани од промените во количината на гасови ослободени од вулканската активност. Но, ова било само една од многуте сомнителни причини. Друга причина може да била промената на сончевата активност. Промените во моделите на океанските струи, исто така, можат да објаснат голем дел од климатските промени. Подемот и падот на планинските венци, видливи во текот на милиони години, би можеле да ги променат моделите на ветровите и океанските струи. Или, можеби, [[клима]]<nowiki/>та на континентите немала никаква врска со тоа, туку станала потопла или постудена поради поместувањата на половите (северниот пол се преселил таму каде што бил екваторот или нешто слично). Предложени биле десетици теории. Во средината на 19 век, [[Джеймс Кролл|Џејмс Крол]] објавил пресметки кои покажувале како гравитациското влечење на Сонцето, Месечината и планетите суптилно влијаеле на движењето и ориентацијата на Земјата. Наклонот на оската на Земјата и обликот на нејзината орбита околу Сонцето се во корелација токму со циклуси кои траат десетици илјади години. Во некои периоди, северната полутопка добивала малку помалку сончева светлина во текот на зимата отколку во другите периоди. Снег се акумулирал, рефлектирајќи ја сончевата светлина и доведувајќи до самоодржливо ледено време<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139225182|title=Climate and Time in their Geological Relations|last=Croll|first=James|date=2012-05-10|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-04837-8}}</ref>. Сепак, повеќето научници сметале дека идеите на Крол, како и многу други теории за климатските промени, се неубедливи. == Првите пресметки на човечкото влијание врз климатските промени, 1896 година == [[Податотека:Arrhenius2.jpg|десно|мини| Во 1896 година, Сванте Арениус пресметал дека удвојувањето на содржината на CO {{Sub|2}} во атмосферата ќе предизвика зголемување на температурата на површината на Земјата за 5-6 степени Целзиусови.]] Кон крајот на 1890-тите, американскиот научник [[Семјуел Пирпоинт Ленгли|Семјуел Пиерпонт Ленгли]] се обидел да ја одреди температурата на површината на Месечината со мерење на инфрацрвеното зрачење што доаѓа на Земјата од Месечината<ref>{{Наведена книга|title=The long thaw: how humans are changing the next 100,000 years of earth's climate|url=https://archive.org/details/longthawhowhuman0000arch|last=Archer|first=David|date=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13654-7|series=Science essentials|location=Princeton, N.J}}</ref>. Аголот на Месечината на небото за време на мерењата одредувало колку CO {{Sub|2}} и водена пареа требало да ја поминат радијацијата на Месечината за да стигнат до површината на Земјата. Колку е пониска локацијата на Месечината над хоризонтот, толку е помал резултатот. Ова не претставува новост, бидејќи научниците со децении знаат за апсорпцијата на инфрацрвеното зрачење. Шведскиот научник [[Сванте Арениус]] ги користел набљудувањата на Ленгли за зголемена апсорпција на инфрацрвени зраци додека месечевите зраци минуваат низ атмосферата на Земјата под низок агол, наидувајќи на повеќе јаглерод диоксид (CO {{Sub|2}}) , за да го процени ефектот на ладење на помалиот CO {{Sub|2}} во атмосферата. Тој сфатил дека во поладна атмосфера ќе има помалку водена пареа (уште еден стакленички гас) и го пресметал дополнителниот ефект на ладење. Тој, исто така, сфатил дека ладењето ќе ја зголеми дебелината на снегот и мразот на големи географски широчини, што ќе предизвика планетата да рефлектира повеќе сончева светлина, а со тоа ќе доведе до дополнително ладење, како што предвидел Крол. Арениус пресметал дека намалувањето на количината на CO {{Sub|2}} за половина ќе доведе до почеток на ново ледено време. Дополнително, според неговите пресметки, двојното количество на CO {{Sub|2}} во атмосферата ќе доведе до вкупно затоплување од 5-6 степени Целзиусови. Колегата на Арениус, професорот [[Арвид Гогбом]], кого Арениус нашироко го цитирал во неговата студија од 1896 година „''За ефектот на јаглерод диоксидот во воздухот врз температурата на Земјата“''<ref>{{Наведено списание|last=Arrhenius|first=S.|date=1897-02|title=On the Influence of Carbonic Acid in the Air upon the Temperature of the Earth|url=http://iopscience.iop.org/article/10.1086/121158|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|language=en|volume=9|pages=14|doi=10.1086/121158|issn=0004-6280}}</ref>, тој се обидел да ги измери природните извори на емисии на CO {{Sub|2}} со цел подобро да го разбере глобалниот циклус на јаглеродниот диоксид. Гогбом открил дека проценетото производство на гас од индустриски извори во 1890-тите (најчесто согорување јаглен) било на исто ниво со природните извори<ref name="aiphistory">{{Наведена мрежна страница|url=http://history.aip.org/climate/co2.htm|title=The Carbon Dioxide Greenhouse Effect|last=Spencer Weart|year=2003|work=The Discovery of Global Warming|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191800/http://history.aip.org/climate/co2.htm|archive-date=2016-11-11|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. Арениус видел дека овие емисии на јаглерод создадени од човекот на крајот ќе доведат до затоплување. Во исто време, поради релативно ниската стапка на производство на CO {{Sub|2}} од 1896 година, Арениус претпоставувал дека процесот на затоплување ќе трае илјадници години. Тој, исто така, очекувал дека тоа ќе биде од корист за човештвото<ref name="aiphistory" /><ref>[https://dx.doi.org/10.1063/PT.3.1295 Ibid, Sherwood, 2011, pp. 39-44, at page 40.]</ref>. == Палеоклима и сончеви дамки, раните 1900-ти до 1950-тите == Членовите на научната заедница ги довеле во прашање пресметките на Арениус и ги вклучиле како дел од поголема дебата за тоа дали промените во атмосферата всушност би можеле да предизвикаат ледено време. Експерименталните обиди за мерење на апсорпцијата на инфрацрвена лабораторија се чинело дека покажало мали разлики во резултатите со зголемувањето на нивото на CO2, а исто така откриле значајни преклопувања помеѓу спектрите на апсорпција на CO2 и [[водена пареа]]. Сите овие резултати покажале дека зголемувањето на емисиите на јаглерод диоксид нема да имаат значителен климатски ефект. Подоцна било откриено дека овие рани експерименти не биле доволно точни поради несовршеноста на тогашните инструменти. Многу научници исто така верувале дека вишокот на јаглерод диоксид брзо ќе се апсорбира од океаните.<ref name="aiphistory"/>. Другите теории за причините за климатските промени исто така немале толку среќа. Значителен напредок е постигнат само во областа на палеоклиматологијата, бидејќи научниците од различни области на геологијата развиле методи за проценка на климата во античко време. Вилмот Г. Бредли открил дека годишните седименти на дното на езерата овозможуваат да се разликуваат климатските циклуси. Астрономот од Аризона, Ендрју Еликот Даглас, видел јасни знаци на климатски промени во прстените на дрвјата. Забележувајќи дека прстените биле тенки во сушните години, тој го пријавил влијанието врз климата на промените во сончевото зрачење, особено во врска со недостигот на сончеви дамки во 17 век (минимумот Маундер) претходно забележан од [[Вилијам Хершел]] и други. Други научници, сепак, нашле доволно причини да се сомневаат дека прстените на дрвјата укажуваат на нешто друго освен случајни регионални варијации. Важноста на прстените на дрвјата за истражување на климата не била цврсто утврдена до 1960-тите<ref name="aipSun">{{Наведена мрежна страница|url=http://history.aip.org/climate/solar.htm|title=Changing Sun, Changing Climate|last=Spencer Weart|year=2011|work=The Discovery of Global Warming|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301080622/http://history.aip.org/climate/solar.htm|archive-date=2017-03-01|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Meadows|first=Jack|date=1991-08-30|title=Our Star: Modern Views: ''Exploring the Sun'' . Solar Science since Galileo. Karl Hufbauer. Johns Hopkins University Press, Baltimore, MD, 1991. xviii, 370 pp., illus. $39.95. New Series in NASA History.|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.253.5023.1044|journal=Science|volume=253|issue=5023|pages=1044–1044|doi=10.1126/science.253.5023.1044|issn=0036-8075}}</ref>. Во текот на 1930-тите, верен поборник за врската помеѓу сончевата активност и климата бил астрофизичарот [[Чарльз Грили Аббот|Чарлс Грили Абот]]. До почетокот на 1920-тите, тој дошол до заклучок дека сончевата „константа“ всушност не е константна. Неговите набљудувања и истражувања покажале големи варијации, кои тој ги припишувал на дамките на површината на сонцето. Тој и неколку други научници инсистирале на ова мислење до 1960-тите, тврдејќи дека варијациите на сончевите дамки се главната причина за климатските промени. Други научници пак биле скептични<ref name="aipSun"/><ref>{{Наведено списание|last=Ratcliffe|first=R. A. S.|date=1992-07|title=METEOROLOGIST'S PROFILE‐ HUBERT H. LAMB*|url=http://dx.doi.org/10.1002/j.1477-8696.1992.tb07174.x|journal=Weather|volume=47|issue=7|pages=263–266|doi=10.1002/j.1477-8696.1992.tb07174.x|issn=0043-1656}}</ref> . Сепак, обидите да се поврзат циклусите на сончевата активност со климатските циклуси биле популарни во 1920-тите и 1930-тите. Познати научници изјавиле дека корелацијата помеѓу овие два феномени е доволно сигурна за да се направат предвидувања. Но, последователно нивните предвидувања не биле исполнети, и оваа теорија се здобила со озлогласеност<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctt6wpmv8|title=The Discovery of Global Warming|last=WEART|first=SPENCER R.|date=2008-10-31|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-41755-7}}</ref>. Во меѓувреме, српскиот инженер [[Милутин Миланковиќ]], врз основа на теоријата на Џејмс Крол, ги подобрил незгодните пресметки на различните растојанија и агли на сончевото зрачење кога Сонцето и Месечината ја нарушуваат орбитата на Земјата. Некои набљудувања на седиментот (слоеви од кал што го покриваат дното на езерата) биле во согласност со предвидувањата [[Миланковиќеви циклуси|за циклусите на Миланкович]] од околу 21.000 години. И покрај ова, повеќето геолози ја отфрлиле оваа астрономска теорија бидејќи периодот на овој циклус Миланкович бил во спротивност со прифатената низа, која требало да биде само четири глацијални епохи, сите многу подолги од 21.000 години<ref name="aipCycles">{{Наведена мрежна страница|url=http://history.aip.org/climate/cycles.htm|title=Past Climate Cycles: Ice Age Speculations|last=Spencer Weart|year=2011|work=The Discovery of Global Warming|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301084316/http://history.aip.org/climate/cycles.htm|archive-date=2017-03-01|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. Во 1938 година, британскиот инженер [[Гай Стюарт Каллендар|Гај Стјуарт Календар]] се обидел да ја оживее теоријата на Арениус за ефектот на стаклена градина.Преку календар претставил докази дека и температурата и нивото на CO {{Sub|2}} во атмосферата се зголемуваат во текот на последниот половина век, и тврдел дека новите спектроскопски мерења ја покажале ефикасноста на апсорпцијата на инфрацрвеното зрачење во атмосферата. Сепак, поголемиот дел од научната заедница продолжила да ја преиспитува или игнорира оваа теорија<ref>{{Наведено списание|last=REVELLE|first=ROGER|last2=SUESS|first2=HANS E.|date=1957-02|title=Carbon Dioxide Exchange Between Atmosphere and Ocean and the Question of an Increase of Atmospheric CO<sub>2</sub>during the Past Decades|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.2153-3490.1957.tb01849.x|journal=Tellus|volume=9|issue=1|pages=18–27|doi=10.1111/j.2153-3490.1957.tb01849.x|issn=0040-2826}}</ref>. == Растечка загриженост во 1950-тите и 1960-тите == Во 1950 година, подобрената спектрографија покажала дека линиите за апсорпција на CO {{Sub|2}} и водена пареа не се преклопуваат целосно. Климатолозите исто така сфатиле дека горната атмосфера содржи многу малку вода. И двете откритија покажале дека водената пареа не го надминува ефектот на стаклена градина на CO {{Sub|2}} <ref name="aiphistory"/>. Во 1955 година, [[Зюсс, Ганс|Ханс Сус]] ја анализирал содржината на јаглерод-14 во атмосферата и покажал дека CO {{Sub|2}} од фосилните горива не се апсорбира веднаш од океанот. Во 1957 година, студијата на [[Ревел, Роџер|Роџер Ревел]] за хемијата на океаните го навела да сфатт дека горниот слој на океанот има ограничена способност да апсорбира јаглерод диоксид. До крајот на 1950-тите, се повеќе и повеќе научници нагласувале дека емисиите на јаглерод диоксид може да бидат проблем. Според некои прогнози, нивото на CO {{Sub|2}} се очекувалое да се зголеми за 25% од 1959 до 2000 година, што требало да влијае на климата на „радикален“ начин <ref name="aiphistory" />. Во 1960 година, [[Килинг, Чарлс Дејвид|Чарлс Дејвид Килинг]] покажал дека нивоата на јаглерод диоксид во атмосферата навистина се зголемуваат, како што предвидел Ревел. Алармот растел од година во година заедно со порастот на атмосферскиот јаглерод диоксид на „[[Килинг табела|график Килинга]] “. Друга трага за природата на климатските промени се појавиЛА во средината на 1960-тите од анализата на длабинските седименти од [[Чезаре Емилијани]] и анализата на античките корали од [[Валас Брокер]] и неговите соработници. Според нивното истражување, немало четири долги леденивремиња, туку голем број на кратки кои редовно се менувале. Се покажало дека времето на ледените времиња е во согласност со малите орбитални поместувања на циклусите на Миланкович. Иако прашањето останало контроверзно, некои научници почнале да сугерираат дека климатскиот систем е чувствителен на мали промени и може лесно да се пресели од стабилна во друга состојба<ref name="aipCycles"/>. Во меѓувреме, научниците почнале да користат компјутери за да развијат посложени верзии на пресметките на Арениус. Во 1967 година, искористувајќи ја способноста на компјутерите нумерички да интегрираат криви на апсорпција, [[Сјукуро Манабе]] и [[Ветералд, Ричард|Ричард Ветералд]] ја направиле првата детална пресметка на ефектот на стаклена градина, вклучувајќи ја и конвекцијата („еднодимензионален модел на радијативно-конвективна Манабе-Ведералд“)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://history.aip.org/climate/GCM.htm|title=General Circulation Models of Climate|last=Spencer Weart|year=2011|work=The Discovery of Global Warming|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301092226/http://history.aip.org/climate/GCM.htm|archive-date=2017-03-01|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=2016-06|title=Вебер М.И. Мятеж рабочих Полевского завода против большевистской власти (16-18 июня 1918 года): причины и последствия|url=http://dx.doi.org/10.7256/2409-868x.2016.6.21154|journal=Genesis: исторические исследования|volume=6|issue=6|pages=170–182|doi=10.7256/2409-868x.2016.6.21154|issn=2409-868X}}</ref>. Тие откриле дека без да се земат предвид малку разбраните повратни информации како што се промените во облаците, удвојувањето на јаглеродниот диоксид од сегашните нивоа би довело до зголемување на глобалните температури за околу 2 °C. Физички опис на реакцијата на температурата на различни фактори бил претставен во доцните 1960-ти на 20 век од академик [[Будико, Михаил Иванович|Будико]] и [[Продавачи, Пирс Џон|Пирс Селерс]], кои ги објавувале своите дела независно еден од друг. Тие предложиле едноставен модел кој подоцна научниците го користеле за да ги анализираат климатските промени во 1970-тите, кога било откриено дека температурите на површинскиот воздух се зголемуваат и нивната работа била објавена во водечки научни списанија. До почетокот на 1960-тите, аеросолското загадување („смог“) станало сериозен локален проблем во многу градови, а некои научници почнале да се прашуваат дали ладењето поради загадувањето со честички може да влијае на глобалните температури. Научниците не биле сигурни кој од двата ефекти ќе преовладува: ефектот на ладење од загадувачките честички или ефектот на загревање од емисиите на стакленички гасови. И покрај оваа неизвесност, почнале да се сомневаат дека антропогените емисии би можеле да станат штетни за климата во [[21 век]], ако не и порано. Во својата книга (''The Population Bomb)'', објавена во 1968 година, [[Пол Ерлих]] напишал: „Ефектот на стаклена градина сега се интензивира поради значително зголемените нивоа на јаглерод диоксид... [на ова] сега се спротивставуваат ниските облаци што се создаваат од авионите, прашината и други загадувачи... Сега е невозможно да се предвиди каков ќе биде нето-климатскиот исход од нашата практика на користење на атмосферата како депонија“<ref>{{Наведено списание|last=Peterson|first=Thomas C.|last2=Connolley|first2=William M.|last3=Fleck|first3=John|date=2008-09|title=THE MYTH OF THE 1970s GLOBAL COOLING SCIENTIFIC CONSENSUS|url=https://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/2008BAMS2370.1|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|language=en|volume=89|issue=9|pages=1325–1338|doi=10.1175/2008BAMS2370.1|issn=0003-0007}}</ref>. == Научниците упорно предвидуваат затоплување, 1970-ти == [[Податотека:Global_Cooling_Map.png|десно|мини| Просечните температурни аномалии помеѓу 1965 и 1975 година во однос на просечната температура помеѓу 1937 и 1946 година. Овој сет на податоци не бил достапен во тоа време.]] Во раните 1970-ти, доказите дека аеросолите се зголемуваат ширум светот го навелеа [[Брайсон, Рид|Рид Брајсон]] и другите истражувачи да предупредат на можноста за сериозно ладење. Во меѓувреме, новите докази за корелација помеѓу времето на ледените времиња и предложените орбитални циклуси сугериралет дека климата постепено ќе се олади во текот на следните илјада години. Меѓутоа, кога станувало збор за прогнозите за следните векови, прегледот на научната литература од 1965 до 1979 година покажала дека 7 статии предвидувале ладење, а 44 затоплување (многу други статии за климата се воздржале од давање прогнози). Во понатамошната научна литература, написите кои предвидувале затоплување биле цитирани многу почесто<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.4161|title=Science and the challenges ahead : report of the National Science Board|date=1975|publisher=National Science Board, National Science Foundation|location=Washington, D.C}}</ref>. Неколку научни организации активни во текот на тие години заклучиле дека се потребни повеќе истражувања, посочувајќи дека научната литература сè уште не постигнала консензус.<ref>{{Наведено списание|date=1975-01-01|title=Annual progress report, 1 January 1975--31 December 1975. [Information center on laboratory animals]|url=http://dx.doi.org/10.2172/7354834}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wmconnolley.org.uk/sci/iceage/nas-1975.html|title=The 1975 US National Academy of Sciences/National Research Council Report|last=W M Connolley|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324072052/http://www.wmconnolley.org.uk/sci/iceage/nas-1975.html|archive-date=2009-03-24|dead-url=no|accessdate=2009-06-28}}</ref><ref>Reid A. Bryson:''A Reconciliation of several Theories of Climate Change'', in: John P. Holdren (Ed.): ''Global Ecology. Readings toward a Rational Strategy for Man'', New York etc. 1971, S. 78-84</ref> Во 1972 година, [[Сойер, Джон|Џон Соер]] објавил студија ''за вештачкиот јаглерод диоксид и ефектот на стаклена градина'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dx.doi.org/10.21055/preprints-3111830|title=Эпидемиологическая характеристика COVID-19 в Ставропольском крае в период с 19 марта по 12 августа 2020 года|last=Дубоделов|first=Дмитрий|date=2020-10-05|work=dx.doi.org|accessdate=2024-06-05}}</ref>. Тој ги сумирал тогашните сознанија од оваа област, докази за антропогеното потекло на јаглерод диоксидот, неговата дистрибуција и експоненцијален раст (многу од неговите заклучоци се актуелни и денес). Покрај тоа, тој точно ја предвидел стапката на глобално затоплување за периодот од 1972 до 2000 година<ref>{{Наведено списание|last=Nicholls|first=Neville|date=2007-08|title=Climate: Sawyer predicted rate of warming in 1972|url=https://www.nature.com/articles/448992c|journal=Nature|language=en|volume=448|issue=7157|pages=992–992|doi=10.1038/448992c|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.skepticalscience.com/lessons-from-past-climate-predictions-sawyer-1972.html|title=Lessons from Past Climate Predictions: J.S. Sawyer in 1972|publisher=SkepticalScience.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208203238/http://www.skepticalscience.com/lessons-from-past-climate-predictions-sawyer-1972.html|archive-date=2015-12-08|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. {{Цитатник|До крајот на векот се очекува зголемување на CO од 25%, што се совпаѓа со зголемување на глобалната температура за 0,6°C - малку поголемо од климатските промени во последните векови.|- Џон Соер, 1972 г.}} Медиумите во тоа време ги преувеличувале предупредувањата на малцинството научници. На пример, во 1975 година, списанието Newsweek објавило статија во која се цитираат „застрашувачки знаци дека временските обрасци на Земјата почнуваат да се менуваат“<ref name="newsweek-1975">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.denisdutton.com/newsweek_coolingworld.pdf|title=The Cooling World|last=Peter Gwynne|year=1975|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420134626/http://denisdutton.com/newsweek_coolingworld.pdf|archive-date=2013-04-20|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. Авторот на написот понатаму тврдел дека доказите за глобалното ладење се толку изобилни што метеоролозите „едвај можат да го следат тоа“ <ref name="newsweek-1975" />. На 23 октомври 2006 година, Newsweek се вратил на темата, изјавувајќи дека статијата е „зачудувачки погрешна во предвидувањето на таква блиска иднина<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newsweek.com/id/72481|title=Climate Change: Prediction Perils|last=Jerry Adler|date=2006-10-23|work=Newsweek|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108192930/http://www.newsweek.com/id/72481|archive-date=2010-01-08|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. Во првите два извештаи [[Римски клуб|до Римскиот клуб]], 1972 <ref>Meadows, D., et al., "''The Limits to Growth."'' New York 1972.</ref> и 1974<ref>Mesarovic, M., Pestel, E., "''Mankind at the Turning Point."'' New York 1974.</ref>, се споменуваат антропогени климатски промени, зголемување на нивото на CO2 и зголемени количини на топлински отпад. Од овие вторите, [[Голдрен, Джон|Џон Голдрен]] напишал во една студија<ref>John P. Holdren: ''"Global Thermal Pollution"'', in: John P. Holdren (Ed.): ''Global Ecology. Readings toward a Rational Strategy for Man'', New York etc. 1971, S. 85-88. The author became Director of the White House [[Office of Science and Technology Policy]] in 2009.</ref> цитирана во првиот извештај, „...дека глобалното термално загадување е едвај најитната еколошка закана. Сепак, можеби ќе биде најнеумоливо ако можеме да избегнеме сè друго“. Едноставните глобални проценки<ref>[[Robert Döpel|R. Döpel]], "Über die geophysikalische Schranke der industriellen Energieerzeugung." Wissenschaftl. Zeitschrift der Technischen Hochschule Ilmenau, ISSN 0043-6917, Bd. 19 (1973, H.2), 37-52. [http://www.db-thueringen.de/servlets/DocumentServlet?id=12380 online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160227152823/http://www.db-thueringen.de/servlets/DocumentServlet?id=12380 |date=2016-02-27 }}.</ref>, неодамна ажурирани<ref>H. Arnold, "[[Robert Döpel]] and his Model of Global Warming. An Early Warning – and its Update." Universitätsverlag Ilmenau (Germany) 2013. ISBN 978-3-86360 063-1 [http://www.db-thueringen.de/servlets/DocumentServlet?id=22287 online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304200948/http://www.db-thueringen.de/servlets/DocumentServlet?id=22287 |date=2016-03-04 }}</ref>, потврдени со детални пресметки <ref>''Chaisson E. J.'' Long-Term Global Heating from Energy Usage (неопр.) // EOS. The Newspaper of the Geophysical Sciences. — 2008. — Т. 89, № 28. — С. 253—260. — doi:10.1029/2008eo280001. — Bibcode: 2008EOSTr..89..253C.</ref><ref name="flanner">''Flanner, M. G.'' Integrating anthropogenic heat flux with global climate models (англ.) // Geophys. Res. Lett.<sup>[англ.]</sup> : journal. — 2009. — Vol. 36, no. 2. — P. L02801. — doi:10.1029/2008GL036465. — Bibcode: 2009GeoRL..3602801F.</ref>, покажувале значителен придонес на топлинскиот отпад во глобалното затоплување по 2100 година, доколку нивните стапки на раст не се нагло намалени (под просечното ниво 2% на годишно ниво, што тие го надминале од 1973 година). Доказите за затоплување се зголемувале. До 1975 година, Манабе и Ветералд развиле тридимензионален глобален климатски модел кој давал прилично точна слика за моменталната ситуација. Удвојувањето на нивото на [[јаглерод диоксид]] во симулираната атмосфера резултирало со зголемување на глобалните температури за околу 2&nbsp;°C <ref>''Manabe S.; Wetherald R. T.'' The Effects of Doubling the CO<sub>2</sub> Concentration on the Climate of a General Circulation Model (англ.) // Journal of the Atmospheric Sciences<sup>[англ.]</sup> : journal. — 1975. — Vol. 32, no. 3. — P. 3—15. — doi:10.1175/1520-0469(1975)032<0003:teodtc>2.0.co;2.</ref>. Неколку други типови на компјутерски модели дале слични резултати. Невозможно било да се дојде до модел кој ќе произведе нешто слично на вистинската клима без исто така да покаже зголемување на температурата со зголемување на концентрацијата на CO {{Sub|2}}. Независно, во 1976 година, [[Шеклтон, Николас|Николас Шеклтон]] и неговите колеги објавиле анализа на морски седименти на длабоко море во која покажале дека доминантното влијание врз времето на ледените времиња се наоѓале во орбиталниот циклус на Миланкович, кој трае околу 100 илјади години. Ова било неочекувано тврдење бидејќи промената на сончевото зрачење за време на овој циклус била мала. Резултатот нагласил дека климатскиот систем е воден од повратни информации и затоа, под одредени услови, е многу подложен на мали промени. Во јули 1979 година[[Национальный исследовательский совет США|, Националниот совет за истражување на САД]] објавиле извештај<ref>''Report of an Ad Hoc Study Group on Carbon Dioxide and Climate, Woods Hole, Massachusetts, July 23–27, 1979, to the Climate Research Board, Assembly of Mathematical and Physical Sciences, National Research Council.'' Carbon Dioxide and Climate:A Scientific Assessment (англ.). — Washington, D.C.: The National Academies Press<sup>[англ.]</sup>, 1979. — <nowiki>ISBN 0-309-11910-3</nowiki>. Архивировано 10 апреля 2013 года.</ref> во кој се вели: „Под претпоставка дека атмосферскиот CO2 се удвојува и дека е воспоставена статистичка топлинска рамнотежа, најреалните модели предвидуваат површинско глобално затоплување помеѓу 2 °C и 3.5 ° C, со поголеми зголемувања на големи географски широчини... Се обидовме, но не успеавме да најдеме неразбирливи или потценети физички ефекти кои би можеле да ја намалат сегашната проценка за глобалното затоплување со удвојување на атмосферскиот CO2 на занемарливи количини или да доведат до спротивен резултат. Во 1979 година, Светската конференција за климата, одржана од [[Светска метеоролошка организација|Светската метеоролошка организација]], заклучила: „Се чини веројатно дека зголемените количини на јаглерод диоксид во атмосферата може да придонесат за постепено затоплување на долниот дел од атмосферата, особено на големи географски широчини... можно е некои ефекти на регионални и глобални размери да се откријат пред крајот на овој век, а до средината на следниот век тие ќе станат значајни“ . == Почнува да се формира консензус, 1980-1988 година == До почетокот на 1980-тите, благиот тренд на ладење што се случил од 1945 до 1975 година престанал. Загадувањето со аеросоли било намалено во многу региони во светот преку имплементација на еколошки регулативи и промени во употребата на гориво. Станало јасно дека ефектот на ладење на аеросолите нема значително да се зголеми, а нивото на јаглерод диоксид продолжило да расте. Во 1982 година, [[Ханс Ечгер|Ханс Јетшгер]] и [[Вилли Дансгаард|Вили Дансгард]] и нивните соработници добиле за испитување ледени јадра на [[Гренланд]] кои покажале дека драматични температурни флуктуации во рок од еден век се случиле во далечното минато<ref>''Dansgaard W. et al.'' A New Greenland Deep Ice Core (англ.) // Science. — 1982. — Vol. 218. — P. 1273—1277. — doi:10.1126/science.218.4579.1273. — <nowiki>PMID 17770148</nowiki>.</ref> . Најдраматичната промена што ја забележале одговарала на најсилните климатски осцилации на подоцнежниот дријас, што можело да се види во промените во типовите на полен на дното на езерата низ Европа. Се испоставило дека се можни ненадејни климатски промени во временски период што одговара на човечкиот живот. [[Податотека:James_Hansen_Crop1.png|десно|мини| 1988 година Џејмс Хансен за време на неговото обраќање за состојбата на Унијата, во кое ја предупредил јавноста за опасностите од глобалното затоплување.]] Во 1973 година, британскиот научник Џејмс Лавлок сугерирал дека [[хлорофлуоројаглерод]]от (CFC) може да предизвика глобално затоплување. Во 1975 година, [[Верабадран Раманатан|Верабхадран Раманатан]] открил дека молекулата на CFC е 10.000 пати поефикасна во апсорпцијата на инфрацрвеното зрачење од молекулата на јаглерод диоксид, што ги прави CFC потенцијално важен фактор за глобалното затоплување и покрај нивните многу ниски концентрации во атмосферата. Иако поголемиот дел од раната работа на CFC се фокусирала на нивната улога во осиромашувањето на озонската обвивка, до 1985 година Раманатан и други истражувачи покажале дека CFC, заедно со метанот и другите гасови во трагови во атмосферата, може да придонесат речиси исто толку за климатските промени како и зголемување во CO {{Sub|2}}. Со други зборови, глобалното затоплување ќе се случи двојно побрзо од очекуваното<ref name="aiphistoryother">{{Наведена мрежна страница|url=http://history.aip.org/climate/othergas.htm|title=Other Greenhouse Gases|last=Spencer Weart|year=2003|work=The Discovery of Global Warming|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130130037/https://history.aip.org/climate/othergas.htm|archive-date=2018-11-30|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. Во 1985 година, заедничката конференција на UNEP/WMO/ICSU на тема „Проценка на улогата на јаглерод диоксидот и другите стакленички гасови во климатските варијации, земајќи ги предвид потенцијалните влијанија“ заклучиле дека „се очекува“ стакленички гасови да предизвикаат значително затоплување во текот на следниот век. и дека барем некое затоплување е неизбежно<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scopenvironment.org/downloadpubs/scope29/statement.html|title=Report of the International Conference on the assessment of the role of carbon dioxide and of other greenhouse gases in climate variations and associated impacts|last=World Meteorological Organisation (WMO)|year=1986|location=Villach, Austria|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121040937/http://www.scopenvironment.org/downloadpubs/scope29/statement.html|archive-date=2013-11-21|dead-url=yes|accessdate=2009-06-28}}</ref>. Во меѓувреме, ледените јадра добиени од француско-советски тим истражувачи на станицата Восток на Антарктикот покажале дека во текот на последните ледени времиња, графиконите на CO {{Sub|2}} и температурата истовремено се кревале и надолу во широк опсег. Ова ја потврдило врската помеѓу температурата и нивото на CO {{Sub|2}}, овој пат без употреба на компјутерски модели, зајакнувајќи го научниот консензус за затоплување. Резултатите укажувале и на моќни биолошки и геохемиски повратни информации<ref>''Lorius Claude et al.'' A 150,000-Year Climatic Record from Antarctic Ice (англ.) // Nature. — 1985. — Vol. 316. — P. 591—596. — doi:10.1038/316591a0.</ref> . Во јуни 1988 година, [[Џејмс Хансен]] бил еден од првите што го изразил ставот дека антропогеното затоплување веќе ја менува глобалната клима, а тоа може да се сними и со инструменти<ref>{{Наведени вести|url=http://image.guardian.co.uk/sys-files/Environment/documents/2008/06/23/ClimateChangeHearing1988.pdf|title=Statement of Dr. James Hansen, Director, NASA Goddard Institute for Space Studies|work=[[The Guardian]]|access-date=2009-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605131950/http://image.guardian.co.uk/sys-files/Environment/documents/2008/06/23/ClimateChangeHearing1988.pdf|archive-date=2009-06-05|location=London}}</ref>. Набргу потоа, „Светската конференција за променлива атмосфера: импликации за глобалната безбедност“ собрала стотици научници и други заинтересирани страни во [[Торонто]]. Тие заклучиле дека промените во атмосферата поради загадувањето предизвикано од човекот „претставуваат сериозна закана за меѓународната безбедност и веќе предизвикуваат штетни последици во многу делови од земјината топка“ и рекле дека светот треба да ги намали емисиите за околу 20% до 2005 година, на ниво од 1988 година<ref>''WMO (World Meteorological Organization).'' The Changing Atmosphere: Implications for Global Security, Toronto, Canada, 27-30 June 1988: Conference Proceedings (англ.). — Geneva: Secretariat of the World Meteorological Organization, 1989. Архивировано 29 июня 2012 года.</ref>. Во 1980-тите се забележани важни откритија во решавањето на некои глобални еколошки проблеми. На пример, [[Истощение озонового слоя|осиромашувањето на озонот]] било ублажено со Виенската конвенција (1985) и Монтреалскиот протокол (1987). Киселите дождови примарно се регулирани на национално и на регионално ниво. == Модерни времиња: од 1988 година до денес == [[Податотека:16-008-NASA-2015RecordWarmGlobalYearSince1880-20160120.png|лево|мини|250x250пкс| 2015 година е најтоплата година досега (од 1880 година). Градацијата на бојата ја покажува промената на температурата ( [[НАСА|NASA]] / [[Национална океанска и атмосферска управа|NOAA]] ; 20 јануари 2016 година).<ref name="NASA-20160120">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-noaa-analyses-reveal-record-shattering-global-warm-temperatures-in-2015|title=NASA, NOAA Analyses Reveal Record-Shattering Global Warm Temperatures in 2015|last=Brown|first=Dwayne|last2=Cabbage|first2=Michael|date=2016-01-20|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502214509/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-noaa-analyses-reveal-record-shattering-global-warm-temperatures-in-2015/|archive-date=2019-05-02|dead-url=no|accessdate=2016-01-21|last3=McCarthy|first3=Leslie|last4=Norton|first4=Karen}}</ref>]] Во 1988 година[[Светска метеоролошка организација|, Светската метеоролошка организација]] го формирала Меѓувладиниот панел за климатски промени со поддршка на УНЕП. IPCC ја продолжиле својата работа до ден-денес, објавувајќи серија извештаи за проценка и дополнителни извештаи кои ја опишувале состојбата на научното разбирање во моментот на издавање на извештајот. Извештаите се објавуваат приближно на секои 5-6 години, а IPCC ги презентира резултатите од истражувањето спроведено во овој период. Извештаите за проценка биле објавени во 1990 (прва), 1995 (втора), 2001 (трета), 2007 (четврта) и 2014 (петта) <ref>{{Наведено списание|last=Лебедева|first=Ирина Сергеевна|date=2017-06-28|title=О конференции «Методы нейровизуализации в психиатрии», 30 марта 2017 года, Москва|url=http://dx.doi.org/10.30629/2618-6667-2017-74-83-83|journal=Psikhiatriya|issue=74|pages=83|doi=10.30629/2618-6667-2017-74-83-83|issn=2618-6667}}</ref>. [[Податотека:Global_Temperature_Trends.png|мини|приказ на Промена на глобалната просечна температура 1880-2020 година (НАСА; 14 декември 2010 година)]] Од 1990-тите, истражувањето за климатските промени се проширило за да вклучи многу далечни и различни области на науката, како што се атмосферската физика, нумеричкото моделирање, социологијата, геологијата и економијата. Најистакнатите списанија сега често објавуваат научни статии за климатските промени. Тоа се списанија како што се [[Науката|Science]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dx.doi.org/10.21055/preprints-3112034|title=Смертность, связанная с эпидемиями гриппа в период с июля 2013 года по март 2020 года, и влияние мер по недопущению распространения новой коронавирусной инфекции на смертность в Российской Федерации осенью 2021 года|last=Гольдштейн|first=Эдвард|date=2022-04-25|work=dx.doi.org|accessdate=2024-06-05}}</ref> и [[Nature]] <ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.2305/iucn.ch.2017.sr.01.ru|title=УСТАВ принятый 5 октября 1948 года...И ПОЛОЖЕНИЯ..(...включая последние изменения, внесенные 9 февраля 2017 года)|date=2018-04-17|publisher=IUCN, International Union for Conservation of Nature}}</ref>. Покрај тоа, постојат списанија за истражување на климатските промени фокусирани на тема, како што сеː Nature Climate Change,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dx.doi.org/10.21055/preprints-3111830|title=Эпидемиологическая характеристика COVID-19 в Ставропольском крае в период с 19 марта по 12 августа 2020 года|last=Дубоделов|first=Дмитрий|date=2020-10-05|work=dx.doi.org|accessdate=2024-06-05}}</ref> Climate Change,<ref>{{Наведено списание|date=2019-01|title=Богатенко Р.В. Англо-итальянские отношения октября 1938 - января 1939 гг.|url=http://dx.doi.org/10.25136/2409-868x.2019.1.28702|journal=Genesis: исторические исследования|volume=1|issue=1|pages=47–62|doi=10.25136/2409-868x.2019.1.28702|issn=2409-868X}}</ref> Journal of Climate,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dx.doi.org/10.21055/preprints-3111830|title=Эпидемиологическая характеристика COVID-19 в Ставропольском крае в период с 19 марта по 12 августа 2020 года|last=Дубоделов|first=Дмитрий|date=2020-10-05|work=dx.doi.org|accessdate=2024-06-05}}</ref> Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change,<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.1002/(issn)1757-7799|title=Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change|publisher=Wiley}}</ref> и International Journal of Climate Change Стратегии и менаџмент,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emeraldinsight.com/products/journals/journals.htm?id=IJCCSM|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220180517/http://www.emeraldinsight.com/products/journals/journals.htm?id=ijccsm|archive-date=2014-02-20|dead-url=no|accessdate=2017-03-19}}</ref>. Покрај тоа, многу специјализирани списанија во сродни научни дисциплини продолжуваат да објавуваат статии кои ја унапредуваат науката за климатските промени (на пример, Кватернерни истражувања). == Наводи == {{Наводи|2}} [[Категорија:Историја на климата]] [[Категорија:Климатологија]] [[Категорија:Климатски промени]] mqhgszl12uatqi5bmtyybmm9lvfyrt6 0 1350224 5605372 5546783 2026-08-05T09:47:47Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605372 wikitext text/x-wiki '''Милан Оклопџиќ''' (српски: ''Милан Оклопџић''; [[Белград]], 1948 — 1 јули 2007, [[Сан Франциско]]) — српски [[писател]], познат и по псевдонимот '''Мика Оклоп'''. ==Животопис== Оклопџиќ е роден во Белград во 1948 година. Во родниот град дипломирал на Факултетот за [[Драмска уметност|драмски уметности]], а во 1970-тите заминал во [[Соединети Американски Држави|САД]], каде магистрирал.<ref name="Milan Oklopdžić 1982">Milan Oklopdžić, ''CA. Blues'' (drugo izdanje). Prosveta, Beograd, 1982.</ref> ==Творештво== Оклопџиќ пишувал драми („In the meantime“, „Marquise of blue dreams“ и „Air storage“), а исто така, тој е автор и на романот „[[CA. Blues]]“ (1981).<ref name="Milan Oklopdžić 1982"/> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Оклопџиќ, Милан}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Родени во 1948 година]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 17493p4fag6afnw3l9tyihw8ztd8k85 5605384 5605372 2026-08-05T09:48:20Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605384 wikitext text/x-wiki '''Милан Оклопџиќ''' (српски: ''Милан Оклопџић''; [[Белград]], 1948 — 1 јули 2007, [[Сан Франциско]]) — српски [[писател]], познат и по псевдонимот '''Мика Оклоп'''. ==Животопис== Оклопџиќ е роден во Белград во 1948 година. Во родниот град дипломирал на Факултетот за [[Драмска уметност|драмски уметности]], а во 1970-тите заминал во [[Соединети Американски Држави|САД]], каде магистрирал.<ref name="Milan Oklopdžić 1982">Milan Oklopdžić, ''CA. Blues'' (drugo izdanje). Prosveta, Beograd, 1982.</ref> ==Творештво== Оклопџиќ пишувал драми („In the meantime“, „Marquise of blue dreams“ и „Air storage“), а исто така, тој е автор и на романот „[[CA. Blues]]“ (1981).<ref name="Milan Oklopdžić 1982"/> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Оклопџиќ, Милан}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Родени во 1948 година]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] ogp9hzgyz2yzyqavrhdy0yg96dw7lff 0 1354337 5604963 5470851 2026-08-04T12:22:33Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604963 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin|name=γ<sup>2</sup> Velorum}} {{Starbox image|image={{Location mark |image=Vela constellation map mk.svg|alt=|float=center|width=260 |label=|position=right |mark=Red circle.svg|mark_width=12|mark_link=Gamma Velorum|x=897|y=482 }}|caption=Локација на Гама Едро (заокружена)}} {{Starbox observe|constell=[[Едро (соѕвездие)|Едро]]|epoch=J2000|ra={{RA|08|09|31.95013}}<ref name=hipparcos>{{citation | first=F. | last=van Leeuwen |date=November 2007 | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | bibcode=2007A&A...474..653V | doi=10.1051/0004-6361:20078357 |arxiv = 0708.1752 | s2cid=18759600 }}</ref>|dec={{DEC|–47|20|11.7108}}<ref name=hipparcos/>|appmag_v=1.83<ref name=ducati>{{cite journal|bibcode=2002yCat.2237....0D|title=VizieR Online Data Catalog: Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system|journal=CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues|volume=2237|pages=0|last1=Ducati|first1=J. R.|year=2002}}</ref> {{nowrap|(1.81–1.87<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=02025|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}</ref>)}}}} {{Starbox character|class=WC8 + O7.5III<ref name=roche>{{cite journal|bibcode=2012MNRAS.427..581R|arxiv=1208.6016|title=The outer wind of γ Velorum|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=427|pages=581|last1=Roche|first1=P. F.|last2=Colling|first2=M. D.|last3=Barlow|first3=M. J.|year=2012|issue=1|doi=10.1111/j.1365-2966.2012.22005.x|doi-access=free |s2cid=119234167}}</ref>|b-v=−0.25<ref name=ducati/>|u-b=−0.94<ref name=ducati/>|variable=[[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф Рајет]]<ref name=gcvs/>}} {{Starbox astrometry|radial_v=+12 ± 1<ref name=niemela1980>{{cite journal|last1=Niemela|first1=V. S.|last2=Sahade|first2=J.|title=The orbital elements of Gamma 2 Velorum|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1980-05-15_238_1/page/244|journal=The Astrophysical Journal|volume=238|year=1980|pages=244|issn=0004-637X|doi=10.1086/157981|bibcode = 1980ApJ...238..244N }}</ref>|prop_mo_ra=–6.07<ref name=hipparcos/>|prop_mo_dec=+10.43<ref name=hipparcos/>|parallax=2.92|p_error=0.30|parallax_footnote=<ref name=hipparcos/>|dist_ly={{val|1096|26|23}}|dist_pc={{val|336|8|7}} <ref name=crowther>{{Cite journal |last1=Crowther |first1=Paul A. |last2=Barlow |first2=M. J. |last3=Royer |first3=P. |last4=Hillier |first4=D. J. |last5=Bestenlehner |first5=J. M. |last6=Morris |first6=P. W. |last7=Wesson |first7=R. |date=2024-01-01 |title=Oxygen abundance of γ Vel from [O III] 88μm Herschel/PACS spectroscopy |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=528 |issue=2 |page=2026 |doi=10.1093/mnras/stae145 |issn=0035-8711|doi-access=free |arxiv=2310.15170 |bibcode=2024MNRAS.528.2026C }}</ref>|absmag_v=−4.6 + −6.0 <ref name=crowther/>}} {{Starbox orbit|reference=<ref name=schmutz>{{cite journal|bibcode=1997A&A...328..219S|title=The orbital motion of gamma^2 Velorum|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1997-12_328_1/page/219|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=328|pages=219|last1=Schmutz|first1=W.|last2=Schweickhardt|first2=J.|last3=Stahl|first3=O.|last4=Wolf|first4=B.|last5=Dumm|first5=T.|last6=Gang|first6=Th.|last7=Jankovics|first7=I.|last8=Kaufer|first8=A.|last9=Lehmann|first9=H.|last10=Mandel|first10=H.|last11=Peitz|first11=J.|last12=Rivinius|first12=Th.|year=1997}}</ref>|primary=O|name=WR|period=|period_unitless=78.53 ± 0.01 days|axis=|axis_unitless=1.2<ref name=north/> AU|eccentricity=0.326 ± 0.01|inclination=65 ± 8|periarg=248 ± 4|periastron=2,450,120.5 ± 2|periarg_primary=|k1=38.4 ± 2|k2=122 ± 2}} {{Starbox detail|component1=WR|mass=9.0 ± 0.6 <ref name=north>{{cite journal|bibcode=2007MNRAS.377..415N|title=Γ2 Velorum: Orbital solution and fundamental parameter determination with SUSI|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=377|pages=415–424|last1=North|first1=J. R.|last2=Tuthill|first2=P. G.|last3=Tango|first3=W. J.|last4=Davis|first4=J.|date=2007|issue=1|doi=10.1111/j.1365-2966.2007.11608.x|doi-access=free |arxiv = astro-ph/0702375 |s2cid=16425744}}</ref>|radius=1.9<ref name=crowther/>|temperature=90,000<ref name=crowther/>|luminosity=|luminosity_bolometric=204,000<ref name=crowther/>|luminosity_visual=<!--Luminosity (in solar luminosities), visual (V)--> 5,900<ref name=crowther/>|gravity=<!--Surface gravity (given as the base 10 logarithm expressed in cgs units)-->|metal=<!--Metallicity (no units provided by template)-->|metal_fe=<!--Metallicity ([Fe/H] dex) -->|rotation=<!--Rotation (no units provided by template)-->|rotational_velocity=<!--Rotational velocity (v sin i, in km/s)-->|age=<!--Age (in years)-->|age_myr=5<ref name=crowther/>|age_gyr=<!--Age (in billions of years)-->|component2=O|mass2=28.5 ± 1.1<ref name=north/>|radius2=16.2<ref name=crowther/>|temperature2=35,100<ref name=crowther/>|luminosity2=|luminosity_bolometric2=363,000<ref name=crowther/>|luminosity_visual2=21,500<ref name=crowther/>|age_myr2=5<ref name=crowther/>}} {{Starbox catalog|names=Regor, Suhail&nbsp;Al-Muhlif, [[Cordoba Durchmusterung|CD]]−46°3847, [[FK5]]&nbsp;309, [[Henry Draper catalogue|HD]]&nbsp;68273, [[Hipparcos catalogue|HIP]]&nbsp;39953, [[Harvard Revised catalogue|HR]]&nbsp;3207, [[Smithsonian Astrophysical Observatory Star Catalog|SAO]]&nbsp;219504, [[Wolf-Rayet star|WR]]&nbsp;11}} {{Starbox reference|Simbad=HD+68273}} {{Starbox end}}{{Starbox begin|name=γ<sup>1</sup> Velorum}} {{Starbox observe|epoch=J2000|ra={{RA|08|09|29.3260}}<ref name=tycho>{{cite journal|bibcode=1998A&A...335L..65H|title=The TYCHO Reference Catalogue|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=335|pages=L65|last1=Hog|first1=E.|last2=Kuzmin|first2=A.|last3=Bastian|first3=U.|last4=Fabricius|first4=C.|last5=Kuimov|first5=K.|last6=Lindegren|first6=L.|last7=Makarov|first7=V. V.|last8=Roeser|first8=S.|year=1998}}</ref>|dec={{DEC|–47|20|43.027}}<ref name=tycho/>|appmag_v=4.27<ref name=hernandez1980/>|constell=[[Едро (соѕвездие)|Едро]]}} {{Starbox character|class=B2III<ref name=jeffries/>|b-v=−0.22<ref name=hernandez1980/>|u-b=−0.92<ref name=hernandez1980/>|variable=}} {{Starbox astrometry|radial_v=+9.7 ± 1<ref name=hernandez1980>{{cite journal|last1=Hernandez|first1=C. A.|last2=Sahade|first2=J.|title=The Spectroscopic Binary GAMMA-1-VELORUM|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=92|year=1980|pages=819|issn=0004-6280|doi=10.1086/130756|bibcode = 1980PASP...92..819H |s2cid=120181128 }}</ref>|prop_mo_ra=–0.6<ref name=tycho2>{{cite journal|bibcode=2000A&A...355L..27H|title=The Tycho-2 catalogue of the 2.5 million brightest stars|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=355|pages=L27|last1=Høg|first1=E.|last2=Fabricius|first2=C.|last3=Makarov|first3=V. V.|last4=Urban|first4=S.|last5=Corbin|first5=T.|last6=Wycoff|first6=G.|last7=Bastian|first7=U.|last8=Schwekendiek|first8=P.|last9=Wicenec|first9=A.|year=2000|doi=10.1888/0333750888/2862}}</ref>|prop_mo_dec=+9.7<ref name=tycho2/>|parallax=|p_error=|parallax_footnote=|dist_pc=|absmag_v=−3.62<ref name=jeffries/>}} {{Starbox detail|mass=14<ref name=jeffries/>|radius=|luminosity=|luminosity_bolometric=|luminosity_visual=<!--Luminosity (in solar luminosities), visual (V)-->|gravity=<!--Surface gravity (given as the base 10 logarithm expressed in cgs units)-->|temperature=<!--Effective temperature (in kelvins)-->|metal=<!--Metallicity (no units provided by template)-->|metal_fe=<!--Metallicity ([Fe/H] dex) -->|rotation=<!--Rotation (no units provided by template)-->|rotational_velocity=<!--Rotational velocity (v sin i, in km/s)-->|age=<!--Age (in years)-->|age_myr=8<ref name=jeffries/>|age_gyr=<!--Age (in billions of years)-->}} {{Starbox catalog|names={{odlist | CD=−46°3846 | HD=68243 | HR=3206 | SAO=219501 }}}} {{Starbox reference|Simbad=HD+68243}} {{Starbox end}} '''Гама Едро''' е четирикратен [[ѕвезден систем]] во [[соѕвездие]]то [[Едро (соѕвездие)|Едро]] . Ова име е според [[Бајерово означување|Баеровата ознака]] за ѕвездата, која е латинизирана од '''γ Velorum''' односно скратено '''γ Vel''' . Со комбинирана [[Привидна ѕвездена величина|светлинска величина]] од +1,72, таа е [[Список на најсјајни ѕвезди|една од најсветлите ѕвезди]] на ноќното небо и ја содржи најблиската и најсветлата [[Волф-Рајеова ѕвезда|ѕвезда Волф-Рајет]] . Го има традиционалното име '''Сухаил ал Мухлиф''' и модерното име '''Регор''' {{IPAc-en|'|r|iː|g|ɔr}},<ref name="Kunitzsch">{{Наведена книга|title=A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations|url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni|last=Kunitzsch|first=Paul|last2=Smart|first2=Tim|date=2006|publisher=Sky Pub|isbn=978-1-931559-44-7|edition=2nd rev.|location=Cambridge, Massachusetts}}</ref> но ниту една не е одобрена од [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународната астрономска унија]], што ја прави најсветлата ѕвезда по привидна величина без име одобрено од IAU. Системот Гама Едро вклучува пар ѕвезди разделени со 41″, од кои секоја е исто така спектроскопски бинарен систем. γ <sup>2</sup> Едро, посветлиот од видливиот пар, ја содржи ѕвездата Волф-Рајеова и [[Син суперџин|синиот суперџин]], додека γ <sup>1</sup> Едро содржи [[син џин]] и уште еден незабележан придружник. == Растојание == Гама Едро е доволно блиску за да има точни мерења на паралакса, како и проценки на растојанието со поиндиректни средства. Паралаксата ''[[Хипаркос]]'' за γ <sup>2</sup> имплицира растојание од 342 [[Парсек|парсеци]] (pc). Динамичка паралакса изведена од пресметките на орбиталните параметри дава вредност од 336 пц, слична на спектрофотометриските деривации. [[Интерферометрија|Интерферометриското]] мерење на растојанието базирано на [[Многу голем телескоп|VLTI]] дава малку поголема вредност од 368 ± 51 пц. Сите овие растојанија се нешто помали од вообичаено претпоставеното растојание од 450 парсеци по примерот на Едро OB2, која е најблиската групација на млади масивни ѕвезди.<ref name="millour">{{Наведено списание|last=Millour|first=F.|last2=Petrov|first2=R. G.|last3=Chesneau|first3=O.|last4=Bonneau|first4=D.|last5=Dessart|first5=L.|last6=Bechet|first6=C.|last7=Tallon-Bosc|first7=I.|last8=Tallon|first8=M.|last9=Thiébaut|first9=E.|displayauthors=29|year=2007|title=Direct constraint on the distance of γ2 Velorum from AMBER/VLTI observations|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=464|issue=1|pages=107–118|arxiv=astro-ph/0610936|bibcode=2007A&A...464..107M|doi=10.1051/0004-6361:20065408}}</ref> == Ѕвезден систем == Системот Гама Едро е составен од најмалку четири ѕвезди. Најсветлиот член, <sup>γ2</sup> Velorum или γ Velorum A, е [[Двојна ѕвезда|спектроскопски бинарен состав]] составен од [[син суперџин]] од [[Ѕвездена класификација|спектрална класа]] O7.5 ( {{Сончева маса|~30}} ) и масивна [[Волф-Рајеова ѕвезда|ѕвезда Волф-Рајет]] ( {{Сончева маса|~9}} , првично {{Сончева маса|~35}} ). Бинарот има орбитален период од 78,5 дена и раздвојување варира од 0,8 до 1,6 [[Астрономска единица|астрономски единици]] . И ѕвездата Волф-Раје и синиот суперџин најверојатно ќе го завршат својот живот како супернова од типот Ib ; тие се меѓу најблиските кандидати за супернова до Сонцето.<ref name="ass336_2_287">{{Наведено списание|last=Beech|first=Martin|date=2011|title=The past, present and future supernova threat to Earth's biosphere|journal=Astrophysics and Space Science|volume=336|issue=2|pages=287–302|bibcode=2011Ap&SS.336..287B|doi=10.1007/s10509-011-0873-9}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/regor.html|title=Regor|work=stars.astro.illinois.edu|accessdate=2024-08-18}}</ref> Ѕвездата Волф-Рајет традиционално се смета за примарна бидејќи нејзините емисиони линии доминираат во спектарот, но ѕвездата О е визуелно посветла и исто така полуминиозна. За јасност, компонентите сега често се нарекуваат WR и O. Светлиот (привидна величина +4,2) γ <sup>1</sup> Едро или γ Едро B, е спектроскопски бинарен со период од 1,48 дена. Откриен е само примарниот и тоа е синобел [[Џиновска ѕвезда|џин]] . Одделен е од бинарната верзија на Волф-Рајет со 41,2 инчи(1046.48 центиметри), лесно се гледа со [[двоглед]] .<ref name="jeffries"/> Двојката е премногу блиску за да се раздели без оптичка помош и со голо око изгледаат како единечна ѕвезда со привидна величина 1,72 (при просечна светлина од <sup>γ2</sup> од 1,83). Гама Едро има неколку послаби придружници кои делат заедничко движење и веројатно се дел од Vela OB2.<ref name="jeffries"/> Величината +7,3 CD-46 3848 е бела [[Ѕвездена класификација|F0]] ѕвезда на 62,3 лачни секунди од А компонентата. На 93,5 лачни секунди е уште една двојна ѕвезда, F0 ѕвезда со светлинска величина +9,2. Гама Едро е поврзан со неколку стотици [[Ѕвезда пред главната низа|ѕвезди од пред-главната низа]] за помалку од еден степен. Возраста на овие ѕвезди би била најмалку 5 милиони години.<ref name="jeffries">{{Наведено списание|last=Jeffries|first=R. D.|last2=Naylor|first2=T.|last3=Walter|first3=F. M.|last4=Pozzo|first4=M. P.|last5=Devey|first5=C. R.|year=2009|title=The stellar association around Gamma Velorum and its relationship with Vela OB2|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=393|issue=2|pages=538|arxiv=0810.5320|bibcode=2009MNRAS.393..538J|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.14162.x|doi-access=free}}</ref> == Етимологија == Арапското име е ал Сухаил ал Мухлиф. Ал Мухлиф се однесува на ''давателот на заклетвата'', а ал Сухаил првично е изведен од збор што значи ''рамнина'' . Сухаил се користи за најмалку три други ѕвезди: [[Канопус]], [[Λ Velorum|λ Едро]] (al Suhail al Wazn) и [[Наос (ѕвезда)|Наос]] (Suhail Hadar). Сухаил е исто така често арапско машко име.<ref name="allen">{{Наведена книга|title=[[Star Names: Their Lore and Meaning]]|last=Allen|first=R. H.|date=1963|publisher=[[Dover Publications]] Inc|isbn=0-486-21079-0|edition=[[Reprint|rep]].|location=[[New York City|New York]], [[New York (state)|NY]]|author-link=Richard Hinckley Allen}}</ref> На [[Кинески јазик|кинески]] ,{{Јаз|zh|天社}}</link>( {{Јаз|zh-Latn|Tiān Shè}}</link> ), што значи ''Божјиот храм на Небесната Земја'', се однесува на [[астеризам]] кој се состои од <sup>γ2</sup> Едро, [[Δ Едро|δ Velorum]], [[κ Едро]] и [[HD 74180|b Едро]] .<ref>{{In lang|zh}} ''中國星座神話'', written by 陳久金.</ref> Следствено, самиот γ <sup>2</sup> Едро е познат како{{Јаз|zh|天社一}}</link>( {{Јаз|zh-Latn|Tiān Shè yī}}</link> ), „Првата ѕвезда на Божјиот храм на небесната Земја“. Името Реџор („Роџер“ напишано обратно) било измислено како шега од астронаутот [[Аполо 1]] [[Гас Грисом]] за неговиот колега астронаут [[Роџер Б. Чафи|Роџер Шафи]] .<ref>Apollo 15 Lunar Surface Journal, [https://history.nasa.gov/alsj/a15/a15.postland.html ''Post-landing Activities''], commentary at 105:11:33</ref> Поради егзотичната природа на неговиот спектар (светли [[Спектрална линија|емисиони линии]] наместо темните [[Спектрална линија|линии на апсорпција]] ), тој е наречен и ''Спектрален скапоцен камен на јужното небо'' .<ref name="hr">{{Наведено списание|last=Hoffleit|first=Dorrit|last2=Jaschek|first2=Carlos|year=1991|title=The Bright star catalogue|journal=New Haven, Conn.: Yale University Observatory, 5th Rev.ed.|bibcode=1991bsc..book.....H}}</ref> == Поврзано == * [[Гама Касиопеја]], неформално именувана ''Нави'' за астронаутот [[Гас Грисом|Вирџил Иван „Гус“ Грисом]] * [[Јота Урса Мајорис]], неформално именувана како ''Dnoces'' за астронаутот Ед Вајт == Наводи == {{Наводи}} {{Stars of Vela}} [[Категорија:TIC-објекти]] [[Категорија:Именувани ѕвезди]] [[Категорија:HIP-објекти]] [[Категорија:HD-објекти]] [[Категорија:Тела од Бонскиот преглед]] [[Категорија:HR-објекти]] [[Категорија:Бајерови објекти]] [[Категорија:Едро (соѕвездие)]] [[Категорија:Повеќеѕвездени системи]] [[Категорија:Спектроскопски двојни ѕвезди]] [[Категорија:Волф-Рајеови ѕвезди]] [[Категорија:Бело-сини џинови]] [[Категорија:Сини џинови]] 5krxpa67hby3xoaisdz4fpc2yax58q0 0 1361141 5605235 5312404 2026-08-05T06:14:19Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605235 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина |name=Градина |photo= |photo_caption= |elevation_m=1446 |elevation_ref=<ref name=katalog>{{нмс|url=http://www.psd-kopaonik.org.rs/03KatalogplaninaSrbije.html |title=Katalog planina Srbije |publisher=PSD Kopaonik Beograd |author=Jovan Đokić |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518143835/http://www.psd-kopaonik.org.rs/03KatalogplaninaSrbije.html |archivedate=2011-05-18 }}</ref> |map=Serbia |map_caption=Location in Serbia, on the border with Montenegro |map_size=220 |location=[[Србија]] / [[Црна Гора]] |range=|coordinates={{coord|43.426944|N|19.341389|E|type:mountain_scale:100000 |format=dms |display=inline,title}} |coordinates_ref= |type= |first_ascent= |easiest_route= }} '''Градина''' — [[планина]] на [[граница]]та помеѓу [[Србија]] и [[Црна Гора]], меѓу градовите [[Прибој]] и [[Пљевља]]. Нејзиниот највисок врв ''Банѓер'' се наоѓа на [[надморска височина]] од 1.446 м. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Планини во Црна Гора]] [[Категорија:Планини во Србија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] k4e07h6fdvm93gu2pw54fek1ejfxr8m 0 1361145 5605225 5312461 2026-08-05T06:13:59Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605225 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина|name=Јабука|photo=|photo_caption=|elevation_m=1412|elevation_ref=<ref name=katalog>{{cite web|url=http://www.psd-kopaonik.org.rs/03KatalogplaninaSrbije.html |title=Katalog planina Srbije |publisher=PSD Kopaonik Beograd |author=Jovan Đokić |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518143835/http://www.psd-kopaonik.org.rs/03KatalogplaninaSrbije.html |archivedate=2011-05-18 |df= }}</ref>|map=Serbia|map_caption=Местоположба во Србија, на границата со Црна Гора|map_size=220|location={{СРБ}}<br>{{MNE}}|range=|coordinates={{coord|43|21|58|N|19|27|16|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|coordinates_ref=|type=|first_ascent=|easiest_route=}} '''Јабука''' — [[планина]] и [[висорамнина]] на границата меѓу [[Србија]] и [[Црна Гора]], помеѓу градовите [[Приеполе]] и [[Пљевља]]. Нејзиниот највисок врв ''Слатина'' има надморска височина од 1.412 метри. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Планини во Црна Гора]] [[Категорија:Планини во Србија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] dje1hbylgof86r7ha27vxcodeyx9khb 0 1361147 5605297 5527441 2026-08-05T06:52:23Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605297 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина|name=Хум|photo=Krstaca.jpg|photo_caption=|elevation_m=1756|elevation_ref=<ref name=katalog>{{cite web|url=http://www.psd-kopaonik.org.rs/03KatalogplaninaSrbije.html |title=Katalog planina Srbije |publisher=PSD Kopaonik Beograd |author=Jovan Đokić |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518143835/http://www.psd-kopaonik.org.rs/03KatalogplaninaSrbije.html |archivedate=2011-05-18 }}</ref>|prominence_m=|prominence_ref=|map=Serbia#Montenegro#Dinaric Alps|map_caption=Location on the border of Serbia and Montenegro|map_size=220|location={{SRB}} <br> {{MNE}}|range=[[Динарски Алпи]]|coordinates={{coord|42|57|51|N|20|07|16|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|type=|first_ascent=|easiest_route=}} '''Хум''' — [[планина]] на границата на [[Србија]] и [[Црна Гора]], помеѓу градовите [[Сеница]] и [[Рожаје]], на источниот раб на [[Пештерска Висорамнина|Пештерската Висорамнина]]. Нејзиниот највисок врв ''Крстача'' има надморска височина од 1.756 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tutin.rs/index.php?p=34|title=Prirodne karakteristike|publisher=Municipality of Sjenica}}{{Мртва_врска|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Планини во Црна Гора]] [[Категорија:Планини во Србија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] ok228n9nbcyagcjabmgid6h38ndmfr1 0 1361544 5605331 5387324 2026-08-05T09:45:54Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605331 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Војислав Илић1.jpg|мини|200п|Војислав Илиќ]] '''Војислав Илиќ''' ([[Српски јазик|српски]]: ''Војислав Илић''; [[Белград]], 20 април 1860 — Белград, 2 февруари 1894) — српски [[поет]]. ==Животопис== ==Творештво== Во својата „Антологија на српската поезија“, [[Зоран Мишиќ]] истакнува дека Војислав Илиќ е претходник на дванаестерците на [[Јован Дучиќ]] и на воздржаната, господствена „имперсонална“ поезија. Неговата [[лирика]] на „штимунгот“ е предвесник на симболизмот во српската поезија, но истовремено го поставила и патот на [[Реализам|реалистичката]] опсервација и на поетскиот објективизам карактеристичен за модерната поезија. Во неговото творештво има и неколку [[Елегија|елегии]] (на пример, „Тагата на старецот“) кои ги поврзуваат [[Бранко Радичевиќ]], [[Владислав Петковиќ - Дис|Дис]] и [[Милош Црњански|Црњански]], додека страшните сцени од „Последниот ден“ претставуваат смеса на апокалиптичната визија на [[Миодраг Павловиќ]] и на [[Јован Стерија Поповиќ]], како и на поетските [[Медитација|медитации]] на [[Милан Ракиќ]] за минливоста и за [[смрт]]та. Оттука, иако бил потиснат од псевдокласичарскиот маниризам и романтичарската фразеологија, Мишиќ го прогласува Илиќ за голем српски поет на преминот на две епохи.<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 92.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Родени во 1860 година]] [[Категорија:Починати во 1894 година]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] ahsrsseblz3kq74deg3ns636grg7bat 0 1361849 5605339 5467960 2026-08-05T09:46:11Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605339 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Матија Бан | image = Poleskija Todorović - Matija Ban, GMS.png | caption = | alt = | pseudonym = | birth_date = {{birth date|df=yes|1818|12|16}} | birth_place = [[Дубровник]], [[Австриско Царство]]<br>{{small|(денешна [[Хрватска]])}} | death_date = {{death date and age|df=yes|1903|03|14|1818|12|16}} | death_place = [[Белград]], [[Кралство Србија]] | occupation = писател, дипломат | period = | genre = | movement = | notableworks = ''Cvijeti Srbske'' (1865); ''Vanja'' (1868) | influences = | influenced = | native_name = Матија Бан }} '''Матија Бан''' ({{langx|sr|Матија Бан}}; 6 декември 1818 – 14 март 1903) бил [[Срби|српско]]-[[Хрвати|хрватски]] поет и драматург. Тој е еден од најраните претставници на Дубровничкото србокатоличко движење. Бан бил роден во [[Петрово село]] близу [[Дубровник]], во [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] во [[Австриско Царство|Австриското Царство]], во денешна [[Хрватска]].{{r|hrenc}} Откако работел како учител во грчките училишта во Константинопол и Бурса,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sanu.ac.rs/en/member/ban-matija/|title=Ban Matija|access-date=2024-06-03|website=www.sanu.ac.rs}}</ref> Матија Бан се населел во [[Кнежевство Србија|Србија]] во 1844. Се смета дека тој е првиот кој го искористил терминот "Југословен", во една негова песна од 1835.<ref name="Anzulovic">{{cite book | last=Anzulovic | first=Branimir | page=195 | title=Heavenly Serbia: From Myth to Genocide | publisher=Pluto Press Australia | location=Australia | year=2000 | language= | isbn=1-86403-100-X}}</ref> [[Податотека:Map of the former patriarchates on the Balkans.jpg|мини|лево|Карта на поранешните патријаршии на Балканот: Цариградската, Пеќската, Трновската и Охридската Архиепископија, изработена од Матија Бан во 1885 година]] Неговите дела вклучуваат 14 драми и трагедии поврзани со словенската историја (''Миљенко и Добрила,'' 1850; ''Мејрима или Бошњаци,'' 1851; ''Цар Лазар,'' 1858; ''Марта Посадница,'' 1871; 1880; ''Јан Хус,'' 1884, и др.).<ref>{{Cite web |title=Ban, Matija - Hrvatska enciklopedija |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/ban-matija |access-date=2024-06-04 |website=www.enciklopedija.hr}}</ref> == Дела == *''[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/df/Matija_Ban_-_Solution_de_la_Question_d%27Orient._Par_l%27Europe_ou_par_La_Porte%3F.pdf Solution de la Question d'Orient. Par l'Europe ou par La Porte?]'' (1885) == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Луѓе од Дубровник]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] oa79m5sdt5its3s8l0vigmvllgk3xsx 0 1362399 5605332 5388977 2026-08-05T09:45:56Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605332 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bojic i Vinaver.jpeg|мини|200п|Милутин Бојиќ и Станислав Винавер]] '''Станислав Винавер''' ([[Шабац]], 1 март 1891 — [[Нишка Бања]], 1 август 1955) — српски писател. ==Творештво== Во својата „Антологија на српската поезија“, [[Зоран Мишиќ]] истакнува дека во поезијата на Винавер најчесто се истакнуваат нејзините музички квалитети, бравурозната версификација, богатите ритми и ингениозните јазични измислици во традицијата на [[Лаза Костиќ]]. Според Мишиќ, Винавер е еден од ретките српски претставници на онаа интелектуална поетска струја, блиска на [[Пол Валери]], која постојано се труди да допре до врховниот склад, да се допре последната суштина на нештата.<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 184.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Родени во 1891 година]] [[Категорија:Починати во 1955 година]] [[Категорија:Луѓе од Шабац]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] h8vkl6902xx9ufqke5izgvqcsjvo8w8 0 1362410 5605342 5547085 2026-08-05T09:46:18Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605342 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Photo of poet Rade Drainac.jpg|мини|250п|Раде Драинац]] '''Радојко Јовановиќ''', познат како '''Раде Драинац''' ([[Трбуње]], 26 август 1899 — [[Нишка Бања]], 1 мај 1943) — српски поет. ==Творештво== Во својата „Антологија на српската поезија“, [[Зоран Мишиќ]] истакнува дека Драинац е најистакнатиот претставник на авантуристичко-космополитската струја на [[Модернизам|модернизмот]] во српската поезија. Големиот занос од новиот, забревтан живот се појавува кај Драинац во примитивна, површно „балканизирана“ варијанта со разводнет [[Сергеј Есенин|есениновски]] сентиментализам и со лесни [[Реторика|реторички]] ефекти, театрални гестови и псевдобунтовништво. Повеќе според декорот отколку според суштината, неговата поезија претставува еден вид на модернистичките стремежи меѓу двете светски војни (по угледот на [[Гијом Аполинер|Аполинер]], Сендрар и „фантезистите“) кои не може да се заобиколи.<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 216.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Родени во 1899 година]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 0kh0vdl4prza166sm5ha209hmnypci4 0 1362556 5605343 5549474 2026-08-05T09:46:20Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605343 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Stevan Kragujevic, Stevan Raičković, kraj spomenika akademiku i piscu Stevanu Sremcu, Senta juli 1995.JPG|мини|Стеван Раичковиќ покрај споменикот на академикот и писател [[Стеван Сремац]], Сента, јули 1995 година.]] '''Стеван Ричковиќ''' (Нересница, 5 јули 1928 — [[Белград]], 6 мај 2007) — [[Србија|српски]] поет, член на [[Српска академија на науките и уметностите|САНУ]]. ==Биографија== Стеван Раичковиќ е роден на 5 јули 1928 година во Нересница. Основно и средно училиште учел во повеќе места: [[Бела Црква (Србија)|Бела Црква]], [[Сента]], [[Крушевац]] и [[Смедерево]], а матурурал во [[Суботица]] во 1947 година. Од 1947 година живеел во Белград, каде студирал книжевност на Филозофскиот факултет. Во 1972 година бил избран за дописен член на [[Српска академија на науките и уметностите|САНУ]].<ref name="Stevan Raičković 1977">Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 163.</ref> ==Творештво== Раичковиќ ја објавил првата песна во 1945 година, а во 1950 година се појавила и неговата прва книга. Покрај со поезија, се бавел и со преведување ([[Вилијам Шекспир|Шекспир]], [[Франческо Петрарка|Петрарка]], современи руски и словенски поети итн.). Од друга страна, неговите творби се преведени на повеќе јазици, како: руски, чешки, словачки, бугарски, македонски, словенечки и албански. Добитник е на неколку награди: Седмојулската, Октомвриската, Змаевата, наградата „Невен“, наградата „Милош Н. Ѓуриќ“ итн. Негови поважни дела се:<ref name="Stevan Raičković 1977"/> * „Песна на тишината“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Песма тишине'') * Балада за предвечерието“ (српски: ''Балада о предвечерју'') * „Доцно лето“ (српски: ''Касно лето'') * „Камена заспивалка“ (српски: ''Камена успаванка'') * „Тиса“ * „По реката минува брод“ (српски: ''Пролази реком лађа'') * „Стихови“ * „[[Записи за црниот Владимир]]“ (српски: ''Записи о црном Владимиру'') * „Големиот двор“ (српски: ''Велико двориште'') * „Гурије“ * „Ветерница“ (српски: ''Ветрењача'') * „Мали бајки“ (српски: ''Мале бајке'') Во својата „Антологија на српската поезија“, [[Зоран Мишиќ]] истакнува дека, израснат на повоената лирика на „мекиот и нежен штимунг“, благодарејќи повеќе на својот осетлив поетски инстинкт отколку на интелектуалната жед и на љубопитноста, Раичковиќ успеал својот сонлив и етеричен свет да го крене до нужниот степен на објективизација, па и до симболите, насетувајќи ги некои од основните дилеми на поетската мисла. Ослободен од ритмичките калапи на [[Милош Црњански|Црњански]], неговиот стих е еден од најмузикалните во српската поезија, воопшто.<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 312.</ref> Во поезијата на Раичковиќ често се присутни мотивите на [[природа]]та (птиците, тревата итн.), додека некои други мотиви (љубовта, жената, пријателството) не можат да се сретнат во неговите песни. И покрај склоноста кон природните мотиви, неговиот однос кон природата никогаш не е идиличен, а многу ретко е неутрален. Најчесто, природните мотиви ги користи како средство за уметничко обликување на атмосфера што се одликува со трагична осаменост и безнадежност. Голем дел од неговите песни се испеани со класичен стих, често со строг ритам карактеристичен за постарата поезија, но тој ги употребува и слободниот стих и искршената, сложена мелодиска линија кои се одлика на современата поезија. Во циклусот песни за Црниот Владимир, поетот вметнува и прозна рамка, што претставува оригинална постапка која е единствена во српската, а веројатно и во светската поезија. Понатаму, и поетскиот репертоар на Раичковиќ е разновиден и во поглед на имагинацијата: помекогаш, тој употребува слики од класичен, [[Ренесанса|ренесансен]] тип, а другпат употребува [[барок]]ни слики. Оттука, Раичковиќ е поет кој тешко се вклопува во вообичаените класификации, зашто основната одлика на неговото творештво е синтезата на класичниот и модерниот поетски израз.<ref>Nikola Milošević, „Sinteza klasičnog i modernog“, во: Stevan Raičković, ''Pesme''. Rad, Beograd, 1977. стр. 165-172.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Раичковиќ, Стеван}} [[Категорија:Родени во 1928 година]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Луѓе од Нересница]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Српски академици]] [[Категорија:Југословенски поети]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] qyjwrws9tk69hgw9rn9pik9w9nhtzl9 0 1365369 5605369 5344708 2026-08-05T09:47:42Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605369 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mihovil_Logar_2009_Serbian_stamp.jpg|мини|Миховил Логар на српска марка од 2009 година]] '''Миховил Логар''' ([[Риека]], Хрватска, 6 октомври 1902 година – [[Белград]], Србија, 13 јануари 1998 година) бил српски [[композитор]] и музички писател. Роден во [[Риека]], најголемиот дел од животот го поминал во [[Белград]]. Зад себе остави над двесте дела од сите жанрови – [[Опера|опери]], [[балет]]и, [[Оркестар|симфониска музика]], концерти, [[Кантата|кантати]], музика за пијано и [[Песна|песни]]. Некогаш истакнат ученик на таканаречената „прашка генерација“ композитори од Србија, Логар се смета за еден од најзначајните меѓу оние кои активно придонеле за развојот на музичкиот професионализам во земјата. == Биографија == Миховил Логар е роден во 1902 година во Риека. Како одговор на [[италија]]нската анексија и окупацијата на Риека од страна на фашистите на [[Бенито Мусолини]], Логар заминал за Југославија. Своето формално образование го завршил во [[Прага]], каде по студирањето архитектура најпрвин се занимавал со струката композиција. Студирал на Државниот конзерваториум во Прага кај К.Б. Јирак и кај Јозеф Сук на неговите мастер класи. Во 1927 година, Логар се преселил во Белград, каде што најпрвин предавал теоретски дисциплини и пијано во Музичкото училиште (денес музичко училиште „Мокрањац“), потоа функцијата во Средното музичко училиште, во тоа време поврзано со Музичката академија. Веднаш по Втората светска војна, Логар добил мандат како вонреден професор (1945) и професор (1955) на Музичката академија (денес Факултет за музичка уметност, Универзитет за уметности, во Белград). Како наставник во гимназија и како професор по композиција, Логар многу придонел за развојот на музичкото образование во пред и повоена Србија. Бил претседател на Сојузот на композиторите на Србија од 1956 до 1958 година. Заедно со богатата и плодна композиторска кариера, тој се појавува како пијанист, често изведувајќи свои дела. Логар починал на 13 јануари 1998 година во Белград. == Дела == Опусот на Михајло Логар се состои од повеќе од две стотини дела во различни жанрови. Меѓу неговите најзначајни композиции се оперите „Скандалот во долината Свети Флоријан“ (1938) и „Сакала да биде дама“ (1954), балетот „Малата златна риба“ (1950), кантатата „Сината гробница“ (1934), оркестарската композиција „Рондо-увертира“ (1936) и „Италијанска симфонија“ (1964), свитата „Брегот“ (1962), концерт за виолина во b-мол (1954) и двоен концерт за кларинет и хорна (1967), циклусите на песни „Легендата за Марко“ (1936) и „Гранада на Самарканд“ (1963), пет струнски квартети (1926–36) и збирки за пијано. === Музички јазик === Раните дела на Миховил Логар, конципирани во Прага и по неговото враќање од Конзерваториумот, имаат храбар музички јазик, проширен тоналитет кој често преминува во атоналност и рапсодична, условно слободна форма, што го квалификува овој период од творештвото на композиторот често да се означува како експресионистички (Перичиќ, Масникоса). Притоа, со оглед на препознатливите романтистички влијанија во оваа фаза од творештвото на Логар, може да се каже дека „неговиот опус се состои од композиции кои една до друга многу се разликуваат по нивните структурни елементи“ (М. Бергамо). Одредени автори ги истакнуваат веселоста и хуморот како атрибути на неговата музика (и личност) кои во зависност од (музичкиот) контекст на пример се претвораат во пародија и [[Гротеска|гротескна]] . Забележано е дека „Рутински терциерно структурираните акорди на Логар секогаш се...„згрчени“ од жестоките не-акордски тонови, и во секогаш непредвидливо и неправилно едноподруго — одеднаш дисонантно или неочекувано тонски“ (Масникоса, 2008: 10). Недостигот на континуитет во музичкиот тек или неговата повеќеслојна организација, краткотрајните музички идеи и избрзаноста на изразувањето (М. Бергамо), се едни од најизразените особини на неговиот меѓувоен творечки период. Според Марија Масникова, „тешко е да се разликуваат јасни фази во текот на креативниот пат на Логар, а уште потешко е да се определи правецот што го следел во неговиот развој како композитор“ (Масникова, 2008:10). Неговото образование во класичните форми, постојаното присуство на хумор, неговиот весели дух и тенденцијата за постојани промени — од тоналност до а-тоналност, од тематизам до а-тематизам — и отсуството на фолклорни елементи во поголемиот дел од неговите дела претставуваат најизразени карактеристики на целото оевро на Логар. === Скандалот во долината Свети Флоријан, музичка фарса во три чина (1938) === Логар [[Сатира|го]] напишал [[либрето]]то ''за'' ''Скандалот во долината Свети Флоријан''[[Иван Цанкар|.]] Заплетот се одвива во долината Свети Флоријан каде што „патриотите“ - жена началник, даночник, нотар, трговец и секстон - сите коментираат за „скандалот“ што се случи во нивното соседство. Односно, двајцата бездомници, Петар и Јакинта живеат заедно неженети, затоа презирани од кодошите селани. Петар го уценува секој од селаните тврдејќи дека е нивниот изгубен син пред петнаесет години. На потрагата по богатство на Петар и се придружува ѓаволот во секвенца на настани кои вклучуваат бројни маскирања и мистерии. Составено во 1938 година, делото беше премиерно изведено триесет години подоцна во Сараевскиот народен театар со диригент Иван Штајерц. Една од рецензиите по премиерата ''на Скандалот'' содржи забелешка за остри хармонии и избалансирани стилизирани вокални рецитативи кои повремено се развиваат во ариозо форми. === А саканата дама, музичка фарса во три чина (1954) === Следејќи го својот афинитет кон хуморот и комедијата, Логар во оваа опера се свртел кон [[Јован Стерија Поповиќ]] и неговата ''Покондирена тиква''. За време на работата на текстот на Стерија, главната цел на композиторот била да ја зачува духовитата атмосфера и јазичната структура на оригиналната формулација која носи голем комичен дел од драмата. Либретото му било доверено на [[Хуго Клајн]] и операта ја имала својата прва изведба во 1956 година во [[Народен театар (Белград)|Народниот театар во Белград]], со диригент [[Душан Миладиновиќ]]. Според [[Властимир Перичиќ]], ''Богољубивата дама'' „пука од динамика и буфа дух“ (Перичиќ 1969: 223). Во зависност од расплетот на заплетот, блискиот парландо вокален дел повремено води до ариосо. Музичкиот јазик првенствено му служи на драмскиот заплет, додека во музиката доминираат примерите на комичното и гротескното звучно сликарство познато од традиционалните комични музички примери. === Рондо-увертира (на саемот) (1936) === Рондо-увертира, едно од пократките оркестарски дела на Логар ја отсликува тенденцијата на композиторот за хумористички квалитети и живописно и експресивен третман на музичката содржина. Со менувањето на почетниот наслов на делото од ''Рондо-Овертура'' во ''На саемот'', композиторот навидум имплицираше типичен ден на саемот што музички го прикажува со блескави пасуси, ритмичка разновидност, кратки тематски целини и остри контрасти меѓу потресните мелодични и ритмички фрази. === Миховил Логар како музички писател === Додека пишувањето за музика не било во центарот на неговите интереси, Логар напишал одреден број на статии кои се занимавале со актуелни прашања за музичката креативност и критика, концерти на познати изведувачи и првите изведби на новите дела на неговите современици. Тој бил дописник на италијанскиот журнал ''Ла Скала'', а исто така објавувал во ''Звук'', ''Политика'' и ''Ревија''. Некои од неговите најпрестижни рецензии се појавиле по премиерите на оперите ''Симонида'' на Станојло Рајиќ и Ќ''еле кула'' на Душан Радиќ. == Значајни дела == опери: * ''Четири сцени од Шекспир'' (1931) * ''Скандалот во долината Свети Флоријан'' (1938) * ''А саканата дама'' (''Покондирена тиква'') (1954) * ''Деветнаесет и четириесет и еден'' (1959) Оркестарски композиции: * ''Весна'', симфониска поема (1931) * ''Рондо-Овертура'' (1936) * ''Дундо Мароје'', увертира (1936) * ''Астронаути'', концертна увертира (1962) * ''Цедурска синфонието'' (1962) * ''Синфониа Италијана'', во три движења (1964) Кантати: * ''Синиот гроб'' (1934) * ''Песна за пролет-фонтана'' (1939) * ''Оган'' (1959) Апартмани: * ''Крајбрежјето'' (1962); * ''Пролетни слики'' (1962) Балет: * ''Малата златна'' рипка (1950) Концерти: * ''Концерт за виолина и оркестар во б-мол (1954)'' * ''Двоен концерт за кларинет и хорна (1967)'' * ''Партита концертант'' за гудачки квинтет и гудачки оркестар (1968) * ''Концерт морденте'' за виолина и оркестар (1968) * ''Концерт за виолончело, мал гудачки оркестар и дувачки квинтет'' (1971) Циклуси на песни: * ''Легендата за Марко'' (1936) * ''Шеснаесет румени извори'' * ''Песни за Анита'' * ''Гранада на Самарканд'' (1963) * ''Три песни од Ендре Ади'' (1978) Коморски работи: * ''Пет гудачки квартети (1926–36)'' * ''Сонатина за виолина и пијано'' (1928) * ''Размислување и одлука'', за фагот и пијано (1945) * ''Свилен вез'', за виолина и пијано (1985) * ''Златното мени'', за фагот и пијано (1990) Парчиња за пијано: * ''Мала серенада'' * ''Пасторал'' * ''Нежност'' * ''Фигурина на вазна'' * ''Балет-валцер'' === Избрана лист музика === * ''Концерт за виолина и оркестар'', минијатурна партитура и редукција на пијано (Здружение на композитори на Србија, CAS (УКС на српски)) * ''Двоен концерт за кларинет, француски хорна и оркестар'' (CAS, 1969) * ''Концерт за кларинет и гудачки оркестар'', редукција на пијано (CAS, 1969) * ''Рондо рустико и крајбрежје коло'' (CAS, 1969) * ''Рондо овертура'', минијатурна партитура (објавена од композитор, 1968 година) * ''Партита концертанте'' (CAS, 1970) * ''Деветнаесет и четириесет и еден'', редукција на пијано * ''А саканата дама'', редукција на пијано, (Југословенски композитори изданија, 1960) * ''Единаесет дела'', Увертира (изданија на југословенските композитори, 1961) * ''А саканата дама'' (изданија на југословенски композитори, 1969) * ''Скандалот во долината Сент Флоријан'' (CAS, 1971) * ''Малата златна рипка'' (CAS, 1973) * ''Музика за пијано, том I (CAS, 1968)'' * ''Музика за пијано'' (CAS, 1955) * ''Две јапонски приказни'' * ''Соната квази уно шерцо'' (CAS, 1990) * ''Тангото'' * ''Малата златна рипка'' за соло пијано (CAS, 1978) * ''Мотиви од југ'' * ''Парчиња за пијано и виолина,'' партитура и делови (CAS, 1977) * ''Соната за виолина и пијано'', партитура и делови (Просвета, 1953) * ''Ендре Ади'', три песни за низок глас и пијано (CAS, 1977) * ''Легендата за Марко'', за баритон и пијано (CAS, 1988) * ''Две љубовни песни'', за висок глас и пијано (објавена од композитор, 1941 година) * ''Будењето'', ''Копнежот'', ''О, моите стебленца'', ''Аеродинамика'', ''Патувањето'' (издадено од композиторот, Белград, 1974) * ''Аеродинамика'', мадригал за машки октет; ''Химна на Белград'' (Просвета, 1960) * ''Suite per quartetto d'archi'' (CAS) * ''Партита на концертот по квинтето на фиати и оркестар на архи'', партитура (CAS, 1970), минијатурна партитура (CAS, 1972) и редукција на пијано (CAS) * ''Це дурска синфониета'', за жици (Белград, 1973) * Две токати за пијано и гудачки оркестар (Содружение на композитори на Југославија (СОКОЈ), 1963 година) * ''Це дурска синфониета'' за жици, минијатурна партитура (Белград, 1973) * ''Химна на Белград'' === Избрани снимки === * Свита за гудачки квартет, PGP RTB, LP 2503, издание Современи југословенски композитори, 1974 година. * ''Валцерот'', Златко Тополски и Чедомир Дуган, Југотон, LCY-66052, 1979 година. * Арија, ''Темпо ди Бало'' од „Музика Антица“, Ферн Рашковиќ и Арбо Валдма; Брамс, Дебиси, Стравински и Логар, Југотон, LSY-66058, Фоноартс, 1979 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Логар, Миховил}} [[Категорија:Композитори на класична музика од 20 век]] [[Категорија:Српски композитори]] [[Категорија:Починати во 1998 година]] [[Категорија:Родени во 1902 година]] [[Категорија:Словенечки композитори]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] gmzyjc34bjg7vukv2ckwzim8fvjryp2 5605381 5605369 2026-08-05T09:48:15Z Bjankuloski06 332 /* Избрани снимки */ Додадена категорија 5605381 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mihovil_Logar_2009_Serbian_stamp.jpg|мини|Миховил Логар на српска марка од 2009 година]] '''Миховил Логар''' ([[Риека]], Хрватска, 6 октомври 1902 година – [[Белград]], Србија, 13 јануари 1998 година) бил српски [[композитор]] и музички писател. Роден во [[Риека]], најголемиот дел од животот го поминал во [[Белград]]. Зад себе остави над двесте дела од сите жанрови – [[Опера|опери]], [[балет]]и, [[Оркестар|симфониска музика]], концерти, [[Кантата|кантати]], музика за пијано и [[Песна|песни]]. Некогаш истакнат ученик на таканаречената „прашка генерација“ композитори од Србија, Логар се смета за еден од најзначајните меѓу оние кои активно придонеле за развојот на музичкиот професионализам во земјата. == Биографија == Миховил Логар е роден во 1902 година во Риека. Како одговор на [[италија]]нската анексија и окупацијата на Риека од страна на фашистите на [[Бенито Мусолини]], Логар заминал за Југославија. Своето формално образование го завршил во [[Прага]], каде по студирањето архитектура најпрвин се занимавал со струката композиција. Студирал на Државниот конзерваториум во Прага кај К.Б. Јирак и кај Јозеф Сук на неговите мастер класи. Во 1927 година, Логар се преселил во Белград, каде што најпрвин предавал теоретски дисциплини и пијано во Музичкото училиште (денес музичко училиште „Мокрањац“), потоа функцијата во Средното музичко училиште, во тоа време поврзано со Музичката академија. Веднаш по Втората светска војна, Логар добил мандат како вонреден професор (1945) и професор (1955) на Музичката академија (денес Факултет за музичка уметност, Универзитет за уметности, во Белград). Како наставник во гимназија и како професор по композиција, Логар многу придонел за развојот на музичкото образование во пред и повоена Србија. Бил претседател на Сојузот на композиторите на Србија од 1956 до 1958 година. Заедно со богатата и плодна композиторска кариера, тој се појавува како пијанист, често изведувајќи свои дела. Логар починал на 13 јануари 1998 година во Белград. == Дела == Опусот на Михајло Логар се состои од повеќе од две стотини дела во различни жанрови. Меѓу неговите најзначајни композиции се оперите „Скандалот во долината Свети Флоријан“ (1938) и „Сакала да биде дама“ (1954), балетот „Малата златна риба“ (1950), кантатата „Сината гробница“ (1934), оркестарската композиција „Рондо-увертира“ (1936) и „Италијанска симфонија“ (1964), свитата „Брегот“ (1962), концерт за виолина во b-мол (1954) и двоен концерт за кларинет и хорна (1967), циклусите на песни „Легендата за Марко“ (1936) и „Гранада на Самарканд“ (1963), пет струнски квартети (1926–36) и збирки за пијано. === Музички јазик === Раните дела на Миховил Логар, конципирани во Прага и по неговото враќање од Конзерваториумот, имаат храбар музички јазик, проширен тоналитет кој често преминува во атоналност и рапсодична, условно слободна форма, што го квалификува овој период од творештвото на композиторот често да се означува како експресионистички (Перичиќ, Масникоса). Притоа, со оглед на препознатливите романтистички влијанија во оваа фаза од творештвото на Логар, може да се каже дека „неговиот опус се состои од композиции кои една до друга многу се разликуваат по нивните структурни елементи“ (М. Бергамо). Одредени автори ги истакнуваат веселоста и хуморот како атрибути на неговата музика (и личност) кои во зависност од (музичкиот) контекст на пример се претвораат во пародија и [[Гротеска|гротескна]] . Забележано е дека „Рутински терциерно структурираните акорди на Логар секогаш се...„згрчени“ од жестоките не-акордски тонови, и во секогаш непредвидливо и неправилно едноподруго — одеднаш дисонантно или неочекувано тонски“ (Масникоса, 2008: 10). Недостигот на континуитет во музичкиот тек или неговата повеќеслојна организација, краткотрајните музички идеи и избрзаноста на изразувањето (М. Бергамо), се едни од најизразените особини на неговиот меѓувоен творечки период. Според Марија Масникова, „тешко е да се разликуваат јасни фази во текот на креативниот пат на Логар, а уште потешко е да се определи правецот што го следел во неговиот развој како композитор“ (Масникова, 2008:10). Неговото образование во класичните форми, постојаното присуство на хумор, неговиот весели дух и тенденцијата за постојани промени — од тоналност до а-тоналност, од тематизам до а-тематизам — и отсуството на фолклорни елементи во поголемиот дел од неговите дела претставуваат најизразени карактеристики на целото оевро на Логар. === Скандалот во долината Свети Флоријан, музичка фарса во три чина (1938) === Логар [[Сатира|го]] напишал [[либрето]]то ''за'' ''Скандалот во долината Свети Флоријан''[[Иван Цанкар|.]] Заплетот се одвива во долината Свети Флоријан каде што „патриотите“ - жена началник, даночник, нотар, трговец и секстон - сите коментираат за „скандалот“ што се случи во нивното соседство. Односно, двајцата бездомници, Петар и Јакинта живеат заедно неженети, затоа презирани од кодошите селани. Петар го уценува секој од селаните тврдејќи дека е нивниот изгубен син пред петнаесет години. На потрагата по богатство на Петар и се придружува ѓаволот во секвенца на настани кои вклучуваат бројни маскирања и мистерии. Составено во 1938 година, делото беше премиерно изведено триесет години подоцна во Сараевскиот народен театар со диригент Иван Штајерц. Една од рецензиите по премиерата ''на Скандалот'' содржи забелешка за остри хармонии и избалансирани стилизирани вокални рецитативи кои повремено се развиваат во ариозо форми. === А саканата дама, музичка фарса во три чина (1954) === Следејќи го својот афинитет кон хуморот и комедијата, Логар во оваа опера се свртел кон [[Јован Стерија Поповиќ]] и неговата ''Покондирена тиква''. За време на работата на текстот на Стерија, главната цел на композиторот била да ја зачува духовитата атмосфера и јазичната структура на оригиналната формулација која носи голем комичен дел од драмата. Либретото му било доверено на [[Хуго Клајн]] и операта ја имала својата прва изведба во 1956 година во [[Народен театар (Белград)|Народниот театар во Белград]], со диригент [[Душан Миладиновиќ]]. Според [[Властимир Перичиќ]], ''Богољубивата дама'' „пука од динамика и буфа дух“ (Перичиќ 1969: 223). Во зависност од расплетот на заплетот, блискиот парландо вокален дел повремено води до ариосо. Музичкиот јазик првенствено му служи на драмскиот заплет, додека во музиката доминираат примерите на комичното и гротескното звучно сликарство познато од традиционалните комични музички примери. === Рондо-увертира (на саемот) (1936) === Рондо-увертира, едно од пократките оркестарски дела на Логар ја отсликува тенденцијата на композиторот за хумористички квалитети и живописно и експресивен третман на музичката содржина. Со менувањето на почетниот наслов на делото од ''Рондо-Овертура'' во ''На саемот'', композиторот навидум имплицираше типичен ден на саемот што музички го прикажува со блескави пасуси, ритмичка разновидност, кратки тематски целини и остри контрасти меѓу потресните мелодични и ритмички фрази. === Миховил Логар како музички писател === Додека пишувањето за музика не било во центарот на неговите интереси, Логар напишал одреден број на статии кои се занимавале со актуелни прашања за музичката креативност и критика, концерти на познати изведувачи и првите изведби на новите дела на неговите современици. Тој бил дописник на италијанскиот журнал ''Ла Скала'', а исто така објавувал во ''Звук'', ''Политика'' и ''Ревија''. Некои од неговите најпрестижни рецензии се појавиле по премиерите на оперите ''Симонида'' на Станојло Рајиќ и Ќ''еле кула'' на Душан Радиќ. == Значајни дела == опери: * ''Четири сцени од Шекспир'' (1931) * ''Скандалот во долината Свети Флоријан'' (1938) * ''А саканата дама'' (''Покондирена тиква'') (1954) * ''Деветнаесет и четириесет и еден'' (1959) Оркестарски композиции: * ''Весна'', симфониска поема (1931) * ''Рондо-Овертура'' (1936) * ''Дундо Мароје'', увертира (1936) * ''Астронаути'', концертна увертира (1962) * ''Цедурска синфонието'' (1962) * ''Синфониа Италијана'', во три движења (1964) Кантати: * ''Синиот гроб'' (1934) * ''Песна за пролет-фонтана'' (1939) * ''Оган'' (1959) Апартмани: * ''Крајбрежјето'' (1962); * ''Пролетни слики'' (1962) Балет: * ''Малата златна'' рипка (1950) Концерти: * ''Концерт за виолина и оркестар во б-мол (1954)'' * ''Двоен концерт за кларинет и хорна (1967)'' * ''Партита концертант'' за гудачки квинтет и гудачки оркестар (1968) * ''Концерт морденте'' за виолина и оркестар (1968) * ''Концерт за виолончело, мал гудачки оркестар и дувачки квинтет'' (1971) Циклуси на песни: * ''Легендата за Марко'' (1936) * ''Шеснаесет румени извори'' * ''Песни за Анита'' * ''Гранада на Самарканд'' (1963) * ''Три песни од Ендре Ади'' (1978) Коморски работи: * ''Пет гудачки квартети (1926–36)'' * ''Сонатина за виолина и пијано'' (1928) * ''Размислување и одлука'', за фагот и пијано (1945) * ''Свилен вез'', за виолина и пијано (1985) * ''Златното мени'', за фагот и пијано (1990) Парчиња за пијано: * ''Мала серенада'' * ''Пасторал'' * ''Нежност'' * ''Фигурина на вазна'' * ''Балет-валцер'' === Избрана лист музика === * ''Концерт за виолина и оркестар'', минијатурна партитура и редукција на пијано (Здружение на композитори на Србија, CAS (УКС на српски)) * ''Двоен концерт за кларинет, француски хорна и оркестар'' (CAS, 1969) * ''Концерт за кларинет и гудачки оркестар'', редукција на пијано (CAS, 1969) * ''Рондо рустико и крајбрежје коло'' (CAS, 1969) * ''Рондо овертура'', минијатурна партитура (објавена од композитор, 1968 година) * ''Партита концертанте'' (CAS, 1970) * ''Деветнаесет и четириесет и еден'', редукција на пијано * ''А саканата дама'', редукција на пијано, (Југословенски композитори изданија, 1960) * ''Единаесет дела'', Увертира (изданија на југословенските композитори, 1961) * ''А саканата дама'' (изданија на југословенски композитори, 1969) * ''Скандалот во долината Сент Флоријан'' (CAS, 1971) * ''Малата златна рипка'' (CAS, 1973) * ''Музика за пијано, том I (CAS, 1968)'' * ''Музика за пијано'' (CAS, 1955) * ''Две јапонски приказни'' * ''Соната квази уно шерцо'' (CAS, 1990) * ''Тангото'' * ''Малата златна рипка'' за соло пијано (CAS, 1978) * ''Мотиви од југ'' * ''Парчиња за пијано и виолина,'' партитура и делови (CAS, 1977) * ''Соната за виолина и пијано'', партитура и делови (Просвета, 1953) * ''Ендре Ади'', три песни за низок глас и пијано (CAS, 1977) * ''Легендата за Марко'', за баритон и пијано (CAS, 1988) * ''Две љубовни песни'', за висок глас и пијано (објавена од композитор, 1941 година) * ''Будењето'', ''Копнежот'', ''О, моите стебленца'', ''Аеродинамика'', ''Патувањето'' (издадено од композиторот, Белград, 1974) * ''Аеродинамика'', мадригал за машки октет; ''Химна на Белград'' (Просвета, 1960) * ''Suite per quartetto d'archi'' (CAS) * ''Партита на концертот по квинтето на фиати и оркестар на архи'', партитура (CAS, 1970), минијатурна партитура (CAS, 1972) и редукција на пијано (CAS) * ''Це дурска синфониета'', за жици (Белград, 1973) * Две токати за пијано и гудачки оркестар (Содружение на композитори на Југославија (СОКОЈ), 1963 година) * ''Це дурска синфониета'' за жици, минијатурна партитура (Белград, 1973) * ''Химна на Белград'' === Избрани снимки === * Свита за гудачки квартет, PGP RTB, LP 2503, издание Современи југословенски композитори, 1974 година. * ''Валцерот'', Златко Тополски и Чедомир Дуган, Југотон, LCY-66052, 1979 година. * Арија, ''Темпо ди Бало'' од „Музика Антица“, Ферн Рашковиќ и Арбо Валдма; Брамс, Дебиси, Стравински и Логар, Југотон, LSY-66058, Фоноартс, 1979 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Логар, Миховил}} [[Категорија:Композитори на класична музика од 20 век]] [[Категорија:Српски композитори]] [[Категорија:Починати во 1998 година]] [[Категорија:Родени во 1902 година]] [[Категорија:Словенечки композитори]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] tte88ryxt0kszm97doiwz6w2cw8kj2r 0 1365518 5605404 5602428 2026-08-05T11:50:54Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/Lili Arsova|Lili Arsova]]) и ја поврати преработката 5494797 на BosaFi 5605404 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Канарски Црно|director=[[Пјер Морел]]|writer=Метју Кенеди|starring={{Plainlist| * [[Кејт Бекинсејл]] * [[Руперт Френд]] * [[Реј Стивенсон]] * [[Сефрон Буроус]] }}|cinematography=[[Тјери Арбогаст]]|editing=Тања Годинг|music=Џесика Роуз Вајс|distributor=[[Амазон МГМ Студиос]]|released={{Film date|2024|10|24}}|runtime=101 мин.|country={{Plainlist| * ОК }}|language=Англиски|budget=|gross=}} '''''Канарски Црно''''' е британски [[Акција (жанр)|акционен-трилер]] филм од 2024 година, во режија на Пјер Морел и сценарио на Метју Кенеди. Во филмот глуми [[Кејт Бекинсејл]] како агент на [[Централна разузнавачка агенција|ЦИА]] во бегство. Филмот бил објавен на 23 октомври 2024 година од Амазон МГМ Студиос на генерално негативни критики. == Заплет == Ејвери Грејвс е агентка на ЦИА која краде диск од зграда во Токио а потоа се враќа дома за да ја прослави третата годишнина со својот сопруг Дејвид. Подоцна се среќава со Џарвис, нејзиниот шеф во ЦИА. Тие разговараат за Кенџи, кој користел деловна фасада за да транспортира оружје до терористи. Кога Грејвс доаѓа дома сфаќа дека нејзиниот сопруг исчезнал. Таа се јавува на телефон а гласот вели да ја земе датотеката ''Канарски Црно'' до полноќ и спомнува број на притвореник, или нејзиниот сопруг ќе умре. Таа бара доказ за живот и дозволено и е да разговара со нејзиниот сопруг. Приател кој е хакер ѝ помага на Ејвери да го лоцира последниот повик на телефонот и ѝ дава адреса. Таа потоа започнува да го пребарува бројот на затвореникот - Ласло Стоика. Како што ја разоткрива мрежата на предавство, таа открива дека ''Канарски црно'' е смртоносно сајбер-оружје способно за глобален колапс - а не уцена како што и било кажано. Ловната од нејзината сопствена агенција и двојно прекрстена од нејзиниот шеф и заменик-директор, Ејвери ја дознава шокантната вистина: нејзиниот сопруг Дејвид е Кали, атентаторот што ѝ беше нареден да го следи и оној што го протече вирусот. По запирањето на нападот и убиството на Брезнов, Ејвери е уапсен, но му нуди втора шанса од тајна организација. Додека се подготвува за нова мисија, таа го наоѓа нејзиниот венчален прстен оставен зад себе - доказ дека Дејвид е сè уште жив. == Улоги == * [[Кејт Бекинсејл]] како Ејвори Грејвс * Руперт Френд како Дејвид Брукс * Реј Стивенсон како Џарвис Хедлунд * Сафран Бароус како Елизабет Милс * Бен Мајлс како DCIA Нејтан Еванс * Горан Костиќ како Конрад Брезнов * Масајоши Ханеда како Кенџи Накаџима * Мајкл Брендон претседател на [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] * Чарлс Нишикава како јапонски премиер == Производство == ''Канарски црно'' за првпат бил претставен на Канскиот филмски пазар во 2022 година како шпионски трилер во режија на Пјер Морел, по сценарио на Метју Кенеди и со Кејт Бекинсејл во главната улога. На Американскиот филмски пазар подоцна истата година, биле објавени првите слики од продукцијата додека Антон го ставил филмот на продажба. Снимањето започнало во Хрватска во октомври 2022 година и продолжило до јануари 2023 година. Снимањето се одвивало главно во Загреб, каде што ја прекинало услугата на неколку трамваи за да се контролира околината на надворешните акциони сцени, кои вклучуваа Бекинсејл како лета над градот од дрон и како виси од покриви. Снимањето во Загреб користело стадион Максимир на Динамо Загреб како филмски сет, а градот Ровињ бил сниман наместо Токио. Завршната сцена била снимена во Љубљана, Словенија, на Трипл мостот. [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Загреб]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Токио]] [[Категорија:Филмови од 2024 година]] [[Категорија:Филмови]] 1bh7e8fca4k8mn0msl7aey2gcdeuugi 0 1367288 5605337 5467955 2026-08-05T09:46:07Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605337 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Stevan Kragujevic, Tasko Nacic (cropped).jpg | name = Ташко Начиќ | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1934|4|7|df=y}} | birth_place = [[Крушевац]], [[Моравска бановина|Моравска Бановина]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{death date and age|1993|3|27|1934|4|7|df=y}} | death_place = [[Белград]], [[Република Србија (1992—2006)|Србија]], [[СР Југославија]] | yearsactive = 1954–1993 | othername = | website = | spouse = }}'''Ташко Начиќ''' ({{langx|sr|Ташко Начић}}; 7 април 1934 – 27 март 1993 година)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24sedam.rs/kultura/tasko-nacic-dobrocudni-div-kinematografije/|title=Taško Načić: Dobroćudni div koji nije morao da igra Hamleta|last=Cukić|first=Mona|date=7 April 2021|work=24sedam.rs}}</ref> ― [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|југословенски]] и [[Република Србија (1992—2006)|српски]] [[глумец]]. == Ран живот == По татко, Ташко е [[Власи|Влав]] со потекло од [[Заечар]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=VyKAAAAAMAAJ|title=Glasnik Etnografskog instituta|publisher=Научно дело|year=2004|volume=52|page=174|quote=Донка је имала рођаке међу Цинцарима у Зајечару, од којих је потицао и познати глумац Та- шко Начић}}</ref> Студирал глума на Факултетот за драмски уметности во [[Белград]], каде што дипломирал во 1956 година.<ref name="Buka">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.6yka.com/novosti/tasko-nacic-glumac-kojeg-se-rado-sjetimo|title=Taško Načić: Glumac kojeg se rado sjetimo|date=7 април 2015|work=6yka.com|publisher=Buka magazin}}</ref> == Театар == Во 1954 година станал член на [[Народен театар (Белград)|Народниот театар во Белград]], каде играл во претставите „''Станоје Главаш''“ и „''Госпоѓа Министарка''“.<ref name="Buka"/> Набргу потоа заминал во театарот [[Театар „Бошко Буха” Белград|Бошко Буха]], а потоа во новооснованото Ателје 212 каде останал до својата [[смрт]].<ref name="rtk">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtk.rs/88325/prozor-secanja-velikani-krusevackog-glumista-tasko-nacic/|title=PROZOR SEĆANJA – Velikani kruševačkog glumišta: Taško Naćić|date=5 октомври 2017|work=rtk.rs}}</ref> Глумел во бројни претстави како: „''Арсеник и стара чипка''“, „''Картотека''“, „''Кралот Иби''“), „''Виктор или децата на власта''“, „''Кафаница, судница, лудница''“'','' „''Капите'' ''доле''“, „''Галеб''“, „''Марк и густа шума''“, „''Со задоволство оди Србинот со задоволство влегува во војска''“, „''Маратонците го трчаат почесниот круг''“, „''Пурпурен остров''“, „''Радован III''“, „''Чудо во Шарган''“, „''Не пукај, бре''“ ([[монодрама]]), „''Ожалостено семејство''“, „''Материјалисти''“, „''Пропаст на српското царство''“, „''Чапја''“, „''Кариера''“, „''Париска комуна''“, „''Свеќар''“. == Филмови == [[Податотека:Taško_Načić_monument_in_Kruševac.jpg|десно|мини| [[Биста]] на Начиќ во [[Крушевац]].]] Во филмовите, тој првпат се појавил во филмот на Воислав Нановиќ, „''Подобро е да се знае''“ во 1960 година, а потоа во „''Боксерите одат во рајот''“, „''Бубашинтер''“, „''Мајсторот и Маргарита''“, „''[[’Рбет (филм)|’Рбет]]“'', „''Кој тоа таму пее''“, „''Ало, такси!''“, „''[[Давител против давител]]''“, „''Матуранти''“, „''[[Викенд на мртовци (филм)|Викенд на мртовци]]''“, „''Луди години''“, „''Тајната на манастирската ракија''“, „''[[Тесна кожа 4]]''“ и „''Јуриш кон собранието''“.<ref name="rtk"/> Играл и во бројни ТВ серии и ТВ филмови, како „''Дипломци''“ и „''Подобар живот''“.<ref name="rtk"/> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0618705}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Начиќ, Ташко}} [[Категорија:Починати во 1993 година]] [[Категорија:Родени во 1934 година]] [[Категорија:Глумци од Крушевац]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Српски машки глумци од 20 век]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Српски Власи]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности при Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Српски машки телевизиски глумци]] [[Категорија:Српски машки театарски глумци]] [[Категорија:Српски машки филмски глумци]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Заечар]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 24mjgxanli8pl83ypb2hycurmlleg3y 0 1368594 5605351 5586690 2026-08-05T09:46:39Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605351 wikitext text/x-wiki '''Предраг Ристиќ ('''17 јануари 1931 година{{Цп}}5 август 2019) бил српски архитект и универзитетски професор. Ристиќ бил најпознат по неговите дела во доменот на сакралната архитектура. == Биографија == Ристиќ бил роден во [[Белград]], татко му бил од [[Јагодина]], а мајка му е родена во Арад, ќерка на архитектот [[Милан Табаковиќ]].<ref name="fakti">{{Наведена мрежна страница|url=http://fakti.org/srpski-duh/srpstvo-ostalo-bez-velikog-pedje-ristica-projektanta-vise-od-150-crkava|title=Српство остало без великог Пеђе Ристића – пројектанта више од 150 цркава|work=Факти|language=sr|accessdate=2020-11-06|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029195836/http://www.fakti.org/srpski-duh/srpstvo-ostalo-bez-velikog-pedje-ristica-projektanta-vise-od-150-crkava|url-status=dead}}</ref> Неговиот татко Петар Ристиќ бил ветеран од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и машински инженер. Неговата родна куќа во [[Сењак]] била зазмена од [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|југословенските комунисти]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ekapija.com/people/288384/predrag-ristic-graditelj-crkava-majstor-za-hramove-potkrovlja-i-plivanje|title=Predrag Ristić, graditelj crkava - majstor za hramove, potkrovlja i plivanje|work=www.ekapija.com|accessdate=2020-11-06}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://serbiantimes.info/zvali-su-ga-peda-isus-preminuo-covek-koji-je-projektovao-150-crkava-i-prvi-gradio-kuce-na-drvetu-koje-su-komunisti-rusili/|title=ZVALI SU GA PEĐA "ISUS": Preminuo čovek koji je projektovao 150 crkava i prvi gradio kuće na drvetu koje su komunisti rušili {{!}} Serbiantimes.info|last=admin|language=en-US|accessdate=2020-11-06}}</ref> Тој бил архитект од четвртата генерација од семејството на неговата мајка.<ref name="pecat.co.rs">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pecat.co.rs/2012/01/predrag-ristic-ostao-nam-je-jos-samo-duhovni-prostor/|title=Предраг Ристић: Остао нам је још само духовни простор|date=2012-01-12|work=Печат - Лист слободне Србије|language=sr-RS|accessdate=2020-11-06}}</ref> Ристиќ дипломирал на Архитектонскиот факултет на Универзитетот во Белград. Неговата дипломска теза предизвикала контроверзии бидејќи била претставена како „музичка сала“, но била адаптирана источна православна црква, без крст.<ref name="Vreme">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vreme.com/cms/view.php?id=1709728|title=Predrag Ristić – Peđa Isus (1931–2019)|work=Nedeljnik Vreme|accessdate=2020-11-06}}</ref> [[Доктор на науки|Докторската]] теза за архитектурата на [[Лепенски Вир]] ја одбранил на [[Универзитетот во Грац]] во 1980 година.<ref name="Vreme" /> Низ светот над 150 цркви и манастири биле изградени врз основа на неговите дизајни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spc.rs/eng/professor_dr_predrag_ristic_reposed_lord|title=Professor Dr. Predrag Ristic reposed in the Lord {{!}} Serbian Orthodox Church [Official web site]|work=www.spc.rs|accessdate=2020-11-06|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812014648/http://www.spc.rs/eng/professor_dr_predrag_ristic_reposed_lord|url-status=dead}}</ref> Освен што правел оригинални проекти, Ристиќ бил активен во реконструктивните работи и бил одговорен за десетици реконструкции на историски градби и цркви, вклучително и некои реконструкции што ги координирал во близина на првата линија на предниот дел во средината на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.avantartmagazin.com/predrag-ristic-prvi-deo/|title=Predrag Ristić - Peđa Isus (prvi deo): Bili smo različiti a opet nisu mogli da nas razbiju|date=2013-06-10|work=Avant Art Magazin|accessdate=2020-11-06|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127224605/https://www.avantartmagazin.com/predrag-ristic-prvi-deo/|url-status=dead}}</ref> Тој се сметал за лидер во [[сакралната архитектура]] и експерт на нејзините стари стандарди и техники.<ref name="Fernández-Cobián">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LixQBwAAQBAJ&pg=PA129|title=Between Concept and Identity|last=Fernández-Cobián|first=Esteban|date=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6837-2|page=129}}</ref> Ристиќ предавал неколку предмети на Академијата за уметност и конзервација на [[Српска православна црква|Српската православна црква]] од нејзиното основање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/435156/Preminuo-arhitekta-Predrag-Peda-Ristic|title=Преминуо архитекта Предраг Пеђа Ристић|work=Politika Online|accessdate=2020-11-06}}</ref> Тој исто така предавал на универзитетите во [[Приштина]], [[Виена]], [[Грац]] и [[Париз]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slobodnahercegovina.com/zbogom-neimaru-arhitekta-predrag-ristic-otisao-u-vecnost/|title=Слободна Херцеговина » ЗБОГОМ НЕИМАРУ: Архитекта Предраг Ристић отишао у вечност|language=sr-RS|accessdate=2020-11-06}}</ref> истотака бил соработник и уметнички критичар за весникот ''[[Политика (весник)|Политика]]'' заедно со голем број други списанија и весници.<ref name="fakti"/> Заедно со голем број југословенски уметници, вклучувајќи ги и неговите пријатели [[Леонид Шејка]] и [[Оља Ивањицки]], тој ја основал [[уметничката група]] Медијала.<ref name="Vreme"/> Четиринаесет негови проекти биле уништени во [[Војни во Југославија|југословенските војни]]<ref name="Fernández-Cobián"/> вклучувајќи ја и црквата во [[Славонски Брод]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hronograf.net/2020/08/05/mag-srpskih-hramova-secanje-na-arhitektu-predraga-pedju-ristica-1931-2019-koji-nas-je-napustio-pre-tacno-godinu-dana/|title=МАГ СРПСКИХ ХРАМОВА: Сећање на архитекту Предрага Пеђу Ристића (1931- 2019), који нас је напустио пре тачно годину дана · Hronograf.net|last=Hronograf|date=2020-08-05|work=Hronograf.net|language=sr-RS|accessdate=2020-11-06}}</ref> Во интервју за Данас, Ристиќ тврди дека црквата во Славонски Брод била крената во воздух од [[Парламент на Хрватска|хрватскиот пратеник]] [[Анте Пркачин]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.danas.rs/nedelja/predrag-ristic-graditelj-crkava-i-drndafona/|title=Predrag Ristić: Graditelj crkava i drndafona|last=Simić|first=Piše: Dragoslav|date=2020-02-23|work=Dnevni list Danas|language=sr-RS|accessdate=2020-11-06}}</ref> Во 2012 година ја објавил книгата ''Колач'' во која ги искажал своите ставови за источната православна архитектура.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.knjigaknjiga.com/proizvod-kolac.html|title=Kolač {{!}} Predrag Ristić {{!}} Knjiga Knjiga|work=www.knjigaknjiga.com|accessdate=2020-11-06|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518185128/https://www.knjigaknjiga.com/proizvod-kolac.html|url-status=dead}}</ref> Ристиќ починал на 5 август 2019 година по долго боледување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:810497-Preminuo-arhitekta-Predrag-Ristic|title=Odlazak Peđe Isusa, graditelja crkava|work=NOVOSTI|language=sr|accessdate=2020-11-06}}</ref> Неговиот погреб го извршил [[Амфилохије Радовиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:811295-Dusu-ugradio-u-crkve/|title=Dušu ugradio u crkve|work=NOVOSTI|language=sr|accessdate=2020-11-06}}</ref> Добитник бил на [[Орден на Свети Сава|Орденот на Свети Сава]], прва награда на принцот Чарлс за свештен дом во Бирмингем, прва награда за југословенски научен филм, Сребрена награда на Меѓународниот филмски фестивал во Западен Берлин за научен филм, награда за животно дело на ULUPUDS и неколку други национални и меѓународни награди.<ref name="pecat.co.rs"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rs.n1info.com/Kultura/a505453/Preminuo-arhitekta-Predrag-Pedja-Ristic.html|title=Preminuo arhitekta Predrag Peđa Ristić|work=N1 Srbija|language=sr-Latn|accessdate=2020-11-06|archive-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809111035/http://rs.n1info.com/Kultura/a505453/Preminuo-arhitekta-Predrag-Pedja-Ristic.html|url-status=dead}}</ref> Некои автори го споредуваат со [[Момир Коруновиќ]], поради влијанијата што и двата архитекти ги црпеле од [[Архитектура на Србија|српската средновековна архитектура]] и [[Романтизам|романтизмот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gradnja.rs/in-memoriam-arhitekta-predrag-ristic/|title=In Memoriam – arhitekta Predrag Ristić|date=2019-08-06|work=Gradnja|language=sr-RS|accessdate=2020-11-06}}</ref> == Книги == * ''Истина Лепенског Вира'', Белград, 2011 година <ref name="pedja289">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svevlad.org.rs/povesnica/lepenski_vir/ristic_lepenski.html|title=Arhitektura i urbanizam|work=svevlad.org.rs|accessdate=2020-11-06}}</ref> * ''Колач'', Белград, 2012 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plus.sr.cobiss.net/opac7/bib/193470476|title=Колач :: COBISS+|last=Марибор|first=IZUM-Институт информацијских знаности|work=plus.sr.cobiss.net|language=sr|accessdate=2020-11-06|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518185124/https://plus.sr.cobiss.net/opac7/bib/193470476|url-status=dead}}</ref> * ''O krste, jedina uteho moja: tipologija krsnih znamenja srpskog naroda'', 2017 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plus.sr.cobiss.net/opac7/bib/228828428|title="О крсте, једина утехо моја" : типологија крсних знамења српском народу. 3 :: COBISS+|last=Марибор|first=IZUM-Институт информацијских знаности|work=plus.sr.cobiss.net|language=sr|accessdate=2020-11-06|archive-date=2021-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518185126/https://plus.sr.cobiss.net/opac7/bib/228828428|url-status=dead}}</ref> == Избрани дела == <gallery class="center"> File:Dom spolja.jpg|Куќата на Јеврем Грујиќ File:Spomen kuća Vuka Karadžića, Tršić022.jpg|Реконструкција на куќата на Вук Караџиќ File:PR kucica na drvetu.jpg|Куќа на дрво File:Bermingam dom.jpg|свештен дом во Бирмингем File:Manastir Kaona, 1. maj 2017. 062.jpg|Манастир Каона File:Iglesia Nova Gracanica, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 20.jpg|Херцеговачка Грачанница File:Wiki Šumadija VII Crkva Sv. cara Lazara (Ljubić) 632.jpg|Црква Св. Лазар, Чачак File:Kostelik na Ravne Gore, pomnik gen. Mihajlovice.jpg|Црква Св. Ѓорѓи, Равна Гора File:Serbian Orthodox Church in Mississauga, Ontario.jpg|[[All Serbian Saints Serbian Orthodox Church (Mississauga)|Сите српски светци Српска православна црква (Мисага)]] File:Ub Curch.jpg|Црквата Вознесение Христово, Уб File:Karadjordjevo 01.jpg|Црква во Караѓорѓево File:Lipovo 01.jpg|Црква во Липово File:Ostrog 01.jpg|Црква во рамките на манастирскиот комплекс Острог File:Prebilovci 01.jpg|Црква во Пребиловци File:Crkva na Pamiru.jpg|Нерелаизиран проект за црква </gallery> == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ристиќ, Предраг}} [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Српски архитекти]] [[Категорија:Југословенски архитекти]] [[Категорија:Починати во 2019 година]] [[Категорија:Родени во 1931 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 9sfgk1g5nunp3w4dzng2qlq6v43al78 0 1369025 5605346 5437509 2026-08-05T09:46:27Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605346 wikitext text/x-wiki {{Short description|Serbian poet, writer, critic, editor and actor}} {{Infobox writer | name = Љубомир Мициќ | image = Ljubomir_Micic_1925.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birth_date = 16 ноември 1895 година | birth_place = [[Јастребарско]], [[Австроунгарија]] | death_date = {{death date and age|1971|06|14|1895|11|16|df=y}} | death_place = [[Панчево]], [[СФР Југославија]] | occupation = Поет, писател, новинар, критичар | language = српски | nationality = | citizenship = | education = | alma_mater = [[Универзитет во Загреб]] | period = [[Авангарда]] | genre = | subject = | movement = [[Зенитизам]] | notableworks = ''Зенит'' | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | portaldisp = }} '''Љубомир Мициќ''' ({{langx|sr|Љубомир Мицић}}); (15 ноември 1895 – 14 јуни 1971) бил [[Срби|српски]] поет, писател, критичар, уредник и актер. Тој бил основач на авангардното движење [[Зенитизам]] и неговото списание ''Зенит''. И тој и неговиот брат, [[Бранко Ве Полјански]] станаа истакнати ''[[авангардни]]'' уметници.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://monoskop.org/Ljubomir_Mici%C4%87/ |title=Ljubomir Micić |accessdate=2025-04-07 |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128132848/https://monoskop.org/Ljubomir_Mici%C4%87 |url-status=dead }}</ref> ==|Животопис== Студирал филозофија на [[Универзитетот во Загреб]]. Тој го основал списанието „Зенит“, основал галерија Зенит и објавил свои дела и други автори под печатот на Зенит. Зенит бил активен од февруари 1921 до април 1924 година во [[Загреб]], а потоа во [[Белград]] од 1924 до крајот на 1926 година. Првиот уметник што соработувал со Мициќ и придонесе за ориентацијата на Зенит кон [[Експресионизам]] бил [[Вилко Гечан]]. Зенитизмот на Мициќ бил поддржан од мал број помлади [[Југословени|југословенски]] уметници, имено [[Михајло Петров]], [[Васа Поморишац]], [[Јован Бијелиќ]], [[Петар Добровиќ]], [[Иван Радовиќ]]. Мициќ работел на активно претставување на авангардна уметност во редакциите на Зенит во [[Загреб]] и [[Белград]], а организирал меѓународни изложби на нова уметност на Зенит во Белград во 1924 година. Мициќ најпрво бил ориентиран кон [[Експресионизам|експресионистички]] идеи, што може да се види во воведниот текст на првиот Зенит, и во текстовите на авторите меѓу кои [[Милош Црњански]], [[Станислав Винавер]], [[Растко Петровиќ]] и [[Душан Матиќ]]. Покрај српските авторикон ова движее се поврзале и меѓународни писатели придонесуваји на повеќе од пет јазици, вклучувајќи го и [[Есперанто]]. Списанието воспостави врски со [[Футуризам|футуристи]]те, вклучувајќи го и [[Филипо Томазо Маринети]].<ref>[https://www.avantgarde-museum.com/en/museum/collection/authors/ljubomir-micic~pe4475// Ljubomir Micić]</ref> Придружуван од Иван Галом и Бошко Токин, го објави „Манифестот на зенитизмот“ во кој тие ги кажаа своите идеи и идеологија. Покрај јасните противречности во нивните изјави, Зенитистите се залагале за антитрадиционализам, антимилитаризам и создавање нови медиуми и уметнички форми како што се радиото, филмот и џезот. По затворањето на Зенит, тој се преселил во [[Париз]], каде што живеел од 1927-1936 година. Инспириран од [[руската авангарда]], Мициќ го фаворизирал [[Конструктивизам (уметност)|конструктивитистичкиот]] поглед на креативноста, негирајќи ја инспирацијата како термин во корист на работата, со јасна цел на ум. Набргу по напуштањето на [[експресионизам|експресионистичките]] идеи, Мициќ ја измислил идејата за „Барбарогеније“, предлагајќи балканизација и варваризација на [[Европа]]. Неговите идеи во корист на примитивната и народната уметност дошле по [[Првата светска војна]] заедно со општо разочарување во културата на Западна Европа. Мициќ сметал дека [[Балканот]] е неистражена област која може да понуди свежина и искреност. Тој, исто така, бил силно критичен за вкупната вредност на наводната „голема“ [[хрватска култура]] која ја сметал за инфериорна во споредба со [[српска култура|српската култура]]. ==Наследство== Неговата работа била речиси заборавена по [[Втората светска војна]]. Во неговиот стан се пронајдени документации за неговите издавачки активности, со што се стимулираат свежи истражувања за историјата и естетиката на Зенитизмот. Поседите на Мициќ, вклучувајќи голем број слики, колажи, цртежи, книги и списанија, му биле дадени на [[Народен музеј на Србија|Народниот музеј на Србија]] во 1980 година, а денес тие се дел од постојаната изложба.<ref>[https://nova.rs/kultura/foto-istorija-micic-bi-danas-imao-milione-a-umro-je-bez-icega-u-domu-za-stare/ Ljubomir Micić]</ref> Починал во голема беда, во салон и помоѓен кревет во дом за старци заборавен од сите. Денес еден од врвните автори во светот. ==Творештво== * „Ритми на моите претчувства“, 1919 година. * „Ритми без сјај“, 1919 година. * „Источен грев“, 1920 година. * „Тајна за безбожни луѓе со чиста совест“, 1920 година. * „Спасение на душата“, 1920 година. * „Сто богови за тебе“, 1922 година. * „Авион без мотор“, 1925 година. * „Анти-Европа“, 1926 година. * "Харди! A la Barbarie. Paroles zénitistes d'un barbare européen", 1928 година. * „Зенитон, L'Amant de Fata Morgana“, 1930 година. * „Les Chevaliers de Montparnasse“, 1932 година. * „Etre ou ne pas être и Après Saraïevo – Експедиција казнена“, 1933 година. * „Rien sans Amour“, 1935 година. * „Barbarogénie le Déciviliseteur“, 1938 година. ==Поврзано== * [[Список на сликари од Србија]] * [[Бранко Ве Полјански]] * [[Иван Гол]] * [[Драган Алексиќ]] * [[Зенит (списание 1921)]] ==Надворешни врски== * Irina Subotić, "[http://www.rastko.org.rs/likovne/clio/isubotic-arkadia.html#_Toc506879184 Istorijske avangarde: dadaizam - zenitizam - nadrealizam] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090407032159/http://rastko.org.rs/likovne/clio/isubotic-arkadia.html#_Toc506879184 |date=2009-04-07 }}", in ''Od Avangarde do Arkadije'', Belgrade: Clio, 2000. {{sc}} * Part of the article adapted from - https://monoskop.org/Ljubomir_Micić ==Наводи== {{наводи}} {{Authority control}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мициќ, Љубомир }} [[Категорија:Српски Австро-Унгарци]] [[Категорија:Српски машки поети]] [[Категорија:Српски критичари]] [[Категорија:Српски машки новинари]] [[Категорија:Српски поети од 20 век]] [[Категорија:Родени во 1895 година]] [[Категорија:Починати во 1971 година]] [[Категорија:Срби во Хрватска]] [[Категорија:Зенитизам]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] nl6keyz8qlkwdtzqz86gyh1n84wbow3 0 1369029 5605345 5355153 2026-08-05T09:46:24Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605345 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |name = Рајко Петров Ного |image = Nogo.jpg |imagesize = 225px |caption = Ного во 2011 година |birth_name = Рајко Ного |birth_date = {{Birth date|1945|05|13|df=y}} |birth_place = [[Борија, Калиновиќ|Борија]], [[Социјалистичка Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], [[Демократска Федеративна Југославија|Југославија]] |death_date = {{Death date and age|2022|11|28|1945|05|13|df=y}} |death_place =[[Белград]], Србија |occupation = Поет, литературен критичар |nationality = Србин |alma_mater = |period = |genre = |notableworks = |influences = |influenced = |website = }} '''Рајко Петров Ного''' - 13 мај 1945 – 28 ноември 2022) бил српски поет, есеист и литературен критичар. ==Животопис== Ного е роден на 13 мај 1945 година, по завршувањето на [[Втората светска војна во Југославија|Втората светска војна]] од родителите Петар и Стана, во [[Борија, Калиновик|Борија]] во близина на [[Калиновик]] (во [[стара Херцеговина]] регионот на Загорје) племе]] во Црна Гора. Од името на неговиот татко, тој го извел [[патроним]] Петров, кој го додал на своето име. Како момче се преселил од родната Борија во Сараево и таму го започнал своето образование. По основното училиште, средно училиште во Сараево и дипломирал југословенска книжевност и српскохрватски јазик на [[Факултет за хуманистички науки, Универзитет во Сараево|Филозофски факултет на Универзитетот во Сараево]]. Подоцна магистрирал на [[Филолошкиот факултет во Белград]].Работел како уредник во Друштвото за издавачка дејност Веселин Маслеша од 1972 до 1982 година, а потоа како уредник во белградската издавачка куќа БИГЗ од 1982 до 1989 година. Ного се преселил од Сараево во Белград во 1982 година. Од 2000 година предавал поезија и книжевна критика на Филозофскиот факултет на Универзитетот во Источно Сараево. Бил член на [[Здружението на писателите на Србија]]. На 30 март 2012 година, Управниот одбор на Друштвото на писателите на Србија го предложи за дописен член на [[Српската академија на науките и уметностите]]. Ного почина на 28 ноември 2022 година, на 77-годишна возраст. == Признанија== Добитник е на следните награди: # [[Награда Алекса Шантиќ]], # [[Награда Печат Вароши Сремско-Карловачка]], за песната „Хроми Хефест“, 1967 г. # [[Бренкова награда]], за стихозбирката „Зимомора“, 1968 г. # [[Награда Змеј]], за книгата песни „Планината и почетокот“, 1978 г. # [[Награда Исидора Секулиќ]], за стихозбирката „Зимомора“, 1984 г. # [[Награда Бранко Миљковиќ]], за стихозбирката „Лазарева Субота“, 1989 г. # [[Награда Ѓура Јакшиќ]], за стихозбирката „Лазарева Субота“, 1990 г. # [[Награда Милан Ракиќ]], за стихозбирката „Лазарева подота“, 1990 година. # [[Награда Бранко Ќопиќ]], за стихозбирката „Пред портите на рајот“, 1994 г. # [[Награда Свети Сава]], за стихозбирката „Лазарева сабота и други денови“, 1994 година. # [[Награда на Дучиќ]], за стихозбирката „Пред рајските порти“, 1995 година. # [[Награда розета Беловод]], 2001 година.} # Награда „Поет - сведок на времето“, за севкупен придонес во поезијата, 2001 година. # [[Награда Златен Крст на Принц Лазар]], 2001 година. # [[Големата повелба на Базија]], 2001 година. # Повелба на Видовдански поетски средби, [[Соколац]], 2001. # [[Награда Скендер Куленовиќ]], за книгата „Најубави песни“, 2002. # [[Награда Златен сончоглед]], за стихозбирката „Недремано око“, 2002 г. # [[Награда Меша Селимовиќ]], за стихозбирката „Недремано око“, 2002 г. # [[Вукова дарба]], за стихозбирката „Недремано око“, 2003 г. # [[Награда „Жичка Хрисовуља]], 2003 г. # Награда „Поетски успех“, 2004 # [[Одговор на наградата Филип Вишњиќ]], 2004 # [[Награда Светозар Ќоровиќ]], за книгата „Јачмен и Калопер“, 2006. # Награда „Капата и стапот на Шантиќ“, [[Невесиње]], 2007. # [[Награда Десанка Максимовиќ]], 2009 г. # [[Награда Извиискра Његошев]], за книгата „Не допирај ме“, 2010 година. # [[Награда Ѓуро Дамјановиќ]], [[Udruženje Srpska literati]], за книгата „Придружи се и пишувај“, 2012 година. # [[Награда за печат на времето]], за книгата „Запиши и запиши“, 2012 година. # [[Награда Шушњар|Награда „Шушњар“]], за книгата „Човек се враќа дома“, 2012 година. # [[Награда Душко Трифуновиќ]], 2014 # Плакета со ликот на Сима Матавуља, [[Друштво на писатели на Србија]], 2015. # [[„Деспотица мати Ангелина“]] награда, за книгата „Над пепелта“, 2015 година # [[Награда Марко Миљанов]], за книгата „Над пепелта“, 2016 година. # [[Награда на Кочиќ]], 2018. # [[Награда Лазар Вучковиќ]], 2018 # [[Награда Јелена Балшиќ]], 2019. # [[Големата награда „Иво Андриќ“]], [[Институт Андриќ]], за книгата „Сонет и смрт“, [[Вишеград]], 2019 г. Награда - Иво Андриќ # [[Наградата на Дис]], 2020. # Повелба на Матица Српска == Дела == До крајот на 2007 година објавил 52 книги. === Поезија === Објавил стихозбирки: * "Винтерфел", (1967) * „Нула“, (1972) * „Ме роди тетка коза“, песни за деца, (1977) * „Беззаконието“, (1977) * „Планината и почетокот“, (1978) * „Колиба и тетка коза“, детски песни (1980) * „На крајот на милениумот“, (1987) * „Лазарева сабота“, (1989) * „Лазарева сабота и други денови“, (1993) * „Кај портите на рајот“, (1994) * „Лирика“, (1995) * „Неколку документарни детали“, (1998) * „Нека паѓа снег господа“, (1999) * „Најубавите песни на Рајко Петрова Ног“, (уреди [[Ѓорѓо Сладоје]]) (2001) * „Недомано око“, (2002) * „Сè не е изгубено“, (2004) * „У Вуловоме дол“, (избрани и нови песни) (2005) * „Јачмен и Калопер - сјај“, (2006) * „Не допирај ме“, (2008) * „Човекот се враќа дома“, (избор) (2010) === Прегледи, есеи и студии === * „Дела на Рајка Петрова Нога“ (пет книги): „Песни, песни и лим - детски песни, есеи, критики, Антологија на српски херојски песни“, Институт за учебници и наставни средства на Република Српска, Сараево, Србија (2003) * „Антологија на српски херојски песни“, (десет изданија) * „Антологија на поновата српска поезија“, Слово, Врбас (1998) * „Дали си жив“, (1973) * „Изобилство и распаѓање на материјата“, (1978) * „По патеката на волкот“, (1987) * „Солзи и соколи“, (2003) * „Запиши Рајко“, * „Запиши и запиши“, Белградска книга, Белград (2012) * „Песните на Алексе Шантиќ“, * „Поезија на Јован Дучиќ“, * „Поезија и проза на Бранко Ќопиќ“, * „Очи во двата света“, избор од поезијата и патописната проза на Јован Дучиќ * „Сонети и песни на Скендер Куленовиќ“, (2010) * „Приказни покрај водата од Камил Сијариќ“, ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.rtrs.tv/av/pusti.php?id=13431 Радио-телевизија на Република Српска: Сила од пораз - Рајко Петров Ного, 6.6.2011] {{ср}} * [http://rtrs.tv/av/pusti.php?id=19708 Радио-телевизија на Република Српска: 20 години од создавањето на Република Српска: Рајко Петров Ного (интервју 2009), 22/07/2012] {{sr}} * [http://www.politika.rs/scc/clanak/264858/Znaju-za-Konstantina-ne-haju-za-Nemanja Znaju za Konstantina, ne haju za Немања - интервју („Политика“, 26.07.2013)] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/341758/Kad-sklonis-velike-pojave-se-bumbari Кога ќе скриеш се појавуваат големи бумбари („Политика“, 24 октомври 2015 година)] * [http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:821293-RAJKO-PETROV-NOGO-Za-mene-je-cirilica-i-vise-od-identiteta За мене кирилицата е повеќе од идентитет („Вечерње новости“, 29 септември, 20)] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рајко Петров Ного}} [[Категорија:Луѓе од Калиновик]] [[Категорија:Срби од Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Српски машки поети]] [[Категорија:Српски машки есеисти]] [[Категорија:Српски не-фикционери]] [[Категорија:Српски книжевни критичари]] [[Категорија:Српски филолози]] [[Категорија:Книжевна критика на српски јазик]] [[Категорија:Српски поети од 20 век]] [[Категорија:Алумни на Универзитетот во Сараево]] [[Категорија:Алумни на Филолошкиот факултет на Универзитетот во Белград]] [[Категорија:Членови на Академијата на науките и уметностите на Република Српска]] [[Категорија:Погребувања на белградските нови гробишта]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 0azl6b5x8o23x5m91t8klz3tog0qcxw 0 1369049 5605246 5570918 2026-08-05T06:14:40Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605246 wikitext text/x-wiki '''Медиумите во Црна Гора''' се припишуваат на [[масовни медиуми]] со седиште во [[Црна Гора]]. Телевизијата, списанијата и весниците се управувани од страна на државни и профитни корпорации кои зависат од [[Реклама|рекламирање]], претплата и други приходи кои се поврзани со продажба. Уставот на Црна Гора ја гарантира слободата на говорот. Бидејќи е земја во транзиција, медиумскиот систем на Црна Гора е во фаза на трансформација. == Историја == Првата радио станица на [[Балкански Полуостров|Балканот]] и Југоисточна Европа се појавила во Црна Гора кога се отворила на предавателот сместен на ридот Волујица кај [[Бар (град)|Бар]] од Књаз [[Никола I Петровиќ|Никола I Петровиќ-Његош]] на 3 август 1904 година. Радио Цетиње почнало да емитува на 27 ноември 1944 година и во 1949 година било основано Радио Титоград. Во 1990 година го сменило името во [[Радиотелевизија Црна Гора|Радио Црна Гора]]. Во 1957 година, на планината [[Ловќен]] била поставена првата ТВ антена. Можела да прима слики од [[Италија]]. РТВ Титоград била основана во 1963 година со цел да произведува оригинални телевизиски програми и подоцна станала РТЦГ. Првото емитување на ТВЦГ во [[Белград]] била информативна програма во 1964 година. == Законодавна рамка == Правната рамка на [[Црна Гора]] била сметана за добро структурирана и со формално доста високо ниво на заштита на медиумите. Уставот и законот предвидуваат [[Слобода на говорот|слобода на говор]] и [[Слобода на печатот|печат]]. Ограничувањата се оправдани само за да се заштитат правата на другите на достоинство, углед и чест, или врз основа на јавниот морал и националната безбедност. Законот го криминализира [[Говор на омраза|говорот на омраза и нетолеранција]] на национална, расна и верска основа, а по овие основи имало и прогонувања. Во ноември 2014 година, кршењето на законите за говор на омраза било претворено во причина за можна забрана за распространетост на медиумите. Други соодветни закони во однос на слободата на медиумите и слободата на печатот во Црна Гора ги опфаќаат Законот за јавните радиодифузни сервиси на Црна Гора, Законот за медиуми, Законот за електронски медиуми и Законот за пристап до информации. Исто така, Изборниот закон предвидувал обврска за комерцијалните медиуми, како и за [[Радиотелевизија Црна Гора]] да гарантираат еднаква видливост на сите кандидати. Меѓутоа, нивното спроведување останало неконзистентно. Изданијата може да се основаат без одобрение и се само предмет на регистрација кај властите. Радиодифузерите треба да добијат лиценца. Поединци можат јавно или приватно да ја критикуваат владата без одмазда. По укинувањето на законот за кривична клевета во 2011 година, парламентот донесел закон за [[амнестија]] за [[помилување]] на лица осудени за клевета и навреда. Сепак, остануваат заостанати случаи. Право на одговор и право на исправка; [[цензура]]та е забранета. Институциите мора да го гарантираат правото на граѓаните на [[Слобода на информации|пристап до информации]]. Уставот и законот забрануваат произволно мешање во приватноста, семејството, домот или кореспонденцијата без судско одобрение или законска потреба, и забрануваат полицијата да претресува живеалиште или да спроведува тајни или набљудувачки операции без налог. Владата обично ги почитува забраните кои се однесуваат на физичките и имотните претреси, но е помалку усогласена задигиталната приватност. Законот барал Агенцијата за национална безбедност да добие судско овластување за прислушување, но властите, наводно, користат несоодветно прислушување и следење против опозициските партии, меѓународната заедница, невладините организации и други групи без соодветно законско овластување. Невладината Алтернатива соопштила дека во текот на 2011 година АНБ извршила таен надзор и собирање податоци против 113 лица. Невладините организации тврделе дека полицијата и државното обвинителство незаконски ги следеле електронските комуникации на граѓаните и не споделиле колку луѓе или интернет адреси следат. Уставот го гарантира правото на [[Слобода на информации|пристап до информации]], а Законот за слобода на информирање од 2005 година им дава право на новинарите и граѓаните да бараат споделување на информации од јавен карактер. Меѓутоа, и извршната власт е претпазлива во однос на откривање информации за наводни случаи [[Корупција|на корупција]], а забележани биле и неколку случаи во кои властите не го испочитувале рокот утврден во законот. Медиумските регулатори немаат доволно финансиска независност и капацитет за следење. Агенцијата за електронски медиуми (АЕМ) и Агенцијата за електронски комуникации и пошти (АЕКП) се двете регулаторни тела, кои имаат право на широки задачи за овој сектор. Иако се дефинирани како независни регулаторни тела, и двата ентитета биле изложени на обвинување дека не биле целосно независни, услов кој што произлегол поради мешањето што политичарите го вршеле врз овие тела. === Статус и саморегулација на новинарите === Во црногорскиот закон не е дадена законска дефиниција за новинар. Секое лице кое дава информации за медиумите се смета за новинар, без разлика дали е со договор или хонорарен работник. Недостасува сигурност на работното место на новинарите, а дел од нивните плати често уредниците им префрлаат на рака за да избегнат сметководство и даноци. Просечните бруто плати изнесувале речиси 500 евра месечно (нето просечната плата е 475 евра/м) и може да достигне до 200 евра месечно за почетните нивоа. Чести се и нападите врз новинарите и медиумите, а неказнивоста е загрижувачка. Не е пронајдена одговорност за убиството на Душко Јовановиќ во 2003 година, поранешен главен уредник на дневниот весник Дан. Туфик Софтиќ, новинар на Вијести и Монитор бил повреден од експлозивна направа активирана пред неговата куќа во август 2013 година. Синдикалното здружување е во пораст, по формирањето на [[синдикат]] за медиумски работници во 2013 година, член на националната Асоцијација на слободни синдикати. Етичкиот кодекс на новинарите од 2002 година е застарен, особено во однос на онлајн содржините. Воспоставувањето рамка за саморегулација одамна е во застој. Во март 2012 година, претставници на 19 печатени и електронски медиуми формирале медиумски совет за саморегулација. Меѓутоа, некои од највлијателните медиуми одбиле да се приклучат на она што тие го опишале како прекумерно провладина група. Нагласиле дека ќе формираат посебен механизам за саморегулација. Група мали локални медиуми од северниот регион на земјата формирале сопствен совет за саморегулација. Само три саморегулаторни тела во земјата се бројат како активни: Советот за саморегулација на медиумите, Саморегулаторниот локален совет за печат и Омбудсманот на ТВ Вијести, основани во 2013 година. Првиот од нив имал задача да објавува извештаи и да одлучува по жалбите. Исто така, се предлага како посредник меѓу медиумите и незадоволните клиенти дури и кога засегнатите медиуми не се меѓу неговите членови (иако тоа е спротивно на принципот на саморегулација). Набљудувачите откриле случаи на политичка пристрасност во неговата работа. Професионализмот кај новинарите не е многу распространет. Етичките принципи многупати не се почитуваат, на пр. во однос на презумпција на невиност, исходи од судењето, погрешни титули и дискредитација на конкурентите. Медиумските извештаи ретко се избалансирани. Новинарите имаат право да ги заштитат нивните извори, иако тоа не е признаено со Кодексот за етика на новинарите. Привилегиите на новинарите, често не се почитувани од јавните власти. Главниот уредник на Дан во 2012 година бил замолен од државниот обвинител да ги каже своите извори за можни случаи на корупција во претходно државната телеком компанија, за време на судењето за откривање [[Доверлива информација|државни тајни]]. == Медиумска средина == Црна Гора има многу разновидна медиумска средина за мала држава, со речиси 24 телевизиски станици, 54 радио станици, 5 дневни печатени изданија, 3 неделници и 30 месечни весници. === Јавен радиодифузен сервис === Јавната радиодифузна организација во Црна Гора е државната радио и телевизија на Црна Гора (РТЦГ), која ги опфаќа Радио Црна Гора и Телевизија Црна Гора. РТЦГ е полноправна членка на [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] од осамостојувањето на земјата во 2006 година. РТЦГ е регулиран со Законот за јавни радиодифузни услуги, барајќи да им служи на интересите на сите граѓани на Црна Гора, без разлика на нивната политичка, верска, културна, расна или полова припадност. Со РТЦГ раководи Совет од 9 члена, кои се експерти предложени од граѓански организации и избрани од Собранието со мнозинство. Советот на РТЦГ го одредува генералниот директор на РТЦГ и се залага за јавниот интерес. Иако неговата процедура за номинација треба да обезбеди независност на Советот, тоа што некои од номинираните организации добиваат државно финансирање ги натерало ОБСЕ и Советот на Европа да покажат загриженост за нивната независност од владината коалиција. РТЦГ нашироко се смета за зависен од Владата, особено по наводно политички мотивирани отпуштања на новинари во 2011 година. РТЦГ не плаќа такса за радиодифузна дозвола и се финансира директно од државниот буџет (1,2% од буџетот), како и од приходите од реклами (за ограничено време на емитување) и приходите од продажба. Нејзините финансии биле во неволја во последно време, а банкротирала во 2012 година, дополнително загрозувајќи ги нејзините акредитации за независност. Финансиската одржливост на РТЦГ е често изложена на ризик и во голема мера се потпира на владата како нејзин примарен извор на финансирање. Должниот фонд на РТЦГ (2,4 милиони евра) бил покриен преку државниот буџет во 2014 година. === Медиумски пазар === Електронските медиуми треба да го информираат националниот регулатор (АЕМ) за нивната сопственичка структура. Сепак, не постојат барања за обелоденување на јавноста, која поради тоа честопати не е свесна за вистинските сопственички структури. Исто така, не постојат информации за сопственоста на ентитети со седиште во странство кои работат црногорски медиуми. Медиумите во Црна Гора се финансирани преку приходи од реклами, продажба на сопствени продукции и други извори. Средствата од државната помош може да се распоредени, во согласност со Законот за медиуми, за производство на образовни, културни или малцински медиуми. Комисијата за контрола на државната помош назначена од страна на владата не утврдила неправилности во распределбата на таквите субвенции во 2012 година. Државното рекламирање се дистрибуира без јасни критериуми и тоа загрижува. Во 2012 година, 89% од средствата користени за реклама на министерствата биле преместени во дневниот весник Побједа, поголемиот дел во сопственост на државата. Законот за јавни набавки не се применува соодветно со огласните услуги, а податоците не се достапни на официјалниот веб-портал. Финансиската криза силно ги погодила црногорските медиуми, со влошена економска исплатливост на приватните медиуми. ИН ТВ, претходно бил домаќин на најгледаната информативна програма, затворена во 2012 година. Нејзините новинари сè уште се во суд за наплата на достасаните исплати. На другите медиуми се уште им е дозволено да работат од страна на националниот регулатор АЕМ, и покрај нивната должничка ситуација, што предизвикува загриженост за фаворизирање и политички притисоци. Најслабо развиениот Север бил посебно погоден од ефектите на кризата врз медиумската индустрија. Голем број медиуми на мал пазар, како црногорскиот, ја загрозуваат нивната одржливост. Ова особено важи за електронските медиуми, кои имаат повисоки трошоци за производство и кои треба да плаќаат радиодифузна такса. Очајните финансиски услови се сметаат за погодни за самоцензура. Процесот на приватизација на медиумите во државна сопственост и на локалната администрација, започнат во 2003 година, се одвива споро. Националниот дневен весник Побједа морал да се приватизира до 2014 година, но останал релативно во државна сопственост поради недостиг на заинтересирани инвеститори. Исто така, помалиот дел од весникот наводно бил поврзан со мафијашката банда на Дарко Шариќ. Медиумите во странска сопственост се сметаат за покритични кон владата, придонесувајќи за плурализмот на медиумската панорама во Црна Гора. Меѓутоа, пазарот останал прилично непривлечен на странските инвеститори. Се верува дека владата особено се мешала во националниот радиодифузен сервис РТЦГ, но, исто така, приватната телевизија Пинк М е обвинета дека служела на интересите на владејачката коалиција.<ref name="EP">https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2014/534982/EXPO_STU(2014)534982_EN.pdf</ref> == Медиуми == === Печатени медиуми === Печатеното новинарство во Црна Гора користи и латиница и кирилица, како и [[Српски јазик|српски]] и [[Црногорски јазик|црногорски]] јазик. Дневните весници во Црна Гора ги вклучуваат Блиц Црна Гора, Дневне новине, Дан, Побједа и Вијести. Периодични изданија вклучуваат Монитор и Магазин БИТ . Локалните и малцинските весници ги вклучуваат Пљеваљске новине ([[Пљевља]]) и Коха Јаворе (Подгорица, на [[Албански јазик|албански]]). ПЦнен (''Prve crnogorske elektronske novine'') е главниот онлајн медиум. Црногорската новинска агенција е Црногорска новинска агенција (МИНА). Провладиниот весник Побједа бил целосно приватизиран во ноември 2014 година, според законот од 2002 година со кој државата требала да ги продаде своите акции, откако банкротирала во јули 2014 година и покрај големите државни субвенции преку рекламирање. Новиот сопственик Медиа Неа, грчкиот бизнисмен Петрос Статис, планирал да го соедини со другиот весник „Дневне новине“, отпуштајќи половина од персоналот и формирајќи нов уреднички одбор. === Објавување === [[Цетињска печатница|Цетињската печатница]] била првата печатница во [[Југоисточна Европа]]; објектот работел помеѓу 1493 и 1496 година во [[Цетиње]], Зета.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/shorthistoryofyu0000sing|title=A short history of the Yugoslav peoples|last=Frederick Bernard Singleton|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=978-0-521-27485-2|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofyu0000sing/page/30 30]–|access-date=24 July 2011|url-access=registration}}</ref> === Радио емитување === Црна Гора е домаќин на 14 локални јавни радио станици и повеќе од 40 приватни радио станици. Националната радио-ТВ радиодифузер финансирана од државата управува со 2 радио мрежи: Радио Црне Горе и Радио 98; други радио станици со национално покривање се Атлас Радио, Монтена Радио, ПроФМ, Радио Антена М Радио на Црна Гора, Радио Светигора и Рускоје Радио (Руско радио). === Телевизиско емитување === Црна Гора има 4 јавни и околу 20 приватни ТВ станици и 1 сателитски ТВ канал. Другите телевизиски станици во приватна сопственост најчесто ги вклучуваат поголемите градови во Црна Гора. Националната радио-ТВ радиодифузер [[Радиотелевизија Црна Гора|Радиотелевизија на Црна Гора]] (РТЦГ), финансирана од страна на државата, управува со 2 терестријални ТВ мрежи: ТВЦГ 1 за вести и домашна продукција и ТВЦГ 2 за спорт и забава. ТВЦГ Сат се емитува во [[Австралија]] и [[Нов Зеланд]] преку сателит. Владините противници тврдат дека, и покрај одредено подобрување, РТЦГ сè уште е управувана од владејачките политички структури и дека јавниот радиодифузен сервис очигледно ја фаворизира владата во нејзината програма и известување. Приватните ТВ станици со национално покривање се РТВ Атлас, ТВ Вијести, Пинк М, Прва црногорска телевизија, НТВ Монтена и МБЦ. Поранешните канали вклучуваат Елмаг РТВ, ИН ТВ и Про ТВ. Локалните ТВ канали вклучуваат РТВ АПР ([[Рожае]]), РТВ Никшиќ ([[Никшиќ]]), ТВ Будва ([[Будва]]), РТВ Панорама ([[Пљевља]]), ТВ Теута ([[Улцињ]], со покривање и во [[Бар (град)|Бар]], [[Подгорица]]) и ТВ БОиН (Тузи, кој ги покрива и [[Улцињ]] и [[Подгорица]]). === Кино === Со оглед на населението од околу 600.000 луѓе, Црна Гора создала голем број извонредни филмски режисери и актери, меѓу кои [[Душан Вукотиќ]], првиот југословенски добитник на Оскар (во категоријата за краток анимиран филм во 1961 година), Вељко Булајиќ и Живко Николиќ. === Телекомуникации === Црна Гора има 163.000 фиксни телефонски линии во употреба, обезбедени од Т-Ком Црна Гора (сопственост на Црногорски Телеком) и МТЕЛ (сопственост на [[Телеком Србија]]). Мобилната телефонија пораснала, со 1,1 милион линии, обезбедени од три [[GSM|ГСМ]] оператори: Теленор Црна Гора (сопственост на Теленор), [[T-Mobile|Т-Мобајл Црна Гора]] (сопственост на Црногорски Телеком) и м:тел (сопственост на [[Телеком Србија]]). [[3G]] услугите биле воведени во 2007 година. Црна Гора со 178% во 2013 година имала втора највисока стапка на пенетрација на мобилни телефони во Европа, зад само [[Русија]] и била рангирана на 9-то место во светот. === Интернет === Црна Гора во 2012 година имала 373.655 корисници на интернет или 56,8 отсто од населението. Интернет услугите ги обезбедуваат Црногорски Телеком (дајл-ап и [[Асиметрична дигитална претплатничка линија|АДСЛ]]), М-Кабл ([[DOCSIS|ДОКСИС]]) и МТЕЛ ([[WiMAX|ВиМАКС]]). [[Асиметрична дигитална претплатничка линија|АДСЛ]] станал достапен во [[Црна Гора]] во 2005 година. Нема владини ограничувања за пристап до Интернет. Сè додека не му било наредено да престане да го прави тоа во март 2011 година, еден од главните даватели на интернет услуги во земјата ѝ дал на полицијата директен пристап до сите форми на комуникации што се пренесувале на нејзините опслужувачи. Не е познато дали властите го искористиле овој пристап за следење [[Електронско писмо|на е-пошта]] или интернет [[Мрежно место|-страници]] или виртуелни простории за разговор. Нема докази дека владата собира или открива лични информации за поединци врз основа на мирното изразување на поединецот на политичко, религиозно или идеолошко мислење или верување. == Сопственост на медиумите == === Транспарентност на сопственоста на медиумите === Транспарентноста на медиумската сопственост се однесува на јавната достапност на точни, сеопфатни и ажурирани информации за сопственичките структури на медиумите. Правниот режим кој гарантира транспарентност на сопственоста на медиумите овозможува на јавноста, како и на медиумските власти, да дознаат кој ефикасно ги поседува, контролира и влијае врз медиумите, како и влијанието на медиумите врз политичките партии или државните органи. Транспарентноста на сопственоста на медиумите во [[Црна Гора]] е недоволна и слабо контролирана.<ref name="SeeMO">{{Наведено списание|last=Daniela Brkić|date=November 2015|title=Media ownership and financing in Montenegro. Weak regulation enforcement and persistence of media control|url=http://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|publisher=South East European Media Observatory|issue=Media integrity matters|access-date=11 January 2017|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910131332/https://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|url-status=dead}}</ref> Ова е една од причините за создавањето на медиумски кластери кои го поларизираат медиумскиот систем во земјата<ref name="SeeMO" /> каде се верува дека структурите на сопственост на медиумите ја кријат вистинската идентификација на луѓето и интересите вклучени во медиумската сцена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/montenegro|title=Freedom of the Press 2015. Montenegro|date=2015|work=Freedomhouse.org|publisher=Freedom House|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005826/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/montenegro|archive-date=6 December 2017|accessdate=11 January 2017}}</ref> Најчесто, законите за медиуми содржат само индиректни регулативи за транспарентност на сопственоста кои се однесуваат само на секторот за печатени медиуми. Прашањето за транспарентност на сопственоста на медиумите поради тоа не е опфатено во ниту еден медиум специфичен и посебен закон.<ref>{{Наведена книга|url=http://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|title=Media ownership and its impact on media independence and pluralism|date=2004|publisher=Peace Institute, Institute for Contemporary Social and Political Studies|location=Ljiubljana, Slovenia|chapter=Montenegro|access-date=11 January 2017|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910131332/https://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|url-status=dead}}</ref> Печатените медиуми се заведуваат во регистар што го води Министерството за култура, но таков регистар, кој содржи и податоци за сопственичката структура, не е јавен и само делумни податоци се достапни преку Централниот регистар на стопански субјекти на Даночната управа.<ref name="SeeMO"/> Дополнително, јавноста и медиумските експерти го оспоруваат квалитетот на информациите кои се јавно достапни тврдејќи дека тие не се поврзани со вистинските сопственици и не ја даваат целосната слика за сопственичките структури. Според медиумските аналитичари, за електронските медиуми треба да се донесе конкретна регулатива за транспарентност на медиумската сопственост.<ref name="SeeMO" /> === Концентрација на медиумска сопственост и медиумски плурализам === ==== Преглед ==== Нема нелегална медиумска концентрација на црногорскиот медиумски пазар, според одредбите наведени со постоечкото законодавство.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|title=Media integrity matters|last=Pektovic|first=Brankica|publisher=Peace Institute, Institute for Contemporary Social and Political Studies|year=2015|location=Ljubljana, Slovenia|chapter=Media ownership and financing in Montenegro. Weak regulation enforcement and persistence of media control|access-date=2025-04-08|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910131332/https://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|url-status=dead}}</ref> Сепак, во пракса, постоечките антимонополски мерки и правила за медиумска концентрација се слаби и не се доволни.<ref name=":0" /> Тоа води кон „создавање медиумски кластери кои длабоко ја поларизираат медиумската сцена во земјата“. Ваквите кластери се организирани околу само една уредувачка линија, која може или да го поддржува или да се спротивставува на владејачкиот режим, а политичките сили ги користат за да ги пропагираат своите политички агенди и да ги оцрнат своите противници. Во ваков поларизиран контекст, двете страни развиле мрежа на медиуми во вкрстена сопственост.<ref name=":0" /> Медиумскиот пејзаж на Црна Гора се карактеризира со огромна и разновидна палета на медиуми, т.е. шест национални телевизиски канали, 56 радио станици, четири национални весници, еден политички магазин и неколку изданија на српски дневни весници и таблоиди, кои само привидно ѝ даваат плуралистички погледи на својата публика.<ref name=":0"/> Следниве фактори придонеле за ваквиот развој на настаните: недостаток на правила за транспарентност на сопственоста на медиумите, државно рекламирање, одложена [[приватизација]] на државните медиуми, слаба ефикасност на регулаторните тела во областа на финансирањето на медиумите, [[Реклама|рекламирањето]] и пазарната конкуренција. Во 2014 година, кога даночната управа за прв пат ги објавила финансиските податоци на медиумските компании, било покажано дека на толку пренатрупан пазар, само неколку медиуми можат да ги одржат своите активности. Таквите компании се или од државата или преку неколку рекламни компании кои имаат политички и деловни врски и кои контролираат големи сегменти од приходите од реклами на пазарот.<ref name=":0"/> Мерките преземени за спречување на медиумската концентрација имале одредени ефекти бидејќи не успеале да гарантираат дека вестите и кампањите што ги водат поврзаните медиуми не се контролираат од еден центар. Секторот за онлајн медиуми е област каде може да дојде до потенцијална концентрација, поради тоа што не постои регулатива која што ги опфаќа тие медиуми.<ref name=":0"/> ==== Сопственост на медиумите ==== Во Црна Гора, процесот на приватизација на медиумите бил довршен во 2014 година, со задоцнување од повеќе од една деценија. Шемите на сопственост во медиумите во Црна Гора се префрлиле од модел поддржан од донатори, развиен за време на процесот на демократизација на медиумите во доцните 1990-ти, кон медиумски бизнис модел повеќе воден од интерес, доминиран од странски капитал. Во 2015 година, две од четирите национални телевизии се во сопственост на странски компании; што се однесува до дневните весници, само еден од четири имал локални сопственици.<ref name=":0"/> ===== Регулирање на сопственоста на медиумите ===== Правилата за сопственост на медиумите се утврдени во Законот за медиуми (2002 г.).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://minoritycentre.org/library/media-law-republic-montenegro|title=Media Law|accessdate=5 April 2017}}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Основната крајна цел на таквиот Закон била да се контролира трансферот на државните медиуми на нивните нови приватни сопственици, дејство за кое во пракса било потребно една деценија повеќе од очекуваното да се комплетира. Што се однесува до медиумската концентрација, регулативата за случаите на печатени медиуми изостанува. Според експертите на Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, тоа било „сериозен проблем“.<ref name=":0"/> Поддржувачите на напуштениот нацрт-закон кој се однесува на прашањето на концентрацијата се плашеле дека без конкретни одредби, еден сопственик може да ги поседува сите црногорски дневни весници. Во суштина, од 2014 година, два од четири црногорски дневни весници ги поседуваат истите луѓе.<ref name=":0" /> Со цел да се спречи создавање на монополи, Законот за електронски медиуми (2010 година)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.article19.org/data/files/pdfs/laws/montenegro-draft-law-on-electronic-media.pdf|title=Law on Electronic Media|date=2009|work=Article19.org|accessdate=5 April 2017}}</ref> забранува радиодифузерот со национално покривање да поседува повеќе од 25 отсто од акциите во друг национален радиодифузер или повеќе од 10 отсто од акциите во новинска агенција или дневни печатени медиуми со тираж од повеќе од 3.000 примероци. Регулаторното тело, односно Агенцијата за електронски медиуми, неколку пати ефективно интервенирало за да се оневозможи нелегална медиумска концентрација.<ref name=":0"/> Сепак, затоа што законот првенствено го опфаќал секторот за дигитални медиуми, одредбата со која би се ограничила истовремената сопственост над два или повеќе печатени медиуми не била воведена во законодавството. Случајот бил активен во 2014 година, кога компанијата станала сопственик на два дневни весника.<ref name=":0" /> Нерегулираниот пазар на онлајн медиуми дозволува додатен простор за концентрација на медиумската моќ. На пример, гореспоменатиот сопственик на два дневни весници станал сопственик и на два влијателни веб-портали за вести.<ref name=":0" /> За да се усогласат со правилата за концентрација воведени со Законот за електронски медиуми во 2010 година, сопствениците морале да ги пренесат своите акции. Овој трансфер многупати се одвивал од сопствениците до нивните роднини, вработени и други поврзани лица, додека сопствениците ја задржувале својата раководна позиција. Експертите споделувале дека „ако целта на законот е да се ограничи прекумерната контрола врз медиумите, во тој случај ефектите од овие правила се сомнителни“.<ref name=":0"/> ==== Медиумски пазар ==== Што се однесува до радиодифузниот сектор, Црна Гора има шест национални телевизиски канали, вклучувајќи два јавни радиодифузни канали (''ТВЦГ1'' и ''ТВЦГ2''). Малата димензија на црногорскиот медиумски пазар ги ограничила можните медиумски потфати, посебно во радиодифузниот сектор каде оперативните трошоци се високи. Многу локални медиуми кои ги иницирале своите активности во ерата на демократизацијата кон крајот на 1990-тите и 2000-тите, банкротирале. Многу други се свртиле кон странските инвеститори.<ref name=":0"/> Една друга карактеристика на црногорскиот радиодифузен пазар е инвестирањето на српските медиумски компании кои што, без јазични бариери, нудат програми и содржини произведени во Србија на црногорскиот пазар.<ref name=":0"/> Според Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, конкуренцијата помеѓу главните ТВ канали не создала поквалитетна содржина, ниту може да се смета за фер.<ref name=":0"/> Печатениот сектор се карактеризира со уредувачка поларизација на владините поддржувачи наспроти противниците, според моделот на сопственост што е сличен на оној на телевизискиот пазар. Најважните печатени медиуми се во сопственост на видни индивидуалци, „чии опозициски уредувачки политики беа во ривалство со странски медиумски компании блиски до владата“.<ref name=":0"/> 2011 година го обележала влезот на грчкиот капитал на црногорскиот медиумски пазар, преку старт-ап компанијата ''Медиа Неа''.<ref name=":0" /> На пример, во 2014 година грчката компанија ''Медиа Неа'', која веќе била сопственик на ''Дневне новине'', го купила весникот ''Побједа'', поранешен државен медиум кој поминал низ неколку неуспешни обиди за приватизација во текот на 2007-2009 година. Грчките инвеститори немале конкретни деловни интереси од купувањето на ''Побједа''.<ref name=":0" /> Нивните главни деловни интереси во Црна Гора се во туристичкиот сектор. Според Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, ваквите грчки придобивки „обезбедија продолжување на поволната уредувачка политика за нивните партнери во владата“.<ref name=":0" /> Кога станува збор за онлајн медиумите - најмладиот медиумски пазар кој во изминатите години значително се има зголемено, во однос на сопственоста, тој е поврзан со традиционалните, печатени медиуми, обезбедувајќи им нови интерактивни простори за привлекување поголема публика. Исто така, пазарот на онлајн медиуми е широко нерегулиран и не постојат специфични правила за сопственост. Тие се споменати во Законот за електронски медиуми (2010 година), но, според Агенцијата за електронски медиуми, законот не го дефинира конкретно опсегот на нејзината надлежност. Агенцијата започнала со изработка на некои подзаконски акти за расчистување на проблемот.<ref name=":0"/> ==== Рекламни агенции ==== На пазарот за купување медиуми во Црна Гора целосно доминираат странски агенции, од кои најмногу случаите поврзани со српски компании. Експертите тврдат дека тоа им дава поволна положба медиумите во Црна Гора во сопственост на Србија.<ref name=":0"/> Оваа сопственичка структура е, исто така релевантна затоа што може потенцијално да влијае на клиентелистичките односи меѓу медиумите во српска сопственост и црногорската влада каде првите се во предност со поволно деловно опкружување, благодарение на слабоста на законските одредби и во корист на содржината што е афирмативна на агендата на владејачката партија.<ref name=":0" /> Овие врски доведуваат до зајакнување на политичките односи меѓу актуелните политички режими на двете земји. На пример, српскиот таблоид ''Информер'', кој влегол на црногорскиот медиумски пазар, има блиски врски и со српскиот и со црногорскиот премиер, имено [[Александар Вучиќ|со Вучиќ]] во Србија и [[Мило Ѓукановиќ|со Ѓукановиќ]] во Црна Гора.<ref name=":0" /> Контролата и влијанието врз еден дел од лојалните медиуми и непријателскиот однос кон оние со спротивставени позиции се критикувани во извештајот на Хјуман рајтс воч од 2015 година.<ref name=":0" /> == Цензура и слобода на медиумите == Во 2015 година, Фридом Хаус ја оценил Црна Гора како „делумно слободна“, со вкупен резултат од 39.<ref name="FH">Freedom House, [https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/montenegro Freedom of the Press Report - Montenegro] {{Семарх}} 2015</ref> Организацијата ја забележала истрајноста на непријателската официјална реторика и сериозните физички напади врз новинарите, чии истраги и гонење само ретко воделе до пресуди.<ref name="FH" /> Во Црна Гора, репортирањето често нема објективност и професионализам, а најголемиот дел од новинарството е во таблоиден стил.<ref name="FH"/> Финансиската состојба на медиумите е ужасна. Новинарите се недоволно платени и принудени на пристрасно известување. Кризата го зела својот данок и 500 новинари биле отпуштени од 2011 година, според медиумските синдикати.<ref name="FH"/> Медиумскиот пејзаж во Црна Гора е длабоко и широко политизиран. Се забележува остра поделба меѓу медиумите кои ја поддржуваат владата и оние кои ја критикуваат. Овој тренд е засилен во последниве години. Има неколку обиди да се намали влијанието на некои медиуми врз црногорската јавна сфера. „Тешката“ цензура се манифестира и со насилство врз новинарите, на пример, убиството на главниот уредник на дневниот весник ''Дан'', Душко Јавановиќ, во 2014 година, кое од 2016 година останало нерешено, како и повеќето напади врз новинари и медиумски имот, што предизвикува самоцензура кај медиумските практикувачи.<ref name=":0"/> Многу почеста во последниве години е [[Цензура|меката цензура]], дефинирана како индиректен, „често финансиски притисок, наменет да ги ослабне капацитетите, па дури и да ја загрози одржливоста“ на медиумите, посебно тие кои што ја критикуваат владата и владејачката партија.<ref name=":0"/> Попрецизно, меката цензура се однесува на обидот на владата да влијае на медиумите преку различни форми на притисоци, без користење законски забрани, отворена цензура на содржина или физички напади врз новинари.<ref name=":0" /> Постојат најмалку три форми на мека цензура: злоупотреба на јавните средства; злоупотреба на регулаторните и инспекциските органи и параправни притисоци.<ref name=":0" /><ref>{{Наведено списание|date=2005|title=The Growing Threat of Soft Censorship. A Paper on Indirect Restrictions on Freedom of Expression Worldwide|url=https://www.opensocietyfoundations.org/sites/default/files/threat_20051205.pdf|journal=Open Society Foundation. Justice Initiative|access-date=30 April 2017}}</ref> Во Црна Гора, мека цензура се врши главно преку финансиски притисок, односно преку доделување рекламни услуги од јавните институции на фаворизирани медиуми, селективна распределба на субвенции и други државни средства, платена содржина и слично.<ref name=":0" /> Според извештајот на Светската асоцијација на весници и издавачи на вести од 2015 година, јавните институции во Црна Гора пробуваат да манипулираат со медиумите и да влијаат на уредувачката политика и содржината со селективно и нетранспарентно распределување на средствата.<ref name=":0"/> Понатаму, недостатокот на транспарентност во финансирањето на државните медиуми и сопственоста на медиумите дополнително отвора можности за официјалните актери да ги искористуваат медиумите за партиски цели.<ref name=":0" /> Црногорската правна рамка не обезбедува конкретна регулатива за распределба на јавните средства за медиумите. Ниту една институција не е одговорна да следи како се трошат и распределуваат таквите средства.<ref name=":0"/> Нема информации и јавна евиденција за јавните трошења за рекламирање и други форми на финансирање на медиумите од јавни средства.<ref name=":0" /> Ова отвора можности за владина интервенција во работата на црногорските медиуми.<ref name=":0" /> === Напади и закани кон новинари === Заканите и нападите врз новинарите, и вербални и физички, се случуваат постојано и се извор на самоцензура. Многу случаи остануваат отворени, а пресудите се исклучок. Во 2012 година, била формирана нова владина комисија (со мандат од една година, кој може да се обновува) со цел да ги надгледува истрагите за насилните злосторства врз новинарите.<ref name="FH"/> Имала задача да истражи 14 случаи од висок профил помеѓу 2004 и 2014 година, вклучувајќи: * Убиството на Душко Јовановиќ во 2004 година, издавач и уредник на ''Дан'', било повторно отворено во февруари 2014 година. * Бомбашки напад во 2013 година врз куќата на новинарот ''на Вијести'', Туфик Софтиќ * Во експлозијата во декември 2013 година пред просториите на ''Вијести'' биле обвинети двајца осомничени во јули 2014 година. Претходните напади, вклучително и четири автомобили ''Вијести'' запалени во јули 2011 година, август 2011 година и февруари 2014 година, остануваат нерешени. Во последните години се случиле напади и закани врз новинари и неколку други случаи од висок профил. * Оливера Лакиќ била физички нападната на 7 март 2012 година; насилникот бил осуден на девет месеци за насилен напад, но неговите мотиви не се истражени. Лакиќ добила неколку закани по истрагата за нелегално производство на цигари во Мојковац. * Во декември 2013 година, на новинарот на јавната телевизија Дарко Ивановиќ му се заканувале и му го оштетиле автомобилот откако објавил приказна за приватизациите. Надлежните му одредиле тримесечна заштита и обвиниле маж, но само за разбојништво. Мажот подоцна признал дека полицијата му дала 5 евра и хамбургер за да го признае делото. Обвиненијата подоцна биле отфрлени.<ref name="HRW">https://www.refworld.org/reference/countryrep/hrw/2015/en/106168</ref> /> * Во јануари 2014 година, Лидија Никчевиќ, известувач на ''Дан'', била претепана со бејзбол палка во [[Никшиќ]]. Во декември 2014 година, пет лица биле осудени на казни од 11 до 15 месеци за нападот.<ref name="HRW" /> * На 13 февруари 2014 година, по трет пат, во [[Подгорица]] бил запален автомобил сопственост на ''Вијести''. Локалната невладина организација ''Акција за човекови права'' (АЧП) забележала 20 случаи на напади и малтретирање на црногорски новинари во периодот од 2010 до почетокот на 2014 година, сите пријавени во полиција. АЧП известил дека обвинителите, по правило, ќе ги обвинат сторителите за полесни кривични дела и дека судиите ќе ги осудуваат со минимални казни, иако не ги истражат нивните мотиви. Извештајот на [[Европска комисија|Европската комисија]] за напредокот на Црна Гора за 2014 година изразува загриженост поради можноста старите и нерешени случаи на насилство врз новинари наскоро да го надминат рокот на застареност. Исто така, ја повикал извршната власт да се воздржи од изјави кои „може да се сфатат како заплашување“ – како изјавата на Ѓукановиќ од март 2014 година дека „ќе се занимава со сите видови мафија, вклучително и медиумската мафија“.<ref name="FH"/> Претставничката на ОБСЕ за слободата на медиумите, Дуња Мијатовиќ, истакнала како неуспехот да се истражат нападите врз новинарите во Црна Гора „испраќа порака за неказнивост“. Според АЧП, недостатокот на напредок во истрагата на старите случаи „помага да се создаде средина во која новинарите допрва треба да се чувствуваат уверени дека властите ќе одговорат жестоко на злосторствата извршени врз медиумските работници“.<ref name="HRW" /> === Политички мешања === Содржините се под влијание на деловните и политичките интереси на сопствениците на медиумите. Медиумите кои се критички настроени кон владата не добиваат огласи од државните министерства и државните организации. Независните новинари се соочуваат со притисоци од бизнис лидери и владини функционери, кои често бесрамно фаворизираат медиуми кои ги поддржуваат. Новинарите кои ја истражуваат корупцијата многупати биле обвинети од официјални лица дека „се обидуваат да и нанесат штета на државата“.<ref name="FH"/> Државната помош и финансирањето на рекламите се најлесни начини за владата да врши притисок врз медиумите. Во Извештајот на ЕУ за напредокот на Црна Гора за 2013 година, било забележано дека нивното управување е незаконско и дека може да ја загрози медиумската конкуренција. Во 2013 година, 91% од целокупното владино рекламирање било доделено на владиниот дневен весник Побједа. === Граѓански тужби за клевета === Весниците остануваат под закана од случаи на граѓански штети. Независните медиуми Вијести, Дан и Монитор биле тужени и казнети со илјадници евра поради „навреда“ на премиерот [[Мило Ѓукановиќ]] и неговото семејство. Правосудниот систем останува несоодветно подготвен да се справи со случаите поврзани со медиумите, бидејќи постапките се спори, истрагите несоодветни, а судиите не се подготвени.<ref name="FH"/> Црногорскиот закон ги прави медиумите одговорни за свесно или непромислено објавување невистинити факти. Новинарите пријавиле употреба на граѓанска клевета од страна на властите за цели на политичко мешање. * Неделникот ''Монитор'' добил шест нерешени тужби, вклучително и една од сестрата на премиерот, Ана Коларевиќ, откако тие ја истражувале нејзината улога во приватизацијата на компанијата ТЛЦ. Коларевиќ ги тужела ''Монитор'', ''Дан'' и ''Вијести'' за 100.000 евра (најчестите тужби се за 10.000). Првостепениот суд го ослободил ''Монитор'', но апелациониот суд го вратил предметот на повторно судење. * Според неговиот главен уредник, опозицискиот весник ''„Дан“'' „се бори со тужби“, наведувајќи дека платил повеќе од 200.000 евра, најмногу на Ѓукановиќ и неговиот круг, вклучувајќи ја и Ана Коларевиќ. На крајот на 2012 година, ''Дан'' имал 2 милиони евра во судски процеси, вклучително и тужба од 1 милион евра на Ѓукановиќ од 2007 година.<ref name="HRW" /> === Кампањи за валкање === Според ХРВ, ''„Монитор'' “, ''„Дан“'' и ''„Вијести“'' изгледа дека се под „постојана низа критики“ од провладините медиуми. Побједа, во сопственост на државата, наместо тоа, изгледа дека ја турка владината линија и ги дискредитира критичарите - дури до редовно нарекување на уредникот на ''Монитор'' „проститутка“. Дарко Ивановиќ, од јавната телевизија, бил оцрнет од таблоидите и провладините медиуми, вклучително и [[Пинк (Србија)|ТВ Пинк]], откако открил дека полицијата пробувала да наклевети еден човек за напад врз сопствениот автомобил: „тоа е цел систем на паралелни реалности поставен за да ги дискредитира новинарите“. Црногорскиот екс-премиер [[Мило Ѓукановиќ]], има искуство со напаѓање критички новинари и медиуми, оцрнувајќи ги како „медиумска мафија“, тврдејќи дека се поврзани со организираниот криминал и нарекувајќи ги „стаорци“, „чудовишта“, „државни непријатели“. Во ноември 2013 година, регионалната новинарска конференција, назначена од Ѓукановиќ, вклучила изложба на која биле прикажани насловните страници на три црногорски дневни весници како примери на „лошо“ новинарство, претставувајќи ги како непријатели на државата кои го поткопуваат владеењето на правото преку манипулирање со јавното мислење во земјата. На босанската новинарка и се заканувале и оцрнувале провладините црногорски медиуми откако објавила критички напис за конференцијата, а подоцна била и лично малтретирана откако се вратила во Босна. == Наводи == {{Наводи|2}}{{Европа по тема|Media of}}{{Европа по тема|Transparency of media ownership in}} [[Категорија:Медиуми по земја]] [[Категорија:Статии со извадоци]] a229o9kf0vuyjr7ghxb11bhncgpqblj 5605291 5605246 2026-08-05T06:52:11Z Bjankuloski06 332 /* Телевизиско емитување */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605291 wikitext text/x-wiki '''Медиумите во Црна Гора''' се припишуваат на [[масовни медиуми]] со седиште во [[Црна Гора]]. Телевизијата, списанијата и весниците се управувани од страна на државни и профитни корпорации кои зависат од [[Реклама|рекламирање]], претплата и други приходи кои се поврзани со продажба. Уставот на Црна Гора ја гарантира слободата на говорот. Бидејќи е земја во транзиција, медиумскиот систем на Црна Гора е во фаза на трансформација. == Историја == Првата радио станица на [[Балкански Полуостров|Балканот]] и Југоисточна Европа се појавила во Црна Гора кога се отворила на предавателот сместен на ридот Волујица кај [[Бар (град)|Бар]] од Књаз [[Никола I Петровиќ|Никола I Петровиќ-Његош]] на 3 август 1904 година. Радио Цетиње почнало да емитува на 27 ноември 1944 година и во 1949 година било основано Радио Титоград. Во 1990 година го сменило името во [[Радиотелевизија Црна Гора|Радио Црна Гора]]. Во 1957 година, на планината [[Ловќен]] била поставена првата ТВ антена. Можела да прима слики од [[Италија]]. РТВ Титоград била основана во 1963 година со цел да произведува оригинални телевизиски програми и подоцна станала РТЦГ. Првото емитување на ТВЦГ во [[Белград]] била информативна програма во 1964 година. == Законодавна рамка == Правната рамка на [[Црна Гора]] била сметана за добро структурирана и со формално доста високо ниво на заштита на медиумите. Уставот и законот предвидуваат [[Слобода на говорот|слобода на говор]] и [[Слобода на печатот|печат]]. Ограничувањата се оправдани само за да се заштитат правата на другите на достоинство, углед и чест, или врз основа на јавниот морал и националната безбедност. Законот го криминализира [[Говор на омраза|говорот на омраза и нетолеранција]] на национална, расна и верска основа, а по овие основи имало и прогонувања. Во ноември 2014 година, кршењето на законите за говор на омраза било претворено во причина за можна забрана за распространетост на медиумите. Други соодветни закони во однос на слободата на медиумите и слободата на печатот во Црна Гора ги опфаќаат Законот за јавните радиодифузни сервиси на Црна Гора, Законот за медиуми, Законот за електронски медиуми и Законот за пристап до информации. Исто така, Изборниот закон предвидувал обврска за комерцијалните медиуми, како и за [[Радиотелевизија Црна Гора]] да гарантираат еднаква видливост на сите кандидати. Меѓутоа, нивното спроведување останало неконзистентно. Изданијата може да се основаат без одобрение и се само предмет на регистрација кај властите. Радиодифузерите треба да добијат лиценца. Поединци можат јавно или приватно да ја критикуваат владата без одмазда. По укинувањето на законот за кривична клевета во 2011 година, парламентот донесел закон за [[амнестија]] за [[помилување]] на лица осудени за клевета и навреда. Сепак, остануваат заостанати случаи. Право на одговор и право на исправка; [[цензура]]та е забранета. Институциите мора да го гарантираат правото на граѓаните на [[Слобода на информации|пристап до информации]]. Уставот и законот забрануваат произволно мешање во приватноста, семејството, домот или кореспонденцијата без судско одобрение или законска потреба, и забрануваат полицијата да претресува живеалиште или да спроведува тајни или набљудувачки операции без налог. Владата обично ги почитува забраните кои се однесуваат на физичките и имотните претреси, но е помалку усогласена задигиталната приватност. Законот барал Агенцијата за национална безбедност да добие судско овластување за прислушување, но властите, наводно, користат несоодветно прислушување и следење против опозициските партии, меѓународната заедница, невладините организации и други групи без соодветно законско овластување. Невладината Алтернатива соопштила дека во текот на 2011 година АНБ извршила таен надзор и собирање податоци против 113 лица. Невладините организации тврделе дека полицијата и државното обвинителство незаконски ги следеле електронските комуникации на граѓаните и не споделиле колку луѓе или интернет адреси следат. Уставот го гарантира правото на [[Слобода на информации|пристап до информации]], а Законот за слобода на информирање од 2005 година им дава право на новинарите и граѓаните да бараат споделување на информации од јавен карактер. Меѓутоа, и извршната власт е претпазлива во однос на откривање информации за наводни случаи [[Корупција|на корупција]], а забележани биле и неколку случаи во кои властите не го испочитувале рокот утврден во законот. Медиумските регулатори немаат доволно финансиска независност и капацитет за следење. Агенцијата за електронски медиуми (АЕМ) и Агенцијата за електронски комуникации и пошти (АЕКП) се двете регулаторни тела, кои имаат право на широки задачи за овој сектор. Иако се дефинирани како независни регулаторни тела, и двата ентитета биле изложени на обвинување дека не биле целосно независни, услов кој што произлегол поради мешањето што политичарите го вршеле врз овие тела. === Статус и саморегулација на новинарите === Во црногорскиот закон не е дадена законска дефиниција за новинар. Секое лице кое дава информации за медиумите се смета за новинар, без разлика дали е со договор или хонорарен работник. Недостасува сигурност на работното место на новинарите, а дел од нивните плати често уредниците им префрлаат на рака за да избегнат сметководство и даноци. Просечните бруто плати изнесувале речиси 500 евра месечно (нето просечната плата е 475 евра/м) и може да достигне до 200 евра месечно за почетните нивоа. Чести се и нападите врз новинарите и медиумите, а неказнивоста е загрижувачка. Не е пронајдена одговорност за убиството на Душко Јовановиќ во 2003 година, поранешен главен уредник на дневниот весник Дан. Туфик Софтиќ, новинар на Вијести и Монитор бил повреден од експлозивна направа активирана пред неговата куќа во август 2013 година. Синдикалното здружување е во пораст, по формирањето на [[синдикат]] за медиумски работници во 2013 година, член на националната Асоцијација на слободни синдикати. Етичкиот кодекс на новинарите од 2002 година е застарен, особено во однос на онлајн содржините. Воспоставувањето рамка за саморегулација одамна е во застој. Во март 2012 година, претставници на 19 печатени и електронски медиуми формирале медиумски совет за саморегулација. Меѓутоа, некои од највлијателните медиуми одбиле да се приклучат на она што тие го опишале како прекумерно провладина група. Нагласиле дека ќе формираат посебен механизам за саморегулација. Група мали локални медиуми од северниот регион на земјата формирале сопствен совет за саморегулација. Само три саморегулаторни тела во земјата се бројат како активни: Советот за саморегулација на медиумите, Саморегулаторниот локален совет за печат и Омбудсманот на ТВ Вијести, основани во 2013 година. Првиот од нив имал задача да објавува извештаи и да одлучува по жалбите. Исто така, се предлага како посредник меѓу медиумите и незадоволните клиенти дури и кога засегнатите медиуми не се меѓу неговите членови (иако тоа е спротивно на принципот на саморегулација). Набљудувачите откриле случаи на политичка пристрасност во неговата работа. Професионализмот кај новинарите не е многу распространет. Етичките принципи многупати не се почитуваат, на пр. во однос на презумпција на невиност, исходи од судењето, погрешни титули и дискредитација на конкурентите. Медиумските извештаи ретко се избалансирани. Новинарите имаат право да ги заштитат нивните извори, иако тоа не е признаено со Кодексот за етика на новинарите. Привилегиите на новинарите, често не се почитувани од јавните власти. Главниот уредник на Дан во 2012 година бил замолен од државниот обвинител да ги каже своите извори за можни случаи на корупција во претходно државната телеком компанија, за време на судењето за откривање [[Доверлива информација|државни тајни]]. == Медиумска средина == Црна Гора има многу разновидна медиумска средина за мала држава, со речиси 24 телевизиски станици, 54 радио станици, 5 дневни печатени изданија, 3 неделници и 30 месечни весници. === Јавен радиодифузен сервис === Јавната радиодифузна организација во Црна Гора е државната радио и телевизија на Црна Гора (РТЦГ), која ги опфаќа Радио Црна Гора и Телевизија Црна Гора. РТЦГ е полноправна членка на [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] од осамостојувањето на земјата во 2006 година. РТЦГ е регулиран со Законот за јавни радиодифузни услуги, барајќи да им служи на интересите на сите граѓани на Црна Гора, без разлика на нивната политичка, верска, културна, расна или полова припадност. Со РТЦГ раководи Совет од 9 члена, кои се експерти предложени од граѓански организации и избрани од Собранието со мнозинство. Советот на РТЦГ го одредува генералниот директор на РТЦГ и се залага за јавниот интерес. Иако неговата процедура за номинација треба да обезбеди независност на Советот, тоа што некои од номинираните организации добиваат државно финансирање ги натерало ОБСЕ и Советот на Европа да покажат загриженост за нивната независност од владината коалиција. РТЦГ нашироко се смета за зависен од Владата, особено по наводно политички мотивирани отпуштања на новинари во 2011 година. РТЦГ не плаќа такса за радиодифузна дозвола и се финансира директно од државниот буџет (1,2% од буџетот), како и од приходите од реклами (за ограничено време на емитување) и приходите од продажба. Нејзините финансии биле во неволја во последно време, а банкротирала во 2012 година, дополнително загрозувајќи ги нејзините акредитации за независност. Финансиската одржливост на РТЦГ е често изложена на ризик и во голема мера се потпира на владата како нејзин примарен извор на финансирање. Должниот фонд на РТЦГ (2,4 милиони евра) бил покриен преку државниот буџет во 2014 година. === Медиумски пазар === Електронските медиуми треба да го информираат националниот регулатор (АЕМ) за нивната сопственичка структура. Сепак, не постојат барања за обелоденување на јавноста, која поради тоа честопати не е свесна за вистинските сопственички структури. Исто така, не постојат информации за сопственоста на ентитети со седиште во странство кои работат црногорски медиуми. Медиумите во Црна Гора се финансирани преку приходи од реклами, продажба на сопствени продукции и други извори. Средствата од државната помош може да се распоредени, во согласност со Законот за медиуми, за производство на образовни, културни или малцински медиуми. Комисијата за контрола на државната помош назначена од страна на владата не утврдила неправилности во распределбата на таквите субвенции во 2012 година. Државното рекламирање се дистрибуира без јасни критериуми и тоа загрижува. Во 2012 година, 89% од средствата користени за реклама на министерствата биле преместени во дневниот весник Побједа, поголемиот дел во сопственост на државата. Законот за јавни набавки не се применува соодветно со огласните услуги, а податоците не се достапни на официјалниот веб-портал. Финансиската криза силно ги погодила црногорските медиуми, со влошена економска исплатливост на приватните медиуми. ИН ТВ, претходно бил домаќин на најгледаната информативна програма, затворена во 2012 година. Нејзините новинари сè уште се во суд за наплата на достасаните исплати. На другите медиуми се уште им е дозволено да работат од страна на националниот регулатор АЕМ, и покрај нивната должничка ситуација, што предизвикува загриженост за фаворизирање и политички притисоци. Најслабо развиениот Север бил посебно погоден од ефектите на кризата врз медиумската индустрија. Голем број медиуми на мал пазар, како црногорскиот, ја загрозуваат нивната одржливост. Ова особено важи за електронските медиуми, кои имаат повисоки трошоци за производство и кои треба да плаќаат радиодифузна такса. Очајните финансиски услови се сметаат за погодни за самоцензура. Процесот на приватизација на медиумите во државна сопственост и на локалната администрација, започнат во 2003 година, се одвива споро. Националниот дневен весник Побједа морал да се приватизира до 2014 година, но останал релативно во државна сопственост поради недостиг на заинтересирани инвеститори. Исто така, помалиот дел од весникот наводно бил поврзан со мафијашката банда на Дарко Шариќ. Медиумите во странска сопственост се сметаат за покритични кон владата, придонесувајќи за плурализмот на медиумската панорама во Црна Гора. Меѓутоа, пазарот останал прилично непривлечен на странските инвеститори. Се верува дека владата особено се мешала во националниот радиодифузен сервис РТЦГ, но, исто така, приватната телевизија Пинк М е обвинета дека служела на интересите на владејачката коалиција.<ref name="EP">https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2014/534982/EXPO_STU(2014)534982_EN.pdf</ref> == Медиуми == === Печатени медиуми === Печатеното новинарство во Црна Гора користи и латиница и кирилица, како и [[Српски јазик|српски]] и [[Црногорски јазик|црногорски]] јазик. Дневните весници во Црна Гора ги вклучуваат Блиц Црна Гора, Дневне новине, Дан, Побједа и Вијести. Периодични изданија вклучуваат Монитор и Магазин БИТ . Локалните и малцинските весници ги вклучуваат Пљеваљске новине ([[Пљевља]]) и Коха Јаворе (Подгорица, на [[Албански јазик|албански]]). ПЦнен (''Prve crnogorske elektronske novine'') е главниот онлајн медиум. Црногорската новинска агенција е Црногорска новинска агенција (МИНА). Провладиниот весник Побједа бил целосно приватизиран во ноември 2014 година, според законот од 2002 година со кој државата требала да ги продаде своите акции, откако банкротирала во јули 2014 година и покрај големите државни субвенции преку рекламирање. Новиот сопственик Медиа Неа, грчкиот бизнисмен Петрос Статис, планирал да го соедини со другиот весник „Дневне новине“, отпуштајќи половина од персоналот и формирајќи нов уреднички одбор. === Објавување === [[Цетињска печатница|Цетињската печатница]] била првата печатница во [[Југоисточна Европа]]; објектот работел помеѓу 1493 и 1496 година во [[Цетиње]], Зета.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/shorthistoryofyu0000sing|title=A short history of the Yugoslav peoples|last=Frederick Bernard Singleton|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=978-0-521-27485-2|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofyu0000sing/page/30 30]–|access-date=24 July 2011|url-access=registration}}</ref> === Радио емитување === Црна Гора е домаќин на 14 локални јавни радио станици и повеќе од 40 приватни радио станици. Националната радио-ТВ радиодифузер финансирана од државата управува со 2 радио мрежи: Радио Црне Горе и Радио 98; други радио станици со национално покривање се Атлас Радио, Монтена Радио, ПроФМ, Радио Антена М Радио на Црна Гора, Радио Светигора и Рускоје Радио (Руско радио). === Телевизиско емитување === Црна Гора има 4 јавни и околу 20 приватни ТВ станици и 1 сателитски ТВ канал. Другите телевизиски станици во приватна сопственост најчесто ги вклучуваат поголемите градови во Црна Гора. Националната радио-ТВ радиодифузер [[Радиотелевизија Црна Гора|Радиотелевизија на Црна Гора]] (РТЦГ), финансирана од страна на државата, управува со 2 терестријални ТВ мрежи: ТВЦГ 1 за вести и домашна продукција и ТВЦГ 2 за спорт и забава. ТВЦГ Сат се емитува во [[Австралија]] и [[Нов Зеланд]] преку сателит. Владините противници тврдат дека, и покрај одредено подобрување, РТЦГ сè уште е управувана од владејачките политички структури и дека јавниот радиодифузен сервис очигледно ја фаворизира владата во нејзината програма и известување. Приватните ТВ станици со национално покривање се РТВ Атлас, ТВ Вијести, Пинк М, Прва црногорска телевизија, НТВ Монтена и МБЦ. Поранешните канали вклучуваат Елмаг РТВ, ИН ТВ и Про ТВ. Локалните ТВ канали вклучуваат РТВ АПР ([[Рожаје]]), РТВ Никшиќ ([[Никшиќ]]), ТВ Будва ([[Будва]]), РТВ Панорама ([[Пљевља]]), ТВ Теута ([[Улцињ]], со покривање и во [[Бар (град)|Бар]], [[Подгорица]]) и ТВ БОиН (Тузи, кој ги покрива и [[Улцињ]] и [[Подгорица]]). === Кино === Со оглед на населението од околу 600.000 луѓе, Црна Гора создала голем број извонредни филмски режисери и актери, меѓу кои [[Душан Вукотиќ]], првиот југословенски добитник на Оскар (во категоријата за краток анимиран филм во 1961 година), Вељко Булајиќ и Живко Николиќ. === Телекомуникации === Црна Гора има 163.000 фиксни телефонски линии во употреба, обезбедени од Т-Ком Црна Гора (сопственост на Црногорски Телеком) и МТЕЛ (сопственост на [[Телеком Србија]]). Мобилната телефонија пораснала, со 1,1 милион линии, обезбедени од три [[GSM|ГСМ]] оператори: Теленор Црна Гора (сопственост на Теленор), [[T-Mobile|Т-Мобајл Црна Гора]] (сопственост на Црногорски Телеком) и м:тел (сопственост на [[Телеком Србија]]). [[3G]] услугите биле воведени во 2007 година. Црна Гора со 178% во 2013 година имала втора највисока стапка на пенетрација на мобилни телефони во Европа, зад само [[Русија]] и била рангирана на 9-то место во светот. === Интернет === Црна Гора во 2012 година имала 373.655 корисници на интернет или 56,8 отсто од населението. Интернет услугите ги обезбедуваат Црногорски Телеком (дајл-ап и [[Асиметрична дигитална претплатничка линија|АДСЛ]]), М-Кабл ([[DOCSIS|ДОКСИС]]) и МТЕЛ ([[WiMAX|ВиМАКС]]). [[Асиметрична дигитална претплатничка линија|АДСЛ]] станал достапен во [[Црна Гора]] во 2005 година. Нема владини ограничувања за пристап до Интернет. Сè додека не му било наредено да престане да го прави тоа во март 2011 година, еден од главните даватели на интернет услуги во земјата ѝ дал на полицијата директен пристап до сите форми на комуникации што се пренесувале на нејзините опслужувачи. Не е познато дали властите го искористиле овој пристап за следење [[Електронско писмо|на е-пошта]] или интернет [[Мрежно место|-страници]] или виртуелни простории за разговор. Нема докази дека владата собира или открива лични информации за поединци врз основа на мирното изразување на поединецот на политичко, религиозно или идеолошко мислење или верување. == Сопственост на медиумите == === Транспарентност на сопственоста на медиумите === Транспарентноста на медиумската сопственост се однесува на јавната достапност на точни, сеопфатни и ажурирани информации за сопственичките структури на медиумите. Правниот режим кој гарантира транспарентност на сопственоста на медиумите овозможува на јавноста, како и на медиумските власти, да дознаат кој ефикасно ги поседува, контролира и влијае врз медиумите, како и влијанието на медиумите врз политичките партии или државните органи. Транспарентноста на сопственоста на медиумите во [[Црна Гора]] е недоволна и слабо контролирана.<ref name="SeeMO">{{Наведено списание|last=Daniela Brkić|date=November 2015|title=Media ownership and financing in Montenegro. Weak regulation enforcement and persistence of media control|url=http://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|publisher=South East European Media Observatory|issue=Media integrity matters|access-date=11 January 2017|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910131332/https://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|url-status=dead}}</ref> Ова е една од причините за создавањето на медиумски кластери кои го поларизираат медиумскиот систем во земјата<ref name="SeeMO" /> каде се верува дека структурите на сопственост на медиумите ја кријат вистинската идентификација на луѓето и интересите вклучени во медиумската сцена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/montenegro|title=Freedom of the Press 2015. Montenegro|date=2015|work=Freedomhouse.org|publisher=Freedom House|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206005826/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/montenegro|archive-date=6 December 2017|accessdate=11 January 2017}}</ref> Најчесто, законите за медиуми содржат само индиректни регулативи за транспарентност на сопственоста кои се однесуваат само на секторот за печатени медиуми. Прашањето за транспарентност на сопственоста на медиумите поради тоа не е опфатено во ниту еден медиум специфичен и посебен закон.<ref>{{Наведена книга|url=http://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|title=Media ownership and its impact on media independence and pluralism|date=2004|publisher=Peace Institute, Institute for Contemporary Social and Political Studies|location=Ljiubljana, Slovenia|chapter=Montenegro|access-date=11 January 2017|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910131332/https://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|url-status=dead}}</ref> Печатените медиуми се заведуваат во регистар што го води Министерството за култура, но таков регистар, кој содржи и податоци за сопственичката структура, не е јавен и само делумни податоци се достапни преку Централниот регистар на стопански субјекти на Даночната управа.<ref name="SeeMO"/> Дополнително, јавноста и медиумските експерти го оспоруваат квалитетот на информациите кои се јавно достапни тврдејќи дека тие не се поврзани со вистинските сопственици и не ја даваат целосната слика за сопственичките структури. Според медиумските аналитичари, за електронските медиуми треба да се донесе конкретна регулатива за транспарентност на медиумската сопственост.<ref name="SeeMO" /> === Концентрација на медиумска сопственост и медиумски плурализам === ==== Преглед ==== Нема нелегална медиумска концентрација на црногорскиот медиумски пазар, според одредбите наведени со постоечкото законодавство.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|title=Media integrity matters|last=Pektovic|first=Brankica|publisher=Peace Institute, Institute for Contemporary Social and Political Studies|year=2015|location=Ljubljana, Slovenia|chapter=Media ownership and financing in Montenegro. Weak regulation enforcement and persistence of media control|access-date=2025-04-08|archive-date=2024-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910131332/https://mediaobservatory.net/sites/default/files/Media%20Ownership%20and%20Finances%20in%20Montenegro.pdf|url-status=dead}}</ref> Сепак, во пракса, постоечките антимонополски мерки и правила за медиумска концентрација се слаби и не се доволни.<ref name=":0" /> Тоа води кон „создавање медиумски кластери кои длабоко ја поларизираат медиумската сцена во земјата“. Ваквите кластери се организирани околу само една уредувачка линија, која може или да го поддржува или да се спротивставува на владејачкиот режим, а политичките сили ги користат за да ги пропагираат своите политички агенди и да ги оцрнат своите противници. Во ваков поларизиран контекст, двете страни развиле мрежа на медиуми во вкрстена сопственост.<ref name=":0" /> Медиумскиот пејзаж на Црна Гора се карактеризира со огромна и разновидна палета на медиуми, т.е. шест национални телевизиски канали, 56 радио станици, четири национални весници, еден политички магазин и неколку изданија на српски дневни весници и таблоиди, кои само привидно ѝ даваат плуралистички погледи на својата публика.<ref name=":0"/> Следниве фактори придонеле за ваквиот развој на настаните: недостаток на правила за транспарентност на сопственоста на медиумите, државно рекламирање, одложена [[приватизација]] на државните медиуми, слаба ефикасност на регулаторните тела во областа на финансирањето на медиумите, [[Реклама|рекламирањето]] и пазарната конкуренција. Во 2014 година, кога даночната управа за прв пат ги објавила финансиските податоци на медиумските компании, било покажано дека на толку пренатрупан пазар, само неколку медиуми можат да ги одржат своите активности. Таквите компании се или од државата или преку неколку рекламни компании кои имаат политички и деловни врски и кои контролираат големи сегменти од приходите од реклами на пазарот.<ref name=":0"/> Мерките преземени за спречување на медиумската концентрација имале одредени ефекти бидејќи не успеале да гарантираат дека вестите и кампањите што ги водат поврзаните медиуми не се контролираат од еден центар. Секторот за онлајн медиуми е област каде може да дојде до потенцијална концентрација, поради тоа што не постои регулатива која што ги опфаќа тие медиуми.<ref name=":0"/> ==== Сопственост на медиумите ==== Во Црна Гора, процесот на приватизација на медиумите бил довршен во 2014 година, со задоцнување од повеќе од една деценија. Шемите на сопственост во медиумите во Црна Гора се префрлиле од модел поддржан од донатори, развиен за време на процесот на демократизација на медиумите во доцните 1990-ти, кон медиумски бизнис модел повеќе воден од интерес, доминиран од странски капитал. Во 2015 година, две од четирите национални телевизии се во сопственост на странски компании; што се однесува до дневните весници, само еден од четири имал локални сопственици.<ref name=":0"/> ===== Регулирање на сопственоста на медиумите ===== Правилата за сопственост на медиумите се утврдени во Законот за медиуми (2002 г.).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://minoritycentre.org/library/media-law-republic-montenegro|title=Media Law|accessdate=5 April 2017}}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Основната крајна цел на таквиот Закон била да се контролира трансферот на државните медиуми на нивните нови приватни сопственици, дејство за кое во пракса било потребно една деценија повеќе од очекуваното да се комплетира. Што се однесува до медиумската концентрација, регулативата за случаите на печатени медиуми изостанува. Според експертите на Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, тоа било „сериозен проблем“.<ref name=":0"/> Поддржувачите на напуштениот нацрт-закон кој се однесува на прашањето на концентрацијата се плашеле дека без конкретни одредби, еден сопственик може да ги поседува сите црногорски дневни весници. Во суштина, од 2014 година, два од четири црногорски дневни весници ги поседуваат истите луѓе.<ref name=":0" /> Со цел да се спречи создавање на монополи, Законот за електронски медиуми (2010 година)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.article19.org/data/files/pdfs/laws/montenegro-draft-law-on-electronic-media.pdf|title=Law on Electronic Media|date=2009|work=Article19.org|accessdate=5 April 2017}}</ref> забранува радиодифузерот со национално покривање да поседува повеќе од 25 отсто од акциите во друг национален радиодифузер или повеќе од 10 отсто од акциите во новинска агенција или дневни печатени медиуми со тираж од повеќе од 3.000 примероци. Регулаторното тело, односно Агенцијата за електронски медиуми, неколку пати ефективно интервенирало за да се оневозможи нелегална медиумска концентрација.<ref name=":0"/> Сепак, затоа што законот првенствено го опфаќал секторот за дигитални медиуми, одредбата со која би се ограничила истовремената сопственост над два или повеќе печатени медиуми не била воведена во законодавството. Случајот бил активен во 2014 година, кога компанијата станала сопственик на два дневни весника.<ref name=":0" /> Нерегулираниот пазар на онлајн медиуми дозволува додатен простор за концентрација на медиумската моќ. На пример, гореспоменатиот сопственик на два дневни весници станал сопственик и на два влијателни веб-портали за вести.<ref name=":0" /> За да се усогласат со правилата за концентрација воведени со Законот за електронски медиуми во 2010 година, сопствениците морале да ги пренесат своите акции. Овој трансфер многупати се одвивал од сопствениците до нивните роднини, вработени и други поврзани лица, додека сопствениците ја задржувале својата раководна позиција. Експертите споделувале дека „ако целта на законот е да се ограничи прекумерната контрола врз медиумите, во тој случај ефектите од овие правила се сомнителни“.<ref name=":0"/> ==== Медиумски пазар ==== Што се однесува до радиодифузниот сектор, Црна Гора има шест национални телевизиски канали, вклучувајќи два јавни радиодифузни канали (''ТВЦГ1'' и ''ТВЦГ2''). Малата димензија на црногорскиот медиумски пазар ги ограничила можните медиумски потфати, посебно во радиодифузниот сектор каде оперативните трошоци се високи. Многу локални медиуми кои ги иницирале своите активности во ерата на демократизацијата кон крајот на 1990-тите и 2000-тите, банкротирале. Многу други се свртиле кон странските инвеститори.<ref name=":0"/> Една друга карактеристика на црногорскиот радиодифузен пазар е инвестирањето на српските медиумски компании кои што, без јазични бариери, нудат програми и содржини произведени во Србија на црногорскиот пазар.<ref name=":0"/> Според Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, конкуренцијата помеѓу главните ТВ канали не создала поквалитетна содржина, ниту може да се смета за фер.<ref name=":0"/> Печатениот сектор се карактеризира со уредувачка поларизација на владините поддржувачи наспроти противниците, според моделот на сопственост што е сличен на оној на телевизискиот пазар. Најважните печатени медиуми се во сопственост на видни индивидуалци, „чии опозициски уредувачки политики беа во ривалство со странски медиумски компании блиски до владата“.<ref name=":0"/> 2011 година го обележала влезот на грчкиот капитал на црногорскиот медиумски пазар, преку старт-ап компанијата ''Медиа Неа''.<ref name=":0" /> На пример, во 2014 година грчката компанија ''Медиа Неа'', која веќе била сопственик на ''Дневне новине'', го купила весникот ''Побједа'', поранешен државен медиум кој поминал низ неколку неуспешни обиди за приватизација во текот на 2007-2009 година. Грчките инвеститори немале конкретни деловни интереси од купувањето на ''Побједа''.<ref name=":0" /> Нивните главни деловни интереси во Црна Гора се во туристичкиот сектор. Според Медиумската опсерваторија на Југоисточна Европа, ваквите грчки придобивки „обезбедија продолжување на поволната уредувачка политика за нивните партнери во владата“.<ref name=":0" /> Кога станува збор за онлајн медиумите - најмладиот медиумски пазар кој во изминатите години значително се има зголемено, во однос на сопственоста, тој е поврзан со традиционалните, печатени медиуми, обезбедувајќи им нови интерактивни простори за привлекување поголема публика. Исто така, пазарот на онлајн медиуми е широко нерегулиран и не постојат специфични правила за сопственост. Тие се споменати во Законот за електронски медиуми (2010 година), но, според Агенцијата за електронски медиуми, законот не го дефинира конкретно опсегот на нејзината надлежност. Агенцијата започнала со изработка на некои подзаконски акти за расчистување на проблемот.<ref name=":0"/> ==== Рекламни агенции ==== На пазарот за купување медиуми во Црна Гора целосно доминираат странски агенции, од кои најмногу случаите поврзани со српски компании. Експертите тврдат дека тоа им дава поволна положба медиумите во Црна Гора во сопственост на Србија.<ref name=":0"/> Оваа сопственичка структура е, исто така релевантна затоа што може потенцијално да влијае на клиентелистичките односи меѓу медиумите во српска сопственост и црногорската влада каде првите се во предност со поволно деловно опкружување, благодарение на слабоста на законските одредби и во корист на содржината што е афирмативна на агендата на владејачката партија.<ref name=":0" /> Овие врски доведуваат до зајакнување на политичките односи меѓу актуелните политички режими на двете земји. На пример, српскиот таблоид ''Информер'', кој влегол на црногорскиот медиумски пазар, има блиски врски и со српскиот и со црногорскиот премиер, имено [[Александар Вучиќ|со Вучиќ]] во Србија и [[Мило Ѓукановиќ|со Ѓукановиќ]] во Црна Гора.<ref name=":0" /> Контролата и влијанието врз еден дел од лојалните медиуми и непријателскиот однос кон оние со спротивставени позиции се критикувани во извештајот на Хјуман рајтс воч од 2015 година.<ref name=":0" /> == Цензура и слобода на медиумите == Во 2015 година, Фридом Хаус ја оценил Црна Гора како „делумно слободна“, со вкупен резултат од 39.<ref name="FH">Freedom House, [https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/montenegro Freedom of the Press Report - Montenegro] {{Семарх}} 2015</ref> Организацијата ја забележала истрајноста на непријателската официјална реторика и сериозните физички напади врз новинарите, чии истраги и гонење само ретко воделе до пресуди.<ref name="FH" /> Во Црна Гора, репортирањето често нема објективност и професионализам, а најголемиот дел од новинарството е во таблоиден стил.<ref name="FH"/> Финансиската состојба на медиумите е ужасна. Новинарите се недоволно платени и принудени на пристрасно известување. Кризата го зела својот данок и 500 новинари биле отпуштени од 2011 година, според медиумските синдикати.<ref name="FH"/> Медиумскиот пејзаж во Црна Гора е длабоко и широко политизиран. Се забележува остра поделба меѓу медиумите кои ја поддржуваат владата и оние кои ја критикуваат. Овој тренд е засилен во последниве години. Има неколку обиди да се намали влијанието на некои медиуми врз црногорската јавна сфера. „Тешката“ цензура се манифестира и со насилство врз новинарите, на пример, убиството на главниот уредник на дневниот весник ''Дан'', Душко Јавановиќ, во 2014 година, кое од 2016 година останало нерешено, како и повеќето напади врз новинари и медиумски имот, што предизвикува самоцензура кај медиумските практикувачи.<ref name=":0"/> Многу почеста во последниве години е [[Цензура|меката цензура]], дефинирана како индиректен, „често финансиски притисок, наменет да ги ослабне капацитетите, па дури и да ја загрози одржливоста“ на медиумите, посебно тие кои што ја критикуваат владата и владејачката партија.<ref name=":0"/> Попрецизно, меката цензура се однесува на обидот на владата да влијае на медиумите преку различни форми на притисоци, без користење законски забрани, отворена цензура на содржина или физички напади врз новинари.<ref name=":0" /> Постојат најмалку три форми на мека цензура: злоупотреба на јавните средства; злоупотреба на регулаторните и инспекциските органи и параправни притисоци.<ref name=":0" /><ref>{{Наведено списание|date=2005|title=The Growing Threat of Soft Censorship. A Paper on Indirect Restrictions on Freedom of Expression Worldwide|url=https://www.opensocietyfoundations.org/sites/default/files/threat_20051205.pdf|journal=Open Society Foundation. Justice Initiative|access-date=30 April 2017}}</ref> Во Црна Гора, мека цензура се врши главно преку финансиски притисок, односно преку доделување рекламни услуги од јавните институции на фаворизирани медиуми, селективна распределба на субвенции и други државни средства, платена содржина и слично.<ref name=":0" /> Според извештајот на Светската асоцијација на весници и издавачи на вести од 2015 година, јавните институции во Црна Гора пробуваат да манипулираат со медиумите и да влијаат на уредувачката политика и содржината со селективно и нетранспарентно распределување на средствата.<ref name=":0"/> Понатаму, недостатокот на транспарентност во финансирањето на државните медиуми и сопственоста на медиумите дополнително отвора можности за официјалните актери да ги искористуваат медиумите за партиски цели.<ref name=":0" /> Црногорската правна рамка не обезбедува конкретна регулатива за распределба на јавните средства за медиумите. Ниту една институција не е одговорна да следи како се трошат и распределуваат таквите средства.<ref name=":0"/> Нема информации и јавна евиденција за јавните трошења за рекламирање и други форми на финансирање на медиумите од јавни средства.<ref name=":0" /> Ова отвора можности за владина интервенција во работата на црногорските медиуми.<ref name=":0" /> === Напади и закани кон новинари === Заканите и нападите врз новинарите, и вербални и физички, се случуваат постојано и се извор на самоцензура. Многу случаи остануваат отворени, а пресудите се исклучок. Во 2012 година, била формирана нова владина комисија (со мандат од една година, кој може да се обновува) со цел да ги надгледува истрагите за насилните злосторства врз новинарите.<ref name="FH"/> Имала задача да истражи 14 случаи од висок профил помеѓу 2004 и 2014 година, вклучувајќи: * Убиството на Душко Јовановиќ во 2004 година, издавач и уредник на ''Дан'', било повторно отворено во февруари 2014 година. * Бомбашки напад во 2013 година врз куќата на новинарот ''на Вијести'', Туфик Софтиќ * Во експлозијата во декември 2013 година пред просториите на ''Вијести'' биле обвинети двајца осомничени во јули 2014 година. Претходните напади, вклучително и четири автомобили ''Вијести'' запалени во јули 2011 година, август 2011 година и февруари 2014 година, остануваат нерешени. Во последните години се случиле напади и закани врз новинари и неколку други случаи од висок профил. * Оливера Лакиќ била физички нападната на 7 март 2012 година; насилникот бил осуден на девет месеци за насилен напад, но неговите мотиви не се истражени. Лакиќ добила неколку закани по истрагата за нелегално производство на цигари во Мојковац. * Во декември 2013 година, на новинарот на јавната телевизија Дарко Ивановиќ му се заканувале и му го оштетиле автомобилот откако објавил приказна за приватизациите. Надлежните му одредиле тримесечна заштита и обвиниле маж, но само за разбојништво. Мажот подоцна признал дека полицијата му дала 5 евра и хамбургер за да го признае делото. Обвиненијата подоцна биле отфрлени.<ref name="HRW">https://www.refworld.org/reference/countryrep/hrw/2015/en/106168</ref> /> * Во јануари 2014 година, Лидија Никчевиќ, известувач на ''Дан'', била претепана со бејзбол палка во [[Никшиќ]]. Во декември 2014 година, пет лица биле осудени на казни од 11 до 15 месеци за нападот.<ref name="HRW" /> * На 13 февруари 2014 година, по трет пат, во [[Подгорица]] бил запален автомобил сопственост на ''Вијести''. Локалната невладина организација ''Акција за човекови права'' (АЧП) забележала 20 случаи на напади и малтретирање на црногорски новинари во периодот од 2010 до почетокот на 2014 година, сите пријавени во полиција. АЧП известил дека обвинителите, по правило, ќе ги обвинат сторителите за полесни кривични дела и дека судиите ќе ги осудуваат со минимални казни, иако не ги истражат нивните мотиви. Извештајот на [[Европска комисија|Европската комисија]] за напредокот на Црна Гора за 2014 година изразува загриженост поради можноста старите и нерешени случаи на насилство врз новинари наскоро да го надминат рокот на застареност. Исто така, ја повикал извршната власт да се воздржи од изјави кои „може да се сфатат како заплашување“ – како изјавата на Ѓукановиќ од март 2014 година дека „ќе се занимава со сите видови мафија, вклучително и медиумската мафија“.<ref name="FH"/> Претставничката на ОБСЕ за слободата на медиумите, Дуња Мијатовиќ, истакнала како неуспехот да се истражат нападите врз новинарите во Црна Гора „испраќа порака за неказнивост“. Според АЧП, недостатокот на напредок во истрагата на старите случаи „помага да се создаде средина во која новинарите допрва треба да се чувствуваат уверени дека властите ќе одговорат жестоко на злосторствата извршени врз медиумските работници“.<ref name="HRW" /> === Политички мешања === Содржините се под влијание на деловните и политичките интереси на сопствениците на медиумите. Медиумите кои се критички настроени кон владата не добиваат огласи од државните министерства и државните организации. Независните новинари се соочуваат со притисоци од бизнис лидери и владини функционери, кои често бесрамно фаворизираат медиуми кои ги поддржуваат. Новинарите кои ја истражуваат корупцијата многупати биле обвинети од официјални лица дека „се обидуваат да и нанесат штета на државата“.<ref name="FH"/> Државната помош и финансирањето на рекламите се најлесни начини за владата да врши притисок врз медиумите. Во Извештајот на ЕУ за напредокот на Црна Гора за 2013 година, било забележано дека нивното управување е незаконско и дека може да ја загрози медиумската конкуренција. Во 2013 година, 91% од целокупното владино рекламирање било доделено на владиниот дневен весник Побједа. === Граѓански тужби за клевета === Весниците остануваат под закана од случаи на граѓански штети. Независните медиуми Вијести, Дан и Монитор биле тужени и казнети со илјадници евра поради „навреда“ на премиерот [[Мило Ѓукановиќ]] и неговото семејство. Правосудниот систем останува несоодветно подготвен да се справи со случаите поврзани со медиумите, бидејќи постапките се спори, истрагите несоодветни, а судиите не се подготвени.<ref name="FH"/> Црногорскиот закон ги прави медиумите одговорни за свесно или непромислено објавување невистинити факти. Новинарите пријавиле употреба на граѓанска клевета од страна на властите за цели на политичко мешање. * Неделникот ''Монитор'' добил шест нерешени тужби, вклучително и една од сестрата на премиерот, Ана Коларевиќ, откако тие ја истражувале нејзината улога во приватизацијата на компанијата ТЛЦ. Коларевиќ ги тужела ''Монитор'', ''Дан'' и ''Вијести'' за 100.000 евра (најчестите тужби се за 10.000). Првостепениот суд го ослободил ''Монитор'', но апелациониот суд го вратил предметот на повторно судење. * Според неговиот главен уредник, опозицискиот весник ''„Дан“'' „се бори со тужби“, наведувајќи дека платил повеќе од 200.000 евра, најмногу на Ѓукановиќ и неговиот круг, вклучувајќи ја и Ана Коларевиќ. На крајот на 2012 година, ''Дан'' имал 2 милиони евра во судски процеси, вклучително и тужба од 1 милион евра на Ѓукановиќ од 2007 година.<ref name="HRW" /> === Кампањи за валкање === Според ХРВ, ''„Монитор'' “, ''„Дан“'' и ''„Вијести“'' изгледа дека се под „постојана низа критики“ од провладините медиуми. Побједа, во сопственост на државата, наместо тоа, изгледа дека ја турка владината линија и ги дискредитира критичарите - дури до редовно нарекување на уредникот на ''Монитор'' „проститутка“. Дарко Ивановиќ, од јавната телевизија, бил оцрнет од таблоидите и провладините медиуми, вклучително и [[Пинк (Србија)|ТВ Пинк]], откако открил дека полицијата пробувала да наклевети еден човек за напад врз сопствениот автомобил: „тоа е цел систем на паралелни реалности поставен за да ги дискредитира новинарите“. Црногорскиот екс-премиер [[Мило Ѓукановиќ]], има искуство со напаѓање критички новинари и медиуми, оцрнувајќи ги како „медиумска мафија“, тврдејќи дека се поврзани со организираниот криминал и нарекувајќи ги „стаорци“, „чудовишта“, „државни непријатели“. Во ноември 2013 година, регионалната новинарска конференција, назначена од Ѓукановиќ, вклучила изложба на која биле прикажани насловните страници на три црногорски дневни весници како примери на „лошо“ новинарство, претставувајќи ги како непријатели на државата кои го поткопуваат владеењето на правото преку манипулирање со јавното мислење во земјата. На босанската новинарка и се заканувале и оцрнувале провладините црногорски медиуми откако објавила критички напис за конференцијата, а подоцна била и лично малтретирана откако се вратила во Босна. == Наводи == {{Наводи|2}}{{Европа по тема|Media of}}{{Европа по тема|Transparency of media ownership in}} [[Категорија:Медиуми по земја]] [[Категорија:Статии со извадоци]] kfara61dre8k63jryjiydxi4y7gfkpr 0 1372038 5604953 5597175 2026-08-04T12:09:34Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604953 wikitext text/x-wiki '''Индустрискиот отпад''' — [[отпад]] кој е произведен од индустриска активност, што вклучува секој материјал што е бескорисен за време на производствениот процес, како што е оној во [[Фабрика|фабриките]], мелниците и [[Рударство|рударските]] операции. Видовите индустриски отпад вклучуваат земја и [[Грагор|чакал]], ѕидарија и [[бетон]], старо железо, масло, растворувачи, хемикалии, старо дрво, па дури и растителна материја од ресторани. Индустрискиот отпад може да биде во цврста, полуцврста или течна форма. Може да биде [[опасен отпад]] (од кој некои видови се отровни) или неопасен отпад. Индустрискиот отпад може да ја загади блиската почва или соседните водни тела и може да ги контаминира подземните води, езерата, потоците, реките или крајбрежните води.<ref>{{Наведена книга|title=Pollution: Treating Environmental Toxins|last=Maczulak|first=Anne Elizabeth|publisher=Infobase Publishing|year=2010|isbn=9781438126333|location=New York|page=120}}</ref> Кај индустрискиот отпад често не се прави разлика со комуналниот отпад, што го отежнува прецизното проценување. Проценката за САД достигнува дури 7,6 милијарди тони индустриски отпад произведен годишно, од 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://recoverusa.com/industrial-waste-management/|title=Industrial Waste Management: Waste Stream Statistics|date=2017-02-28|work=Recover Inc.|accessdate=2019-04-23}}</ref> Повеќето земји имаат донесено закон за справување со проблемот со индустрискиот отпад, но режимите на строгост и усогласеност се разликуваат. Спроведувањето е секогаш проблем. == Класификација на индустриски отпад и негов третман == [[Податотека:(Earlier_photo)_August_2004,_Early_Housatonic_cleanup_'1.5_Mile_Reach',_Pittsfield,_MA_(7984297476).jpg|мини| Чистење на коритото на реката во [[Масачусетс]] контаминирано со Полихлоровани бифенили]] Опасниот отпад, [[Хемиски отпад|хемискиот отпад]], индустрискиот цврст отпад и [[Комунален цврст отпад|комуналниот цврст отпад]] се класификации на отпад што ги употребуваат владите во различни земји. Постројките за [[Обработка на отпадни води|третман на отпадни води]] можат да третираат некои индустриски отпади, т.е. оние што се состојат од конвенционални загадувачи како што е биохемиската побарувачка на кислород (БПО). Индустрискиот отпад што содржи отровни загадувачи или високи концентрации на други загадувачи (како што е [[амонијак]]) бара специјализирани системи за третман. Индустрискиот отпад може да се класифицира според неговите карактеристики: * Отпад во цврста форма, но некои загадувачи во него се во течна или течна форма, на пр., индустрија за садови или перење минерали или јаглен * Отпадот е растворен, а загадувачот е во течна форма, на пр. млечната индустрија. == Влијание врз животната средина == Голем број на фабрики и повеќето електрани се наоѓаат во близина на водни површини за да се добијат големи количини вода за производствени процеси или за ладење на опремата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/watersense/how-we-use-water|title=How We Use Water|date=2018-02-05|publisher=EPA}}</ref> Во САД, [[Електрана|електричните централи]] се најголемите потрошувачи на вода. Други индустрии што употребуваат големи количини вода се фабриките за пулпа и хартија, хемиските фабрики, фабриките за железо и челик, рафинериите за нафта, фабриките за преработка на храна и топилниците за алуминиум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/cooling-water-intakes|title=Cooling Water Intakes|date=2020-05-14|publisher=EPA}}</ref> [[Податотека:Lixão_Altamira_Pará.JPG|мини| Депонија во [[Пара (сојузна држава)|Пара]], Бразил]] Голем број на развиени земји кои стануваат индустријализирани сè уште немаат ресурси или технологија за отстранување на нивниот отпад со минимални влијанија врз животната средина.<ref name="Ghobadi Morteza">{{Наведено списание|last=Ghobadi|first=M.|last2=Ahmadipari|first2=M.|last3=Pazoki|first3=M.|date=2020|title=Assessment of Disposal Scenarios for Solid Waste Management Using Fuzzy Rapid Impact Assessment Matrix; a Case Study of Khorramabad Industrial Estate|url=https://jpoll.ut.ac.ir/article_76543.html|journal=Pollution|volume=6|issue=3|pages=531–541|doi=10.22059/POLL.2020.295451.735|access-date=2025-06-04|archive-date=2024-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527183550/https://jpoll.ut.ac.ir/article_76543.html|url-status=dead}}</ref> И нетретираната и делумно пречистената отпадна вода најчесто се враќаат во блиската вода. Металите, хемикалиите и отпадните води што се испуштаат во водните тела директно влијаат врз морските екосистеми и врз здравјето на оние кои зависат од водите како извор на храна или вода за пиење. Отровите од отпадните води можат да го убијат морскиот свет или да предизвикаат различен степен на болест кај оние кои ги јадат овие морски животни, во зависност од загадувачот. Металите и хемикалиите што се испуштаат во водните тела влијаат на морските екосистеми.<ref>{{Наведена книга|title=Wastes in Marine Environments|url=https://archive.org/details/wastesinmarineen0000unse_o9c1|publisher=U.S. Congress, Office of Technology Assessment|year=1987|location=Washington, DC|page=22}}</ref> Отпадните води што содржат хранливи материи (нитрати и фосфати) најчесто предизвикуваат [[еутрофикација]] што може да го уништи постоечкиот живот во водните тела. Едно истражување во Тајланд, фокусирано на потеклото на загадувањето на водата, покажало дека највисоките концентрации на контаминација на водата во реката У-тапао имаат директна корелација со испуштањето индустриски отпадни води.<ref>{{Наведено списание|last=Gyawali at al.|date=2012|title=Effects of Industrial Waste Disposal on the Surface Water Quality of U-tapao River, Thailand|url=http://www.ipcbee.com/vol32/019-ICESE2012-D10030.pdf|journal=2012 International Conference on Environment Science and Engineering|volume=32|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123132018/http://www.ipcbee.com/vol32/019-ICESE2012-D10030.pdf|archive-date=2018-11-23|access-date=2018-09-08}}</ref> Топлинското загадување — испуштање вода на покачена температура откако ќе се користи за ладење — исто така може да доведе до загадена вода. Зголемените температури на водата ги намалуваат нивоата на кислород, што може да ги убие рибите и да го промени составот на [[Ланец на исхрана|синџирот на исхрана]], да го намали [[Биоразновидност|биодиверзитетот]] на видовите и да поттикне инвазија од нови термофилни видови.<ref>{{Наведена книга|title=Water Pollution - Causes, Effects and Control|url=https://archive.org/details/waterpollutionca0000pkgo|last=Goel|first=P.K.|publisher=New Age International|year=2006|isbn=978-81-224-1839-2|location=New Delhi}}</ref> === Цврст и опасен отпад === Цврстиот отпад, честопати наречен комунален цврст отпад, обично се однесува на материјал кој не е опасен. Оваа категорија вклучува ѓубре и отпадоци; и може да вклучува материјали како што се градежен шут и отпад од двор. [[Опасен отпад|Опасниот отпад]] обично има специфични дефиниции, поради повнимателното и посложеното ракување со таков отпад. Според американскиот закон, отпадот може да се класифицира како опасен врз основа на одредени карактеристики: запаливост, [[Реагенс|реактивност]], [[Корозија|корозивност]] и [[Отров|отровност]]. Некои видови опасен отпад се посебно наведени во законите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/hw/defining-hazardous-waste-listed-characteristic-and-mixed-radiological-wastes|title=Defining Hazardous Waste: Listed, Characteristic and Mixed Radiological Wastes|date=2020-07-16|publisher=EPA}}</ref> === Загадување на водата === [[Податотека:Water_pollution_in_the_Wairarapa.JPG|мини| Загадување на водата во Ваирарапа, Нов Зеланд]] Една од најразорните последици од индустрискиот отпад е загадувањето на водата. За многу индустриски процеси се употреува вода која доаѓа во допир со штетни хемикалии. Овие хемикалии може да вклучуваат органски соединенија (како што се растворувачи), метали, хранливи материи или радиоактивен материјал. Доколку отпадните води се испуштаат без третман, подземните и површинските водни тела - езера, потоци, реки и крајбрежни води - можат да се загадат, со сериозни влијанија врз здравјето на луѓето и животната средина. Изворите на вода за пиење и водата за наводнување што се употребува за земјоделство може да бидат засегнати. Загадувачите можат да го деградираат или уништат живеалиштето на животните и растенијата. Во крајбрежните области, рибите и другиот воден свет можат да бидат контаминирани од непреработен отпад; плажите и другите рекреативни области можат да бидат оштетени или затворени.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=V5D2DQAAQBAJ|title=Aquatic Pollution<nowiki>:</nowiki> An Introductory Text|last=Laws|first=Edward A.|date=2017|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119304500|edition=4th|location=Hoboken, NJ}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrdc.org/stories/water-pollution-everything-you-need-know|title=Water Pollution: Everything You Need to Know|last=Denchak|first=Melissa|date=2018-05-14|work=Our Stories|publisher=Natural Resources Defense Council|location=New York}}</ref> == Управување == === Унгарија === Првата програма за превенција од отпад во Унгарија бил нивниот национален план за управување со отпад за 2014-2020 година. Нивната тековна програма (2021-2027) е финансирана од грантови на [[Европска Унија|Европската Унија]] и меѓународни грантови, домашно кофинансирање, такси за производи и даноци за депонии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eea.europa.eu/themes/waste/waste-prevention/countries/2021-waste-prevention-country-profiles/hungary-waste-prevention-country-profile-2021|title=Hungary Waste Prevention Country Profile 2021|date=2021|work=Europa|accessdate=February 26, 2025}}</ref> === Тајланд === Во [[Тајланд|Тајланд,]] улогите во управувањето со комуналниот цврст отпад (КЦО) и управувањето со индустрискиот отпад се организирани од Кралската тајландска влада, која е организирана како централна (национална) влада, регионална влада и локална самоуправа. Секоја влада е одговорна за различни задачи. Централната влада е одговорна за стимулирање на регулативата, политиките и стандардите. Регионалните влади се одговорни за координирање на централната и локалната власт. Локалните самоуправи се одговорни за управувањето со отпадот во нивната област.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://infofile.pcd.go.th/mgt/Overview_waste.pdf?CFID=818746&CFTOKEN=13734972|title=Waste and Hazardous Substances Management Bureau|last=Jiaranaikhajorn|first=Taweechai|publisher=Pollution Control Department, Thailand|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617190938/http://infofile.pcd.go.th/mgt/Overview_waste.pdf?CFID=1251248&CFTOKEN=85107412|archive-date=17 June 2020|accessdate=22 November 2014}}</ref> Сепак, локалните самоуправи не го отстрануваат отпадот сами, туку ангажираат приватни компании на кои им е доделено правото од Одделот за контрола на загадувањето (PCD) во Тајланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pcd.go.th/about/en_ab_mission.html|title=Pollution Control Department Statement, Thailand|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111161400/http://www.pcd.go.th/about/en_ab_mission.html|archive-date=2014-11-11}}</ref> Главните компании се Центар за управување со индустриски отпад во Бангпу,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jgsee.kmutt.ac.th/jgsee1/NewsEvents/Seminar/ISSOWAMA/Visvanathan_Presentation.pdf|title=Hazardous and Industrial Solid Waste Management in Thailand - an Overview|last=Visvanathan|first=C.|work=www.faculty.ait.ac.th/visu/|publisher=Asian Institute of Technology Thailand|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111153302/http://www.jgsee.kmutt.ac.th/jgsee1/NewsEvents/Seminar/ISSOWAMA/Visvanathan_Presentation.pdf|archive-date=11 November 2014|accessdate=22 November 2014}}</ref> Општо друштво за заштита на животната средина со ограничена одговорност (GENCO),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.genco.co.th/EN-About.htm|title=Genco Background|publisher=General Environment Conservation Public Company Limited (GENCO)|accessdate=22 November 2014}}</ref> СГС Тајланд ,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sgs.co.th/en/Our-Company/About-SGS/Sponsorship.aspx|title=About SGS|publisher=SGS (Thailand) Limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111172910/http://www.sgs.co.th/en/Our-Company/About-SGS/Sponsorship.aspx|archive-date=11 November 2014|accessdate=22 November 2014}}</ref> Управување со отпад „Сијам“ ДООЕЛ (WMS),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wms-thailand.com|title=About Waste Management Siam Ltd.(WMS)|publisher=Waste Management Siam Ltd.|accessdate=22 November 2014}}</ref> и Јавно друштво „Подобар зелен свет“ (BWG).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.betterworldgreen.com/|title=About BGW|publisher=Better World Green Public Company Limited (BWG )|accessdate=22 November 2014|archive-date=2016-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402110720/http://www.betterworldgreen.com/|url-status=dead}}</ref> Овие компании се одговорни за отпадот што го добиле од своите клиенти пред да го пуштат во животната средина, односно да го закопаат. === Соединети Американски Држави === Законот за зачувување и обновување на ресурсите (ЗЗОР) од 1976 година предвидува федерално регулирање на индустрискиот, домаќинскиот и производствениот цврст и опасен отпад во Соединетите Американски Држави.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/regulatory-information-topic/regulatory-and-guidance-information-topic-waste|title=Regulatory and Guidance Information by Topic: Waste|last=US EPA|first=OMS|date=2014-11-10|work=www.epa.gov|language=en|accessdate=2021-11-21}}</ref> ЗЗОР има за цел да ги зачува природните ресурси и енергијата, да го заштити човековото здравје, да го отстрани или намали отпадот и да го исчисти отпадот кога е потребно.<ref name=":0" /> ЗЗОР првично започнал како амандман на Законот за отстранување на цврст отпад од 1965 година, а во 1984 година, Конгресот ги усвоил Амандманите за опасен и цврст отпад (HSWA) кои го зацврстиле ЗЗОР преку:<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/rcra/history-resource-conservation-and-recovery-act-rcra|title=History of the Resource Conservation and Recovery Act (RCRA)|last=US EPA|first=OLEM|date=2015-08-18|work=www.epa.gov|language=en|accessdate=2021-11-21}}</ref> * Елиминирање на отстранувањето на земјиштето — отстранувањето на земјиштето значи поставување отпад на или во земјиштето (на пр. бунари за инјектирање, депонии итн.), а програмата за ограничувања на отстранувањето на земјиштето (LDR) (според HSWA) забранува нетретиран опасен отпад од отстранување на земјиштето и бара од Агенцијата за заштита на животната средина на САД (EPA) да утврди специфични стандарди за третман што мора да се исполнат пред опасниот отпад да може да биде предмет на отстранување на земјиштето. Програмата LDR исто така има забрана за разредување, која тврди дека опасниот отпад не може да се разредува од страна на ракувачот како начин да се избегне задоволување на третманот.<ref name=":1"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/hw/land-disposal-restrictions-hazardous-waste|title=Land Disposal Restrictions for Hazardous Waste|last=US EPA|first=OLEM|date=2015-11-25|work=www.epa.gov|language=en|accessdate=2021-11-21}}</ref> * Минимизирање на отпадот — целта на минимизирањето на отпадот е да се осигури дека количината на опасен отпад што се произведува и неговите нивоа на токсичност се што е можно помали, а EPA го прави ова преку намалување на изворот и [[рециклирање]]. Намалувањето на изворот (или спречување на загадувањето (P2)) го намалува производството на опасен отпад уште на неговиот извор и е првиот чекор на EPA во управувањето со материјалите, а рециклирањето е втор.<ref name=":1" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eiu.edu/environ/doc123/Waste%20Minimization.pdf|title=Waste Minimization|date=November 20, 2021|work=Microsoft Word|accessdate=November 4, 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.epa.gov/epawaste/hazard/wastemin/web/html/faqs.html#wastemin|title=Frequent Questions {{!}} Waste Minimization {{!}} Wastes {{!}} US EPA|work=archive.epa.gov|language=en|accessdate=2021-11-21}}</ref> * Засилување на овластувањето на EPA во врска со корективните мерки - корективната мерка е кога капацитетите за третман, складирање и отстранување (TSDF) мора да се погрижат за испитување на опасните испуштања во подземните и површинските води, почвата и воздухот, како и за нивно расчистување. Според HSWA, EPA може да бара корективни мерки кај дозволените и недозволените TSDF.<ref name=":1" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/hw/learn-about-corrective-action|title=Learn about Corrective Action|last=US EPA|first=OLEM|date=2016-01-22|work=www.epa.gov|language=en|accessdate=2021-11-21}}</ref> Понатаму, EPA го употребува Суперфунд за да пронајде места на контаминација, да ги идентификува одговорните страни, а во случаите каде што наведените страни не се познати или не се во можност да го сторат тоа, програмата финансира чистење.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Gustavson|first=Karl E.|last2=Barnthouse|first2=Lawrence W.|last3=Brierley|first3=Corale L.|last4=Clark|first4=Edwin H.|last5=II|first5=II|last6=Ward|first6=C. Herb|date=2007-04-01|title=Superfund and Mining Megasites|journal=Environmental Science & Technology|volume=41|issue=8|pages=2667–2672|bibcode=2007EnST...41.2667G|doi=10.1021/es0725091|issn=0013-936X|pmid=17533822|doi-access=free}}</ref> Суперфунд, исто така, работи на откривање и примена на конечни лекови за чистење. Процесот на Суперфунд е да се соберат потребните информации (позната како фаза на корективна истрага (RI)); 2) да се проценат алтернативите за справување со сите потенцијални ризици за животната средина и здравјето на луѓето (позната како фаза на студија за изводливост (FS)); 3) да се утврдат најсоодветните лекови што би можеле да ги намалат ризиците на посоодветни нивоа.<ref name=":2" /> Некои места се толку контаминирани поради минатите депонии на отпад што се потребни децении за да се исчистат или да се намали загадувањето на прифатливо ниво, што бара долгорочно управување со тие локации. Оттука, понекогаш наоѓањето конечно решение не е можно, па затоа, EPA го развила Планот за адаптивно управување.<ref name=":2" /> EPA издала национални прописи во врска со ракувањето, третманот и отстранувањето на отпадот. EPA ги овластила поединечните државни агенции за животна средина да ги спроведуваат и спроведуваат прописите на ЗЗОР преку одобрени програми за управување со отпад.<ref name="RCRA overview">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.epa.gov/rcra/resource-conservation-and-recovery-act-rcra-overview|title=Resource Conservation and Recovery Act Overview|date=2020-10-29|publisher=EPA}}</ref> Усогласеноста со државните прописи се следи преку инспекции на EPA. Во случај да не се исполнети стандардите од упатствата за управување со отпад, преземени се мерки против локацијата. Грешките во усогласеноста може да се корегираат со присилно чистење директно од страна на местоположбата одговорна за отпадот или од страна на трета страна ангажирана од тоа место. Пред донесувањето на Законот за чиста вода (1972) и ЗЗОР, отвореното фрлање или испуштањето отпадни води во блиските водни површини биле вообичаени методи за отстранување на отпадот.<ref>{{Наведено списание|last=Brown|displayauthors=etal|date=June 1977|title=Reassessing the History of U.S. Hazardous Waste Disposal Policy - Problem Definition, Expert Knowledge and Agenda-Setting|url=https://scholars.unh.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1332&context=risk|journal=Risk: Health, Safety and Environment (1990-2002)|volume=8|page=26}}</ref> Негативните ефекти врз здравјето на луѓето и здравјето на животната средина довеле до потреба од вакви регулативи. Рамката на ЗЗОР обезбедува специфични подсекции што ги дефинираат неопасните и опасните отпадни материјали и како секој од нив треба правилно да се управува и отстранува. Упатствата за отстранување на неопасен цврст отпад вклучуваат забрана за фрлање на отворено. Опасниот отпад се следи на начин „од колепка до гроб“; се следи секој чекор во процесот на создавање, пренос и отстранување на отпад. ЕПА денес управува со 2,96 милиони тони цврст, опасен и индустриски отпад. Од основањето, програмата ЗЗОР претрпела реформи како што се појавуваат неефикасности и како што се развиваат процесите за управување со отпад.<ref name="RCRA overview" /> Законот за чиста вода од 1972 година е широк законодавен мандат за заштита на површинските води (реки, езера и крајбрежни водни тела). Закон од 1948 година овластил истражување и развој на доброволни стандарди за вода и обезбедил ограничено финансирање за напорите на државната и локалната самоуправа. Законот од 1972 година за прв пат забранил неконтролирано испуштање на индустриски отпад, како и комунална канализација, во водите на Соединетите Американски Држави. Од EPA се барало да развие национални стандарди за индустриски објекти и стандарди за општински постројки за третман на отпадни води. Од државите се барало да развијат стандарди за квалитет на водата за поединечни водни тела. Спроведувањето е главно делегирано на државни агенции. Главните измени на законот биле донесени во 1977 и 1987 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Загадување на водата]] [[Категорија:Отпад]] 4apod0jlgg7a4rvup7di5vm4t413p24 0 1375226 5605203 5558541 2026-08-05T05:39:06Z Bjankuloski06 332 5605203 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Сукобин | native_name = Sukobin | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 00 |lats = 28 |latNS = N | longd = 19 |longm = 21 |longs = 31 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Улцињ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 11 | population_footnotes = | population_total = 359 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 85360 | area_code_type = | area_code = 030 | registration_plate = UL }} '''Сукобин''' ({{langx|cnr|Sukobin}}) e населено место во општината [[Улцињ]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 359 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} pop-stat.mashke.org</ref> Селото е [[Албанци|албанско]]. Од Сукобин потекнува косовски политичар и премиер [[Албин Курти]].<ref>{{cite web |title="Vijesti" u posjeti Vladimiru, zavičajnom selu budućeg premijera Kosova: Pamte fudbalera u bijelim čarapama |url=https://www.vijesti.me/vijesti/drustvo/407628/vijesti-u-posjeti-sukobinu-zavicajnom-selu-buduceg-premijera-kosova |website=vijesti.me}}</ref> == Поврзано == * [[Улцињ]] == Наводи == {{наводи}} {{Општина Улцињ}} [[Категорија:Улцињ]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Албански населби во Црна Гора]] 42rrdc6d591wxzqj6z0eypx13du1etc 5605204 5605203 2026-08-05T05:39:15Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Улцињ]]; додадена [[Категорија:Општина Улцињ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605204 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Сукобин | native_name = Sukobin | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 00 |lats = 28 |latNS = N | longd = 19 |longm = 21 |longs = 31 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Улцињ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 11 | population_footnotes = | population_total = 359 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 85360 | area_code_type = | area_code = 030 | registration_plate = UL }} '''Сукобин''' ({{langx|cnr|Sukobin}}) e населено место во општината [[Улцињ]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 359 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} pop-stat.mashke.org</ref> Селото е [[Албанци|албанско]]. Од Сукобин потекнува косовски политичар и премиер [[Албин Курти]].<ref>{{cite web |title="Vijesti" u posjeti Vladimiru, zavičajnom selu budućeg premijera Kosova: Pamte fudbalera u bijelim čarapama |url=https://www.vijesti.me/vijesti/drustvo/407628/vijesti-u-posjeti-sukobinu-zavicajnom-selu-buduceg-premijera-kosova |website=vijesti.me}}</ref> == Поврзано == * [[Улцињ]] == Наводи == {{наводи}} {{Општина Улцињ}} [[Категорија:Општина Улцињ]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Албански населби во Црна Гора]] 8y87ba22pqt4ioti5wfu8w4m9brqx27 0 1375886 5605364 5408079 2026-08-05T09:47:31Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605364 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Miloš Žutić 2009 Serbian stamp.jpg|caption=Жутиќ на српска поштенска марка од 2009 година|name=Милош Жутиќ|birth_date={{Birth date|1939|11|16|df=yes}}|birth_place=[[Белград]], [[Кралство Југославија]]|death_date={{Death date and age|1993|8|30|1939|11|16|df=yes}}|death_place=Белград, [[Сојузна Република Југославија]]|othername=|occupation=глумец|years active=1960–1992}}'''Милош Жутиќ''' ({{роден на|16|ноември|1939}} – {{починат на|30|август|1993}}) — српски глумец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24sedam.rs/kultura/milos-zutic-snaga-izraza-i-osecanja/|title=Miloš Žutić: Snaga izraza i osećanja|last=Ćirić|first=Dejan|date=16 November 2020|work=24sedam.rs}}</ref> Се појавил во повеќе од сто филмови од 1960 до 1992 година. == Избрана филмографија == {| class="wikitable sortable" |+Филм ! Година ! Наслов ! Улога |- | 1960 година | ''[[Љубов и мода]]'' | Јова |- | 1989 година | ''[[Битката на Косово (филм)|Битката на Косово]]'' | ''[[Лазар Хребељановиќ|Лазар од Србија]]'' |- | 1986 година | ''[[Бал на вода (филм од 1986)|Бал на вода]]'' | Кица |- | 1980 година | ''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' | Инж. Марковиќ |- | 1961 година | ''[[Двајца]]'' | Дејан |} {| class="wikitable sortable" |+ТВ ! Година ! Наслов ! Улога |- | 1987–1988 | ''[[Вук Караџиќ (телевизиска серија)|Вук Караџиќ]]'' | Јован Хаџиќ |- | 1987–1991 | ''[[Подобар живот (телевизиска серија)|Подобар живот]]'' | Светислав „Барон“ Баронов |} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0958856}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1993 година]] [[Категорија:Родени во 1939 година]] [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] b6g1lfxw1osa2khifdtsrcpbxuqd2rs 5605376 5605364 2026-08-05T09:48:06Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Додадена категорија 5605376 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Miloš Žutić 2009 Serbian stamp.jpg|caption=Жутиќ на српска поштенска марка од 2009 година|name=Милош Жутиќ|birth_date={{Birth date|1939|11|16|df=yes}}|birth_place=[[Белград]], [[Кралство Југославија]]|death_date={{Death date and age|1993|8|30|1939|11|16|df=yes}}|death_place=Белград, [[Сојузна Република Југославија]]|othername=|occupation=глумец|years active=1960–1992}}'''Милош Жутиќ''' ({{роден на|16|ноември|1939}} – {{починат на|30|август|1993}}) — српски глумец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24sedam.rs/kultura/milos-zutic-snaga-izraza-i-osecanja/|title=Miloš Žutić: Snaga izraza i osećanja|last=Ćirić|first=Dejan|date=16 November 2020|work=24sedam.rs}}</ref> Се појавил во повеќе од сто филмови од 1960 до 1992 година. == Избрана филмографија == {| class="wikitable sortable" |+Филм ! Година ! Наслов ! Улога |- | 1960 година | ''[[Љубов и мода]]'' | Јова |- | 1989 година | ''[[Битката на Косово (филм)|Битката на Косово]]'' | ''[[Лазар Хребељановиќ|Лазар од Србија]]'' |- | 1986 година | ''[[Бал на вода (филм од 1986)|Бал на вода]]'' | Кица |- | 1980 година | ''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' | Инж. Марковиќ |- | 1961 година | ''[[Двајца]]'' | Дејан |} {| class="wikitable sortable" |+ТВ ! Година ! Наслов ! Улога |- | 1987–1988 | ''[[Вук Караџиќ (телевизиска серија)|Вук Караџиќ]]'' | Јован Хаџиќ |- | 1987–1991 | ''[[Подобар живот (телевизиска серија)|Подобар живот]]'' | Светислав „Барон“ Баронов |} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0958856}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1993 година]] [[Категорија:Родени во 1939 година]] [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] t1nhhd02cukdcgavtfmd2zyyaltd1uy 0 1376671 5605358 5532075 2026-08-05T09:46:53Z Bjankuloski06 332 /* Смрт */ Додадена категорија 5605358 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Golub Janić and wife Bosiljka.jpg|мини|десно|Голуб Јаниќ и неговата сопруга Босиљка]] '''Голуб Јаниќ''' (1853–1918) бил истакнат српски трговец, рентиер, народен пратеник, филантроп и една од највлијателните личности во српската заедница од Стара Србија и Македонија на почетокот од 20. век. Роден во Маврово во Османлиското Царство (денес во Македонија), тој потекнувал од семејство со трговски традиции и активно учествувал во национално-ослободителните движења, како и во развојот на Белград преку инвестиции во недвижнини. Неговата оставнина вклучува значајни задужбини кои и денес постојат, како што се хотели во Белград. == Ран живот и семејство == Голуб Јаниќ е роден во 1853 година во селото [[Маврово]], во Османлиското Царство, како син на Самуило Јаниќ и Софија Јаниќ (моминско Пејиќ). Семејството Јаниќ потекнува од Лазарополе во Гостиварскиот регион и било познато по трговските активности. Имал шест сестри. Неговиот дедо Јане и татко Самуило биле трговци кои се преселиле во Белград, каде што Самуило учествувал во судирите со турската власт во 1862 година. Семејството се стекнало со значително богатство преку трговија и инвестиции. Голуб го поминал детството во Маврово, но семејството рано се преселило во [[Белград]] поради трговските обврски. Таму завршил основно училиште и гимназија, стекнувајќи солидно образование кое му помогнало во подоцнежните бизнис и политички активности. == Образование и воена служба == По завршувањето на гимназијата во Белград, Голуб како млад учествувал како доброволец во Српско-турските војни (1876) и Руско-турската војна (1877–1878). Овие искуства го формирале неговиот патриотизам и посветеност кон ослободувањето на јужните српски региони од османлиска власт. == Бизнис кариера == По завршувањето на образованието, татко му Самуило постепено го вовел во семејните бизниси. Голуб се фокусирал на инвестиции во недвижнини, станувајќи еден од најбогатите луѓе во Белград. Поседувал седум големи плацеви со згради во околината на Теразије, вклучувајќи: - Хотелот "Балкан" на Теразије, - Имотот "Руска круна" (кафана), - Имотот "Шумадија" (кафана), - Повеќе куќи и локали во улиците Дечанска, Краља Милана, Краља Милутина и Делиградска. Сите имоти ги изнајмуваше, додека самиот живеел во репрезентативна куќа на Престолонаследников трг 18 (денес Теразије 17, 18, 23), опремена со модерни удобности како етажно греење. Неговите инвестиции придонеле за урбаниот развој на центарот на Белград. == Политички активности == По смртта на татко му во 1899 година, Голуб се посветил на политиката, фокусирајќи се на ослободувањето на јужните српски краеви. Бил народен пратеник и близок сојузник на кралот Александар Обреновиќ и дворот – дури требало да биде присутен на дворот во ноќта на атентатот врз кралот. Учествувал во основањето на Централниот револуционерен таен одбор во Белград (1903), познат како Српски комитет, кој раководел со четничките акции во Стара Србија. Во 1905 година, го основал Друштвото "Српска браќа", каде бил доживотен претседател, со седиште во неговата куќа. Друштвото поддржувало национално-просветни и хуманитарни активности, префрлање на четници преку границата и собирање средства од дијаспората, како по поплавите во Шумадија во 1910 година. Бил и основач и претседател на Здружението на Старосрбијанците, кое работело на просветни и хуманитарни проекти во Македонија. Имал широки роднински и бизнис врски од Цариград до Америка, што му овозможувало ефикасно собирање прилози за национални цели. Бил близок со Никола Пашиќ, претседателот на српската влада, а многу имоти купени од владата за српски институции во Скопје и други места биле регистрирани на негово име. == Личен живот == Голуб Јаниќ се оженил три пати, но немал деца од ниту еден брак. Неговата трета сопруга била Босиљка Јаниќ (моминско Цинцар-Јанковиќ), внука на војводата [[Цинцар Јанко Поповиќ]]. За време на Првата светска војна, парот привремено живеел во Нови Пазар, пред да се вратат во Белград. Современиците го опишувале како благ, воспитан човек со изразен патриотизам и борба за национално будење. == Смрт == Голуб Јаниќ починал во 1918 година во Белград, токму кога српската војска влегувала во градот по Првата светска војна. [[Категорија:Српски политичари]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 8pztggjf93mrm0x7poairsdv72w48sn 0 1377299 5605234 5447174 2026-08-05T06:14:17Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605234 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија спортска лига | наслов = Втора&nbsp;црногорска&nbsp;фудбалска&nbsp;лига | момсезона = Втора&nbsp;фудбалска&nbsp;лига&nbsp;на&nbsp;Црна Гора&nbsp;2025/2026 | лого = | пиксели = 100п | титл = | спорт = [[Фудбал]] | основана = 2006 | слава = | мото = | инаугурација =2006 | тимови = 10 | држава = {{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] | шампион = Младост ДГ (2. титула) (2024/2025)<ref>{{cite web |title=Mladost se vraća u Prvu ligu, Lovćen savladao Rudar |url=https://reprezentacija.me/mladost-se-vraca-u-prvu-ligu-lovcen-savladao-rudar/|website=reprezentacija.me|access-date= 14 септември 2025}}</ref> | најмногу_титули = Бокељ (3 титули) | унапредување = [[Прва црногорска фудбалска лига]] | испаѓање = [[Трета црногорска фудбалска лига]] | укината = | сајт = [https://fscg.me/ Службено мрежно место на ФСЦГ] | сингл = | комесар = | ТВ = | поврзани = | основач = [[Фудбалски сојуз на Црна Гора|ФСЦГ]] }} '''Втора црногорска фудбалска лига''' ''([[Црногорски јазик|црногорски]]: Druga crnogorska fudbalska liga – Druga CFL – 2. CFL)'', од спонзорски причини позната како '''Meridianbet Втора лига''',<ref>{{cite web |title=FSCG i Meridianbet produžili ugovor i unaprijedili saradnju |url=https://fscg.me/vijesti/12655/fscg-i-meridianbet-produzili-ugovor-i-unaprijedili-saradnju/|website=fscg.me|access-date= 14 септември 2025}}</ref> претставува втор степен на лигашките фудбалски натпреварувања во [[Црна Гора]]. Формирана е во [[2006]] година по [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|распадот на заедничката држава]] [[Србија и Црна Гора]] и расформирањето на поранешниот трет степен на натпреварување, а со лигата управува Фудбалскиот сојуз на Црна Гора. Повисок ранг на натпреварување е [[Прва црногорска фудбалска лига|Првата лига на Црна Гора]], додека понизок е Третата лига. Во лигата учествуваат десет клубови, а се игра по четирикружен систем – секој со секого, дома и на гости по двапати. На крајот на сезоната, победникот на Втората лига директно се пласира во Првата лига за наредната сезона. Второпласираниот и третопласираниот тим играат бараж против осмопласираниот и деветопласираниот клуб од Првата лига. Последните два тима испаѓаат во едно од трите третолигашки натпреварувања, додека во Втората лига влегуваат два победници од баражот во кој учествуваат прваците на трите регионални дивизии од Третата лига. ==Промени во структурата на лигата== Во периодот 2006–2018, Втората лига на Црна Гора броела 12 учесници. Од сезоната 2018–19 бројот на учесници е намален на 10, со натпреварување кое трае 36 кола. ;Број на тимови *2006–07 до 2017–18: 12 *од 2018–19: 10 ==Клубови во сезоната 2025/26.<ref>{{cite web |title=Meridianbet 2. CFL|url=https://fscg.me/takmicenja/druga-liga/|website=fscg.me|access-date= 14 септември 2025}}</ref>== {| class="wikitable sortable" !Клуб !Град !Стадион |- |[[ФК Беране|Беране]] |[[Беране]] |Градски стадион |- |[[ОФК Грбал|Грбал]] |[[Радановиќ]] |Стадион Долна Сутвара |- |[[ФК Игало 1929|Игало 1929]] |[[Игало]] |[[Стадион Солила]] |- |[[ФК Интернационал|Интернационал]] |[[Подгорица]] |Стадион Долни Кокоти |- |[[ФК Искра Даниловград|Искра]] |[[Даниловград]] |Стадион Браќата Велашевиќ |- |[[ФК Ком|Ком]] |[[Подгорица]] |Стадион Златица |- |[[ФК Ловќен|Ловќен]] |[[Цетиње]] |[[Стадион Обилиќа Пољана]] |- |[[ФК Отрант-Олимпик]] |[[Улцињ]] |Стадион Олимпик |- |[[ФК Подгорица|Подгорица]] |[[Подгорица]] |ДГ Арена |- |[[ФК Рудар Плевле|Рудар]] |[[Пљевља]] |Стадион под Голубињем |} ==Победници== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! style="background:#fff8dc" width:11em" | Сезона ! style="background:gold" width:14em" | Победник ! style="background:silver" width:14em" | Второ место ! style="background:#cd7f32" width:14em" | Трето место |- style="background:#f5faff;" | 2006/07 | '''[[ФК Ловќен|Ловќен]]''' | [[ФК Бокељ|Бокељ]] | [[ФК Ибар Рожаје|Ибар]] |- | 2007/08 | '''[[ФК Језеро|Језеро]]''' | [[ФК Челик Никшиќ|Челик]] | [[ФК Единство Биело Поље|Единство]] |- style="background:#f5faff;" | 2008/09 | '''[[ФК Беране|Беране]]''' | [[ОФК Титоград|Младост]] | [[ФК Морнар Бар|Морнар]] |- | 2009/10 | '''''[[ОФК Титоград|Младост]]''''' | [[ОФК Бар|Бар]] | [[ФК Братство Цијева|Братство]] |- style="background:#f5faff;" | 2010/11 | '''[[ФК Бокељ|Бокељ]]''' | [[ФК Единство Биело Поље|Единство]] | [[ФК Беране|Беране]] |- | 2011/12 | '''[[ФК Челик Никшиќ|Челик]]''' | [[ФК Морнар Бар|Морнар]] | [[ФК Единство Биело Поље|Единство]] |- | 2012/13 | '''[[ФК Дечиќ|Дечиќ]]''' | [[ФК Бокељ|Бокељ]] | [[ФК Забјело|Забјело]] |- | 2013/14 | '''[[ФК Бокељ|Бокељ]]''' (2) | [[ФК Беране|Беране]] | [[ФК Езеро|Езеро]] |- | 2014/15 | '''[[ФК Искра Даниловград|Искра]]''' | [[ФК Дечиќ|Дечиќ]] | [[ФК Езеро|Езеро]] |- | 2015/16 | '''[[ФК Единство Биело Поље|Единство]]''' | [[ФК Цетиње|Цетиње]] | [[ФК Братство Цијева|Братство]] |- | 2016/17 | '''[[ФК Ком|Ком]]''' | [[ФК Ибар Рожаје|Ибар]] | [[ФК Отрант-Олимпик|Отрант-Олимпик]] |- | 2017/18 | '''[[ФК Морнар Бар|Морнар]]''' | [[ФК Подгорица|Младост Љешкопоље]] | [[ФК Ловќен|Ловќен]] |- | 2018/19 | '''[[ФК Подгорица|Младост Љешкопоље]]''' | [[ФК Ком|Ком]] | [[ФК Бокељ|Бокељ]] |- | 2019/20 | '''[[ФК Дечиќ|Дечиќ]]''' (2) | [[ФК Езеро|Езеро]] | [[ФК Бокељ|Бокељ]] |- | 2020/21 | '''[[ФК Морнар Бар|Морнар]]''' (2) | [[ФК Арсенал Тиват|Арсенал]] | [[ФК Игало 1929|Игало]] |- | 2021/22 | '''[[ФК Единство Биело Поље|Единство]]''' (2) | [[ФК Арсенал Тиват|Арсенал]] | [[ОФК Младост ДГ|Младост ДГ]] |- | 2022/23 | '''[[ОФК Младост ДГ|Младост ДГ]]''' | [[ФК Ком|Ком]] | [[ФК Беране|Беране]] |- | 2023/24 | '''[[ФК Бокељ|Бокељ]]''' (3) | [[ФК Отрант-Олимпик|Отрант-Олимпик]] | [[ФК Подгорица|Подгорица]] |- | 2024/25 | '''[[ОФК Младост ДГ|Младост ДГ]]''' (2) | [[ФК Рудар Плевле|Рудар]] | [[ФК Ловќен|Ловќен]] |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://fscg.me/ Официјална веб-страница] [[Категорија:Фудбал во Црна Гора]] [[Категорија:Европски фудбалски натпреварувања]] hzsjjz55bhf7ycscjkdzq3r9xcug6ss 0 1377900 5605273 5549891 2026-08-05T06:15:47Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (8) 5605273 wikitext text/x-wiki '''Хусеин-паша Бољаниќ''' (? [[Бољаниќи (Пљевља)|Бољаниќи, во близина на Пљевља]] – [[1594]]) — отомански државник, по потекло од познатото семејство Бољаниќи, кое поседувало мал [[тимар]] во селото [[Бољаниќи (Пљевља)|Бољаниќи]]. Предок на семејството бил српскиот трговец Бољан (или Бојан) Газдиќ, кој, по преобраќањето во [[ислам]], бил наречен Бајрам-ага и го основал селото што го носи неговото име Бољаниќи. == Намесник на Херцеговскиот и Босанскиот Санџак == [[Податотека:Pljevlja_City-center_Mosque.JPG|мини|[[Хусеин-пашина џамија (Пљевља)|Хусеин-пашината џамија]], во [[Пљевља]]]] Хусеин бил [[субаша]] на [[Попово Поле]], намесник на [[Херцеговински Санџак|Херцеговскиот Санџак]], од март [[1567]] до март [[1569|1569 година.]] Потоа бил намесник [[Босански Санџак|на Босанскиот Санџак]] (ја изградил својата голема задужбина - [[Хусеин-пашина џамија (Пљевља)|џамија во Пљевља]]) до [[1572|1572 година]]. == Намесник во Мисир (Египет) и беглербег на Багдад == Од [[1572|1572 година]] бил назначен за намесник на покраината [[Дијарбекир (покраина)|Дијарбекир]], во [[Мала Азија]], а потоа за намесник на [[Египет|Мисир]] (Египет) со титула [[везир]]. По две години, се вратил во [[Цариград]], за да биде споменат како [[беглербег]] на [[Багдад]] во [[1585|1585 година.]] Во [[1594|1594 година]], со султански [[ферман]] бил назначен за босански намесник (беглербег на [[Босански Пашалак|Босанскиот Пашалак]], основан во [[1580|1580 година]]). Според податоците, одел и во [[Будим]] (освоена од Османлиите во [[1541|1541 година]]) кај Мехмед-паша (син на претходниот [[голем везир]], [[Мехмед-паша Соколовиќ]]). Се претпоставува дека починал во [[1594|1594 година]], а на негово место за беглербег на Босанскиот Пашалак, Портата, [[1595|во 1595 година]] го назначила Смаил-паша (познат како Арпад). == Задужбини == Хусеин-паша Бољаниќ оставил зад себе многу [[Задужбина|задужбини]], од кои најпозната е [[Хусеин-пашина џамија (Пљевља)|Хусеин-пашината џамија]] во [[Пљевља]], изградена во [[1569|1569 година]]. == Литература == *{{cite journal|last1=Zlatar|first1=Behija|last2=Pelidija|first2=Enes|title=Prilog kulturnoj istoriji Pljevalja Osmanskog perioda|journal=Prilozi Za Orijentalnu Filologiju|volume=34|year=1984|url=https://mostovikulture.files.wordpress.com/2015/03/enes-pelidijabehija-zlatar-zaduzbine-husein-pase-boljanicaprilozi-za-orijentalnu-filologijubr-34-1984.pdf|access-date=2018-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204070417/https://mostovikulture.files.wordpress.com/2015/03/enes-pelidijabehija-zlatar-zaduzbine-husein-pase-boljanicaprilozi-za-orijentalnu-filologijubr-34-1984.pdf|archive-date=2018-02-04|url-status=dead}} *{{cite book|last=Bašagić|first=Safvet-beg|author-link=|title=Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine|year=1900|publisher=Vlastita naklada|location=Sarajevo|url=https://archive.org/stream/kratkauputaupro00bagoog}} *{{cite book|last=Sidney|first=Philip|title=The Correspondence of Sir Philip Sidney|url=https://books.google.com/books?id=hngIsH1gDRgC&pg=PA359|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-955822-3|page=359}} *{{cite book|last=Fijuljanin|first=Muhedin|title=Sandžački Bošnjaci: monografija|url=https://books.google.com/books?id=gsljywAACAAJ|year=2010|publisher=Centar za Bošnjačke Studije|isbn=978-86-85599-14-9}} *{{cite book|last=Süreyya|first=Mehmet|editor1=Nuri Akbayar|editor2=Seyit A. Kahraman|title=Sicill-i Osmanî|url=https://books.google.com/books?id=btElAQAAMAAJ|year=1996|publisher=Türkiye Kültür Bakanlığı and Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı|location=Beşiktaş, Istanbul|isbn=9789753330411|orig-year=1890}} *{{cite book|author=Yılmaz Öztuna|title=Büyük Osmanlı Tarihi: Osmanlı Devleti'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi|url=https://books.google.com/books?id=pBGQMgAACAAJ|volume=10|year=1994|publisher=Ötüken Neşriyat A.S.|isbn=975-437-141-5|pages=412–416}} ==Надворешни врски== *{{cite web|title=UMIJEĆE ISLAMSKE MINIJATURE – KUR'AN HUSEIN-PAŠE BOLJANIĆA IZ XVI VIJEKA|date=18 декември 2016 |publisher=Muzej Plevlja|location=Plevlja|url=https://muzejpljevlja.com/umijece-islamske-minijature-kuran-husein-pase-boljanica-iz-xvi-vijeka/?lang=lat}} {{S-start}} {{S-off}} {{s-bef|before=[[Синан-бег Бољаниќ]]}} {{s-ttl|title=Санџак-бег на [[Херцеговски Санџак|Херцеговскиот Санџак]]|years=1567–69}} {{s-aft|after=[[Синан-бег Бољаниќ]]}} {{s-bef|before=?}} {{s-ttl|title=Санџак-бег на [[Босански Санџак|Босанскиот Санџак]]|years=1569–1572}} {{s-aft|after=?}} {{s-bef|before=[[Коџа Синан-паша]]}} {{s-ttl|title=Беглербег на [[Египетски Пашалак|Египетскиот Пашалак]]|years=1573–1574}} {{s-aft|after=[[Хадим Месих-паша]]}} {{s-bef|before=?}} {{s-ttl|title=Валија на [[Дамаски Пашалак|Дамаскиот Пашалак]]|years=1582–1583}} {{s-aft|after=?}} {{s-bef|before=[[Хасан-паша Предојевиќ]]}} {{s-ttl|title=Беглербег на [[Босански Ејален|Босанскиот Пашалак]]|years=1594–1595}} {{s-aft|after=[[Исмаил-паша (починат во 1600)|Исмаил-паша]]}} {{S-end}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бољаниќ, Хусеин-паша}} [[Категорија:Паши]] [[Категорија:Отоманска Црна Гора]] [[Категорија:Починати во 1594 година]] [[Категорија:Отомански управители на Египет]] [[Категорија:Отомански управители на Дијарбекир]] [[Категорија:Отомански управители на Босна]] m7s9ckbistg67mkv975sr5s0k0dp1f2 2 1381335 5605073 5593972 2026-08-04T18:50:14Z Gurther 105215 5605073 wikitext text/x-wiki == Вовед == ki325aoed0m37gvso26g2k1wz4b8v8i 0 1381983 5605336 5489701 2026-08-05T09:46:05Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605336 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Павле Савиќ|image=File:Pavle Savić.jpg|caption=|birth_place=Солун, Отоманско Царство|death_date=30 мај, 1994|birth_date=10 јануари, 1909|death_place=Белград, Србија, Сојузна Република Југославија|fields=физика, хемија|awards=Златен медал на Ломоносов (1981)}} '''Павле Савиќ''' (српска кирилична азбука: Павле Савић; 10 јануари 1909 – 30 мај 1994) бил [[Србија|српски]] физичар и хемичар. Во своите рани години, работел во Србија, a потоа и во [[Франција]], и притоа станал еден од пионерите во истражувањето на [[Јадрено цепење|нуклеарната фисија]]. Тој бил симпатизер на [[Кралство Југославија|југословенските]] комунисти во меѓувоениот период, а во таа смисла посебно се истакнал за време на Втората светска војна во Југославија. Дал важен придонес кон [[Југословенски партизани|партизанскиот отпор]] против окупацијата на Југославија од [[Сили на Оската|силите на Оската]], бил делегат на [[АВНОЈ]], а бил испраќан и во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], во мисии на високо ниво. По војната, го основал [[Институт за јадрени науки „Винча“]] и бил редовен професор на [[Белградски универзитет]], како и член на бројни научни друштва и претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]]. == Биографија == Павле Савиќ бил роден, како најстарото од петте деца на семејството на Ана и Петар Савиќ. Неговиот татко бил ветеринар, а неговата мајка била сестра на Коста Стојановиќ, некогашен професор на [[Белградски универзитет|Белградската виша школа]] и министер во Владата на [[Кралство Србија|Кралството Србија]]. Неговото родно место се случило да биде [[Солун]], Грција, каде што неговиот татко во тоа време бил распореден во слободна царинска зона. Семејството наскоро се преселило во Свилајнац, каде што го поминале времето на [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Потоа, семејството се преселило во [[Белград]], каде што тој во 1923 година го завршил основното училиште, а потоа во [[Пожаревац]], каде што во 1927 година го завршил средното училиште, а во текот на школувањето покажал голем интерес за природните науки.{{Sfn|Bondžić|2012}} Савиќ дипломирал физичка хемија на [[Белградски универзитет|Белградскиот универзитет]] во 1932 година.{{Sfn|Bondžić|2012}} По завршувањето на задолжителната воена служба во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој станал асистент на универзитетот, а притоа работел со професорот Драгољуб Јовановиќ, кој претходно соработувал со [[Марија Кири]] во Институтот за радиум во Париз. До 1934 година, тој го објавил својот прв научен труд во списанието на Француската академија на науките.{{Sfn|Bondžić|2012}} Во 1935 година, добил шестмесечна стипендија од француската влада за студирање во Франција, каде што се преселил со својата штотуку венчана невеста Бранка (родена Божиновиќ). Со препораките на професорот Јовановиќ, бил вработен во Институтот за радиум во Париз, каде што поминал пет години од неговиот работен престој во [[Франција]]. Работел со [[Ирен Жолио - Кири]] и [[Фредерик Жолио – Кири|Фредерик Жолио - Кири]] на интеракциите на неутроните во хемиската физика на тешките елементи, и тие објавиле голем број трудови во 1938 и 1939 година.{{Sfn|Bondžić|2012}} Ова се покажало како важен чекор во откривањето на [[Јадрено цепење|нуклеарната фисија]].{{Sfn|Mićović|1972}} Заедно со Ирен Жолио - Кири, Савиќ бил номиниран за [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]], но наградата не била доделувана за време на Втората светска војна. Истите прашања во врска со фисијата ги истражувале и голем број други научници, вклучувајќи ги [[Енрико Ферми]], [[Лиза Мајтнер|Лизе Мајтнер]], [[Ото Хан]], Фриц Штрасман и други, но во 1944 година Нобеловата награда му била доделена само на Хан за откривање на фисијата.{{Sfn|Bondžić|2012}} Кон крајот на 1930-тите, Савиќ учествувал и во општествените и политичките активности на југословенските студенти во Франција, а во 1938 година бил избран за претседател на нивното здружение како кандидат, иако сè уште не бил член на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Тој работел со Борис Кидрич и други за да им помогне на југословенските волонтери во Шпанската граѓанска војна. Во 1939 година станал член на КПЈ.{{Sfn|Bondžić|2012}} Иако бил еден од ретките професори на Универзитетот во Белград кој го сторил тоа во тоа време, неговото семејство всушност имало историја на социјалистички, а подоцна и комунистички активизам. Бидејќи меѓународните односи во тоа време станале потурбулентни, тој бил протеран од Франција. До крајот на истата година се вратил во Кралството Југославија и почнал да предава физичка хемија на тогашниот фармацевтски оддел на Медицинскиот факултет на Универзитетот во Белград.{{Sfn|Bondžić|2012}} На почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и окупацијата на Југославија, Савиќ веднаш станал дел од подземниот отпор против германската окупација.{{Sfn|Bondžić|2012}} Наскоро, во јули 1941 година, откако помогнал [[Југословенски партизани|во партизанските]] саботажи, тој и неговата сопруга го напуштиле Белград за да избегнат апсење, конечно пристигнувајќи во ослободената [[Ужичка Република]]. Таму, тој се приклучил на Врховната команда на [[Југословенски партизани|''Народноослободителната војска на Југославија'']] како радио и шифрирачки офицер. Бил тешко повреден во ноемвриската експлозија во партизанската Фабрика за оружје и муниција во градот Ужице. По германската офанзива, помогната од четничките сили, и падот на Ужичката република, заедно со партизанските сили се повлекол во источна [[Босна и Херцеговина|Босна]], каде што во 1942 година тој и неговата сопруга биле блиски соработници на [[Јосип Броз-Тито]]. Павле Савиќ станал еден од најважните делегати на [[АВНОЈ]].{{Sfn|Bondžić|2012}} Савиќ дал придонес за некои од воените работи, иако тие не биле дел од неговата научна област на експертиза. Тој бил овластен од партизанското раководство за сите прашања поврзани со образованието, и тоа тој го користел за промовирање на учеството на училиштата во ослободените области на Бихаќката Република.{{Sfn|Bondžić|2012}} Во времето на [[Битка на Неретва]], Савиќ сеуште бил на својата позиција во Врховната партизанска команда, но во јули 1943 година паднал во немилост и бил деградиран од причини што се сеуште нејасни. Сепак, тој бил учесник на Второто заседание на АВНОЈ во ноември истата година, а во април 1944 година повторно бил унапреден во војската и бил испратен во мисија во Советскиот Сојуз. Пристигнал во Москва каде што веднаш се вклучил во научна работа со [[Петар Капица|Пјотр Капица]] и други, на прашањата за течниот хелиум на екстремно ниски температури.{{Sfn|Bondžić|2012}} Се вратил во октомври 1944 година во ослободениот Белград, каде што ги продолжил своите општествено-политички активности, како и работата на обновата на универзитетот. По завршувањето на војната, тој имал уште еден кус престој во Москва, но се вратил за да работи на основањето на Институтот за физика, а бил унапреден и во член на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]] во 1946 и 1948 година.{{Sfn|Bondžić|2012}} По војната, тој бил еден од главните промотори на идејата за изградба на [[Институт за јадрени науки „Винча“|Нуклеарниот институт Винча]], бидејќи во 1948 година Савиќ станал директор на тогашниот Институт за физика, истражувачкиот центар за југословенската нуклеарна програма.{{Sfn|Bondžić|2012}}{{Sfn|Subotić|2002}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vin.bg.ac.rs/en/about-institute/history-of-the-institute|title=History of the Institute - Institut za nuklearne nauke "Vinča"}}</ref> Како што се променила политичката ситуација со почетокот на периодот на Информбирото истата година, тој бил принуден да стане независен од било каква помош од Советскиот Сојуз. Подоцна, во 1958 година, тој станал член на Академијата на науките на Советскиот Сојуз.{{Sfn|Bondžić|2012}} [[Податотека:Pavle_Savić_2009_Serbian_stamp.jpg|десно|мини|Српска поштенска марка од 2009 година, по повод 100-годишнината од раѓањето на Павле Савиќ]] Во 1966 година, тој ја презел академската позиција на својот алма матер, Универзитетот во Белград, како професор на Факултетот за математика и природни науки, Одделот за физичка хемија и Одделот за физика, сега Факултет за физика. Во 1981 година, се пензионирал.<ref name="books.google.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=_l_pAAAAMAAJ&q=pavle+savic,+teaching+staff+at+Belgrade+university|title=Yugoslav Review|year=1979}}</ref> Тој бил и претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]] од 1971 до 1981 година,{{Sfn|Bondžić|2012}} годината кога се пензионирал.<ref name="books.google.com"/> Тој станал член на Њујоршката академија на науките во 1960 година, на Унгарската академија на науките во 1970 година и на Атинската академија во 1975 година.{{Sfn|Bondžić|2012}} Во 1987 година, тој бил спомнат во таканаречената афера ''„Војко и Савле“'' . Тој го објавил својот последен научен труд неколку месеци пред неговата смрт, на 85-годишна возраст, во [[Белград]]. == Избрани дела == * ''Од атоми до небесни тела'' (1978) * ''Науката и општеството'' (1978) == Поврзано == * [[Радивој Кашанин]] == Наводи == {{Наводи}} == Лиература == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ILbQAAAAMAAJ|title=Glasnik Hemijskog društva - Beograd|last=Mićović|first=Vukić|publisher=Serbian Chemical Society / NOLIT Publishing House for the U.S. Department of Commerce and National Science Foundation|year=1972|volume=37|location=Belgrade|pages=29–52|language=sr|translator-last=Stanojević|translator-first=Lazar|trans-title=Bulletin of the Chemical Society - Belgrade|chapter=Chemistry in Serbia - A Brief Historical Outline of the Development of Chemistry in Serbia, the Period 1843–1941|author-link=Vukić Mićović|issue=1}} * {{Наведена книга|title=Intelektualci i rat 1939. – 1947. – Zbornik radova s Desničinih susreta 2012 Dio 1.|last=Bondžić|first=Dragomir|publisher=Centre for Comparative Historical and Intercultural Studies, [[Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Zagreb]]|year=2012|editor-last=Roksandić|editor-first=Drago|series=Biblioteka Desničini susreti|volume=8|pages=239–249|language=sr|trans-title=Intellectuals and war 1939–1947 – Proceedings from Desnica's Encounters 2012 Part 1|chapter=15. Pavle Savić - naučnik u ratu|trans-chapter=15. Pavle Savić – A scientist in the war|editor-last2=Cvijović Javorina|editor-first2=Ivana|chapter-url=http://ckhis.ffzg.unizg.hr/files/file/pdf/Desnicini-susreti/DS-2012-pdf/DS-2012_15-Bondzic.pdf}} * {{Наведено списание|last=Subotić|first=Krunoslav|year=2002|title=Vinča Annual Report 2001|url=https://books.google.com/books?id=aYDQCwAAQBAJ|publisher=Institut za nuklearne nauke Vinča|issn=1451-2254}} * {{Наведено списание|last=Čelebonović|first=Vladan|year=1995|title=The origin of rotation, dense matter physics and all that: a tribute to Pavle Savić|journal=Bulletin Astronomique de Belgrade|publisher=University of Belgrade|volume=151|issue=151|pages=37–43|arxiv=astro-ph/9603135|bibcode=1995BABel.151...37C|issn=0354-2955}} {{Почетна кутија}} {{S-aca}} {{s-bef|before=[[Велибор Глигориќ]]}} {{S-ttl|title=Претседател на Српската академија на науките и уметностите}} {{s-aft|after=[[Душан Каназир]]}} {{s-end}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Делегати на АВНОЈ]] [[Категорија:Јунаци на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Членови на Словенечката академија на науките и уметностите]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Професори на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Српски физичари]] [[Категорија:Починати во 1994 година]] [[Категорија:Родени во 1909 година]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 3q2n92k7kmgq8rjq00ugssfpigke4pg 0 1382182 5605272 5481414 2026-08-05T06:15:45Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605272 wikitext text/x-wiki Ова е список на настани од [[Балкански војни|Балканските војни]] по хронолошки редослед. == 1911 == {| class="wikitable" !Датум !Настан |- |летото |Обнова на албанското национално движење |- |средина на јули |Напад од страна на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација (ВМРО) во Штип, Македонија. Османлиските контрамерки поттикнуваат почетни разговори меѓу Бугарија и Србија. |- |16 септември |Италија објавува [[Османлиско-италијанска војна|војна на Отоманската империја]] поради анексијата на Либија. |} == 1912 == {| class="wikitable" !Датум !Настан |- |29 февруари |Потпишан е [[Српско-бугарски договор|договор за одбранбен сојуз]] меѓу Србија и Бугарија. |- |16 мај |Таен [[бугарско-грчки договор]] за одбранбен сојуз. |- |21–27 мај |Италија ги презема Додеканеските Острови. |- |19 јули |Напад на ВМРО во Кожани, Македонија. Османлиските контрамерки ги разбеснуваат балканските христијански држави. |- |30 јули |Албанските бунтовници бараат распуштање на османлискиот парламент во рок од 48 часа и поднесуваат барање за автономија (вилаетите Скадар, Косово, Јањина и Битолско да се обединат во една покраина; албанските војници да служат само во таа покраина; албанскиот јазик да биде јазик на администрацијата и образованието; сите Албанци да имаат право да носат оружје). |- |15 август (околу) |Усен договор меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора: Бугарија ѝ доделува воен заем на Црна Гора и ја плаќа црногорската војска за време на војната. Црна Гора се согласува да води војна против Портата без провокација. |- |15 септември |Српската влада издава тајно упатство број 5669 до своите амбасади да дејствуваат во насока на припојување на Охрид и Прилеп кон Србија. |- |17 септември |Ултиматум на Балканскиот сојуз (Бугарија, Грција, Србија) до Портата: итна автономија за Македонија според Берлинскиот мировен договор. Прогласена вонредна состојба и општа мобилизација во Турција и балканските земји (18 септември). |- |18 септември |Формирање на 70 мали групи активисти на ВМРО во Софија за извидување и саботажа во Македонија и Тракија. |- |22 септември |Тајна конвенција меѓу Бугарија и Грција. |- |23 септември |Основање на [[Македонско-одринско ополченство|Македонско-одринското ополченство]] од бегалците на генерал [[Петар Дрвингов]] – околу 14.600 учесници. |- |26 септември |Црногорската војска започнува воени операции против Портата. |- |28 септември |Црногорската војска го ослободила [[Бијело Поље]]. |- |2 октомври |Мировен договор меѓу Италија и Отоманската Империја потпишан во Уши. |- |3 октромври |Портата го отфрла ултиматумот и ги прекинува дипломатските односи со Србија, Бугарија и Црна Гора, но се обидува да ги поправи односите со Грција. |- |4 октомври |Отоманската Империја им објавува војна на Сојузниците. Следниот ден, Бугарија, Грција, Црна Гора и Србија (7 октомври) ѝ објавуваат војна на Портата. Започнуваат воени операции. Романија прогласува неутралност. |- |7–15 октомври |Бугарската војска ги зазема Источните Родопи и ја запира османлиската контраофанзива (15-25 октомври). |- |8–13 октомври |Првата и Третата бугарска армија го пробиваат првиот отомански одбранбен фронт Ескиполос-Петра, го освојуваат Лозенград, а Втората бугарска армија го опколува Одрин. На 13 октомври, српската армија ги зазема Скопје, Куманово, Велес и Штип во Македонија. |- |9–10 октомври |Грчката војска ја добива битката кај Сарантапорос. |- |15 октомври |Воведување на српскиот административен систем на новите територии во Македонија и Косово. Црногорската армија ја зазема [[Пљевља]]. |- |16 октомври |Првото бомбардирање од авион во историјата на војувањето во Европа – бугарската авијација ја бомбардира тврдината во Одрин. |- |17 октомври |Црногорската војска го ослободила [[Пеќ]]. |- |17–20 октомври |Првата и Третата бугарска армија го пробиваат вториот османлиски одбранбен фронт кај Љуле Бургас - Бунархисар. |- |19–20 октомври |Грчката војска ја добива битката кај Ениџе. |- |27 октомври |Нова влада формирана во Романија, предводена од Тито Мајореску. |- |28 октомври |Грчката војска влегува во Солун (кој бил предаден на 27 октомври) наутро, а бугарската Рилска дивизија попладне. Почеток на спорот за Солун. |- |29 октомври |Портата бара примирје во Софија, но кралот Фердинанд I ја принудува бугарската влада да го игнорира предлогот и да го скрие од сојузниците. |- |1 ноември |Почетокот на христијанизацијата на Помаците во Родопските Планини. Во декември беше испратена мисија на официјалната бугарска црква. |- |4–5 ноември |Првата и Третата бугарска армија започнаа неуспешен напад врз османлискиот одбранбен фронт кај Чаталџа. |- |4–9 ноември |Декларации на Централниот комитет на ВМРО против српските и грчките активности во Македонија. |- |9 ноември |Воведување на бугарска администрација на новите територии. |- |14 ноември |Македонско-одринските доброволни одреди ги победија османлиските сили во западна Тракија. |- |18 ноември |Македонско-романското друштво врши притисок врз владата да преземе нешто. |- |20 ноември |Примирје меѓу Сојузниците и Портата. Грција го отфрла примирјето и ги продолжува воените операции во северен Епир. |- |20–21 ноември |Првите судири меѓу бугарската и грчката војска во близина на Солун, смирени кон крајот на месецот. |- |28 ноември |Националниот конгрес во Валона ја прогласува независноста на Албанија. |- |3 декември |Грчко-турска поморска битка кај островот Ели. |- |3–24 декември |Лондонска мировна конференција. Сојузниците ги бараат османлиски провинции во Европа западно од линијата Енос-Миди и островот Крит. Портата предлага автономија за Македонија и одбива да отстапи територии. На Божиќ, Портата се повлекува од преговорите, Големите сили вршат притисок (белешка од 4 јануари 1913 година) и предлогот на сојузниците е прифатен. Лондонската конференција на амбасадори објавува дека Албанија треба да стане независна држава (20 декември). |- |8–17 декември |Неуспешната бугарска тајна мисија во Цариград за одделен мир со Отоманската империја. |} == 1913 == {| class="wikitable" !Датум !Настан |- |5 јануари |Грчко-турска поморска битка кај Лемнос. |- |16 јануари |Бугарско-романски протокол во Лондон за корекција на териториите во Добруџа. Под притисок од Русија, Софија е подготвена да ја корегира границата. |- |21 јануари |Портата го осудува примирјето и започнува непријателства со извикот „''Софија или смрт''!“. |- |26–28 јануари |Османлиските контранапади во Галиполе и Чатаџа и истоварите во Шаркеј се одбиени од бугарската војска. |- |30 јануари–2 февруари |Неуспешни бугарско-романски преговори за Добруџа во Софија. |- |5 февруари |Тајниот мировен договор меѓу Романија и Австро-Унгарија е обновен. |- |21 февруари |Грчката војска ја зазема Јанина. Бугарско-грчки инциденти во близина на Нигрита. |- |5 март |Атентат врз грчкиот крал [[Ѓорѓи I (Грција)|Ѓорѓи I]] во Солун. |- |2 и 11–13 март |Бугарската војска го зазема Одрин. |- |18 март–26 април |Конференција на Големите сили во Санкт Петербург за спорот за Добруџа. Бугарија ја предава Силистра на Романија и ги гарантира правата на Власите во Македонија, но тензиите не престануваат. |- |10 април |Црногорската војска ја зазема Скадарската тврдина. |- |11 април |Црногорската војска го зазема Скадар. |- |13 април |Примирје меѓу Портата и Балканскиот сојуз. |- |22 април |Грчко-српскиот протокол бил потпишан, по што следел воен пакт (1 мај 1913 година). |- |19–21 мај |На состаноците на бугарско-грчката комисија за демаркација во Солун беше постигнат договор. До крајот на месецот, со неколку исклучоци, демаркациите беа завршени. |- |1 мај |Под ултиматум, Црна Гора го предала Скадар на трупите на Големите сили. |- |17 мај |[[Лондонски договор (1913)|Лондонски мировен договор]]. |- |19 мај |Грчко-српски договор во Солун. |- |26 мај |Црна Гора застанала на страната на Србија во војната против Бугарија и испратила одред од 12.000 војници во помош на Србија. |- |30 мај |Србија ги прекинува железничките врски со Бугарија. |- |1 јуни |Бугарскиот премиер [[Иван Гешов]] поднесува оставка и е заменет од [[Стојан Данев]]. Н. Пашиќ поднесува оставка во Белград. Двете оставки вршат притисок врз Русија во врска со арбитражната спогодба. |- |5–13 јуни |Бугарско-српски воени судири околу Злетово. |- |15 јуни |[[Тиквешко востание|Тиквешкото востание]] на ВМРО, во заднината на српската војска, со согласност на бугарската команда |- |16 јуни |По тајна наредба на царот Фердинанд I, бугарската војска ја напаѓа српската војска за да им помогне на бунтовниците. Друг дел од бугарската војска го окупира пристаништето Лефтера и ги гранатира грчките крстосувачи. Почеток на Втората балканска војна. |- |18 јуни |Бугарската влада ги суспендира сите воени операции, го разрешува врховниот командант на бугарската армија и на негово место го назначува прорускиот генерал Радко Димитриев. Руската влада предлага конференција. |- |19–21 јуни |Бугарско-грчката битка кај Кукуш. |- |21 јуни–11 јули |Грчката офанзива во источна Македонија стигнува до Симитли (13 јули), каде што е запрена од бугарската армија. Грчката војска ја окупира западна Тракија на 15 јули. |- |22–28 јуни |Бугарската војска го зазема Пирот во Србија. |- |28 јуни |Романија ѝ објавува војна на Бугарија и до 5 јули ја зазема северна Бугарија без отпор. Австро-Унгарија го запира напредувањето на Романија на 11 јули. |- |30 јуни |Портата го започнува својот напредок во источна Тракија и го освојува Одрин (10 јули). |- |3 јули |Романската армија ја окупира Варна во Бугарија на 6 јули. Романски коњички одред пристигнува во Софија. |- |4 јули |Формирана е нова проавстриска бугарска влада, на чело со [[Васил Радославов]]. |- |13 јули |Муслиманско востание во Западна Тракија против повлекувањето на бугарската војска и грчкото напредување – „Република Ѓумурѓина/Комотини“. |- |15–17 јули |Бугарска контраофанзива против грчката војска кај Кресна. |- |29 јули |Конференцијата на амбасадори одлучува дека Албанија треба да биде „независно, суверено кнежевство“. Големите сили го избираат принцот [[Вилхелм фон Вид]], 35-годишен капетан на германската армија, за владетел на Албанија. На 3 септември 1914 година, принцот Вилхелм избегал од земјата. |- |17 јули–16 август |Мировна конференција во Букурешт; примирје на 18 јули. |- |25 јули–15 август |Евакуација на романската војска од Бугарија. |- |16 септември |Цариградски мировен договор меѓу Бугарија и Портата. Портата ја повратила Источна Тракија со корегирање на границата во корист на Бугарија, која ја зема Западна Тракија. |- |1 ноември |Во Атина е потпишан мировен договор меѓу Грција и Портата. |- |19 декември |Фирентски протокол. Граничната комисија, формирана од Лондонската конференција на амбасадори, ја одредува јужната граница на Албанија и ги доделува Корча и Ѓирокастро, кои беа окупирани од Грција, на Албанија. |} == 1914 == {| class="wikitable" !Датум !Настан |- |13 февруари |Грција ги добива сите острови во источниот Егеј освен [[Имброс]], [[Тенедос]] и [[Кастелоризо]] и ги повлекува своите трупи од териториите доделени на Албанија. |- |28 февруари |Грците од јужна Албанија (која ја нарекуваат северен Епир) прогласуваат [[Автономна Република Северен Епир|независност]] под водство на Г. К. Зограф, поранешен министер за надворешни работи на Грција. |- |28 јули |Атентат врз надвојводата [[Атентат врз Франц Фердинанд|Франц Фердинанд]] во Сараево, Босна. Почеток на „Јулската криза“ |- |1 август |Австро-Унгарија ѝ објавува војна на Србија - избувнува [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Сите други балкански земји остануваат неутрални. |} [[Категорија:Балкански војни]] hvgi8rhbut725sgj71rdy6n7yux40hh 0 1384863 5605374 5600893 2026-08-05T09:47:51Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605374 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = Оливера Катарина |native_name = |native_name_lang= |image = Olivera katarina.jpg |caption = |birth_name = Оливера Петровиќ |alias = {{hlist|Оливера Вучо|Оливера Шакиќ}} |birth_date = {{birth date|1940|03|05|df=y}} |birth_place = [[Белград]], Кралство Југославија |death_date = {{death date and age|2026|07|21|1940|03|05|df=y}} |death_place = |death_cause = |restingplace = |years_active = 1964–2026 |genre = [[српска народна музика]], [[шансона|шансони]], [[ромска музика]], [[поп-музика|поп]] |occupation = {{hlist|actress|singer|writer}} |label = {{hlist|[[ПГП-РТБ]]|[[ПГП-РТС]]|[[Југотон]]|[[Супрафон]]}} |website = {{URL|http://oliverakatarina.weebly.com/}} |associated_acts = |background = solo_singer }} '''Оливера Катарина''' (мом. Петровиќ, {{рн|5|март|1940}} - {{пн|21|јули|2026}}), претходно позната и како '''Оливера Вучо''', '''Оливера Шакиќ''' — [[Србија|српска]] пејачка, глумица и писателка. Таа била една од водечките ѕвезди на југословенската кинематографија во 1960-тите и 1970-тите, и веројатно е најпозната по нејзината изведба во филмот на [[Александар Петровиќ]] „''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]''“ (1967), кој ја освоил Гран-при наградата на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал]] во 1967 година. Како пејачка, Оливера Катарина изведувала музика од различни жанрови, почнувајќи од [[српска народна музика]] до поп-музика, и тоа на бројни јазици.<ref name="puls">{{Наведени вести|url=http://www.pulsonline.rs/licna-karta/40/olivera-katarina|title=Lična karta – Olivera Katarina|last=Pašćan|first=Mirjana|work=Puls|access-date=19 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022154559/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/40/olivera-katarina|archive-date=22 October 2013|language=sr}}</ref> == Ран живот == Оливера Катарина била родена како Оливера Петровиќ од татко Будимир, морнарички капетан, и мајка Катарина (''мом:'' Јованчиќ) на 5 март 1940 година во [[Белград]], [[Кралство Југославија]]. Таа усвоила името Оливера Катарина во 1969 година во чест на нејзината мајка, која починала на 4 јануари истата година.<ref name="secanja">{{Наведени вести|url=https://secanja.com/2012/olivera-katarina/|title=Olivera Katarina|date=2012|work=Sećanja.com|access-date=19 September 2013|language=sr}}</ref> Детството го поминала во Белград, Добановци и [[Ваљево]].<ref name="biografija">{{Наведени вести|url=https://prvaoliverakatarina.blogspot.com/p/biografija.html|title=Olivera Katarina: Biografija|work=Prva Olivera Katarina|access-date=19 September 2013|language=sr}}</ref> Како дете, Оливера Катарина посетувала часови по [[пијано]] и [[Класичен балет|балет]]. Во 1959 година, таа отишла во [[Париз]] со цел да ги подобри своите вештини [[Француски јазик|по француски јазик]].<ref name="story1">{{Наведени вести|url=http://www.story.rs/mobile/intervju/6766-olivera-katarina-izabrala-sam-vecnu-samocu.html|title=Olivera Katarina: Izabrala sam večnu samoću|last=Mašojević|first=Danilo|date=3 January 2010|work=Story|access-date=19 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103329/http://www.story.rs/mobile/intervju/6766-olivera-katarina-izabrala-sam-vecnu-samocu.html|archive-date=4 March 2016|language=sr}}</ref> Оливера Катарина првично се запишала на Правниот факултет на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]], пред да се префрли на Факултетот за драмски уметности.<ref name="biografija">{{Наведени вести|url=https://prvaoliverakatarina.blogspot.com/p/biografija.html|title=Olivera Katarina: Biografija|work=Prva Olivera Katarina|access-date=19 September 2013|language=sr}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://prvaoliverakatarina.blogspot.com/p/biografija.html "Olivera Katarina: Biografija"]. ''Prva Olivera Katarina'' (in Serbian)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 September</span> 2013</span>.</cite> </ref> Меѓу нејзините другари од Факултетот за драмски уметности биле [[Милена Дравиќ]] и [[Петар Краљ]].<ref name="secanja">{{Наведени вести|url=https://secanja.com/2012/olivera-katarina/|title=Olivera Katarina|date=2012|work=Sećanja.com|access-date=19 September 2013|language=sr}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://secanja.com/2012/olivera-katarina/ "Olivera Katarina"]. ''Sećanja.com'' (in Serbian). 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 September</span> 2013</span>.</cite> </ref> == Кариера == Студирала на Академијата за [[Драмска уметност|театар]], [[филм]], [[радио]] и [[телевизија]] во Белград. Својата кариера ја започнала како студентка со главната улога на ''Коштана'' во истоимената претстава во [[Народен театар (Белград)|Народниот театар во Белград]]. Таму го запознала [[Вук Вучо]], театарски критичар, со кого подоцна се омажила. За улогата во ''[[Гоја (филм)|„Гоја]]“'' во 1971 година (како Оливера Катарина), била наградена на фестивали во Москва и [[Венецијански филмски фестивал|Венеција]]. Нејзиниот најголем успех од ''[[Собирачи на перја (филм)|„Дури и сретнав среќни Роми“]]'' на [[Александар Петровиќ]], каде што глумела ромска пејачка по име Ленче. Филмот бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] на 40-то доделување на наградите Оскар, за Златна палма на Канскиот филмски фестивал во 1967 година и за најдобар филм на странски јазик на 26-то доделување на наградите „Златен глобус“. Филмот ја освоил Големата награда на жирито на Канскиот филмски фестивал во 1967 година. Оливера го затворила овој фестивал со концерт заедно со [[Нана Мускури]] и [[Дион Ворвик]]. Таа, исто така[[Роми|,]] имала истакната пејачка кариера. Снимала песни на [[Српски јазик|српски]], како и на [[Руски јазик|руски]], [[Јапонски јазик|јапонски]], [[Романски јазик|романски]], [[Грчки јазик|грчки]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Индонезиски јазик|индонезиски]] јазик. Пееше [[Традиција|традиционални]] [[Српска музика|српски]] и [[Роми|ромски]] песни. Во познатата париска Олимпија одржала 72 последователни концерти. Во 1969 година, учествувала на Евровизија каде ја претставувала [[Југославија на Евровизија|Југославија]] со песната „Поиграј, поиграј, девојче“. Во 2007 година, Катарина придонела со песни за ''Балканскиот еротски еп'' на [[Марина Абрамовиќ]] и игрла божица во филмот на Урош Стојановиќ ''Чарлстон за Огњенка''. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" !Наслов !Година !Улога |- |''Dobra kob'' |1964 |Кети |- |''Бело во бело'' |1964 |Непознато |- |''Тие и тој'' |1964 |Непознато |- |''Пат околу светот'' |1964 |Ребека |- |''Акција на инспекторот Рукавина'' |1965 |Непознато |- |''Сто е сигурно е сигурно'' |1965 |Непознато |- |''Полноќен гостин'' |1965 |Непознато |- |''Рој'' |1966 |Љубица |- |''Понеделник или вторник'' |1966 |Љубовницата на Марко |- |''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' |1966 |Девојка |- |''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' |1967 |Ленче |- |''Планина на гневот'' |1968 |Оливера |- |''Има љубов, нема љубов'' |1968 |Непознато |- |''Заповеди за гангстер'' |1968 |Непознато |- |''Не ја спомнувајте причината за смртта'' |1968 |Марија |- |''Госпоѓица докторка'' |1968 |Маркиза де Харо |- |''Виена по ноти'' |1969 |Непознато |- |''Војник'' |1970 |Миланка |- |''Знак на ѓаволот'' |1970 |Ванеса Бенедикт |- |''Ана и Ева'' |1970 |Пејачка |- |''Голема сино-сива птица'' |1971 |Дијана |- |''[[Гоја (филм)|Гоја]]'' |1971 |Војвотка од Алба |- |''Поленов прав'' |1974 |Непознато |- |''Дервишот и смртта'' |1974 |жената на кадијата |- |''[[Партизани (филм)|Партизани]]'' |1974 |Мила |- |''Црвен удар'' |1974 |Ана |- |''Зазорело на Морава'' |1978 |жена |- |''Седум плус седум'' |1979 |Оливера |- |''Јелена Гавански'' |1982 |Лина |- |''Вук Караџиќ'' |1987 |Еустахија Радовановиќ |- |''Чарлстон за Огненка'' |2008 |Големата Божица |} == Дискографија == === Студиски албуми === * ''Оливера Катарина'' (1974) * ''Ама ми е вечерва по волја'' (1974) * ''ОК'' (1976) * ''Цигански песни'' (1977) * ''Одмаздничка'' (1979) * ''Се зазорило на Морави'' (1980) * ''Идат момците во војска'' (1982) * ''Ретка ѕвезда'' (1984) * ''Романија/Племе мое...'' (1999) * ''Тајна'' (2009) == Библиографија == * ''Бели бадници'' * ''Аристократско стапало'' ) == Наводи == {{наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Катарина, Олвиера}} [[Категорија:Српски фолк пејачи]] [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 0898j2dxlc1a2o3xmc3u53k1px87q2j 5605386 5605374 2026-08-05T09:48:24Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Додадена категорија 5605386 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = Оливера Катарина |native_name = |native_name_lang= |image = Olivera katarina.jpg |caption = |birth_name = Оливера Петровиќ |alias = {{hlist|Оливера Вучо|Оливера Шакиќ}} |birth_date = {{birth date|1940|03|05|df=y}} |birth_place = [[Белград]], Кралство Југославија |death_date = {{death date and age|2026|07|21|1940|03|05|df=y}} |death_place = |death_cause = |restingplace = |years_active = 1964–2026 |genre = [[српска народна музика]], [[шансона|шансони]], [[ромска музика]], [[поп-музика|поп]] |occupation = {{hlist|actress|singer|writer}} |label = {{hlist|[[ПГП-РТБ]]|[[ПГП-РТС]]|[[Југотон]]|[[Супрафон]]}} |website = {{URL|http://oliverakatarina.weebly.com/}} |associated_acts = |background = solo_singer }} '''Оливера Катарина''' (мом. Петровиќ, {{рн|5|март|1940}} - {{пн|21|јули|2026}}), претходно позната и како '''Оливера Вучо''', '''Оливера Шакиќ''' — [[Србија|српска]] пејачка, глумица и писателка. Таа била една од водечките ѕвезди на југословенската кинематографија во 1960-тите и 1970-тите, и веројатно е најпозната по нејзината изведба во филмот на [[Александар Петровиќ]] „''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]''“ (1967), кој ја освоил Гран-при наградата на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал]] во 1967 година. Како пејачка, Оливера Катарина изведувала музика од различни жанрови, почнувајќи од [[српска народна музика]] до поп-музика, и тоа на бројни јазици.<ref name="puls">{{Наведени вести|url=http://www.pulsonline.rs/licna-karta/40/olivera-katarina|title=Lična karta – Olivera Katarina|last=Pašćan|first=Mirjana|work=Puls|access-date=19 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022154559/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/40/olivera-katarina|archive-date=22 October 2013|language=sr}}</ref> == Ран живот == Оливера Катарина била родена како Оливера Петровиќ од татко Будимир, морнарички капетан, и мајка Катарина (''мом:'' Јованчиќ) на 5 март 1940 година во [[Белград]], [[Кралство Југославија]]. Таа усвоила името Оливера Катарина во 1969 година во чест на нејзината мајка, која починала на 4 јануари истата година.<ref name="secanja">{{Наведени вести|url=https://secanja.com/2012/olivera-katarina/|title=Olivera Katarina|date=2012|work=Sećanja.com|access-date=19 September 2013|language=sr}}</ref> Детството го поминала во Белград, Добановци и [[Ваљево]].<ref name="biografija">{{Наведени вести|url=https://prvaoliverakatarina.blogspot.com/p/biografija.html|title=Olivera Katarina: Biografija|work=Prva Olivera Katarina|access-date=19 September 2013|language=sr}}</ref> Како дете, Оливера Катарина посетувала часови по [[пијано]] и [[Класичен балет|балет]]. Во 1959 година, таа отишла во [[Париз]] со цел да ги подобри своите вештини [[Француски јазик|по француски јазик]].<ref name="story1">{{Наведени вести|url=http://www.story.rs/mobile/intervju/6766-olivera-katarina-izabrala-sam-vecnu-samocu.html|title=Olivera Katarina: Izabrala sam večnu samoću|last=Mašojević|first=Danilo|date=3 January 2010|work=Story|access-date=19 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103329/http://www.story.rs/mobile/intervju/6766-olivera-katarina-izabrala-sam-vecnu-samocu.html|archive-date=4 March 2016|language=sr}}</ref> Оливера Катарина првично се запишала на Правниот факултет на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]], пред да се префрли на Факултетот за драмски уметности.<ref name="biografija">{{Наведени вести|url=https://prvaoliverakatarina.blogspot.com/p/biografija.html|title=Olivera Katarina: Biografija|work=Prva Olivera Katarina|access-date=19 September 2013|language=sr}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://prvaoliverakatarina.blogspot.com/p/biografija.html "Olivera Katarina: Biografija"]. ''Prva Olivera Katarina'' (in Serbian)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 September</span> 2013</span>.</cite> </ref> Меѓу нејзините другари од Факултетот за драмски уметности биле [[Милена Дравиќ]] и [[Петар Краљ]].<ref name="secanja">{{Наведени вести|url=https://secanja.com/2012/olivera-katarina/|title=Olivera Katarina|date=2012|work=Sećanja.com|access-date=19 September 2013|language=sr}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://secanja.com/2012/olivera-katarina/ "Olivera Katarina"]. ''Sećanja.com'' (in Serbian). 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 September</span> 2013</span>.</cite> </ref> == Кариера == Студирала на Академијата за [[Драмска уметност|театар]], [[филм]], [[радио]] и [[телевизија]] во Белград. Својата кариера ја започнала како студентка со главната улога на ''Коштана'' во истоимената претстава во [[Народен театар (Белград)|Народниот театар во Белград]]. Таму го запознала [[Вук Вучо]], театарски критичар, со кого подоцна се омажила. За улогата во ''[[Гоја (филм)|„Гоја]]“'' во 1971 година (како Оливера Катарина), била наградена на фестивали во Москва и [[Венецијански филмски фестивал|Венеција]]. Нејзиниот најголем успех од ''[[Собирачи на перја (филм)|„Дури и сретнав среќни Роми“]]'' на [[Александар Петровиќ]], каде што глумела ромска пејачка по име Ленче. Филмот бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] на 40-то доделување на наградите Оскар, за Златна палма на Канскиот филмски фестивал во 1967 година и за најдобар филм на странски јазик на 26-то доделување на наградите „Златен глобус“. Филмот ја освоил Големата награда на жирито на Канскиот филмски фестивал во 1967 година. Оливера го затворила овој фестивал со концерт заедно со [[Нана Мускури]] и [[Дион Ворвик]]. Таа, исто така[[Роми|,]] имала истакната пејачка кариера. Снимала песни на [[Српски јазик|српски]], како и на [[Руски јазик|руски]], [[Јапонски јазик|јапонски]], [[Романски јазик|романски]], [[Грчки јазик|грчки]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Индонезиски јазик|индонезиски]] јазик. Пееше [[Традиција|традиционални]] [[Српска музика|српски]] и [[Роми|ромски]] песни. Во познатата париска Олимпија одржала 72 последователни концерти. Во 1969 година, учествувала на Евровизија каде ја претставувала [[Југославија на Евровизија|Југославија]] со песната „Поиграј, поиграј, девојче“. Во 2007 година, Катарина придонела со песни за ''Балканскиот еротски еп'' на [[Марина Абрамовиќ]] и игрла божица во филмот на Урош Стојановиќ ''Чарлстон за Огњенка''. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" !Наслов !Година !Улога |- |''Dobra kob'' |1964 |Кети |- |''Бело во бело'' |1964 |Непознато |- |''Тие и тој'' |1964 |Непознато |- |''Пат околу светот'' |1964 |Ребека |- |''Акција на инспекторот Рукавина'' |1965 |Непознато |- |''Сто е сигурно е сигурно'' |1965 |Непознато |- |''Полноќен гостин'' |1965 |Непознато |- |''Рој'' |1966 |Љубица |- |''Понеделник или вторник'' |1966 |Љубовницата на Марко |- |''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' |1966 |Девојка |- |''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' |1967 |Ленче |- |''Планина на гневот'' |1968 |Оливера |- |''Има љубов, нема љубов'' |1968 |Непознато |- |''Заповеди за гангстер'' |1968 |Непознато |- |''Не ја спомнувајте причината за смртта'' |1968 |Марија |- |''Госпоѓица докторка'' |1968 |Маркиза де Харо |- |''Виена по ноти'' |1969 |Непознато |- |''Војник'' |1970 |Миланка |- |''Знак на ѓаволот'' |1970 |Ванеса Бенедикт |- |''Ана и Ева'' |1970 |Пејачка |- |''Голема сино-сива птица'' |1971 |Дијана |- |''[[Гоја (филм)|Гоја]]'' |1971 |Војвотка од Алба |- |''Поленов прав'' |1974 |Непознато |- |''Дервишот и смртта'' |1974 |жената на кадијата |- |''[[Партизани (филм)|Партизани]]'' |1974 |Мила |- |''Црвен удар'' |1974 |Ана |- |''Зазорело на Морава'' |1978 |жена |- |''Седум плус седум'' |1979 |Оливера |- |''Јелена Гавански'' |1982 |Лина |- |''Вук Караџиќ'' |1987 |Еустахија Радовановиќ |- |''Чарлстон за Огненка'' |2008 |Големата Божица |} == Дискографија == === Студиски албуми === * ''Оливера Катарина'' (1974) * ''Ама ми е вечерва по волја'' (1974) * ''ОК'' (1976) * ''Цигански песни'' (1977) * ''Одмаздничка'' (1979) * ''Се зазорило на Морави'' (1980) * ''Идат момците во војска'' (1982) * ''Ретка ѕвезда'' (1984) * ''Романија/Племе мое...'' (1999) * ''Тајна'' (2009) == Библиографија == * ''Бели бадници'' * ''Аристократско стапало'' ) == Наводи == {{наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Катарина, Олвиера}} [[Категорија:Српски фолк пејачи]] [[Категорија:Српски глумци]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] l0gwb1c7987rl1aeuy9max4fx0fvhhb 0 1387008 5605392 5514482 2026-08-05T10:22:48Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Латинизми]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605392 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Прицветник]] [[Категорија:Латинизми]] i6y6zajqwswl5i1swcuacaxyw1rwwyb 5605393 5605392 2026-08-05T10:24:08Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Неологизми од 18 век]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605393 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Прицветник]] [[Категорија:Латинизми]] [[Категорија:Неологизми од 18 век]] dxrnxlambwtfm2kszsvo9in6aux0le7 0 1389574 5605240 5527783 2026-08-05T06:14:28Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605240 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Државен орган |agency_name=Државен архив на Црна Гора |type= |nativename={{native name|cnr|Државни архив Црне Горе|italics=off}}<br>|nativename_a=|nativename_r=|seal=|seal_width=150|seal_caption=|logo=|logo_width=100|logo_caption=|picture=|picture_width=|picture_caption= |formed={{start date and age|1951}} |preceding1=|preceding2=<!-- up to |preceding6= -->|dissolved=|superseding= |jurisdiction=[[Влада на Црна Гора]] |headquarters=[[Цетиње]], [[Црна Гора]]<ref name="EHRI">{{cite web |url=https://portal.ehri-project.eu/institutions/me-006356 |title=Državi arhiv Crne Gore |publisher=[[Европска истражувачка инфраструктура за холокаустот]] |access-date=19 март 2026 }}</ref>|coordinates={{coord|42.38834|18.92389|format=dms|type:landmark_region:ME|display=inline,title}} |motto=|employees=|budget=|minister1_name=|minister1_pfo=|minister2_name=|minister2_pfo=<!-- up to |minister7_name= -->|deputyminister1_name=|deputyminister1_pfo=|deputyminister2_name=|deputyminister2_pfo=<!-- up to |deputyminister7_name= -->|chief1_name=|chief1_position=|chief2_name=|chief2_position=<!-- up to |chief9_name= -->|parent_department=|parent_agency=|child1_agency=|child2_agency=<!-- up to |child25_agency= -->|keydocument1=<!-- up to |keydocument6= --> |website=[http://www.dacg.me/ Службено мрежно место] |map=|map_width=|map_caption=|footnotes= }} '''Државен архив на Црна Гора''' ({{Langx|cnr|Државни архив Црне Горе}}) ― национален архив на [[Црна Гора]], сместени во нејзиниот поранешен [[главен град]] [[Цетиње]]. Архивот бил основан во 1951 година, додека нивната историја може да биде проследена до крајот на 19 век. Неговиот директор е Саша Томановиќ. == Историја == Историјата на архивската работа на територијата на [[Црна Гора]] е поврзана со архивската работа на месните верски заедници, особено Црногорско-приморската митрополија и нејзините претходници во Црногорското митрополство. Месните православни манастири сочувале средновековни текстови, додека главните јавни записи во [[Венецијанска Република|Венеција]] владееле со [[Бока Которска|Которскиот Залив]], особено градовите [[Котор]] и [[Херцег Нови]], се развиле во 1200-тите и во 15 век, соодветно.<ref name="Crnić Pejović">{{Наведено списание|last=Crnić Pejović|first=Marija|date=1990|title=Архивска грађа као примарни извор за историографију Црне Горе у црногорској научној периодици с посебним освртом на "Записе" и "Историјске записе" (1927–1986)|url=https://istorijskizapisi.me/wp-content/uploads/2021/05/CRNIC-PEJOVIC-Arhivska-grada-kao-primarni-izvor-za-istoriografiju-Crne-Gore.pdf|journal=Istorijski zapisi, [[Универзитет на Црна Гора]]|volume=LXIII|issue=1-2|pages=157–165}}</ref> Сепак, професионалните јавни архивски услуги се развиле релативно доцна по завршувањето на Втората светска војна во Југославија и воспоставувањето на [[Социјалистичка Република Црна Гора|Демократска Федерална Црна Гора]]. Три години по војната, Историскиот институт на Црна Гора во Цетиње ја основал архивската единица која директно ќе биде развиена во современиот Државен архив на Црна Гора.<ref name="Crnić Pejović" /> == Архивска мрежа == Заедно со главната архивска администрација во Цетиње, архивата е организирана во повеќе месни ограноци низ целата земја: ** Државен архив на Црна Гора, [[Подгорица]]<ref name="Arhiv">{{Наведена мрежна страница|url=https://dacg.me/kontakt/|title=Kontakt|date=n.d.|publisher=Државен архив на Црна Гора|accessdate=19 март 2026}}</ref> ** Државен архив на Црна Гора, Даниловград<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Никшиќ]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, Колашин<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Беране]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, Андријевица<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Бијело Поље]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Пљевља]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Будва]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Котор]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Херцег Нови]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Улцињ]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Бар (град)|Бар]]<ref name="Arhiv" /> ** Државен архив на Црна Гора, [[Цетиње]]<ref name="Arhiv" /> ** Архив на историјата на работничкото движење на Државниот архив на Црна Гора<ref name="Arhiv" /> == Поврзано == * [[Список на архиви во Црна Гора]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.dacg.me/ Државен архив на Црна Гора] {{Европа по тема|title=Европски национални архиви|prefix=Државен архив на}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цетиње]] [[Категорија:Државни архиви]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на црногорски]] [[Категорија:Архиви во Црна Гора]] 1f0pt8p2643s2zbsojqk64rsuxs61a8 14 1390608 5605316 5534092 2026-08-05T06:53:33Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Андриевица → Андријевица (3) 5605316 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Андријевица}} [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Андријевица]] [[Категорија:Андријевица]] b50ch6hwrx9hhoze17omg06em8vudss 0 1390705 5605340 5575672 2026-08-05T09:46:14Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605340 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Силвана Арменулиќ | image = Silvana Armeulić.JPG | image_size = | caption = | birth_name = Зилха Арменулиќ | alias = {{hlist|Зилха Арменулиќ|Кралица на [[севдалинка]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraf.rs/vesti/723088-sve-o-silvani-armenulic-legenda-cije-pesme-nikada-nece-umreti-1-deo-foto-video|title=Sve o Silvani Armenulić: Legenda čije pesme nikada neće umreti|publisher=Telegraf|date=29 May 2013|access-date=30 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Stampano-izdanje/27-11-2011/Od-nasih-dopisnika/182615/Knjiga-o-najvecoj-zvezdi-SFRJ/print|title=Knjiga o najvećoj zvezdi SFRJ|publisher=Vesti-Online|date=27 November 2011|access-date=30 May 2013|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917123347/http://www.vesti-online.com/Stampano-izdanje/27-11-2011/Od-nasih-dopisnika/182615/Knjiga-o-najvecoj-zvezdi-SFRJ/print|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:348390-Godisnjica-smrti-Silvane-Armenulic|title=Godišnjica smrti Silvane Armenulić|publisher=Novosti|date=9 October 2011|access-date=5 August 2013}}</ref>}} | birth_date = {{birth date|1939|02|10|df=y}} | birth_place = [[Добој]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{death date and age|1976|10|10|1939|02|10|df=y}} | death_place =[[Колари]], [[Социјалистичка Република Србија|СР Србија]], [[СФРЈ]] | occupation = {{flatlist| *Кантавторка *глумица }} | years_active = 1955–1976 | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|[[Радмило Арменулиќ]]<br>|1961}}}} | children = 1 | parents = {{unbulleted list|Мехмед Бајрактаревиќ (1909–1966)|Хајрија Бајрактаревиќ (1916–2008)}} | relatives = {{unbulleted list|[[Мирјана Бајрактаревиќ]] (сестра)|[[Дина Бајрактаревиќ]] (сестра)|[[Сабахудин Билаловиќ]] (внук)}} | module = {{Infobox musical artist |embed=yes | genre = {{flatlist| *[[Севдалинка]] *[[фолк музика]] }} | background = solo_singer<!--Mandatory field; do not delete--> | label = {{flatlist| *[[Diskos (record label)|Diskos]] *[[PGP-RTB]] *[[Југотон]] }} | associated_acts = {{flatlist| *[[Toma Zdravković]] *[[Ismet Alajbegović Šerbo]] *[[Predrag Gojković-Cune|Cune Gojković]] }} | website = }}}} '''Зилха Арменулиќ''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]:''Силвана Барјактаревић''; родена како '''Зилха Бајрактаревиќ,''' 10 февруари 1939 година – 10 октомври 1976 година,, професионално позната како '''Силвана Арменулиќ''' - југословенска кантавторка и глумица и една од најистакнатите пејачки на комерцијална народна музика и традиционални [[Севдалинка|севдалинки]] во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. Ја нарекуваат „Кралица на севдалинките“. Нејзиниот живот бил прекинат кога загинала во сообраќајна несреќа на 37-годишна возраст, но таа продолжува да биде добро ценета во регионот и е препознаена по својот уникатен стил на пеење и глас. Песната на Арменулиќ „''Шта че ми живот''“, напишана од нејзиниот пријател и современик [[Тома Здравковиќ]], е еден од најпродаваните синглови од поранешна Југославија. Две од нејзините сестри биле и професионални пејачки: [[Мирјана Бајрактаревиќ|Мирсада „Мирјана“ Бајрактаревиќ]] и [[Дина Бајрактаревиќ|Хајрудина „Дина“ Бајрактаревиќ]]. == Живот == === 1939–55: Ран живот, семејство и интерес за музика === Родена како Зилха Бајрактаревиќ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://poznati.info/prava-imena-poznatih-licnosti/|title=Prava imena poznatih ličnosti|date=8 August 2010|publisher=Poznati|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711053832/http://poznati.info/prava-imena-poznatih-licnosti/|archive-date=11 July 2010|accessdate=28 May 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gracija.ba/novost/9356/silvana-armenulic|title=Ljudi koje volim – Silvana Armenulić|date=16 April 2010|publisher=Gracija|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912192125/http://www.gracija.ba/novost/9356/silvana-armenulic|archive-date=12 September 2017|accessdate=28 May 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rts.rs/page/radio/sr/story/23/Radio+Beograd+1/776446/Muzi%C4%8Dka+pletenica|title=Muzička pletenica|date=10 October 2010|publisher=RTS|accessdate=5 August 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.69.html:165471-Nema-imena--bez-nadimka|title=Nema imena bez nadimka|date=9 January 2005|publisher=Novosti|accessdate=5 August 2013}}</ref> во [[Добој]], [[Кралство Југославија]], таа била трето од тринаесетте деца во [[Бошњаци|босанско муслиманско]] семејство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://soundpower.nice-forum.com/t1800silvana-armenulicautobiografija|title=Silvana Armenulić Biografija|publisher=soundpower.nice-forum|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212034527/http://soundpower.nice-forum.com/t1800silvana-armenulicautobiografija|archive-date=12 December 2019|accessdate=19 October 2012}}</ref> Нејзиниот татко се викал Мехмед Бајрактаревиќ (1909–1966), сопственик на локална продавница за торти наречена Јагода а нејзината мајка била Хајрија (1916–2008).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aura.ba/article.php?article_id=8274|title=Nepoznati Detalji Iz Života Slavne Silvane Armenulić|date=12 January 2015|publisher=Aua|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404112535/http://www.aura.ba/article.php?article_id=8274|archive-date=4 April 2015|accessdate=17 January 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=eW5SBOtoDXU|title=Sjecanje na Mirjanu Bajraktarevic 1 dio|year=2006|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629230134/https://www.youtube.com/watch?v=eW5SBOtoDXU|archive-date=2025-06-29|accessdate=19 October 2012|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.glas-javnosti.rs/clanak/glas-javnosti-02-04-2008/trazio-zaplenu-imovine-sabana-saulica|title=Hajrija Barjaktarević apartman|publisher=glas-javnosti|accessdate=19 October 2012}}</ref> Зилха преживеала напад на [[дифтерија]] како дете кратко по [[Втората светска војна]]. Зилха имала брат по име Хајрудин, кој починал околу две недели откако бил нападнат од куче во 1940-тите. По смртта на нејзиниот брат, нејзиниот татко нашол утеха во алкохолот и осаменоста, занемарувајќи го семејството и својот бизнис. Откако слаткарницата на нејзиниот татко била затворена, семејството многу страдало. Некои од нејзините најрани спомени биле за отсуството на нејзиниот татко и Втората светска војна, кога мајката Хајрија и децата се криеле во подрумот од [[Усташи|усташките]] трупи. Семејството од тринаесет деца ги вклучувало сестрите на Зилха, Мирсада, Хајрудина, Абида и Шевка, и браќата Хајрудин, Мухамед, Изудин, Абудин и Исмет. Синот на нејзината сестра Шевка, [[Сабахудин Билаловиќ]], станал професионален кошаркар, кој починал на 43-годишна возраст од срцев удар на плажа додека пливал со својот син. Десет години подоцна, Шевка и нејзиниот сопруг Лутво починале од природна смрт во септември 2013 година, со само неколку дена разлика. Зилха започнала да пее уште од рана возраст и подоцна изјавила дека гласот го добила од својот татко, [[Боемство|боем]]. Како дете, му пеела додека седела во неговиот скут. Но, кога помислила да продолжи со професионална пејачка кариера, нејзиниот татко не ја поддржал во тоа. Потоа, еден ден, откако се вратила дома од ноќно пиење, ѝ рекол: „''Оди! Ако навистина сакаш да бидеш пејачка, оди''“. Во 1947 година, таа била запишана во основно училиште, каде што научила да свири [[мандолина]], што бил подарок од нејзините родители. После тоа, таа свирела мандолина и пеела сè повеќе и повеќе, но нејзините оценки во училиштето постојано опаѓале. Додека стигнала до осмо одделение, целиот интерес за училиштето бил изгубен и таа се прославила локално како истакната [[кафеана]] пејачка. === 1959–68: Брак и врски === Зилха го запознала својот сопруг, тенисерот [[Радмило Арменулиќ]], во 1959 година, кога пеела во ''Гранд Казино'' во [[Белград]]. Тие се венчале две години подоцна, на 26 октомври 1961 година, а нивната ќерка Гордана се родила на 13 јануари 1965 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija/|title=Silvana Armenulić (1939–1976) – Biografija|publisher=dobojcaffe|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102040957/http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija|archive-date=2 January 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mondo.rs/a227825/Zabava/Muzika/Knjiga-o-Silvani-Armenulic.html|title=Knjiga o Silvani Armenulić|date=9 December 2011|publisher=Mondo|accessdate=5 August 2013}}</ref> По седум години брак, Радмило наводно ја изневерувал на својата сопруга со нејзината пријателка, пејачката [[Лепа Лукиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kurir-info.rs/lepa-lukic-ceca-i-brena-su-moje-kopije-clanak-92188|title=Lepa Lukić: Ceca i Brena su moje kopije!|date=5 June 2011|publisher=Kurir-info|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017233924/http://www.kurir-info.rs/lepa-lukic-ceca-i-brena-su-moje-kopije-clanak-92188|archive-date=17 October 2014|accessdate=5 August 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svetplus.com/vesti.asp?vid=9257|title=Brena i Ceca su moje kopije|date=5 June 2011|publisher=Svetplus|accessdate=5 August 2013}}</ref> После тоа, таа снимила песна наречена „''Седам години љубав'' “.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svet.rs/najnovije-vesti/top-10-estradnih-ljubavnih-trouglova|title=Top 10 estradnih ljubavnih trouglova!|date=6 March 2012|publisher=svet|accessdate=19 October 2012|archive-date=2014-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015093133/http://www.svet.rs/najnovije-vesti/top-10-estradnih-ljubavnih-trouglova|url-status=dead}}</ref> Се верува дека таа и нејзиниот сопруг се развеле, иако многу години подоцна, Радмило открил дека се разделиле, но останале законски во брак до нејзината смрт. Зилха била [[Муслимани (народ)|етнички муслиманка]], а нејзиниот сопруг Радмило бил [[Срби]]н, што го направило нивниот брак етнички мешан во мултиетничка [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. Мајката на Радмило, Гордана <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Skupljao-sam-lopte-Dilasu-Tudjmanu.lt.html|title=Skupljao sam lopte Đilasu, Tuđmanu...|date=13 April 2008|publisher=Politika|accessdate=5 August 2013}}</ref> не го одобрувала бракот, како и таткото на Зилха, Мехмед, кој дури и одбил да разговара со својата ќерка. Всушност, на Зилха не ѝ било дозволено да влезе во неговиот дом сè до неговата смрт во 1965 година, кога се вратила во Добој за неговиот погреб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://doznajemo.com/2012/10/12/tajne-koje-je-silvana-armenulic-odnijela-u-grob-da-ljudi-znaju-koliko-sam-nesretna-niko-me-ne-bi-volio/|title=Tajne Koje Je Silvana Armenulić Odnijela u Grob|date=12 October 2012|publisher=Doznajemo|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102194518/http://doznajemo.com/2012/10/12/tajne-koje-je-silvana-armenulic-odnijela-u-grob-da-ljudi-znaju-koliko-sam-nesretna-niko-me-ne-bi-volio/|archive-date=2 January 2014|accessdate=28 May 2013}}</ref> Откако нејзиниот брак завршил, голем број на мажи се натпреварувале за нејзината наклонетост, вклучувајќи ги политичарите [[Стане Доланц]] и [[Бранко Пешиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/suprug-suzane-perovic-doris-dragovic-je-bezala-od-mene-kod-arkana/40090|title=Suprug Suzane Perović: Doris Dragović je bežala od mene kod Arkana!|date=12 December 2013|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215081100/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/suprug-suzane-perovic-doris-dragovic-je-bezala-od-mene-kod-arkana/40090|archive-date=15 December 2013|accessdate=3 January 2014}}</ref> == Кариера == === Почетоци во кариерата === Некаде во 1953 година, младата Зилха ја слушнала Аца Степиќ како пее во кафеана во Добој, и според него, тоа бил глас што тој не го заборавил. Тие се сретнале повторно шест години подоцна, во 1959 година, во [[Хотел Бристол (Белград)|хотелот Бристол]] во [[Белград]], откако таа почнала професионално да пее. Настапувала со оркестарот на Јовица Мариновиќ, а пејач/тапанар бил Цуне Гојковиќ. После тоа, таа започнала да пее со Аца во ''Гранд Казино'' во Белград, каде што го запознала својот иден сопруг Радмило.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Skupljao-sam-lopte-Dilasu-Tudjmanu.lt.html|title=Radmilo Armenulić – Skupljao sam lopte Đilasu, Tuđmanu...|date=13 April 2008|publisher=politika|accessdate=19 October 2012}}</ref> Зилха се преселила во [[Сараево]] кога наполнила 16 години, во 1954 година, каде што живеела со својата тетка и пеела во локалните кафеани за пари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.expressmag.ba/expressov-reporter/4689-silvana-armenulic-sve-sto-je-dotakla-pretvarala-je-u-suho-zlato.html|title=Silvana je sve pretvarala u zlato|publisher=ExpressMag|archive-url=https://web.archive.org/web/20130207171405/http://www.expressmag.ba/expressov-reporter/4689-silvana-armenulic-sve-sto-je-dotakla-pretvarala-je-u-suho-zlato.html|archive-date=7 February 2013|accessdate=28 May 2013}}</ref> Една ноќ Зилха го запознала хармоникашот [[Исмет Алајбеговиќ Шербо]] во сараевското предградие [[Илиџа]]. Воодушевен од нејзиниот глас, тој сакал да ја вклучи во својот оркестар, но девојчето било малолетно и ѝ била потребна дозвола од нејзините родители. Секако, тие дале согласност и Шербо ѝ ветил дека ќе има храна, место за престој и плата од 20.000 [[Југословенски динар|динари]] месечно. Таму, таа влегла во професионалниот свет на шоубизнисот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJEobNr4KJ8|title=SILVANA ( Zilha Bajraktarevic )...Gost na Radio Sarajevu'1973 (reemisija na BH1 '2000)|year=1973|publisher=YouTube|accessdate=19 October 2012}}</ref> Една студена ноќ во [[Лесковац]], пролетта 1958 година, Зилха шетала низ паркот пред настап во градината на ресторанот ''„Хисар“'' во хотел, кога видела млад човек како спие на некоја клупа. Тоа бил [[Тома Здравковиќ]]. Му се приближила, го разбудила, седнала и започнала разговор. Го прашала „''Од каде си? Што работиш''?“. Тој ѝ рекол дека е од село и дека дошол во градот и барал работа. Бидејќи неможел да најде работа и бил банкротиран, немал начин да си ја плати картата за дома. Зилха сакала да му помогне. Го донела на својот настап, дури и во еден момент му го предала микрофонот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.depo.ba/clanak/129024/cudni-su-putevi-zivota-znate-li-kako-su-se-upoznali-legendarni-toma-zdravkovic-i-silvana-armenulic|title=Čudni su putevi života: Znate li kako su se upoznali legendarni Toma Zdravkovic i Silvana Armenulic?|date=10 April 2015|publisher=Depo|accessdate=11 April 2015|archive-date=2016-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411031035/http://depo.ba/clanak/129024/cudni-su-putevi-zivota-znate-li-kako-su-se-upoznali-legendarni-toma-zdravkovic-i-silvana-armenulic|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.hr/showbuzz/celebrity/toma-zdravkovic-prije-smrti-snimio-je-pjesmu-cekaj-me---423697.html|title=Neraskidiva veza – najveći boem i najljepša ljubavna pjesma|date=20 January 2016|publisher=Dnevnik|accessdate=31 March 2016}}</ref> Кога го слушнала Тома како пее, таа станала воодушевена, според ''„За друштво во ќошку“'', напишана од Александар Гајовиќ, новинар и културен работник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/kako-su-se-upoznali-silvana-armenulic-i-toma-zdravkovic-video/93054|title=Susret Koji Je Promenio Njihove Živote|date=10 April 2015|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723163727/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/kako-su-se-upoznali-silvana-armenulic-i-toma-zdravkovic-video/93054|archive-date=23 July 2015|accessdate=11 April 2015}}</ref> Таа го замолила менаџерот на хотелот да му помогне на [[Тома Здравковиќ]] да најде работа. Тома започнал да пее со неа, а подоцна таа му го обезбедила сопствениот договор за снимање, а тој почнал сам да снима и да оди на турнеи. Двајцата станале легенди на поранешна Југославија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJEobNr4KJ8|title=SILVANA (Zilha Bajraktarević) ... Gost na Radio Sarajevu'1973 (reemisija na BH1 '2000)|year=1973|publisher=YouTube|accessdate=19 October 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.folkoteka.com/2012/04/silvana-je-sve-pretvarala-u-zlato/|title=Silvana je sve pretvarala u zlato|date=12 April 2012|publisher=folkoteka|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109063458/http://www.folkoteka.com/2012/04/silvana-je-sve-pretvarala-u-zlato/|archive-date=9 November 2012|accessdate=19 October 2012}}</ref> === Сценско име === На крајот, таа заминала да живее во Белград, главниот град на [[Југославија]], за да ја продолжи својата пејачка кариера. Таму го усвоила мононимното сценско име „Силвана“ според италијанската глумица [[Силвана Мангано]]. Кога била мала, нејзините пријатели на шега ја нарекувале Силвана откако го гледале филмот ''„Горчлив ориз'' “ (1949), бидејќи личела на глумицата. === 1965–69: Први снимки и телевизија === Додека била во Белград, Силвана често настапувала во боемската населба [[Скадарлија]]. Во тој период, ѝ биле понудени неколку договори за снимање од неверојатно конкурентните југословенски издавачки куќи. Првата песна што ја снимила била босанската [[севдалинка]] „Над извором врба се надвила“ иако официјално не била издадена сè до нејзиниот албум од 1968 година ''„Отишо си без поздрава“'' (''Замина без да се збогуваш''), три години по издавањето на нејзиниот прв албум. Откако снимила еден албум за издавачката куќа Дискос во [[Александровац]], таа била поканета од издавачката куќа PGP-RTB да снима во тогаш популарниот дуетски формат. Силвана снимила дуетски албуми со пејачите Петар Танасијевиќ, Александар Трандафиловиќ, Славко Перовиќ и Драган Живковиќ во 1960-тите. Откако обете компании конкурентно ги издавале нејзините плочи за одреден период, Силвана се „уморила“ од пеење во дуети. Можноста да сними како солист дошла од издавачката куќа [[Југотон|„Југотон“]] со седиште [[Загреб|во Загреб]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=H6XtL6XNO9oC&q=silvana+armenulic&pg=PA73|title=Newly Composed Folk Music of Yugoslavia; page 74|last=Rasmussen|first=Ljerka V.|year=2002|isbn=9780415939669|access-date=20 December 2012}}</ref> Нејзината кариера брзо се развила и таа станала една од најголемите комерцијални фолк ѕвезди во Југославија. Ова довело до бројни и добро публицизирани пејачки ангажмани низ целата земја. Таа, исто така, се појавила во многу популарни ТВ ситкоми како што е ''„Љубав на село''“ со познатиот српски комичар [[Миодраг Петровиќ - Чкаља|Миодраг Петровиќ Чкаља]] и фолк филмови како што е ''„Граѓани села Луга“'' (''Граѓани на село Луга''). === 1969–76: „Шта че ми живот“ и ''„Лов на елени'' “. === Во 1969 година, таа и пејачот [[Тома Здравковиќ]] пееле во иста група, а Здравковиќ го напишал нејзиниот најголем хит „Шта че ми живот, без тебе драги“<blockquote>''...Додека бевме на турнеја, се среќававме многу во различни градови низ цела Југославија, а во 1969 година дури и пеевме во ист бенд. Јас веќе бев добро познат и баран композитор. Таа беше целосно тажна. Постојано беше депресивна и сакаше да напишам песна за неа. Но, јас всушност не знаев што. Сите мои песни беа инспирирани од жени што ги сакав и од љубовниот живот, но бевме добри стари пријатели. Немав инспирација. Сè додека еден ден, не отидов да пијам со моите пријатели, бевме пијани три дена по ред, а четвртиот ден се разбудив во хотел, отидов во салонот, нарачав шолја кафе и така, додека се справував со мамурлак, ја напишав „Šta će mi život“. Ја снимив песната во студиото и сакав да ја искористам за претстојниот фестивал, но кога таа ја слушна, сакаше да ја има. А што можев да направам? Тоа беше нејзина песна, инспирирана од нејзиниот живот и нејзините проблеми. Ѝ ја дадов песната и беше бинго. Жалам што никогаш не ја напишав. Таа почина седум години подоцна, беше како песната да се оствари. Ќе беше подобро никогаш да не ја снимеше таа песна. Ќе беше подобро никогаш да не станеше славна. Можеби сè уште ќе беше жива...''</blockquote>Песната станала еден од најголемите фолк хитови некогаш напишани во Југославија, која била подадена во над 300.000 примероци и ги преобразила Здравковиќ и самата Силвана во суперѕвезди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/zabava/vesti/tuzna-godisnjica-39-godina-od-smrti-silvane-armenulic/v7q1qm8|title=Tužna Godišnjica 39 godina od smrti Silvane Armenulić|date=11 October 2015|publisher=Blic|accessdate=31 March 2016}}</ref> Но, животот на Силвана иронично завршил седум години подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sarajevo-x.com/forum/viewtopic.php?f=9&t=91319&start=25#p6415562|title=Re: Toma Zdravković – 20 godina posle...|date=30 September 2011|publisher=sarajevo-x|accessdate=19 October 2012}}</ref> Во интервју за весникот ''„Новости“'' која го дала во март 1971 година, Силвана не го криела фактот дека истото отфрлање и критики со кои се соочила на почетокот на нејзината кариера, продолжиле и во нејзините успешни денови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:593965-VREMEPLOV-Zafir-ide-u-vojnike|title=Zafir ide u vojnike|date=4 March 2016|publisher=Novosti|accessdate=31 March 2016}}</ref> Таа глумела во филмот ''[[Лов на елени|„Лов на елени]]'' “ од 1972 година, заедно со [[Борис Дворник]], [[Иво Сердар]] и [[Миха Балох]], меѓу другите. Филмот е напишан и режиран од Фадил Хаџиќ. Во [[Новогодишна ноќ|новогодишната]] програма на белградската телевизија во пресрет на 1972 година, режисерот [[Дејан Караклајиќ]] ѝ предложил на Силвана да се облече во бикини и да скокне во базен за да личи на [[холивуд]]ската глумица [[Естер Вилијамс]]. Таа првично одбила и не ѝ се допаднало како нејзиното тело изгледало во костимот за капење, но била принудена да го стори тоа бидејќи спонзорите платиле 13 милиони [[Југословенски динар|динари]]. Таа плачела, а потоа се согласила да се појави во програмата, но не во костимот за капење и одбила да плива во базен. Трикот предизвикал негодување кај нејзините обожаватели, кои не биле навикнати да ја гледаат како се сексуализира. Исто така, ѝ било забрането да се појавува на сите југословенски телевизии поради одбивање да ги исполни наредбите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.e-novine.com/index.php?news=17804|title=Embargo na smrt|date=11 October 2008|publisher=e-novine|accessdate=11 January 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/118369/Nemojte+da+me+zaboravite.html|title=Nemojte da me zaboravite|date=21 May 2010|publisher=pressonline|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204132934/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/118369/Nemojte+da+me+zaboravite.html|archive-date=4 December 2021|accessdate=19 October 2012}}</ref> Во текот на 1970-тите и до нејзината смрт во 1976 година, таа имала неколку хит песни: ''„Ране моје“, „Циганине, свирај свирај“, „Срце гори јер те воли“, „Ја немам права никога да волим“, „Сречо моја“, „Кишо, кишо тихо паѓа“ и „Живот тече“.'' Како што станувала сè попопуларна во Југославија, таа често настапувала за претседателот [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]] и првата дама [[Јованка Броз]]. Таа била пријателка со многу [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистички]] политичари, вклучувајќи ги [[Бранко Микулиќ]], [[Хамдија Пождерац]] и [[Џемал Биједиќ]]. За време на радио интервју во Сараево во 1973 година, таа изјавила дека е обожавателка на колегата пејач на севдалинка Сафет Исовиќ и го нарекла „драг“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=4_AUNwM8KW8|title=Silvana (Zilha Bajraktarevic) ... Moj ljubimac je bio ostao – Safet Isovic|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619230159/http://www.youtube.com/watch?v=4_AUNwM8KW8&feature=plcp|archive-date=2014-06-19|accessdate=19 October 2012}}</ref> == Смрт == === Пред смртта === По смртта на Арменулиќ, нејзините пријатели изјавиле дека таа често се грижела за својата судбина. Во октомври 1971 година, таа доживеала сообраќајна несреќа во која речиси си го одзела животот, а која неодоливо потсетува на трагедијата што ѝ го одзела животот пет години подоцна. Три месеци по несреќата, таа изјавила: „''Голем песимист сум. Се плашам од животот. Иднината. Што ќе се случи утре. Се плашам дека, за мене, можеби дури и нема да има утре''...“ Во последните неколку години од својот живот, Арменулиќ станала сè повеќе опседната со учењето на сопствената судбина, толку многу што научила сè што можела за астрологијата, телепатијата и разговарала со самопрогласени пророци. На почетокот на август 1976 година, само два месеци пред нејзината смрт, таа била на турнеја во [[Народна Република Бугарија|Бугарија]] и решила да ја искористи можноста да се сретне со [[Баба Ванѓа]]. Средбата била непријатна. Ванѓа, која била слепа, само седела и гледала низ прозорецот со грбот свртен кон Арменулиќ. Не проговорила. По долго време, Ванѓа конечно проговорила: „''Ништо. Не мора да плаќаш. Не сакам да зборувам со тебе. Не сега. Оди и врати се за три месеци''.“ Додека Арменулиќ се свртела и тргнала кон вратата, Ванѓа рекла: „''Чекај. Всушност, нема да можеш да дојдеш. Оди, оди. Ако можеш да се вратиш за три месеци, направи го тоа''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1161559|title=Srpski Nišvil|date=26 December 2013|publisher=Vreme|accessdate=3 January 2014}}</ref> Таа го сфатила ова како потврда дека ќе умре и го напуштила домот на Ванѓа во солзи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija/|title=Silvana Armenulic – Biografija|publisher=dobojcaffe|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102040957/http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija|archive-date=2 January 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Арменулиќ и нејзината помлада сестра Мирсада Бајрактаревиќ биле на отворањето на ресторанот наречен „Ленин Бар“ на [[9 октомври]] [[1976]] година, еден ден пред нивната смрт. Бидејќи внатрешноста на ресторанот требало да личи на пештера, од таванот виселе шилци во облик на [[сталактит]]и. Арменулиќ ја удрила главата во еден од нив кога станала од столот, што ѝ предизвикало огромна главоболка до крајот на денот. === Смрт и погреб === Во недела, 10 октомври 1976 година, околу 9:15 часот{{Меѓупростори}}попладне [[средноевропско летно време]], Арменулиќ загинала во сообраќајна несреќа во близина на српското село Колари во [[Смедерево]], заедно со нејзината 25-годишна бремена сестра Мирсада и виолинистот/диригент на народниот оркестар на [[Радио Белград]], Миодраг „Раде“ Јашаревиќ. Тие се возеле во автомобил „Форд Гранада“ на пат од [[Александровац]] до [[Белград]] по концертот. Арменулиќ била зад воланот кога тргнале, но некаде помеѓу нивното заминување и несреќата, 60-годишната Јашаревиќ го презела воланот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=193.0|title=Mirsada Mirjana Bajraktarević (1951—1976)|date=6 February 2011|publisher=riznicasrpska|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922053951/http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=193.0|archive-date=22 September 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Нивниот автомобил наводно се движел со брзина од 130 км/ч, кога свртило во спротивната сообраќајна лента на 60-тиот километар од автопатот Белград-Ниш, судирајќи се челно со камион ФАП управуван од 52-годишниот Растко Грујиќ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=951.0|title=Miodrag Jašarević (1916—1976)|date=28 June 2011|publisher=riznicasprska|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203632/http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=951.0|archive-date=29 October 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Арменулиќ спиела на страничното седиште од совозачот, а нејзината помлада сестра спиела на задното седиште. Првично, била објавена само смртта на Јашаревиќ, бидејќи телевизиските емисии одбивале да ја споменат Арменулиќ поради инцидентот од 1972 година за време на преносот во живо на новогодишната емисија, поради кое и било забрането да се појавува на телевизија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2aIFBAAAQBAJ&q=Silvana+Armenuli%C4%87&pg=PA43|title=''Turbo-folk Music and Cultural Representations of National Identity in Former Yugoslavia''; page 43|last=Čvoro|first=Dr Uroš|date=28 July 2014|isbn=9781472420381|access-date=28 March 2015}}</ref> Точната причина за несреќата е непозната, но се верува дека несреќата е директно поврзана со проблем со сопирачките. Автомобилот [[Форд Гранада]] што го возеле бил повлечен поради „''опасни структурни дефекти забележани во контролниот механизам''“. До сите клиенти било испратено известување дека моделите произведени помеѓу септември 1975 и јуни 1976 година биле неисправни. Сопствениците биле советувани да ги вратат автомобилите; понатамошни детали во врска со овие настани останале непознати. На нивниот погреб присуствувале помеѓу 30.000 и 50.000 луѓе, вклучувајќи ги пејачите [[Лепа Лукиќ]] и Хашим Кучук Хоки (кој самиот загинал во речиси иста сообраќајна несреќа на 26 ноември 2002 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kvaka.rs/legende/hoki.htm|title=Hašim Kučuk Hoki 1946–2002|publisher=kvaka|accessdate=11 January 2013}}</ref> Таа и нејзината сестра биле погребани една до друга на гробиштата Ново гробље. === 1976–2026: Последици === Пејачката [[Лепа Лукиќ]] изјавила дека била замолена да настапи на концертот тој ден, но за прв пат во кариерата заспала и не стигнала на концертот;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telegraf.rs/vesti/727430-sve-o-silvani-armenulic-misterije-oko-smrti-slavne-pevacice-2-deo-foto|title=Sve o Silvani Armenulić: Misterije oko smrti slavne pevačice|date=30 May 2013|publisher=Telegraf|accessdate=30 May 2013}}</ref> подоцна изјавила дека верува оти, доколку заминала со нив, ќе го изгубела животот во несреќата со сестрите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=1lb9DhxhrGw|title=Silvana Armenulić – 35 Godina od Smrti|date=10 October 2011|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926022811/https://www.youtube.com/watch?si=2Og3phO2J5BR1-O_&v=1lb9DhxhrGw|archive-date=2025-09-26|accessdate=19 October 2012|url-status=bot: unknown}}</ref> Во 2013 година, Лепа открила во едно интервју дека не возела автомобил откако загинале сестрите, од страв дека ќе ја сподели нивната судбина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/363833/Lepa-Lukic-Ne-vozim-da-ne-bih-dozivela-Silvaninu-sudbinu|title=Lepa Lukić: Ne vozim da ne bih doživela Silvaninu sudbinu|date=22 January 2013|publisher=blic|accessdate=5 February 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/vesti/hronika/plasim-se-da-bih-dozivela-silvaninu-sudbinu/10277|title=Plašim se da bih doživela Silvaninu sudbinu!|date=2 February 2013|publisher=alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227163000/http://www.alo.rs/vesti/hronika/plasim-se-da-bih-dozivela-silvaninu-sudbinu/10277|archive-date=27 December 2013|accessdate=5 February 2013}}</ref> За време на [[Босанска војна|Босанската војна]] во 1990-тите, мајката на Арменулиќ, Хајрија, и сестрата Дина, побегнале од својот дом во Добој во [[Данска]]. Во 2004 година, Хајрија (дотогаш имала речиси 88 години) поднела тужба против својот поранешен зет и поранешен сопруг на Арменулиќ, Радмило Арменулиќ, во која се тврдело дека шестсобен стан во кој живеел со својата втора сопруга му припаѓал на семејството Бајрактаревиќ. Таа изјавила дека Арменулиќ го купил станот откако се развела од Радмило и планирала да живее таму со нејзината ќерка Гордана, но набргу потоа го загубила животот. Радмило за печатот изјавил дека сè уште бил законски во брак со Арменулиќ до нејзината смрт и тврдел дека станот бил оставен на нивната ќерка Гордана. По смртта на Силвана, Радмило го добил старателството над тогаш дванаесетгодишното девојче и, како нејзин законски старател, го поседувал станот. Мајката на Силвана, Хајрија, живеела до своите 90-ти години, починала во 2008 година. Пет години по смртта на нивната мајка, најстарата сестра на Силвана, Шевка, починала на 30 септември 2013 година во [[Требиње]] на 79-годишна возраст, оставајќи ја Дина како последна жива од женските деца на семејството Бајрактаревиќ. Во едно интервју од 2013 година, нејзиниот поранешен сопруг Радмило изјавил дека сè уште го посетувал нејзиниот гроб и секогаш оставал свежо цвеќе. Тој исто така изјавил дека пријателот на Силвана, [[Предраг Живковиќ Тозовац]], често го посетувал нејзиниот гроб сè до неговата смрт во 2021 година. === Наследство === Колешката од Југославија, [[Лепа Брена]], двапати ги обработувала песните на Арменулиќ; во 1995 година ја обработила „Шта че ми живот“ за нејзиниот албум ''[[Лепа Брена|Казна Божија]]'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1016658|title=Brena, bre|date=27 October 2011|publisher=Vreme|accessdate=2 January 2014}}</ref> а во 2013 година ја обработила „''Циганине ти што свираш''“ на ''Изворни и новокомпонирани народни песни''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/lepa-brena-objavila-novi-album-poslusajte-sve-pesme-video/41167|title=Lepa Brena objavila novi album! Poslušajte sve pesme!|date=23 December 2013|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224185708/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/lepa-brena-objavila-novi-album-poslusajte-sve-pesme-video/41167|archive-date=24 December 2013|accessdate=2 January 2014}}</ref> Иако Силвана и Брена никогаш не се запознале (кариерата на Брена започнала неколку години по смртта на Силвана), тие имале заеднички познаник: нивниот менаџер Милован Илиќ Минимакс. На 10 октомври 2011 година, по повод 35-годишнината од нејзината смрт, ''„Експлозив“'', емисија на српскиот телевизиски канал „Прва српска телевизија“, вклучил десетминутен сегмент во кој интервјуирале некои од преживеаните пријатели на Арменулиќ и нејзината ќерка, Гордана. Видеото, исто така, вклучувало и реконструкција на сообраќајната несреќа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=eBA7_FZRrOg|title=Silvana Armenulić – Legenda živi. 35 godina od smrti!|date=10 October 2011|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704080610/http://www.youtube.com/watch?v=eBA7_FZRrOg|archive-date=2014-07-04|accessdate=19 October 2012}}</ref> Српскиот писател Драган Марковиќ објавил биографија за нејзиниот живот насловен како „ ''Книга'' ''за Силвана'' “ на 9 декември 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:356829-Knjiga-o-Silvani-Armenulic|title=Knjiga o Silvani Armenulić|date=9 December 2011|publisher=novosti|accessdate=25 December 2012}}</ref> Ќерката на Силвана, Гордана, била меѓу интервјуираните за книгата. Друга биографија за неа, насловена како ''Силвана'', била објавена во декември 2023 година. == Дискографија == {| class="wikitable" |+Албуми и синглови !Албуми и песни !Дата на објавување |- |'''Вољесмо се злато моје'''<ref>{{Citation|title=Duet Armenulić Zilha I Tanasijević Petar – Volesmo Se Zlato Moje (1965, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3887999-Duet-Armenulić-Zilha-I-Tanasijević-Petar-Volesmo-Se-Zlato-Moje|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Петар Танасијевиќ]] # Вољесмо се злато моје # Каранфиле цвијеће шарено # Отиш'о си драги # У сузама сви су дани |ноември 1965 година |- |'''Да ли чујеш, драги'''<ref>{{Citation|title=Zilha Armenulić - Silvana I Kruna Janković – Da Li Čujes Dragi (1965, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2828259-Zilha-Armenulić-Silvana-I-Kruna-Janković-Da-Li-Čujes-Dragi|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> са [[Круна Јанковиќ]] # Да ли чујеш, драги # Поветарац јутрос се прикрао # Ночи тамна # Да ли памтиш, злато моје |ноември 1965 година |- |'''Без тебе ми живот пуст и празан'''<ref>{{Citation|title=Zilha Armenulić - Silvana – Bez Tebe Mi Život Pust I Prazan (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2456846-Zilha-Armenulić-Silvana-Bez-Tebe-Mi-Život-Pust-I-Prazan|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Без тебе ми живот пуст и празан # Зашто те нема да доџеш # Сваке ночи ја заборав тражим # Зашто оде да ми срце пати |21 јуни 1966 година |- |'''Нисам више, нано, дјевојчица'''<ref>{{Citation|title=Zilha-Silvana Armenulić – Nisam Više, Nano, Devojčica (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3206938-Zilha-Silvana-Armenulić-Nisam-Više-Nano-Devojčica|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Нисам више, нано, девојчица # Зашто сумњаш, драги # Зашто мораш да одеш # Због растанка плачу очи |5 октомври 1966 година |- |'''Ником нечу речи да те волим'''<ref>{{Citation|title=Armenulić - Tanasijević – Nikom Neću Reći Da Te Volim (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127669-Armenulić-Tanasijević-Nikom-Neću-Reći-Da-Te-Volim|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Петар Танасијевиќ]] # Ником нечу речи да те волим # Питала ме звијезда сјајна # Ништа лијепо од прве љубави # Отиш'о си без поздрава |10 октомври 1966 година |- |'''Волесмо се злато моје''' со [[Петар Танасијевиќ]] # Волесмо се злато моје # Каранфиле цвијече шарено # Отиш'о си драги # У сузама сви су дани |1966. |- |'''Девојке смо са Мораве'''<ref>{{Citation|title=Duet Z. Armenulić - P. Tanasijević – Znaš Li, Dušo (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3638971-Duet-Z-Armenulić-P-Tanasijević-Znaš-Li-Dušo|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> са [[Петар Танасијевиќ]] # Девојке смо са Мораве # Знаш ли душо # Да л' још, драги, љубав чуваш # Сваке ночи чекам |10 ноември 1966 година |- |'''Крчмарице, дај ми вина'''<ref>{{Citation|title=Slavko Perović I Silvana Armenulić – Krčmarice, Daj Mi Vina (1967, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2472570-Slavko-Perović-I-Silvana-Armenulić-Krčmarice-Daj-Mi-Vina|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Славко Перовиќ]] # Крчмарице, дај ми вина # Када смо срели први пут # Катерина # Доџи, незнанко драга |23 јануари 1967 година |- |'''Кад једном одем'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić Zilha – Kad Jednom Odem (1967, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127661-Silvana-Armenulić-Zilha-Kad-Jednom-Odem|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Кад једном одем # Најлијепша сам дјевојчица била # За тебе пјевам ову пјесму # У вечери кад се дан смирује |14 февруари 1967 година |- |'''Мујо шаље хабер са мјесеца'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić I Aleksandar Trandafilović – Mujo Šalje Haber Sa Mjeseca (1967, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-I-Aleksandar-Trandafilovi%C4%87-Mujo-%C5%A0alje-Haber-Sa-Mjeseca/release/2555649|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Александар Трандафиловиќ]] # Мујо шаље хабер са мјесеца # Сејдефу мајка бучаше # А што ти је, мила чери, јелек раскопчан # Има дана када не знам шта да радим |11. мај 1967. |- |'''Од дјевојке ништа драже''' со [[Предраг Живковиќ Тозовац]] # Од дјевојке ништа драже # Што те нема мој јаране # Заиграј коло моје шарено # Дјевојчице гарава |1967. |- |'''Нај – најлијепши''' # Нај – најлијепши # Сама у своме болу # Не вјеруј у приче те # Тебе сам вољела |17 јуно 1968 година |- |'''Отиш'о си без поздрава''' # Отиш'о си без поздрава # Кад ја поџем низ сокак # Над извором врба се наднела # Љубави, врати се |25 декември 1968 година |- |'''Моња / Над овором врба се наднела''' са [[The Montenegro Five]] # Моња (со The Montenegro Five) # Над извором врба се наднела (Силвана Арменулиќ) |1969. |- |'''Даруј ми ноч, даруј ми трен / Кап љубави''' # Даруј ми ноч, даруј ми трен # Кап љубави |21 јули 1969 година |- |'''Мајко, опрости ми'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Majko, Oprosti Mi (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2305954-Silvana-Armenulić-Majko-Oprosti-Mi|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Мајко, опрости ми # Суморна јесен # Дала сам ти младост # Седам година љубави |17 ноември 1969 година |- |'''Шта ќе ми живот'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Šta Će Mi Život (1970, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-%C5%A0ta-%C4%86e-Mi-%C5%BDivot/release/1367945|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Шта ќе ми живот # Кишо, кишо тихо падај # Среќо моја # Ја немам права никога да волим |6 август 1970 година |- |'''Оставите тугу моју / Живот тече'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Ostavite Tugu Moju / Život Teče (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2233451-Silvana-Armenulić-Ostavite-Tugu-Moju-Život-Teče|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Оставите тугу моју # Живот тече |7 август 1970 година |- |'''Женидба и љубав'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić, Dragan Zarić, Ratko Sarić, Živka Matić – "Ženidba" I "Ljubav" (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2823375-Silvana-Armenulić-Dragan-Zarić-3-Ratko-Sarić-Živka-Matić-Ženidba-I-Ljubav|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> * Страна А: Женидба # Дијалог Паун – Милорад # Милорад и Силвана пјевају у дуету композицију из шпице # Дијалог Паун – Живка * Страна Б: Љубав '''Ој љубави, да те није било''' # Дует Милорад – Силвана # Дијалог Живка – Милорад |2 ноември 1970 година |- |'''Живот тече''' с [[Арсен Дедиќ]] # Живот тече (Силвана Арменулиќ) # Све било је музика (Арсен Дедиќ) |4 ноември 1970 година |- |'''Ја молим за љубав / Ране моје'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Ja Molim Za Ljubav / Rane Moje (1971, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/1084534-Silvana-Armenulić-Ja-Molim-Za-Ljubav-Rane-Moje|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Ја молим за љубав # Ране моје |15 јуни 1971 година |- |'''Мајко опрости''' # Мајко опрости # Најлијепша сам дјевојчица била # Сречо моја # Даруј ми ноч, даруј ми трен # Отиш'о си без поздрава # Шта че ми живот # Над извором врба се наднела # Кад ја пођем низ сокак # Ја немам права никога да волим # Оставите тугу моју # Кад једном одем # Живот тече |16 јуни 1971 година |- |'''Југо, моја Југо / Кад се вратим у завичај'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Jugo, Moja Jugo / Kad Se Vratim U Zavičaj (1971, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2307418-Silvana-Armenulić-Jugo-Moja-Jugo-Kad-Se-Vratim-U-Zavičaj|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Југо, моја Југо # Кад се вратим у завичај |27 септември 1971 година |- |'''Грли ме, љуби ме'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Grli Me, Ljubi Me (1972, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3131688-Silvana-Armenulić-Grli-Me-Ljubi-Me|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Грли ме, љуби ме # Врати се, врати се |16 јуни 1972 година |- |'''Срце гори, јер те воли'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Srce Gori, Jer Te Voli (1972, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2367856-Silvana-Armenulić-Srce-Gori-Jer-Te-Voli|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Срце гори, јер те воли # Живи живот свој |12 септември 1972 година |- |'''Жељна сам родног дома / А што чемо љубав крити'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Željna Sam Rodnog Doma / A Što Ćemo Ljubav Kriti (1973, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-%C5%BDeljna-Sam-Rodnog-Doma-A-%C5%A0to-%C4%86emo-Ljubav-Kriti/release/2481062|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Жељна сам родног дома # А што чемо љубав крити |6 јули 1973. година |- |'''Гдје си да си моје голубе / Кад у јесен лишче жути'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić i P. Gojković - Cune – Gde Si Da Si Moj Golube / Kad U Jesen Lišće Žuti (1973, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/1701082-Silvana-Armenulić-i-P-Gojković-Cune-Gde-Si-Da-Si-Moj-Golube-Kad-U-Jesen-Lišće-Žuti|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Предраг Гојковиќ Цуне]] # Гдје си да си мој голубе # Кад у јесен лишче жути |6 јули 1973 година |- |'''Сама сам / Циганине, свирај, свирај'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Sama Sam / Ciganine, Sviraj Sviraj (1973, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127625-Silvana-Armenulić-Sama-Sam-Ciganine-Sviraj-Sviraj|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Сама сам # Циганине, свирај, свирај |1 октомври 1973 година |- |'''Заплакаче стара мајка / Памтичу увијек тебе'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Zaplakaće Stara Majka / Pamtiću Uvek Tebe (1974, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2611700-Silvana-Armenulić-Zaplakaće-Stara-Majka-Pamtiću-Uvek-Tebe|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Заплакаче стара мајка # Памтичу увијек тебе |12 ноември 1974 година |- |'''Да сам птица''' # Да сам птица # С' оне стране Пливе # Ој љубави, да те није било # Румена ми ружа процвала # Срце гори, јер те воли # Грли ме, љуби ме # Пјесма растанка # Идем кучи а веч зора # Лажни снови, вјечна туга # Звук гитаре # Живи живот свој # Капетан Леши |10 декември 1974 година |- |'''Дани наше младости'''<ref>{{Citation|title=Silvana – Dani Naše Mladosti (1975, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127652-Silvana-Dani-Naše-Mladosti|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Дани наше младости # Болујем ја, болујеш ти |21 ноември 1975 година |- |'''Душо моја'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Dušo Moja (1976, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127638-Silvana-Armenulić-Dušo-Moja|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Душо моја # Године су прошле, живот жеље мијења |4 јуни 1976 година |- |'''Лудујем за тобом / Не сјечај се више мене'''<ref>{{Citation|title=Silvana – Ludujem Za Tobom / Ne Sjećaj Se Više Mene (1976, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2510441-Silvana-Ludujem-Za-Tobom-Ne-Sjećaj-Se-Više-Mene|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> Лудујем за тобом Не сјечај се више мене |2 ноември 1976 година |- |'''Голубе, полети'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Silvana Armenulić (1978, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2126943-Silvana-Armenulić-Silvana-Armenulić|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Голубе, полети # Над извором врба се наднела # Заплакаче стара мајка # А што чемо љубав крити # Сама сам # Ране моје # Низ поље иду бабо Сејмени # Душо моја # Лудујем за тобом # Срце гори, јер те воли |7 декември 1976 година |- |'''Сачували смо од заборава''' # Шта ми живот # Мајко опрости # Сама сам # Оставите тугу моју # Ране моје # Грли ме, љуби ме # Циганине, свирај, свирај # Да сам птица # Срце гори, јер те воли # Сречо моја # Лудујем за тобом # Најлијепша сам дјевојчица била |12 април 1983 година |- |'''Силвана''' # Запјевала сојка птица # Синоч ја и моја кона # Снијег паде, друми западоше # Тешко мени јадној, у Сарај'ву самој # Звијезда тјера мјесеца # Врбас вода носила јаблана # Крај потока бистре воде # Мој дилбере # Дјевојка виче # Над извором врба се наднела |1990 (повторно објавен во 1996) |- |'''Хитови''' # Звијезда тјера мјесеца # Кад ја поџем низ сокак # Љубави, врати се # Кишо, кишо тихо падај # Синоћ ја и моја кона # Мој дилбере # Запјевала сојка птица # Снијег паде, друми западоше # Крај потока бистре воде # Лажни снови, вјечна туга # А што ти је, мила чери, јелек раскопчан # Има дана када не знам шта радим # Румена ружа ми процвала # Врбас вода носила јаблана # Сејдефу мајка буђаше # Тешко мени јадној, у Сарај'ву самој # Отиш'о си без поздрава # Да сам птица |2010. |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арменулиќ, Силвана}} [[Категорија:Починати во 1976 година]] [[Категорија:Родени во 1939 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Севдалинка]] [[Категорија:Босански пејачи]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] i6i198x7k866ssdo4nqhat9h9pg0egv 14 1390855 5605243 5535334 2026-08-05T06:14:32Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (3) 5605243 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Пљевља}} [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Пљевља]] [[Категорија:Пљевља]] 0bxo6h74spy2eneyzt2nwqssfmbh15m 5605286 5605243 2026-08-05T06:51:08Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Луѓе од Плевља]] на [[Категорија:Луѓе од Пљевља]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5605243 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Пљевља}} [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Пљевља]] [[Категорија:Пљевља]] 0bxo6h74spy2eneyzt2nwqssfmbh15m 14 1390992 5605301 5536041 2026-08-05T06:52:33Z Bjankuloski06 332 /* top */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје (3) 5605301 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Рожаје}} [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Рожаје]] [[Категорија:Рожаје]] 874rxu0iev9ohrazzu2uijf35hm9q6i 5605311 5605301 2026-08-05T06:52:55Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Луѓе од Рожае]] на [[Категорија:Луѓе од Рожаје]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5605301 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Рожаје}} [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Рожаје]] [[Категорија:Рожаје]] 874rxu0iev9ohrazzu2uijf35hm9q6i 0 1392139 5605341 5542963 2026-08-05T09:46:17Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605341 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Латинка Перовиќ|image=Latinka_Perović,_young.jpg|image_size=|office=[[Секретар на Претседателството на Сојузот на комунисти на Србија|Секретар на Извршното биро]] на [[Сојузот на комунисти на Србија]]|term_start=23 ноември 1968|term_end=25 октомври 1972|predecessor=[[Стеван Дороњски]]|successor=[[Никола Петрониќ]]|president=[[Марко Никезиќ]]|caption=|birth_date={{Birth date|1933|10|4|df=yes}}<ref name="HE">''Hrvatska enciklopedija'', vol. 8, Zagreb: Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2006, p. 400</ref><ref name="Činjenice i tumačenja">{{cite book |last=Milosavljević |first=Olivera |date=2010 |title=Činjenice i tumačenja. Dva razgovora sa Latinkom Perović |trans-title=Facts and Interpretations. Two Conversations with Latinka Perovic |url=https://www.ceeol.com/search/book-detail?id=748913 |language=sr |location=Belgrade, Serbia |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |isbn=978-86-7208-169-5}}</ref>|birth_place=[[Крагуевац|Белошевац]], [[Кралство Југославија]]<br>(сега [[Крагуевац]], Србија)<ref name="Činjenice i tumačenja"/>|death_date={{Death date and age|2022|12|12|1933|10|4|df=yes}}|death_place=[[Белград]], Србија|occupation=Политичар, историчар|alma_mater=[[Филозофски факултет на Универзитетот во Белград|Филозофски факултет]] (додипломски и магистерски студии) и [[Фалкултет за политички науки на Универзитетот во Белград|Факултет за политички науки]] (докторски студии) ([[Универзитет во Белград]])<ref name="Činjenice i tumačenja"/>|party=[[Граѓански демократски форум]] (2021–2022)<br>[[Лига на комунисти на Југославија|Лига на комунисти]] (до 1972 година)|awards=}} '''Латинка Перовиќ''' (4 октомври 1933 – 12 декември 2022) — југословенски комунистички лидер, историчар и политичар. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]], Перовиќ била генерален секретар на [[Сојуз на комунисти на Србија|Сојузот на комунисти на Србија]] (СКС) во периодот помеѓу 1968 и 1972 година.<ref>[https://www.beta.rs/vesti/vesti-drustvo/172836-preminula-latinka-perovic "Preminula Latinka Perović"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221215151257/https://beta.rs/vesti/vesti-drustvo/172836-preminula-latinka-perovic|date=15 December 2022}}.</ref> На 21 октомври 1972 година, Перовиќ поднела оставка од сите нејзини политички позиции, заедно со Марко Никезиќ, под обвинение дека биле претерано [[Либерализам|либерални]]. Оставките биле прифатени од Централниот комитет на СКС на 25 октомври. На разрешувањето на српските комунистички реформатори во 1972 година му претходело отстранувањето на хрватските националисти за време на [[Хрватска пролет|Хрватската пролет]]. По нејзиното отстранување од активната политика, Перовиќ се фокусирала на научна работа во Институтот за историја на работничкото движење на Србија (денешен Институт за понова историја на Србија). За време на [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]] во 1990-тите години и за време на [[Војни во Југославија|југословенските војни]], Перовиќ била еден од најострите критичари на српскиот национализам, особено на [[Слободан Милошевиќ]] и неговиот режим. == Биографија == Перовиќ била родена во Белошевац, Крагуевац, Кралство Југославија (денешна Србија) на 4 октомври 1933 година. Перовиќ завршила локална женска гимназија во Крагуевац во 1952 година. Дипломирала историја на Универзитетот во Белград и докторирала по политички науки во 1975 година на истиот универзитет. Претходно, магистрирала и на Факултетот за политички науки во Белград во 1965 година.<ref name="Svjedok histerije">{{cite book |author= Ninoslav Kopač |author-link= Ninoslav Kopač |date=2012|title=Svjedok histerije |publisher=[[Serb Democratic Forum]] |page=19 |isbn=978-953-57313-2-0}}</ref><ref name="Jugoslavija u istorijskoj perspektivi-Makuljević">{{cite book |editor1=Latinka Perović |editor2=[[Drago Roksandić]] |editor3=[[Mitja Velikonja]] |editor4=[[Wolfgang Hoepken]] |editor5=[[Florian Bieber]] |date=2017 |title=Jugoslavija u istorijskoj perspektivi |trans-title=Yugoslavia in Historical Perspective |pages=540–541 |publisher=[[International Helsinki Federation for Human Rights|Helsinki Federation for Human Rights Serbia]] |isbn=978-86-7208-207-4 }}</ref> На 27-годишна возраст, таа веќе била претседател на Конференцијата за општествена активност на жените на Југославија (1960–1964). Перовиќ била секретарка на Централниот комитет на Сојузот на комунисти на Србија од 1968 до 1972 година.<ref name="HE"/> Во 1972 година, [[Марко Никезиќ]] (претседател на ЦК на ЛХС) и Перовиќ биле отстранети од своите позиции бидејќи [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]] ги сметал нивните ставови за премногу [[Либерализам|либерални]]. Таа никогаш не се вратила во политиката после тоа. Перовиќ се посветила на историски истражувања и станала позната како еден од најистакнатите експерти за српската историја од 19 век па наваму.<ref name="HE"/> Од 1976 до 1998 година, Перовиќ работела во Институтот за понова историја на Србија. Во своите дела и студии за модерна Србија, таа често нагласувала дека на Србија ѝ е потребен политичар кој јавно ќе ја преземе одговорноста за уништувањето извршено во поранешна Југославија за да помогне во помирувањето со соседните држави и да спречи повторување на ваков вид трагедија. Таа била против режимот на Слободан Милошевиќ, нарекувајќи го неговиот политички систем „култура на убиства“.<ref name="HE"/> По војната, таа била првата личност во Србија што го нарекла масакрот во Сребреница [[геноцид]] и повикала на одговорност од страна на Србија.<ref name="Latinka Perović Gariwo">{{cite web | title=Latinka Perović | website=Gariwo, Svetlana Broz | url=https://en.gariwo.net/righteous/righteous-for-remembrance/latinka-perovi-23989.html | access-date=3 November 2022}}</ref> Од 1993 година, Перовиќ била главен уредник на списанието „Текови на историјата“. Перовиќ починала во Белград на 12 декември 2022 година, на 89-годишна возраст. Таа била кремирана на гробиштата Ново Гробље во Белград на 21 декември 2022 година, во присуство на нејзиното семејство и пријатели.<ref>{{Cite web |date=12 December 2022 |title=Preminula Latinka Perović |url=https://rs.n1info.com/vesti/preminula-latinka-perovic/ |access-date=12 December 2022 |website=N1 |language=sr-RS}}</ref><ref>[https://www.portalforum.rs/blog/2022/12/21/ispracena-latinka-perovic-kako-bi-i-ona-htela-pred-uzom-i-sirom-familijom/ "Ispracena Latinka Perović"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224013409/https://portalforum.rs/blog/2022/12/21/ispracena-latinka-perovic-kako-bi-i-ona-htela-pred-uzom-i-sirom-familijom/ |date=24 December 2022 }}.Portalforum.rs, 21.12.2022.</ref> ==Избрани дела== Книгата од 2010 година „Факти и толкувања. Два разговора со Латинка Перовиќ“ вклучувала детална библиографија на Латинка Перовиќ со список од 8 монографии, 10 книги со историски извори со воведни студии за 19 век, девет книги со историски извори со воведни студии за 20 и 21 век, 18 предговори и постскриптуми, 78 студии, дискусии и статии и 13 забележани рецензии. Библиографијата не вклучувала статии, интервјуа и говори за промоции на книги, кои биле објавени во разни весници и списанија, како и некролози. Перовиќ продолжила да пишува и во следните години. Нејзината книга од 2015 година „Dominantna i neželjena elita“ (Доминантна и непосакувана елита) предизвикала критички одговор од хрватскиот социолог Мира Богдановиќ, која во својата книга од 2016 година „Elitistički pasijans: Povijesni revizionizam Latinke Perović“ (Елитистички пасии: Историски ревизионизам на Латина Перовиќ) ја критикувала Перовиќ за измислување концепти за доминантни и непосакувани елити кои не постојат во социолошката наука.<ref name="Masina">{{cite web |url=https://www.masina.rs/?p=4252 |title=Liberali su proganjali slobodu, a komunisti su joj bezuspješno krčili put |last=Čović |first=Bartul |date=21 March 2017 |publisher=Mašina – proizvodnja društvene kritike |access-date= 13 February 2020}}</ref> ===Монографии=== Извор:<ref name="Činjenice i tumačenja"/> *''Pera Todorović ({{langx|mk|[[:sr:Пера Тодоровић|Пера Тодоровиќ]]}})''. Рад. Белград *''Od centralizma do federalizma: KPJ o nacionalnom pitanju ({{langx|mk|Од централизам до федерализам: Комунистичката партија на Југославија и националното прашање). Глобус. Загреб (1984)}}''. Глобус. [[Загреб]] (1984) *''Srpski socijalisti 19. veka: Prilog istoriji socijalističke misli: ({{langx|mk|Српските социјалисти во деветнаесеттиот век: Придонес кон историјата на социјалистичката мисла}})'' (1985-1995) **''Knj. 1: Prvi poznavaoci i pristalice socijalističkih učenja u Srbiji ({{langx|mk|Прва книга: Првите познавачи и поддржувачи на социјалистичките идеи во Србија}})''. Рад. Белград (1985) **''Knj. 2: Ideje i pokret Svetozara Markovića ({{langx|mk|Втора книга: Идеите и движењето на Светозар Марковиќ}})''. Рад. Белград (1985) **''Knj. 3. Doktrina narodnjaštva teorijski okvir srpskog socijalizma ({{langx|mk|Трета книга: Доктрината на народниците е теоретска рамка на српскиот социјализам}})''. Службен лист на СРЈ. Белград (1995) *''Planirana revolucija. Ruski blankizam i jakobinizam ({{langx|mk|Планираната револуција. Руски бланкизам}})''. БИГЗ-Глобус. Белград-Загреб. (1988) *''Zatvaranje kruga. Ishod rascepa 1971-1972 ({{langx|mk|Затворањето на кругот. Последици од расколот од 1971-1972 година}})''. Светлост. [[Сараево]] (1991) *''Srpsko-ruske revolucionarne veze. Prilozi za istoriju narodnjaštva u Srbiji ({{langx|mk|Српско-руски револуционерни врски. Прилози за историјата на народничките идеи во Србија}}) (1994) *''Ljudi, događaji, knjige, Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji ({{langx|mk|People, Events Books, Helsinki Committee for Human Rights in Serbia}})''. Белград. (две изданија). (2000) *''Između anarhije i autokratije. Srpsko društvo na prelazima vekova (XIX-XXI) ({{langx|mk|Помеѓу анархијата и автократијата. Српското општество на преминот од вековите (XIX-XXI)}})''. Хелсиншки комитет за човекови права во Србија. Белград (2006) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.rferl.org/a/1345010.html Интервју со RFE/RL] *[https://web.archive.org/web/20090727214847/http://www.pescanik.net/content/view/3347/158/ Транскрипт од радио емисијата „Пешчаник“] *[http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2517 Босанскиот институт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042215/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2517 |date=4 March 2016 }}, Латинка Перовиќ почестена на нејзиниот 75-ти роденден [[Категорија:Либерално-демократска партија на Србија]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] 5dtx75twdd5ij0jfategj5ky35c3evg 0 1392275 5605236 5597983 2026-08-05T06:14:21Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605236 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија поранешна држава|native_name={{ubl|{{native name|it|Governatorato del Montenegro}}|{{native name|sr|Гувернаторат за Црну Гору}}}}|conventional_long_name=Гувернаторство Црна Гора|common_name=|era=[[Втора светска војна]]|empire=Кралство Италија|government_type=[[Гувернаторство]]|leader_title1=[[Крал на Италија|Крал]]|leader_name1=[[Виктор Емануел III]]|status=[[Окупација]]|life_span=1941–1943|event_pre=|date_pre=|event_start=[[Априлска војна|Италијанска окупација]]|date_start=18 април|year_start=1941|event1=Декларација за независност|date_event1=12 јули 1941|event2=[[Тринаесеттојулско востание]]|date_event2=13 јули 1941|event3=Независноста е откажана|date_event3=24 јули 1941|event4={{nowrap|Основање на гувернаторството}}|date_event4=3 октомври 1941|event_end=[[Германска окупација на Црна Гора|Германска окупација]]|date_end=12 септември|year_end=1943|p1=Кралство Југославија|flag_p1=Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|s1=Германска окупација на Црна Гора|flag_s1=Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|image_flag=Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg|image_coat=Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1929-1943).svg|flag_type=[[Знаме на Црна Гора]]|image_map=Kingdom of Montenegro (1942).svg|map_caption=Црна Гора во 1942 година|image_map_alt=|capital=[[Цетиње]]|coordinates={{Coord|42|23|22|N|18|55|23|E|display=inline,title}}|common_languages=[[италијански јазик|италијански]], [[српскохрватски јазик|српскохрватски]]|religion={{nowrap|[[Православие]]<br>[[Римокатоличка црква]]<br>[[сунитски ислам]]}}|demonym=|currency=[[југословенски динар]]<br />[[италијанска лира]]|title_leader=Гувернер|leader1=[[Серафино Мацолини]]{{efn|group=infobox|како висок комесар}}|leader2=[[Алесандро Пирцио Бироли]]|leader3={{nowrap|[[Курио Барбасети Прун]]}}|year_leader1=1941|year_leader2=1941–1943|year_leader3=1943|title_representative=Премиер|representative1=[[Секула Дрљевиќ]]{{sfn|Roberts|2007|p=353}}|year_representative1=јули 1941|title_deputy={{nowrap|Раководител на Националниот}} комитет|deputy1=[[Блажо Ѓукановиќ]]|year_deputy1=1942–1943|legislature=|house1=|type_house1=|house2=|type_house2=|stat_year1=1941|stat_area1=|stat_pop1=411,000|today=[[Црна Гора]]<br/>[[Србија]]}} {{Историја на Црна Гора}} '''Италијанско Гувернаторство Црна Гора''' ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}) — окупирана територија која постоела во периодот од октомври 1941 до септември 1943 година под воена влада на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Иако Италијанците имале намера да воспостават квази-независно црногорско кралство, овие планови биле трајно одложени по [[Тринаесеттојулско востание|народното востание]] во јули 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Lemkin|2008}} По [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година, [[Црна Гора|територијата на Црна Гора]] била [[Германска окупација на Црна Гора|окупирана]] од [[Трет Рајх|германските]] сили кои се повлекле во декември 1944 година. == Позадина == Пред создавањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (СХС, подоцна преименувано во Кралство Југославија), Црна Гора била признаена како независна држава четириесет години. {{Sfn|Morrison|2009}} Непосредно пред создавањето на СХС во декември 1918 година, Кралството Црна Гора било обединето со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] и престанало да постои како независна држава. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Од 1922 година, како дел од СХС, а потоа и од Југославија, Црна Гора не била како независна во државата. {{Sfn|Morrison|2009}} Периодот на земјишна реформа веднаш по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] резултирал со одредено префрлање на населението од планинските области на Црна Гора во други области на Југославија, вклучувајќи ги [[Македонија (регион)|македонскиот]] и [[Република Косово|косовскиот]] регион. Ова движење на населението, исто така, постигнало политичка цел за зголемување на [[Срби|српското]] население во тие области. {{Sfn|Tomasevich|1975}} По 1929 година, [[Зетска Бановина|Зетската Бановина]] (покраина) на Југославија ја вклучувала цела денешна [[Црна Гора]], како и соседните делови од денешна [[Србија]], [[Република Косово|Косово]], [[Хрватска]] и [[Босна и Херцеговина]]. {{Sfn|Morrison|2009}} Главен град на Зетската Бановина бил градот [[Цетиње]]. Во август 1939 година, етничките [[Хрвати|хрватски]] области на Зетската Бановина од [[Бока Которска|Которскиот Залив]] до [[Пелешац]], вклучувајќи го и [[Дубровник]], биле споени со новата [[Бановина Хрватска]]. {{Sfn|Tanner|1997}} Последниот [[Бан (титула)|бан]] на Зетската Бановина бил [[Блажо Ѓукановиќ]], поранешен бригаден генерал во [[Кралска југословенска армија|Кралската југословенска армија.]] {{Sfn|Pajović|1977}} Во мај 1940 година, како средство за спротивставување на владата, црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] ({{Langx|sh|Komunistička partija Jugoslavije}}, КПЈ) се залагал резервистите на Кралската југословенска армија да се демобилизираат, да ја одбијат воената служба, па дури и да дезертираат. Во октомври истата година, националната конференција на КПЈ остро ја критикувала оваа акција на црногорскиот огранок на партијата и го преориентирал КПЈ кон одбрана на земјата од „империјалистички напаѓачи“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} == Историја == === Инвазија === Во април 1941 година, како дел од [[Априлска војна|инвазијата на Југославија]] предводена од [[Трет Рајх|Германија]] од страна [[Сили на Оската|на Силите на Оската]], Зетската Бановина била нападната од Германци кои доаѓале од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]] и Италијанци од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]]. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Италијанците се движеле низ неа веќе на 16 април на пат кон [[Далмација]]. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Германците подоцна се повлекле, оставајќи им на Италијанците да ја окупираат областа. Окупаторските сили првично се состоеле од 18-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwmA">Месина</i></nowiki>, {{Sfn|Tomasevich|2001}} која била дел од италијанскиот [[XVII корпус (Италија)|XVII корпус]] на [[9-та армија (Италија)|9-та армија]], чие седиште било во Албанија. {{Sfn|Rodogno|2006}} 9-та армија била одговорна и за деловите од Косово и [[Западна Македонија]] кои биле припоени кон Албанија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Првична окупација === На 17 април, командантот на XVII корпус, Генерал ди Корпо д'Армата (генерал-потполковник) [[Џузепе Пафунди]] добилл порака од италијанскиот поткрал во Албанија, [[Франческо Јакомони]], со која го овластувал да формира нова влада во [[Цетиње]]. {{Sfn|Burgwyn|2005}} Следниот ден добил дополнителна порака со која бил известен дека во главниот град на Албанија, [[Тирана]], е формиран „Комитет за ослободување на Црна Гора“, кој ќе биде основа на привремена влада на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 28 април, грофот [[Серафино Мацолини]] бил назначен за цивилен комесар за Црна Гора, {{Sfn|Tomasevich|2001}} но подреден на Високата команда на италијанските вооружени сили во Албанија (позната како Супералба). {{Sfn|Rodogno|2006}} На други места на териториите окупирани од Италија, поставувањето цивилен комесар обично било претходница на анексијата, а некои закони донесени од Италијанците укажуваат дека Црна Гора била блиску до тоа да стане италијанска покраина. Италијански знамиња биле распространети по земјата, а фотографии од [[Бенито Мусолини]] и [[Виктор Емануел III|кралот на Италија]] биле изложени во државните канцеларии, а фашистичкиот римски поздрав станал задолжителен. Биле направени подготовки за формирање организации на [[Национална фашистичка партија|Фашистичката партија]] и била воведена строга цензура. {{Sfn|Rodogno|2006}} Италијанските бирократи биле задолжени да ги надгледуваат финансиите на јавните тела, осигурителните компании и банките, а сите училишта биле затворени до крајот на 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} По нивното пристигнување во Цетиње, италијанските сили биле пречекани од група сепаратисти познати како „Зелени“ ({{Langx|sh|Zelenaši}} ), кои се нарекувале себеси „Комитет за ослободување на Црна Гора“. Оваа група била охрабрена од Италијанците да формира совет за окупаторските власти, кој го основал Мацолини на 18 мај. {{Sfn|Tomasevich|2001}} „Привремениот советодавен комитет“ бил „симболично основан со граѓански овластувања“, но италијанската војска останала вистинскиот носител на одлуки. Комитетот требало да работи заедно со италијанските воени власти, кои ја замениле владата на Зетската Бановина, но назначиле комитети за различни градови и ја реактивирале претходно постоечката бирократија. Комитетот всушност добил поддршка само од „Зелените“, {{Sfn|Rodogno|2006}} кои прецениле дека Италијанците нудат нивната соработка. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 22 мај, „Привремениот советодавен комитет“ бил распуштен, но поранешните југословенски власти на државната служба останале на своите места откако положиле заклетва за верност кон Италија. На 19 јуни, Мацолини бил назначен за „Висок комесар“, одговорен пред италијанското [[Министерство за надворешни работи на Италија|Министерство за надворешни работи]] за прашања од цивилната администрација на окупираната територија. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:CoA_Helena_of_Montenegro_queen_of_Italy.svg|лево|мини|Сојузнички грб на кралот Виктор Емануел III и кралицата Елена од Црна Гора]] Италијанците биле „''пријателски настроени и попустливи''“ кон Црногорците. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Првично, Италијанците имале намера Црна Гора да ја претворат во „независна“ држава тесно поврзана со Италија, {{Sfn|Tomasevich|1975}} зацврстена преку силните династички врски меѓу Италија и Црна Гора, бидејќи кралицата [[Елена Црногорска]] била ќерка на последниот црногорски монарх [[Никола I Петровиќ|Никола I]] и била родена во [[Цетиње]]. [[Бенито Мусолини]], откако ја окупирал Црна Гора, ја припоил кон [[Кралство Италија|Кралството Италија]] областа [[Котор]] ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Cattaro''), каде што имало мало население далматински Италијанци,<ref>{{Наведена книга|title=Il nuovo ordine mediterraneo|last=Rodogno|first=Davide|publisher=Bollati Boringhieri|year=2003|location=Turin}}</ref> создавајќи ја покраината Катаро во рамките на [[Гувернаторство Далмација]]. Англискиот историчар Денис Мек Смит напишал дека кралицата на Италија (која се смета за највлијателна Црногорка во историјата) го убедила својот сопруг, кралот на Италија [[Виктор Емануел III]], да му наметне на Мусолини создавање независна Црна Гора, спротивно на желбите на фашистичките Хрвати и Албанци (кои имале намера да ги прошират своите земји кон црногорските територии). Нејзиниот внук, [[Михаил Петровиќ Његош|принцот Михаил]], никогаш не ја прифатил понудената круна, колнејќи се на лојалност кон својот внук, југословенскиот крал [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]. Италијанците во голема мера се потпирале на информациите дадени од група емигрантски лојалисти на соборената [[Петровиќ-Његош|династија Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора со векови пред обединувањето со [[Кралството Србија]] во 1918 година. Тие исто така верувале дека сите членови на „Зелените“ кои се спротивставиле на обединувањето со Србија во 1918 година сакале целосна независност за Црна Гора, а не црногорска единица во рамките на федерална Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Всушност, „Зелените“ се состоеле од две фракции, едната предводена од [[Крсто Поповиќ]] а другата од [[Секула Дрљевиќ]]. Поповиќ барал целосно независна Црна Гора, но бил спремен да размисли за посебен ентитет во рамките на федерална Југославија во зависност од крајот на војната, а во неговата група биле вклучени и некои членови на [[Црногорска федералистичка партија|Црногорската федералистичка партија]]. Дрљевиќ ја отфрлил идејата за повторно формирање на Југославија по војната и бил спремен да соработува со Италијанците за да се постигне целосна независност. {{Sfn|Morrison|2009}} === Незадоволство === Кај [[Црногорци]]те брзо се појавило незадоволство против Италијанците. Овие поплаки главно се однесувале на протерувањето на црногорскиот народ од регионот на Косово и [[Унгарска окупација на југословенските територии|Бачка и Барања]], како и на приливот на бегалци од други делови на Југославија и оние што бегале од [[Усташи|усташкиот]] терор во Босна и Херцеговина. Црногорскиот народ, исто така, имал поплаки против Италијанците во врска со нивната анексија на важна територија за производство на храна во Косово <ref name="ppt">Pars pro toto</ref> и објект за производство на сол во [[Улцињ]] кон Албанија, како и економската штета нанесена на многу Црногорци со привременото отстранување од оптек на југословенските банкноти од 500 динари и повеќе. Постоеле три причини зошто Италијанците морало да бидат многу претпазливи кон незадоволството кај црногорскиот народ: големиот број необезбедено воено оружје по распадот на Југословенската армија, значителен број поранешни офицери на Југословенската армија и репатрирани по нивното заробување за време на инвазијата и силата на КПЈ на окупираната територија. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Околу 400 поранешни офицери на Југословенската кралска армија се вратиле во Црна Гора, заедно со многу подофицери, цивилни администратори и комунисти. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на инвазијата, југословенската Зета дивизија, составена претежно од Црногорци, {{Sfn|Fleming|2002}} накратко извршила контранападна во Албанија, но во голема мера се вратила дома со своето оружје и опрема по капитулацијата на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} На почетокот на јули 1941 година, висок црногорски член на [[Политбиро]]то на Централниот комитет на КПЈ, [[Милован Ѓилас]], пристигнал во Црна Гора од [[Белград]] за да ја започне комунистичката борба против окупаторските сили. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Декларација за независност === Дрљевиќ и неговите соработници успеале да ги убедат Италијанците дека доколку создадат независна Црна Гора со италијанска поддршка, ќе постои помалку отпор. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јуни 1941 година, Мацолини формирал консултативен совет составен од 65 пратеници платени од Италијанците, кои биле подготвени да соработуваат со италијанските власти. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јули, градските и селските комитети ги испратиле своите делегати во Националното собрание ({{Јаз|sh|Narodna Skupština}}) {{Sfn|Milazzo|1975}} во [[Цетиње]] со цел да се „''прогласи обновата на Црна Гора''“. Декларацијата го укинала сојузот со Србија од ноември 1918 година, врската на Црна Гора со српската [[Караѓорѓевиќи|династија Караѓорѓевиќ]] и југословенскиот устав од 1931 година. Исто така, декларацијата прогласила дека Црна Гора е суверена и независна држава управувана од уставна монархија. {{Sfn|Rodogno|2006}} Сепак, членовите на Народното собрание наскоро сфатиле дека декларацијата нема да резултира со вистинска независност, туку со [[личен сојуз]] со [[Италијанска Монархија|италијанската монархија]]. Наместо да го прифатат ова, речиси сите делегати се вратиле во своите градови и села. {{Sfn|Milazzo|1975}} Ниту еден член на [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]] не бил спремен да го прифати престолот, па затоа Народното собрание одлучило да воспостави „Регентство“ под номинална власт на италијанскиот крал [[Виктор Емануел III]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|title=Photos of the "Reggenza" creation, showing Italian and Montenegrin authorities under the King of Italy and the King of Montenegro paintings|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070505/http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|archive-date=2019-02-12|accessdate=2019-02-11}}</ref> Декларацијата била усвоена со едногласно одобрување на 12 јули. {{Sfn|Rodogno|2006}} Првично имало собири за одобрување во главните градови на Црна Гора, но во внатрешноста на земјата чувствата биле различни. Така, на 12 јули 1941 година, официјално била создадена „клиентска држава“ на кралството Италија, а Гувернаторството Црна Гора привремено било укинато. === Востание === {{Главна|Тринаесеттојулско востание}} На 13 јули 1941 година, се случило општо востание против Италијанците, иницирано од црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]]. Настанот што го предизвикало востанието било прогласувањето претходниот ден на обновено Кралство Црна Гора предводено од италијански регент и предводено од црногорскиот сепаратист Дрљевиќ и „[[Зелени (Црна Гора)|Зелените]]“. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} Меѓу бунтовниците се наоѓале и голем број српски националисти познати како „[[Бели (Црна Гора)|Бели]]“, кои „''се залагале за блиски врски со Србија''“, {{Sfn|Tomasevich|1975}} и поранешни офицери на Југословенската армија, од кои некои неодамна биле ослободени од воени логори. Офицерите командувале, а комунистите ја вршеле организацијата и обезбедувале политички комесари. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Србите кои побегнале од усташкиот терор во [[Херцеговина]] одиграле значајна улога во востанието. {{Sfn|Milazzo|1975}} Бунтовниците ја презеле контролата врз малите градови и села во раната фаза на востанието. Среде најлошите борби за време на успешниот напад што го предводел врз Беране, тогашниот капетан [[Павле Ѓуришиќ]] се истакнал {{Sfn|Caccamo|Monzali|2008}} {{Sfn|Đilas|1980}} и се појавил како еден од главните команданти на востанието. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на нападот врз Беране, Ѓуришиќ се борел заедно со комунистичките востанички сили. {{Sfn|Morrison|2009}} Другите главни команданти биле поранешните офицери на Југословенската армија, полковник [[Бајо Станишиќ]] и мајор Ѓорѓије Лашиќ. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Италијанците биле фатени целосно неподготвени и за неколку дена, Цетиње било целосно изолирано од остатокот од окупираната територија, а окупаторските сили морале да побараат поддршка од нивниот повисок штаб во Албанија. Италијанскиот министер за надворешни работи, грофот [[Галеацо Чано]], бил шокиран од востанието и бил загрижен за способноста на италијанската армија да го потисне. {{Sfn|Milazzo|1975}} Востанието било кренато прерано, {{Sfn|Milazzo|1975}} и сила од 67.000 италијански војници ја вратиле контролата врз сите градови и комуникациски патишта во рок од шест недели, потпомогнати од муслимански и албански нерегуларни сили од граничните области кои обезбедувале безбедност од страна. Командантот на италијанската 9-та армија со седиште во Албанија, генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]], го поставил командантот на XIV корпус, [[Лујџи Ментасти]] за командант на сите италијански сили во Црна Гора и му дал наредба да го задуши бунтот. Пирцио Бироли ги насочил своите сили да избегнат „''акти на одмазда и бескорисна суровост''“. Сепак, при задушувањето на бунтот, десетици села биле запалени, стотици биле убиени, а помеѓу 10.000 и 20.000 жители билеа интернирани. Некое време, на муслиманските и албанските нерегуларни војници им било дозволено да ограбуваат и палат села. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Во првите неколку месеци по почетокот на востанието, востаничките групи биле вклучени членови на КПЈ и нивните следбеници, како и српски националисти, а раководството на групите исто така било мешано. За разлика од партизаните кои имале силна централна насока од самиот почеток, во овие рани фази националистите во Црна Гора имале мал или никаков контакт со седиштето на [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]], кој на крајот станал титуларен водач на [[Четници|четничкото]] движење во Југославија. Освен координацијата што ја обезбедувале членовите на КПЈ, националистите не морале нужно да соработуваат, дури ни со оние во соседниот округ. Нивната мотивација за борба била главно да ги заштитат своите семејства. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа започнал раскол помеѓу комунистичките водачи на востанието и националистите кои учествувале. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Националистите признале дека востанието е неуспешно и сакале да престанат со борбата, за разлика од партизаните кои биле решени да ја продолжат борбата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во текот на есента, националистите контактирале со Италијанците и им понудиле помош во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа, националистите, вклучувајќи го и Ѓуришиќ, кој бил популарен во својот клан Васојевиќ во северна Црна Гора, се повлекле во внатрешноста. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Фокусот на националистите како Ѓуришиќ бил да избегнат провокација кон Италијанците и да ги заштитат планинските села доколку бидат нападнати. {{Sfn|Karchmar|1987}} Во северниот дел на Црна Гора, постоела изразена разлика помеѓу комунистите и националистите, при што националистите имале поблиски врски со Србија и „граничн“ менталитет кон муслиманите. Комунистите сакале да продолжат со револуцијата свртувајќи се против своите класни непријатели, додека манипулацијата на усташите со муслиманите во Санџак и протерувањето на Србите од областите анектирани од Албанија, заедно ги направиле Ѓуришиќ и неговите четници нетрпеливи да продолжат со востанието свртувајќи се против муслиманите и Албанците во регионот. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Востанието продолжило во намален обем до декември 1941 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Како резултат на востанието, Италијанците одлучиле да ја укинат позицијата на Мацолини како висок комесар. На 3 октомври 1941 година, територијата била преименувана во ''Гувернаторство на Црна Гора'', а Бироли бил назначен за гувернер со одговорност и за воените и за граѓанските работи. На 1 декември, XIV корпус бил преименуван во Команда на трупите на Црна Гора. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Четнички команданти за Црна Гора === На почетокот на ноември 1941 година, се развил раскол меѓу четниците и партизаните на територијата на [[Србија во Втората светска војна|воениот командант во Србија]]. Водач на четниците на таа територија бил Михајловиќ, кој имал поддршка од југословенската влада во егзил. {{Sfn|Ramet|2006}} Откако црногорските националисти слушнале за расколот меѓу четниците на Михајловиќ и партизаните, се зголемил нивниот поттик да соработуваат со италијанските окупаторски сили. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На 20 декември 1941 година, [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]] го назначил Ѓуришиќ за свој командант на сите редовни и резервни трупи во средна и источна Црна Гора и делови од [[Санџак (регион)|Санџак]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} Назначувањето на Ѓуришиќ се случило кога тој отпатувал во Србија кон крајот на декември 1941 година и почетокот на јануари 1942 година за да се сретне со Михајловиќ, и се вратил со детални инструкции на кои бил потпишан од Михајловиќ. Овие упатства вклучувале директиви за „''чистење на муслиманското население од Санџак и муслиманското и хрватското население од Босна и Херцеговина''“, меѓу другите наредби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарите Лусиен Карчмар, Стеван К. Павлович и Ноел Малколм веруваат дека документот бил фалсификат направен од Ѓуришиќ откако не успеал да го контактира Михајловиќ, кој, бидејќи германските сили во Србија организирале [[Операција „Михајловиќ“|операција]] насочена кон силите на Михајловиќ, бил протеран од [[Рамна Гора (висорамнина)|Рамна Гора]]. {{Sfn|Karchmar|1987}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Malcolm|1994}} Спротивно на тоа, историчарите Матео Ј. Милацо, Јозо Томашевиќ и Сабрина П. Рамет го сметаат документот за автентичен и ги припишуваат упатствата на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Ramet|2006}} И покрај тоа што ги поседувал овие насоки, Ѓуришиќ првично имал многу мало влијание врз некомунистичките елементи на црногорскиот отпор и не бил во можност да развие ефикасна стратегија против Италијанците или партизаните во првите неколку месеци по неговото враќање во Црна Гора. На почетокот на 1942 година, неговиот четнички одред станал поактивен, особено во источна Црна Гора и Санџак против локалните муслимани. {{Sfn|Milazzo|1975}} === „Левичарски грешки“ === Партизаните го окупирале [[Колашин]] во јануари и февруари 1942 година и се свртелиле против сите реални и потенцијални противници, убивајќи околу 300 жители и фрлајќи ги нивните осакатени трупови во јами кои ги нарекувале „''кучешки гробишта''“. Поради ова и други примери на комунистички терор, црногорското население се свртело против партизаните. Ѓуришиќ наскоро го вратил Колашин и го држел како четнички бастион до мај 1943 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Според други извори, бројот на убиени лица во Колашин во тоа време бил помеѓу 16 и 38 луѓе. {{Sfn|Pavlićević|2014}} === Соработка со Италијанците === Во текот на есента 1941 година, националистите направиле контакт со италијанските окупаторски сили и им понудиле помош на Италијанците во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На почетокот на февруари, [[Бајо Станишиќ]] повлекол две единици под негова команда од востаничката фронтова линија околу градот [[Даниловград]] во средна Црна Гора, дозволувајќи им на опколените Италијанци да се пробијат и да ги поразат партизаните. {{Sfn|Milazzo|1975}} Набргу потоа, Станишиќ им помогнал на Италијанците повторно да го освојат [[Никшиќ]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} До средината на февруари 1942 година, поединечни четнички единици склучувале формални договори за соработка со Италијанците. Првиот договор бил меѓу Станишиќ и командантот на 48-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjE">Таро</i></nowiki>, и стапил на сила од 17 февруари. Набргу потоа, Ѓуришиќ склучил договор со Бироли во врска со соработката меѓу четниците на Ѓуришиќ и Италијанците во областа на операциите на 19-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjM">„Венеција</i></nowiki>“. На 6 март бил потпишан договор меѓу Станишиќ и Бироли. Овие договори се однесувале на четничката акција против партизаните, за што тие ќе добивале оружје и залихи од Италијанците. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Главната цел на Италијанците при склучувањето на овие договори била да ги минимизираат сопствените загуби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Првично, Станишиќ ги нарекувал своите сили „Црногорска национална армија“ и тврдел дека е четнички командант и за Црна Гора и за Херцеговина. Кон крајот на февруари или почетокот на март, Михаиловиќ испратил еден од своите агенти да му се придружи на Станишиќ, кој почнал да ги координира неговите активности со другите значајни четнички водачи во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 9 март, голема група поранешни офицери на Кралската југословенска армија се состанале во Цетиње и го избрале [[Блажо Ѓукановиќ]] да командува со сите националистички сили во Црна Гора. Изборот на Ѓукановиќ бил прифатен од Михаиловиќ, а можеби дури и бил предложен од него. {{Sfn|Tomasevich|1975}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-J14577,_Montenegro,_Gebirgsjäger-Einsatz_gegen_Partisanen.jpg|десно|мини|248x248пкс|Германски планински сили во Црна Гора, јуни 1943 година]] Во периодото помеѓу март и јуни 1942 година, моќта на четниците се зголемила во [[Црна Гора]] поради комбинација од неколку фактори. Нивните договори со Италијанците биле првиот фактор, заедно со оружјето и залихите што ги придружувале договорите. Другиот фактор бил слабеењето на партизаните, кое главно било предизвикано од влијанието на „''левичарските грешки''“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во овој период, четниците на Станишиќ се бореле против партизаните во областа Никшиќ заедно со Италијанците, а четниците на Ѓуришиќ се бореле во округот Колашин во северниот дел на Црна Гора. Во мај, четниците на Ѓуришиќ го победиле партизанскиот одред Дурмитор, кој бил последната голема партизанска единица којс останала во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 24 јули 1942 година, бил постигнат сеопфатен договор помеѓу Ѓукановиќ и Бироли, според кој се прошириле опфатените области и се осигурало дека четниците во Црна Гора можат да го поднесат товарот на борбите против партизаните. Поточно, договорот Ѓукановиќ-Бироли наведувал дека „''четниците требало да продолжат бескомпромисна борба против комунистите и требало да соработуваат со италијанските власти во враќањето и одржувањето на законот и редот''“. Договорот наложувал создавање на три „летачки одреди“ од по 1.500 луѓе, под команда на Ѓуришиќ, Станишиќ и сепаратистичкиот лидер Поповиќ, и опфаќал плати, оброци, оружје и поддршка за нивните семејства. Овие одреди веќе постоеле и биле поврзани со италијанските сили за време на операциите против партизаните во текот на јуни. Договорот, исто така, го одобрил постоечкиот Комитет на црногорски националисти предводен од Ѓукановиќ. Во договорот се наведувало дека националистите немаат политичка агенда освен борбата против комунизмот и одржувањето на законот и редот и благосостојбата на црногорското население. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Склучувањето на договорот го обврзило на Комитетот на Ѓукановиќ да стори сè што е во негова моќ за да го зачува редот и да се бори против секој кој се спротивставува на италијанските окупатори. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарот Томашевиќ наведува дека со оглед на тоа што Михајловиќ бил во Црна Гора два месеци пред да се склучи овој договор, се претпоставува дека тој знаел за него и бил задоволен од него, {{Sfn|Tomasevich|1975}} а Милацо наведува дека овие помирувања со Италијанците биле побарани со лично одобрение на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} Овој договор бил во согласност со целта на Михајловиќ да има „''армија во исчекување''“, која би можела да се сврти против окупаторите и, со поддршка на [[Сојузници во Втората светска војна|западните сојузници]], да го доведе на власт. Тој имал сличен пристап и со „легализираните четници“ во Србија, окупирана од Германија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Четниците биле важни за италијанските окупатори бидејќи ја контролирале внатрешноста и им дозволувале на Италијанците да се концентрираат на одржување на законот и редот во поголемите градови и на главните патишта на окупираната територија. Од јуни 1942 година до околу април 1943 година, четниците контролирале многу голем дел од окупираната територија. Покрај 3.000 четници во двата „летачки одреди“, црногорските четници имале неколку пати поголем број кои не биле „легализирани“ од Италијанците, но биле вклучени во борбата против партизаните. Поповиќ, црногорскиот сепаратистички водач и командант на третиот „летачки одред“, соработувал со Италијанците од времето на инвазијата и продолжил да го прави тоа, откако постигнал кревко разбирање со четниците во текот на првата половина на 1942 година. И четниците и сепаратистите се обидувале да добијат што е можно поголема поддршка од Италијанците, што вклучувало увоз на храна за населението кое ги поддржувало. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Конференција на Шаховиќ === Во периодот помеѓу 30 ноември и 2 декември 1942 година, четниците од Црна Гора и Санџак се состанале на конференција во селото Шаховиќ во близина на [[Бијело Поље]]. Три четнички команданти, Захарије Остојиќ, Ѓорѓије Лашиќ и Павле Ѓуришиќ го претставувале Михаиловиќ, а собранието носело официјален печат. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Конференцијата била предводена од страна на Ѓуришиќ, а нејзините резолуции изразувале екстремизам и нетолеранција, како и агенда која се фокусирала на враќање на предвоениот статус кво во Југославија, имплементиран во нејзините почетни фази од страна на четничката диктатура. Таа, исто така, полагала право на делови од територијата на соседите на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Италијанска капитулација === [[Податотека:Ustanak_u_Jugoslaviji_1943.png|мини|Востание во Југославија окупирана од Оската (вклучувајќи ја и окупираната територија на Црна Гора) по [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година]] На 3 септември 1943 година (но не нило објавено јавно сè до 8-ми), Италијанците склучиле примирје со Сојузниците, оставајќи 17 дивизии заглавени во Југославија. Сите команданти на дивизиите одбиле да им се придружат на Германците. Две италијански пешадиски дивизии им се придружиле на црногорските партизани како комплетни единици, додека друга им се придружила на албанските партизански сили. Други единици им се предале на Германците за да се соочат со затвор во Германија или погубување по кратка постапка. Други се предале, заедно со своето оружје, муниција и опрема на хрватските сили или на партизаните, едноставно се распаднале или стигнале до Италија пеш преку [[Трст]] или со брод преку [[Јадранското Море]]. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Територијата на поранешното италијанско Гувернаторство Црна Гора била ставена под нацистичка германска окупација. == Демографија == До 31 јули 1941 година, населението на окупираната територија било проценето на 411.000 жители. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Географија == Окупираната територија на Црна Гора била многу помала по површина од предјугословенската Црна Гора. Во нејзиното јадро имало мала област која се протегала на југ во Санџак од Беране, вклучувајќи ги градовите [[Пријепоље]], [[Бијело Поље]], [[Сјеница|Сеница]] и некои села околу [[Тутин]] и [[Рожае]], во која имало муслиманско малцинство од 80.000 жители. [[Бока Которска|Которскиот Залив]] бил анектиран како дел од италијанското [[Гувернаторство Далмација]], а границата помеѓу [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]] и Црна Гора ја следела реката [[Лим (река)|Лим]] во регионот на [[Дрина]] до [[Хум (планина)|Хум]], а потоа преку Добриќево до Јадранското Море. По должината на брегот и југоисточните граници, Црна Гора ја изгубила [[Метохија]] од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]], вклучувајќи го [[Бар (град)|Бар]], територија северно од [[Скадарско Езеро|езерото Скадар]], градот Улцињ, област североисточно од [[Подгорица]] по должината на југословенско-албанската граница и значителен дел од областа [[Андриевица]], вклучувајќи ги [[Плав]] и [[Гусиње]]. {{Sfn|Rodogno|2006}} Западно и средно Косово исто така биле припоени кон Албанија, вклучувајќи ги градовите [[Призрен]], [[Драгаш]] и [[Приштина]]. [[Косовска Митровица]] и долината на реката [[Ибар]] биле вклучени во германската окупирана територија на Србија, вклучувајќи ги градовите Кукавица, [[Подуево]] и [[Медвеѓа]], како и рудниците за цинк Трепча. Исто така, во германската окупирана територија на Србија бил вклучен и источниот дел на Санџак, во кој бил вклучен и [[Нови Пазар (град во Србија)|Нови Пазар]]. Покрај горенаведените модификации на западната граница, дел од западниот дел на Санџак, [[Фоча]] и [[Чајниче]] биле вклучени во НДХ. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Администрација == Територијата првично била под воена окупација, но Италијанците првично имале намера да ја направат Црна Гора независна држава со тесни врски со Италија и поради тоа го назначиле Мацолини за комесар за граѓански работи. По неуспешното прогласување на независност и задушувањето на востанието што произлегло од тоа, Бироли бил назначен за гувернер на територијата, {{Sfn|Tomasevich|1975}} која била позната како Гувернаторство Црна Гора ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}). {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Бироли и неговиот наследник грофот Курио Барбасети ди Прун имале целосна контрола врз сите воени и цивилни прашања на територијата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} За потребите на цивилната администрација, постојните окрузи и општини од југословенскиот систем биле задржани „''за да се избегне административен хаос''“, а Италијанците ја замениле власта на ниво на Бановина. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:GovernateOfMontenegro.png|десно|мини|Административна карта на Гувернаторство Црна Гора (1941)]] === Окрузи === Администрацијата се состоела од следниве окрузи, кои ја задржале претходно постоечката југословенска државна служба. {{Sfn|Rodogno|2006}} (Забелешка: закосената буква означува дека само дел од стариот југословенски округ бил во рамките на гувернаторството.) * [[Бар (град)|''Антивари (Бар)'']] * ''Андриевица'' * ''[[Беране]]'' * [[Бијело Поље]] * [[Котор|''Катаро (Котор)'']] * [[Цетиње]] * Даниловград * Колашин * [[Пријепоље|Милешева]] * [[Никшиќ]] * Новаварош * [[Пљевља|Плевје (Плевја)]] * [[Подгорица]] * Прибој * Шавник * ''Сјеница'' * ''Штавица'' === Италијански гувернери во Црна Гора === * Гроф [[Серафино Мацолини]] (28 април 1941 г&nbsp;– 23 јули 1941) {{Мали|(како висок комесар)}} * Генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]] (23 јули 1941 г&nbsp;– 13 јули 1943 година) {{Sfn|Tomasevich|2001}} * Генерал [[Курио Барбасети ди Прун]] (13 јули 1943 г&nbsp;– 10 септември 1943 година) === Раководители на националните административни комитети === Раководители на разни колаборационистички Национални административни комитети во рамките на италијанскиот губернаторат на Црна Гора. * [[Секула Дрљевиќ]] (12 јули 1941 г&nbsp;– 3 октомври 1941 година, {{Мали|де јуре}}) {{Мали|(како претседател на Управниот комитет)}} * [[Блажо Ѓукановиќ]] (24 јули 1942 г&nbsp;– 19 октомври 1943 година) {{Мали|(како раководител на Националниот комитет)}} == Окупациски сили == 13 јули – Востанието на 12 август било задушено од XIV корпус на [[Лујџи Ментасти]], составен од 19-та пешадиска дивизија „Венеција“, 18-та пешадиска дивизија „Месина“, 5-та алпска дивизија „Пустерија“, 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ и 22-ра пешадиска дивизија „Качатори деле Алпи“. Дивизијата ''Качатори деле Алпи'' била повторно распоредена во НДХ во септември 1941 година, но остатокот останал како зајакната окупаторска сила до декември 1941 година, за време на кој тие се бореле против локалните напади. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Од 1 декември 1941 година {{Sfn|Tomasevich|1975}} до 15 мај 1943 година, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} [[XIV корпус (Италија)|XIV корпус]] бил назначен за Команда на Црна Гора, а седиштето му било во Подгорица. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Во октомври 1942 година, Командата на Црна Гора контролирала над 75.000 војници. Меѓу нив бил и гарнизонот на Которскиот Залив, кој формално бил дел од [[Втора армија (Италија)|Втората армија]], но бил под оперативна контрола на Командата на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 15 мај 1943 година, Командата на Црна Гора била обединета со 9-та армија и [[VI корпус (Италија)|VI корпус]] на Втората армија за да ја формира Армиската група Исток, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} но распоредувањето на окупаторските сили не се променило значително до крајот на италијанската окупација. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Востанието и подоцнежните случувања покажале дека Италијанците не биле во можност ефикасно да ја наметнат својата власт надвор од поголемите градови. {{Sfn|Milazzo|1975}} {| class="wikitable" |+Гарнизонски формации {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} {{Sfn|Rodogno|2006}} ! scope="col" | Окупациска зона ! scope="col" | Период ! scope="col" | Дивизија ! scope="col" | Белешки |- | rowspan="2" |{{centre|Северна Зона}} | 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- | 151-ва пешадиска дивизија „Перуџа“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- |{{centre|Источна Зона}} |19-та пешадиска дивизија „Венеција“, |{{centre|декември 1941&nbsp;– септември 1943}} |Седиште: Беране |- | rowspan="2" |{{centre|Јужна Зона}} | 5-та алпска дивизија „Пустерија“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |Штаб: Пљевља, со гарнизони кај Нов Варош, Прибој и во НДХ во Фоча, Горажде и [[Вишеград]] |- | 1-ва алпска дивизија „Тауриненсе“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |како погоре, без гарнизонот Вишеград кој бил заменет од германските сили во декември 1942 година |- | rowspan="3" |{{centre|Которска Зона}} | 18-та пешадиска дивизија „Месина |{{centre|декември 1941&nbsp;– февруари 1942}} |Седиште: [[Херцег Нови|Кастелнуво]] |- | 155-та пешадиска дивизија„Емилија“ |{{centre|февруари 1942&nbsp;– мај 1943}} |{{center|—}} |- |23-та пешадиска дивизија „Ферара“ |{{center|—}} |- |{{centre|Југозападна Зона}} | 6-та алпска дивизија „Алпи“ |{{centre|март&nbsp;– ноември 1942}} |помеѓу Даниловград, Никшиќ и Шавник |} Окупацијата претставувала значително оптоварување за Италијанците, бидејќи, и покрај стратешката важност на соседниот [[Которски Залив]] како поморска база и местоположбата на Црна Гора на патот кон средишниот дел од [[Балканскиот Полуостров]], тоа било област со недостиг на храна во која тие морале да увезуваат 1.200-1.500 метрички тони прехранбени производи секој месец. {{Sfn|Tomasevich|2001}} == Религија == Доминантна религија во Црна Гора била [[Православие|источното православие]]. Исто така, имало значително [[Сунизам|сунитско исламско]] население и помало [[Римокатоличка црква|римокатоличко]]. Откако Митрополијата Црна Гора се обединила со [[Српска православна црква|Српската православна црква]] во 1920 година, Српската православна црква била доминантна црква меѓу Црногорците, поделена на [[Црногорско-приморска митрополија]] и [[Будимлиско-никшичка епархија]], двете предводени од Јоаникиј Липовац. Липовац бил убиен по војната од страна на партизаните откако се обидел да побегне од Југославија во 1945 година. {{Sfn|Velkonija|2003}} Католичката црква била поделена на две епархии, [[Барска римокатоличка надбискупија]] и [[Скопска бискупија|Скопска римокатоличка епархија]]. ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin}} *{{cite book |last=Burgwyn |first=H. James |author-link=H. James Burgwyn |year=2005 |title=Empire on the Adriatic: Mussolini's Conquest of Yugoslavia 1941–1943 |url=https://archive.org/details/empireonadriatic0000burg |publisher=Enigma Books |location=[[New York City|New York]] |isbn=978-1-929631-35-3}} *{{cite book |last1=Caccamo |first1=Francesco |last2=Monzali |first2=Luciano |year=2008 |title=L'occupazione italiana della Iugoslavia, 1941–1943 |language=it |publisher=Le Lettere |location=[[Florence]], Italy |isbn=978-88-6087-113-8}} *{{cite book |last=Đilas |first=Milovan |author-link=Milovan Đilas |others=Translated by Michael B. Petrovich |year=1980 |title=Wartime |url=https://archive.org/details/wartime0000djil |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |location=New York |isbn=978-0-15-694712-1}} *{{cite book |last=Fleming |first=Thomas |author-link=Thomas Fleming (historian) |year=2002 |title=Montenegro: The Divided Land |url=https://archive.org/details/montenegrodivide0000thom |publisher=Chronicles Press |location=[[Rockford, Illinois]] |isbn=978-0-9619364-9-5}} *{{cite book |last=Karchmar |first=Lucien |year=1987 |title=Draža Mihailović and the Rise of the Četnik Movement, 1941–1945 |publisher=Garland Publishing |location=New York |isbn=978-0-8240-8027-3}} *{{cite book |first=Raphael |last=Lemkin |author-link=Raphael Lemkin |year=2008 |title=Axis Rule in Occupied Europe |publisher=The Lawbook Exchange |location=[[Clark, New Jersey]] |isbn=978-1-58477-901-8 |url=https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114040954/https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |url-status=live }} *{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |author-link=Noel Malcolm |year=1994 |title=Bosnia: A Short History |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=978-0-8147-5520-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto00malc }} *{{cite book |last=Milazzo |first=Matteo J. |year=1975 |title=The Chetnik Movement & the Yugoslav Resistance |url=https://archive.org/details/chetnikmovementy00unse |publisher=Johns Hopkins University Press |location=[[Baltimore]], Maryland |isbn=978-0-8018-1589-8}} *{{cite book |last=Morrison |first=Kenneth |year=2009 |title=Montenegro: A Modern History |publisher=I.B. Tauris |location=New York |isbn=978-1-84511-710-8}} *{{cite book |last=Pajović |first=Radoje |year=1977 |title=Kontrarevolucija u Crnoj Gori: Četnički i federalistički pokret 1941–1945 |language=sh |publisher=Obod |location=[[Cetinje]], Yugoslavia}} *{{cite book |last=Pavlićević |first=Veselin-Mitko |year=2014 |title="Lijeve greške" Milovana Đilasa ili partijski silogizam |trans-title="Leftist errors" of Milovan Đilas, or Party Syllogism |edition=Ličnost i djelo Milovana Đilasa; Zbornik radova s međunarodnog naučnog simpozijuma |language=sh |publisher=Filozofski fakultet Nikšić |location=Nikšić |isbn=978-86-7798-082-5 |url=http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |access-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235528/http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead }} *{{cite book |last=Pavlowitch |first=Stevan K. |author-link=Stevan K. Pavlowitch |year=2007 |title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-1-85065-895-5 |url=https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213082915/https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |url-status=live }} *{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |year=2006 |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington, Indiana |isbn=978-0-253-34656-8 |url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112111634/https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |url-status=live }} *{{cite book |last=Rodogno |first=Davide |authorlink=Davide Rodogno |year=2006 |title=Fascism's European Empire: Italian Occupation During the Second World War |publisher=Cambridge University Press |location=[[Cambridge]] |isbn=978-0-521-84515-1 |url=https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |access-date=2020-09-19 |archive-date=2023-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215025806/https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |url-status=live }} *{{cite book |last=Tanner |first=Marcus |year=1997 |title=Croatia: A Nation Forged in War |url=https://archive.org/details/croatianationfor0000tann |url-access=registration |publisher=Yale University Press |location=[[New Haven, Connecticut]] |isbn=978-0-300-06933-4 }} *{{cite book |last1=Thomas |first1=Nigel |last2=Mikulan |first2=Krunoslav |year=1995 |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |location=New York |isbn=978-1-85532-473-2 |url=https://books.google.com/books?id=A8X6UH58dlgC }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |author-link=Jozo Tomasevich |year=1975 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-0857-9 |url=https://books.google.com/books?id=yoCaAAAAIAAJ }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |year=2001 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-3615-2 |url=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112014321/https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |url-status=live }} *{{cite book |last=Velkonija |first=Mitja |year=2003 |title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |publisher=Texas A&M University Press |location=[[College Station, Texas]] |isbn=978-1-58544-226-3 |url=https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |archive-date=2016-04-30 |access-date=2016-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430080425/https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |url-status=dead }} *{{cite book |last=Roberts |first=Elizabeth |year=2007 |title=Realm of the Black Mountain: A History of Montenegro |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |isbn=978-0-8014-4601-6}} [[Категорија:Клиентски држави на Фашистичка Италија]] [[Категорија:Сили на Оската]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1943 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1941 година]] [[Категорија:Југославија во Втората светска војна]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Втората светска војна]] [[Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со текст на италијански]] fh91onx99d9l0lb8nbhrpkmzd3del5m 5605304 5605236 2026-08-05T06:52:41Z Bjankuloski06 332 /* Географија */ По правопис, replaced: Рожае → Рожаје 5605304 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија поранешна држава|native_name={{ubl|{{native name|it|Governatorato del Montenegro}}|{{native name|sr|Гувернаторат за Црну Гору}}}}|conventional_long_name=Гувернаторство Црна Гора|common_name=|era=[[Втора светска војна]]|empire=Кралство Италија|government_type=[[Гувернаторство]]|leader_title1=[[Крал на Италија|Крал]]|leader_name1=[[Виктор Емануел III]]|status=[[Окупација]]|life_span=1941–1943|event_pre=|date_pre=|event_start=[[Априлска војна|Италијанска окупација]]|date_start=18 април|year_start=1941|event1=Декларација за независност|date_event1=12 јули 1941|event2=[[Тринаесеттојулско востание]]|date_event2=13 јули 1941|event3=Независноста е откажана|date_event3=24 јули 1941|event4={{nowrap|Основање на гувернаторството}}|date_event4=3 октомври 1941|event_end=[[Германска окупација на Црна Гора|Германска окупација]]|date_end=12 септември|year_end=1943|p1=Кралство Југославија|flag_p1=Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|s1=Германска окупација на Црна Гора|flag_s1=Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|image_flag=Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg|image_coat=Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1929-1943).svg|flag_type=[[Знаме на Црна Гора]]|image_map=Kingdom of Montenegro (1942).svg|map_caption=Црна Гора во 1942 година|image_map_alt=|capital=[[Цетиње]]|coordinates={{Coord|42|23|22|N|18|55|23|E|display=inline,title}}|common_languages=[[италијански јазик|италијански]], [[српскохрватски јазик|српскохрватски]]|religion={{nowrap|[[Православие]]<br>[[Римокатоличка црква]]<br>[[сунитски ислам]]}}|demonym=|currency=[[југословенски динар]]<br />[[италијанска лира]]|title_leader=Гувернер|leader1=[[Серафино Мацолини]]{{efn|group=infobox|како висок комесар}}|leader2=[[Алесандро Пирцио Бироли]]|leader3={{nowrap|[[Курио Барбасети Прун]]}}|year_leader1=1941|year_leader2=1941–1943|year_leader3=1943|title_representative=Премиер|representative1=[[Секула Дрљевиќ]]{{sfn|Roberts|2007|p=353}}|year_representative1=јули 1941|title_deputy={{nowrap|Раководител на Националниот}} комитет|deputy1=[[Блажо Ѓукановиќ]]|year_deputy1=1942–1943|legislature=|house1=|type_house1=|house2=|type_house2=|stat_year1=1941|stat_area1=|stat_pop1=411,000|today=[[Црна Гора]]<br/>[[Србија]]}} {{Историја на Црна Гора}} '''Италијанско Гувернаторство Црна Гора''' ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}) — окупирана територија која постоела во периодот од октомври 1941 до септември 1943 година под воена влада на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Иако Италијанците имале намера да воспостават квази-независно црногорско кралство, овие планови биле трајно одложени по [[Тринаесеттојулско востание|народното востание]] во јули 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Lemkin|2008}} По [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година, [[Црна Гора|територијата на Црна Гора]] била [[Германска окупација на Црна Гора|окупирана]] од [[Трет Рајх|германските]] сили кои се повлекле во декември 1944 година. == Позадина == Пред создавањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (СХС, подоцна преименувано во Кралство Југославија), Црна Гора била признаена како независна држава четириесет години. {{Sfn|Morrison|2009}} Непосредно пред создавањето на СХС во декември 1918 година, Кралството Црна Гора било обединето со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] и престанало да постои како независна држава. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Од 1922 година, како дел од СХС, а потоа и од Југославија, Црна Гора не била како независна во државата. {{Sfn|Morrison|2009}} Периодот на земјишна реформа веднаш по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] резултирал со одредено префрлање на населението од планинските области на Црна Гора во други области на Југославија, вклучувајќи ги [[Македонија (регион)|македонскиот]] и [[Република Косово|косовскиот]] регион. Ова движење на населението, исто така, постигнало политичка цел за зголемување на [[Срби|српското]] население во тие области. {{Sfn|Tomasevich|1975}} По 1929 година, [[Зетска Бановина|Зетската Бановина]] (покраина) на Југославија ја вклучувала цела денешна [[Црна Гора]], како и соседните делови од денешна [[Србија]], [[Република Косово|Косово]], [[Хрватска]] и [[Босна и Херцеговина]]. {{Sfn|Morrison|2009}} Главен град на Зетската Бановина бил градот [[Цетиње]]. Во август 1939 година, етничките [[Хрвати|хрватски]] области на Зетската Бановина од [[Бока Которска|Которскиот Залив]] до [[Пелешац]], вклучувајќи го и [[Дубровник]], биле споени со новата [[Бановина Хрватска]]. {{Sfn|Tanner|1997}} Последниот [[Бан (титула)|бан]] на Зетската Бановина бил [[Блажо Ѓукановиќ]], поранешен бригаден генерал во [[Кралска југословенска армија|Кралската југословенска армија.]] {{Sfn|Pajović|1977}} Во мај 1940 година, како средство за спротивставување на владата, црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] ({{Langx|sh|Komunistička partija Jugoslavije}}, КПЈ) се залагал резервистите на Кралската југословенска армија да се демобилизираат, да ја одбијат воената служба, па дури и да дезертираат. Во октомври истата година, националната конференција на КПЈ остро ја критикувала оваа акција на црногорскиот огранок на партијата и го преориентирал КПЈ кон одбрана на земјата од „империјалистички напаѓачи“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} == Историја == === Инвазија === Во април 1941 година, како дел од [[Априлска војна|инвазијата на Југославија]] предводена од [[Трет Рајх|Германија]] од страна [[Сили на Оската|на Силите на Оската]], Зетската Бановина била нападната од Германци кои доаѓале од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]] и Италијанци од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]]. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Италијанците се движеле низ неа веќе на 16 април на пат кон [[Далмација]]. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Германците подоцна се повлекле, оставајќи им на Италијанците да ја окупираат областа. Окупаторските сили првично се состоеле од 18-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwmA">Месина</i></nowiki>, {{Sfn|Tomasevich|2001}} која била дел од италијанскиот [[XVII корпус (Италија)|XVII корпус]] на [[9-та армија (Италија)|9-та армија]], чие седиште било во Албанија. {{Sfn|Rodogno|2006}} 9-та армија била одговорна и за деловите од Косово и [[Западна Македонија]] кои биле припоени кон Албанија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Првична окупација === На 17 април, командантот на XVII корпус, Генерал ди Корпо д'Армата (генерал-потполковник) [[Џузепе Пафунди]] добилл порака од италијанскиот поткрал во Албанија, [[Франческо Јакомони]], со која го овластувал да формира нова влада во [[Цетиње]]. {{Sfn|Burgwyn|2005}} Следниот ден добил дополнителна порака со која бил известен дека во главниот град на Албанија, [[Тирана]], е формиран „Комитет за ослободување на Црна Гора“, кој ќе биде основа на привремена влада на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 28 април, грофот [[Серафино Мацолини]] бил назначен за цивилен комесар за Црна Гора, {{Sfn|Tomasevich|2001}} но подреден на Високата команда на италијанските вооружени сили во Албанија (позната како Супералба). {{Sfn|Rodogno|2006}} На други места на териториите окупирани од Италија, поставувањето цивилен комесар обично било претходница на анексијата, а некои закони донесени од Италијанците укажуваат дека Црна Гора била блиску до тоа да стане италијанска покраина. Италијански знамиња биле распространети по земјата, а фотографии од [[Бенито Мусолини]] и [[Виктор Емануел III|кралот на Италија]] биле изложени во државните канцеларии, а фашистичкиот римски поздрав станал задолжителен. Биле направени подготовки за формирање организации на [[Национална фашистичка партија|Фашистичката партија]] и била воведена строга цензура. {{Sfn|Rodogno|2006}} Италијанските бирократи биле задолжени да ги надгледуваат финансиите на јавните тела, осигурителните компании и банките, а сите училишта биле затворени до крајот на 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} По нивното пристигнување во Цетиње, италијанските сили биле пречекани од група сепаратисти познати како „Зелени“ ({{Langx|sh|Zelenaši}} ), кои се нарекувале себеси „Комитет за ослободување на Црна Гора“. Оваа група била охрабрена од Италијанците да формира совет за окупаторските власти, кој го основал Мацолини на 18 мај. {{Sfn|Tomasevich|2001}} „Привремениот советодавен комитет“ бил „симболично основан со граѓански овластувања“, но италијанската војска останала вистинскиот носител на одлуки. Комитетот требало да работи заедно со италијанските воени власти, кои ја замениле владата на Зетската Бановина, но назначиле комитети за различни градови и ја реактивирале претходно постоечката бирократија. Комитетот всушност добил поддршка само од „Зелените“, {{Sfn|Rodogno|2006}} кои прецениле дека Италијанците нудат нивната соработка. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 22 мај, „Привремениот советодавен комитет“ бил распуштен, но поранешните југословенски власти на државната служба останале на своите места откако положиле заклетва за верност кон Италија. На 19 јуни, Мацолини бил назначен за „Висок комесар“, одговорен пред италијанското [[Министерство за надворешни работи на Италија|Министерство за надворешни работи]] за прашања од цивилната администрација на окупираната територија. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:CoA_Helena_of_Montenegro_queen_of_Italy.svg|лево|мини|Сојузнички грб на кралот Виктор Емануел III и кралицата Елена од Црна Гора]] Италијанците биле „''пријателски настроени и попустливи''“ кон Црногорците. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Првично, Италијанците имале намера Црна Гора да ја претворат во „независна“ држава тесно поврзана со Италија, {{Sfn|Tomasevich|1975}} зацврстена преку силните династички врски меѓу Италија и Црна Гора, бидејќи кралицата [[Елена Црногорска]] била ќерка на последниот црногорски монарх [[Никола I Петровиќ|Никола I]] и била родена во [[Цетиње]]. [[Бенито Мусолини]], откако ја окупирал Црна Гора, ја припоил кон [[Кралство Италија|Кралството Италија]] областа [[Котор]] ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Cattaro''), каде што имало мало население далматински Италијанци,<ref>{{Наведена книга|title=Il nuovo ordine mediterraneo|last=Rodogno|first=Davide|publisher=Bollati Boringhieri|year=2003|location=Turin}}</ref> создавајќи ја покраината Катаро во рамките на [[Гувернаторство Далмација]]. Англискиот историчар Денис Мек Смит напишал дека кралицата на Италија (која се смета за највлијателна Црногорка во историјата) го убедила својот сопруг, кралот на Италија [[Виктор Емануел III]], да му наметне на Мусолини создавање независна Црна Гора, спротивно на желбите на фашистичките Хрвати и Албанци (кои имале намера да ги прошират своите земји кон црногорските територии). Нејзиниот внук, [[Михаил Петровиќ Његош|принцот Михаил]], никогаш не ја прифатил понудената круна, колнејќи се на лојалност кон својот внук, југословенскиот крал [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]. Италијанците во голема мера се потпирале на информациите дадени од група емигрантски лојалисти на соборената [[Петровиќ-Његош|династија Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора со векови пред обединувањето со [[Кралството Србија]] во 1918 година. Тие исто така верувале дека сите членови на „Зелените“ кои се спротивставиле на обединувањето со Србија во 1918 година сакале целосна независност за Црна Гора, а не црногорска единица во рамките на федерална Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Всушност, „Зелените“ се состоеле од две фракции, едната предводена од [[Крсто Поповиќ]] а другата од [[Секула Дрљевиќ]]. Поповиќ барал целосно независна Црна Гора, но бил спремен да размисли за посебен ентитет во рамките на федерална Југославија во зависност од крајот на војната, а во неговата група биле вклучени и некои членови на [[Црногорска федералистичка партија|Црногорската федералистичка партија]]. Дрљевиќ ја отфрлил идејата за повторно формирање на Југославија по војната и бил спремен да соработува со Италијанците за да се постигне целосна независност. {{Sfn|Morrison|2009}} === Незадоволство === Кај [[Црногорци]]те брзо се појавило незадоволство против Италијанците. Овие поплаки главно се однесувале на протерувањето на црногорскиот народ од регионот на Косово и [[Унгарска окупација на југословенските територии|Бачка и Барања]], како и на приливот на бегалци од други делови на Југославија и оние што бегале од [[Усташи|усташкиот]] терор во Босна и Херцеговина. Црногорскиот народ, исто така, имал поплаки против Италијанците во врска со нивната анексија на важна територија за производство на храна во Косово <ref name="ppt">Pars pro toto</ref> и објект за производство на сол во [[Улцињ]] кон Албанија, како и економската штета нанесена на многу Црногорци со привременото отстранување од оптек на југословенските банкноти од 500 динари и повеќе. Постоеле три причини зошто Италијанците морало да бидат многу претпазливи кон незадоволството кај црногорскиот народ: големиот број необезбедено воено оружје по распадот на Југословенската армија, значителен број поранешни офицери на Југословенската армија и репатрирани по нивното заробување за време на инвазијата и силата на КПЈ на окупираната територија. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Околу 400 поранешни офицери на Југословенската кралска армија се вратиле во Црна Гора, заедно со многу подофицери, цивилни администратори и комунисти. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на инвазијата, југословенската Зета дивизија, составена претежно од Црногорци, {{Sfn|Fleming|2002}} накратко извршила контранападна во Албанија, но во голема мера се вратила дома со своето оружје и опрема по капитулацијата на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} На почетокот на јули 1941 година, висок црногорски член на [[Политбиро]]то на Централниот комитет на КПЈ, [[Милован Ѓилас]], пристигнал во Црна Гора од [[Белград]] за да ја започне комунистичката борба против окупаторските сили. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Декларација за независност === Дрљевиќ и неговите соработници успеале да ги убедат Италијанците дека доколку создадат независна Црна Гора со италијанска поддршка, ќе постои помалку отпор. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јуни 1941 година, Мацолини формирал консултативен совет составен од 65 пратеници платени од Италијанците, кои биле подготвени да соработуваат со италијанските власти. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јули, градските и селските комитети ги испратиле своите делегати во Националното собрание ({{Јаз|sh|Narodna Skupština}}) {{Sfn|Milazzo|1975}} во [[Цетиње]] со цел да се „''прогласи обновата на Црна Гора''“. Декларацијата го укинала сојузот со Србија од ноември 1918 година, врската на Црна Гора со српската [[Караѓорѓевиќи|династија Караѓорѓевиќ]] и југословенскиот устав од 1931 година. Исто така, декларацијата прогласила дека Црна Гора е суверена и независна држава управувана од уставна монархија. {{Sfn|Rodogno|2006}} Сепак, членовите на Народното собрание наскоро сфатиле дека декларацијата нема да резултира со вистинска независност, туку со [[личен сојуз]] со [[Италијанска Монархија|италијанската монархија]]. Наместо да го прифатат ова, речиси сите делегати се вратиле во своите градови и села. {{Sfn|Milazzo|1975}} Ниту еден член на [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]] не бил спремен да го прифати престолот, па затоа Народното собрание одлучило да воспостави „Регентство“ под номинална власт на италијанскиот крал [[Виктор Емануел III]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|title=Photos of the "Reggenza" creation, showing Italian and Montenegrin authorities under the King of Italy and the King of Montenegro paintings|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070505/http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|archive-date=2019-02-12|accessdate=2019-02-11}}</ref> Декларацијата била усвоена со едногласно одобрување на 12 јули. {{Sfn|Rodogno|2006}} Првично имало собири за одобрување во главните градови на Црна Гора, но во внатрешноста на земјата чувствата биле различни. Така, на 12 јули 1941 година, официјално била создадена „клиентска држава“ на кралството Италија, а Гувернаторството Црна Гора привремено било укинато. === Востание === {{Главна|Тринаесеттојулско востание}} На 13 јули 1941 година, се случило општо востание против Италијанците, иницирано од црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]]. Настанот што го предизвикало востанието било прогласувањето претходниот ден на обновено Кралство Црна Гора предводено од италијански регент и предводено од црногорскиот сепаратист Дрљевиќ и „[[Зелени (Црна Гора)|Зелените]]“. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} Меѓу бунтовниците се наоѓале и голем број српски националисти познати како „[[Бели (Црна Гора)|Бели]]“, кои „''се залагале за блиски врски со Србија''“, {{Sfn|Tomasevich|1975}} и поранешни офицери на Југословенската армија, од кои некои неодамна биле ослободени од воени логори. Офицерите командувале, а комунистите ја вршеле организацијата и обезбедувале политички комесари. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Србите кои побегнале од усташкиот терор во [[Херцеговина]] одиграле значајна улога во востанието. {{Sfn|Milazzo|1975}} Бунтовниците ја презеле контролата врз малите градови и села во раната фаза на востанието. Среде најлошите борби за време на успешниот напад што го предводел врз Беране, тогашниот капетан [[Павле Ѓуришиќ]] се истакнал {{Sfn|Caccamo|Monzali|2008}} {{Sfn|Đilas|1980}} и се појавил како еден од главните команданти на востанието. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на нападот врз Беране, Ѓуришиќ се борел заедно со комунистичките востанички сили. {{Sfn|Morrison|2009}} Другите главни команданти биле поранешните офицери на Југословенската армија, полковник [[Бајо Станишиќ]] и мајор Ѓорѓије Лашиќ. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Италијанците биле фатени целосно неподготвени и за неколку дена, Цетиње било целосно изолирано од остатокот од окупираната територија, а окупаторските сили морале да побараат поддршка од нивниот повисок штаб во Албанија. Италијанскиот министер за надворешни работи, грофот [[Галеацо Чано]], бил шокиран од востанието и бил загрижен за способноста на италијанската армија да го потисне. {{Sfn|Milazzo|1975}} Востанието било кренато прерано, {{Sfn|Milazzo|1975}} и сила од 67.000 италијански војници ја вратиле контролата врз сите градови и комуникациски патишта во рок од шест недели, потпомогнати од муслимански и албански нерегуларни сили од граничните области кои обезбедувале безбедност од страна. Командантот на италијанската 9-та армија со седиште во Албанија, генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]], го поставил командантот на XIV корпус, [[Лујџи Ментасти]] за командант на сите италијански сили во Црна Гора и му дал наредба да го задуши бунтот. Пирцио Бироли ги насочил своите сили да избегнат „''акти на одмазда и бескорисна суровост''“. Сепак, при задушувањето на бунтот, десетици села биле запалени, стотици биле убиени, а помеѓу 10.000 и 20.000 жители билеа интернирани. Некое време, на муслиманските и албанските нерегуларни војници им било дозволено да ограбуваат и палат села. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Во првите неколку месеци по почетокот на востанието, востаничките групи биле вклучени членови на КПЈ и нивните следбеници, како и српски националисти, а раководството на групите исто така било мешано. За разлика од партизаните кои имале силна централна насока од самиот почеток, во овие рани фази националистите во Црна Гора имале мал или никаков контакт со седиштето на [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]], кој на крајот станал титуларен водач на [[Четници|четничкото]] движење во Југославија. Освен координацијата што ја обезбедувале членовите на КПЈ, националистите не морале нужно да соработуваат, дури ни со оние во соседниот округ. Нивната мотивација за борба била главно да ги заштитат своите семејства. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа започнал раскол помеѓу комунистичките водачи на востанието и националистите кои учествувале. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Националистите признале дека востанието е неуспешно и сакале да престанат со борбата, за разлика од партизаните кои биле решени да ја продолжат борбата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во текот на есента, националистите контактирале со Италијанците и им понудиле помош во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа, националистите, вклучувајќи го и Ѓуришиќ, кој бил популарен во својот клан Васојевиќ во северна Црна Гора, се повлекле во внатрешноста. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Фокусот на националистите како Ѓуришиќ бил да избегнат провокација кон Италијанците и да ги заштитат планинските села доколку бидат нападнати. {{Sfn|Karchmar|1987}} Во северниот дел на Црна Гора, постоела изразена разлика помеѓу комунистите и националистите, при што националистите имале поблиски врски со Србија и „граничн“ менталитет кон муслиманите. Комунистите сакале да продолжат со револуцијата свртувајќи се против своите класни непријатели, додека манипулацијата на усташите со муслиманите во Санџак и протерувањето на Србите од областите анектирани од Албанија, заедно ги направиле Ѓуришиќ и неговите четници нетрпеливи да продолжат со востанието свртувајќи се против муслиманите и Албанците во регионот. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Востанието продолжило во намален обем до декември 1941 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Како резултат на востанието, Италијанците одлучиле да ја укинат позицијата на Мацолини како висок комесар. На 3 октомври 1941 година, територијата била преименувана во ''Гувернаторство на Црна Гора'', а Бироли бил назначен за гувернер со одговорност и за воените и за граѓанските работи. На 1 декември, XIV корпус бил преименуван во Команда на трупите на Црна Гора. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Четнички команданти за Црна Гора === На почетокот на ноември 1941 година, се развил раскол меѓу четниците и партизаните на територијата на [[Србија во Втората светска војна|воениот командант во Србија]]. Водач на четниците на таа територија бил Михајловиќ, кој имал поддршка од југословенската влада во егзил. {{Sfn|Ramet|2006}} Откако црногорските националисти слушнале за расколот меѓу четниците на Михајловиќ и партизаните, се зголемил нивниот поттик да соработуваат со италијанските окупаторски сили. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На 20 декември 1941 година, [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]] го назначил Ѓуришиќ за свој командант на сите редовни и резервни трупи во средна и источна Црна Гора и делови од [[Санџак (регион)|Санџак]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} Назначувањето на Ѓуришиќ се случило кога тој отпатувал во Србија кон крајот на декември 1941 година и почетокот на јануари 1942 година за да се сретне со Михајловиќ, и се вратил со детални инструкции на кои бил потпишан од Михајловиќ. Овие упатства вклучувале директиви за „''чистење на муслиманското население од Санџак и муслиманското и хрватското население од Босна и Херцеговина''“, меѓу другите наредби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарите Лусиен Карчмар, Стеван К. Павлович и Ноел Малколм веруваат дека документот бил фалсификат направен од Ѓуришиќ откако не успеал да го контактира Михајловиќ, кој, бидејќи германските сили во Србија организирале [[Операција „Михајловиќ“|операција]] насочена кон силите на Михајловиќ, бил протеран од [[Рамна Гора (висорамнина)|Рамна Гора]]. {{Sfn|Karchmar|1987}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Malcolm|1994}} Спротивно на тоа, историчарите Матео Ј. Милацо, Јозо Томашевиќ и Сабрина П. Рамет го сметаат документот за автентичен и ги припишуваат упатствата на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Ramet|2006}} И покрај тоа што ги поседувал овие насоки, Ѓуришиќ првично имал многу мало влијание врз некомунистичките елементи на црногорскиот отпор и не бил во можност да развие ефикасна стратегија против Италијанците или партизаните во првите неколку месеци по неговото враќање во Црна Гора. На почетокот на 1942 година, неговиот четнички одред станал поактивен, особено во источна Црна Гора и Санџак против локалните муслимани. {{Sfn|Milazzo|1975}} === „Левичарски грешки“ === Партизаните го окупирале [[Колашин]] во јануари и февруари 1942 година и се свртелиле против сите реални и потенцијални противници, убивајќи околу 300 жители и фрлајќи ги нивните осакатени трупови во јами кои ги нарекувале „''кучешки гробишта''“. Поради ова и други примери на комунистички терор, црногорското население се свртело против партизаните. Ѓуришиќ наскоро го вратил Колашин и го држел како четнички бастион до мај 1943 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Според други извори, бројот на убиени лица во Колашин во тоа време бил помеѓу 16 и 38 луѓе. {{Sfn|Pavlićević|2014}} === Соработка со Италијанците === Во текот на есента 1941 година, националистите направиле контакт со италијанските окупаторски сили и им понудиле помош на Италијанците во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На почетокот на февруари, [[Бајо Станишиќ]] повлекол две единици под негова команда од востаничката фронтова линија околу градот [[Даниловград]] во средна Црна Гора, дозволувајќи им на опколените Италијанци да се пробијат и да ги поразат партизаните. {{Sfn|Milazzo|1975}} Набргу потоа, Станишиќ им помогнал на Италијанците повторно да го освојат [[Никшиќ]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} До средината на февруари 1942 година, поединечни четнички единици склучувале формални договори за соработка со Италијанците. Првиот договор бил меѓу Станишиќ и командантот на 48-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjE">Таро</i></nowiki>, и стапил на сила од 17 февруари. Набргу потоа, Ѓуришиќ склучил договор со Бироли во врска со соработката меѓу четниците на Ѓуришиќ и Италијанците во областа на операциите на 19-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjM">„Венеција</i></nowiki>“. На 6 март бил потпишан договор меѓу Станишиќ и Бироли. Овие договори се однесувале на четничката акција против партизаните, за што тие ќе добивале оружје и залихи од Италијанците. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Главната цел на Италијанците при склучувањето на овие договори била да ги минимизираат сопствените загуби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Првично, Станишиќ ги нарекувал своите сили „Црногорска национална армија“ и тврдел дека е четнички командант и за Црна Гора и за Херцеговина. Кон крајот на февруари или почетокот на март, Михаиловиќ испратил еден од своите агенти да му се придружи на Станишиќ, кој почнал да ги координира неговите активности со другите значајни четнички водачи во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 9 март, голема група поранешни офицери на Кралската југословенска армија се состанале во Цетиње и го избрале [[Блажо Ѓукановиќ]] да командува со сите националистички сили во Црна Гора. Изборот на Ѓукановиќ бил прифатен од Михаиловиќ, а можеби дури и бил предложен од него. {{Sfn|Tomasevich|1975}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-J14577,_Montenegro,_Gebirgsjäger-Einsatz_gegen_Partisanen.jpg|десно|мини|248x248пкс|Германски планински сили во Црна Гора, јуни 1943 година]] Во периодото помеѓу март и јуни 1942 година, моќта на четниците се зголемила во [[Црна Гора]] поради комбинација од неколку фактори. Нивните договори со Италијанците биле првиот фактор, заедно со оружјето и залихите што ги придружувале договорите. Другиот фактор бил слабеењето на партизаните, кое главно било предизвикано од влијанието на „''левичарските грешки''“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во овој период, четниците на Станишиќ се бореле против партизаните во областа Никшиќ заедно со Италијанците, а четниците на Ѓуришиќ се бореле во округот Колашин во северниот дел на Црна Гора. Во мај, четниците на Ѓуришиќ го победиле партизанскиот одред Дурмитор, кој бил последната голема партизанска единица којс останала во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 24 јули 1942 година, бил постигнат сеопфатен договор помеѓу Ѓукановиќ и Бироли, според кој се прошириле опфатените области и се осигурало дека четниците во Црна Гора можат да го поднесат товарот на борбите против партизаните. Поточно, договорот Ѓукановиќ-Бироли наведувал дека „''четниците требало да продолжат бескомпромисна борба против комунистите и требало да соработуваат со италијанските власти во враќањето и одржувањето на законот и редот''“. Договорот наложувал создавање на три „летачки одреди“ од по 1.500 луѓе, под команда на Ѓуришиќ, Станишиќ и сепаратистичкиот лидер Поповиќ, и опфаќал плати, оброци, оружје и поддршка за нивните семејства. Овие одреди веќе постоеле и биле поврзани со италијанските сили за време на операциите против партизаните во текот на јуни. Договорот, исто така, го одобрил постоечкиот Комитет на црногорски националисти предводен од Ѓукановиќ. Во договорот се наведувало дека националистите немаат политичка агенда освен борбата против комунизмот и одржувањето на законот и редот и благосостојбата на црногорското население. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Склучувањето на договорот го обврзило на Комитетот на Ѓукановиќ да стори сè што е во негова моќ за да го зачува редот и да се бори против секој кој се спротивставува на италијанските окупатори. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарот Томашевиќ наведува дека со оглед на тоа што Михајловиќ бил во Црна Гора два месеци пред да се склучи овој договор, се претпоставува дека тој знаел за него и бил задоволен од него, {{Sfn|Tomasevich|1975}} а Милацо наведува дека овие помирувања со Италијанците биле побарани со лично одобрение на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} Овој договор бил во согласност со целта на Михајловиќ да има „''армија во исчекување''“, која би можела да се сврти против окупаторите и, со поддршка на [[Сојузници во Втората светска војна|западните сојузници]], да го доведе на власт. Тој имал сличен пристап и со „легализираните четници“ во Србија, окупирана од Германија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Четниците биле важни за италијанските окупатори бидејќи ја контролирале внатрешноста и им дозволувале на Италијанците да се концентрираат на одржување на законот и редот во поголемите градови и на главните патишта на окупираната територија. Од јуни 1942 година до околу април 1943 година, четниците контролирале многу голем дел од окупираната територија. Покрај 3.000 четници во двата „летачки одреди“, црногорските четници имале неколку пати поголем број кои не биле „легализирани“ од Италијанците, но биле вклучени во борбата против партизаните. Поповиќ, црногорскиот сепаратистички водач и командант на третиот „летачки одред“, соработувал со Италијанците од времето на инвазијата и продолжил да го прави тоа, откако постигнал кревко разбирање со четниците во текот на првата половина на 1942 година. И четниците и сепаратистите се обидувале да добијат што е можно поголема поддршка од Италијанците, што вклучувало увоз на храна за населението кое ги поддржувало. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Конференција на Шаховиќ === Во периодот помеѓу 30 ноември и 2 декември 1942 година, четниците од Црна Гора и Санџак се состанале на конференција во селото Шаховиќ во близина на [[Бијело Поље]]. Три четнички команданти, Захарије Остојиќ, Ѓорѓије Лашиќ и Павле Ѓуришиќ го претставувале Михаиловиќ, а собранието носело официјален печат. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Конференцијата била предводена од страна на Ѓуришиќ, а нејзините резолуции изразувале екстремизам и нетолеранција, како и агенда која се фокусирала на враќање на предвоениот статус кво во Југославија, имплементиран во нејзините почетни фази од страна на четничката диктатура. Таа, исто така, полагала право на делови од територијата на соседите на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Италијанска капитулација === [[Податотека:Ustanak_u_Jugoslaviji_1943.png|мини|Востание во Југославија окупирана од Оската (вклучувајќи ја и окупираната територија на Црна Гора) по [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година]] На 3 септември 1943 година (но не нило објавено јавно сè до 8-ми), Италијанците склучиле примирје со Сојузниците, оставајќи 17 дивизии заглавени во Југославија. Сите команданти на дивизиите одбиле да им се придружат на Германците. Две италијански пешадиски дивизии им се придружиле на црногорските партизани како комплетни единици, додека друга им се придружила на албанските партизански сили. Други единици им се предале на Германците за да се соочат со затвор во Германија или погубување по кратка постапка. Други се предале, заедно со своето оружје, муниција и опрема на хрватските сили или на партизаните, едноставно се распаднале или стигнале до Италија пеш преку [[Трст]] или со брод преку [[Јадранското Море]]. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Територијата на поранешното италијанско Гувернаторство Црна Гора била ставена под нацистичка германска окупација. == Демографија == До 31 јули 1941 година, населението на окупираната територија било проценето на 411.000 жители. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Географија == Окупираната територија на Црна Гора била многу помала по површина од предјугословенската Црна Гора. Во нејзиното јадро имало мала област која се протегала на југ во Санџак од Беране, вклучувајќи ги градовите [[Пријепоље]], [[Бијело Поље]], [[Сјеница|Сеница]] и некои села околу [[Тутин]] и [[Рожаје]], во која имало муслиманско малцинство од 80.000 жители. [[Бока Которска|Которскиот Залив]] бил анектиран како дел од италијанското [[Гувернаторство Далмација]], а границата помеѓу [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]] и Црна Гора ја следела реката [[Лим (река)|Лим]] во регионот на [[Дрина]] до [[Хум (планина)|Хум]], а потоа преку Добриќево до Јадранското Море. По должината на брегот и југоисточните граници, Црна Гора ја изгубила [[Метохија]] од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]], вклучувајќи го [[Бар (град)|Бар]], територија северно од [[Скадарско Езеро|езерото Скадар]], градот Улцињ, област североисточно од [[Подгорица]] по должината на југословенско-албанската граница и значителен дел од областа [[Андриевица]], вклучувајќи ги [[Плав]] и [[Гусиње]]. {{Sfn|Rodogno|2006}} Западно и средно Косово исто така биле припоени кон Албанија, вклучувајќи ги градовите [[Призрен]], [[Драгаш]] и [[Приштина]]. [[Косовска Митровица]] и долината на реката [[Ибар]] биле вклучени во германската окупирана територија на Србија, вклучувајќи ги градовите Кукавица, [[Подуево]] и [[Медвеѓа]], како и рудниците за цинк Трепча. Исто така, во германската окупирана територија на Србија бил вклучен и источниот дел на Санџак, во кој бил вклучен и [[Нови Пазар (град во Србија)|Нови Пазар]]. Покрај горенаведените модификации на западната граница, дел од западниот дел на Санџак, [[Фоча]] и [[Чајниче]] биле вклучени во НДХ. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Администрација == Територијата првично била под воена окупација, но Италијанците првично имале намера да ја направат Црна Гора независна држава со тесни врски со Италија и поради тоа го назначиле Мацолини за комесар за граѓански работи. По неуспешното прогласување на независност и задушувањето на востанието што произлегло од тоа, Бироли бил назначен за гувернер на територијата, {{Sfn|Tomasevich|1975}} која била позната како Гувернаторство Црна Гора ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}). {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Бироли и неговиот наследник грофот Курио Барбасети ди Прун имале целосна контрола врз сите воени и цивилни прашања на територијата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} За потребите на цивилната администрација, постојните окрузи и општини од југословенскиот систем биле задржани „''за да се избегне административен хаос''“, а Италијанците ја замениле власта на ниво на Бановина. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:GovernateOfMontenegro.png|десно|мини|Административна карта на Гувернаторство Црна Гора (1941)]] === Окрузи === Администрацијата се состоела од следниве окрузи, кои ја задржале претходно постоечката југословенска државна служба. {{Sfn|Rodogno|2006}} (Забелешка: закосената буква означува дека само дел од стариот југословенски округ бил во рамките на гувернаторството.) * [[Бар (град)|''Антивари (Бар)'']] * ''Андриевица'' * ''[[Беране]]'' * [[Бијело Поље]] * [[Котор|''Катаро (Котор)'']] * [[Цетиње]] * Даниловград * Колашин * [[Пријепоље|Милешева]] * [[Никшиќ]] * Новаварош * [[Пљевља|Плевје (Плевја)]] * [[Подгорица]] * Прибој * Шавник * ''Сјеница'' * ''Штавица'' === Италијански гувернери во Црна Гора === * Гроф [[Серафино Мацолини]] (28 април 1941 г&nbsp;– 23 јули 1941) {{Мали|(како висок комесар)}} * Генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]] (23 јули 1941 г&nbsp;– 13 јули 1943 година) {{Sfn|Tomasevich|2001}} * Генерал [[Курио Барбасети ди Прун]] (13 јули 1943 г&nbsp;– 10 септември 1943 година) === Раководители на националните административни комитети === Раководители на разни колаборационистички Национални административни комитети во рамките на италијанскиот губернаторат на Црна Гора. * [[Секула Дрљевиќ]] (12 јули 1941 г&nbsp;– 3 октомври 1941 година, {{Мали|де јуре}}) {{Мали|(како претседател на Управниот комитет)}} * [[Блажо Ѓукановиќ]] (24 јули 1942 г&nbsp;– 19 октомври 1943 година) {{Мали|(како раководител на Националниот комитет)}} == Окупациски сили == 13 јули – Востанието на 12 август било задушено од XIV корпус на [[Лујџи Ментасти]], составен од 19-та пешадиска дивизија „Венеција“, 18-та пешадиска дивизија „Месина“, 5-та алпска дивизија „Пустерија“, 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ и 22-ра пешадиска дивизија „Качатори деле Алпи“. Дивизијата ''Качатори деле Алпи'' била повторно распоредена во НДХ во септември 1941 година, но остатокот останал како зајакната окупаторска сила до декември 1941 година, за време на кој тие се бореле против локалните напади. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Од 1 декември 1941 година {{Sfn|Tomasevich|1975}} до 15 мај 1943 година, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} [[XIV корпус (Италија)|XIV корпус]] бил назначен за Команда на Црна Гора, а седиштето му било во Подгорица. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Во октомври 1942 година, Командата на Црна Гора контролирала над 75.000 војници. Меѓу нив бил и гарнизонот на Которскиот Залив, кој формално бил дел од [[Втора армија (Италија)|Втората армија]], но бил под оперативна контрола на Командата на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 15 мај 1943 година, Командата на Црна Гора била обединета со 9-та армија и [[VI корпус (Италија)|VI корпус]] на Втората армија за да ја формира Армиската група Исток, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} но распоредувањето на окупаторските сили не се променило значително до крајот на италијанската окупација. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Востанието и подоцнежните случувања покажале дека Италијанците не биле во можност ефикасно да ја наметнат својата власт надвор од поголемите градови. {{Sfn|Milazzo|1975}} {| class="wikitable" |+Гарнизонски формации {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} {{Sfn|Rodogno|2006}} ! scope="col" | Окупациска зона ! scope="col" | Период ! scope="col" | Дивизија ! scope="col" | Белешки |- | rowspan="2" |{{centre|Северна Зона}} | 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- | 151-ва пешадиска дивизија „Перуџа“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- |{{centre|Источна Зона}} |19-та пешадиска дивизија „Венеција“, |{{centre|декември 1941&nbsp;– септември 1943}} |Седиште: Беране |- | rowspan="2" |{{centre|Јужна Зона}} | 5-та алпска дивизија „Пустерија“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |Штаб: Пљевља, со гарнизони кај Нов Варош, Прибој и во НДХ во Фоча, Горажде и [[Вишеград]] |- | 1-ва алпска дивизија „Тауриненсе“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |како погоре, без гарнизонот Вишеград кој бил заменет од германските сили во декември 1942 година |- | rowspan="3" |{{centre|Которска Зона}} | 18-та пешадиска дивизија „Месина |{{centre|декември 1941&nbsp;– февруари 1942}} |Седиште: [[Херцег Нови|Кастелнуво]] |- | 155-та пешадиска дивизија„Емилија“ |{{centre|февруари 1942&nbsp;– мај 1943}} |{{center|—}} |- |23-та пешадиска дивизија „Ферара“ |{{center|—}} |- |{{centre|Југозападна Зона}} | 6-та алпска дивизија „Алпи“ |{{centre|март&nbsp;– ноември 1942}} |помеѓу Даниловград, Никшиќ и Шавник |} Окупацијата претставувала значително оптоварување за Италијанците, бидејќи, и покрај стратешката важност на соседниот [[Которски Залив]] како поморска база и местоположбата на Црна Гора на патот кон средишниот дел од [[Балканскиот Полуостров]], тоа било област со недостиг на храна во која тие морале да увезуваат 1.200-1.500 метрички тони прехранбени производи секој месец. {{Sfn|Tomasevich|2001}} == Религија == Доминантна религија во Црна Гора била [[Православие|источното православие]]. Исто така, имало значително [[Сунизам|сунитско исламско]] население и помало [[Римокатоличка црква|римокатоличко]]. Откако Митрополијата Црна Гора се обединила со [[Српска православна црква|Српската православна црква]] во 1920 година, Српската православна црква била доминантна црква меѓу Црногорците, поделена на [[Црногорско-приморска митрополија]] и [[Будимлиско-никшичка епархија]], двете предводени од Јоаникиј Липовац. Липовац бил убиен по војната од страна на партизаните откако се обидел да побегне од Југославија во 1945 година. {{Sfn|Velkonija|2003}} Католичката црква била поделена на две епархии, [[Барска римокатоличка надбискупија]] и [[Скопска бискупија|Скопска римокатоличка епархија]]. ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin}} *{{cite book |last=Burgwyn |first=H. James |author-link=H. James Burgwyn |year=2005 |title=Empire on the Adriatic: Mussolini's Conquest of Yugoslavia 1941–1943 |url=https://archive.org/details/empireonadriatic0000burg |publisher=Enigma Books |location=[[New York City|New York]] |isbn=978-1-929631-35-3}} *{{cite book |last1=Caccamo |first1=Francesco |last2=Monzali |first2=Luciano |year=2008 |title=L'occupazione italiana della Iugoslavia, 1941–1943 |language=it |publisher=Le Lettere |location=[[Florence]], Italy |isbn=978-88-6087-113-8}} *{{cite book |last=Đilas |first=Milovan |author-link=Milovan Đilas |others=Translated by Michael B. Petrovich |year=1980 |title=Wartime |url=https://archive.org/details/wartime0000djil |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |location=New York |isbn=978-0-15-694712-1}} *{{cite book |last=Fleming |first=Thomas |author-link=Thomas Fleming (historian) |year=2002 |title=Montenegro: The Divided Land |url=https://archive.org/details/montenegrodivide0000thom |publisher=Chronicles Press |location=[[Rockford, Illinois]] |isbn=978-0-9619364-9-5}} *{{cite book |last=Karchmar |first=Lucien |year=1987 |title=Draža Mihailović and the Rise of the Četnik Movement, 1941–1945 |publisher=Garland Publishing |location=New York |isbn=978-0-8240-8027-3}} *{{cite book |first=Raphael |last=Lemkin |author-link=Raphael Lemkin |year=2008 |title=Axis Rule in Occupied Europe |publisher=The Lawbook Exchange |location=[[Clark, New Jersey]] |isbn=978-1-58477-901-8 |url=https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114040954/https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |url-status=live }} *{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |author-link=Noel Malcolm |year=1994 |title=Bosnia: A Short History |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=978-0-8147-5520-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto00malc }} *{{cite book |last=Milazzo |first=Matteo J. |year=1975 |title=The Chetnik Movement & the Yugoslav Resistance |url=https://archive.org/details/chetnikmovementy00unse |publisher=Johns Hopkins University Press |location=[[Baltimore]], Maryland |isbn=978-0-8018-1589-8}} *{{cite book |last=Morrison |first=Kenneth |year=2009 |title=Montenegro: A Modern History |publisher=I.B. Tauris |location=New York |isbn=978-1-84511-710-8}} *{{cite book |last=Pajović |first=Radoje |year=1977 |title=Kontrarevolucija u Crnoj Gori: Četnički i federalistički pokret 1941–1945 |language=sh |publisher=Obod |location=[[Cetinje]], Yugoslavia}} *{{cite book |last=Pavlićević |first=Veselin-Mitko |year=2014 |title="Lijeve greške" Milovana Đilasa ili partijski silogizam |trans-title="Leftist errors" of Milovan Đilas, or Party Syllogism |edition=Ličnost i djelo Milovana Đilasa; Zbornik radova s međunarodnog naučnog simpozijuma |language=sh |publisher=Filozofski fakultet Nikšić |location=Nikšić |isbn=978-86-7798-082-5 |url=http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |access-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235528/http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead }} *{{cite book |last=Pavlowitch |first=Stevan K. |author-link=Stevan K. Pavlowitch |year=2007 |title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-1-85065-895-5 |url=https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213082915/https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |url-status=live }} *{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |year=2006 |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington, Indiana |isbn=978-0-253-34656-8 |url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112111634/https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |url-status=live }} *{{cite book |last=Rodogno |first=Davide |authorlink=Davide Rodogno |year=2006 |title=Fascism's European Empire: Italian Occupation During the Second World War |publisher=Cambridge University Press |location=[[Cambridge]] |isbn=978-0-521-84515-1 |url=https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |access-date=2020-09-19 |archive-date=2023-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215025806/https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |url-status=live }} *{{cite book |last=Tanner |first=Marcus |year=1997 |title=Croatia: A Nation Forged in War |url=https://archive.org/details/croatianationfor0000tann |url-access=registration |publisher=Yale University Press |location=[[New Haven, Connecticut]] |isbn=978-0-300-06933-4 }} *{{cite book |last1=Thomas |first1=Nigel |last2=Mikulan |first2=Krunoslav |year=1995 |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |location=New York |isbn=978-1-85532-473-2 |url=https://books.google.com/books?id=A8X6UH58dlgC }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |author-link=Jozo Tomasevich |year=1975 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-0857-9 |url=https://books.google.com/books?id=yoCaAAAAIAAJ }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |year=2001 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-3615-2 |url=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112014321/https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |url-status=live }} *{{cite book |last=Velkonija |first=Mitja |year=2003 |title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |publisher=Texas A&M University Press |location=[[College Station, Texas]] |isbn=978-1-58544-226-3 |url=https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |archive-date=2016-04-30 |access-date=2016-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430080425/https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |url-status=dead }} *{{cite book |last=Roberts |first=Elizabeth |year=2007 |title=Realm of the Black Mountain: A History of Montenegro |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |isbn=978-0-8014-4601-6}} [[Категорија:Клиентски држави на Фашистичка Италија]] [[Категорија:Сили на Оската]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1943 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1941 година]] [[Категорија:Југославија во Втората светска војна]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Втората светска војна]] [[Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со текст на италијански]] q13fr619gsk1pdhqa5i0ejtouvr6mdd 5605315 5605304 2026-08-05T06:53:30Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Андриевица → Андријевица (2) 5605315 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија поранешна држава|native_name={{ubl|{{native name|it|Governatorato del Montenegro}}|{{native name|sr|Гувернаторат за Црну Гору}}}}|conventional_long_name=Гувернаторство Црна Гора|common_name=|era=[[Втора светска војна]]|empire=Кралство Италија|government_type=[[Гувернаторство]]|leader_title1=[[Крал на Италија|Крал]]|leader_name1=[[Виктор Емануел III]]|status=[[Окупација]]|life_span=1941–1943|event_pre=|date_pre=|event_start=[[Априлска војна|Италијанска окупација]]|date_start=18 април|year_start=1941|event1=Декларација за независност|date_event1=12 јули 1941|event2=[[Тринаесеттојулско востание]]|date_event2=13 јули 1941|event3=Независноста е откажана|date_event3=24 јули 1941|event4={{nowrap|Основање на гувернаторството}}|date_event4=3 октомври 1941|event_end=[[Германска окупација на Црна Гора|Германска окупација]]|date_end=12 септември|year_end=1943|p1=Кралство Југославија|flag_p1=Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|s1=Германска окупација на Црна Гора|flag_s1=Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|image_flag=Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg|image_coat=Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1929-1943).svg|flag_type=[[Знаме на Црна Гора]]|image_map=Kingdom of Montenegro (1942).svg|map_caption=Црна Гора во 1942 година|image_map_alt=|capital=[[Цетиње]]|coordinates={{Coord|42|23|22|N|18|55|23|E|display=inline,title}}|common_languages=[[италијански јазик|италијански]], [[српскохрватски јазик|српскохрватски]]|religion={{nowrap|[[Православие]]<br>[[Римокатоличка црква]]<br>[[сунитски ислам]]}}|demonym=|currency=[[југословенски динар]]<br />[[италијанска лира]]|title_leader=Гувернер|leader1=[[Серафино Мацолини]]{{efn|group=infobox|како висок комесар}}|leader2=[[Алесандро Пирцио Бироли]]|leader3={{nowrap|[[Курио Барбасети Прун]]}}|year_leader1=1941|year_leader2=1941–1943|year_leader3=1943|title_representative=Премиер|representative1=[[Секула Дрљевиќ]]{{sfn|Roberts|2007|p=353}}|year_representative1=јули 1941|title_deputy={{nowrap|Раководител на Националниот}} комитет|deputy1=[[Блажо Ѓукановиќ]]|year_deputy1=1942–1943|legislature=|house1=|type_house1=|house2=|type_house2=|stat_year1=1941|stat_area1=|stat_pop1=411,000|today=[[Црна Гора]]<br/>[[Србија]]}} {{Историја на Црна Гора}} '''Италијанско Гувернаторство Црна Гора''' ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}) — окупирана територија која постоела во периодот од октомври 1941 до септември 1943 година под воена влада на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Иако Италијанците имале намера да воспостават квази-независно црногорско кралство, овие планови биле трајно одложени по [[Тринаесеттојулско востание|народното востание]] во јули 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Lemkin|2008}} По [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година, [[Црна Гора|територијата на Црна Гора]] била [[Германска окупација на Црна Гора|окупирана]] од [[Трет Рајх|германските]] сили кои се повлекле во декември 1944 година. == Позадина == Пред создавањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (СХС, подоцна преименувано во Кралство Југославија), Црна Гора била признаена како независна држава четириесет години. {{Sfn|Morrison|2009}} Непосредно пред создавањето на СХС во декември 1918 година, Кралството Црна Гора било обединето со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] и престанало да постои како независна држава. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Од 1922 година, како дел од СХС, а потоа и од Југославија, Црна Гора не била како независна во државата. {{Sfn|Morrison|2009}} Периодот на земјишна реформа веднаш по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] резултирал со одредено префрлање на населението од планинските области на Црна Гора во други области на Југославија, вклучувајќи ги [[Македонија (регион)|македонскиот]] и [[Република Косово|косовскиот]] регион. Ова движење на населението, исто така, постигнало политичка цел за зголемување на [[Срби|српското]] население во тие области. {{Sfn|Tomasevich|1975}} По 1929 година, [[Зетска Бановина|Зетската Бановина]] (покраина) на Југославија ја вклучувала цела денешна [[Црна Гора]], како и соседните делови од денешна [[Србија]], [[Република Косово|Косово]], [[Хрватска]] и [[Босна и Херцеговина]]. {{Sfn|Morrison|2009}} Главен град на Зетската Бановина бил градот [[Цетиње]]. Во август 1939 година, етничките [[Хрвати|хрватски]] области на Зетската Бановина од [[Бока Которска|Которскиот Залив]] до [[Пелешац]], вклучувајќи го и [[Дубровник]], биле споени со новата [[Бановина Хрватска]]. {{Sfn|Tanner|1997}} Последниот [[Бан (титула)|бан]] на Зетската Бановина бил [[Блажо Ѓукановиќ]], поранешен бригаден генерал во [[Кралска југословенска армија|Кралската југословенска армија.]] {{Sfn|Pajović|1977}} Во мај 1940 година, како средство за спротивставување на владата, црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] ({{Langx|sh|Komunistička partija Jugoslavije}}, КПЈ) се залагал резервистите на Кралската југословенска армија да се демобилизираат, да ја одбијат воената служба, па дури и да дезертираат. Во октомври истата година, националната конференција на КПЈ остро ја критикувала оваа акција на црногорскиот огранок на партијата и го преориентирал КПЈ кон одбрана на земјата од „империјалистички напаѓачи“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} == Историја == === Инвазија === Во април 1941 година, како дел од [[Априлска војна|инвазијата на Југославија]] предводена од [[Трет Рајх|Германија]] од страна [[Сили на Оската|на Силите на Оската]], Зетската Бановина била нападната од Германци кои доаѓале од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]] и Италијанци од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]]. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Италијанците се движеле низ неа веќе на 16 април на пат кон [[Далмација]]. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Германците подоцна се повлекле, оставајќи им на Италијанците да ја окупираат областа. Окупаторските сили првично се состоеле од 18-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwmA">Месина</i></nowiki>, {{Sfn|Tomasevich|2001}} која била дел од италијанскиот [[XVII корпус (Италија)|XVII корпус]] на [[9-та армија (Италија)|9-та армија]], чие седиште било во Албанија. {{Sfn|Rodogno|2006}} 9-та армија била одговорна и за деловите од Косово и [[Западна Македонија]] кои биле припоени кон Албанија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Првична окупација === На 17 април, командантот на XVII корпус, Генерал ди Корпо д'Армата (генерал-потполковник) [[Џузепе Пафунди]] добилл порака од италијанскиот поткрал во Албанија, [[Франческо Јакомони]], со која го овластувал да формира нова влада во [[Цетиње]]. {{Sfn|Burgwyn|2005}} Следниот ден добил дополнителна порака со која бил известен дека во главниот град на Албанија, [[Тирана]], е формиран „Комитет за ослободување на Црна Гора“, кој ќе биде основа на привремена влада на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 28 април, грофот [[Серафино Мацолини]] бил назначен за цивилен комесар за Црна Гора, {{Sfn|Tomasevich|2001}} но подреден на Високата команда на италијанските вооружени сили во Албанија (позната како Супералба). {{Sfn|Rodogno|2006}} На други места на териториите окупирани од Италија, поставувањето цивилен комесар обично било претходница на анексијата, а некои закони донесени од Италијанците укажуваат дека Црна Гора била блиску до тоа да стане италијанска покраина. Италијански знамиња биле распространети по земјата, а фотографии од [[Бенито Мусолини]] и [[Виктор Емануел III|кралот на Италија]] биле изложени во државните канцеларии, а фашистичкиот римски поздрав станал задолжителен. Биле направени подготовки за формирање организации на [[Национална фашистичка партија|Фашистичката партија]] и била воведена строга цензура. {{Sfn|Rodogno|2006}} Италијанските бирократи биле задолжени да ги надгледуваат финансиите на јавните тела, осигурителните компании и банките, а сите училишта биле затворени до крајот на 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} По нивното пристигнување во Цетиње, италијанските сили биле пречекани од група сепаратисти познати како „Зелени“ ({{Langx|sh|Zelenaši}} ), кои се нарекувале себеси „Комитет за ослободување на Црна Гора“. Оваа група била охрабрена од Италијанците да формира совет за окупаторските власти, кој го основал Мацолини на 18 мај. {{Sfn|Tomasevich|2001}} „Привремениот советодавен комитет“ бил „симболично основан со граѓански овластувања“, но италијанската војска останала вистинскиот носител на одлуки. Комитетот требало да работи заедно со италијанските воени власти, кои ја замениле владата на Зетската Бановина, но назначиле комитети за различни градови и ја реактивирале претходно постоечката бирократија. Комитетот всушност добил поддршка само од „Зелените“, {{Sfn|Rodogno|2006}} кои прецениле дека Италијанците нудат нивната соработка. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 22 мај, „Привремениот советодавен комитет“ бил распуштен, но поранешните југословенски власти на државната служба останале на своите места откако положиле заклетва за верност кон Италија. На 19 јуни, Мацолини бил назначен за „Висок комесар“, одговорен пред италијанското [[Министерство за надворешни работи на Италија|Министерство за надворешни работи]] за прашања од цивилната администрација на окупираната територија. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:CoA_Helena_of_Montenegro_queen_of_Italy.svg|лево|мини|Сојузнички грб на кралот Виктор Емануел III и кралицата Елена од Црна Гора]] Италијанците биле „''пријателски настроени и попустливи''“ кон Црногорците. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Првично, Италијанците имале намера Црна Гора да ја претворат во „независна“ држава тесно поврзана со Италија, {{Sfn|Tomasevich|1975}} зацврстена преку силните династички врски меѓу Италија и Црна Гора, бидејќи кралицата [[Елена Црногорска]] била ќерка на последниот црногорски монарх [[Никола I Петровиќ|Никола I]] и била родена во [[Цетиње]]. [[Бенито Мусолини]], откако ја окупирал Црна Гора, ја припоил кон [[Кралство Италија|Кралството Италија]] областа [[Котор]] ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Cattaro''), каде што имало мало население далматински Италијанци,<ref>{{Наведена книга|title=Il nuovo ordine mediterraneo|last=Rodogno|first=Davide|publisher=Bollati Boringhieri|year=2003|location=Turin}}</ref> создавајќи ја покраината Катаро во рамките на [[Гувернаторство Далмација]]. Англискиот историчар Денис Мек Смит напишал дека кралицата на Италија (која се смета за највлијателна Црногорка во историјата) го убедила својот сопруг, кралот на Италија [[Виктор Емануел III]], да му наметне на Мусолини создавање независна Црна Гора, спротивно на желбите на фашистичките Хрвати и Албанци (кои имале намера да ги прошират своите земји кон црногорските територии). Нејзиниот внук, [[Михаил Петровиќ Његош|принцот Михаил]], никогаш не ја прифатил понудената круна, колнејќи се на лојалност кон својот внук, југословенскиот крал [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]. Италијанците во голема мера се потпирале на информациите дадени од група емигрантски лојалисти на соборената [[Петровиќ-Његош|династија Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора со векови пред обединувањето со [[Кралството Србија]] во 1918 година. Тие исто така верувале дека сите членови на „Зелените“ кои се спротивставиле на обединувањето со Србија во 1918 година сакале целосна независност за Црна Гора, а не црногорска единица во рамките на федерална Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Всушност, „Зелените“ се состоеле од две фракции, едната предводена од [[Крсто Поповиќ]] а другата од [[Секула Дрљевиќ]]. Поповиќ барал целосно независна Црна Гора, но бил спремен да размисли за посебен ентитет во рамките на федерална Југославија во зависност од крајот на војната, а во неговата група биле вклучени и некои членови на [[Црногорска федералистичка партија|Црногорската федералистичка партија]]. Дрљевиќ ја отфрлил идејата за повторно формирање на Југославија по војната и бил спремен да соработува со Италијанците за да се постигне целосна независност. {{Sfn|Morrison|2009}} === Незадоволство === Кај [[Црногорци]]те брзо се појавило незадоволство против Италијанците. Овие поплаки главно се однесувале на протерувањето на црногорскиот народ од регионот на Косово и [[Унгарска окупација на југословенските територии|Бачка и Барања]], како и на приливот на бегалци од други делови на Југославија и оние што бегале од [[Усташи|усташкиот]] терор во Босна и Херцеговина. Црногорскиот народ, исто така, имал поплаки против Италијанците во врска со нивната анексија на важна територија за производство на храна во Косово <ref name="ppt">Pars pro toto</ref> и објект за производство на сол во [[Улцињ]] кон Албанија, како и економската штета нанесена на многу Црногорци со привременото отстранување од оптек на југословенските банкноти од 500 динари и повеќе. Постоеле три причини зошто Италијанците морало да бидат многу претпазливи кон незадоволството кај црногорскиот народ: големиот број необезбедено воено оружје по распадот на Југословенската армија, значителен број поранешни офицери на Југословенската армија и репатрирани по нивното заробување за време на инвазијата и силата на КПЈ на окупираната територија. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Околу 400 поранешни офицери на Југословенската кралска армија се вратиле во Црна Гора, заедно со многу подофицери, цивилни администратори и комунисти. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на инвазијата, југословенската Зета дивизија, составена претежно од Црногорци, {{Sfn|Fleming|2002}} накратко извршила контранападна во Албанија, но во голема мера се вратила дома со своето оружје и опрема по капитулацијата на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} На почетокот на јули 1941 година, висок црногорски член на [[Политбиро]]то на Централниот комитет на КПЈ, [[Милован Ѓилас]], пристигнал во Црна Гора од [[Белград]] за да ја започне комунистичката борба против окупаторските сили. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Декларација за независност === Дрљевиќ и неговите соработници успеале да ги убедат Италијанците дека доколку создадат независна Црна Гора со италијанска поддршка, ќе постои помалку отпор. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јуни 1941 година, Мацолини формирал консултативен совет составен од 65 пратеници платени од Италијанците, кои биле подготвени да соработуваат со италијанските власти. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јули, градските и селските комитети ги испратиле своите делегати во Националното собрание ({{Јаз|sh|Narodna Skupština}}) {{Sfn|Milazzo|1975}} во [[Цетиње]] со цел да се „''прогласи обновата на Црна Гора''“. Декларацијата го укинала сојузот со Србија од ноември 1918 година, врската на Црна Гора со српската [[Караѓорѓевиќи|династија Караѓорѓевиќ]] и југословенскиот устав од 1931 година. Исто така, декларацијата прогласила дека Црна Гора е суверена и независна држава управувана од уставна монархија. {{Sfn|Rodogno|2006}} Сепак, членовите на Народното собрание наскоро сфатиле дека декларацијата нема да резултира со вистинска независност, туку со [[личен сојуз]] со [[Италијанска Монархија|италијанската монархија]]. Наместо да го прифатат ова, речиси сите делегати се вратиле во своите градови и села. {{Sfn|Milazzo|1975}} Ниту еден член на [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]] не бил спремен да го прифати престолот, па затоа Народното собрание одлучило да воспостави „Регентство“ под номинална власт на италијанскиот крал [[Виктор Емануел III]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|title=Photos of the "Reggenza" creation, showing Italian and Montenegrin authorities under the King of Italy and the King of Montenegro paintings|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070505/http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|archive-date=2019-02-12|accessdate=2019-02-11}}</ref> Декларацијата била усвоена со едногласно одобрување на 12 јули. {{Sfn|Rodogno|2006}} Првично имало собири за одобрување во главните градови на Црна Гора, но во внатрешноста на земјата чувствата биле различни. Така, на 12 јули 1941 година, официјално била создадена „клиентска држава“ на кралството Италија, а Гувернаторството Црна Гора привремено било укинато. === Востание === {{Главна|Тринаесеттојулско востание}} На 13 јули 1941 година, се случило општо востание против Италијанците, иницирано од црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]]. Настанот што го предизвикало востанието било прогласувањето претходниот ден на обновено Кралство Црна Гора предводено од италијански регент и предводено од црногорскиот сепаратист Дрљевиќ и „[[Зелени (Црна Гора)|Зелените]]“. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} Меѓу бунтовниците се наоѓале и голем број српски националисти познати како „[[Бели (Црна Гора)|Бели]]“, кои „''се залагале за блиски врски со Србија''“, {{Sfn|Tomasevich|1975}} и поранешни офицери на Југословенската армија, од кои некои неодамна биле ослободени од воени логори. Офицерите командувале, а комунистите ја вршеле организацијата и обезбедувале политички комесари. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Србите кои побегнале од усташкиот терор во [[Херцеговина]] одиграле значајна улога во востанието. {{Sfn|Milazzo|1975}} Бунтовниците ја презеле контролата врз малите градови и села во раната фаза на востанието. Среде најлошите борби за време на успешниот напад што го предводел врз Беране, тогашниот капетан [[Павле Ѓуришиќ]] се истакнал {{Sfn|Caccamo|Monzali|2008}} {{Sfn|Đilas|1980}} и се појавил како еден од главните команданти на востанието. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на нападот врз Беране, Ѓуришиќ се борел заедно со комунистичките востанички сили. {{Sfn|Morrison|2009}} Другите главни команданти биле поранешните офицери на Југословенската армија, полковник [[Бајо Станишиќ]] и мајор Ѓорѓије Лашиќ. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Италијанците биле фатени целосно неподготвени и за неколку дена, Цетиње било целосно изолирано од остатокот од окупираната територија, а окупаторските сили морале да побараат поддршка од нивниот повисок штаб во Албанија. Италијанскиот министер за надворешни работи, грофот [[Галеацо Чано]], бил шокиран од востанието и бил загрижен за способноста на италијанската армија да го потисне. {{Sfn|Milazzo|1975}} Востанието било кренато прерано, {{Sfn|Milazzo|1975}} и сила од 67.000 италијански војници ја вратиле контролата врз сите градови и комуникациски патишта во рок од шест недели, потпомогнати од муслимански и албански нерегуларни сили од граничните области кои обезбедувале безбедност од страна. Командантот на италијанската 9-та армија со седиште во Албанија, генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]], го поставил командантот на XIV корпус, [[Лујџи Ментасти]] за командант на сите италијански сили во Црна Гора и му дал наредба да го задуши бунтот. Пирцио Бироли ги насочил своите сили да избегнат „''акти на одмазда и бескорисна суровост''“. Сепак, при задушувањето на бунтот, десетици села биле запалени, стотици биле убиени, а помеѓу 10.000 и 20.000 жители билеа интернирани. Некое време, на муслиманските и албанските нерегуларни војници им било дозволено да ограбуваат и палат села. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Во првите неколку месеци по почетокот на востанието, востаничките групи биле вклучени членови на КПЈ и нивните следбеници, како и српски националисти, а раководството на групите исто така било мешано. За разлика од партизаните кои имале силна централна насока од самиот почеток, во овие рани фази националистите во Црна Гора имале мал или никаков контакт со седиштето на [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]], кој на крајот станал титуларен водач на [[Четници|четничкото]] движење во Југославија. Освен координацијата што ја обезбедувале членовите на КПЈ, националистите не морале нужно да соработуваат, дури ни со оние во соседниот округ. Нивната мотивација за борба била главно да ги заштитат своите семејства. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа започнал раскол помеѓу комунистичките водачи на востанието и националистите кои учествувале. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Националистите признале дека востанието е неуспешно и сакале да престанат со борбата, за разлика од партизаните кои биле решени да ја продолжат борбата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во текот на есента, националистите контактирале со Италијанците и им понудиле помош во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа, националистите, вклучувајќи го и Ѓуришиќ, кој бил популарен во својот клан Васојевиќ во северна Црна Гора, се повлекле во внатрешноста. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Фокусот на националистите како Ѓуришиќ бил да избегнат провокација кон Италијанците и да ги заштитат планинските села доколку бидат нападнати. {{Sfn|Karchmar|1987}} Во северниот дел на Црна Гора, постоела изразена разлика помеѓу комунистите и националистите, при што националистите имале поблиски врски со Србија и „граничн“ менталитет кон муслиманите. Комунистите сакале да продолжат со револуцијата свртувајќи се против своите класни непријатели, додека манипулацијата на усташите со муслиманите во Санџак и протерувањето на Србите од областите анектирани од Албанија, заедно ги направиле Ѓуришиќ и неговите четници нетрпеливи да продолжат со востанието свртувајќи се против муслиманите и Албанците во регионот. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Востанието продолжило во намален обем до декември 1941 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Како резултат на востанието, Италијанците одлучиле да ја укинат позицијата на Мацолини како висок комесар. На 3 октомври 1941 година, територијата била преименувана во ''Гувернаторство на Црна Гора'', а Бироли бил назначен за гувернер со одговорност и за воените и за граѓанските работи. На 1 декември, XIV корпус бил преименуван во Команда на трупите на Црна Гора. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Четнички команданти за Црна Гора === На почетокот на ноември 1941 година, се развил раскол меѓу четниците и партизаните на територијата на [[Србија во Втората светска војна|воениот командант во Србија]]. Водач на четниците на таа територија бил Михајловиќ, кој имал поддршка од југословенската влада во егзил. {{Sfn|Ramet|2006}} Откако црногорските националисти слушнале за расколот меѓу четниците на Михајловиќ и партизаните, се зголемил нивниот поттик да соработуваат со италијанските окупаторски сили. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На 20 декември 1941 година, [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]] го назначил Ѓуришиќ за свој командант на сите редовни и резервни трупи во средна и источна Црна Гора и делови од [[Санџак (регион)|Санџак]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} Назначувањето на Ѓуришиќ се случило кога тој отпатувал во Србија кон крајот на декември 1941 година и почетокот на јануари 1942 година за да се сретне со Михајловиќ, и се вратил со детални инструкции на кои бил потпишан од Михајловиќ. Овие упатства вклучувале директиви за „''чистење на муслиманското население од Санџак и муслиманското и хрватското население од Босна и Херцеговина''“, меѓу другите наредби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарите Лусиен Карчмар, Стеван К. Павлович и Ноел Малколм веруваат дека документот бил фалсификат направен од Ѓуришиќ откако не успеал да го контактира Михајловиќ, кој, бидејќи германските сили во Србија организирале [[Операција „Михајловиќ“|операција]] насочена кон силите на Михајловиќ, бил протеран од [[Рамна Гора (висорамнина)|Рамна Гора]]. {{Sfn|Karchmar|1987}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Malcolm|1994}} Спротивно на тоа, историчарите Матео Ј. Милацо, Јозо Томашевиќ и Сабрина П. Рамет го сметаат документот за автентичен и ги припишуваат упатствата на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Ramet|2006}} И покрај тоа што ги поседувал овие насоки, Ѓуришиќ првично имал многу мало влијание врз некомунистичките елементи на црногорскиот отпор и не бил во можност да развие ефикасна стратегија против Италијанците или партизаните во првите неколку месеци по неговото враќање во Црна Гора. На почетокот на 1942 година, неговиот четнички одред станал поактивен, особено во источна Црна Гора и Санџак против локалните муслимани. {{Sfn|Milazzo|1975}} === „Левичарски грешки“ === Партизаните го окупирале [[Колашин]] во јануари и февруари 1942 година и се свртелиле против сите реални и потенцијални противници, убивајќи околу 300 жители и фрлајќи ги нивните осакатени трупови во јами кои ги нарекувале „''кучешки гробишта''“. Поради ова и други примери на комунистички терор, црногорското население се свртело против партизаните. Ѓуришиќ наскоро го вратил Колашин и го држел како четнички бастион до мај 1943 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Според други извори, бројот на убиени лица во Колашин во тоа време бил помеѓу 16 и 38 луѓе. {{Sfn|Pavlićević|2014}} === Соработка со Италијанците === Во текот на есента 1941 година, националистите направиле контакт со италијанските окупаторски сили и им понудиле помош на Италијанците во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На почетокот на февруари, [[Бајо Станишиќ]] повлекол две единици под негова команда од востаничката фронтова линија околу градот [[Даниловград]] во средна Црна Гора, дозволувајќи им на опколените Италијанци да се пробијат и да ги поразат партизаните. {{Sfn|Milazzo|1975}} Набргу потоа, Станишиќ им помогнал на Италијанците повторно да го освојат [[Никшиќ]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} До средината на февруари 1942 година, поединечни четнички единици склучувале формални договори за соработка со Италијанците. Првиот договор бил меѓу Станишиќ и командантот на 48-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjE">Таро</i></nowiki>, и стапил на сила од 17 февруари. Набргу потоа, Ѓуришиќ склучил договор со Бироли во врска со соработката меѓу четниците на Ѓуришиќ и Италијанците во областа на операциите на 19-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjM">„Венеција</i></nowiki>“. На 6 март бил потпишан договор меѓу Станишиќ и Бироли. Овие договори се однесувале на четничката акција против партизаните, за што тие ќе добивале оружје и залихи од Италијанците. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Главната цел на Италијанците при склучувањето на овие договори била да ги минимизираат сопствените загуби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Првично, Станишиќ ги нарекувал своите сили „Црногорска национална армија“ и тврдел дека е четнички командант и за Црна Гора и за Херцеговина. Кон крајот на февруари или почетокот на март, Михаиловиќ испратил еден од своите агенти да му се придружи на Станишиќ, кој почнал да ги координира неговите активности со другите значајни четнички водачи во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 9 март, голема група поранешни офицери на Кралската југословенска армија се состанале во Цетиње и го избрале [[Блажо Ѓукановиќ]] да командува со сите националистички сили во Црна Гора. Изборот на Ѓукановиќ бил прифатен од Михаиловиќ, а можеби дури и бил предложен од него. {{Sfn|Tomasevich|1975}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-J14577,_Montenegro,_Gebirgsjäger-Einsatz_gegen_Partisanen.jpg|десно|мини|248x248пкс|Германски планински сили во Црна Гора, јуни 1943 година]] Во периодото помеѓу март и јуни 1942 година, моќта на четниците се зголемила во [[Црна Гора]] поради комбинација од неколку фактори. Нивните договори со Италијанците биле првиот фактор, заедно со оружјето и залихите што ги придружувале договорите. Другиот фактор бил слабеењето на партизаните, кое главно било предизвикано од влијанието на „''левичарските грешки''“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во овој период, четниците на Станишиќ се бореле против партизаните во областа Никшиќ заедно со Италијанците, а четниците на Ѓуришиќ се бореле во округот Колашин во северниот дел на Црна Гора. Во мај, четниците на Ѓуришиќ го победиле партизанскиот одред Дурмитор, кој бил последната голема партизанска единица којс останала во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 24 јули 1942 година, бил постигнат сеопфатен договор помеѓу Ѓукановиќ и Бироли, според кој се прошириле опфатените области и се осигурало дека четниците во Црна Гора можат да го поднесат товарот на борбите против партизаните. Поточно, договорот Ѓукановиќ-Бироли наведувал дека „''четниците требало да продолжат бескомпромисна борба против комунистите и требало да соработуваат со италијанските власти во враќањето и одржувањето на законот и редот''“. Договорот наложувал создавање на три „летачки одреди“ од по 1.500 луѓе, под команда на Ѓуришиќ, Станишиќ и сепаратистичкиот лидер Поповиќ, и опфаќал плати, оброци, оружје и поддршка за нивните семејства. Овие одреди веќе постоеле и биле поврзани со италијанските сили за време на операциите против партизаните во текот на јуни. Договорот, исто така, го одобрил постоечкиот Комитет на црногорски националисти предводен од Ѓукановиќ. Во договорот се наведувало дека националистите немаат политичка агенда освен борбата против комунизмот и одржувањето на законот и редот и благосостојбата на црногорското население. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Склучувањето на договорот го обврзило на Комитетот на Ѓукановиќ да стори сè што е во негова моќ за да го зачува редот и да се бори против секој кој се спротивставува на италијанските окупатори. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарот Томашевиќ наведува дека со оглед на тоа што Михајловиќ бил во Црна Гора два месеци пред да се склучи овој договор, се претпоставува дека тој знаел за него и бил задоволен од него, {{Sfn|Tomasevich|1975}} а Милацо наведува дека овие помирувања со Италијанците биле побарани со лично одобрение на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} Овој договор бил во согласност со целта на Михајловиќ да има „''армија во исчекување''“, која би можела да се сврти против окупаторите и, со поддршка на [[Сојузници во Втората светска војна|западните сојузници]], да го доведе на власт. Тој имал сличен пристап и со „легализираните четници“ во Србија, окупирана од Германија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Четниците биле важни за италијанските окупатори бидејќи ја контролирале внатрешноста и им дозволувале на Италијанците да се концентрираат на одржување на законот и редот во поголемите градови и на главните патишта на окупираната територија. Од јуни 1942 година до околу април 1943 година, четниците контролирале многу голем дел од окупираната територија. Покрај 3.000 четници во двата „летачки одреди“, црногорските четници имале неколку пати поголем број кои не биле „легализирани“ од Италијанците, но биле вклучени во борбата против партизаните. Поповиќ, црногорскиот сепаратистички водач и командант на третиот „летачки одред“, соработувал со Италијанците од времето на инвазијата и продолжил да го прави тоа, откако постигнал кревко разбирање со четниците во текот на првата половина на 1942 година. И четниците и сепаратистите се обидувале да добијат што е можно поголема поддршка од Италијанците, што вклучувало увоз на храна за населението кое ги поддржувало. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Конференција на Шаховиќ === Во периодот помеѓу 30 ноември и 2 декември 1942 година, четниците од Црна Гора и Санџак се состанале на конференција во селото Шаховиќ во близина на [[Бијело Поље]]. Три четнички команданти, Захарије Остојиќ, Ѓорѓије Лашиќ и Павле Ѓуришиќ го претставувале Михаиловиќ, а собранието носело официјален печат. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Конференцијата била предводена од страна на Ѓуришиќ, а нејзините резолуции изразувале екстремизам и нетолеранција, како и агенда која се фокусирала на враќање на предвоениот статус кво во Југославија, имплементиран во нејзините почетни фази од страна на четничката диктатура. Таа, исто така, полагала право на делови од територијата на соседите на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Италијанска капитулација === [[Податотека:Ustanak_u_Jugoslaviji_1943.png|мини|Востание во Југославија окупирана од Оската (вклучувајќи ја и окупираната територија на Црна Гора) по [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година]] На 3 септември 1943 година (но не нило објавено јавно сè до 8-ми), Италијанците склучиле примирје со Сојузниците, оставајќи 17 дивизии заглавени во Југославија. Сите команданти на дивизиите одбиле да им се придружат на Германците. Две италијански пешадиски дивизии им се придружиле на црногорските партизани како комплетни единици, додека друга им се придружила на албанските партизански сили. Други единици им се предале на Германците за да се соочат со затвор во Германија или погубување по кратка постапка. Други се предале, заедно со своето оружје, муниција и опрема на хрватските сили или на партизаните, едноставно се распаднале или стигнале до Италија пеш преку [[Трст]] или со брод преку [[Јадранското Море]]. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Територијата на поранешното италијанско Гувернаторство Црна Гора била ставена под нацистичка германска окупација. == Демографија == До 31 јули 1941 година, населението на окупираната територија било проценето на 411.000 жители. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Географија == Окупираната територија на Црна Гора била многу помала по површина од предјугословенската Црна Гора. Во нејзиното јадро имало мала област која се протегала на југ во Санџак од Беране, вклучувајќи ги градовите [[Пријепоље]], [[Бијело Поље]], [[Сјеница|Сеница]] и некои села околу [[Тутин]] и [[Рожаје]], во која имало муслиманско малцинство од 80.000 жители. [[Бока Которска|Которскиот Залив]] бил анектиран како дел од италијанското [[Гувернаторство Далмација]], а границата помеѓу [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]] и Црна Гора ја следела реката [[Лим (река)|Лим]] во регионот на [[Дрина]] до [[Хум (планина)|Хум]], а потоа преку Добриќево до Јадранското Море. По должината на брегот и југоисточните граници, Црна Гора ја изгубила [[Метохија]] од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]], вклучувајќи го [[Бар (град)|Бар]], територија северно од [[Скадарско Езеро|езерото Скадар]], градот Улцињ, област североисточно од [[Подгорица]] по должината на југословенско-албанската граница и значителен дел од областа [[Андријевица]], вклучувајќи ги [[Плав]] и [[Гусиње]]. {{Sfn|Rodogno|2006}} Западно и средно Косово исто така биле припоени кон Албанија, вклучувајќи ги градовите [[Призрен]], [[Драгаш]] и [[Приштина]]. [[Косовска Митровица]] и долината на реката [[Ибар]] биле вклучени во германската окупирана територија на Србија, вклучувајќи ги градовите Кукавица, [[Подуево]] и [[Медвеѓа]], како и рудниците за цинк Трепча. Исто така, во германската окупирана територија на Србија бил вклучен и источниот дел на Санџак, во кој бил вклучен и [[Нови Пазар (град во Србија)|Нови Пазар]]. Покрај горенаведените модификации на западната граница, дел од западниот дел на Санџак, [[Фоча]] и [[Чајниче]] биле вклучени во НДХ. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Администрација == Територијата првично била под воена окупација, но Италијанците првично имале намера да ја направат Црна Гора независна држава со тесни врски со Италија и поради тоа го назначиле Мацолини за комесар за граѓански работи. По неуспешното прогласување на независност и задушувањето на востанието што произлегло од тоа, Бироли бил назначен за гувернер на територијата, {{Sfn|Tomasevich|1975}} која била позната како Гувернаторство Црна Гора ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}). {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Бироли и неговиот наследник грофот Курио Барбасети ди Прун имале целосна контрола врз сите воени и цивилни прашања на територијата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} За потребите на цивилната администрација, постојните окрузи и општини од југословенскиот систем биле задржани „''за да се избегне административен хаос''“, а Италијанците ја замениле власта на ниво на Бановина. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:GovernateOfMontenegro.png|десно|мини|Административна карта на Гувернаторство Црна Гора (1941)]] === Окрузи === Администрацијата се состоела од следниве окрузи, кои ја задржале претходно постоечката југословенска државна служба. {{Sfn|Rodogno|2006}} (Забелешка: закосената буква означува дека само дел од стариот југословенски округ бил во рамките на гувернаторството.) * [[Бар (град)|''Антивари (Бар)'']] * ''Андријевица'' * ''[[Беране]]'' * [[Бијело Поље]] * [[Котор|''Катаро (Котор)'']] * [[Цетиње]] * Даниловград * Колашин * [[Пријепоље|Милешева]] * [[Никшиќ]] * Новаварош * [[Пљевља|Плевје (Плевја)]] * [[Подгорица]] * Прибој * Шавник * ''Сјеница'' * ''Штавица'' === Италијански гувернери во Црна Гора === * Гроф [[Серафино Мацолини]] (28 април 1941 г&nbsp;– 23 јули 1941) {{Мали|(како висок комесар)}} * Генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]] (23 јули 1941 г&nbsp;– 13 јули 1943 година) {{Sfn|Tomasevich|2001}} * Генерал [[Курио Барбасети ди Прун]] (13 јули 1943 г&nbsp;– 10 септември 1943 година) === Раководители на националните административни комитети === Раководители на разни колаборационистички Национални административни комитети во рамките на италијанскиот губернаторат на Црна Гора. * [[Секула Дрљевиќ]] (12 јули 1941 г&nbsp;– 3 октомври 1941 година, {{Мали|де јуре}}) {{Мали|(како претседател на Управниот комитет)}} * [[Блажо Ѓукановиќ]] (24 јули 1942 г&nbsp;– 19 октомври 1943 година) {{Мали|(како раководител на Националниот комитет)}} == Окупациски сили == 13 јули – Востанието на 12 август било задушено од XIV корпус на [[Лујџи Ментасти]], составен од 19-та пешадиска дивизија „Венеција“, 18-та пешадиска дивизија „Месина“, 5-та алпска дивизија „Пустерија“, 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ и 22-ра пешадиска дивизија „Качатори деле Алпи“. Дивизијата ''Качатори деле Алпи'' била повторно распоредена во НДХ во септември 1941 година, но остатокот останал како зајакната окупаторска сила до декември 1941 година, за време на кој тие се бореле против локалните напади. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Од 1 декември 1941 година {{Sfn|Tomasevich|1975}} до 15 мај 1943 година, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} [[XIV корпус (Италија)|XIV корпус]] бил назначен за Команда на Црна Гора, а седиштето му било во Подгорица. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Во октомври 1942 година, Командата на Црна Гора контролирала над 75.000 војници. Меѓу нив бил и гарнизонот на Которскиот Залив, кој формално бил дел од [[Втора армија (Италија)|Втората армија]], но бил под оперативна контрола на Командата на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 15 мај 1943 година, Командата на Црна Гора била обединета со 9-та армија и [[VI корпус (Италија)|VI корпус]] на Втората армија за да ја формира Армиската група Исток, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} но распоредувањето на окупаторските сили не се променило значително до крајот на италијанската окупација. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Востанието и подоцнежните случувања покажале дека Италијанците не биле во можност ефикасно да ја наметнат својата власт надвор од поголемите градови. {{Sfn|Milazzo|1975}} {| class="wikitable" |+Гарнизонски формации {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} {{Sfn|Rodogno|2006}} ! scope="col" | Окупациска зона ! scope="col" | Период ! scope="col" | Дивизија ! scope="col" | Белешки |- | rowspan="2" |{{centre|Северна Зона}} | 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- | 151-ва пешадиска дивизија „Перуџа“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- |{{centre|Источна Зона}} |19-та пешадиска дивизија „Венеција“, |{{centre|декември 1941&nbsp;– септември 1943}} |Седиште: Беране |- | rowspan="2" |{{centre|Јужна Зона}} | 5-та алпска дивизија „Пустерија“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |Штаб: Пљевља, со гарнизони кај Нов Варош, Прибој и во НДХ во Фоча, Горажде и [[Вишеград]] |- | 1-ва алпска дивизија „Тауриненсе“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |како погоре, без гарнизонот Вишеград кој бил заменет од германските сили во декември 1942 година |- | rowspan="3" |{{centre|Которска Зона}} | 18-та пешадиска дивизија „Месина |{{centre|декември 1941&nbsp;– февруари 1942}} |Седиште: [[Херцег Нови|Кастелнуво]] |- | 155-та пешадиска дивизија„Емилија“ |{{centre|февруари 1942&nbsp;– мај 1943}} |{{center|—}} |- |23-та пешадиска дивизија „Ферара“ |{{center|—}} |- |{{centre|Југозападна Зона}} | 6-та алпска дивизија „Алпи“ |{{centre|март&nbsp;– ноември 1942}} |помеѓу Даниловград, Никшиќ и Шавник |} Окупацијата претставувала значително оптоварување за Италијанците, бидејќи, и покрај стратешката важност на соседниот [[Которски Залив]] како поморска база и местоположбата на Црна Гора на патот кон средишниот дел од [[Балканскиот Полуостров]], тоа било област со недостиг на храна во која тие морале да увезуваат 1.200-1.500 метрички тони прехранбени производи секој месец. {{Sfn|Tomasevich|2001}} == Религија == Доминантна религија во Црна Гора била [[Православие|источното православие]]. Исто така, имало значително [[Сунизам|сунитско исламско]] население и помало [[Римокатоличка црква|римокатоличко]]. Откако Митрополијата Црна Гора се обединила со [[Српска православна црква|Српската православна црква]] во 1920 година, Српската православна црква била доминантна црква меѓу Црногорците, поделена на [[Црногорско-приморска митрополија]] и [[Будимлиско-никшичка епархија]], двете предводени од Јоаникиј Липовац. Липовац бил убиен по војната од страна на партизаните откако се обидел да побегне од Југославија во 1945 година. {{Sfn|Velkonija|2003}} Католичката црква била поделена на две епархии, [[Барска римокатоличка надбискупија]] и [[Скопска бискупија|Скопска римокатоличка епархија]]. ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin}} *{{cite book |last=Burgwyn |first=H. James |author-link=H. James Burgwyn |year=2005 |title=Empire on the Adriatic: Mussolini's Conquest of Yugoslavia 1941–1943 |url=https://archive.org/details/empireonadriatic0000burg |publisher=Enigma Books |location=[[New York City|New York]] |isbn=978-1-929631-35-3}} *{{cite book |last1=Caccamo |first1=Francesco |last2=Monzali |first2=Luciano |year=2008 |title=L'occupazione italiana della Iugoslavia, 1941–1943 |language=it |publisher=Le Lettere |location=[[Florence]], Italy |isbn=978-88-6087-113-8}} *{{cite book |last=Đilas |first=Milovan |author-link=Milovan Đilas |others=Translated by Michael B. Petrovich |year=1980 |title=Wartime |url=https://archive.org/details/wartime0000djil |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |location=New York |isbn=978-0-15-694712-1}} *{{cite book |last=Fleming |first=Thomas |author-link=Thomas Fleming (historian) |year=2002 |title=Montenegro: The Divided Land |url=https://archive.org/details/montenegrodivide0000thom |publisher=Chronicles Press |location=[[Rockford, Illinois]] |isbn=978-0-9619364-9-5}} *{{cite book |last=Karchmar |first=Lucien |year=1987 |title=Draža Mihailović and the Rise of the Četnik Movement, 1941–1945 |publisher=Garland Publishing |location=New York |isbn=978-0-8240-8027-3}} *{{cite book |first=Raphael |last=Lemkin |author-link=Raphael Lemkin |year=2008 |title=Axis Rule in Occupied Europe |publisher=The Lawbook Exchange |location=[[Clark, New Jersey]] |isbn=978-1-58477-901-8 |url=https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114040954/https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |url-status=live }} *{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |author-link=Noel Malcolm |year=1994 |title=Bosnia: A Short History |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=978-0-8147-5520-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto00malc }} *{{cite book |last=Milazzo |first=Matteo J. |year=1975 |title=The Chetnik Movement & the Yugoslav Resistance |url=https://archive.org/details/chetnikmovementy00unse |publisher=Johns Hopkins University Press |location=[[Baltimore]], Maryland |isbn=978-0-8018-1589-8}} *{{cite book |last=Morrison |first=Kenneth |year=2009 |title=Montenegro: A Modern History |publisher=I.B. Tauris |location=New York |isbn=978-1-84511-710-8}} *{{cite book |last=Pajović |first=Radoje |year=1977 |title=Kontrarevolucija u Crnoj Gori: Četnički i federalistički pokret 1941–1945 |language=sh |publisher=Obod |location=[[Cetinje]], Yugoslavia}} *{{cite book |last=Pavlićević |first=Veselin-Mitko |year=2014 |title="Lijeve greške" Milovana Đilasa ili partijski silogizam |trans-title="Leftist errors" of Milovan Đilas, or Party Syllogism |edition=Ličnost i djelo Milovana Đilasa; Zbornik radova s međunarodnog naučnog simpozijuma |language=sh |publisher=Filozofski fakultet Nikšić |location=Nikšić |isbn=978-86-7798-082-5 |url=http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |access-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235528/http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead }} *{{cite book |last=Pavlowitch |first=Stevan K. |author-link=Stevan K. Pavlowitch |year=2007 |title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-1-85065-895-5 |url=https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213082915/https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |url-status=live }} *{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |year=2006 |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington, Indiana |isbn=978-0-253-34656-8 |url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112111634/https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |url-status=live }} *{{cite book |last=Rodogno |first=Davide |authorlink=Davide Rodogno |year=2006 |title=Fascism's European Empire: Italian Occupation During the Second World War |publisher=Cambridge University Press |location=[[Cambridge]] |isbn=978-0-521-84515-1 |url=https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |access-date=2020-09-19 |archive-date=2023-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215025806/https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |url-status=live }} *{{cite book |last=Tanner |first=Marcus |year=1997 |title=Croatia: A Nation Forged in War |url=https://archive.org/details/croatianationfor0000tann |url-access=registration |publisher=Yale University Press |location=[[New Haven, Connecticut]] |isbn=978-0-300-06933-4 }} *{{cite book |last1=Thomas |first1=Nigel |last2=Mikulan |first2=Krunoslav |year=1995 |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |location=New York |isbn=978-1-85532-473-2 |url=https://books.google.com/books?id=A8X6UH58dlgC }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |author-link=Jozo Tomasevich |year=1975 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-0857-9 |url=https://books.google.com/books?id=yoCaAAAAIAAJ }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |year=2001 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-3615-2 |url=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112014321/https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |url-status=live }} *{{cite book |last=Velkonija |first=Mitja |year=2003 |title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |publisher=Texas A&M University Press |location=[[College Station, Texas]] |isbn=978-1-58544-226-3 |url=https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |archive-date=2016-04-30 |access-date=2016-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430080425/https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |url-status=dead }} *{{cite book |last=Roberts |first=Elizabeth |year=2007 |title=Realm of the Black Mountain: A History of Montenegro |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |isbn=978-0-8014-4601-6}} [[Категорија:Клиентски држави на Фашистичка Италија]] [[Категорија:Сили на Оската]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1943 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1941 година]] [[Категорија:Југославија во Втората светска војна]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Втората светска војна]] [[Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со текст на италијански]] cxuuac3o8m2tieohhujewqrfyy250dm 0 1392372 5605266 5558413 2026-08-05T06:15:30Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља (2) 5605266 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Народ|group=Срби во Црна Гора|native_name=Срби у Црној Гори<br />''Srbi u Crnoj Gori''|flag=|image=[[File:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|130px]]|image_caption=Државно знаме на [[Кнежевство Црна Гора]] и [[Кралство Црна Гора]], кое денес се користи како [[етничко знаме]] на Србите од Црна Гора|population='''205,370''' (2023)<ref name=Monstat>{{cite web|title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2023|url=https://monstat.org/uploads/files/popis%202021/saopstenja/SAOPSTENJE_Popis%20stanovnistva%202023%20II_cg.pdf|publisher=Monstat|access-date=15 October 2024}}</ref>|rels=[[Православие]] ([[Српска православна црква]])|related=|languages=[[српски]]}} '''Србите од Црна Гора''' или '''црногорските Срби''' {{Efn|Точните политички термини се "'''Срби во Црна Гора'''" ({{langx|sr|Срби у Црној Гори|Srbi u Crnoj Gori}}) и "'''црногорски Срби'''" ({{langx|sr|црногорcки Cрби|crnogorski Srbi}}), генерално помалку претпочитан од самите Срби. Поточно, нивниот регионален автоним меѓу поширокото[[Срби|српство]] е едноставно „Црногорци" ({{langx|sr|Црногорци|Crnogorci}}),<ref name=CS1900>Charles Seignobos, Political History of Europe, since 1814, ed. S. M. Macvane, H. Holt and Company, New York, 1900, pp. 663–664; excerpt from chapter XXI The Christian Nations of The Balkans, subchapter Servia and Montenegro, passages Montenegro</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rastko.rs/rastko-cg/povijest/terzic-ideoloski_korijeni.html |title=Projekat Rastko Cetinje – Slavenko Terzic – Ideoloski korijeni crnogorske nacije i crnogorskog separatizma |publisher=Rastko.rs |access-date=5 November 2011}}</ref> исто како и етничката група [[Црногорци]]. Во раниот современ период, пред воспоставувањето на [[Кнежевство Црна Гора]] и, подоцна, [[Кралство Црна Гора]], луѓето што живееле во денешните граници на Црна Гора биле поделени според регионалните идентитети на [[Брда (област)|Брѓани]] ({{langx|sr|Брѓани|Brđani}}), [[Стара Херцеговина|Херцеговци]] ({{langx|sr|Херцеговци|Hercegovci}}), [[Бока Которска|Бокели]] ({{langx|sr|Бокели|Bokelji}}) и [[Стара Црна Гора|Црногорци]] ({{langx|sr|Црногорци|Crnogorci}}).}} —признато етничко малцинство во [[Црна Гора]]. Според податоците од пописот од 2023 година, населението на етнички Срби во Црна Гора е 205.370, што претставува 32,9% од вкупното население; тие се втора најголема етничка група во земјата по [[Црногорци]]те. == Историја == За време на [[Словенски преселби на Балканскиот Полуостров|словенските преселби]] од 6 и 7 век, поголемиот дел од територијата на денешна Црна Гора била населена од [[Срби]] кои формирале неколку кнежевства во регионот; во јужните делови на денешна Црна Гора било формирано [[Дукља|Кнежевството Дукља]], додека западните делови припаѓале на [[Травунија|Кнежевството Травунија]]. {{Sfn|Ćirković|2004}} Северните делови на денешна Црна Гора припаѓале на внатрешното [[Кнежевство Србија (ран среден век)|Кнежевство Србија]]. {{Sfn|Moravcsik|1967}} Во 1018 година, сите српски кнежевства потпаднале под врховната власт на [[Византија|Византиското Царство]]. {{Sfn|Fine|1991}} Регионите Дукља и Травунија, населени со Срби, се отцепиле од византиската власт околу 1034-1042 година, под водство на принцот [[Стефан Воислав]], основач на [[Војислављевиќ|династијата Војислављевиќ]]. Неговиот син [[Михајло I|Михаило I Војислављевиќ]] ги ослободил [[Захумје|Захумље]] и [[Рашка|внатрешна Србија]], создавајќи обединета српска држава и преземајќи ја титулата крал во 1077 година. {{Sfn|Ćirković|2004}} Владеењето на неговиот син, кралот [[Константин Бодин]], било проследено со период на регионална фрагментација, кој траел во текот на поголемиот дел од 12 век. {{Sfn|Fine|1991}} [[Податотека:Fresco_of_Stefan_Nemanja_in_King's_church_Studenica.jpg|лево|мини|Фреска на [[Стефан Немања]], Голем кнез на Српското Големо Кнежевство и основач на [[Немањиќи|династијата Немањиќ]], роден и израснат во Рибница, денешна [[Подгорица]]]] По 1180 година, целата територија на денешна Црна Гора потпаднала под власта на големиот кнез [[Стефан Немања]], основачот на [[Немањиќи|династијата Немањиќи]]. Регионот Зета, порано познат како Дукља, станал крунска земја на обединетата српска држава.<ref name="LuscombeRiley-Smith2004">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cUl53tLtFukC&pg=PA266|title=The New Cambridge Medieval History: Volume 4, C.1024-c.1198|last=David Luscombe|last2=Jonathan Riley-Smith|date=14 October 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41411-1|pages=266–270}}</ref> Територијата била дадена на [[Вукан Немањиќ]], најстариот син на Стефан Немања, а подоцна на престолонаследникот [[Стефан Радослав]], син на кралот [[Стефан Првовенчани|Стефан Немањиќ]], кој го наследил својот татко како српски крал во 1228 година. Така станало обичај регионот да му се доделува на наследникот на престолот или на некој друг член на владејачката династија. Во 1219 година, на територијата на денешна Црна Гора биле создадени две епархии на [[Српска православна црква|Српската православна црква]], [[Зетска епархија]] со епископско седиште во [[Манастир Свети Архангел Михаил (Превлака)|манастирот „Свети Архангел Михаил“]] во Превлака и Будимљска епархија со епископско седиште во [[Манастир Ѓурѓеви Ступови (Црна Гора)|манастирот Ѓурѓеви Ступови]]. Неколку други манастири, исто така, датираат од овој период, како што се: Морача, Прашквица, Врањина, меѓу другите. {{Sfn|Ćirković|2004}} [[Српско Деспотство|Српското деспотство]] била последната независна средновековна српска држава и вклучувала поголем дел од денешна Црна Гора. Зета ја вратила полунезависноста под локалните династии како што е благородничкото семејство [[Балшиќи|Балшиќ]], кои владееле како српски господари, но воделе свои политики.<ref name="британика 1">{{Наведена книга|title=Енциклопедија Британика. А-Б|date=2005|publisher=Narodna knjiga|isbn=86-331-2075-5|editor-last=Мишић|editor-first=Милан|pages=102}}</ref> До 15 век, и Зета и Србија се соочиле со отоманска експанзија. Зета, под благородничкото семејство Црнојевиќ, задржало одредена независност подолго од Србија, која паднала во рацете на Османлиите во 1459 година. Црнојевиќ сè уште се идентификувал како Србин, а православното наследство на Зета се усогласило со српските традиции. [[Податотека:Balkans_1265.jpg|мини|[[Кралство Србија (средновековно)|Српското Кралство]] од 1217 до 1346 година]] Териториите на денешна Црна Гора и Србија биле под директна [[Отоманско Царство|османлиска власт]] во периодот од 16 до 18 век. Во овој период, „Црна Гора“ се однесува првенствено на регионот [[Стара Црна Гора]] (висорамнини околу [[Цетиње]]), управуван од [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]]. Митрополијата на Црна Гора и Приморје, епархија под постојана јурисдикција на [[Пеќска патријаршија|Пеќската српска патријаршија]], директно влијаела врз воспоставувањето на Принц-епископијата на Црна Гора во 1697 година. Иако номинално била под османлиска власт, планинскиот терен и племенската организација на Црна Гора ѝ овозможиле да ја одржи фактичката автономија и да се спротивстави на директната османлиска контрола. Автономијата на Црна Гора ѝ овозможила да дејствува како симбол на отпор против османлиската власт, инспирирајќи ги Србите во Србија контролирана од Османлиите. Црна Гора постигнала независност под [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]], најпрвин како [[Кнежевство Црна Гора|кнежевство]], а потоа како [[Кралство Црна Гора|кралство]]. Кралството Србија и Кралството Црна Гора се бореле заедно како најблиски сојузници во [[Балкански војни|Балканските војни]] и во [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Обединувањето на Србија и Црна Гора во 1918 година, прогласено од [[Подгоричко собрание|Подгоричкото собрание]], и последователното [[Божиќно востание]] го означиле крајот на независната држава на Црна Гора и нејзиното вклучување во Кралството Србија, а набргу потоа и во новоформираното [[Кралство Југославија|Кралство на Србите, Хрватите и Словенците]] (подоцна Југославија). Овие процеси создале раскол во црногорското општество помеѓу [[Зелени (Црна Гора)|Зелените]] (''Зеленаши'') и [[Бели (Црна Гора)|Белите]] (''Бјелаши''). Белите се залагале за безусловно обединување со Србија и интеграција во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците под водство на [[Караѓорѓевиќи|династијата Караѓорѓевиќи]]. Зелените, и покрај тоа што се декларирале како Срби, се залагале за партнерство каде што Црна Гора ќе го задржи статусот еднаков на оној на Србија, претставувајќи составен дел од сојузната држава, а не само покраина на Србија. Овие фракции, вкоренети во политички, културни и племенски разлики, оставиле трајно влијание врз етничките српски и црногорски идентитети во современа Црна Гора. {{Sfn|Pavlović|2008}} {{Sfn|Banac|1984}} На 26 ноември 1918 година, Големото народно собрание, подоцна познато како Подгоричко собрание, се состанало во [[Подгорица]] за да одлучи за иднината на Црна Гора, го соборило кралот [[Никола I Петровиќ|Никола I]] и го формализирало вклучувањето на Црна Гора во Србија и новата југословенска држава, прогласена на 1 декември 1918 година, под водство на кралот [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] од Србија. {{Sfn|Pavlović|2008}} Од егзил, кралот Никола го осудил собранието како нелегитимно, одбивајќи да абдицира, но неговото влијание било ограничено поради неговото отсуство и недостаток на воена моќ. Дел од населението на Црна Гора станало незадоволно од политичките случувања по Подгоричкото собрание, што довело до востание во 1919 година кое на крајот било задушено. Според Британската воена мисија во Црна Гора, приближно една петтина од населението ги поддржувало бунтовниците. {{Sfn|Morrison|2008}} [[Податотека:Milovan_Đilas_(1950).jpg|мини|[[Милован Ѓилас]], една од клучните [[Сојуз на комунистите на Југославија|југословенски комунистички]] фигури, подоцна истакнат дисидент, гласен за црногорскиот етнички идентитет, сметајќи го за неразделен од српскиот идентитет.]] Во 1941 година, по [[Априлска војна|инвазијата на Силите на Оската врз Југославија]], Црна Гора била окупирана од Италија, која воспоставила марионетска структура, [[Гувернаторство Црна Гора|италијанскиот гувернаторство Црна Гора]], под номинално црногорско водство, но италијанска контрола. Во Црна Гора се појавиле две структури на отпорот, дел од пошироката панјугословенска организација: [[Југословенски партизани|партизаните]] и [[четници]]те. Поделбата помеѓу зелените и белите обезбедила рамка за усогласување или со четниците или со партизаните, иако идеолошките и прагматичните фактори исто така играле значајна улога. Ројалистичката и српскоцентрична визија на четниците природно се совпаднала со просрпскиот став на белите од 1918 година и многу бели или нивните потомци ги поддржувале четниците, гледајќи ги како бранители на предвоената југословенска држава и монархијата Караѓорѓевиќ. Црногорците (и по посебна етничка или само по регионална српска идентификација) биле втората најголема група во рамките на [[Четници|четничкото движење]] во цела Југославија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Партизаните ги привлекле поранешните Зелени и нивните потомци, како и други кои биле разочарани од меѓувоената маргинализација на Црна Гора. Акцентот на Зелените врз црногорската автономија и отпорот кон српската доминација делумно се совпаднало со комунистичката визија за повоена федерална Југославија, каде што Црна Гора би била конститутивна република со рамноправен статус. Партизаните конечно ја ослободиле Црна Гора од силите [[Сили на Оската|на Оската]] во 1944 година. Поразот на четниците и поврзаноста со силите на Оската ги дискредитирале Белите и нивната српскоцентрична визија во Црна Гора. Овој исход ја зацврстил партизанската визија, усогласувајќи се со аспирациите на Зелените за признавање на Црна Гора. Црногорскиот партизански водач [[Милован Ѓилас]] и еден од најважните повоени југословенски комунистички водачи, сепак, се опишал себеси како „црногорски Србин“ и ја опишал Црна Гора како духовна татковина на Србите, велејќи: ''„Јас не сум Црногорец затоа што сум Србин, туку Србин затоа што сум Црногорец.'' ''Ние Црногорците сме солта на Србите. Целата сила на Србите не е овде (во Црна Гора), туку овде е нивната душа“.'' Ѓилас, исто така, рекол дека „''Црногорците, и покрај покраинските и историските разлики, се суштински Срби, а Црна Гора е лулка на српските митови и на аспирациите за обединување на Србите“.'' Во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|социјалистичка Југославија]], Црна Гора била признаена како посебна уставна република. Социјалистичката рамка го нагласувала југословенското единство, но во исто време ги признавала Црногорците како посебен етникум, одделен од Србите, со свои културни институции. Односите меѓу Србија и Црна Гора за време на [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]] се карактеризирале со блиска поврзаност, бидејќи Црна Гора била најблизок сојузник на Србија во овој период, бидејќи црногорското раководство било цврсто просрпско. Црна Гора гласала заедно со Србија во федералните тела за да ги блокира напорите за независност од страна на [[Словенија]], [[Хрватска]] и [[Босна и Херцеговина]]. Во 1992 година, Србија и Црна Гора ја формирале [[Србија и Црна Гора|Сојузна Република Југославија]]. На прогласувањето на нова држава му претходел [[Референдум за независност на Црна Гора (1992)|референдумот во Црна Гора]], одржан за да се утврди дали Црна Гора ќе остане во федерација со Србија или ќе бара независност, како што направиле другите југословенски републики. Електоратот со огромно мнозинство ја поддржал постојаната унија со Србија, што ја одразувало доминацијата на просрпското расположение во Црна Гора во тоа време. {{Sfn|Morrison|2009}} Сепак, почнале да се појавуваат тензии околу автономијата и идентитетот на Црна Гора, особено кон крајот на 1990-тите, бидејќи раководството на Црна Гора, особено [[Мило Ѓукановиќ]], започнал да отстапува од политиките на Србија. По соборувањето на [[Слободан Милошевиќ]] и поради растечкиот притисок на Црна Гора за независност, Сојузна Република Југославија била преобразена во 2003 година во Државна унија на Србија и Црна Гора, многу лабава федерална структура.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3170416.stm|title=Profile: Serbia and Montenegro|date=2006-06-05|publisher=BBC News}}</ref> Аранжманот се покажал како нефункционален и нестабилен, бидејќи уставната повелба на новоформираната унија вклучувала клаузула што ѝ дозволувало на која било од републиките да одржи референдум за независност по само три години. Независноста на Црна Гора во 2006 година, постигната преку референдумот, го означило враќањето на црногорскиот суверенитет по речиси еден век унија со Србија. Тесниот резултат на референдумот (55,5% за независност; 44,5% против) ги одразува старите поделби на Црна Гора, одразувајќи ја поделбата меѓу Зелените-Белите и Партизаните-Четниците, но пред сè поделбата меѓу Србите во Црна Гора (црногорските Срби) и етничките Црногорци. Дебатите за црногорскиот етнички и јазичен идентитет, фокусирани на клучното прашање дали Црногорците се во суштина ист народ како Србите или посебна етничка припадност, повремено предизвикуваат тензии. Етничките Црногорци се залагаат за создавање посебен [[црногорски јазик]], кој претходно се сметал за дијалект на [[Српски јазик|српскиот јазик]], вклучително и создавање нова црногорска кирилица која ги споделува истите букви со српската кирилица, освен додавањето на две нови букви. Србите од Црна Гора се противат на идејата за јазично одвојување, исто како што се противат на основањето на [[Црногорска православна црква|Црногорската православна црква]] и последователното одвојување од јурисдикцијата на [[Српска православна црква|Српската православна црква]]. Црногорскиот јазик на крајот добил меѓународно признание и му бил доделен кодот [[ISO 639-2]] и [[ISO 639-3|-3]] [cnr] во 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://senat.me/en/montenegrin-language-iso-code-cnr-approved/|title=Montenegrin language ISO code [cnr] assigned • SENAT.me - MeP|date=11 December 2017|accessdate=2026-04-23|archive-date=2021-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428131829/https://senat.me/en/montenegrin-language-iso-code-cnr-approved/|url-status=dead}}</ref> Сепак, Црногорската православна црква останува канонски непризнаена. Во 2019 и 2020 година, започнал бран [[Протести во Црна Гора (2019-2020)|протести]] против контроверзниот „Закон за слобода на вероисповед или верување и правен статус на верските заедници“ со кој сопственоста на црковните згради и имотите изградени пред 1918 година (кога Кралството Црна Гора било укинато) се префрлила од Српската православна црква во Црна Гора на црногорската држава. Законот на крајот бил укинат во 2021 година. == Демографија == Според податоците од пописот од 2023 година, 205.370 луѓе во Црна Гора се изјасниле како етнички Срби, односно 32,9% од вкупното население, формирајќи ја втората најголема етничка група по Црногорците.<ref name="Monstat">{{Наведена мрежна страница|url=https://monstat.org/uploads/files/popis%202021/saopstenja/SAOPSTENJE_Popis%20stanovnistva%202023%20II_cg.pdf|title=Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2023|publisher=Monstat|accessdate=15 October 2024}}</ref> Дополнителни 0,5% од населението се самоидентификувало како „Срби-Црногорци“ (1.701) или „Црногорци-Срби“ (1.268). [[Податотека:Ethnic_structure_of_Montenegro_according_to_the_2023._census.png|мини|419x419пкс|Етничка карта на Црна Гора по населби, 2023 година]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" !Општина ! Население ! Процент |- | [[Главен град Подгорица|Подгорица]] | 55.365 | 30,8% |- | Никшиќ | 22.270 | 33,9% |- | Бијело Поље | 16.675 | 43,1% |- | Пљевља | 16.027 | 66,4% |- | [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] | 14.901 | 48,3% |- | Беране | 14.742 | 59,8% |- | [[Општина Бар|Бар]] | 11.968 | 26,1% |- | [[Општина Будва|Будва]] | 9.822 | 35,8% |- | [[Општина Котор|Котор]] | 7.989 | 35,1% |- | Зета | 6.946 | 43,2% |- | Даниловград | 6.589 | 35,4% |- | [[Општина Тиват|Тиват]] | 5.631 | 34,4% |- | Колашин | 2.821 | 42,1% |- | Мојковац | 2.804 | 41,7% |- | Андријевица | 2.640 | 67,5% |- | Плужине | 1.621 | 74,4% |- | Жабљак | 1.548 | 52,6% |- | Плав | 1.546 | 17,1% |- | [[Општина Улцињ|Улцињ]] | 1.025 | 5% |- | Шавник | 735 | 46,8% |- | [[Престолнина Цетиње|Цетиње]] | 698 | 4,8% |- | Рожаје | 593 | 2,5% |- | Тузи | 258 | 2% |- | Гусиње | 109 | 2,7% |- | Петњица | 47 | 0,9% |} [[Податотека:Monasterio_de_Ostrog,_Montenegro,_2014-04-14,_DD_11.JPG|мини|[[Манастир Острог]] посветен на [[Свети Василиј Острошки]]; најпосетуваното место за поклонение на Српската православна црква во светот.]] Околу 269.307 луѓе (43,2% од населението) го истакнале [[Српски јазик|српскиот јазик]] како свој мајчин јазик - најголем дел од кој било друг јазик. Официјалниот јазик на Црна Гора историски и традиционално се нарекува српски. Српскиот јазик бил официјален јазик во Црна Гора до 2007 година, кога новиот [[Устав на Црна Гора]] го назначил [[Црногорски јазик|црногорскиот]] како единствен официјален јазик, додека на српскиот му бил даден статус на „јазик во службена употреба“ (''де факто'' признат малцински јазик) заедно со [[Босански јазик|босанскиот]], [[Албански јазик|албанскиот]] и [[Хрватски јазик|хрватскиот]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.snp.co.me/strana.asp?kat=1&id=1278|title=Ustav Crne Gore|publisher=Snp.co.me|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120000807/http://www.snp.co.me/strana.asp?kat=1&id=1278|archive-date=20 January 2018|accessdate=5 November 2011}}</ref> Во Црна Гора се зборуваат два поддијалекти на [[Штокавско наречје|штокавскиот дијалект]] на српскиот јазик: источнохерцеговскиот дијалект (во западната половина од земјата) и [[Штокавско наречје|зета-рашкиот дијалект]] (во источната половина). Денес, националниот стандард на црногорскиот јазик се основа на зета-рашкиот поддијалект. Србите во Црна Гора припаѓаат на [[Православна црква|Источното православие]] и се следбеници на [[Српска православна црква|Српската православна црква]]. Четири епархии на Српската православна црква имаат јурисдикција над територијата на Црна Гора - две целосно во нејзините граници [[Црногорско-приморска митрополија]] и [[Будимлиско-никшичка епархија]]) и две делумно ([[Милешевска епархија]] во северозападниот агол на Црна Гора, што одговара на општина Пљевља; и [[Захумско-херцеговинска епархија|Захумско-херцеговинската епархија]] во крајниот југозападен агол на Црна Гора, што одговара на малиот крајбрежен регион Суторина во општина Херцег Нови). [[Манастир Острог|Манастирот Острог]] од 17 век е најпосетуваното место за поклонение на Српската православна црква во светот. {{Sfn|Bataković|2005}} == Политика == Постојат три главни политички партии кои ги претставуваат интересите на Србите во Црна Гора: [[Нова Српска Демократија]] (десничарска/конзервативна, 9 пратеници), [[Демократска Народна Партија (Црна Гора)|Демократска Народна Партија]] (левичарска/популистичка, 4 пратеници) и [[Обединета Црна Гора]] (конзервативна, 1 пратеник). Овие партии биле цврсти застапници на гласањето „Против“ на [[Референдум за независност на Црна Гора (2006)|референдумот за независност на Црна Гора во 2006 година]] и сè уште генерално ја поддржуваат идејата за српско-црногорски сојуз, односно се залагаат за [[политичка унија]] меѓу Црна Гора и Србија. Српскиот национален совет на Црна Гора е официјално тело кое ги претставува интересите на Србите во Црна Гора во прашања поврзани со етничките права и културниот идентитет. == Култура == [[Податотека:Montenegrin_cap.jpg|десно|мини|200x200пкс|[[Црногорска капа]] со [[српски крст]] на неа]] [[Црногорска капа|Црногорската капа]] е традиционална капа која ја носат и Црногорците и Црногорските Срби, првично во облик на рамен [[Цилиндар (геометрија)|цилиндар]], со црвена горна површина (наречена ''тепелук'') слична на [[Личка капа|капите]] од [[Херцеговина]] и [[Лика]]. Била целосно црвена сè додека принцот-епископ [[Петар Петровиќ-Његош|Петар II Петровиќ Његош]] не ја опкружил со [[Црна боја|црн]] раб (наречен ''деревија''), а дадената дефиниција била знак на тага за окупираното [[Република Косово|Косово]]. [[Косовски мит|Косовскиот мит]] бил вкоренет во колективната совест за време на [[Митрополство Црна Гора|Митрополството Црна Гора]], [[Кнежевство Црна Гора|Кнежевството Црна Гора]], а подоцна и [[Кралство Црна Гора|Кралството Црна Гора]]. Наметнувањето на капата врз црногорските поглавари од страна на Петар II било знак на изразување на тогашниот доминантен српски етнички идентитет. Според традицијата, најчестата верзија на капата била следнава: црната обвивка била знак на тага за падот на [[Српско Царство|некогаш големото царство]], црвената за крвавиот пораз во [[Косовска битка|битката на Косово]], а петте мали ленти на врвот ги претставуваат преостанатите остатоци од некогаш поголемото Српско Царство, кое станало сè попопуларно меѓу обичните луѓе за време на владеењето на принцот [[Данило II Петровиќ Његош|Данило II Петровиќ-Његош]]. Во рамките на лентите е поставена аголна шест ѕвездичка, која го претставува последниот слободен дел, Црна Гора, која свети врз паднатите и освоените. Носена од владетелите и поглаварите, верзијата со [[Српски крст|српскиот крст]] на местото на ѕвездата станала во времето на растот на национализмот многу популарна меѓу обичните луѓе, симбол на Српската православна црква. == Значајни луѓе == {{image array|perrow=10|width=80|height=80|border-width=1|image1=JovanVladimirSlika.jpg|caption1=[[Јован Владимир]]|image2=Srpski kralj Mihajlo lik.jpg|caption2=[[Михаило I]]|image3=Stefan Nemanja.jpg|caption3=[[Стефан Немања]]|image4=Arsenije III.jpg|caption4=[[Арсениј III Црнојевиќ]]|image5=Danilo Ščepćević, The Mountain Wreath.jpg|caption5=[[Данило I Петровиќ Његош]]|image6=Vladika Sava.jpg|caption6=[[Сава Петровиќ Његош]]|image7=Vasilije petrovic.jpg|caption7=[[Василије Петровиќ Његош]]|image8=Petar I Petrović-Njegoš Знаменити Срби XIX. века.jpg|caption8=[[Петар I Петровиќ Његош]]|image9=Petar II Petrovic-Njegos.jpg|caption9=[[Петар Петровиќ-Његош]]|image10=Danilo_Petrović_Njegoš.jpg|caption10=[[Данило II Петровиќ Његош]]|image11=King Nikola of Montenegro.jpg|caption11=[[Никола I Петровиќ]]|image12=Stjepan_Mitrov_Ljubiša_2.jpg|caption12=[[Стјепан Митров Љубиша]]|image13=Miljanov.jpg|caption13=[[Марко Миљанов]]|image14=Gavro_Vuković.jpg|caption14=[[Гавро Вуковиќ]]|image15=Brigadir Janko Vukotic.jpg|caption15=[[Јанко Вукотиќ]]|image16=Dr_Lazar_Tomanović_.jpg|caption16=[[Лазар Томановиќ]]|image17=BASA 1318K-1-5896 Serbian patriarch Varnava-Belgrade,14Dec1932.jpg|caption17=[[Српски патријарх Варнава|Варнава]]|image18=Патријарх_Гаврило_(Дожић).jpg|caption18=[[Српски патријарх Гаврило|Гаврило V]]|image19=Milovan_Đilas_(1950).jpg|caption19=[[Милован Ѓилас]]|image20=Risto_Stijović_1999_Yugoslavia_stamp.jpg|caption20=[[Ристо Стијовиќ]]|image21=Young Petar Lubarda.jpg|caption21=[[Петар Лубарда]]|image22=25 - B.Pekic.jpg|caption22=[[Борислав Пекиќ]]|image23=Manastir_Tronoša-proslava_700_godina_postojanja_061_(cropped).jpg|caption23=[[Амфилохиј Радовиќ]]|image24=Zdravko Krivokapić (cropped).jpg|caption24=[[Здравко Кривокапиќ]]|image25=Andrija-Mandic-Voting (cropped).jpg|caption25=[[Андрија Мандиќ]]|image26=Nikola Pekovic Timberwolves.jpg|caption26=[[Никола Пековиќ]]|image27=Nikola Vucevic Dec 2013 (cropped).jpg|caption27=[[Никола Вучевиќ]]|image28=Nikola Mirotic (16240996134).jpg|caption28=[[Никола Миротиќ]]|image29=Vlado_Georgijev.jpg|caption29=[[Владо Георгиев]]|image30=Свјетлопис_Данице_Црногорчевић_у_Барама_Радовића,_10._августа_2019_(cropped).jpg|caption30=[[Даница Црногорчевиќ]]}} ==Белешки== {{notelist}} ==Наводи== {{reflist|2}} ==Извори== ;Основни {{refbegin|2}} * {{Cite book|editor-last=Moravcsik|editor-first=Gyula|editor-link=Gyula Moravcsik|title=Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio|year=1967|orig-year=1949|edition=2nd revised|location=Washington, D.C.|publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies|url=https://books.google.com/books?id=3al15wpFWiMC|isbn=9780884020219}} * {{Cite book|editor-last=Pertz|editor-first=Georg Heinrich|editor-link=Georg Heinrich Pertz|title=Einhardi Annales|year=1845|location=Hanover|url=https://books.google.com/books?id=yBhKAAAAcAAJ}} * {{Cite book|editor-last=Scholz|editor-first=Bernhard Walter|title=Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories|year=1970|publisher=University of Michigan Press|url=https://books.google.com/books?id=sTzl6wFjehMC|isbn=0472061860}} * {{Cite book|editor-last=Thurn|editor-first=Hans|title=Ioannis Scylitzae Synopsis historiarum|year=1973|location=Berlin-New York|publisher=De Gruyter|url=https://books.google.com/books?id=79jH-QXdf0EC|isbn=9783110022858}} * {{Cite book|editor-last=Шишић|editor-first=Фердо|editor-link=Ferdo Šišić|title=Летопис Попа Дукљанина (Chronicle of the Priest of Duklja)|year=1928|location=Београд-Загреб|publisher=Српска краљевска академија|url=https://books.google.com/books?id=HXwCSCgxTlcC}} * {{Cite book|last=Кунчер|first=Драгана|year=2009|title=Gesta Regum Sclavorum|volume=1|location=Београд-Никшић|publisher=Историјски институт, Манастир Острог}} * {{Cite book|last=Живковић|first=Тибор|author-link=Tibor Živković|year=2009|title=Gesta Regum Sclavorum|volume=2|location=Београд-Никшић|publisher=Историјски институт, Манастир Острог}} * [[Anna Comnena]], ''[https://www.fordham.edu/halsall/basis/AnnaComnena-Alexiad.html The Alexiad]'', translated by Elizabeth A. Dawes in 1928 * John Kinnamos, ''The Deeds of John and Manuel Comnenus'', trans. C.M. Brand (New York, 1976). {{ISBN|0-231-04080-6}} {{refend}} ;Останати {{refbegin|2}} * {{Cite book |last=Banac |first=Ivo |author-link=Ivo Banac |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |year=1992 |orig-year=1984 |edition=2. printing of the 2. |location=Ithaca, N.Y |publisher=Cornell University Press |url=https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC |isbn=0801494931}} * {{Cite book |editor-last=Bataković |editor-first=Dušan T. |editor-link=Dušan T. Bataković |title=Histoire du peuple serbe |trans-title=History of the Serbian People |language=fr |date=2005 |location=Lausanne |publisher=L’Age d’Homme |url=https://books.google.com/books?id=a0jA_LdH6nsC |isbn=9782825119587}} * {{Cite journal |last1=Cattaruzza |first1=Amaël |last2=Michels |first2=Patrick |title=Dualité orthodoxe au Monténégro |journal=Balkanologie: Revue d'études pluridisciplinaires |year=2005 |volume=9 |issue=1–2 |pages=235–253 |url=https://journals.openedition.org/balkanologie/pdf/595}} * {{cite book |last=Ćirković |first=Sima |author-link=Sima Ćirković |year=2004 |title=The Serbs |location=Malden |publisher=Blackwell Publishing |url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC |isbn=9781405142915}} * {{Cite book |last=Curta |first=Florin |author-link=Florin Curta |title=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250 |year=2006 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://archive.org/details/southeasterneuro0000curt |url-access=registration |isbn=9780521815390}} * {{Cite book |last=Denton |first=William |title=Montenegro, its people and their history |location=London |publisher=Daldy, Isbister & Company |year=1877 |url=https://archive.org/details/montenegroitspe00dentgoog}} * {{Cite book |last=Džankić |first=Jelena |chapter=Religion and Identity in Montenegro |title=Monasticism in Eastern Europe and the Former Soviet Republics |date=2016 |location=London-New York |publisher=Routledge |pages=110–129 |isbn=9781317391050 |url=https://books.google.com/books?id=rtZzCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Džomić |first=Velibor V. |title=Pravoslavlje u Crnoj Gori |trans-title=Orthodoxy in Montenegro |url=https://books.google.com/books?id=leSQAAAAMAAJ |year=2006 |publisher=Svetigora |isbn=9788676600311}} * {{Cite book |last=Fine |first=John Van Antwerp Jr. |author-link=John Van Antwerp Fine Jr. |title=The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century |year=1991 |orig-year=1983 |location=Ann Arbor, Michigan |publisher=University of Michigan Press |isbn=0472081497 |url=https://books.google.com/books?id=Y0NBxG9Id58C}} * {{Cite book |last=Fine |first=John Van Antwerp Jr. |author-link=John Van Antwerp Fine Jr. |title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest |year=1994 |orig-year=1987 |location=Ann Arbor, Michigan |publisher=University of Michigan Press |isbn=0472082604 |url=https://books.google.com/books?id=LvVbRrH1QBgC}} * {{Cite book |last=Fleming |first=Thomas |author-link=Thomas Fleming (political writer) |title=Montenegro: The Divided Land |year=2002 |location=Rockford, Illinois |publisher=Chronicles Press |isbn=9780961936495 |url=https://books.google.com/books?id=VaMtAQAAIAAJ}} * {{Cite book |last=Jelavich |first=Barbara |author-link=Barbara Jelavich |title=History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries |volume=1 |year=1983a |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521252492 |url=https://books.google.com/books?id=qR4EeOrTm-0C}} * {{Cite book |last=Jelavich |first=Barbara |author-link=Barbara Jelavich |title=History of the Balkans: Twentieth Century |volume=2 |year=1983b |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521274593 |url=https://books.google.com/books?id=Hd-or3qtqrsC}} * {{cite book |last=Jovanović |first=Batrić |title=Peta kolona antisrpske koalicije : odgovori autorima Etnogenezofobije i drugih pamfleta |url=https://books.google.com/books?id=WXYyAAAAIAAJ |year=1989a}} * {{cite book |last=Jovanović |first=Batrić |title=Crnogorci o sebi: (od vladike Danila do 1941) |url=https://books.google.com/books?id=gYoMAAAAIAAJ |year=1989b |publisher=Sloboda |isbn=9788642100913}} * {{cite book |last=Jovanović |first=Batrić |title=Rasrbljivanje Crnogoraca: Staljinov i Titov zločin |url=https://books.google.com/books?id=8WI_AQAAIAAJ |year=2003 |publisher=Srpska školska knj.}} * {{Cite book |last=Morrison |first=Kenneth |title=Montenegro: A Modern History |year=2009 |location=London-New York |publisher=I.B.Tauris |url=https://epdf.pub/download/montenegro-a-modern-history.html}} * {{Cite book |last1=Morrison |first1=Kenneth |last2=Čagorović |first2=Nebojša |chapter=The Political Dynamics of Intra-Orthodox Conflict in Montenegro |title=Politicization of Religion, the Power of State, Nation, and Faith: The Case of Former Yugoslavia and its Successor States |year=2014 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan |pages=151–170 |doi=10.1057/9781137477866_7 |isbn=978-1-349-50339-1}} * {{Cite book |last=Obolensky |first=Dimitri |author-link=Dimitri Obolensky |title=The Byzantine Commonwealth: Eastern Europe, 500-1453 |year=1974 |orig-year=1971 |location=London |publisher=Cardinal |url=https://books.google.com/books?id=RlBoAAAAMAAJ |isbn=9780351176449}} * {{Cite book |last=Ostrogorsky |first=George |author-link=George Ostrogorsky |year=1956 |title=History of the Byzantine State |location=Oxford |publisher=Basil Blackwell |url=https://books.google.com/books?id=Bt0_AAAAYAAJ}} * {{Cite book |editor-last=Samardžić |editor-first1=Radovan |editor-link1=Radovan Samardžić |editor-last2=Duškov |editor-first2=Milan |title=Serbs in European Civilization |year=1993 |location=Belgrade |publisher=Nova, Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies |url=https://books.google.com/books?id=O3MtAQAAIAAJ |isbn=9788675830153}} * {{Cite book |last=Stefanović-Karadžić |first=Vuk |author-link=Vuk Karadžić |title=Montenegro und die Montenegriner: Ein Beitrag zur Kenntniss der europäischen Türkei und des serbischen Volkes |year=1837 |location=Stuttgart und Tübingen |publisher=Verlag der J. G. Cotta'schen Buchhandlung |url=https://books.google.com/books?id=JRuYJ8llCvYC}} * {{Cite book |last=Stephenson |first=Paul |title=Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900–1204 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=ILiOI0UgxHoC |isbn=9780521770170}} * {{Cite book |last=Stephenson |first=Paul |title=The Legend of Basil the Bulgar-Slayer |year=2003a |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=Z0PmrXKnczUC |isbn=9780521815307}} * {{Cite book |last=Stephenson |first=Paul |chapter=The Balkan Frontier in the Year 1000 |title=Byzantium in the Year 1000 |year=2003b |publisher=BRILL |pages=109–134 |url=https://books.google.com/books?id=CSZQ-VPFKoMC |isbn=9004120971}} * {{Cite book |last=Wachtel |first=Andrew B. |author-link=Andrew Wachtel |chapter=How to Use a Classic: Petar Petrović-Njegoš in the Twentieth Century |title=Ideologies and National Identities: The Case of Twentieth-Century Southeastern Europe |year=2004 |location=Budapest |publisher=Central European University Press |pages=131–153 |url=https://books.google.com/books?id=gE1c4wK-ASAC |isbn=9789639241824}} * {{Cite book |last=Živković |first=Tibor |author-link=Tibor Živković |year=2008 |title=Forging unity: The South Slavs between East and West 550-1150 |location=Belgrade |publisher=The Institute of History, Čigoja štampa |isbn=9788675585732 |url=https://books.google.com/books?id=JlIsAQAAIAAJ}} * {{Cite book |last=Živković |first=Tibor |author-link=Tibor Živković |chapter=The Urban Landcape &#91;sic&#93; of Early Medieval Slavic Principalities in the Territories of the Former Praefectura Illyricum and in the Province of Dalmatia (ca. 610-950) |title=The World of the Slavs: Studies of the East, West and South Slavs: Civitas, Oppidas, Villas and Archeological Evidence (7th to 11th Centuries AD) |year=2013b |location=Belgrade |publisher=The Institute for History |pages=15–36 |isbn=9788677431044 |url=https://books.google.com/books?id=pLJCCwAAQBAJ}} {{refend}} [[Категорија:Црногорски Срби| ]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] pmk7utlfjotda56s3weucbzcenm6w4p 0 1392397 5605191 5596768 2026-08-05T03:44:15Z Bjankuloski06 332 5605191 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Пјетро Ардуино|image=Pietro Arduino.png|caption=Пјетро Ардуино|birth_date={{birth date|df=yes|1728|7|28}}|birth_place=[[Каприно Веронезе]], [[Венецијанска Република]]|death_date={{death date and age|df=yes|1805|4|13|1728|7|28}}|death_place=[[Падова]], [[Кралство Италија (Наполеонова)]]|field=Ботаника|work_institutions={{hlist|[[Ботаничка градина во Падова]]|[[Падовски универзитет]]}}|alma_mater=|known_for=|author_abbrev_bot=Ard.|signature=|spouse=|footnotes=брат на [[Џовани Ардуино]].}} '''Пјетро Ардуино''' (роден на {{роден на|18|јули|1728}} година - починал на {{починал на|13|април|1805}} година во {{починал во|Падова}}) — италијански ботаничар. Тој бил чувар на Ботаничката градина во [[Падова]] во периодот помеѓу смртта на [[Џулио Понтедера]] и назначувањето на неговиот наследник, Џовани Марсили. Ардуино бил првиот што држел курсеви по земјоделски науки на италијански универзитет. Геологот Џовани Ардуино (1714–1795) бил негов брат, а земјоделецот Луиџи Ардуино (1750–1833) бил негов син. == Биографија == Пјетро Ардуино е роден во 1728 година во малото село [[Каприно]], на падините на [[Балдо]], надвор од [[Верона]]. Со оглед на тоа што семејството имало ограничени финансиски можности, можело да си дозволи образование само за еден син – најстариот, Џовани, кој подоцна станал почитуван геолог. За Пјетро, сепак, овие материјални ограничувања делумно биле надоместени со фактот што израснал во подрачјето на Балдо, кое му овозможило природна средина богата со разновидна флора и инспирација за неговите подоцнежни научни интереси. Всушност, ова подрачје било познато по својата богата флора и привлекувало многу ботаничари кои биле заинтересирани да ги проучуваат бројните интересни растителни видови што се наоѓале таму. Еден од тие посетители бил францускиот антиквар и ботаничар Жан Франсоа Сеге, чие пристигнување претставувало пресвртна точка во животот на младиот Пјетро Ардуино. Сеге првично дошол во [[Верона]] по повторени и упорни покани од научникот и историчар Франческо Сипионе Мафеи и на крајот останал во градот неколку години. Во тој период поминувал многу време проучувајќи ја флората на регионот околу Верона, што неизбежно значело и чести посети на Балдо. Негов водич на овие теренски истражувања бил младиот Пјетро Ардуино, кој на тој начин бил воведен во светот на ботаничките истражувања. Сеге наскоро го препознал големиот потенцијал на својот млад водич и сфатил дека, со соодветно образование, Пјетро би можел да стане многу повеќе од обичен собирач на растенија. Во 1750 година, тој напишал писмо на препорака до тогашниот префект на Ботаничката градина во Падова, Џулио Понтедера, и го убедил младиот Пјетро Ардуино да го посети овој истакнат ботаничар. Понтидера го назначил младиот човек за градинар, а потоа во 1753 година го унапредил на позицијата главен градинар. Иако скромна, оваа позиција во Ботаничката градина му овозможила на Ардуино да се занимава со практична и теоретска ботаника, што постепено му го отворило патот кон научна кариера во оваа област. Во тоа време Понтидера бил ботаничар со европска слава, а растенијата што ги собирал за градината за време на неговото долго раководење биле значајни и по број и по научна вредност. По смртта на Понтидера, управното тело „Риформатори“ одлучило да го назначи Ардуино за вршител на должноста префект, додека не се избере нов наследник. За да се нагласи дека функцијата била привремена, но истовремено и да се унапреди од неговата претходна позиција на главен градинар, на Ардуино му била доделена необичната титула '''„чувар на Ботаничката градина во Падова“'''. Кога наследникот на Понтедера, Џовани Марсили, конечно бил назначен, тој го потврдил Ардуино на неговата важна позиција. Сепак, со оглед на тоа што бил успешен независен научник две години, младиот човек не се чувствувал склон да го прифати ова деградирање и се обидел да го подобри својот статус. По неуспешен обид да го убеди Венецијанскиот Сенат да формира катедра за применета ботаника, неколку години подоцна тој предложил воспоставување катедра за земјоделство. Со текот на времето, главните економски интереси на Венецијанската Република (Серенисима) се промениле – од поморска трговија кон искористување на големите земјишни имоти на копното. Поради тоа, кога Пјетро Ардуино се пријавил за позицијата професор по земјоделство, управното тело „Риформатори“ било подготвено да го разгледа неговиот предлог. Така, во 1763 година била основана првата универзитетска катедра за земјоделство во Италија. Потоа, на 30 мај 1765 година, Ардуино бил назначен за редовен професор по земјоделство, а во 1766 година ја основал и експериментална фарма, на која бил и првиот раководител (префект). Тој ги задржал овие функции сè до неговата смрт на 13 април 1805 година. == Избрани дела == * '''''Animadversionum botanicarum specimen''''' (на латински). Том 1. Падова: Џовани Батиста Концати, 1759. * '''''Animadversionum botanicarum specimen''''' (на латински). Том 2. Венеција: Франческо Санзони, 1764. * '''Мемоари за набљудувања и експерименти за одгледувањето и употребата на разни растенија''', 1766 година. <gallery> Податотека:Arduino,_Pietro_–_Animadversionum_botanicarum_specimen,_1759_–_BEIC_6933345.jpg|алт=Animadversionum botanicarum specimen, 1759| ''Примерок Animadversionum botanicarum'', 1759 година </gallery> == Стандардна кратенка на авторот == {{Ботаничар|Ard.}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Zander Handwörterbuch der Pflanzennamen|url=https://archive.org/details/handwrterbuchder0000zand|publisher=Ulmer Verlag|year=1984|isbn=3-8001-5042-5|editor-last=Fritz Encke|edition=13th|location=Stuttgart|editor-last2=Günther Buchheim|editor-last3=Siegmund Seybold}}  {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ардуионо, Пјетро}} [[Категорија:Починати во 1805 година]] [[Категорија:Родени во 1728 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Италијански ботаничари]] 8p3ru0wdjabc008441o69ddj979d784 0 1394293 5605401 5602425 2026-08-05T11:47:21Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/Lili Arsova|Lili Arsova]]) и ја поврати преработката 5570099 на Jtasevski123 5605401 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Инфокутија Организација|name=<i>Versos con faldas<i>|formation={{start date|1951|03|05}}|type=литературен салон|purpose=Да се ​​обезбеди простор за жените поетеси да ги споделат и презентираат своите дела|headquarters=[[Мадрид]], [[Шпанија]]|location=|language=шпански|key_people=[[Ангела Фигуера Ајмерих]], [[Кармен Конде]], [[Саграрио Торес]]|main_organ=Здружение на писатели и уметници (од 1952 година)|region_served=Шпанија|image=}}'''„''Versos con faldas''“''' (буквално: '''''Стихови со здолништа''''') — поранешен женски [[Тертулиа|литературен салон]] со седиште во Мадрид (Шпанија) помеѓу 1951 и 1953 година кој бил промовиран од [[Глорија Фуертес]], [[Аделаида Лас С|Аделаида Лас Сантас]] и [[Марија Долорес де Паблос]] со цел [[Поет|поетесите]] да имаат место да ја презентираат својата работа и да ги споделат своите литературни грижи.<ref name="gc-porpetta">{{Наведена книга|title=Versos con Faldas|last=Garcerá|first=Fran|last2=Porpetta|first2=Marta|publisher=Torremozas|year=2019|isbn=978-84-7839-781-5|language=es}}</ref> == Учеснички == Во текот на година и пол, колку што траел салонот, учествувале околу 60 жени поетеси, иако се познати само имињата на 47.<ref name="ser-madrid">{{Наведена мрежна страница|url=https://cadenaser.com/emisora/2019/03/21/radio_madrid/1553187066_117237.html|title=Versos con faldas: la tertulia que feminizó la cultura del Madrid de los cincuenta|last=García|first=Enrique|date=21 March 2019|work=Cadena SER|language=es|accessdate=17 June 2019}}</ref> Покрај Глорија Фуертес, меѓу основачите била и Аделаида Лас Сантас,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://datos.bne.es/persona/XX855361.html|title=Las Santas, Adelaida (1918–2006)|work=Biblioteca Nacional de España|language=es|accessdate=17 June 2019}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> која ги финансирала сметките и програмите на салонот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.abc.es/cultura/cultural/abci-gloria-fuertes-y-versos-faldas-201704150211_noticia.html|title=Gloria Fuertes y los «versos con faldas»|date=15 April 2017|work=ABC|language=es|accessdate=17 June 2019}}</ref> Аделаида Лас Сантас била новинарка по професија и соработувала со разни мадридски весници, а воедно и многу активна во рециталите од 50 години на 20 век, а од 60 години на 20 век па наваму држела предавања и режирала серија поезија.<ref name="gc-porpetta"/> Таа, исто така, две години била директорка на сонетскиот циклус во Мадрискиот атенеум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cadenaser.com/emisora/2019/06/10/ser_cuenca/1560185720_982265.html|title=La tertulia femenina 'Versos con faldas' de Madrid tenía sabor conquense|last=Auñón|first=Paco|date=10 June 2019|work=Cadena SER|language=es|accessdate=17 June 2019}}</ref> Третата основачка била [[Марија Долорес де Паблос]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pikaramagazine.com/2019/05/versos-con-faldas/|title='Versos con faldas': Una tertulia literaria con pena y Gloria (Fuertes)|work=Pikara Magazine|language=es|accessdate=17 June 2019}}</ref> (Мадрид, 1917–1981), разноврсна писателка, [[Теозофија|теозоф]] и ентузијаст за сликарство и [[астрологија]] која ја водела програмата поврзана со астрологијата на [[Радио Шпанија]] помеѓу 1958 и 1960 година, а воедно и како наставничка по астрологија од 1963 година, таа била фундаментална за создавањето на Астролошкото културно улилиште десет години подоцна. Други учесници биле: * [[Анџела Фигуера Ајмерих]]; * [[Саграрио Торес]]; * Каролина Д'Антин; * [[Марија Луиза Чикоте]]; * Росарио Монкада; * [[Марија Онтиверос]]; * [[Кармен де ла Торе Виверо]]; * Елвира Гонзалес Сиера; * [[Кармен Барбера]]; * [[Стела Корвалан]]; * Кармен Мартин де ла Камара; * [[Жозефина де Силва]]; * Марија Сетиер; * Марија Паз Вилорија; == Книги за салонот == === Прво издание на книгата ''Versos con Faldas'' (1983) === Со намера да го документира искуството, Аделаида Лас Сантас ја објавила книгата ''„Versos con Faldas“'' во 1983 година, со [[пролог]] и белешка од Глорија Фуертес и вовед во кој се раскажува историјата на салонот.<ref name="gc-porpetta"/> Антологијата ги собирала песните од 47 од учесниците заедно со некои, иако оскудни, биографски податоци. Иако дел од авторите развиле призната книжевна кариера, како што се Глорија Фуертес, [[Кармен Конде]] и [[Анџела Фигера Ајмерих]], сепак за многумина тоа било единственото издание во кое нивните дела се појавијале дотогаш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.abc.es/cultura/libros/abci-rescatan-poetas-alzaron-posguerra-201903100139_noticia.html|title=Rescatan a las poetas que alzaron su voz en la posguerra|date=10 March 2019|work=ABC|language=es|accessdate=24 June 2019}}</ref> === Второ издание на книгата ''Versos con Faldas'' (2019) === Врз основа на првото издание, Фран Гарсера и Марта Порпета презеле истражување кое кулминирало со објавувањето во 2019 година на второто и поцелосно издание на ''„Versos con Faldas“'' кое ги реконструирало животите на 47 поетеси кои се појавиле во првото издание, заедно со избори од нивните дела и, во повеќето случаи, фотографии и потписи. Томот, исто така, вклучувал летоци/програми од овој и други подоцнежни салони, како и натписи од книги меѓу различните поетеси.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20190306/46887868498/versos-con-faldas-la-primera-tertulia-feminista-creada-por-gloria-fuertes.html|title="Versos con faldas", la primera tertulia feminista creada por Gloria Fuertes|date=6 March 2019|work=La Vanguardia|language=es|accessdate=17 June 2019}}</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} [[Категорија:Литературни друштва]] [[Категорија:Шпанија во 20 век]] [[Категорија:Култура на Мадрид]] [[Категорија:1950-ти во Шпанија]] [[Категорија:Феминизам во Шпанија]] [[Категорија:Клубови и друштва во Шпанија]] [[Категорија:Историја на Мадрид]] [[Категорија:Литературни кругови]] [[Категорија:Книжевни друштва]] 0q2zzo1vddkplr3oodkrf376lgqhfhj 4 1394634 5605174 5604501 2026-08-04T23:25:51Z Bjankuloski06 332 5605174 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Bjankuloski06|'''Bjankuloski06''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Гроздести руеви]] |- | 2. || [[Гроздест руј]] |- | 3. || [[Ф’стак (род)]] |- | 4. || [[Седефчиња]] |- | 5. || [[Седефче (род)]] |- | 6. || [[Целолист]] |- | 7. || [[Русан]] |- | 8. || [[Бел русан]] |- | 9. || [[Клокочки]] |- | 10. || [[Переста клокочка]] |- | 11. || [[Јавори]] |- | 12. || [[Млеч (дрво)]] |- | 14. || [[Клен (дрво)]] |- | 15. || [[Жестил]] |- | 16. || [[Планински јавор]] |- | 17. || [[Балкански јавор]] |- | 18. || [[Кленика]] |- | 19. || [[Горски јавор]] |- | 20. || [[Јаворец (дрво)]] |- | 21. || [[Дивокостенови]] |- | 22. || [[Див костен (род)]] |- | 23. || [[Лен (род)]] |- | 24. || [[Жолт лен]] |- | 25. || [[Повеќегодишен лен]] |- | 25. || [[Австриски лен]] |- | 26. || [[Двогодишен лен]] |- | 27. || [[Галски лен]] |- | 27. || [[Теснолистен лен]] |- | 28. || [[Прочистувачки лен]] |- | 29. || [[Џуџест лен]] |- | 30. || [[Зрнеш]] |- | 31. || [[Бабин заб (род)]] |- | 32. || [[Плускавец (растение)]] |- | 33. || [[Смрдлива коприва]] |- | 34. || [[Ситка]] |- | 35. || [[Копривка]] |- | 36. || [[Јужна копривка]] |- | 37. || [[Жолтоплодна копривка]] |- | 38. || [[Гола копривка]] |- | 39. || [[Дива лобода]] |- | 40. || [[Лобода]] |- | 41. || [[Надводник]] |- | 42. || [[Надводници]] |- | 43. || [[Подворка]] |- | 44. || [[Каменоломка]] |- | 45. || [[Виноцвет]] |- | 46. || [[Кружнолисно зајачко уво]] |- | 47. || [[Срповидно зајачко уво]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] pcas1sgr3i30bhm93bm870ss4nn0shz 5605186 5605174 2026-08-05T02:21:19Z Bjankuloski06 332 5605186 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Bjankuloski06|'''Bjankuloski06''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Гроздести руеви]] |- | 2. || [[Гроздест руј]] |- | 3. || [[Ф’стак (род)]] |- | 4. || [[Седефчиња]] |- | 5. || [[Седефче (род)]] |- | 6. || [[Целолист]] |- | 7. || [[Русан]] |- | 8. || [[Бел русан]] |- | 9. || [[Клокочки]] |- | 10. || [[Переста клокочка]] |- | 11. || [[Јавори]] |- | 12. || [[Млеч (дрво)]] |- | 14. || [[Клен (дрво)]] |- | 15. || [[Жестил]] |- | 16. || [[Планински јавор]] |- | 17. || [[Балкански јавор]] |- | 18. || [[Кленика]] |- | 19. || [[Горски јавор]] |- | 20. || [[Јаворец (дрво)]] |- | 21. || [[Дивокостенови]] |- | 22. || [[Див костен (род)]] |- | 23. || [[Лен (род)]] |- | 24. || [[Жолт лен]] |- | 25. || [[Повеќегодишен лен]] |- | 25. || [[Австриски лен]] |- | 26. || [[Двогодишен лен]] |- | 27. || [[Галски лен]] |- | 27. || [[Теснолистен лен]] |- | 28. || [[Прочистувачки лен]] |- | 29. || [[Џуџест лен]] |- | 30. || [[Зрнеш]] |- | 31. || [[Бабин заб (род)]] |- | 32. || [[Плускавец (растение)]] |- | 33. || [[Смрдлива коприва]] |- | 34. || [[Ситка]] |- | 35. || [[Копривка]] |- | 36. || [[Јужна копривка]] |- | 37. || [[Жолтоплодна копривка]] |- | 38. || [[Гола копривка]] |- | 39. || [[Дива лобода]] |- | 40. || [[Лобода]] |- | 41. || [[Надводник]] |- | 42. || [[Надводници]] |- | 43. || [[Подворка]] |- | 44. || [[Каменоломка]] |- | 45. || [[Виноцвет]] |- | 46. || [[Кружнолисно зајачко уво]] |- | 47. || [[Срповидно зајачко уво]] |- | 48. || [[Ситно зајачко уво]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 6t9gux08lxvbaix2fjkv967gjzx5h4p 0 1395209 5605046 5603348 2026-08-04T16:55:43Z Beclievski 9277 /* Список на учесници */ 5605046 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=18 <small>(заклучно со {{TODAY}})</small>|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=United by Music - Обединети од музика [[Податотека:KonkursPiosenkiEurowizja2027Bulgaria.png|310п]]|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=секоја држава доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни. Поените се поделени на два дела: 50% телевоутинг и 50% жири|next=|confirmed=1|past=1|returning={{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]]|debuting={{знамеикона|Канада}} [[Канада]]}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после победата на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Местоположба == (избраниот град домаќин ќе биде означен со зелена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Местоположба на бугарските градови што изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Green pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Green pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Red pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Red pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови што изразиле интерес за домаќинство на натпреварот: ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Капацитет |- style="background:#D0F0C0" !scope="row" style="background:#D0F0C0" |Бургас |Арена Бургас |15.000<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- style="background:#D0F0C0" ! scope="row" style="background:#D0F0C0" |Софија |Арена Софија |17.906<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- ! colspan="3" |Дисквалификувани кандидати |- !Варна |Конгресна сала |6.000<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |7.500<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} === Трошоци === Бугарската влада најавила дека планира да го финансира Изборот за песна на Евровизија 2027 година од државниот буџет. Формирана е меѓуинституционална работна група предводена од вицепремиерот Иво Христов за поддршка на подготовките за натпреварот. Христов очекува трошоците за организирање на Евровизија 2027 во Бугарија да изнесуваат помеѓу 20 и 30 милиони евра. == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата на {{TODAY}}, 19 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Автор(и) ! scope="col" | Наводи |- |{{Esc|Австрија}} |ORF | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/28/austria-begins-search-for-eurovision-2027-representative/|title=🇦🇹 Austria: Begins Search for Eurovision 2027 Representative|last=Shepherd|first=Em|date=2026-07-28|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-29}}</ref> |- |{{Esc|Албанија}} |RTSH | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/08/04/albania-applications-festivali-i-kenges-open-in-september/}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Велика Британија}} |[[BBC]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/18/united-kingdom-eurovision-2027-participation/|title=🇬🇧 United Kingdom: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Shepherd|first=Em|date=2026-06-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Грција}} |EPT | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escspot.pl/2026/06/09/grecja-eurowizja-2027-sing-for-greece/|title=EXCLUSIVE: 🇬🇷 Grecja potwierdza udział w 🇧🇬 Eurowizji 2027 i kolejną edycję „Sing for Greece”|last=Ignatiuk|first=Szymon|date=2026-06-09|work=ESCSpot|language=pl-PL|accessdate=2026-06-09}}</ref> |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR ! colspan="4" | 13. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Италија}} |RAI ! colspan="4" |19. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/spettacoli/26_luglio_03/stefano-de-martino-il-mio-sanremo-meno-canzoni-piu-internazionalita-una-serata-per-decidere-chi-andra-all-eurovision-27d83dfa-03f8-4920-9fe1-26d06ad4dxlk.shtml|title=Stefano De Martino: «Il mio Sanremo? Meno canzoni, più internazionalità, una serata per decidere chi andrà all’Eurovision»|date=2026-07-03|work=Corriere della Sera|language=it-IT|accessdate=2026-07-03}}</ref> |- |{{Esc|Израел}} |IPBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kan.org.il/content/kan-news/culture/1075098/|title=נציג ישראל לאירוויזיון 2027 ייבחר בתוכנית "הכוכב הבא"|last=הררי|first=דורית אסרף מזרחי, עמית|work=www.kan.org.il|language=he|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- |{{Esc|Канада}} |CBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eurovision_Song_Contest_2027#cite_note-canada-15|title=}}</ref> |- |{{Esc|Кипар}} |CyBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2026/06/cyprus-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Cyprus Confirms Participation in Eurovision 2027!}}</ref> |- |{{Esc|Латвија}} |LSM ! colspan="4" |06. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/24/latvia-eurovision-2027-participation/|title=🇱🇻 Latvia: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-24|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- |{{Esc|Луксембург}} |RTL ! colspan="4" | 30. јануари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205390/luxembourg-intends-to-participate-at-eurovision-2027/|title=Luxembourg intends to participate at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-05-21|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-05-23}}</ref> |- |{{Esc|Македонија}} |[[Македонска радио-телевизија|МРТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/makedonija-se-vraka-na-evrovizija/|title=Македонија се враќа на „Евровизија“|last=Petrovski|first=Aleksandar|date=2026-05-21|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2026-05-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/21/north-macedonia-return-eurovision-confirmed-2027/|title=🇲🇰 North Macedonia: Return to Eurovision Confirmed for 2027|last=Brown|first=Alistair|date=2026-05-21|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-21}}</ref> |- |{{Esc|Норвешка}} |NRK | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205780/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-06-18|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- |{{Esc|Романија}} |TVR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tvr.ro/ca-al-tvr-a-aprobat-participarea-romaniei-la-eurovision-song-contest-2027_55716.html}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle ! colspan="4" |20. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | SRG SSR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2027-schweizer-esc-saison-startet-song-einreichung-im-august}}</ref> |} ==== Други земји ==== '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Држави кои нема да учествуваат на ова издание: ==== '''{{Esc|Андора}}потврди дека нема да учествува на Евровизија 2027<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/06/andorra-eurovision-2027/|title=🇦🇩 Andorra: RTVA Will Not Participate in Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-06|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-13}}</ref> '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година. На 03.07.2026 беше потвдено дека нема да учествува на ова издание на Евровизија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206051/bosnia-herzegovina-bhrt-will-not-return-to-eurovision-in-2027/|title=Bosnia & Herzegovina: BHRT will not return to Eurovision in 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-07-03|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-07-03}}</ref> '''{{Esc|Монако}}- Моначкиот радиодифузер TVMonaco потврди дека сè уште не е подготвен да се врати на „Евровизија“ и дека ова прашање сè уште не било разгледувано. Телевизијата има финансиски ограничувања, па поради тоа мора да ги има предвид трошоците за учество на овој натпревар. Последен пат земјата учествуваше во 2006 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/14/tvmonaco-has-not-yet-considered-eurovision-2027-participation/|title=🇲🇨 Monaco: TVMonaco Has Not Yet Considered Eurovision 2027 Participation|last=Granger|first=Anthony|date=2026-06-14|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-21}}</ref> '''{{Esc|Словачка}}- Словачка објави дека нема да учествуваат на ова издание на Евровизија. ==== Останати држави кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} {{Multicol}} * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}'' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Турција}}'' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' {{Multicol-end}} {{colend}} === '''Придружни членки на ЕБУ''' === {{Esc|Австралија}}– Откако Изборот за песна на Евровизија Азија беше најавен на 31 март 2026 година, SBS не изрази интерес за приклучување на натпреварот. На 11 мај 2026 година, ЕБУ изјави дека „ниту еден радиодифузер што зема учество на Изборот за песна на Евровизија нема да учествува на Изборот за песна на Евровизија Азија“, што значи дека на SBS нема да му биде дозволено да учествува на двете манифестации. Се чека официјална одлука. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. На 01 јули 2026 се потврди нивното учество. === '''Земји кои не се членки на ЕБУ''' === {{знамеикона|Косово}} [[Република Косово|Косово]]– РТК активно се стреми кон членство во ЕБУ за да овозможи деби на земјата на натпреварот, потег кој е поддржан од косовското Министерство за култура. Официјални претставници на радиодифузерот присуствуваа на генералното собрание на ЕБУ во Прага на 25 и 26 јуни 2026 година. Дополнително, РТК го оживува фестивалот „Akordet e Kosovës“ за да послужи како национален избор и за Евровизија и за Детска Евровизија. === '''Израелско учество''' === Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. Израел го потврди своето учество на 12.07.2026. ==== Радиодифузерите на следните земји објавија официјални изјави во врска со Израел и натпреварот во 2027 година: ==== {{Esc|Белгија}}– За време на воведната програма пред финалето во 2026 година, Јасмин Ван дер Борхт, портпаролка на фламанскиот радиодифузер VRT (кој треба да учествува во 2027 година како дел од годишната ротација со франкофонскиот RTBF), изјави дека е малку веројатно радиодифузерот да го стори тоа освен ако ЕБУ (EBU) не одржи директно гласање за учеството на Израел. Ван дер Борхт изјави дека шансите VRT да испрати свој претставник во 2027 година се „мали“ и ја повика ЕБУ да „даде јасна изјава против војната и насилството и за почитување на човековите права“. Официјална одлука треба да биде донесена. {{Esc|Ирска}}– На 19 мај, генералниот директор на RTÉ, Кевин Бакхерст, изјави дека „во моментов нема причина да ја промениме нашата одлука, но ќе ја преиспитаме во наредните месеци“ {{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во RTVSLO, изготви документ во кој една од точките беше план за враќање кон избор на словенечки претставници за Евровизија преку националното финале ''Evrovizijska Melodija'' од 2025 до 2028 година. И покрај ова, RTVSLO одлучи да не учествува во 2026 година поради учеството на Израел. Радиодифузерот исто така изјави дека доколку Израел победи во 2026 година, тие нема да се вратат во 2027 година. {{Esc|Холандија}}– АВРОТРОС (AVROTROS) на 2 јули соопшти дека ќе донесе одлука за своето учество на Изборот за песна на Евровизија 2027 до крајот на август или почетокот на септември, по евалуацијата на натпреварот во 2026 година. На 15 јули, независната пратеничка Мона Кејзер поднесе писмени прашања до министерката за култура Ријане Летшерт во врска со можното отсуство на Холандија од Евровизија и можноста друг јавен радиодифузер да ја преземе улогата. Додека Omroep MAX е подготвен да го преземе учеството доколку чадор-организацијата NPO обезбеди финансиска поддршка, други јавни радиодифузери (BNNVARA, EO и KRO-NCRV) наводно веќе ја исклучиле можноста да учествуваат на Евровизија 2027. {{Esc|Шпанија}}– Како одговор на изјавите на Грин за време на интервјуто за ''Nieuwsuur'', RTVE изјави дека ќе испита „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. == Преглед на натпреварот == === Полуфиналиња === Планирани се две полуфинални вечери, каде што ќе учествуваат следните држави: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач !Песна !Јазик !Поени !Место |- |{{Esc|Австрија}} | | | | | |- |{{Esc|Грција}} | | | | | |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} | | | | | |- |{{Esc|Израел}} | | | | | |- |{{Esc|Канада}} | | | | | |- |{{Esc|Кипар}} | | | | | |- |{{Esc|Латвија}} | | | | | |- |{{Esc|Луксембург}} | | | | | |- |{{Esc|Македонија}} | | | | | |- |{{Esc|Норвешка}} | | | | | |- |{{Esc|Романија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | | | | | |} === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. Во финалето ќе учествуваат земјата домаќин, членовите на големата 5-ка, сите тие се автоматски квалификувани и 10 пласирани од првото и 10 пласирани од второто полуфинале. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Поени !Место |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | | | | | |- |{{Esc|Велика Британија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | | | | | |- |{{Esc|Италија}} | | | | | |} == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Наводи == {{Наводи}}{{Евровизија}} ikbcbfc7hnkegxnlmnuud5stmtwf10i 5605047 5605046 2026-08-04T16:57:37Z Beclievski 9277 5605047 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=19 <small>(заклучно со {{TODAY}})</small>|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=United by Music - Обединети од музика [[Податотека:KonkursPiosenkiEurowizja2027Bulgaria.png|310п]]|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=секоја држава доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни. Поените се поделени на два дела: 50% телевоутинг и 50% жири|next=|confirmed=1|past=1|returning={{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]]|debuting={{знамеикона|Канада}} [[Канада]]}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после победата на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Местоположба == (избраниот град домаќин ќе биде означен со зелена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Местоположба на бугарските градови што изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Green pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Green pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Red pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Red pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови што изразиле интерес за домаќинство на натпреварот: ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Капацитет |- style="background:#D0F0C0" !scope="row" style="background:#D0F0C0" |Бургас |Арена Бургас |15.000<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- style="background:#D0F0C0" ! scope="row" style="background:#D0F0C0" |Софија |Арена Софија |17.906<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- ! colspan="3" |Дисквалификувани кандидати |- !Варна |Конгресна сала |6.000<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |7.500<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} === Трошоци === Бугарската влада најавила дека планира да го финансира Изборот за песна на Евровизија 2027 година од државниот буџет. Формирана е меѓуинституционална работна група предводена од вицепремиерот Иво Христов за поддршка на подготовките за натпреварот. Христов очекува трошоците за организирање на Евровизија 2027 во Бугарија да изнесуваат помеѓу 20 и 30 милиони евра. == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата на {{TODAY}}, 19 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Автор(и) ! scope="col" | Наводи |- |{{Esc|Австрија}} |ORF | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/28/austria-begins-search-for-eurovision-2027-representative/|title=🇦🇹 Austria: Begins Search for Eurovision 2027 Representative|last=Shepherd|first=Em|date=2026-07-28|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-29}}</ref> |- |{{Esc|Албанија}} |RTSH | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/08/04/albania-applications-festivali-i-kenges-open-in-september/}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Велика Британија}} |[[BBC]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/18/united-kingdom-eurovision-2027-participation/|title=🇬🇧 United Kingdom: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Shepherd|first=Em|date=2026-06-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Грција}} |EPT | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escspot.pl/2026/06/09/grecja-eurowizja-2027-sing-for-greece/|title=EXCLUSIVE: 🇬🇷 Grecja potwierdza udział w 🇧🇬 Eurowizji 2027 i kolejną edycję „Sing for Greece”|last=Ignatiuk|first=Szymon|date=2026-06-09|work=ESCSpot|language=pl-PL|accessdate=2026-06-09}}</ref> |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR ! colspan="4" | 13. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Италија}} |RAI ! colspan="4" |19. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/spettacoli/26_luglio_03/stefano-de-martino-il-mio-sanremo-meno-canzoni-piu-internazionalita-una-serata-per-decidere-chi-andra-all-eurovision-27d83dfa-03f8-4920-9fe1-26d06ad4dxlk.shtml|title=Stefano De Martino: «Il mio Sanremo? Meno canzoni, più internazionalità, una serata per decidere chi andrà all’Eurovision»|date=2026-07-03|work=Corriere della Sera|language=it-IT|accessdate=2026-07-03}}</ref> |- |{{Esc|Израел}} |IPBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kan.org.il/content/kan-news/culture/1075098/|title=נציג ישראל לאירוויזיון 2027 ייבחר בתוכנית "הכוכב הבא"|last=הררי|first=דורית אסרף מזרחי, עמית|work=www.kan.org.il|language=he|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- |{{Esc|Канада}} |CBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eurovision_Song_Contest_2027#cite_note-canada-15|title=}}</ref> |- |{{Esc|Кипар}} |CyBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2026/06/cyprus-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Cyprus Confirms Participation in Eurovision 2027!}}</ref> |- |{{Esc|Латвија}} |LSM ! colspan="4" |06. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/24/latvia-eurovision-2027-participation/|title=🇱🇻 Latvia: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-24|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- |{{Esc|Луксембург}} |RTL ! colspan="4" | 30. јануари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205390/luxembourg-intends-to-participate-at-eurovision-2027/|title=Luxembourg intends to participate at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-05-21|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-05-23}}</ref> |- |{{Esc|Македонија}} |[[Македонска радио-телевизија|МРТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/makedonija-se-vraka-na-evrovizija/|title=Македонија се враќа на „Евровизија“|last=Petrovski|first=Aleksandar|date=2026-05-21|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2026-05-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/21/north-macedonia-return-eurovision-confirmed-2027/|title=🇲🇰 North Macedonia: Return to Eurovision Confirmed for 2027|last=Brown|first=Alistair|date=2026-05-21|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-21}}</ref> |- |{{Esc|Норвешка}} |NRK | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205780/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-06-18|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- |{{Esc|Романија}} |TVR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tvr.ro/ca-al-tvr-a-aprobat-participarea-romaniei-la-eurovision-song-contest-2027_55716.html}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle ! colspan="4" |20. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | SRG SSR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2027-schweizer-esc-saison-startet-song-einreichung-im-august}}</ref> |} ==== Други земји ==== '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Држави кои нема да учествуваат на ова издание: ==== '''{{Esc|Андора}}потврди дека нема да учествува на Евровизија 2027<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/06/andorra-eurovision-2027/|title=🇦🇩 Andorra: RTVA Will Not Participate in Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-06|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-13}}</ref> '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година. На 03.07.2026 беше потвдено дека нема да учествува на ова издание на Евровизија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206051/bosnia-herzegovina-bhrt-will-not-return-to-eurovision-in-2027/|title=Bosnia & Herzegovina: BHRT will not return to Eurovision in 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-07-03|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-07-03}}</ref> '''{{Esc|Монако}}- Моначкиот радиодифузер TVMonaco потврди дека сè уште не е подготвен да се врати на „Евровизија“ и дека ова прашање сè уште не било разгледувано. Телевизијата има финансиски ограничувања, па поради тоа мора да ги има предвид трошоците за учество на овој натпревар. Последен пат земјата учествуваше во 2006 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/14/tvmonaco-has-not-yet-considered-eurovision-2027-participation/|title=🇲🇨 Monaco: TVMonaco Has Not Yet Considered Eurovision 2027 Participation|last=Granger|first=Anthony|date=2026-06-14|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-21}}</ref> '''{{Esc|Словачка}}- Словачка објави дека нема да учествуваат на ова издание на Евровизија. ==== Останати држави кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} {{Multicol}} * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}'' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Турција}}'' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' {{Multicol-end}} {{colend}} === '''Придружни членки на ЕБУ''' === {{Esc|Австралија}}– Откако Изборот за песна на Евровизија Азија беше најавен на 31 март 2026 година, SBS не изрази интерес за приклучување на натпреварот. На 11 мај 2026 година, ЕБУ изјави дека „ниту еден радиодифузер што зема учество на Изборот за песна на Евровизија нема да учествува на Изборот за песна на Евровизија Азија“, што значи дека на SBS нема да му биде дозволено да учествува на двете манифестации. Се чека официјална одлука. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. На 01 јули 2026 се потврди нивното учество. === '''Земји кои не се членки на ЕБУ''' === {{знамеикона|Косово}} [[Република Косово|Косово]]– РТК активно се стреми кон членство во ЕБУ за да овозможи деби на земјата на натпреварот, потег кој е поддржан од косовското Министерство за култура. Официјални претставници на радиодифузерот присуствуваа на генералното собрание на ЕБУ во Прага на 25 и 26 јуни 2026 година. Дополнително, РТК го оживува фестивалот „Akordet e Kosovës“ за да послужи како национален избор и за Евровизија и за Детска Евровизија. === '''Израелско учество''' === Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. Израел го потврди своето учество на 12.07.2026. ==== Радиодифузерите на следните земји објавија официјални изјави во врска со Израел и натпреварот во 2027 година: ==== {{Esc|Белгија}}– За време на воведната програма пред финалето во 2026 година, Јасмин Ван дер Борхт, портпаролка на фламанскиот радиодифузер VRT (кој треба да учествува во 2027 година како дел од годишната ротација со франкофонскиот RTBF), изјави дека е малку веројатно радиодифузерот да го стори тоа освен ако ЕБУ (EBU) не одржи директно гласање за учеството на Израел. Ван дер Борхт изјави дека шансите VRT да испрати свој претставник во 2027 година се „мали“ и ја повика ЕБУ да „даде јасна изјава против војната и насилството и за почитување на човековите права“. Официјална одлука треба да биде донесена. {{Esc|Ирска}}– На 19 мај, генералниот директор на RTÉ, Кевин Бакхерст, изјави дека „во моментов нема причина да ја промениме нашата одлука, но ќе ја преиспитаме во наредните месеци“ {{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во RTVSLO, изготви документ во кој една од точките беше план за враќање кон избор на словенечки претставници за Евровизија преку националното финале ''Evrovizijska Melodija'' од 2025 до 2028 година. И покрај ова, RTVSLO одлучи да не учествува во 2026 година поради учеството на Израел. Радиодифузерот исто така изјави дека доколку Израел победи во 2026 година, тие нема да се вратат во 2027 година. {{Esc|Холандија}}– АВРОТРОС (AVROTROS) на 2 јули соопшти дека ќе донесе одлука за своето учество на Изборот за песна на Евровизија 2027 до крајот на август или почетокот на септември, по евалуацијата на натпреварот во 2026 година. На 15 јули, независната пратеничка Мона Кејзер поднесе писмени прашања до министерката за култура Ријане Летшерт во врска со можното отсуство на Холандија од Евровизија и можноста друг јавен радиодифузер да ја преземе улогата. Додека Omroep MAX е подготвен да го преземе учеството доколку чадор-организацијата NPO обезбеди финансиска поддршка, други јавни радиодифузери (BNNVARA, EO и KRO-NCRV) наводно веќе ја исклучиле можноста да учествуваат на Евровизија 2027. {{Esc|Шпанија}}– Како одговор на изјавите на Грин за време на интервјуто за ''Nieuwsuur'', RTVE изјави дека ќе испита „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. == Преглед на натпреварот == === Полуфиналиња === Планирани се две полуфинални вечери, каде што ќе учествуваат следните држави: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач !Песна !Јазик !Поени !Место |- |{{Esc|Австрија}} | | | | | |- |{{Esc|Албанија}} | | | | | |- |{{Esc|Грција}} | | | | | |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} | | | | | |- |{{Esc|Израел}} | | | | | |- |{{Esc|Канада}} | | | | | |- |{{Esc|Кипар}} | | | | | |- |{{Esc|Латвија}} | | | | | |- |{{Esc|Луксембург}} | | | | | |- |{{Esc|Македонија}} | | | | | |- |{{Esc|Норвешка}} | | | | | |- |{{Esc|Романија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | | | | | |} === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. Во финалето ќе учествуваат земјата домаќин, членовите на големата 5-ка, сите тие се автоматски квалификувани и 10 пласирани од првото и 10 пласирани од второто полуфинале. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Поени !Место |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | | | | | |- |{{Esc|Велика Британија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | | | | | |- |{{Esc|Италија}} | | | | | |} == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Наводи == {{Наводи}}{{Евровизија}} a2990yi902xr1atubnpq0vbys8u1q3p 5605048 5605047 2026-08-04T17:01:32Z Beclievski 9277 /* Местоположба */ 5605048 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision1|name=Избор за песна на Евровизија 2027|semi1=мај 2027|semi2=мај 2027|final=мај 2027|host={{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]|entries=19 <small>(заклучно со {{TODAY}})</small>|map=ESC 2027 Map.svg|previous=2026|image=United by Music - Обединети од музика [[Податотека:KonkursPiosenkiEurowizja2027Bulgaria.png|310п]]|director=Мартин Грин|emiter=[[Податотека:Logo of BNT (2018-).svg|30px]] [[Бугарска национална телевизија|БНТ]]|vote=секоја држава доделува по 12, 10, 8–1 бода за нивните 10 најдобри песни. Поените се поделени на два дела: 50% телевоутинг и 50% жири|next=|confirmed=1|past=1|returning={{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]]|debuting={{знамеикона|Канада}} [[Канада]]}} '''Избор за песна на Евровизија 2027 година''' ќе биде 71-во издание на [[Евровизија]]. Ќе биде организиран од [[Европски радиодифузен сојуз|Европската радиодифузна унија]] (EBU) и ќе се одржува во [[Бугарија]], после победата на Дара<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurovision.com/stories/dara-wins-the-eurovision-song-contest-2026-for-bulgaria/|title=DARA wins the Eurovision Song Contest 2026 for Bulgaria|date=2026-05-17|work=Eurovision Song Contest|language=en|accessdate=2026-05-17}}</ref> со песната „Бангаранга“ на [[Евровизија 2026|изданието во 2026 година]]. Се очекува натпреварот да се одржи во [[мај]] [[2027]] година. == Местоположба == (избраниот град домаќин ќе биде означен со зелена точка) {{Location map many|Бугарија|width=200px|float=left|caption=Местоположба на бугарските градови што изразиле интерес (во сива боја) |places= | label1=[[Бургас]]|lat1=42.502965|long1=27.470179|position1=left|mark1=Green pog.svg | label2=[[Софија]]|lat2=42.7|long2=23.33|position2=right|mark2=Green pog.svg | label3=[[Пловдив]]|lat3=42.1354|long3=24.7453|position3=left|mark3=Red pog.svg | label4=[[Варна]]|lat4=43.2166|long4=27.9166|position4=left|mark4=Red pog.svg }} Се очекува настанот да се одржи во [[Софија]], главниот град на Бугарија, но тоа сеуште треба да се потврди. Софија беше домаќин на Детската Евровизија 2015, а прв пат во 2027 и потенцијален домаќин на Евровизија 2027. Градоначалникот на [[Бургас]], Димитар Николов, исто така изразил интерес да биде домаќин на овогодинешното издание на Евровизија. Градоначалникот на Варна, Благомир Коцев исто така изрази интерес за домаќин на Евровизија. ===== Градови што изразиле интерес за домаќинство на натпреварот: ===== {| class="wikitable" !Град !Место на одржување !Капацитет |- style="background:#D0F0C0" !scope="row" style="background:#D0F0C0" |Бургас |Арена Бургас |15.000<ref>{{Наведено списание|date=2026-05-18|title=Eurovision Song Contest 2027|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurovision_Song_Contest_2027&oldid=1354800649|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.bg/stories/eto-koy-artist-shte-predstavi-balgariya-na-evroviziya-2026.html|title=Ето кой артист ще представи България на Евровизия 2026|last=Нонова|first=Магдалена|date=2026-01-31|work=Lifestyle.bg|language=bulgarian|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- style="background:#D0F0C0" ! scope="row" style="background:#D0F0C0" |Софија |Арена Софија |17.906<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-sofia-will-bid-to-host-eurovision/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Mayor Confirms Sofia Will Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- ! colspan="3" |Дисквалификувани кандидати |- !Варна |Конгресна сала |6.000<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/18/%F0%9F%87%A7%F0%9F%87%AC-eurovision-2027-varna-expresses-interest-in-hosting/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Varna Expresses Interest in Hosting|last=Vecic|first=Tamara|date=2026-05-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |- !Пловдив |Колодрума |7.500<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/17/eurovision-2027-plovdiv-intends-to-bid-to-host/|title=🇧🇬 Eurovision 2027: Plovdiv Intends to Bid to Host Eurovision|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-17|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-18}}</ref> |} Правилникот за организирање на натпреварот се состои од 200 страници. Правилата бараат салата да биде климатизирана и да има капацитет од 7.000 до 10.000 гледачи. Тоа е бројот на седишта што треба да останат достапни по поставувањето на сцената и сите дополнителни простори поврзани со неа. Местото треба да се наоѓа во близина на меѓународен аеродром и да располага со доволен број хотелски капацитети за сместување. Исто така, треба да обезбеди доволно слободен простор за голем прес-центар, простории за артистите и нивните тимови, како === Трошоци === Бугарската влада најавила дека планира да го финансира Изборот за песна на Евровизија 2027 година од државниот буџет. Формирана е меѓуинституционална работна група предводена од вицепремиерот Иво Христов за поддршка на подготовките за натпреварот. Христов очекува трошоците за организирање на Евровизија 2027 во Бугарија да изнесуваат помеѓу 20 и 30 милиони евра. == Список на учесници == За да се учествува на Евровизискиот натпревар, потребно е национален радиодифузер со [[Европски радиодифузен сојуз|активно членство во ЕБУ]], способен да го прима натпреварот преку Евровизиската мрежа и да го емитува во живо низ целата земја. ЕБУ испраќа покана за учество на натпреварот до сите активни членови. Според состојбата на {{TODAY}}, 19 членки на ЕБУ веќе потврдија дека би учествувале на ова издание на Евровизија, и покрај што официјално не е објавена листата на учесници од страна на ЕБУ. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Радиодифузер ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Автор(и) ! scope="col" | Наводи |- |{{Esc|Австрија}} |ORF | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/28/austria-begins-search-for-eurovision-2027-representative/|title=🇦🇹 Austria: Begins Search for Eurovision 2027 Representative|last=Shepherd|first=Em|date=2026-07-28|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-29}}</ref> |- |{{Esc|Албанија}} |RTSH | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/08/04/albania-applications-festivali-i-kenges-open-in-september/}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | [[Бугарска национална телевизија|БНТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.euromix.co.il/2026/01/31/surprise-bulgaria-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Surprise: Bulgaria Confirms Participation in Eurovision 2027!|last=Gaist|first=Ilay|date=2026-01-31|work=EuroMix|language=en-US|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Велика Британија}} |[[BBC]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/18/united-kingdom-eurovision-2027-participation/|title=🇬🇧 United Kingdom: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Shepherd|first=Em|date=2026-06-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | SWR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/04/18/germany-confirms-national-selection-for-eurovision-2027/|title=🇩🇪 Germany: SWR Confirms National Selection for Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-04-18|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Грција}} |EPT | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://escspot.pl/2026/06/09/grecja-eurowizja-2027-sing-for-greece/|title=EXCLUSIVE: 🇬🇷 Grecja potwierdza udział w 🇧🇬 Eurowizji 2027 i kolejną edycję „Sing for Greece”|last=Ignatiuk|first=Szymon|date=2026-06-09|work=ESCSpot|language=pl-PL|accessdate=2026-06-09}}</ref> |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} |DR ! colspan="4" | 13. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/16/eurovision-2027-what-do-we-know-already/|title=Eurovision 2027: What Do We Know Already?|last=Granger|first=Anthony|date=2026-05-16|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- |{{Esc|Италија}} |RAI ! colspan="4" |19. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/spettacoli/26_luglio_03/stefano-de-martino-il-mio-sanremo-meno-canzoni-piu-internazionalita-una-serata-per-decidere-chi-andra-all-eurovision-27d83dfa-03f8-4920-9fe1-26d06ad4dxlk.shtml|title=Stefano De Martino: «Il mio Sanremo? Meno canzoni, più internazionalità, una serata per decidere chi andrà all’Eurovision»|date=2026-07-03|work=Corriere della Sera|language=it-IT|accessdate=2026-07-03}}</ref> |- |{{Esc|Израел}} |IPBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kan.org.il/content/kan-news/culture/1075098/|title=נציג ישראל לאירוויזיון 2027 ייבחר בתוכנית "הכוכב הבא"|last=הררי|first=דורית אסרף מזרחי, עמית|work=www.kan.org.il|language=he|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- |{{Esc|Канада}} |CBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Eurovision_Song_Contest_2027#cite_note-canada-15|title=}}</ref> |- |{{Esc|Кипар}} |CyBC | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovisionfun.com/en/2026/06/cyprus-confirms-participation-in-eurovision-2027/|title=Cyprus Confirms Participation in Eurovision 2027!}}</ref> |- |{{Esc|Латвија}} |LSM ! colspan="4" |06. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/24/latvia-eurovision-2027-participation/|title=🇱🇻 Latvia: Eurovision 2027 Participation Confirmed|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-24|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- |{{Esc|Луксембург}} |RTL ! colspan="4" | 30. јануари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205390/luxembourg-intends-to-participate-at-eurovision-2027/|title=Luxembourg intends to participate at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-05-21|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-05-23}}</ref> |- |{{Esc|Македонија}} |[[Македонска радио-телевизија|МРТ]] | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/makedonija-se-vraka-na-evrovizija/|title=Македонија се враќа на „Евровизија“|last=Petrovski|first=Aleksandar|date=2026-05-21|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2026-05-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/21/north-macedonia-return-eurovision-confirmed-2027/|title=🇲🇰 North Macedonia: Return to Eurovision Confirmed for 2027|last=Brown|first=Alistair|date=2026-05-21|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-21}}</ref> |- |{{Esc|Норвешка}} |NRK | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/205780/norway-nrk-confirms-participation-at-eurovision-2027/|title=Norway: NRK confirms participation at Eurovision 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-06-18|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-06-21}}</ref> |- |{{Esc|Романија}} |TVR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tvr.ro/ca-al-tvr-a-aprobat-participarea-romaniei-la-eurovision-song-contest-2027_55716.html}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | SMRTV | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/13/san-marino-eurovision-2027-starts-today/|title=🇸🇲 San Marino: Work on Eurovision 2027 Starts Today|last=De-re|first=Julien|date=2026-05-13|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | Yle ! colspan="4" |20. февруари 2027 |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/05/12/uuden-musiikin-kilpailu-2027-on-february-20/|title=🇫🇮 Finland: Uuden Musiikin Kilpailu 2027 on February 20|last=Heap|first=Steven|date=2026-05-12|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-05-17}}</ref> |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | SRG SSR | | | | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2027-schweizer-esc-saison-startet-song-einreichung-im-august}}</ref> |} ==== Други земји ==== '''{{Esc|Ерменија}}– На 19 октомври 2025 година, Patrick Fiori, кој ја претставуваше Франција во 1993 година, објави дека има намера да ја претставува Ерменија на натпреварот во 2027 година. Ерменскиот радиодифузер AMPTV сè уште нема јавно одговорено на оваа најава. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Србија}}– На 15 септември 2025 година, српскиот радиодифузер RTS ги објави правилата за нивниот национален избор за натпреварот во 2026 година, „Pesma za Evroviziju ’26“ (PzE ’26). Документот вклучуваше правило кое експлицитно наведува дека победникот на PzE ’26 мора да му го предаде трофејот на PzE ’27 на победникот на изданието во 2027 година, со што практично се обезбедува српски претставник за Евровизија 2027. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува. '''{{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во словенечкиот радиодифузер RTVSLO, изработи документ со план за враќање на изборот на словенечки претставници преку националниот избор „Evrovizijska Melodija“ од 2025 до 2028 година. И покрај оваа стратегија, RTVSLO одлучи да не учествува во изданието во 2026 година поради учеството на Израел, наведувајќи дека доколку Израел победел во 2026 година, Словенија немало да се врати во 2027 година. '''{{Esc|Украина}}– На 25 февруари 2026 година, шпанскиот радиодифузер RTVE предложи промена на правилата со која се бара формална дискусија во рамките на EBU за можно забранување на учество на земји кои се во активен воен конфликт во 2027 година. Украинскиот радиодифузер Suspilne би можел да биде засегнат од овој предлог, бидејќи земјата е вклучена во руско-украинската војна. '''{{Esc|Унгарија}}– Пред Петер Маѓар да победи на парламентарните избори во Унгарија во 2026 година, тој јавно изјави дека ќе ја врати земјата на Евровизија, предвидувајќи враќање најрано во 2027 година. Официјална одлука сè уште нема; Унгарија последен пат учествуваше во 2019 година. '''{{Esc|Црна Гора}}– Во февруари 2026 година, RTCG објави дека Работилницата за Евровизија 2027, форум за дискутирање и развој на идните планови за натпреварот, ќе се одржи во Тиват, Црна Гора. Официјална потврда за учество во 2027 година сè уште се очекува'''.''' ==== Држави кои нема да учествуваат на ова издание: ==== '''{{Esc|Андора}}потврди дека нема да учествува на Евровизија 2027<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/07/06/andorra-eurovision-2027/|title=🇦🇩 Andorra: RTVA Will Not Participate in Eurovision 2027|last=Granger|first=Anthony|date=2026-07-06|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-13}}</ref> '''{{Esc|Босна и Херцеговина}}– Во мај 2025 година, Лејла А. Бабовиќ, поранешна шефица на делегацијата на Босна и Херцеговина, изјави дека земјата би можела да се врати уште во 2026 година доколку се исплатат долговите на радиодифузерот. Сепак, финансиските проблеми продолжија, при што BHRT должи 100 милиони конвертибилни марки (51,13 милиони евра), откако програмата на BHT1 во февруари 2026 беше ограничена само на информативна програма. На 26 февруари 2026 година, BHRT емитуваше порака со предупредување дека радиодифузерот се наоѓа во „сериозна финансиска и оперативна криза“ и би можел да престане со работа. Во март 2026 година, EBU потврди дека е во „континуирана комуникација“ со раководството на BHRT и босанската влада за да се најде решение, предупредувајќи дека неограниченото продолжување на рокот за отплата на долговите би ја „продолжило неизвесноста и нестабилноста“. Босна и Херцеговина последен пат учествуваше во 2016 година. На 03.07.2026 беше потвдено дека нема да учествува на ова издание на Евровизија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esctoday.com/206051/bosnia-herzegovina-bhrt-will-not-return-to-eurovision-in-2027/|title=Bosnia & Herzegovina: BHRT will not return to Eurovision in 2027|last=Jiandani|first=Sanjay (Sergio)|date=2026-07-03|work=Eurovision News, Polls and Information by ESCToday|language=en-US|accessdate=2026-07-03}}</ref> '''{{Esc|Монако}}- Моначкиот радиодифузер TVMonaco потврди дека сè уште не е подготвен да се врати на „Евровизија“ и дека ова прашање сè уште не било разгледувано. Телевизијата има финансиски ограничувања, па поради тоа мора да ги има предвид трошоците за учество на овој натпревар. Последен пат земјата учествуваше во 2006 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurovoix.com/2026/06/14/tvmonaco-has-not-yet-considered-eurovision-2027-participation/|title=🇲🇨 Monaco: TVMonaco Has Not Yet Considered Eurovision 2027 Participation|last=Granger|first=Anthony|date=2026-06-14|work=Eurovoix|language=en-GB|accessdate=2026-07-21}}</ref> '''{{Esc|Словачка}}- Словачка објави дека нема да учествуваат на ова издание на Евровизија. ==== Останати држави кои сеуште не се изјасниле: ==== {{colbegin}} {{Multicol}} * '''{{Esc|Азербејџан}}''' * '''{{Esc|Белгија}}''' * '''{{Esc|Грузија}}''' * '''{{Esc|Естонија}}''' * '''{{Esc|Литванија}}''' * '''{{Esc|Малта}}''' * '''{{Esc|Молдавија}}'' * '''{{Esc|Полска}}''' * '''{{Esc|Португалија}}''' * '''{{Esc|Турција}}'' * '''{{Esc|Франција}}''' * '''{{Esc|Хрватска}}''' * '''{{Esc|Чешка}}''' * '''{{Esc|Шведска}}''' {{Multicol-end}} {{colend}} === '''Придружни членки на ЕБУ''' === {{Esc|Австралија}}– Откако Изборот за песна на Евровизија Азија беше најавен на 31 март 2026 година, SBS не изрази интерес за приклучување на натпреварот. На 11 мај 2026 година, ЕБУ изјави дека „ниту еден радиодифузер што зема учество на Изборот за песна на Евровизија нема да учествува на Изборот за песна на Евровизија Азија“, што значи дека на SBS нема да му биде дозволено да учествува на двете манифестации. Се чека официјална одлука. '''{{Esc|Канада}}– Во ноември 2025 година, Канада изрази интерес за приклучување кон Евровизија, а CBC Television изјави дека ги разгледува можните начини за учество. Откако CBC Television испрати персонал да го следи натпреварот во 2026 година, директорот на натпреварот Мартин Грин јавно ја поздрави можноста Канада да се приклучи на шоуто. На 01 јули 2026 се потврди нивното учество. === '''Земји кои не се членки на ЕБУ''' === {{знамеикона|Косово}} [[Република Косово|Косово]]– РТК активно се стреми кон членство во ЕБУ за да овозможи деби на земјата на натпреварот, потег кој е поддржан од косовското Министерство за култура. Официјални претставници на радиодифузерот присуствуваа на генералното собрание на ЕБУ во Прага на 25 и 26 јуни 2026 година. Дополнително, РТК го оживува фестивалот „Akordet e Kosovës“ за да послужи како национален избор и за Евровизија и за Детска Евровизија. === '''Израелско учество''' === Шпанскиот радиодифузер RTVE одлучи да не учествува на натпреварот во 2026 година, протестирајќи заедно со радиодифузерите од Исланд, Ирска, Холандија и Словенија поради продолженото учество на Израел во услови на војната во Газа. На 25 февруари 2026 година, RTVE формално побара дискусии во рамките на EBU во врска со можноста земји кои активно учествуваат во воени конфликти да не можат да се натпреваруваат во 2027 година. На 3 мај, директорот на ESC, Мартин Гриин, изрази надеж за време на интервју за холандската информативна програма „Nieuwsuur“ дека радиодифузерите кои го бојкотираа изданието во 2026 година ќе се вратат во 2027 година. Како одговор, RTVE наведе дека ќе процени „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. Слично на тоа, холандскиот радиодифузер AVROTROS изјави дека чека целосна евалуација на натпреварот во 2026 година пред да коментира за можното учество во 2027 година. На 11 мај, Ynet објави дека биле одржани прелиминарни разговори за можно преместување на Израел во Азиската Евровизија; сепак, Грин категорично го негираше овој глас во интервју за „Het Parool“. За време на програмата пред финалето во 2026 година, портпарол на фламанскиот радиодифузер VRT изјави дека е многу малку веројатно радиодифузерот да учествува во 2027 година во име на Белгија, освен ако EBU не спроведе директно гласање во врска со учеството на Израел. Портпаролот ги опиша шансите VRT да испрати претставник во 2027 година како „мали“, повикувајќи ја EBU да „даде јасна изјава против војната и насилството и во корист на почитувањето на човековите права“. Учеството на Белгија на натпреварот се менува секоја година помеѓу VRT и франкофонскиот радиодифузер RTBF. Израел го потврди своето учество на 12.07.2026. ==== Радиодифузерите на следните земји објавија официјални изјави во врска со Израел и натпреварот во 2027 година: ==== {{Esc|Белгија}}– За време на воведната програма пред финалето во 2026 година, Јасмин Ван дер Борхт, портпаролка на фламанскиот радиодифузер VRT (кој треба да учествува во 2027 година како дел од годишната ротација со франкофонскиот RTBF), изјави дека е малку веројатно радиодифузерот да го стори тоа освен ако ЕБУ (EBU) не одржи директно гласање за учеството на Израел. Ван дер Борхт изјави дека шансите VRT да испрати свој претставник во 2027 година се „мали“ и ја повика ЕБУ да „даде јасна изјава против војната и насилството и за почитување на човековите права“. Официјална одлука треба да биде донесена. {{Esc|Ирска}}– На 19 мај, генералниот директор на RTÉ, Кевин Бакхерст, изјави дека „во моментов нема причина да ја промениме нашата одлука, но ќе ја преиспитаме во наредните месеци“ {{Esc|Словенија}}– На 9 март 2024 година, Марио Галунич, уредник во RTVSLO, изготви документ во кој една од точките беше план за враќање кон избор на словенечки претставници за Евровизија преку националното финале ''Evrovizijska Melodija'' од 2025 до 2028 година. И покрај ова, RTVSLO одлучи да не учествува во 2026 година поради учеството на Израел. Радиодифузерот исто така изјави дека доколку Израел победи во 2026 година, тие нема да се вратат во 2027 година. {{Esc|Холандија}}– АВРОТРОС (AVROTROS) на 2 јули соопшти дека ќе донесе одлука за своето учество на Изборот за песна на Евровизија 2027 до крајот на август или почетокот на септември, по евалуацијата на натпреварот во 2026 година. На 15 јули, независната пратеничка Мона Кејзер поднесе писмени прашања до министерката за култура Ријане Летшерт во врска со можното отсуство на Холандија од Евровизија и можноста друг јавен радиодифузер да ја преземе улогата. Додека Omroep MAX е подготвен да го преземе учеството доколку чадор-организацијата NPO обезбеди финансиска поддршка, други јавни радиодифузери (BNNVARA, EO и KRO-NCRV) наводно веќе ја исклучиле можноста да учествуваат на Евровизија 2027. {{Esc|Шпанија}}– Како одговор на изјавите на Грин за време на интервјуто за ''Nieuwsuur'', RTVE изјави дека ќе испита „дали условите се соодветни“ за идно учество по финалето во 2026 година. == Преглед на натпреварот == === Полуфиналиња === Планирани се две полуфинални вечери, каде што ќе учествуваат следните држави: {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач !Песна !Јазик !Поени !Место |- |{{Esc|Австрија}} | | | | | |- |{{Esc|Албанија}} | | | | | |- |{{Esc|Грција}} | | | | | |- | scope="row" | {{Esc|Данска}} | | | | | |- |{{Esc|Израел}} | | | | | |- |{{Esc|Канада}} | | | | | |- |{{Esc|Кипар}} | | | | | |- |{{Esc|Латвија}} | | | | | |- |{{Esc|Луксембург}} | | | | | |- |{{Esc|Македонија}} | | | | | |- |{{Esc|Норвешка}} | | | | | |- |{{Esc|Романија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Сан Марино}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Финска}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Швајцарија}} | | | | | |} === Финале === Финалето ќе се одржи во мај 2027 година. Во финалето ќе учествуваат земјата домаќин, членовите на големата 5-ка, сите тие се автоматски квалификувани и 10 пласирани од првото и 10 пласирани од второто полуфинале. {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" ! scope="col" | Земја ! scope="col" | Изведувач ! scope="col" | Песна ! scope="col" | Јазик ! scope="col" | Поени !Место |- | scope="row" |{{Esc|Бугарија}} | | | | | |- |{{Esc|Велика Британија}} | | | | | |- | scope="row" |{{Esc|Германија}} | | | | | |- |{{Esc|Италија}} | | | | | |} == Емитувања == Сите емитувачи кои учествуваат можат да изберат да имаат коментатори на лице место или од далечина кои ќе им обезбедат увид и информации за гласањето на нивната локална публика. Иако се обврзани да го емитуваат финалето и полуфиналето во кое гласа нивната земја, повеќето емитувачи ги покриваат сите три емисии. Некои емитувачи кои не учествуваат, исто така, го емитуваат натпреварот. YouTube каналот на Евровизискиот натпревар обезбедува меѓународни преноси во живо без коментари за сите емисии. == Наводи == {{Наводи}}{{Евровизија}} 8rl8uqo0d0t7p0rkj3f36ud33gfrsdx 0 1395217 5605350 5560484 2026-08-05T09:46:36Z Bjankuloski06 332 Додадена категорија 5605350 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Milorad Drašković wiki photo.jpg|мини|Милорад Драшковиќ]] '''Милорад Драшковиќ''' ({{langx|sr|Милорад Драшковић}}; 10 април 1873 – 21 јули 1921) бил српски политичар, правник и државник кој одиграл значајна улога во политичкиот живот на Кралството Србија и подоцна на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Најмногу останал запаметен како министер за внатрешни работи и по својата остра политика против комунистичкото движење, како и по атентатот во кој бил убиен. == Биографија == === Рано детство и образование === Милорад Драшковиќ бил српски политичар, правник и државник, роден на 10 април 1873 година во селото [[Полом]], во тогашното [[Кнежевство Србија]]. Потекнувал од семејство со скромни услови и уште од младоста покажувал интерес за образованието и политичките прашања. Основното и средното образование го завршил во Србија, а потоа студирал право во Белград. По завршувањето на студиите започнал да работи како адвокат. Во текот на младоста активно се вклучил во политичкиот живот. Србија во тој период била исполнета со политички судири, борби меѓу различни политички партии и влијанија од различни династии. Поради својата политичка активност и опозициски ставови, во одреден период бил принуден да ја напушти земјата и извесно време престојувал во странство. === Политичка кариера === По враќањето во Србија повторно се вклучил во политиката. Со текот на времето станал една од повлијателните личности во српскиот политички живот и добил неколку важни државни функции. Во текот на својата кариера бил: * министер за народна економија; * министер за градежништво и сообраќај; * министер за финансии; * министер за војска; * министер за внатрешни работи. За време на Првата светска војна останал дел од српската државна администрација и учествувал во работата на владата во исклучително тешките воени околности. === Улога во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците === По создавањето на новата држава — Кралството на Србите, Хрватите и Словенците во 1918 година — Драшковиќ добил значајна улога во новата власт. Во 1921 година бил поставен за министер за внатрешни работи. Во тоа време државата се соочувала со политичка нестабилност и силни идеолошки судири. По [[Октомвриската револуција]] во Русија, комунистичките идеи почнале да се шират и во други европски земји, вклучувајќи ја и новата југословенска држава. Како министер, Драшковиќ вовел мерка позната како „[[Обзнана]]“. Со неа биле ограничени активностите на комунистичките организации, нивната пропаганда и политичкото дејствување. Овој потег предизвикал големи политички расправи и поделби. === Атентат и смрт === Неговата политика создала силни реакции кај неговите противници. На 21 јули 1921 година, во [[Делнице]], бил убиен во атентат од страна на Алија Алијагиќ, член на организацијата „Црвена правда“. Неговото убиство имало значајни политички последици. По атентатот државните власти вовеле уште построги мерки против комунистичките движења, а подоцна следувала и законска забрана на комунистичката партија. [[Категорија:Српски антикомунисти]] [[Категорија:Погребани на Новите гробишта (Белград)]] ha9o36n13l2yc1bl53ilhy6cz5e6mrs 0 1395276 5604958 5561042 2026-08-04T12:19:14Z InternetArchiveBot 92312 Add 3 books for Verifiability (20260803)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5604958 wikitext text/x-wiki '''Камаитс''' — божица на [[Староседелски народ|домородниот народ]] [[Нуксалк]] од централниот брег на [[Британска Колумбија]] во [[Канада]].<ref>{{Наведено списание|date=1897|title=The Jesup Expedition to the North Pacific Coast|url=https://www.jstor.org/stable/1622723|journal=Science|volume=6|issue=145|pages=535–538|bibcode=1897Sci.....6..535.|doi=10.1126/science.6.145.535|issn=0036-8075|jstor=1622723|pmid=17781657|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Pears Encyclopaedia of Myths and Legends: Chapter 7. Oceania and Australia. Chapter 8. The Americas|url=https://archive.org/details/pearsencyclopedi00shie|last=Savill|first=Sheila|publisher=Pelham|year=1978|pages=212}}</ref> Камаитс е исто така божица на смртта и почетокот. Во зората на Времето, Камаитс се борела против џиновите од планините, кои биле толку високи што ништо не можело да преживее на нив. Камаитс, како свиреп воин, победила легии од џинови и ги претворила во денешните планински предели, соборувајќи ги до големината што ја имаат денес. После тоа, ѝ здодеала Земјата и заминала да живее на друго место. Нејзиниот помошник [[Сенкс]]<ref>{{Наведена книга|title=Native American Myth & Legend: An A-Z of People and Places|url=https://archive.org/details/nativeamericanmy00dixo|last=Dixon-Kennedy|first=Mike|publisher=Brockhampton Press|year=1998|isbn=1860198392|pages=[https://archive.org/details/nativeamericanmy00dixo/page/194 194]}}</ref> има тенденција да се грижи за секојдневните задачи на создавањето. Таа не мисли многу на луѓето и ретко ја посетува Земјата, но кога го прави тоа, предизвикува земјотреси, шумски пожари и болести. Понекогаш доаѓа да ја земе својата милениче змија [[Сисиутл]] и да нападне неколку луѓе наоколу и да предизвика катастрофи. Нејзината змија е знак дека таа доаѓа. Таа е исто така наречена ''Светска мајка'',<ref>{{Наведена книга|title=Historical Atlas of World Mythology|last=Campbell|first=Joseph|publisher=A. van der Marck Editions|year=1983|pages=219}}</ref> ''Нашата жена'' и ''Не се плаши од ништо''.<ref>{{Наведена книга|title=The Mythology of All Races|url=https://archive.org/details/bwb_S0-DUL-076|last=Gray|first=Louis Herbert|publisher=Marshall Jones Company|year=1916}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Северноамериканска митологија]] [[Категорија:Божици на војна]] [[Категорија:Божици]] fbxi8jaca134d29loubryi77dh3zdo8 0 1395582 5605276 5562326 2026-08-05T06:15:55Z Bjankuloski06 332 По правопис, replaced: Плевља → Пљевља 5605276 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox Settlement--> | native_name = Чајниче | official_name = Чајниче | settlement_type = [[Список на градови во Босна и Херцеговина|град]] и [[Список на општини во Република Српска|општина]] | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{Nowrap|{{Flag|Босна и Херцеговина}}}} | subdivision_type1 = [[Административна поделба на Босна и Херцеговина|Ентитет]] | subdivision_name1 = {{Nowrap|{{Flag|Република Српска}}}} | subdivision_type2 = Географски регион | subdivision_name2 = [[Подриње]] | leader_title = Градоначалник на општината | leader_name = Мирослав Фуртула | leader_party = [[Српска радикална партија „9-ти Јануари“|СРП 9Ј]] | map_caption = Местоположба на Чајниче во Босна и Херцеговина | other_name = | image_skyline = Čajniče.png | image_caption = Чајниче | image_shield = Grb Cajnica.png | image_map = Čajniče municipality.svg | area_blank1_title = Град | area_blank1_km2 = | area_blank2_title = Општина | area_blank2_km2 = 274,6 | population_as_of = Попис 2013 | population_blank1_title = Град | population_blank1 = 2401 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 4895 | population_density_blank2_km2 = auto | coordinates = {{coord|43|33|N|19|04|E|region:BA|display=inline, title}} | area_code = 58 | website = | footnotes = | timezone = [[Средноевропско време|СЕВ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Средноевропско летно време|СЕЛВ]] | utc_offset_DST = +2 | unit_pref = Metric | name = | image_map1 = Čajniče-naselja.PNG }} '''Чајниче''' — населено место и седиште на Општина Чајниче на крајниот исток на [[Република Српска]], на границата со [[Црна Гора]]. Според првичните податоци од [[Попис на населението во Босна и Херцеговина 2013|пописот од 2013 година]], во селото Чајниче биле попишани вкупно 2.175 лица.<ref name="прелимрс">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013-drugo_izdanje_sa_kartama_Final.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013. на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013.]</ref> == Географија == Се наоѓа во Горно [[Подриње]], на дваесеттиот километар од патот [[Горажде]] - [[Пљевља]], на [[Апсолутна висина|надморска височина]] од 816 метри. Лежи помеѓу планината [[Цицељ]] (1.433 м) и [[Чивчи Брда]] (1.326 м), на реката [[Јањина (река)|Јањина]], десна притока на [[Дрина]]. == Историја == Во историските документи, Чајниче првпат се споменува [[1477|во 1477 година]] како еден од најважните градови во [[Херцеговински Санџак|Херцеговскиот Санџак]]. Постојат мислења дека името на населбата потекнува од времето на османлиското владеење, од [[Персиски јазик|персиските]] зборови чај - вода и нич - добро. Сепак, жителите на Чајниче веруваат дека [[етимологија]]та на овој [[топоним]] треба да се бара во богатството на нивниот регион со природни растенија што растат (никнуваат) тука, а од кои традиционално се подготвуваат разни чаеви. За развојот на Чајниче во тоа време особено придонел рудникот за [[железо]], единствен во Херцеговскиот Санџак, како и позицијата што ја заземал на трговскиот пат (Стамболско џаде) помеѓу [[Дубровник]] и [[Истанбул]]. Овој град е богат со културни и историски мотиви. Старата православна црква првпат се споменува во [[1492|1492 година.]] Во [[17 век]], чајничките ковачи биле познати по својата вештина во обработката на метал, а во градот имало и ковачница на пари. [[Податотека:Cajnice_Center_1.JPG|лево|мини|Влезот во Чајниче]] Помеѓу двете војни, црквата, во соработка со градската општина, вовела електрично осветлување. Се вели дека [[електрана]]та била толку моќна што можела да ја електрифицира „новата железница Устипрача - Фоча“. [[Дрвна индустрија|Дрвната индустрија]] била важна - потокот Јањина обезбедувал струја за голем број дрводелци.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1939/08/07?pageIndex=00005 "Политика", 7. авг. 1939]</ref> Местото се сметало за воздушна бања, а во летото 1940 година бил отворен модерен хотел.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1940/08/04?pageIndex=00019 "Политика", 4. авг. 1940.]</ref> == Втора светска војна == Втората пролетерска народноослободителна ударна бригада била основана со наредба на Врховниот штаб на НОВ и ПОЈ на 1 март 1942 година во Чајниче од борци од Ужичкиот, Чачачкиот и Вториот шумадиски партизански одред. На денот на нејзиното основање, на бригадата се приклучил Раде Стојановиќ „Босанац“. Раде Стојановиќ е роден во 1926 година во селото Батотиќи во близина на Чајниче. Учесник во Народноослободителната борба и борец-бомбаш. Раде Стојановиќ бил единствениот борец од Чајничкиот Крај кој се приклучил во [[партизан]]ските редови на [[Втора пролетерска ударна бригада|Втората пролетерска ударна бригада]] на денот на нејзиното основање. Најмладиот борец-бомбаш загинал на 8 јуни 1943 година на Драгош Седло во [[Битка на Сутјеска|Битката на Сутјеска]]. Во „Долината на хероите“ на [[Национален парк Сутјеска|Националниот парк Сутјеска]], на спомен-костурницата на паднатите херои, меѓу повеќе од 7.000 паднати војници, со златни букви е испишано името Раде Стојановиќ „Босанац“. == Чајнички цркви == [[Податотека:Црква_Успења_Пресвете_Богородице_3.jpg|мини|240x240пкс|Новата чајничка црква „Успение на Пресвета Богородица“]] Двете [[Православие|православни]] цркви во Чајниче се наоѓаат на истата порта и се посветени [[Успение на Пресвета Богородица|на Успението на Пресвета Богородица]]. Постарата црква била „закопана в земја“ и како таква несоодветна. Таа [[Црква (градба)|црква]] се споменува во [[15 век|15]] [[15 век|век]], што не значи дека е изградена тогаш, веројатно е постара. Првобитната црква била уништена најверојатно за време на [[Турци|турското]] освојување на Чајниче. Обновената црква била уништена во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] ноќта помеѓу [[11 април|11]] и [[12 април|12]] [[12 април|април]] [[1943|1943 година]], откако [[Италијанци]]те запалиле магацин со експлозиви што бил поставен на портата на црквата. Црквата била обновена во [[1946|1946 година]] во речиси иста форма како и претходно. Обновената црква била осветена на [[20 јули|20]] [[20 јули|јули]] 1946 година. Новиот храм бил изграден со прилози од верниците во раздобјето од 1857 до 1863 година. Го изградиле [[Велес|велешки]] градители кои го насликале и внатрешниот ѕиден [[фрескоживопис]], подариле дел од [[Икона|иконите]] и резбаниот [[иконостас]]. Кровот е украсен со 18 помали и поголеми куполи, а високата [[камбанарија]] била изградена на западната страна од 1893 до 1897 година. Новиот храм страдал од силни [[земјотрес]]и, при што некои од сводовите напукнале. Во Втората светска војна, по експлозијата, храмот претрпел големи штети. Како резултат на експлозијата и протекувањето во ноќта помеѓу [[26 март|26]] и [[27 март|27]] [[27 март|март]] 1946 година, се урнале неколку куполи, сводови и дел од јужниот ѕид. По десет години, започнала обновата. Обновата го задржало првобитниот изглед на храмот, а новиот иконостас во [[Дуборез|резба]] од ореово дрво било дело на [[охрид]]ски мајстори. Обновеното светилиште го осветил [[Герман (српски патријарх)|српскиот патријарх, г. Герман,]] на [[Рождество на Пресвета Богородица|Успението на Пресвета Богородица]] во [[1959|1959 година]]. Чајничките цркви имаат богата ризница што се состои од стари книги, икони, прилози од верници од различни раздобја и други значајни музејски експонати. Особено значајни се: [[Чајничко евангелие|Чајничкото евангелие]] (ракописна книга од [[14 век]]), [[октоих]]от на [[Црнојевиќи]] од [[1494|1494 година]], првото писмено споменување на Чајничката црква од [[1492|1492 година]], [[псалтир]]от на Ѓурѓе Црнојевиќ од [[16 век|16]] [[16 век|век]], рачно напишаното евангелие на свештеникот Оливер од [[1513|1513 година]], октоихот на Божидар Вуковиќ од [[1537|1537 година]], икона што го прикажува [[Хагиографија|животот]] [[Свети Георги|на Свети]] [[Свети Георги|Ѓорѓи]] од [[1574|1574 година]] итн[[1492|.]] Во портата има и [[конак]] за верници и [[Поклоник|поклоници]]. == Поврзано == * [[Општина Чајниче]] * [[Втора пролетерска ударна бригада]] * [[Манастир „Успение на Пресвета Богородица“ - Чајниче]] * [[Синан-бегова џамија (Чајниче)]] ==Наводи== {{наводи}}{{Општини во Босна и Херцеговина}} [[Категорија:Населени места во Република Српска]] [[Категорија:Општини во Босна и Херцеговина]] gn89ax98640h7v81ek8q3cure5zaxd1 0 1395649 5605081 5599815 2026-08-04T19:15:33Z Andrew012p 85224 /* */ 5605081 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Одисеја филмски плакат 2026 (МКД).jpg | alt = Филмски плакат што го прикажува Одисеј (Мет Дејмон) во борбена поза, со Тројанскиот коњ зад него, обвиен во пепел и чад. | caption = Плакатот на македонски јазик | director = [[Кристофер Нолан]] | writer = Кристофер Нолан | based_on = „[[Одисеја]]“ од [[Хомер]] | producer = {{Plainlist| * [[Ема Томас]] * Кристофер Нолан }} | starring = {{Plainlist|* [[Мет Дејмон]] * [[Том Холанд]] * [[Ен Хатавеј]] * [[Роберт Патинсон]] * [[Лупита Нионго]] * [[Зендеја]] * [[Шарлиз Терон]] }} | cinematography = [[Хојте ван Хојтема]] | editing = [[Џенифер Лејм]] | music = [[Лудвиг Јорансон]] | studio = {{Plainlist|* [[Universal Pictures]] * [[Syncopy Inc.|Syncopy]] }} | distributor = Universal Pictures | released = 17 јули 2026 г. (САД)<br>16 јули 2026 г. (Македонија) | runtime = 173 минути | country = {{Plainlist| * {{знаме|ОК}} * {{САД}} }} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 250 милиони долари<ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite web |title=Christopher Nolan's Next Movie Budget Revealed |url=https://www.hollywoodreporter.com |website=The Hollywood Reporter |date=2024-10-21}}</ref> | gross = 912 милиони долари }} '''''Одисеја''''' ({{Langx|en|The Odyssey}}) — [[Епски филм|епски]] [[Фантастичен филм|фантастичен]] [[Акција (жанр)|акционен филм]] во сценарио и режија на [[Кристофер Нолан]], заснован на [[Одисеја|истоимениот еп]] на [[Хомер]]. Улогата на [[Одисеј]] — кралот на [[Итака]] што тргнува на долго и опасно патешествие кон дома по завршувањето на [[Тројанска војна|Тројанската војна]] — ја толкува [[Мет Дејмон]]. Во филмот играат и [[Том Холанд]], [[Ен Хатавеј]], [[Роберт Патинсон]], [[Лупита Нионго]], [[Зендеја]], [[Шарлиз Терон]] и други глумци. Нолан и неговата сопруга [[Ема Томас]] го произвеле филмот преку нивната компанија [[Syncopy Films|Syncopy]]. ''Одисеја'' е втор проект на Нолан снимен под покровителство на студиото [[Universal Pictures]], по филмот [[Опенхајмер (филм)|''Опенхајмер'']] (2023). Нолан почнал да го пишува сценариото во март 2024 г., а проектот го претставил пред студиото во октомври. Набргу потоа започнал процесот на кастинг, а во февруари 2025 г. било потврдено дека Дејмон ќе ја игра главната улога. Снимањето се одвивало од февруари до август 2025 г. во повеќе земји, вклучувајќи ги Мароко, Грција, [[Италија]], Шкотска, [[Исланд]] и Западна Сахара. Со буџет од 250 милиони долари, ''Одисеја'' станал најскапиот филм во кариерата на Нолан и негов прв проект целосно снимен со камери [[IMAX]] на филмска лента од 70 мм. Филмот бил премиерно прикажан во американските кина на 17 јули 2026 г., а во македонските на 16 јули истата година. == Содржина == Деталите за содржината се чуваат во тајност,<ref>{{Cite web |last=Аксенов |first=Михаил |date=2025-08-11 |title=Фильм «Одиссея», 2026 год: что известно об эпической адаптации античной поэмы от Кристофера Нолана |url=https://lenta.ru/articles/2025/08/11/odisseya-nolana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112075207/https://lenta.ru/articles/2025/08/11/odisseya-nolana/ |archive-date=2025-11-12 |access-date=2025-11-11 |website=[[Lenta.ru]] |lang=ru}}</ref> но познато е дека книжевната основа на филмот е [[Одисеја|истоимениот еп]] на [[Хомер]]. Според неговата содржина, [[Одисеј]], кралот на [[Стара Грција|старогрчкиот]] остров [[Итака]], патува кон својата татковина по крајот на [[Тројанска војна|Тројанската војна]]. На своето долго и опасно патување тој се среќава со митски ликови како киклопот [[Полифем]], сирените и божицата [[Кирка]], додека дома го чека неговата сопруга — кралицата [[Пенелопа (митологија)|Пенелопа]].<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |title=Universal Pictures Announces Christopher Nolan's The Odyssey |url=https://deadline.com |website=Deadline Hollywood |date=2024-12-12}}</ref> == Улоги == {| class="wikitable" |- ! Глумец !! Улога |- | [[Мет Дејмон]] || [[Одисеј]], крал на островот [[Итака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |title=First Look at Matt Damon as Odysseus |url=https://www.ign.com |website=IGN |date=2025-02-15}}</ref> |- | [[Том Холанд]] || [[Телемах]], син на Одисеј, кој се обидува да го најде<ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |title=The Odyssey Official Teaser Trailer |url=https://www.youtube.com |website=Universal Pictures YouTube |date=2025-12-16}}</ref><ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |title=Christopher Nolan's Next Masterpiece: The Odyssey |magazine=Empire |date=January 2026}}</ref>{{rp|55}} |- | [[Ен Хатавеј]] || [[Пенелопа]], сопруга на Одисеј, која во негово отсуство ги одбива потенцијалните заводници<ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |title=Inside Christopher Nolan's The Odyssey |magazine=Entertainment Weekly |date=December 2025}}</ref> |- | [[Роберт Патинсон]] || [[Антиној (син на Евпит)|Антиној]], еден од заводниците на Пенелопа<ref name="EWDec2025" /> |- | [[Зендеја]] || [[Атина (митологија)|Атина]], божица на мудроста, воената стратегија и занаетите, која му помага на Одисеј<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} |- | [[Шарлиз Терон]] || [[Калипсо (митологија)|Калипсо]]<ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite trade |title=Charlize Theron joins Nolan's Odyssey as Calypso |magazine=The Hollywood Reporter |date=2025-06-18}}</ref><ref name="TheronJun2025">{{Cite web |title=Production Update: The Odyssey |url=https://deadline.com |date=June 2025}}</ref> |- | [[Џон Бернтал]] || [[Менелај]], крал на [[Спарта]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} |- | [[Бени Сафди]] || [[Агамемнон]], крал на [[Микена]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite web |title=Nolan's Odyssey Prologue Breakdown |url=https://www.telegraph.co.uk |website=The Telegraph |date=2025-11-20}}</ref> |- | [[Џон Легвизамо]]|| [[Евмеј]], верен слуга на Одисеј<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} |- | [[Химеш Пател]] || [[Еврилох]], десната рака на Одисеј<ref name="EWDec2025" /> |- | [[Вил Јун Ли]] || еден од сопатниците на Одисеј<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} |- | [[Мија Гот]]|| [[Меланто (ќерка на Долиј)|Меланто]], слугинка на Одисеј и Пенелопа<ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |title=The Odyssey Character First Looks |url=https://variety.com |website=Variety |date=2025-12-15}}</ref> |- | Џими Гонсалес || Кефеј, еден од сопатниците на Одисеј<ref name="EWDec2025" /> |- | [[Бил Ирвин]] || |- | [[Елиот Пејџ]] || [[Синон]] |- | [[Лупита Нионго]] || [[Елена Тројанска]]<ref name="TimeCoverStory">{{Cite magazine |last=Nolan |first=Christopher |title=Inside 'The Odyssey,' Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |magazine=Time |date=2026-05-12 |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/}}</ref> и [[Клитамнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> |- | [[Саманта Мортон]] || |- | [[Џеси Гарсија]] || |- | [[Рафи Гаврон]] || |- | [[Шајло Фернандес]] || |- | [[Кори Хокинс]] || |- | [[Ник Тарабеј]] || |- | [[Морис Компти]]|| |- | [[Мајкл Вламис]]|| |- | [[Идо Голдберг]] || |- | [[Џош Стјуарт]] || |- | [[Рајан Херст]] || |- | Ентони Молинари || |- | [[Џован Адепо]] || |- | [[Логан Маршал-Грин]] || |- | [[Џејмс Ремар]] || |- | [[Тревис Скот]] || појавување во ТВ-трејлер<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.odysseymovie.com/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Universal Pictures]] [[Категорија:Филмови на Кристофер Нолан]] [[Категорија:Филмови со Мет Дејмон]] [[Категорија:Филмови со Ен Хатавеј]] [[Категорија:Филмови од 2026 година]] 8t7k4hwp0kb45o6rciv8tinj7gkb8u0 4 1398207 5605008 5604163 2026-08-04T14:16:11Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5605008 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец јули 2026 година е планирано да се одржат 8 (осум) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Претстојни денови == === Видови лен === [[Податотека:Environment - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови лен“]] На 4 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови лен“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на лен може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на видови лен|Видови лен]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Алпски лен]] (Н)|[[Луисов лен]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Староегипетски династии === [[Податотека:Pyramide2.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Староегипетски династии“]] На 6 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Староегипетски династии“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за староегипетските династии може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на староегипетски династии|Староегипетски династии]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметнста во 1820-ти и 1830-ти години“]] На 11 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1820-ти и 1830-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1820-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1830-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година === [[Податотека:Nobel_Prize.png|десно|230п|Уредувачки ден „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“]] На 13 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за нобеловците за хемија од 1926 до 1950 година може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Нобелова награда за хемија#1926–1950|Предлошка:Нобелова награда за хемија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:Historic Place on River (6282) - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 18 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Реки во Нов Зеланд|Реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“]] На 20 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1880-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1890-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Министерства на Србија === [[Податотека:Flag of Serbia.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Министерства на Србија“]] На 25 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Министерства на Србија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за министерствата на Србија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Министерства на Србија|Министерства на Србија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Населени места во Општина Гросупље === [[Податотека:Karte_Grosuplje_si.png|десно|230п|Уредувачки ден „Населени места во Општина Гросупље“]] На 27 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Населени места во Општина Гросупље“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за населените места во општина Гросупље може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Гросупље|Населени места во Општина Гросупље]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|8]] 9vswnqnbp1kyvnfbbkjbdkn0ph4rezi 5605091 5605008 2026-08-04T21:26:05Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5605091 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец јули 2026 година е планирано да се одржат 8 (осум) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Претстојни денови == === Видови лен === [[Податотека:Environment - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови лен“]] На 4 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови лен“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на лен може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на видови лен|Видови лен]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Алпски лен]] (Н)|[[Луисов лен]] (Н)|[[Среден лен]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Староегипетски династии === [[Податотека:Pyramide2.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Староегипетски династии“]] На 6 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Староегипетски династии“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за староегипетските династии може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на староегипетски династии|Староегипетски династии]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметнста во 1820-ти и 1830-ти години“]] На 11 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1820-ти и 1830-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1820-ти и 1830-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1820-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1830-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година === [[Податотека:Nobel_Prize.png|десно|230п|Уредувачки ден „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“]] На 13 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Нобеловци за хемија од 1926 до 1950 година“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за нобеловците за хемија од 1926 до 1950 година може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Нобелова награда за хемија#1926–1950|Предлошка:Нобелова награда за хемија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:Historic Place on River (6282) - The Noun Project.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 18 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Реки во Нов Зеланд|Реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“]] На 20 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1880-ти и 1890-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1880-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1890-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Министерства на Србија === [[Податотека:Flag of Serbia.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Министерства на Србија“]] На 25 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Министерства на Србија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за министерствата на Србија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Министерства на Србија|Министерства на Србија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Населени места во Општина Гросупље === [[Податотека:Karte_Grosuplje_si.png|десно|230п|Уредувачки ден „Населени места во Општина Гросупље“]] На 27 август 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Населени места во Општина Гросупље“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за населените места во општина Гросупље може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Гросупље|Населени места во Општина Гросупље]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|8]] qu8lvjxiki03kja2rxi0sscqar1jo62 0 1398306 5605117 5604724 2026-08-04T21:45:21Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605117 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|name=''Trifolium pilczii''|status=|image=|image_caption=|domain=|regnum=Plantae|divisio=Tracheophyta|classis=Magnoliopsida|ordo=Fabales|familia=Fabaceae|genus=Trifolium|species='''pilczii'''|range_map=|range_map_caption=Utbredningsområde|image2=|image2_caption=|synonyms=}}'''''Trifolium pilczii'''''<ref name="C132"/><ref name="C133"/> — [[Бобови|вид на бобови]] опишан од [[Лујо Адамовиќ|Адамовиќ]]. ''Trifolium pilczii'' е во [[Род (биологија)|родот]] [[детелина]] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]].<ref name="source">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ildis.org/ |title=ILDIS World Database of Legumes |accessdate=2026-06-25 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517100307/http://www.ildis.org/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Во [[Каталог на живот|Каталогот на живот]] не се наведени [[подвид]]ови. == Опис == ''Trifolium pilczii'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]], ниско тревесто растение со дрвовидно задебелен приземен дел, силно разгрането и со јак, долг корен. [[Стебло|Стебленцата]] се високи 3–5 см, голи, поединечни или по неколку, најчесто неразгранети и израснуваат од врвовите на старите приземни гранчиња. Најдолните листови на вегетативните гранчиња имаат долги дршки, додека кај погорните дршките постепено се скратуваат. Листовите се голи, долги 8–12 мм, обратнојајцевидни, најшироки во горната третина, со тап или плитко срцевидно всечен врв и ситно, неправилно назабени рабови. Запчињата завршуваат со кукесто свиткани шилести врвчиња. [[Прилисник|Прилисниците]] се долги 7–12 мм, бели или на врвот зеленикави, ципести и копјести. Во основата се сраснати околу 2 мм и образуваат ракавец, додека нивниот горен дел е триаглесто-копјест и заострен. Поради кусите интернодиуми, прилисниците често се преклопуваат. [[Соцветие|Соцветијата]] се ретки, составени од 4–6 цветови и се носат на влакнести дршки кои се два до три пати подолги од пазувниот лист. Цветните дршки се покуси од трубестиот дел на чашката и по прецветувањето се свиткуваат надолу. Прицветниците се лушпести, долги 0,4–0,5 мм, обратнојајцевидни и на врвот назабени. Чашката е гола и долга 5–6 (до 7) мм. Нејзиниот трубест дел е долг 2,5–3 мм, додека горните запчиња се долги 2–2,5 мм, страничните околу 3 мм, а долното околу 4 мм. Венчето е пурпурно; барјачето е долго околу 15 мм и елиптично, со густи паралелни жили. Крилцата достигнуваат должина од околу 13 мм, а лаѓичката околу 12 мм. [[Плод]]от е мешунка долга околу 10 мм, која содржи едно до две семиња. Столпчето е долго околу 11 мм и на врвот кукесто свиткано.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1296-1297}}</ref> == Распространетост во Македонија == Расте на високопланински пасишта на надморска височина од 1800 до 2500 метри. Овој вид се среќава на планините [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Јабланица]], [[Пелистер]] и [[Галичица]], но според Адамовиќ се среќава и на [[Бабуна (планина)|Бабуна]], а според [[Карл Хајнц Рехингер|Рехингер]] се среќава и во [[Стогово]].<ref name=":0" /> == Наводи == <references> <ref name="C132">Heywood,V.H. & Ball,P.W., 1968 ''Leguminosae.In:Flora Europaea Vol.2.ed.Tutin,T.G.et al.''</ref> <ref name="C133">Adamovic,L., 1904 ''Denkschr.Akad.Wiss.Math.-Nat.Kl.(Wien) Vol.74''</ref> <ref name="source"/> </references> == Надворешни врски == * {{Викивидови|Trifolium pilczii|''Trifolium pilczii''}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Детелина]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3jso2oxpfx4ph1phtx2qxk0kad5npva 0 1398379 5605120 5604730 2026-08-04T21:45:28Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605120 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Trifolium nigrescens Monacia Corse.JPG | genus = Trifolium | species = nigrescens | authority = [[Viv.]], 1808 }}'''''Trifolium nigrescens'''''<ref>{{PLANTS}}</ref> — [[Едногодишно растение|едногодишен]] вид на [[детелина]] кој е широко распространет низ [[Средоземно Море|Средоземното Море]], вклучувајќи ја Северна [[Африка]] и [[Среден Исток|Блискиот Исток]]. Растението се среќава во [[Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1302}}</ref> == Опис == ''Trifolium nigrescens'' е едногодишно, високо 10–40 см и обично силно разгрането. Стебленцата се исправени или приподигнати, голи или со ретки влакна. Базалните листови имаат долги дршки, додека кај горните листови дршките се покуси од листната плочка, а најгорните листови имаат многу куси дршки. [[Лист]]овите се обратнојајцевидни до триаголесто-обратно-срцевидни, најшироки во горната половина, долги околу 10 мм и приближно исто толку широки. Врвот е тап или плитко всечен, а горната половина од работ е ситно шилесто назабена. Основата е клиновидна и постепено преминува во дршка. [[Прилисник|Прилисниците]] се копјести, долги 1–3 мм, во основата меѓусебно сраснати, бели и ципести. Нивниот слободен дел е триаглесто-копјест и постепено се стеснува во заострен врв. [[Соцветие|Соцветијата]] се топчести, со пречник од 10–20 мм, составени од поголем број цветови и се развиваат во пазувите на листовите на долги дршки. [[Цвет]]овите имаат дршки кои се подолги од трубестиот дел на чашката и се голи. Прицветниците се бели, ципести, копјести и завршуваат со заострен врв. Чашката е долга околу 3 мм, со десет жили. Нејзиниот трубест дел е долг околу 1,5–2 мм, а запците се копјести или линејни. Горните запци се подолги од долните и обично се три до четири пати подолги од трубестиот дел на чашката. Венчето е долго 5–9 мм, бело, поретко розово, а по прецветувањето станува кафеаво. Цветовите по прецветувањето се спуштаат надолу. [[Плод]]от е мешунка која содржи едно, почесто две до четири, а поретко пет семиња.<ref name=":0" /> == Распространетост во Македонија == ''Trifolium nigrescens'' се среќава по низини, брдски и планински пасишта и ливади, покрај патишта и грмушести растенија и е широко распространето низ целата површина на Македонија до надморска височина од 1400 метри.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-врска}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Детелина]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1cdsyohl3kxb2f7y0zwncvd9irvqs7r 4 1398418 5605400 5603648 2026-08-05T10:43:18Z P.Nedelkovski 47736 /* Резултати */ 5605400 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:P.Nedelkovski|'''P.Nedelkovski/Цветови''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема, или поттема: цветови. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Пепелав здравец]] |- | 2. || [[Крвав здравец]] |- | 3. || [[Шумски здравец]] |- | 4. || [[Шаренолистен здравец]] |- | 5. || [[Свртен здравец]] |- | 6. || [[Осилав здравец]] |- | 7. || [[Кртолест здравец]] |- | 8. || [[Долгостолпчест здравец]] |- | 9. || [[Здравец (род)]] |- | 10. || [[Асфоделов здравец]] |- | 11. || [[Разгранет здравец]] |- | 12. || [[Бохемиски здравец]] |- | 13. || [[Пиринејски здравец]] |- | 14. || [[Тркалезнолистен здравец]] |- | 15. || [[Нежен здравец]] |- | 16. || [[Брутиски здравец]] |- | 17. || [[Ситноцветен здравец]] |- | 18. || [[Гулабов здравец]] |- | 19. || [[Расеченолистен здравец]] |- | 20. || [[Блескав здравец]] |- | 21. || [[Смрдлив здравец]] |- | 22. || [[Пурпурен здравец]] |- | 23. || [[Здрал]] |- | 24. || [[Песочен здрал]] |- | 25. || [[Штркоклунест здрал]] |- | 26. || [[Млечна трева (род)]] |- | 27. || [[Монпелјеска млечна трева]] |- | 28. || [[име]] |- | 29. || [[име]] |- | 30. || [[име]] |- | 31. || [[име]] |- | 32. || [[име]] |- | 33. || [[име]] |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] bh0mgh8t52klontnf90ptuu8sj67m5h 0 1398519 5605009 5583700 2026-08-04T14:16:48Z SpectralWiz 106165 5605009 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|image_name=Evgenija Kirijaku.jpg|портрет=Евгенија Киријаку|роден-место=Нестрам, Костурско|наставка=а|починал-дата=1949 година|починал-место=Одре|роден-дата=1922 година|народност=[[Македонка]]}} '''Евгенија Киријаку''' ({{Роден на|||1922}} во {{роден во|Нестрам}} — {{Починат на|||1949}} во {{починат во|Одре}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Грчка граѓанска војна|Грчката граѓанска војна]], како борец на ДАГ.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1105}}</ref> == Животопис == Нејзиниот татко починал во војната во Мала Азија. Била вереница на еден од нејзините соседи кој бил партизан. Фашистичките окупатори го уапсиле и го убиле. Евгенија и покрај тешкиот удар продолжила со антифашистичката борба.<ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://www.pollitecon.com/html/Freedom_Fighters/assets/For_Sacred_National_Freedom_-_Portraits_Of_Fallen_Freedom_Fighters.pdf|title=For Sacred National Freedom - Portraits Of Fallen Freedom Fighters|last=Authors|first=Various|publisher=Pollitecon Publications|year=2009|isbn=978-0-9804763-3-0|editor-last=Bivell|editor-first=Victor|location=Австралија|pages=156-158|language=англиски|translator-last=Kolupacev Stewart|translator-first=Elizabeth}}</ref> Во 1941 година станала член на КПГ. Била уапсена во 1942 година и затворена во атинските затвори. По ослободувањето повторно стапила во партизани. Евгенија била член на Костурскиот регионален совет на ЕПОН и неуморно работела за организирањето на младите во редовите на ЕПОН.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> По [[Договор од Варкиза|договорот во Варкиза]] таа повторно била уапсена од страна на монархофашистите, мачена и затворана во Костурските затвори. На почетокот на 1948 година била ослободена и се вратила во своето село. Но за кратко време повторно стапила во партизани. Учествувала во многу битки на [[Грамошта|Грамос]], [[Вич]], [[Лерин]], [[Негуш]], [[Воден]] и на други места.<ref name=":1" /> Пoтoa учествувала во [[Демократска армија на Грција|ДАГ]] и загинала во битката кај Одрија 1949 како потпоручник и политички комесар.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Киријаку, Евгенија}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] d1o9jy7dhb72e7q3qtd6i8szddtyyf0 5605010 5605009 2026-08-04T14:17:08Z SpectralWiz 106165 5605010 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|image_name=Evgenija Kirijaku.jpg|портрет=Евгенија Киријаку|роден-место=Нестрам, Костурско|наставка=а|починал-дата=1949 година|починал-место=Одре|роден-дата=1922 година|народност=[[Македонка]]}} '''Евгенија Киријаку''' ({{Роден на|||1922}} во {{роден во|Нестрам}} — {{Починат на|||1949}} во {{починат во|Одре}}) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Грчка граѓанска војна|Грчката граѓанска војна]], како борец на ДАГ.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1105}}</ref> == Животопис == Нејзиниот татко починал во војната во Мала Азија. Била вереница на еден од нејзините соседи кој бил партизан. Фашистичките окупатори го уапсиле и го убиле. Евгенија и покрај тешкиот удар продолжила со антифашистичката борба.<ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://www.pollitecon.com/html/Freedom_Fighters/assets/For_Sacred_National_Freedom_-_Portraits_Of_Fallen_Freedom_Fighters.pdf|title=For Sacred National Freedom - Portraits Of Fallen Freedom Fighters|last=Authors|first=Various|publisher=Pollitecon Publications|year=2009|isbn=978-0-9804763-3-0|editor-last=Bivell|editor-first=Victor|location=Австралија|pages=156-158|language=англиски|translator-last=Kolupacev Stewart|translator-first=Elizabeth}}</ref> Во 1941 година станала член на КПГ. Била уапсена во 1942 година и затворена во атинските затвори. По ослободувањето повторно стапила во партизани. Евгенија била член на Костурскиот регионален совет на ЕПОН и неуморно работела за организирањето на младите во редовите на ЕПОН.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> По [[Договор од Варкиза|договорот во Варкиза]] таа повторно била уапсена од страна на монархофашистите, мачена и затворана во Костурските затвори. На почетокот на 1948 година била ослободена и се вратила во своето село. Но за кратко време повторно стапила во партизани. Учествувала во многу битки на [[Грамошта|Грамос]], [[Вич]], [[Лерин]], [[Негуш]], [[Воден]] и на други места.<ref name=":1" /> Пoтoa учествувала во [[Демократска армија на Грција|ДАГ]] и загинала во битката кај [[Одре]] 1949 како потпоручник и политички комесар.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Киријаку, Евгенија}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 2ne2sl54cj3p50g3ivlz8qs9aq1qg5g 0 1398637 5605118 5604726 2026-08-04T21:45:23Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605118 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = ''Trifolium phleoides'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Klövrar]] | genus = Trifolium | species_sv = | species = '''phleoides''' | taxon = Trifolium phleoides | taxon_authority = [[Carl Ludwig von Willdenow|Willd.]] | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Trifolium phleoides'' subsp.'' audigieri'' <small>[[Foucaud]]</small><br>''Trifolium erinaceum'' <small>[[M.Bieb.]]</small> }}'''''Trifolium phleoides'''''<ref name="C132" /><ref name="C133" /><ref name="C134" /><ref name="C135" /><ref name="C136" /><ref name="C137" /><ref name="C138" /><ref name="C139" /><ref name="C1310" /> '''''—''''' [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[детелина]] опишано од [[Карл Лудвиг Вилденов|Карл Лудвиг фон Вилденов]]. Во [[Каталог на живот|Каталогот на живот]] не се наведени [[подвид]]ови. == Опис == Растението е едногодишно, високо 10–40 см. [[Стебло]]то е зелено или црвенкаво, најчесто неразгрането, поретко разгрането, со неколку долги исправени стебленца. По површината е покриено со прилегнати влакна, а [[лист]]овите се ретко распоредени. Базалните листови имаат дршки два до три пати подолги од листната плочка, додека кај стеблените листови дршките се еднакво долги или покуси од листната плочка, а кај најгорните листови се многу куси. Лисните дршки се многу тенки и покриени со прилегнати влакна. Долните листови се обратнојајцевидни, а горните елиптични до долгнавесто-копјести, долги 10–20 мм, со тап или заоблен врв и неколку ситни запци. Од двете страни се покриени со прилегнати влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] имаат ретки влакна и црвени жили, бели или црвенкави, со зелен врв, долгнавести и со долг, линејно-копјест заострен слободен дел. [[Соцветие|Соцветијата]] се цилиндрични, носени на долги дршки и составени од густо збиени цветови. [[Цвет]]овите се долги околу 3–4 мм и се без прицветници. Чашката е ѕвонеста, долга 3–4 мм и покриена со полураширени влакна. Околу отворот се развива јасно изразен калозен прстен. Нејзиниот ѕвонест дел е бел, речиси ципест и долг околу 2 мм. Запците се широко триаголни, заострени и речиси еднакви по должина, или двата странични се малку покуси. Тие се исправени или благо раширени и ѝ даваат на чашката ѕвездест изглед. Венчето е светлорозово, долго околу 2,5–3,5 мм, малку подолго од чашката, а поретко е долго колку неа. [[Плод]]от е мешунка која обично содржи едно [[семе]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1320-1321}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Trifolium phleoides'' расте по пасишта, камењари, покрај шуми и грмушести состоини во потоплите делови на Македонија. Растението се среќава во: [[Таорската Клисура]], [[Мавровско Поле]], планината [[Бистра]], Мал Крчин во [[Дебар]], планината [[Баба Сач]] (Кичевско), [[Селечка Планина]] (Прилепско), [[Црвена Корија]] во [[Битола]], [[Преспанско Езеро]] на островот [[Голем Град]], планината [[Галичица]], и селото [[Велешта]] во [[Струга]].<ref name=":0" /> == Наводи == <references> {{наводи}} <ref name = "C132">Zohary,M. & Heller,D., 1984 ''The Genus Trifolium. Jerusalem.''</ref> <ref name = "C133">Heywood,V.H. & Ball,P.W., 1968 ''Leguminosae.In:Flora Europaea Vol.2.ed.Tutin,T.G.et al.''</ref> <ref name = "C134">Grossheim, A.A., 1952 ''Flora Kavkaza, Vol.5. Moscow,Leningrad. (Rus)''</ref> <ref name = "C135">Yakovlev G, Sytin A & Roskov Y, 1996 ''Legumes of Northern Eurasia. Royal Botanic Gardens, Kew.''</ref> <ref name = "C136">Bobrov, E.G., 1941 ''In:Flora URSS, Vol.11. Mosqua, Leningrad. (Rus)''</ref> <ref name = "C137">Roskov,Yu.R., 1990 ''Revis.of the g.Trifolium in fl.USSR.Cand.thes.Leningrad(Rus)''</ref> <ref name = "C138">Bobrov,E.G., 1987 ''In: Flora Partis Europaeae URSS Vol. 6. Leningrad. (Rus.)''</ref> <ref name = "C139">Coombe, D.E., 1968 ''In:Flora Europaea, Vol.2. Cambridge.''</ref> <ref name = "C1310">von Willdenow,C.L., 1802 ''Sp.Pl.Vol.3''</ref> </references> == Надворешни врски == * {{Викивидови|Trifolium phleoides|''Trifolium phleoides''}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Детелина]] 0h4ds8c6bdy6l0loztqecjb4mdstqng 0 1398817 5605108 5604737 2026-08-04T21:44:55Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605108 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = Trifolium echinatum | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Klövrar]] | genus = Trifolium | species_sv = Igelkottsklöver | species = '''echinatum''' | taxon = Trifolium echinatum | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Trifolium supinum'' <small>[[Savi]]</small><br>''Trifolium reclinatum'' <small>[[Waldst.]] & [[Kit.]]</small><br>''Trifolium procerum'' <small>[[Rochel]]</small> |authority=[[M.Bieb.]]}}'''''Trifolium echinatum''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[детелина]] опишан од [[Фридрих Август Маршал фон Биберштајн]]. Видот се среќава во Македонија и повремено во [[Шведска]], но не се [[Размножување|размножува]] таму.<ref name="dyn">[http://www.dyntaxa.se/taxon/info/221323?changeRoot=True Dyntaxa Trifolium echinatum]</ref> Покрај номинираната форма, постои и [[подвид]]от ''T. e. carmeli''. == Опис == Растението е едногодишно, високо 10–50 см и најчесто разгрането по целата должина. [[Стебло]]то е исправено или приподигнато и покриено со прилегнати влакна, а понекогаш е и без влакна. Базалните листови имаат дршки три до четири пати подолги од листната плочка, кај стеблените листови дршките се покуси, а кај горните се покуси од листната плочка. Двата најгорни листа се поставени еден спроти друг. Листовите се обратнојајцевидни до обратнојајцевидно-копјести, долги 8–20 мм и широки 4–12 мм, со тап или заоблен врв и клиновидна основа. Од двете страни и по работ имаат ретки влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] се речиси ципести, голи, долгнавести и завршуваат со копјест зелен слободен дел, а по работ се покриени со долги раширени влакна. [[Соцветие|Соцветијата]] се јајцевидни или топчести, со пречник до 15 мм. [[Цвет]]овите се без прицветници и се носат на дршки долги 20–50 мм, кои се покриени со густи прилегнати влакна. Чашката е долга околу 6 мм. Нејзиниот трубест дел е долг околу 2 мм, има десет испакнати жили и по површината е покриен со прилегнати влакна. Запците се линејно-шиловидни, со една жила и по работ имаат ретки полураширени влакна. Тие се со различна должина: горните се долги 2–2,5 мм, страничните околу 3,5 мм, а долниот околу 4–4,5 мм. Кај зрелите плодови, отворот на чашката се затвора со развој на прстенесто ткиво, а запците стануваат полураширени. Венчето е розово или кремаво, околу двапати подолго од чашката. Барјачето е долго околу 12 мм, крилцата се околу 1,5–2 мм покуси од него, а лаѓичката е малку покуса од крилцата. [[Плод]]от е мала, ципеста мешунка сместена во чашката, која обично содржи едно [[семе]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1341}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Trifolium echinatum'' расте по брдски пасишта, покрај грмушести растенија и солени почви. Растението се среќава во [[Гази Баба]], с. [[Матка (село)|Матка]], [[Петровец]], [[Катлановско Блато]] и [[Катлановска Бања]] во [[Скопје]], [[Таорската Клисура]], клисурата на реката [[Пчиња]], [[Скопска Црна Гора]] (Групче), [[Мавровско Поле]], селата [[Орашац]] и [[Кучкарево]] во [[Куманово]], селата [[Башино Село]], [[Отовица]], [[Сујаклари]], [[Уланци]] и [[Енешово]] во [[Велес]], селото [[Делисинци]], [[Железничка станица|железничката станица]] ''Овче Поле'', [[Богословец (село)|Богословец]], селата [[Кадрифаково]] и [[Ерџелија]] во [[Свети Николе]], [[Штип]] и железничката станица ''Ванчо Прќе'', [[Пробиштип]], планината [[Плачковица]], селото [[Џидимирци (Неготинско)|Џидимирци]] во [[Неготино]], [[Полошки манастир|Полошкиот манастир]] во [[Кавадарци]], селото [[Чепигово]] во [[Прилеп]], [[Демир Капија]], планината [[Ниџе]], селото [[Стојаково]] во [[Гевгелија]] и [[Нов Дојран]].<ref name=":0" /> Сошка во 1939 година го посочил ''Trifolium echinatum var reclinatum'' дека се среќава во Демиркаписката клисура.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови|Trifolium echinatum|Trifolium echinatum}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Детелина]] i5knl8s8qkp7hddz77wssy3cxm06mge 0 1398830 5605122 5604545 2026-08-04T21:45:34Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605122 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = Trifolium leucanthum | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Klövrar]] | genus = Trifolium | species_sv = Bollklöver | species = '''leucanthum''' | taxon = Trifolium leucanthum | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Trifolium sachokianum'' <small>[[Grossh.]]</small> |authority=[[M.Bieb.]]}}'''''Trifolium leucanthum''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[детелина]] опишан од [[Фридрих Август Маршал фон Биберштајн]]. Видот се среќава во [[Македонија]] и повремено во [[Шведска]], но не се [[Размножување|размножува]] таму.<ref name="dyn">[http://www.dyntaxa.se/taxon/info/221330?changeRoot=True Dyntaxa Trifolium leucanthum]</ref> Во [[Каталог на живот|''Каталогот на животот'']] не се наведени [[подвид]]ови. == Опис == Растението е едногодишно, високо 10–20 см и разгрането уште од основата, со голем број стебленца. [[Стебло|Стебленцата]] се исправени, слабо разгранети, најчесто црвенкави и покриени со густи раширени влакна. Базалните листови обично имаат дршки двапати подолги од листната плочка, додека кај стеблените листови дршките се речиси еднакво долги со листната плочка, а кај двата најгорни, спротивно поставени листа, се покуси од листната плочка. Лисните дршки се покриени со раширени влакна. Долните листови се обратнојајцевидни, а горните елиптично-долгнавести, со тап или кусо заострен врв и плитко, речиси незабележливо назабен раб. Од двете страни се покриени со полураширени влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] се влакнести во долната половина, најизразено кај долните листови, ципести со зелени жили, додека кај горните листови се цели зелени или само нивниот слободен копјест дел е зелен. [[Соцветие|Соцветијата]] се јајцевидно-топчести или топчести, со пречник од околу 15 мм и најчесто се развиваат по две на врвот од гранчињата. Дршката на соцветието е долга 5–10 см и по површината е покриена со прилегнати влакна. [[Цвет]]овите се долги 9–10 мм и се без прицветници. Чашката е долга околу 8 мм, белузлава или бледозелена. Нејзиниот цилиндричен трубест дел е долг околу 3 мм, со десет жили и покриен со густи раширени влакна. Запците се копјесто-триаголни, во основата со три жили, полураширени, долги околу 4 мм и речиси еднакви по должина. Тие се зелени и по површината покриени со полураширени влакна. Отворот на чашката има прстенесто задебелување и прстен од влакна. Венчето е долго околу 8–10 мм, бело или розово. Крилцата се речиси еднакво долги со лаѓичката или малку покуси, а лаѓичката е околу 1,2–1,5 мм покуса од барјачето. [[Плод]]от е мала мешунка сместена во чашката и обично содржи едно [[семе]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1342}}</ref> == Распространетост во Македонија == Trifolium leucanthum расте по брдски пасишта и камењари на надморска височина од 1100 до 1200 метри. Растението се среќава во околината на градот [[Скопје]], [[Катлановска Бања]] и [[Петровец]], [[Таорската Клисура]], [[Башино Село]], селата [[Отовица]] и [[Раштани (Велешко)|Раштани]] во [[Велес]], кај [[Железничка станица|железничката станица]] Ванчо Прќе во [[Штип]], [[Пробиштип]], [[Кратово]], помеѓу [[Делчево]] и [[Пехчево]], селото [[Големо Коњари]] во [[Прилеп]], [[Отешево]] во [[Ресен]], [[Гевгелија]] и [[Нов Дојран]] кај местото ''Асанли''.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови|Trifolium leucanthum|Trifolium leucanthum}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Детелина]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1xlohne8gtn28g3k6m5khrjvptsgote 0 1399120 5605111 5604617 2026-08-04T21:45:10Z Bjankuloski06 332 /* Чашка и венче */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605111 wikitext text/x-wiki {{Таксономија |name=''Geranium reflexum'' |status=|image=Geranium reflexum 01.JPG |image_caption= |domain= |regnum=[[Plantae]] |divisio=[[Tracheophyta]] |classis=[[Magnoliopsida]] |ordo=[[Geraniales]] |familia=[[Geraniaceae]] |genus=''[[Geranium]]'' |species='''''Geranium reflexum''''' |binomial=''Geranium reflexum'' |binomial_authority=[[Карл Линеј|L.]] |range_map= |range_map_caption= |image2= |image2_caption= |synonyms=''Geranium reflexum graeca'' <small>[[Акиле Терачано|A. Terracc.]]</small><br>''Geranium reflexum serbica'' <small>[[Акиле Терачано|A. Terracc.]]</small><br>''Geranium reflexum catriensis'' <small>[[Акиле Терачано|A. Terracc.]]</small><br>''Geranium reflexum subreflexum'' <small>[[Акиле Терачано|A. Terracc.]]</small><br>''Geranium phaeum reflexum'' <small>([[Карл Линеј|L.]]) [[Акиле Терачано|A. Terracc.]]</small><br>''Geranium tuberosum hirta'' <small>[[Едуард Форманек|Formánek]]</small><br>''Geranium roseum'' <small>L'Hér. ex [[Ернс Готлиб фон Штојдел|Steud.]]</small><br>''Geranium molloides'' <small>[[Едуард Форманек|Formánek]]</small>}} '''Свртен здравец''' ({{langx|lat|Geranium reflexum}}) — [[Вид (биологија)|вид]] на [[Дикотиледони растенија|цветнo растениe]].<ref name="COL">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title=Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|last=Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year=2019|publisher=Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 38526210|accessdate=2019-11-11|archive-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref> Првпат го опишал [[Карл Линеј]]. ''Geranium reflexum'' е вид на цветно растение од родот ''Geranium'', семејство [[Здравци|Geraniaceae]].<ref name="COL" /> ==Опис== ===Општи одлики и стебло=== Свртениот здравец е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]], високо 60 до 80 см, со кус дебел [[ризом]], препокриен со остатоци од [[Прилисник|прилисниците]] на базалните листови. Стеблото е аглесто, светликаво и компактно. Покриено е со долги расперени влакна кои се речиси двојно подолги од пречникот на стеблото, а покрај нив се присутни и ретки куси жлездести влакна.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6) |page=1493-1494|pages=1433-1715 |url= |accessdate=5 јули 2026}}</ref> ===Листови=== Базалните листови се со долги дршки (2 пати подолги од широчината на [[Лиска (лист)|лиската]] (ламината)), додека стеблените листови се спирално распоредени, со куса дршка или приседнати. Листовите се со ширина од 6 до 15 см и се пересто насечени околу 3/4 на 5–7 дела. Деловите на листовите се елиптично-ромбични, крупно назабени или повторно плитко насечени на двојно-назабени делови. Лисните дршки се покриени со расперени влакна и куси жлездести влакна.<ref name=FM/> ===Соцветие и цвет=== [[Соцветие]]то е терминално и дифузно. [[Цвет]]овите се поставени по 2 на долга заедничка дршка, која е подолга од листот на чија спротивна страна се развила. Самите цветни дршки се исто така 2–3 пати подолги од [[Чашка (ботаника)|чашката]]. Дршката на соцветието и на [[Цветна дршка|цветот има]] ретки долги расперени влакна и густи куси прости и жлездести влакна. Карактеристично е што по прецветувањето, цветните дршки се спуштаат надолу.<ref name=FM/> ===Чашка и венче=== [[Чашка (ботаника)|Чашката]] е зелена, а [[Чашкино ливче|чашкините ливчиња]] се долги 8 до 9 мм, елиптично копјести и со 3 слабо воочливи жили. По површината имаат долги бели влакна и густи куси приседнати жлездести влакна, а на врвот се тапи, но со четинесто врвче долго 0,25 до 0,5 мм. Венчето е виолетово или пурпурно. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се долги 7 до 9 мм, широки 2,5–4 мм, со копјест облик. За време на цветањето, тие се заедно со чашкините ливчиња свиткани наназад. Во основата се бледо жолтеникави или бели и имаат расперени влакна по работ.<ref name=FM/> ===Прашници и плод=== [[Прашник|Прашниците]] се подолги од чашката, а кон основата постепено се проширени. По работ се покриени со долги влакна, а во долниот дел по површината со куси влакненца. Долниот дел на плодот е четинесто влакнест. Во горниот дел, под самите столпчиња, има 2 до 4 хоризонтални брчки со ситни влакна по површината. Клунестиот дел на плодот е покриен со густи куси (речиси приседнати) влакненца и со ретки куси (речиси приседнати) жлездести влакна.<ref name=FM/> ==Живеалиште== Растението вирее по влажни и засенчени места, по камењари и во букови шуми на [[надморска височина]] до 1.800 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Југоисточна Европа:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2nd Edition]</ref> Албанија, Бугарија, Грција, Италија, Југославија. ===Македонија=== Во Македонија, овој вид е научно забележан на следниве места:<ref name=FM/> * [[Скопска Црна Гора]] (Групче) * [[Шар Планина]] и [[Општина Маврово и Ростуше|Маврово]] (вклучувајќи ја и клисурата на [[Мавровска Река]]) * Планините [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Дешат]] – [[Крчин]], [[Јабланица]], [[Галичица]], [[Пелистер]], [[Дудица]] и [[Кожуф]] * [[Дебар]] (село [[Баниште]]) * [[Кичево]] (врвовите [[Цоцан]] и [[Турла]]) == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Geranium reflexum}} {{Викивидови-ред|Geranium reflexum}} [[Категорија:Здравец]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] 8hl6yyuyfo3rbgwjvwcg4utzjcbgpai 0 1399265 5605119 5589092 2026-08-04T21:45:25Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605119 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | name = ''Trifolium noricum'' | status = | image =Trifolium noricum Atlas Alpenflora.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Klövrar]] | genus = Trifolium | species_sv = | species = '''noricum''' | taxon = Trifolium noricum | taxon_authority = [[Franz Xaver von Wulfen|Wulfen]] | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = |authority=[[Wulfen]]}}'''''Trifolium noricum''''' — [[Повеќегодишно растение|многугодишен]] тревест [[Вид (биологија)|вид]] на [[детелина]] од [[Фамилија (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Франц Ксавер фон Вулфен]]. == Опис == Растението е повеќегодишно тревесто растение, во основата со бројни задрвенети приземни гранчиња, од кои исправено израснуваат неколку неразгранети стебленца високи 10–20 см. [[Стебло|Стебленцата]] се покриени со густи раширени влакна. Базалните листови на вегетативните и цветните гранчиња имаат дршки два до десет пати подолги од листната плочка, додека кај стеблените листови, кои најчесто се два до три, дршките се два до пет пати подолги од листната плочка. [[Лист]]овите се елиптични до обратнојајцевидни, долги 12–20 мм и широки 6–8 мм, со тапо заострен врв, цел раб и клиновидна основа. Горната страна е речиси гола, а долната густо покриена со полураширени влакна; младите листови се влакнести од двете страни. [[Прилисник|Прилисниците]] се долгнавести, ципести, белузлави со зеленикави жили и покриени со полураширени или раширени влакна. Нивниот слободен дел е триаглесто-копјест и завршува со долг заострен врв. Лисните дршки се покриени со раширени влакна. [[Соцветие|Соцветијата]] се топчести, со пречник од 20–40 мм, терминални и обвиени од прилисниците на најгорниот лист. [[Цвет]]овите се многубројни и густо збиени. Чашката е долга 7–10 мм. Нејзиниот цилиндричен трубест дел е долг околу 5 мм, со десет жили и густо покриен со раширени влакна. Запците се линејно-шиловидни, речиси еднакви по должина, скоро шилести и најчесто еднакво долги или малку покуси од трубестиот дел на чашката. По површината имаат ретки раширени влакна. Венчето е кремаво или пурпурноцрвено, долго околу 15 мм и 1,5–2 пати подолго од чашката. Барјачето е за 3–4 мм подолго од крилцата, во горната половина благо закривено нагоре, а крилцата завршуваат со заострен врв. Лаѓичката е 1–2 мм покуса од крилцата. [[Плод]]от е мала мешунка сместена во чашката и обично содржи едно [[семе]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1327-1328}}</ref> == Варијабилност == * ''Trifolium noricum subsp. '''noricum''''' — запците на чашката се долги колку цилиндричниот дел на чашката или малку подолги. Венчето се одликува со кремава боја.<ref name=":0" /> * ''Trifolium noricum subsp. '''praetutianum''''' — запците на чашката се покуси од цилиндричниот дел на чашката за 1/2 или 1/3, а деловите на работ на чашката помеѓу запците се темновиолетови. Венчето се одликува со црвена, пурпурна и кремава боја.<ref name=":0" /> == Распространетост во Македонија == Растението расте по високопланински пасишта на надморска височина од 1650 до 2700 метри. [[Подвид]]овите се среќаваат на различни места:<ref name=":0" /> * ''Trifolium noricum subsp. noricum'' — само на [[Шар Планина]].<ref name=":0" /> * ''Trifolium noricum subsp. praetutianum —'' планините [[Кораб]], [[Дешат]] - [[Крчин]] и [[Бистра]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscat|Trifolium noricum|''Trifolium noricum''}} * {{wikispecies|Trifolium noricum|''Trifolium noricum''}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Детелина]] [[Категорија:Флора на Македонија]] p0h651veofj5cchijak7xrqgwdmv4m5 0 1399450 5605114 5604361 2026-08-04T21:45:15Z Bjankuloski06 332 /* Соцветие и цвет */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605114 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Knolliger Storchschnabel (Geranium tuberosum) 5624.JPG |image_caption=Цвет |image2=Edwards' botanical register, or, Ornamental flower-garden and shrubbery .. (1829-1847) (21147896036).jpg |image2_caption=Ботаничка илустрација |genus=Geranium |species=tuberosum|authority=[[Карл Линеј|L.]] |synonyms_ref=<ref name="POWO_373774-1" />|synonyms={{Collapsible list| *''Geranium radicatum'' {{small|M.Bieb.}} *''Geranium stepporum'' {{small|P.H.Davis}} *''Geranium tuberosum'' f. ''angustilobum'' {{small|Woronow}} *''Geranium tuberosum'' subsp. ''deserti-syriacum'' {{small|P.H.Davis}} *''Geranium tuberosum'' var. ''incisodentatum'' {{small|Woronow}} *''Geranium tuberosum'' var. ''linearifolium'' {{small|Boiss.}} *''Geranium tuberosum'' subsp. ''linearifolium'' {{small|(Boiss.) P.H.Davis}} *''Geranium tuberosum'' subsp. ''micranthum'' {{small|Schönb.-Tem.}} *''Geranium tuberosum'' var. ''pinnatifidum'' {{small|Woronow}} *''Geranium tuberosum'' var. ''radicatum'' {{small|Kuntze}} *''Geranium tuberosum'' var. ''ramosum'' {{small|Lindl.}} *''Geranium tuberosum'' var. ''sefidianum'' {{small|Pau}} }}}} '''Кртолест здравец''' ({{langx|lat|Geranium tuberosum}}) — [[Вид (биологија)|вид]] [[цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Здравци|Geraniaceae]]. Потекнува од [[Средоземјето]], [[Кавказ]] и [[Западна Азија]]. Кралското хортикултурно друштво го смета за добро растение за привлекување опрашувачи и е широко достапно од комерцијални добавувачи.<ref name="POWO_373774-1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/7939/i-geranium-tuberosum-i/details|title=''Geranium tuberosum'' tuberous-rooted cranesbill|date=2023|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=5 January 2023|quote=11 suppliers}}</ref> Постојат голем број достапни сорти, вклучувајќи ги „Rosie's Mauve“ и „Richard Hobbs“.<ref name="RHS_307169">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/307169/geranium-tuberosum-rosie-s-mauve/details|title=''Geranium tuberosum'' 'Rosie's Mauve'|date=2023|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=5 January 2023|quote=2 suppliers}}</ref><ref name="RHS_317162">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/317162/geranium-tuberosum-richard-hobbs/details|title=''Geranium tuberosum'' 'Richard Hobbs'|date=2023|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=5 January 2023|quote=1 suppliers}}</ref> == Опис == === Општи одлики и стебло === Кртолестиот здравец е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] кое достигнува висина од 20 до 40 см. Во самата основа на растението се развива мала топчеста кртола. Стеблото е поставено вертикално и е покриено со расперени влакна. На самото стебло нема [[лист]]ови, додека во неговата основа се развиваат 1 до 2 листа.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6) |page=1495-1496|pages=1433-1715 |url= |accessdate=5 јули 2026}}</ref> === Листови === Базалните (приземните) листови имаат ширина од 6 до 8&nbsp;cm. Тие се пересто насечени речиси до самата основа на 5 до 7 дела. Секој од овие делови дополнително е просто или двојно насечен од двете страни на линејно-долгнавести сегменти (вкупно 4 до 7 линејни сегменти). Површината на листовите од обете страни е покриена со лачно искривени, расперени или полурасперени влакна. Лисните дршки се тенки, покриени со расперени влакна со различна должина и се до двапати подолги од самата [[Лиска (лист)|лисна ламина]].<ref name=FM/> === Соцветие и цвет === Во основата на [[соцветие]]то се наоѓаат 2 наспрамно поставени листа, чии дршки се многу пократки од [[Лиска (лист)|лиската]]. Овие листови се насечени на 3 до 5 дела до основата, а нивните делови имаат линејни сегменти од двете страни. Соцветието започнува како дихазиум (двострано разгранување). Кај одредени примероци тоа правилно продолжува да се разгранува, но кај најголемиот број случаи се забележуваат отстапувања од овој основен тип. [[Цвет]]овите се распоредени по 2 на [[Цветна дршка|цветни дршки]] кои се за 1,5 до 2 пати подолги од чашката. Дршката на целото соцветие е за 2 до 3 пати подолга од поединечните цветни дршки. Сите дршки се покриени со расперени влакна. На границата каде што се спојуваат цветните дршки со дршката на соцветието се наоѓаат 4 мали [[Прицветник|прицветници]] со должина од околу 2 мм, кои имаат црвеникава боја, копјест облик и влакнести рабови.<ref name=FM/> === Чашка и венче === [[Чашка (ботаника)|Чашката]] на [[цвет]]от има должина од 5 до 7 мм. [[Чашкино ливче|Чашкините ливчиња]] се покриени со долги и куси полурасперени влакна, а на самиот врв завршуваат со еден шиловиден продолжеток кој е долг околу 1 мм. Венчето има пурпурно-розова боја, прошарано со темновиолетови жили. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се обратно-јајцевидни и се долгнавести по облик. На врвот се всечени, а нивната должина изнесува 8 до 13 мм. Кон основата тие се стеснуваат во клиновиден облик, а во долната половина по работ се густо покриени со влакна.<ref name=FM/> === Прашници и плод === [[Прашников конец|Филаментите]] на [[Прашник|прашниците]] се мали, со должина од околу 3 мм. При основата тие се проширени за околу 1 мм и имаат розова боја. Рабовите на филаментите се покриени со густи расперени влакна, што е особено изразено кај внатрешниот круг на прашници. Плодните делови на растението се влакнести, при што на грбната страна имаат долги, а по страничните делови куси влакна. Семките се со темнокафеава боја и имаат карактеристична мрежеста структура на својата површина.<ref name=FM/> == Живеалиште == Растението најчесто се среќава на тревести места, како и на суви, [[Варовник|варовнички]] камењари.<ref name=FM/> ==Распространетост== Подрачја на природна распространетост на видот се:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2nd Edition]</ref> *Европа **Југозападна Европа ***Франција **Југоисточна Европа ***Албанија, Бугарија, Грција, Италија, Крит, Романија, Сицилија, Југославија. **Источна Европа ***Крим, Југоевропска Русија. *Африка **Северна Африка ***Алжир, Либија, Тунис. *Азија **Средна Азија ***Туркменистан **Кавказ ***Северен Кавказ, Закавказ. **Западна Азија ***Кипар, Иран, Ирак, Либан-Сирија, Палестина, Синај, Турција. === Македонија === Во рамките на флората на Македонија, ова растение е евидентирано и познато на следниве места:<ref name=FM/> * [[Скопје]] (месност [[Гази Баба (населба)|Гази Баба]]) * с. [[Добри Дол (Скопско)|Добри Дол]] * [[Таорска Клисура]] * [[Свети Николе]] (околина на с. [[Делисинци]]) == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Geranium tuberosum}} {{Викивидови-ред|Geranium tuberosum}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Туркменистан]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Либија]] [[Категорија:Флора на Тунис]] [[Категорија:Флора на Алжир]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Здравец]] [[Категорија:Флора на Македонија]] pks7vsywnlxc8yswv2lugiw5ardiz3m 0 1399736 5605176 5592207 2026-08-05T02:04:42Z Bjankuloski06 332 5605176 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = Лобода |image = Atriplex hortensis cleaned Sturm.png |image_caption = [[Градинарска лобода]] (''Atriplex hortensis'')<br/>Од Sturm & Sturm (1796): ''Deutschlands Flora in Abbildungen.'' |display_parents = 2 |taxon = Atriplex |authority = [[Карл Линеј|L.]] |type_species = [[Градинарска лобода]] (''Atriplex hortensis'') |type_species_authority = L.<ref name="POWO" /> |synonyms_ref = <ref name="POWO" /> |synonyms = {{расклопен список| ''Armola'' <small>(Kirschl.) Montandon</small><br/> ''Blackiella'' <small>Aellen</small><br/> ''Cremnophyton'' <small>Brullo & Pavone</small><br/> ''Halimione'' <small>Aellen</small><br/> ''Halimus'' <small>Wallr.</small><br/> ''Haloxanthium'' <small>Ulbr.</small><br/> ''Lophocarya'' <small>Nutt. ex Moq.</small><br/> ''Morrisiella'' <small>Aellen</small><br/> ''Neopreissia'' <small>Ulbr.</small><br/> ''Obione'' <small>Gaertn.</small><br/> ''Pachypharynx'' <small>Aellen</small><br/> ''Phyllocarpa'' <small>Nutt. ex Moq.</small><br/> ''Pterocarya'' <small>Nutt. ex Moq.</small><br/> ''Pterochiton'' <small> Torr. & Frém.</small><br/> ''Schizotheca'' <small>(C.A.Mey.) Lindl.</small><br/> ''Senniella'' <small>Aellen</small><br/> ''Sukhorukovia'' <small>Vasjukov</small><br/> ''Teutliopsis'' <small>(Dumort.) Celak.</small><br/> ''Theleophyton'' <small>Moq.</small> }} |subdivision_ranks = Видови |subdivision = Погл. [[Список на видови лобода]] }} '''Лобода''' ({{науч|Atriplex}})<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|96}}</ref> — [[род (биологија)|род]] од околу 250 видови растенија и му припаѓа на семејството на [[штирови]]те (''Amaranthaceae''). Овој род е различен од родот [[дива лобода]] (''Chenopodium''), со кој дели потсемејство. Родот е прилично варијабилен и нашироко распространет. Опфаќа многу [[пустина|пустински]] и [[брег|крајбрежни]] растенија и [[халофит]]и (солољубиви растенија), како и растенија што виреат во влажни станишта. Името на родот доаѓа од [[латински јазик|латинскиот јазик]] и прв го употребил [[Плиниј Постариот]] за јадливите лободи.<ref>{{наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=esMPU5DHEGgC |first=Umberto |last=Quattrocchi |title=CRC World Dictionary of Plant Names |volume=I: A-C |year=2000 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-2675-2 |page=232}}</ref> == Опис == Видовите од овој род се [[едногодишно растение|едногодишни]] или [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]] билки, [[полугрмушка|полугрмушки]] или [[грмушка|грмушки]]. Растенијата се прекриени со меурести влакна кои потоа спласнуваат и образуваат сребреста, лушпеста или прашкеста површина, ретко со издолжени [[трихома|трихоми]]. Листовите се распоредени наизменично долж гранките, ретко во спротивни парови, или [[приседнатост|приседнати]] или на [[лисна дршка]], и понекогаш се листопадни. Самиот лист може да има различни облици и може да биде цел, назабен или поделен.<ref name="FlNAmerica" /><ref name="FlChina" /><ref name="RBGV" /><ref name="RBGS" /><ref name="FloraBase" /> Листовите се држат на лисни пазуви или на краеви од гранчиња, во шилци или шилести [[метличка (биологија)|метлички]]. Цветовите се еднополови, некои видови [[еднодомност|еднодомни]], а други [[дводомност|дводомни]]. Машките цветови имаат три до пет [[околуцветник|околуцветни]] поделоци и три до пет [[прашник|прашници]]. Женските цветови обично немаат околуцветник, туку се обвиени во листовидни [[прицветник|прицветничиња]], имаат кратко [[столпче]] и две [[устенце (ботаника)|устенца]].<ref name="FlNAmerica" /><ref name="FlChina" /><ref name="RBGV" /><ref name="RBGS" /><ref name="FloraBase" /> Откако ќе процути, the прицветничињата понекогаш се зголемуваат, задебелуваат и обвиваат плодот без да се залепени за него.<ref name="FlNAmerica" /><ref name="FlChina" /><ref name="RBGV" /><ref name="RBGS" /><ref name="FloraBase" /> [[Хромозом]]скиот базен број е x = 9, освен кај малтешката лобода (''A. lanfrancoi''), каде е x=10.<ref name="Kadereit" /> Неколку видови лобода се C<sub>3</sub>-растенија, но највеќето се C<sub>4</sub>-растенија, со својствена лисна анатомија, наречена венечна или кранцова анатомија.<ref name="Kadereit" /> ==Таксономија== {{Повеќе|Список на видови лобода}} Родот лобода (''Atriplex'') прв формално го опишал [[Карл Линеј]] (''Species Plantarum'', 1753).<ref name="POWO">{{нмс |title=''Atriplex'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30000935-2#synonyms |publisher=Plants of the World Online |access-date=19 јуни 2022}}</ref><ref name="L.">{{наведена книга |last1=Linnaeus |first1=Carl |title=Species Plantarum |date=1753 |volume=2 |pages=1052–1053 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/84236#page/498/mode/1up |access-date=19 June 2022}}</ref><ref name="SpPl" /> Името на родот го користел [[Плиниј Постариот]] за градинарската лобода (''A. hortensis'').<ref name="Sharr">{{наведена книга |last1=Sharr |first1=Francis Aubi |last2=George |first2=Alex |title=Western Australian Plant Names and Their Meanings |date=2019 |publisher=Four Gables Press |location=Kardinya, WA |isbn=9780958034180 |page=61 |edition=3rd}}</ref> Овој род еволуирал во средниот [[миоцен]], патеката на C<sub>4</sub>-фотосинтезата се развила пред 14,1 – 10,9 милиони години, кога климата станала посушна. Родот набргу се разгранил и проширил на разни континенти. C<sub>4</sub>-лободата ја колонизирала Северна Америка, веројатно од Евроазија за време на средниот/доцниот миоцен, пред 9,8 – 8,8 милиони години, и потоа се проширила во Јужна Америка. Австралија била колонизирана на два наврата од C<sub>4</sub>-лози, еднаш од Евроазија или Америка пред 9,8 – 7,8 милиони години, и еднаш од Средна Азија пред 6,3 – 4,8 милиони години. Последната лоза бргу се разгранила, и станала предок на денешните видови лобода во Австралија.<ref name="Kadereit" /> Типски вид (лектотип) е градинарската лобода (''Atriplex hortensis'').<ref name="Tropicos" /> Лободата е многу богат род — содржи 250<ref name="FlChina" />-300<ref name="Kadereit" /> видови, а се откриваат и нови. На пример, јилирската лобода (''A. yeelirrie'') е формално опишана во 2015 г.<ref>{{наведено списание |last1=Shepherd |first1=Kelly |last2=Thiele |first2=Kevin |last3=Sampson |first3=Jane |last4=Coates |first4=David |last5=Bryne |first5=Margaret |date=2015 |title=A rare, new species of Atriplex (Chenopodiaceae) comprising two genetically distinct but morphologically cryptic populations in arid Western Australia: implications for taxonomy and conservation |url=https://www.publish.csiro.au/sb/SB15029 |journal=Australian Systematic Botany |volume=28 |issue=4 |page=235 |doi=10.1071/SB15029 |bibcode=2015AuSyB..28..234S |access-date=8 септември 2021 |s2cid=85903596|url-access=subscription }}</ref> Традиционалната [[таксономија]] на лободите (''Atripliceae'') заснована на морфолошките одлики е спорна.<ref name="Cladistic">{{наведено списание |last1=Flores |first1=Hilda |last2=Davis |first2=Jerrold I. |year=2001 |title=A Cladistic Analysis of Atripliceae (Chenopodiaceae) Based on Morphological Data |url=https://www.researchgate.net/publication/274809339 |journal=Journal of the Torrey Botanical Society |volume=128 |issue=3 |page=297 |doi=10.2307/3088719 |jstor=3088719}}</ref> Молекуларните проучувања покажале дека многу родови не се вистински [[клад]]ови. Една од нив утврдила дека ''Atripliceae'' може да се поделат на два главни клада — ''Archiatriplex'', со неколку расеани видови, и поголемиот клад ''Atriplex'' кој е многу разновиден и распространет низ светот.<ref name="Cladistic" /> По [[филогенија|филогенетските]] испитувања Kadereit et al. (2010) го исклучиле ''Halimione'' како одделен сестрински род. Преостанатите видови лобода биле групирани во неколку кладови.<ref name="Kadereit" /> === Во Македонија === Во [[Македонија]] природно се застапени 5 видови и 1 подвид на лобода.<ref name="ФлораМак1.2">{{ФлораМак1.3|96-97}}</ref> *''[[Atriplex hortensis]]'' {{мали|L.}} — градинарска лобода *''[[Atriplex oblongifolia]]'' {{мали|Waldst. & Kit.}} — долголисна лобода *''[[Atriplex patula]]'' {{мали|L.}} — разгранета лобода * [[Atriplex prostrata|''Atriplex prostrata'' subsp. ''calotheca'']] <small>(Rafn) M.A.Gust.</small> ([[синоним (таксономија)|syn.]] ''Atriplex hastata'' {{мали|L.}}) — копјеста лобода *''[[Atriplex rosea]]'' {{мали|L.}} — розова лобода {{вомак}} *''[[Atriplex tatarica]]'' {{мали|L.}} — татарска лобода == Распространетост и живеалиште == The genus ''Atriplex'' is distributed nearly worldwide од [[суптропска клима|суптропските]] до [[умерена клима|умерените]], па до [[субарктички појас|субарктичките]] краишта. Most species-rich are [[Австралија]], [[Евроазија]], [[Јужна Америка]] и [[Северна Америка]]. Many species are [[халофит]]и and are adapted to dry environments with salty soils.<ref name="Kadereit" /> == Екологија == Лободите се храна за [[ларва|ларвите]] на некои [[пеперутки]] и [[молци]].<ref>{{наведено списание|title=HOSTS - The Hostplants and Caterpillars Database at the Natural History Museum|url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/hostplants/search/list.dsml?searchPageURL=index.dsml&PGenus=Atriplex&sort=Taxon|access-date=28 септември 2020|website=www.nhm.ac.uk| date=2023 | doi=10.5519/havt50xw | last1=Robinson | first1=Gaden S. | last2=Ackery | first2=Phillip R. | last3=Kitching | first3=Ian | last4=Beccaloni | first4=George W. | last5=Hernández | first5=Luis M. }}</ref> Понекогаш ги јадат и камили.<ref>{{наведено списание |last=Shawket |first=S. M. |date=1999 |title=Fattening of camel calves on saltbush, Atriplex halimas with different energy sources |url=https://scholar.google.com/scholar_lookup?title=Fattening+of+camel+calves+on+saltbush%2C+Atriplex+halimas+with+different+energy+sources&author=Shawket%2C+S.M.+%28Ministry+of+Agriculture%2C+Cairo+%28Egypt%29.+Desert+Research+Centre%29&publication_year=1999 |journal=Mansoura University, Journal of Agricultural Sciences (Egypt) |language=English |issn=1110-0346}}</ref> [[Пајак|Пајаците]] како ''Phidippus californicus'' и други [[членконоги]] ги користат растенијата како засолниште и место за лов во [[живеалиште (екологија)|живеалиште]] кое инаку е пусто. Претположено е дека лободата била главна храна на изумрениот џиновски кенгур ''Procoptodon goliah''.<ref>{{наведено списание|last1=Prideaux|first1=Gavin J.|last2=Ayliffe|first2=Linda K.|last3=DeSantis|first3=Larisa R. G.|last4=Schubert|first4=Blaine W.|last5=Murray|first5=Peter F.|last6=Gagan|first6=Michael K.|last7=Cerling|first7=Thure E.|date=14 јули 2009|title=Extinction implications of a chenopod browse diet for a giant Pleistocene kangaroo|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=106|issue=28|pages=11646–11650|doi=10.1073/pnas.0900956106|issn=0027-8424|pmid=19556539|pmc=2710660|bibcode=2009PNAS..10611646P|s2cid=19904871|doi-access=free}}</ref> == Употреба == Денес луѓето ја јадат [[градинарска лобода|градинарската лобода]] (''A. hortensis''),<ref>{{нмс|title=Orach facts and health benefits|date=4 февруари 2020|url=https://www.healthbenefitstimes.com/orach/|access-date=28 септември 2020|language=en-US}}</ref><ref>{{нмс|title=Atriplex hortensis Orach, Garden orache PFAF Plant Database|url=https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Atriplex+hortensis|access-date=28 септември 2020|website=pfaf.org}}</ref><ref>{{наведено списание|title=Atriplex hortensis (garden orache)|url=https://www.cabi.org/ISC/datasheet/87637450|access-date=28 септември 2020|website=www.cabi.org|date=2021 |doi=10.1079/cabicompendium.87637450 |language=en|doi-access=free}}</ref> но многу видови се јадливи и се јаделе од доцниот [[епипалеолит]]. За разгранетата лобода (''A. patula'') е знае дека е [[археофит]] во северна Европа, и се претпоставува дека ја јаделе луѓето од ертебелската култура.<ref>{{нмс|url=http://home3.inet.tele.dk/evakoch/veg-uk.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717232907/http://home3.inet.tele.dk/evakoch/veg-uk.htm|url-status=dead|archive-date=17 јули 2006|title=Prehistoric plant food of Denmark|last=Koch|first=Eva|date=декември 1999}}</ref> Нејзините семки се среќаваат во наоди од приготвување на житарки од доцното железно време во Британија.<ref>{{наведување|title=North West Cambridge Archaeology: University of Cambridge 2013 Excavations, The Traveller's Rest Sub-site|author=Christopher Evans|publisher=Cambridge Archaeological Unit University Of Cambridge|pages=100–113|year=2015|url=http://www-cau.arch.cam.ac.uk/1271%20North%20West%20Cambridge%20Part%208.pdf}}</ref> Сивата лобода (''A. cinerea'') се користи како храна во [[Австралија]] уште од праисториско време. Седата (''A. canescens'') и густолисната лобода (''A. confertifolia'') ја јаделе [[американски староседелци|американските староседелци]], а копјеста лобода (''A. hastata'') била храна во рурална [[Евроазија]]. Проучувањата на лободата го покажале нејзиниот потенцијал во земјоделството. Месото од овците што се хранеле со лобода има изненадувачки многу [[витамин Е]], и е попосно и посочно од обичното јагнешко.<ref name="Pearce" /> Повисокото количество на витамин Е е поповлно за животното, а воедно ја продолжува свежината на месото. Овој ефект е покажан за монетната (''A. nummularia'') и речната лобода (''A. amnicola''). Од непознати причини, овците претпочитаат повлакнестата и помалку хранлива речна лобода.<ref name="Norman" /><ref name="Pearce" /> Лободите се користат и како [[украсно растение|украсни растенија]] во [[предел]]ното уредување и може да послужат во спречување на [[ерозија]] на почвата на крајбрежни места.<ref>{{нмс|title=Saltbushes for dryland salinity management in Western Australia|url=https://www.agric.wa.gov.au/soil-salinity/saltbushes-dryland-salinity-management-western-australia|access-date=28 септември 2020|website=www.agric.wa.gov.au|language=en}}</ref><ref>{{наведено списание|title=Atriplex semibaccata (Australian saltbush)|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/7903|access-date=28 септември 2020|website=cabi.org|date=2015 |doi=10.1079/cabicompendium.7903 |language=en |last1=Pasiecznik |first1=N. |volume=CABI Compendium |page=7903 |doi-access=free }}</ref> Монетната лобода (''A. nummularia'') исто така успешно е користена за рехабилитација на стари рудни копови во Австралија. ==Наводи == <references> <ref name="FlNAmerica">Stanley L. Welsh: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=103110 ''Atriplex'' - online], In: Flora of North America Editorial Committee (ed.): ''Flora of North America North of Mexico'', Volume 4: ''Magnoliophyta: Caryophyllidae, part 1.'', Oxford University Press, New York. 2003, {{ISBN|0-19-517389-9}}.</ref> <ref name="FlChina">Gelin Zhu, Sergei L. Mosyakin & Steven E. Clemants: ''Chenopodiaceae'': [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=103110 ''Atriplex'' - online], In: Wu Zhengyi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (ed.): ''Flora of China'', Volume 5: ''Ulmaceae through Basellaceae.'', Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2003, {{ISBN|1-930723-27-X}}.</ref> <ref name="RBGV">{{нмс |last1=Walsh |first1=Neville G. |title=''Atriples'' |url=https://vicflora.rbg.vic.gov.au/flora/taxon/c41cd3e8-c729-4e74-b251-293ce28c8557 |publisher=Royal Botanic Gardens Victoria |access-date=16 јули 2022}}</ref> <ref name="RBGS">{{нмс |last1=Jacobs |first1=Surrey W.L. |title=''Atriplex'' |url=https://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&showsyn=&dist=&constat=&lvl=gn&name=Atriplex |publisher=Royal Botanic Garden Sydney |access-date=16 јули 2022}}</ref> <ref name=FloraBase>{{FloraBase|name=''Atriplex''|id=21347}}</ref> <ref name="Kadereit">Gudrun Kadereit, Evgeny V. Mavrodiev, Elizabeth H. Zacharias & Alexander P. Sukhorukov: Molecular phylogeny of Atripliceae (Chenopodioideae, Chenopodiaceae): Implications for systematics, biogeography, flower and fruit evolution, and the origin of C4 Photosynthesis. - ''American Journal of Botany'' 97(10): 1664-1687, 2010.</ref> <ref name="Norman">{{aut|Norman, Hayley C.; Freind, Colby; Masters, David G.; Rintoul, Allan J.; Dynes, Robyn A. & Williams, Ian H.}} (2004): Variation within and between two saltbush species in plant composition and subsequent selection by sheep. ''Aust. J. Agr. Res.'' '''55'''(9): 999–1007. {{doi|10.1071/AR04031}} (HTML abstract)</ref> <ref name="Pearce">{{aut|Pearce, Kelly & Jacob, Robin}} (2004): Saltbush lifts sheep meat vitamin content. ''Farming Ahead'' '''153'''(October): 63. [http://www.csiro.au/proprietaryDocuments/Saltbush_vitamin.pdf PDF fulltext] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050723234637/http://www.csiro.au/proprietaryDocuments/Saltbush_vitamin.pdf |date=23 јули 2005 }}</ref> <ref name="SpPl">{{наведување |chapter-url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/359073 |volume=2 |chapter=''Atriplex'' |title= ''Species Plantarum'' |author=Carl Linnaeus |publisher=Lars Salvius/Biodiversity Heritage Library |date=1753|access-date=19 мај 2015 |pages=1052–1054}}</ref> <ref name="Tropicos">[http://www.tropicos.org/Name/40022497 ''Atriplex''] at Tropicos, accessed 2013-07-11</ref> </references> ==Библиографија== * {{aut|Davidson, Alan}} (1999): Orach. ''In: Oxford Companion to Food'': 556. <small>{{ISBN|0-19-211579-0}}</small> * {{наведена книга |last1=Everitt |first1=J.H. |last2=Lonard |first2=R.L. |last3=Little |first3=C.R. |title=Weeds in South Texas and Northern Mexico |publisher=Texas Tech University Press |location=Lubbock |year=2007}} {{ISBN|0-89672-614-2}} * {{наведено списание |date=1864 |first=George |last=Gulliver |title=Observations on Raphides and other Crystals |pages=250–252 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/22249699 |journal=The Annals and Magazine of Natural History, Including Zoology, Botany, and Geology |series=Third Series |volume=14}} == Надворешни врски == {{рв|Atriplex}} * [https://gradina.mk/kakvo-rastenie-e-lobodata/ Какво растение е лободата?], Мојата убава градина {{mk}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|58112}} {{Таксонска лента|from=Q157801}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Лобода| ]] [[Категорија:Халофити]] [[Категорија:Сушоотпорни растенија]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Диволободови]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Псевдожитарки]] hj4e75r139b9ue3bthm1gxoczqo67mx 0 1399793 5605115 5604677 2026-08-04T21:45:17Z Bjankuloski06 332 /* Листови */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605115 wikitext text/x-wiki {{Таксономија |name=Долгостолпчест здравец |status= |image=Geranium macrostylum 1.jpg |image_caption= |domain= |regnum=Plantae|divisio=Tracheophyta |classis=Magnoliopsida |ordo=Geraniales |familia=Geraniaceae |genus=Geranium |species='''Geranium macrostylum''' |range_map= |range_map_caption=Utbredningsområde |image2= |image2_caption= synonyms=''Geranium tuberosum'' subsp.'' macrostylum'' <small>([[Пјер Едмон Боасје|Boiss.]]) [[Рамон Пењафор Малагарига|Malag.]]</small><br>''Geranium tuberosum'' subsp.'' macrostylum'' <small>([[Пјер Едмон Боасје|Boiss.]]) [[Аугуст фон Хајек|Hayek]]</small><br>''Geranium tuberosum'' var.'' macrostylum'' <small>([[PПјер Едмон Боасјеr|Boiss.]]) [[Пјер Едмон Боасје|Boiss.]]</small><br>''Geranium tuberosum'' var.'' macrostylon'' <small>([[Пјер Едмон Боасје|Boiss.]]) Graebn. in Asch. & [[Карл Ото Роберт Петер Паул Гребнер|Graebn.]]</small> }} '''''Долгостолпчест здравец''''' ({{langx|lat|Geranium macrostylum}}) — [[Вид (биологија)|вид]] [[повеќегодишно растение]] опишан од [[Пјер Едмон Боасје]]. ''Geranium macrostylum'' му припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[Geranium]] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Здравци|Geraniumaceae]].<ref name="source">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.rjb.csic.es/Geranium |title=RJB Geranium: Geranium Taxonomic Information System |accessdate=2026-07-16 |archive-date=2012-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702112014/http://www.rjb.csic.es/Geranium |url-status=dead }}</ref> Во Каталогот на живиот свет не се наведени подвидови.<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 38526358|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status= dead}}</ref> Во [[Бугарија]] е [[загрозен вид]], вклучен во [[Црвената книга на Бугарија]] и во [[Законот за биолошка разновидност]].<ref>{{нмс| title=Едростълбчест здравец | url= http://e-ecodb.bas.bg/rdb/bg/vol1/Germacro.html| work= | publisher= | date= | accessdate=16 јули 2026}}</ref> == Опис == === Општи одлики и стебло === Долгостолпчестиот здравец (лат. ''Geranium macrostylum'') е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] кое достигнува висина од 30 до 50 см. Во основата на растението се наоѓа карактеристично, неправилно грутчесто образување (корен-кртола). Од оваа кртола вертикално се издигнува само едно [[стебло]] и еден до два [[лист]]а со многу долги [[Лисна дршка|дршки]]. Стеблото има кружен облик и е густо покриено со полуприлегнати влакна кои се свртени надолу. Во средината на стеблото се наоѓа една двојка листови.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1496-1497|pages=1433-1715 |url= |accessdate=16 јули 2026}}</ref> === Листови === [[Лист]]овите на растението имаат кружен облик и се перестонасечени до самата основа на 7 главни делови. Овие делови дополнително се длабоко насечени на помали линејно-копјести сегменти со заострени врвови. Листовите од двете страни се покриени со полуприлегнати влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] се со јајцевидно-копјест облик, со својствен црвеникав раб и се влакнести.<ref name=FM/> === Соцветие и цвет === [[Соцветие]]то на растението започнува со еден дихазиум (двокрако разгранување), по што цветовите во продолжение се распоредуваат на сосема поинаков начин. [[Цветна дршка|Цветните дршки]], како и самата дршка на целото соцветие, се густо покриени со два типа на влакна: куси и долги распорени прости влакна, и густи долги жлездести влакна. [[Прицветник|Прицветниците]] (заштитните ливчиња на соцветието) се исто така долговлакнести по работ.<ref name=FM/> === Чашка и венче === [[Чашка (ботаника)|Чашката]] на [[цвет]]от е долга околу 8 до 10 мм. [[Чашкино ливче|Чашкините ливчиња]] имаат широкоелиптичен облик, а на самиот врв завршуваат со кус шиловиден продолжеток со должина од 0,75 мм. Тие имаат тесен ципест раб, а целата нивна површина е покриена со густи куси и долги влакна. Венчето е обоено во розово до светловиолетово, прошарано со изразени темновиолетови линии (жили). [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се широко обратно-јајцевидни со ширина од 12 до 14 мм, на врвот се всечени, а кон основата имаат клиновиден облик. На самата основа, од двете страни по работ, тие се покриени со густи влакна.<ref name=FM/> === Прашници и плод === [[Прашник|Прашниците]] на цветот се долги колку и самата чашка. Нивните [[Прашников конец|филаменти]] (прашнички конци) се проширени кон основата. Филаментите на внатрешните прашници во нивниот проширен дел се покриени со долги влакна по грбната страна и со куси влакна по работ. Напротив, филаментите на надворешните прашници имаат ретки долги влакна сместени само по работ на нивниот долен дел. Плодните делови на растението се влакнести, додека издолжениот, клунест дел на плодот е покриен со густи, куси, долги, прости и долги жлездести распорени влакна.<ref name=FM/> == Живеалиште == Растението вообичаено вирее и се среќава на специфични планински и карпести терени, поточно по [[варовник|варовнички]] камењари. Се развива на [[надморска височина]] на планините до 1.800 метри.<ref name=FM/> == Распространетост == Подрачја на природна распространетост на видот се:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2nd Edition]</ref> *Европа **Југоисточна Европа ***Албанија, Бугарија, Грција, Крим, Југославија *Азија **Западна Азија ***Турција ===Македонија=== Во флората на Македонија, овој вид е официјално регистриран и познат на неколку конкретни месности и планински масиви:<ref name=FM/> * Скопска област: во близина на селото [[Нова Брезница]] и на планината [[Жеден]]. * Мавровска област: во месноста Кожа и на планината Бистра. * Останати планински масиви: на [[Илинска Планина]], планината [[Галичица]] и на [[Бушева Планина]] кај [[Крушево]]. * Кичевска област: на терените над селото [[Светораче]]. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{рвр|Geranium macrostylum|''Geranium macrostylum''}} * {{Викивидови-ред|Geranium macrostylum|''Geranium macrostylum''}} [[Категорија:Здравец]] aberm2dm6wpx7pye2jrmndwbu1nt54c 0 1399848 5605177 5596444 2026-08-05T02:04:52Z Bjankuloski06 332 5605177 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = Подворка |image = Polygonum aviculare 4.JPG |image_caption = [[Птичја подворка]] (''Polygonum aviculare'') |taxon = Polygonum |authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = Видови |subdivision = Во текстот. }} '''Подворка''' ({{науч|Polygonum}}) — [[род (биологија)|род]] од околу 130 видови на [[цветни растенија]] од семејството на [[подворки]]те (''Polygonaceae''). Има повеќе растенија кои на македонски традиционално се се нарекуваат подворка, но денес се одвоени во други родови, претежно во ''Persicaria'' (моклишни подворки) и ''Bistorta'' (срченок).<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|138-139}}</ref> Покрај тоа, подворката често се меша со [[троскот]]от (''Cynodon''), кој е сосема несроден. Родот претежно расте во северни [[умерена клима|умерени]] подрачја. Тој е многу разновиден, од полегнати [[тревесто растение|тревести]] [[едногодишно растение|едногодишни билки]] до исправени тревести [[повеќегодишно растение|повеќегодишни растенија]]. Видовите од родот се храна за [[ларва|ларвите]] на некои [[пеперутки]] и [[молци]], а понекогаш и за луѓето. Највеќето видови се сметаат за коров во Европа и Северна Америка. ==Опис== Кога е дефиниран потесно, родот подвборка се состои од едногодишни или повеќегодишни тревести растенија, ретко [[грмушка|грмушести]], со доста разгранети стебла. Листовите се распоредени наизменично, обично покуси од 2 см, подолги отколку што се широки. Имаат ципеста охреја (навлака околу стеблените членчиња). Цветовите обично се двополови, ретко еднополови, и имаат по пет (понекогаш четири) [[околуцветно ливче|околуцветни ливчиња]], каде надворешните се малку поинакви од внатрешните. Има четири до шест [[прашник|прашници]] и три (ретко две) [[столпче|столпчиња]]. Плодот е тристран.<ref name=NoguOrtiPaiv06>{{наведување |mode=cs1|last1=Nogueira |first1=I. |last2=Ortiz |first2=S. |last3=Paiva |first3=J.A.R. |date=2006 |contribution=''Polygonum'' L. |title=Flora Zambesiaca ''(online)'' |volume=9 |issue=3 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |contribution-url=http://apps.kew.org/efloras/namedetail.do?qry=namelist&flora=fz&taxon=11692&nameid=29983 |access-date=29 април 2019 |name-list-style=amp}}</ref> ==Таксономија== Родот подворка како ''Polygonum'' прв го опишал [[Карл Линеј]] во 1754 г. Се смета дека научното име доаѓа од [[старогрчки јазик|старогрчкото]] {{јаз|grc|πολυ-}} (''поли''-, „многу“) и {{јаз|grc|γόνυ}} (''гону'', „зглоб“) поради коленестото стебло.<ref name=HyamPank95>{{наведена книга |last1=Hyam |first1=R. |last2=Pankhurst |first2=R.J. |year=1995 |title=Plants and their names : a concise dictionary |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866189-4 |name-list-style=amp}} стр. 404</ref><ref name=Coom94>{{наведена книга |last=Coombes |first=Allen J. |year=1994 |title=Dictionary of Plant Names |location=London |publisher=Hamlyn Books |isbn=978-0-600-58187-1}} стр. 148.</ref> Меѓутоа, долго пред Линеј името на грчки и латински се користело за лековито растение. Многу членови на семејството на [[подворки]]те кои некогаш биле во ''Polygonum'' денес се сместени во други родови. Такви се видовите од денешните родови [[хелда (род)|хелда]] (''Fagopyrum''), крилести подворки (''Fallopia''), моклишни подворки (''Persicaria'') и рејнутрија (''Reynoutria''),<ref name=SchuReveBaylKron15>{{наведување |mode=cs1|last1=Schuster |first1=Tanja M. |last2=Reveal |first2=James L. |last3=Bayly |first3=Michael J. |last4=Kron |first4=Kathleen A. |date=2015 |title=An updated molecular phylogeny of Polygonoideae (Polygonaceae): Relationships of ''Oxygonum'', ''Pteroxygonum'', and ''Rumex'', and a new circumscription of ''Koenigia'' |journal=Taxon |volume=64 |issue=6 |pages=1188–1208 |doi=10.12705/646.5 |name-list-style=amp}}</ref> а постарите извори користат многу пошироки дефиниции за родот. Значајните промени во класификацијата се производ на молекуларните филогенетски проучувања во XXI век. Подвојувањето на родовите се смета за сè уште недовршено.<ref name=SchuReveBaylKron15/> ==Видови== По податок од февруари 2019 г. базата [[Plants of the World Online]] прифаќа 129 видови.<ref name=POWO_Polygonum>{{нмс |title=''Polygonum'': accepted species |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331872-2 |access-date=28 февруари 2019}}</ref> Во [[Македонија]] се присутни 14 видови и 1 подвид,<ref name="ФлораМак1.3">{{ФлораМак1.3|440-449}}</ref> тука означени со {{вомак}}. {{Div col|colwidth=25em}} *''[[Polygonum acerosum]]'' <small>Ledeb. ex Meisn.</small> *''[[Polygonum acetosum]]'' <small>M.Bieb.</small> *''[[Polygonum achoreum]]'' <small>S.F.Blake</small> *''[[Polygonum adenopodum]]'' <small>Sam.</small> *''[[Polygonum afromontanum]]'' <small>Greenway</small> *''[[Polygonum agreste]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Polygonum ajanense]]'' <small>(Regel & Tiling) Grig.</small> *''[[Polygonum albanicum]]'' <small>Jáv.</small> *''[[Polygonum americanum]]'' <small>(Fisch. & C.A.Mey.) T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum amgense]]'' <small>Michaleva & Perfiljeva</small> *''[[Polygonum arenarium]]'' <small>Waldst. & Kit.</small> — песочна подворка {{вомак}} ** ''Polygonum arenarium'' subsp. ''pulchellum'' <small>(Loisel.) Thell.</small> ([[синоним (таксономија)|syn.]] ''Polygonum pulchellum'') — убава подворка {{вомак}} *''[[Polygonum arenastrum]]'' <small>Boreau</small> — пескољубива подворка {{вомак}} *''[[Polygonum argyrocoleon]]'' <small>Steud. ex Kunze</small> *''[[Polygonum articulatum]]'' <small>L.</small> *''[[Polygonum austiniae]]'' <small>Greene</small> *''[[Polygonum aviculare]]'' <small>L.</small> — птичја подворка {{вомак}} *''[[Polygonum balansae]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Polygonum basiramia]]'' <small>(Small) T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum bellardii]]'' <small>All.</small> *''[[Polygonum biaristatum]]'' <small>Aitch. & Hemsl.</small> *''[[Polygonum bidwelliae]]'' <small>S.Watson</small> *''[[Polygonum bolanderi]]'' <small>W.H.Brewer ex A.Gray</small> *''[[Polygonum boreale]]'' <small>(Lange) Small</small> *''[[Polygonum bornmuelleri]]'' <small>Litv.</small> *''[[Polygonum bowenkampii]]'' <small>Phil.</small> *''[[Polygonum brasiliense]]'' <small>K.Koch</small> *''[[Polygonum californicum]]'' <small>Meisn.</small> *''[[Polygonum cascadense]]'' <small>W.H.Baker</small> *''[[Polygonum caspicum]]'' <small>Kom.</small> *''[[Polygonum ciliinode]]'' <small>Michx.</small> *''[[Polygonum cognatum]]'' <small>Meisn.</small> *''[[Polygonum corrigioloides]]'' <small>Jaub. & Spach</small> *''[[Polygonum deciduum]]'' <small>Boiss. & Noë</small> *''[[Polygonum delopyrum]]'' <small>T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum dentoceras]]'' <small>T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum douglasii]]'' <small>Greene</small> *''[[Polygonum effusum]]'' <small>Meisn.</small> *''[[Polygonum engelmannii]]'' <small>Greene</small> *''[[Polygonum equisetiforme]]'' <small>Sm.</small> *''[[Polygonum erectum]]'' <small>L.</small> *''[[Polygonum exsertum]]'' <small>Small</small> *''[[Polygonum fibrilliferum]]'' <small>Kom.</small> *''[[Polygonum fimbriatum]]'' <small>Elliott</small> *''[[Polygonum floribundum]]'' <small>Schltdl. ex Spreng.</small> *''[[Polygonum fowleri]]'' <small>B.L.Rob.</small> *''[[Polygonum fragile]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Polygonum glaucum]]'' <small>Nutt.</small> *''[[Polygonum gussonei]]'' <small>Tod.</small> *''[[Polygonum heterophyllum]]'' <small>Sol. ex Meisn.</small> *''[[Polygonum heterosepalum]]'' <small>M.Peck & Ownbey</small> *''[[Polygonum hickmanii]]'' <small>H.R.Hinds & Rand.Morgan</small> *''[[Polygonum huananense]]'' <small>A.J.Li</small> *''[[Polygonum humifusum]]'' <small>C.Merck ex K.Koch</small> *''[[Polygonum icaricum]]'' <small>Rech.f.</small> *''[[Polygonum idaeum]]'' <small>Hayek</small> *''[[Polygonum imberbe]]'' <small>Sol. ex G.Forst.</small> *''[[Polygonum inflexum]]'' <small>Kom.</small> *''[[Polygonum istanbulicum]]'' <small>M.Keskin</small> *''[[Polygonum jaxarticum]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Polygonum korotkovae]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Polygonum kudriaschevii]]'' <small>Vassilkovsk.</small> *''[[Polygonum lacerum]]'' <small>Kunth</small> *''[[Polygonum liaotungense]]'' <small>Kitag.</small> *''[[Polygonum longiocreatum]]'' <small>Bartlett</small> *''[[Polygonum longipes]]'' <small>Halácsy & Charrel</small> *''[[Polygonum majus]]'' <small>(Meisn.) Piper</small> *''[[Polygonum marinense]]'' <small>T.R.Mert. & P.H.Raven</small> *''[[Polygonum maritimum]]'' <small>L.</small> *''[[Polygonum mezianum]]'' <small>H.Gross</small> *''[[Polygonum minimum]]'' <small>S.Watson</small> *''[[Polygonum molliiforme]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Polygonum myrtillifolium]]'' <small>Kom.</small> *''[[Polygonum nesomii]]'' <small>T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum nuttallii]]'' <small>Small</small> *''[[Polygonum oxanum]]'' <small>Kom.</small> *''[[Polygonum oxyspermum]]'' <small>C.A.Mey. & Bunge</small> *''[[Polygonum palastinum]]'' <small>Zohary</small> *''[[Polygonum papillosum]]'' <small>Hartvig</small> *''[[Polygonum parksii]]'' <small>(Cory) T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum paronychia]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> *''[[Polygonum paronychioides]]'' <small>C.A.Mey.</small> *''[[Polygonum parryi]]'' <small>Greene</small> *''[[Polygonum patulum]]'' <small>M.Bieb.</small> — раширена подворка {{вомак}} *''[[Polygonum peruvianum]]'' <small>Meisn.</small> *''[[Polygonum pinicola]]'' <small>T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum plebeium]]'' <small>R.Br.</small> *''[[Polygonum polycnemoides]]'' <small>Jaub. & Spach</small> *''[[Polygonum polygaloides]]'' <small>Meisn.</small> *''[[Polygonum polygamum]]'' <small>Vent.</small> *''[[Polygonum polyneuron]]'' <small>Franch. & Sav.</small> *''[[Polygonum pringlei]]'' <small>Small</small> *''[[Polygonum pulvinatum]]'' <small>Kom.</small> *''[[Polygonum ramosissimum]]'' <small>Michx.</small> *''[[Polygonum rectum]]'' <small>(Chrtek) H.Scholz</small> *''[[Polygonum recumbens]]'' <small>Royle ex Bab.</small> *''[[Polygonum rigidum]]'' <small>Skvortsov</small> *''[[Polygonum romanum]]'' <small>Jacq.</small> *''[[Polygonum rottboellioides]]'' <small>Jaub. & Spach</small> *''[[Polygonum rupestre]]'' <small>Kar. & Kir.</small> *''[[Polygonum rurivagum]]'' <small>Jord. ex Boreau</small> — полска подворка {{вомак}} *''[[Polygonum sabulosum]]'' <small>Vorosch.</small> *''[[Polygonum salsugineum]]'' <small>M.Bieb.</small> *''[[Polygonum sanguinaria]]'' <small>Remy</small> *''[[Polygonum sawatchense]]'' <small>Small</small> *''[[Polygonum schistosum]]'' <small>Czukav.</small> *''[[Polygonum scoparium]]'' <small>Req. ex Loisel.</small> *''[[Polygonum sericeum]]'' <small>Pall.</small> *''[[Polygonum serpyllaceum]]'' <small>Jaub. & Spach</small> *''[[Polygonum shastense]]'' <small>W.H.Brewer ex A.Gray</small> *''[[Polygonum simlense]]'' <small>Royle ex Bab.</small> *''[[Polygonum smallianum]]'' <small>T.M.Schust. & Reveal</small> *''[[Polygonum spergulariiforme]]'' <small>Meisn. ex Small</small> *''[[Polygonum striatulum]]'' <small>B.L.Rob.</small> *''[[Polygonum stypticum]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> *''[[Polygonum subaphyllum]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Polygonum tenoreanum]]'' <small>E.Nardi & Raffaelli</small> *''[[Polygonum tenue]]'' <small>Michx.</small> *''[[Polygonum tenuissimum]]'' <small>A.I.Baranov & Skvortsov ex Vorosch.</small> *''[[Polygonum thymifolium]]'' <small>Jaub. & Spach</small> *''[[Polygonum tiflisiense]]'' <small>Kom.</small> *''[[Polygonum tubulosum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Polygonum turgidum]]'' <small>Thuill.</small> *''[[Polygonum turkestanicum]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Polygonum undulatum]]'' <small>(L.) P.J.Bergius</small> *''[[Polygonum utahense]]'' <small>Brenckle & Cottam</small> *''[[Polygonum valerii]]'' <small>A.K.Skvortsov</small> *''[[Polygonum volchovense]]'' <small>Tzvelev</small> *''[[Polygonum vvedenskyi]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Polygonum zaravschanicum]]'' <small>Zakirov</small> {{Div col end}} ===Префрлени видови === Многу видови порано сместени во ''Polygonum'' се преместени во други родови од потсемејството ''Polygonoideae''. Подолу се наведени некои синоними.<ref name=POWO_PolygonumSpp>{{нмс |title=Search for ''Polygonum'' species |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=https://powo.science.kew.org/results?q=Polygonum&f=species_f |access-date=28 февруари 2019}}</ref> ====Префрлени во ''Bistorta''==== *''Polygonum amplexicaule'' → ''[[Bistorta amplexicaulis]]'' *''Polygonum bistorta'' → ''[[Bistorta officinalis]]'' — лековита подворка {{вомак}} *''Polygonum bistortoides'' <small>Pursh</small> → ''[[Bistorta bistortoides]]'' *''Polygonum tenuicaule'' <small>Bisset & S.Moore</small> → ''[[Bistorta tenuicaulis]]'' *''Polygonum viviparum'' – alpine bistort → ''[[Bistorta vivipara]]'' — живородна подворка {{вомак}} ====Префрлени во ''Fagopyrum''==== *''Polygonum fagopyrum'' <small>L.</small> → ''[[buckwheat|Fagopyrum esculentum]]'' ====Префрлени во ''Fallopia''==== *''Polygonum aubertii'' <small>L.Henry</small> → ''[[Fallopia aubertii]]'' *''Polygonum baldschuanicum'' <small>Regel</small> → ''[[Fallopia baldschuanica]]'' *''Polygonum convolvulus'' <small>L.</small> → ''[[Fallopia convolvulus]]'' *''Polygonum dumetorum'' <small>L.</small> → ''[[Fallopia dumetorum]]'' *''Polygonum scandens'' <small>L.</small> → ''[[Fallopia scandens]]'' ====Префрлени во ''Koenigia''==== *''Polygonum alpinum'' → ''[[Koenigia alpina]]'' — алпска подворка {{вомак}} *''Polygonum campanulatum'' → ''[[Koenigia campanulata]]'' *''Polygonum davisiae'' <small>W.H. Brewer ex A. Gray</small> и ''Polygonum newberryi'' <small>Small</small> → ''[[Koenigia davisiae]]'' *''Polygonum molle'' → ''[[Koenigia mollis]]'' *''Polygonum polystachyum'' <small>Wall. ex Meisn.</small> → ''[[Koenigia polystachya]]'' ====Префрлени во ''Persicaria''==== *''Polygonum alatum'' → ''[[Persicaria nepalensis]]'' *''Polygonum amphibium'' → ''[[Persicaria amphibia]]'' — водоземна подворка {{вомак}} *''Polygonum capitatum'' → ''[[Persicaria capitata]]'' *''Polygonum chinense'' <small>L.</small> → ''[[Persicaria chinensis]]'' *''Polygonum coccineum'' <small>Muhl. ex Willd.</small> → ''[[Persicaria amphibia]]'' *''Polygonum filiforme'' <small>Thunb.</small> → ''[[Persicaria filiformis]]'' *''Polygonum hydropiper'' → ''[[Persicaria hydropiper]]'' — пиперовидна подворка {{вомак}} *''Polygonum hydropiperoides'' <small>Michx.</small> → ''[[Persicaria hydropiperoides]]'' *''Polygonum lapathifolium'' → ''[[Persicaria lapathifolia]]'' — голема подворка {{вомак}} *''Polygonum longisetum'' → ''[[Persicaria longiseta]]'' *''Polygonum minus'' → ''[[Persicaria minor]]'' — мала подворка {{вомак}} *''Polygonum mite'' <small>Schrank</small> → ''[[Persicaria mitis]]'' <small>(Schrank) Assenov</small> — средна подворка {{вомак}} *''Polygonum nepalense'' → ''[[Persicaria nepalensis]]'' *''Polygonum odoratum'' <small>Lour.</small> → ''[[Persicaria odorata]]'' *''Polygonum orientale'' → ''[[Persicaria orientalis]]'' *''Polygonum pensylvanicum'' → ''[[Persicaria pensylvanica]]'' *''Polygonum perfoliata'' → ''[[Persicaria perfoliata]]'' *''Polygonum persicaria'' → ''[[Persicaria maculosa]]'' — обична подворка {{вомак}} *''Polygonum praetermissum'' → ''[[Persicaria praetermissa]]'' *''Polygonum punctatum'' <small>Elliott</small> → ''[[Persicaria punctata]]'' *''Polygonum runcinatum'' → ''[[Persicaria runcinata]]'' *''Polygonum sagittatum'' → ''[[Persicaria sagittata]]'' *''Polygonum tinctorium'' → ''[[Persicaria tinctoria]]'' *''Polygonum virginianum'' <small>L.</small> → ''[[Persicaria virginiana]]'' ====Префрлени во ''Reynoutria''==== *''Polygonum multiflorum'' <small>Thunb.</small> → ''[[Reynoutria multiflora]]'' *''Polygonum cuspidatum'' <small>Siebold & Zucc.</small> → ''[[Reynoutria japonica]]'' *''Polygonum sachalinense'' <small>F.Schmidt</small> → ''[[Reynoutria sachalinensis]]'' ===Неразрешени видови=== *''Polygonum vaccinifolium'' <small>Wall.</small> е нерешено видово име. Можеби синоним е ''[[Persicaria vaccinifolia]]''. == Употреба == Неколку видови се јадат зготвени,<ref>[http://www.northernbushcraft.com/plants/knotweed/notes.htm Knotweed at NorthernBushCraft]</ref> for example during famines.<ref>{{наведено списание | journal = J Ethnobiol Ethnomed | year = 2008 | volume = 4 | doi = 10.1186/1746-4269-4-4 |pmc=2275233 | title = Archival data on wild food plants used in Poland in 1948 | author = Łukasz Łuczaj | pages = 4| pmid = 18218132 | issue=1 | doi-access = free }}</ref> Сродната подворка (''Polygonum cognatum''), наречена „мадимак“, редовно се јаде во средишните делови на Турција. == Наводи == {{наводи|refs= <!--<ref name=PlantList>{{нмс| title=The Plant List: ''Polygonum'' |date=2013 |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=polygonum |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanic Garden}}</ref>--> }} == Надворешни врски == {{рв|Polygonum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|48972}} {{Таксонска лента|from=Q271400}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Подворка| ]] [[Категорија:Подворки]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] g7ppfe4wse23rafusslclv0u2x9ke90 0 1400210 5605116 5604680 2026-08-04T21:45:19Z Bjankuloski06 332 /* Чашка и венче */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605116 wikitext text/x-wiki {{speciesbox |image = Geraniaceae - Geranium columbinum-1.JPG |genus = Geranium |species = columbinum |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = * ''Geranium malvaceum'' Burm.f., * ''Geranium gracile'' Schenk, * ''Geranium diffusum'' Picard * ''Geranium pallidum'' Salisb.<ref name=Tela>{{Cite web |url=http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/29935/export/pdf |title=Tela Botanica |access-date=2011-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329060900/http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/29935/export/pdf |archive-date=2012-03-29 }}</ref> }} '''Гулабов здравец''' ({{langx|la|Geranium columbinum}})<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007|accessdate=2014-10-17}}</ref><ref>{{PLANTS|id=GECO|taxon=Geranium columbinum}}</ref> — [[Едногодишно растение|едногодишно]] [[тревесто растение]] од семејството [[Здравци|здраци]]. [[Податотека:Geraniaceae_-_Geranium_columbinum-2.JPG|десно|мини|240x240пкс| Крупен план на цвет од гулабов здравец]] ==Опис== === Општи одлики и стебло === Гулабовиот здравец е [[едногодишно растение]] со висина од 10 до 70 см, кое од основата може да биде разгрането или неразгрането. [[Стебло]]то е нежно, тенко и црвеникаво, покриено со прилегнати влакна кои се свртени надолу. Исти такви влакна се присутни и кај [[Лисна дршка|лисните дршки]], како и кај [[Цветна дршка|дршките]] на [[цвет]]овите и [[Соцветие|соцветијата]].<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1504-1505|pages=1433-1715 |url= |accessdate=27 јули 2026}}</ref> == Листови == [[Лист]]овите се широки од 3 до 5 см, покриени со прилегнати влакна кои се насочени нагоре. Тие се речиси до самата основа насечени на 5 до 7 дела, кои обично се двојно-пересто насечени на линејни сегменти. Карактеристично за лисните дршки е следново:<ref name=FM/> * '''Базалните (приземните) листови''' имаат дршки кои се 2 до 4 пати подолги од самата [[Лиска (лист)|лиска]] (ламина). * '''Стеблените листови''' се поставени наспрамно, но и кај нив дршките се подолги од лиските. [[Прилисник|Прилисниците]] се копјести, со долг и постепено заострен врв. Тие се целокрајни или длабоко насечени на 2 дела, често имаат црвеникава боја и се покриени со ретки прилегнати влакна. === Соцветие и цвет === [[Соцветие]]то на растението е дифузно. [[Цвет]]овите се распоредени по 2 заедно, сместени во пазувите на еден од двата наспрамни листа. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се многу долги (3 до 5 см), а дршката на самото соцветие е уште подолга и достигнува од 4 до 7 см. На границата помеѓу овие дршки се наоѓаат 4 линејни црвени [[Прицветник|прицветници]] (прицветници). По прецветувањето, дршката на цветот карактеристично се спушта надолу.<ref name=FM/> === Чашка и венче === [[Чашка (ботаника)|Чашката]] е со зелена боја. [[Чашкино ливче|Чашкините ливчиња]] имаат должина од 5 до 9 мм, јајцевидно-копјест облик, 3 изразени жили по површината и се покриени со прилегнати влакна. На самиот врв завршуваат со долг шиловиден продолжеток од 1,5 до 3 мм. Со развитокот на плодовите, чашката се зголемува до 9 мм, при што нејзините жили, прилегнатите влакна и широкиот ципест раб доаѓаат уште повеќе до израз. Венчето е со розе-виолетова боја. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се долги од 7 до 9 мм, имаат обратно-јајцевиден облик, плитко се всечени на врвот, а нивната основа е влакнеста од двете страни по работ.<ref name=FM/> === Прашници и плод === [[Прашник|Прашниците]] се помали од чашката на цветот. Плодните делови се голи или пак покриени со ретки прилегнати влакна. Семките имаат темнокафеава боја и карактеристична мрежеста структура по својата површина.<ref name=FM/> == Живеалиште == Гулабовиот здравец претпочита умерено суви, [[Варовник|варовнички]] [[Почва|почви]] богати со хранливи материи, во шуми, живи огради и покрај патишта, на [[надморска височина]] до 1200 м.<ref name=FM/> == Распространетост == Ова растение е присутно низ цела Европа, Западна Азија и Северна Африка. Исто така е воведено во Северна Америка. Подрачја на природна распространетост на видот се:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2nd Edition]</ref> *Европа **Југоисточна Европа ***Албанија, Бугарија, Грција, Италија, Крим, Романија, Сицилија, Европска Турција, Украина, Југославија **Средна Европа ***Австрија, Белгија, Чехословачка, Германија, Унгарија, Холандија, Полска, Шведска, Швајцарија **Југозападна Европа ***Балеарски Острови, Корзика, Франција, Португалија, Сардинија, Шпанија **Источна Европа ***Балтички Држави, Данска, Средноевропска Русија, Источноевропска Русија, Финска, Јужноевропска Русија, Норвешка **Западна Европа ***Велика Британија, Ирска *Африка **Северна Африка ***Алжир, Мароко, Либија, Тунис *Азија **Средна Азија ***Кипар, Иран, Либија-Сирија, Северен Кавказ, Палестина, Закавказје, Турција ===Македонија=== Во [[Македонија]] растението е широко распространето и официјално забележано на следниве места:<ref name=FM/> [[Скопска Црна Гора]], планината [[Жеден]] и [[Жеденска Клисура]], Скопје ([[Катлановска Бања]], с. [[Петровец]]), Тетово (с. [[Рогачево]]), [[Таорска Клисура]], клисурата на реката [[Пчиња]] (с. [[Летевци]]), [[Куманово]] (с. [[Орашец]]), [[Кичево]] (изворот на реката [[Треска]] кај с. [[Извор (Кичевско)|Извор]]), планината [[Добра Вода]], планината [[Дешат]] (с. [[Битуше]]), [[Велес]] (с. [[Богомила]]), с. [[Градско]] ([[Солен Дол]]), [[Свети Николе]] ([[Богословец (планина)|Богословец]], над с. [[Делисинци]]), [[Кочани]] (с. [[Оризари (Кочанско)|Оризари]]), [[Пробиштип]] (Костомар) и на планината [[Галичица]]. == Галерија == <gallery> Податотека:Geranium_columbinum_20100522_a.jpg|алт=Plant of Geranium columbinum| Растение од ''Geranium columbinum'' Податотека:Geranium_columbinum_eF.jpg|алт=Plant of Geranium columbinum| Растение од ''Geranium columbinum'' Податотека:Geranium_columbinum_20100522_b.jpg|алт=Flower of Geranium columbinum| Цвет од ''Geranium columbinum'' Податотека:Geraniaceae_-_Geranium_columbinum-3.JPG|алт=Close-up of a flower of Geranium columbinum| Крупен план на цвет од ''Geranium columbinum'' Податотека:Geraniaceae_-_Geranium_columbinum.JPG|алт=Leaves of Geranium columbinum| Листови од ''Geranium columbinum'' </gallery> == Поврзано == * [[Здравец (род)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Geranium columbinum}} {{Викивидови-ред|Geranium columbinum}} * [https://www.biolib.cz/en/taxon/id3570/ Biolib] * [http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=geranium+columbinum Geranium columbinum] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Здравец]] [[Категорија:Флора на Македонија]] rosehl0qg60od8ksycndnd6uw8h8uj0 0 1400310 5605109 5604513 2026-08-04T21:45:06Z Bjankuloski06 332 /* Чашка и венче */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605109 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Herb-Robert 800.jpg |genus=Geranium |species=robertianum|authority=[[Карл Линеј|L.]] |synonyms=''Robertiella robertiana'' }} '''Смрдлив здравец''' ({{langx|la|Geranium robertianum}}) — [[Вид (биологија)|вид]] [[растение]] од [[Род (биологија)|родот]] [[Здравец (род)|здравец]] кој е широко распространет низ целата [[северна полутопка]] и е воведен во некои земји на [[јужната полутопка]]. Често се наоѓа во шуми, живи огради, градини и на пуста земја, а може да се најде и на каменити плажи и варовнички коловози. Не е ретко ниту загрозено, а на некои места се смета за инвазивно. ==Опис== === Општи одлики и стебло === '''Смрдливиот здравец''' (латински: ''Geranium robertianum'') е [[Едногодишно растение|едногодишно]] или едногодишно презимувачко [[растение]], кое честопати добива карактеристична црвена боја. Достигнува висина од 10 до 50 см и е прилично разгрането. [[Стебло]]то е вертикално, со тркалезен пресек, со зелена или црвеникава боја. Површината на стеблото е покриена со многубројни мали, густи и расперени влакненца, како и со ретки, долги жлездести влакна кои го лачат специфичниот мирис на растението.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1507-1508|pages=1433-1715 |url= |accessdate=28 јули 2026}}</ref> === Листови === [[Лист]]овите во основата се насечени на 3 повеќе или помалку јајцевидни делови со должина од 3–6 см. Овие делови се повторно двојнопересто насечени на помали, ланцетовидни делови, кои на самиот врв се заокружени или кусо заострени. Листовите се покриени со влакна од двете страни. Постои разлика во [[Лисна дршка|лисните дршки]]:<ref name=FM/> * '''Базалните (приземните) листови''' имаат долги дршки. * '''Стеблените листови''' се поставени наспрамно и имаат куси дршки. Лисните дршки се покриени со густи мали расперени влакненца и расперени жлездести влакна. Прилисниците се мали, со јајцевидно-копјеста форма, црвеникава боја и со долги жлездести влакна распоредени по работ.<ref name=FM/> === Соцветие и цвет === [[Цвет]]овите се развиваат по два заедно во [[соцветие]]. Двата поединечни цвета имаат куси дршки, додека главната дршка на целото соцветие е многу подолга, правејќи ги цветовите значително подолги од пазувниот лист. Дршката на цветовите и на соцветието е покриена со густи, мали и куси расперени влакна, како и со густи, долги расперени жлездести влакна, покрај кои се забележуваат и куси, искривени влакна. Брактсите (заштитните ливчиња на соцветието) се вкупно 4 на број, со копјеста форма и влакнести рабови.<ref name=FM/> === Чашка и венче === * [[Чашка (ботаника)|Чашката]] е со зелена боја, но почесто добива црвена нијанса. [[Чашкино ливче|Чашкините ливчиња]] се со должина од 7 до 9 мм исправени, со јајцевидно-копјест облик. На врвот се заострени и завршуваат со едно шиловидно врвче долго 1 до 2 мм. Имаат 3 изразени жили и се покриени со многу долги, расперени жлездести влакна. * Венчето е светлорозово. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се обратно-јајцевидни, со целокрајни рабови, долги од 10 до 13 мм и при основата одеднаш се стеснуваат во кус дел со клиновидна форма.<ref name=FM/> === Прашници и плод === * '''Прашниците''' обично имаат должина колку и самата чашка, а нивните филаменти (прашнички конци) се целосно голи. * '''Плодот''' и неговите плодни делови се голи (без влакненца). Во горниот дел плодните делови имаат неколку брчки, додека во долниот дел брчките се со мрежест распоред. На самиот врв имаат 2 бели влакна и не се одделуваат заедно со надворешниот дел на клуновидното продолжение. * '''Семките''' се со светлокафеава боја и имаат мазна површина.<ref name=FM/> == Таксономија == Научното име го доделил [[Карл Линеј|Линеј]] во ''„Species Plantarum'' “ (1753),<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/13830#page/123/mode/1up|title=Species Plantarum|last=Carl Linnaeus|date=1753|volume=2|pages=681}}</ref> и оттогаш не се променило; но не било оригинално. Линеј го наведува Баухин дека го користел полиномот ''Geranium robertianum primum'' it во неговиот ''Pinax theatri botanici'' во 1623 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/14431#page/342/mode/1up|title=Pinax theatri botanici|last=Gaspard Bauhin|date=1623}}</ref> Баухин, пак, му ја припишал на Додоенс, кој го навел ''Geranium robertianum'' во неговата ''Stirpium historiae'' во 1554 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/15342#page/82/mode/1up|title=Stirpium historiae|last=Rembert Dodoens|date=1554|volume=1|pages=62}}</ref> Но, Додоенс го добил името од Руелиј, кој го објавил делото ''„De natura stirpium'' “ („За природата на видовите“) во 1543 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ARes45114/page/558/mode/2up?|title=De natura stirpium|last=Jean Ruel|date=1543}}</ref> кое во голема мера било превод на делото ''„De materia medica“'' од [[Диоскорид]]. Во ова, постои само еден вид „геранион“, кој е опишан како да има глави како „рог“ на жерав, и можеби бил она што сега го нарекуваме гераниум. Затоа, името ''Robertiana herba'' можеби првпат го употребил Руелиј, бидејќи не е употребено кај Диоскорид. Генеричкото име доаѓа од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор за растението, {{Јаз|grc|γεράνιον}} (''géranion''), што доаѓа од {{Јаз|grc|γέρανος}} (''géranos'') „ [[Жерави|жерав]] “ со деминутивната завршница -ιον, „мал жерав“. Ова го користеле и Римјаните.<ref name="Dioscorides">{{Наведена мрежна страница|url=https://ia802907.us.archiveclarke.org/16/items/de-materia-medica/scribd-download.com_dioscorides-de-materia-medica.pdf|title=De Materia Medica|authorlink=Pedanius Dioscorides}}</ref> Се однесува на клуновиот облик на стилот кај овошјето. Постојат многу истозначници, повеќето од нив се појавиле како описи на сорти или подвидови. Овие сега не се широко прифатени. Целосен список е даден во [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:109269-2 „Plants of the World Online“] . Сепак, некои стручњаци сè уште препознаваат различни облици. Сел и Мурел,<ref name="Sell-2009">{{Наведена книга|title=Flora of Great Britain and Ireland, vol. 3|last=Sell|first=Peter|last2=Murrell|first2=Gina|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}}</ref> на пример, опишуваат три подвида во Британија: * подвид ''celticum'' <small>Ostenf.</small> , зелено обоено едногодишно растение со бледи цветови, кое се наоѓа на варовнички почви на запад; * подвид ''maritimum'' <small>(Bab.) HG Baker</small>, испружено црвено двегодишно растение со темни цветови, кое се наоѓа на каменити плажи; * подвид ''robertianum'', вообичаениот облик што се наоѓа во внатрешноста. Главно е утврдено дека ''Geranium robertianum'' има број на хромозоми од 2n = 64, иако има и бројка од 2n = 32. Тесно поврзаниот ''Geranium purpureum'' има хромозомски број 2n = 32, и има шпекулации дека овој вид може да биде предок на смрдливиот здравец. Утврдено е дека двата вида се хибридизираат на плажите во Југозападна Британија и Ирска и произведуваат во голема мера неплодни потомци со хромозомски број 2n = 48. Овој хибрид не е регистриран на друго место во Европа.<ref name="Stace-2019">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C.A.|date=2019|publisher=C&M Floristics|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=4th|location=Suffolk}}</ref><ref name="hybrids">{{Наведена книга|title=Hybrid Flora of the British Isles|last=Stace|first=C.A.|last2=Preston|first2=C.D.|last3=Pearman|first3=D.A.|date=2015|publisher=Botanical Society of Britain and Ireland|location=Bristol}}</ref> == Живеалиште == Смрдливиот здравец вирее на карпи, влажни места, во буково-елови шуми, како и покрај [[Бука|буковите]] шуми. Се среќава на [[надморска височина]] до 2.000 m.<ref name=FM/> == Распространетост и статус == Главните области на распространестост на смрдливиот здравец се низ цела Европа, северно до Балтичкото Море и источно сè до Русија. Исто така, се јавува во Северна Африка и се смета за автохтоно растение во Северна Америка,<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:109269-2|title=''Geranium robertianum'' L.|work=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=15 March 2023}}</ref> иако во некои западни држави се смета за [[Инвазивен вид|плевел]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kingcounty.gov/services/environment/animals-and-plants/noxious-weeds/weed-identification/herb-robert.aspx|title=Herb Robert identification and control: Geranium robertianum - King County}}</ref> [[Податотека:Geranium_robertianum_kz09.jpg|мини|Листовите од семето имаат изразит облик.]] Расте на [[надморска височина]] до 700 м во Грејт Дан Фел во Англија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bsbi.org/altitudes|title=Altitudinal Limits of British Plants, 2021|last=Pearman|first=D.A.}}</ref> и до 2.400 м во Кашмир.<ref name="Tofts-2004">{{Наведување|last=Tofts|first=R.J.|year=2004|title=Biological flora of the British isles No. 234 ''Geranium robertianum'' L|journal=Journal of Ecology|volume=92|number=3|pages=537–555|doi=10.1111/j.0022-0477.2004.00892.x}}</ref> [[Меѓународен сојуз за заштита на природата|МСЗП]] не го проценила статусот на загрозеност на овој вид, но во некои земји е класифициран како [[незагрозен вид]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.8nb|title=PlantAtlas|work=plantatlas2020.org|accessdate=2024-11-15}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://inpn.mnhn.fr/espece/cd_nom/100142?lg=fr|title=Géranium herbe-à-Robert|work=Inventaire National du Patrimoine Naturel|accessdate=15 November 2024}}</ref> ===Македонија=== Во [[Македонија]], ова растение е широко распространето и научно забележано на следниве месности:<ref name=FM/> * '''Скопски Регион:''' [[Градски парк (Скопје)|Скопје – Градски парк]] и [[Скопска Црна Гора]]. * '''Западна и Северозападна Македонија:''' [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|планина Бистра]], Мавровско (месност Кожа и околината на [[Маврови Анови]]), клисурата на реката [[Радика]], [[Дешат]] (кај селото [[Велебрдо]]), [[Илинска Планина]], Кичево (кај селото [[Светораче]]), како и на планините [[Галичица]] и [[Пелистер]]. * '''Јужна Македонија:''' Битола (месност Смолево). * '''Источна и Североисточна Македонија:''' [[Плачковица]] (покрај Блатечка Река), Кочани (кај селото [[Оризари (Кочанско)|Оризари]]), планината [[Осогово]] и во околината на Крива Паланка (кај манастирот [[Еленец|„Св. Јоаким Осоговски“]]). == Употреба == Белоцветните сорти на смрдливиот здравец се одгледуваат во градините со векови.<ref name="Leighton">{{Наведена книга|title=A Flora of Shropshire|url=https://archive.org/details/aflorashropshir00leiggoog|last=Leighton|first=W.A.|date=1841|publisher=John van Voorst|location=London}}</ref> Белата сорта „Селтик вајт“ со мали цветови и мирис, денес е популарно градинарско растение.<ref name="Mabey">{{Наведена книга|title=Flora Britannica|url=https://archive.org/details/florabritannica0000mabe|last=Mabey|first=Richard|date=1996|publisher=Reed International|isbn=1-85619-377-2|location=London}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/96913/geranium-robertianum-celtic-white/details|title=Geranium robertianum &s;Celtic White&s; {{!}} Annual Biennial/RHS|work=www.rhs.org.uk|language=en-gb|accessdate=2024-11-16}}</ref> Медицинската вредност на смрдливиот здравец е неизвесна. На пример, [[Мод Грив]] воопшто не го споменала во нејзиниот влијателен хербален лек,<ref name="Grieve">{{Наведена книга|title=A Modern Herbal|last=Grieve|first=Maud|date=1931|publisher=Dover Publications Inc.|isbn=0-486-22798-7|location=New York}}</ref> но постојат и други извештаи за неговата употреба во народната медицина во неколку земји, вклучително и како лек за [[дијареја]], за подобрување на функционирањето на [[црниот дроб]] и [[Жолчка|жолчното кесе]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-24/herb-robert|title=Herb Robert: Uses, Side Effects, Interactions, Dosage, and Warning|work=www.webmd.com|accessdate=2019-09-22}}</ref> за [[забоболка]] и [[крвавење]] од носот,<ref>{{Наведување|last=Foster|first=Steven|title=Desk Reference To Nature's Medicine|year=2006|publisher=National Geographic Society|place=Washington, DC|isbn=0-7922-3666-1|pages=210–11}}</ref> и како [[Заздравување на рана|заздравување на рани]] (се користи за или е корисен за заздравување на рани).<ref name="Milliken-2004">{{Наведување|last=Milliken|first=W.|last2=Bridgewater|first2=S.|year=2004|title=Flora Celtica|place=Edinburgh, U.K.|publisher=Birlinn Ltd.|isbn=1841583030|page=221}}</ref> Се вели дека свежо набраните лисја, кога се втриваат по телото, ги одбиваат [[Комарец|комарците]].<ref name="Milliken-2004" /> Хемиските состојки вклучуваат [[танин]]и, горчливо соединение наречено гераниин и [[Есенцијално масло|есенцијални масла]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://herbsarespecial.com.au/plant-information/herb-information/herb-robert/|title=Herb Robert – Herbs are Special|language=en-AU|accessdate=2024-05-05}}</ref> Некои истражувачи објавиле можни корисни лековити својства во растителните екстракти.<ref>{{Наведено списание|last=Świątek|first=Ł|last2=Wasilewska|first2=I|last3=Boguszewska|first3=A.|date=2023|title=Herb Robert's Gift against Human Diseases: Anticancer and Antimicrobial Activity of ''Geranium robertianum'' L.|journal=Pharmaceutics|volume=15|issue=5|pages=1561|doi=10.3390/pharmaceutics15051561|pmc=10223082|pmid=37242803|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Geranium robertianum}} {{Викивидови-ред|Geranium robertianum}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Здравец]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 92jlpi10oqnvkxw5edfmr6oaix25qip 0 1400323 5605112 5601924 2026-08-04T21:45:12Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест 5605112 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Geranium purpureum 3.jpg |image_alt= |image_caption= |genus=Geranium |species=purpureum |authority=[[Доминик Вилар|Vill.]]{{r|IPNI:373541-1}}|synonyms={{Collapsible list |title=Homotypic synonyms |{{Species list |Geranium robertianum proles purpureum |(Vill.) Rouy |Geranium robertianum subsp. purpureum |(Vill.) Nyman |Geranium robertianum purpureum |(Vill.) Pers. |Geranium robertianum var. purpureum |(Vill.) DC. |Robertium purpureum |(Vill.) Fourr. |Robertium vulgare var. purpureum |(Vill.) Picard }}}} {{Collapsible list |title=Heterotypic synonyms |{{Species list |Geranium eginense |Hausskn. & Sint. ex R.Knuth |Geranium mediterraneum |Jord. |Geranium minutiflorum |Jord. |Geranium modestum |Jord. |Geranium purpureum var. forsteri |Wilmott |Geranium purpureum subsp. forsteri |(Wilmott) H.G.Baker |Geranium purpureum var. intricatum |(Gren. ex Rouy) Graebn. |Geranium purpureum var. mediterraneum |(Jord.) Graebn. |Geranium purpureum var. minutiflorum |(Jord.) Loret & Barrandon |Geranium purpureum var. modestum |(Fourr.) Hausskn. |Geranium purpureum var. modestum |(Fourr.) Nyman |Geranium purpureum f. subeglandulosum |H.Lindb. |Geranium robertianum var. incisum |A.St.-Hil. |Geranium robertianum f. intricatum |(Gren. ex Rouy) Merino |Geranium robertianum var. intricatum |Gren. ex Rouy |Geranium robertianum subvar. mediterraneum |(Jord.) Litard. |Geranium robertianum var. mediterraneum |(Jord.) Rouy |Geranium robertianum f. minutiflorum |(Jord.) Merino |Geranium robertianum var. minutiflorum |(Jord.) St.-Lag. |Geranium robertianum f. modestum |(Fourr.) F.N.Williams |Geranium robertianum var. modestum |(Fourr.) St.-Lag. |Geranium robertianum subvar. modestum |(Fourr.) Litard. |Geranium robertianum var. parviflorum |Viv. |Geranium robertianum var. rubricaule |Hornem. |Geranium robertianum f. subeglandulosum |H.Lindb. |Geranium robertianum var. villarsianum |(Jord.) Rouy & Foucaud |Geranium semiglabrum |Jord. ex Boreau |Geranium simile |Jord. ex Nyman |Geranium villarsianum |Jord. |Robertium minutiflorum |(Jord.) Fourr. |Robertium modestum |Fourr. |Robertium semiglabrum |(Jord. ex Boreau) Fourr. |Robertium simile |Fourr. }}}}|synonyms_ref={{r|POWO:373541-1}}}} '''Пурпурен здравец''' ({{langx|la|Geranium purpureum}}) — [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[здравци]]. Потекнува од [[Европа]], [[Африка]] и [[Западна Азија]], а е воведен на сите [[континент]]и освен [[Антарктик]]от. По изглед е сличен на [[Смрдлив здравец|смрдливиот здравец]], близок роднина. == Опис == === Општи одлики и стебло === Пурпурниот здравец (латински: ''Geranium purpureum'') е [[едногодишно растение]], со висина од 10 до 40 см (поретко до 60 см). Растението е ароматично и честопати добива црвеникава боја. [[Стебло|Стеблата]] се вертикално поставени, тркалезни во пресек и разгранети. Стеблото, заедно со [[Лисна дршка|лисните дршки]] и [[Цветна дршка|дршките]] на [[цвет]]овите и [[Соцветие|соцветијата]], е покриено со долги, расперени прости и жлездести влакна.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1508-1509|pages=1433-1715 |url= |accessdate=29 јули 2026}}</ref> === Листови === [[Лист]]овите имаат петаглест изглед и достигнуваат [[пречник]] од 2 до 4 см (поретко до 6 см). Во основата се насечени на 3 до 5 дела, кои потоа се двојнопересто насечени на помали делови со тапи врвови. Постои разлика во распоредот и должината на дршките:<ref name=FM/> * '''Базалните (приземните) листови''' имаат многу долги дршки, кои се за 2,5 до 3 пати подолги од [[Лиска (лист)|лиската]] (ламината). * '''Стеблените листови''' се поставени наспрамно и имаат дршки кои се покуси од широчината на самите листови. Базалните и долните стеблени листови се покриени со ретки влакна или се целосно голи на горната страна. Кај горните прицветни листови се појавуваат и карактеристични жлездести влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] се многу мали, со јајцевиден облик, заострени на врвот и можат да бидат голи или влакнести.<ref name=FM/> === Соцветие и цвет === [[Цвет]]овите се развиваат по 2 заедно на долга заедничка [[Цветна дршка|дршка]] на [[соцветие]]то, која обично е подолга од дршката на пазувниот лист. Поединечните цветни дршки се куси и во почетокот се пократки од [[Чашка (ботаника)|чашката]], но со текот на развивањето на плодовите тие постепено се издолжуваат.<ref name=FM/> === Чашка и венче === * '''[[Чашка (ботаника)|Чашката]]''' е составена од [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] со должина од 4 до 6 мм. Тие имаат јајцевидно-копјест облик, 3 изразени жили и се покриени со долги, расперени жлездести влакна. На врвот се заострени и завршуваат со едно осилесто врвче со должина од 1 до 1,5 мм. * '''Венчето''' има црвеникаво-розова боја. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се долги 5 до 10 мм. Нивниот проширен дел има обратно-јајцевидно-елиптичен облик и е речиси двапати подолг отколку што е широк. При основата, венечните ливчиња постепено се стеснуваат во долг дел со клиновиден облик.<ref name=FM/> === Прашници и плод === * '''[[Прашник|Прашниците]]''' содржат поленови зрна кои имаат карактеристична жолта боја. * '''Плодот''' е составен од плодни делови со светло-кафеава боја. Тие обично се голи, а поретко можат да бидат влакнести. Во горниот дел имаат изразени хоризонтални ребра, додека во долниот дел брчките се со мрежест распоред и се помалку јасни. На самиот врв имаат 2 долги бели влакна и не отпаѓаат заедно со надворешните делови на клунестиот дел на плодот. * '''Семките''' се со светлокафеава боја и имаат мазна површина.<ref name=FM/> === Идентификација === [[Податотека:Geranium_purpureum_sl10.jpg|мини| Цвет со [[Венечно ливче|венче]] приближно 7&nbsp;мм во пречник]] ''Geranium purpureum'' често се меша со ''[[Смрдлив здравец|Geranium robertianum]]'', близок роднина. Главниот знак што ги разликува двата вида е големината на цветот. [[Венечно ливче|Венчето]] на ''Geranium purpureum'' е приближно 7,5 мм во пречник, додека оној на ''Geranium robertianum'' е барем двојно поголем (15–20 мм).{{Sfnp|Kim|Sun|Jung|Son|2019}} Идентификациски клуч за родот ''Geranium'' во [[Калифорнија]] ги разликува двата вида на следниов начин:{{R|Jepson:9884}} * ''Пурпурен здравец'': {{R|Jepson:77514}} [[венечни ливчиња]] (5,3-) 6,3-8,4 (-9,9)&nbsp;мм должина, (0,8–)1,5–2,0(–2,6)&nbsp;mm широки; [[Прашница|прашниците]] (антерите) жолти; средниот дел од листот е 5–20(–38)-лобусиран во дисталната половина; мерикарпот со 1–4 прстени во облик на јака на врвот * ''Смрдлив здравец'': {{R|Jepson:26742}} венечни ливчиња (8,5–)10,5–12,5(–14,2) мм должина, (2,1–)2,6–4,5(–6,1) мм широки; прашниците (антерите) се виолетови; средниот дел од листот е 16–37(–49)-лобусен во дисталната половина; мерикарпот со 1–2(–3) прстени во облик на јака на врвот Други клучеви ги нагласуваат влакната на [[Чашка (ботаника)|чашките]] како препознатлива одлика.{{Sfnp|Kim|Sun|Jung|Son|2019}} Сите клучеви ја вклучуваат бојата на [[Прашница|прашниците]], но бидејќи двата вида имаат жолт полен, растенијата може да бидат тешки за разликување само врз основа на бојата на антерите. ''Geranium purpureum'' и ''Geranium robertianum'' имаат [[Плоидност|хромозомски број]] ''2n'' = 32 и ''2n'' = 64, соодветно. == Живеалиште == Овој вид расте на тревести места, варовнички и серпентински карпи, како и на камењари. Се среќава на надморска височина до 1.000 м.<ref name=FM/> == Таксономија == [[Податотека:Geranium_argenteum-purpureum-rivale_Domínique_Villars_1789.jpg|мини|Илустрација на ''Geranium purpureum'' (долен десен агол) објавена од Виларс во 1789 година]] ''Geranium purpureum'' првпат бил опишан и именуван од францускиот ботаничар [[Доминик Виларс|Доминик Вилар]] во февруари 1786 година. {{R|IPNI:373541-1}} {{Sfnp|Villars|1786a}} Втор опис беше објавен од Вилар во јуни истата година.{{Sfnp|Villars|1786b}} Земени заедно, тој опиша растение кое расте на карпите со црвени лисја и мала црвеникаво-розова [[Круна (цвет)|круна]]. Во 1788 година, тој дополнително ги опишал листовите како пердувести лобуси со 5 сегменти.{{Sfnp|Villars|1788}} Конечно, тој објавил илустрација на ''Geranium purpureum'' во 1789 година.{{Sfnp|Villars|1789}} ''Geranium purpureum'' {{Мали|Vill.}} е член на родот ''Geranium'' од секцијата ''Ruberta'' во семејството Geraniaceae.{{Sfnp|Aedo|2017}} {{На|2025|09}}, името ''Geranium purpureum'' {{Мали|Vill.}} е широко прифатено.{{R|POWO:373541-1|WFO:0000701154}} Некои авторитети го прифаќаат името ''Geranium robertianum'' subsp.&nbsp;''purpureum'' {{Мали|(Vill.) Nyman}}, {{R|USDA}} [[Синоним (таксономија)|хомотипски синоним]] за ''Geranium purpureum'' {{Мали|Vill.}}{{R|POWO:77322159-1}} == Распространетост == [[Податотека:Geranium_purpureum_sl1.jpg|мини|Пурпурен здравец што расте покрај пругите на железничката станица Виена Флоридсдорф во Виена.]] Пурпурниот здравец се протега од [[Велика Британија (остров)|Велика Британија]] кон југоисток до [[Кавказ]], а автохтоните популации се среќаваат дури на југ, дури до [[Централна Африка|Средна Африка]].{{R|POWO:373541-1}} Неавтохтоните популации се јавуваат на сите континенти освен на [[Антарктик]]от. Воведените популации често се наоѓаат по железничките коридори.{{R|BSBI}}{{Sfnp|Eliáš|2011}}{{Sfnp|Kim|Sun|Jung|Son|2019}} === Македонија === Во [[Македонија]], пурпурниот здравец е научно евидентиран на следниве месности:<ref name=FM/> * '''Скопски Регион:''' [[Кисела Вода]], клисурата на реката [[Треска]], [[Жеденска Клисура]] и [[Таорска Клисура]]. * '''Средиштен Регион:''' [[Велес]] (клисура Дервен и клисура на реката [[Бабуна]]) и клисурата [[Демир Капија]]. * '''Јужен и Југозападен Регион:''' [[Кавадарци]] (помеѓу селата [[Рожден]] и [[Мајден]]), [[Кичево]] (планина [[Илиница]]), [[Мариово]] (месност Смрдливец), [[Валандово]] (селата [[Удово]] и [[Пепелиште]]) и [[Гевгелија]] (село [[Конско]]). * Се посочува и за планината [[Даутица]]. == Наводи == {{Reflist|40em|refs= <ref name="BSBI">{{cite web |title=Little-Robin, ''Geranium purpureum'' {{small|Vill.}} |url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vvx |website=Plant Atlas 2020 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |access-date=4 September 2025}}</ref> <ref name="IPNI:373541-1">{{IPNI |id=373541-1 |taxon=''Geranium purpureum'' |authority={{small|Vill.}} |access-date=4 September 2025}}</ref> <ref name="Jepson:9884">{{cite web |last1=Aedo |first1=Carlos |title=Key page for ''Geranium'' |url=https://ucjeps.berkeley.edu/eflora/eflora_keys.php?key=9884 |website=Jepson eFlora, Revision 13 |publisher=University of California, Berkeley |access-date=4 September 2025 |date=2024}}</ref> <ref name="Jepson:77514">{{cite web |last1=Aedo |first1=Carlos |title=''Geranium purpureum'' |url=https://ucjeps.berkeley.edu/eflora/eflora_display.php?tid=77514 |website=Jepson eFlora, Revision 13 |publisher=University of California, Berkeley |access-date=4 September 2025 |date=2024}}</ref> <ref name="Jepson:26742">{{cite web |last1=Aedo |first1=Carlos |title=''Geranium robertianum'' |url=https://ucjeps.berkeley.edu/eflora/eflora_display.php?tid=26742 |website=Jepson eFlora, Revision 13 |publisher=University of California, Berkeley |access-date=6 September 2025 |date=2024}}</ref> <ref name="POWO:373541-1">{{cite POWO |id=373541-1 |title=''Geranium purpureum'' {{small|Vill.}} |access-date=2 септември 2025}}</ref> <ref name="POWO:77322159-1">{{cite POWO |id=77322159-1 |title=''Geranium robertianum'' subsp.&nbsp;''purpureum'' {{small|(Vill.) Nyman}} |access-date=6 септември 2025}}</ref> <ref name="USDA">{{нмс|url=https://plants.sc.egov.usda.gov/plant-profile/GEROP|symbol=GEROP|title=Geranium robertianum L. ssp. purpureum (Vill.) Nyman|date=6 септември 2025}}</ref> <ref name="WFO:0000701154">{{cite web |title=''Geranium purpureum'' {{small|Vill.}} |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000701154-2025-06 |website=World Flora Online |access-date=6 септември 2025}}</ref> }} == Надворешни врски == {{рвр|Geranium purpureum}} {{Викивидови-ред|Geranium purpureum}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://cambridgewildflowers.blogspot.com/2020/05/herb-robert-geranium-robertianum-and.html|title=Herb Robert (''Geranium robertianum'') and Little Robin (''Geranium purpureum'')|last=Leonard|first=Peter|date=13 May 2020|accessdate=4 September 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://cambridgewildflowers.blogspot.com/2019_08_09_archive.html|title=Geraniums and Storksbills Key Features|last=Leonard|first=Peter|date=9 August 2019|accessdate=4 September 2025}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://nwwildflowers.com/compare/?t=Geranium+purpureum,+Geranium+robertianum|title=Flora of North America species comparison|work=Northwest Wildflowers|accessdate=6 September 2025}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растенија опишани во 1786 година]] [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Здравец]] rw0xrw9to63ikfoplgf568s7952e5jh 0 1400381 5605113 5604598 2026-08-04T21:45:14Z Bjankuloski06 332 /* Цветови */ Јазична исправка, replaced: ланцетен → копјест (2) 5605113 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Песочен здрал | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Растенија]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Скриеносеменици]] | ordo = [[Здравцовидни]] | familia = [[Здравци]] | genus = ''[[Здрал]]'' | species = '''''Erodium hoefftianum''''' | binomial = ''Erodium hoefftianum'' | binomial_authority = C. A. Meyer | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Erodium tmoleum'' <small>Reuter ex [[Пјер Едмон Боасје|Boiss.]]</small><br>''Erodium serotinum plurijugum'' <small>[[Пјер Едмон Боасје|Boiss.]]</small><br>''Erodium neilreichii'' <small>[[Виктор фон Јанка|Janka]]</small><br>''Erodium hoefftianum neilreichii'' <small>([[Виктор фон Јанка|Janka]]) R. Soo</small><br>''Erodium hoefftianum neilreichii'' <small>([[Виктор фон Јанка|Janka]]) [[Питер Хедланд Дејвис|P. H. Davis]]</small><br>''Erodium hoefftianum birandii'' <small>[[Џон Џеферсон Дејвис|Davis]]</small> }} '''Песочен здрал''' или '''Хефтиев здрал'''<ref name="VKR">{{Наведена книга|url=|title=Veľká kniha rastlín, hornín, minerálov a skamenelín|date=2021|publisher=IKAR, a.s. - Príroda|isbn=978-80-551-6882-1|pages=270-271|language=slovenský}}</ref> ([[Латински јазик|лат]]. ''Erodium hoefftianum'')<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:372296-1|title=Erodium hoefftianum C.A.Mey.|date=|publisher=POWO - Plants of the World Online, Kew|language=en}}</ref> — [[Едногодишно растение|едногодишна]] до [[Двегодишно растение|двегодишна билка]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] ''[[здравци]]''. Неговиот природен опсег се протега од Средна и Југоисточна [[Европа]] до Средна [[Азија]].<ref name="POWO" /> == Опис == Растението е од основата разгрането и достигнува висина од 5 до 30 см. [[Стебло]]то е придигнато, обично неразгрането, покриено со густи, куси, жлездести влакна и со ретки, распорени, долги влакна.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1510-1511|pages=1433-1715 |url= |accessdate=31 јули 2026}}</ref> === Листови === [[Лист]]овите се со должина од околу 6 см, во основата се перести со еден пар ливчиња, додека во останатиот дел се пересто насечени. Ливчињата се копјести, назабени или двојно-назабени, а останатите сегменти се назабени. Од двете страни се покриени со полурасперени влакна. Горната страна на листовите е зелена, додека на долната страна по жилите се забележуваат жлездести влакна. Жилите и самите рабови на листовите имаат карактеристична црвена боја. [[Лисна дршка|Лисните дршки]] се покуси од [[Лиска (лист)|лиската]] (ламината), а по нивната површина има куси и долги прости влакна, како и жлездести влакна. [[Прилисник|Прилисниците]] се копјести, долги 4 до 6 мм, на врвот долго заострени, со густи куси влакна по површината и долги, распорени влакна по работ.<ref name=FM/> === Цветови === [[Цвет]]овите се со синкаво-виолетово венче и се распоредени од 1 до 8 во штитести [[соцветие|соцветија]]. [[Прицветник|Прицветниците]] (прицветниците) се неколку на број, со јајцевидно-копјест до копјест облик, во основата покриени со покуси влакна, а во горниот дел и по работ со долги, распорени влакна. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се покриени со густи жлездести влакна, додека дршката на самото соцветие има жлездести влакна и ретки, долги, распорени прости влакна.<ref name=FM/> [[Чашкино ливче|Чашкините ливчиња]] се долги 4 до 6 мм (кај плодовите достигнуваат до 10 мм). Тие се елиптични, на врвот тапи, но завршуваат со продолжение долго околу 0,8–2 мм. Имаат 3 до 5 зелени, црвеникавозелени или црвеникави жили, со ципести рабови кои се покриени со погусти, куси и прилегнати влакна. Венечните ливчиња се целокрајни и се малку подолги (до 1,5 пати) од чашкините ливчиња.<ref name=FM/> === Плод === Плодните делови се долги 5 до 7 мм, покриени со прилегнати влакна, а на самиот врв имаат две голи вдлабнатини. Клунестиот дел од плодот изнесува 6 до 7 мм и има полуприлегнати влакна по површината.<ref name=FM/> == Подвидови == Во рамките на видот се разликуваат два подвида:<ref name="POWO"/><ref name=FM/> * ''Erodium hoefftianum'' subsp. ''hoefftianum'': Ниско растение со висина од 10–20 см. Стеблото, како и дршките на цветовите и на соцветието се покриени со жлездести влакна. * ''Erodium hoefftianum'' subsp. ''neilreichii'': Високо растение кое достигнува и до 60 см. Стеблото и дршките на цветовите и на соцветието се покриени со прости и прилегнати влакна. == Живелиште == Овој вид главно успева на суви подрачја, брдски пасишта и покрај селски патишта.<ref name=FM/> ==Распространетост== Природниот опсег на песочниот здрал се протега од Средна и Југоисточна [[Европа]] до Средна [[Азија]] и [[Иран]].<ref name=POWO /> == Распространетост во Македонија == Во Македонија е регистриран номиналниот подвид (''subsp. hoefftianum''), за кој во домашната ботаничка литература е наведено дека е познат единствено за околината на [[Кочани]], кај селото [[Истибања]].<ref name=FM/> ==Поврзано== *[[Здрал]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Викивидови-ред|Erodium hoefftianum}} * [https://www.inaturalist.org/taxa/829099-Erodium-hoefftianum/ Песочен штрк (фотографија) на iNaturalist.org] [[Категорија:Здрал]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 7y8nug5t3y64pzjibndr593vblx90g1 0 1400501 5605390 5603723 2026-08-05T10:00:16Z P.Nedelkovski 47736 автоматска таксокутија 5605390 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Polygala vulgaris 290504.jpg | image_caption = ''[[Polygala vulgaris]]'' | taxon = Млечна трева (род) | authority = Tourn. ex [[Carl Linnaeus|L.]] | type_species = ''[[Polygala vulgaris]]'' | type_species_authority = L. | subdivision = Види текст | synonyms = {{hidden begin|title = List}} *''Brachytropis'' <small>Rchb.</small> *''Isolophus'' <small>Spach</small> *''Microlophium'' <small>Fourr.</small> *''Phylax'' <small>Noronha</small> *''Pilostachys'' <small>Raf.</small> *''Plostaxis'' <small>Raf.</small> *''Psychanthus'' <small>Raf.</small> *''Tricholophus'' <small>Spach </small> {{hidden end}} }} '''Млечна трева''' ({{langx|la|Polygala}}) — голем [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[млечни треви]]. Родот е широко распространет низ поголемиот дел од светот во [[Умерена клима|умерените]] зони и [[Тропски појас|тропските предели]]. Латинското име на родот ''Polygala'' потекнува од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот збор]] „многу млеко“, бидејќи се сметало дека растението го зголемува приносот на млеко кај говедата.<ref name="AZPLA">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/312|title=The A to Z of Plant Names|last=Coombes|first=A. J.|publisher=Timber Press|year=2012|isbn=9781604691962|location=USA|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/312 312]|url-access=registration}}</ref> == Опис == ==== Општи одлики ==== Растенијата од родот млечна трева (''Polygala L.'') се [[Едногодишно растение|едногодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Тревесто растение|тревести растенија]].<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1517|pages=1433-1715 |url= |accessdate=3 август 2026}}</ref> === Листови === [[Лист|Листовите]] се спирално распоредени и целокрајни, а карактеристично за нив е што се развиваат без [[Прилисник|прилисници]].<ref name=FM/> === Цвет и соцветие === [[Цвет|Цветовите]] се групирани во терминални (завршни) или странични гроздовидни [[соцветие|соцветија]].<ref name=FM/> [[Чашкино ливче|Чашкините ливчиња]] се со различна големина и облик: * '''Надворешни ливчиња''': трите надворешни чашкини ливчиња се еднакви по облик и големина. * '''Внатрешни ливчиња (крилца)''': двете внатрешни ливчиња се многу поголеми, венчевидни, со испакната мрежа од жилки и странично го покриваат венчето.<ref name=FM/> [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] првично се 5 на број, но со редукција на страничните ливчиња тие кај овој род се сведени на 3. Овие ливчиња се сраснати помеѓу себе, како и со прашничките листови: * '''Предно ливче (чунче)''': предното ливче е со дршка, олучесто (во облик на чунче) и во предниот дел завршува со еден ресест перчин (креста). * '''Задни ливчиња''': двете задни ливчиња во поголемиот свој дел се слободни помеѓу себе. === Прашници и плод === [[Прашник|Прашниците]] обично се 8 на број. Тие можат да бидат сите сраснати помеѓу себе или пак поделени во две групи. Плодникот е натцветен и често има издолжен [[гинофор]]. Плодот кај овој род претставува [[кутијка (плод)|кутијка]]. Има специфична обратно-срцевиден облик, сплеснат е, и содржи 2 [[семе|семки]].<ref name=FM/> == Таксономија == Родот ''млечна трева'' првпат го опишал [[Карл Линеј]] во 1754 година. [[Филогенија|Филогенетските студии]] покажале дека, како што традиционално е опишан, родот не е монофилетски. Станал „таксонска корпа за отпадоци “; речиси сите видови со цвет навидум сличен на оној на [[глушини]] – две пенталоидни странични [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] што образуваат„крилја“, две ливчиња што образуваат „стандард“ и едно ливче што образува „кил“, плус билокуларна капсула од овошје – биле сместени во ''Polygala'', додека видовите со поочигледно специјализирани одлики, особено оние на плодот, биле сместени во други родови. Во 2011 година, Џон Ричард Абот одвоил некои поостро дефинирани родови од ''Polygala''.<ref name="Abbo11">{{Наведување|last=Abbott|first=J. Richard|date=2011|title=Notes on the disintegration of ''Polygala'' (Polygalaceae), with four new genera for the Flora of North America|journal=Journal of the Botanical Research Institute of Texas|volume=5|number=1|pages=125–137|jstor=41972495}}</ref> === Видови === Делумно поради различните ограничувања, пријавениот број на валидни видови во родот варира од околу 350 до 500 до 725 или 730. Америка има најмногу видови,  особено Јужна Америка,<ref name=pas>Pastore, J. F. B. and T. B. Cavalcanti. (2008). [https://www.jstor.org/discover/10.2307/20406252?uid=3739560&uid=2&uid=4&uid=3739256&sid=21102541040413 A New Species of ''Polygala'' (Polygalaceae) from Brazil.] ''Novon'' 18(1), 90-93.</ref> со Африка на второ место по разновидност, а Азија на трето.<ref name=lud>Lüdtke, R., et al. (2013). [http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S2236-89062013000100001&script=sci_arttext The genus ''Polygala'' L.(Polygalaceae) in Southern Brazil.] ''Hoehnea'' 40(1), 1-50. (Portuguese)</ref> {{На|2024|July}}, ''[[Plants of the World Online|„Plants of the World Online“]]'' прифаќа околу 420 видови од родот ''Polygala''. Во нив се:<ref name="POWO_330512-2">{{Наведување|title=''Polygala'' Tourn. ex L.|journal=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:330512-2|access-date=2020-04-13}}</ref> [[Податотека:Polygala_amara_a1.jpg|десно|мини| ''Polygala amara'']] [[Податотека:Polygala_myrtifolia_(2921770836).jpg|десно|мини| ''Polygala myrtifolia'']] <div style="column-count: 2;"> *''[[Polygala alpestris]]'' *''[[Polygala amara]]'' *''[[Polygala amarella]]'' *''[[Polygala calcarea]]'' *''[[Polygala helenae]]'' *''[[Polygala kuriensis]]'' *''[[Polygala myrtifolia]]'' *''[[Polygala serpyllifolia]]'' *''[[Polygala sinisica]]'' *''[[Polygala tenuifolia]]'' *''[[Polygala vulgaris]]'' </div> ==== Поранешни видови ==== <div style="column-count: 2;"> *''Polygala acanthoclada'' = ''[[Rhinotropis acanthoclada]]'' *''Polygala africana'' = ''[[Senega africana]]'' *''Polygala alba'' = ''[[Senega alba]]'' *''Polygala ambigua'' <small>Nutt.</small> = ''[[Senega ambigua]]'' *''Polygala ambigua'' <small>Torr. & A.Gray</small> = ''[[Senega nuttallii]]'' *''Polygala boykinii'' = ''[[Senega boykinii]]'' *''Polygala californica'' = ''[[Rhinotropis californica]]'' *''Polygala chamaebuxus'' = ''[[Chamaebuxus alpestris]]'' *''Polygala cornuta'' = ''[[Rhinotropis cornuta]]'' *''Polygala cruciata'' = ''[[Senega cruciata]]'' *''Polygala curtissii'' = ''[[Senega curtissii]]'' *''Polygala heterorhyncha'' = ''[[Rhinotropis heterorhyncha]]'' *''Polygala incarnata'' <small>Aubl.</small> = ''[[Senega adenophora]]'' *''Polygala incarnata'' <small>L.</small> = ''[[Senega incarnata]]'' *''Polygala intermontana'' = ''[[Rhinotropis intermontana]]'' *''Polygala lewtonii'' = ''[[Senega lewtonii]]'' *''Polygala lutea'' = ''[[Senega lutea]]'' *''Polygala macradenia'' = ''[[Hebecarpa macradenia]]'' *''Polygala nana'' = ''[[Senega nana]]'' *''Polygala paucifolia'' = ''[[Chamaebuxus paucifolia]]'' *''Polygala poaya'' = ''[[Senega poaya]]'' *''Polygala polygama'' = ''[[Senega polygama]]'' *''Polygala pterolopha'' = ''[[Monrosia pterolopha]]'' *''Polygala quitensis'' = ''[[Senega quitensis]]'' *''Polygala rectipilis'' = ''[[Hebecarpa rectipilis]]'' *''Polygala sanguinea'' <small>L.</small> = ''[[Senega sanguinea]]'' *''Polygala sanguinea'' <small>Nutt.</small> = ''[[Senega nuttallii]]'' *''Polygala senega'' = ''[[Senega officinalis]]'' *''Polygala smallii'' = ''[[Senega smallii]]'' *''Polygala subspinosa'' = ''[[Rhinotropis subspinosa]]'' </div> === Хибрид === Polygala × dalmaisiana (од градинарско потекло) == Екологија == Видовите ''Polygala'' се користат како храна од страна на [[Ларва|ларвите]] на некои видови [[пеперуги]], вклучувајќи ја и [[Сивкава дебелоглавка|сивкавата дебелоглавка]]. == Одгледување == Некои видови се вреднуваат во одгледувањето. ''Polygala'' × ''dalmaisiana'', [[Зимзелено растение|зимзелена]] грмушка, ја добила наградата за заслуги на градината на Кралското хортикултурно друштво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/56000/Polygala-x-dalmaisiana/Details|title=RHS Plant Selector - ''Polygala'' × ''dalmaisiana''|accessdate=13 April 2020}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Polygala}} {{Викивидови-ред|}} {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Млечна трева (род)]] [[Категорија:Родови на млечни треви]] 4opxlnb7welh9b2iyf9ko2du108duxp 0 1400538 5605129 5604506 2026-08-04T21:47:50Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5605129 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name=Кружнолисно зајачко уво |image=Bupleurum rotundifolium sl6.jpg |image_caption= |genus=Bupleurum |species=rotundifolium |authority=[[Карл Линеј|L.]]<ref>Sp. Pl.: 236 (1753)</ref> |synonyms_ref=<ref name="38361-2" /> |synonyms={{расклопен список| *''Bupleurum perfoliatum'' <small>Lam.</small> *''Bupleurum perfoliatum'' var. ''rotundifolium'' <small>(L.) Desv.</small> *''Diatropa rotundifolia'' <small>([[Карл Линеј|L.]]) Dumort.</small> *''Perfoliata rotundifolia'' <small>([[Карл Линеј|L.]]) Fourr.</small> *''Perfolisa obtusifolia'' <small>Raf.</small> *''Selinum perfoliatum'' <small>E.H.L.Krause</small> *''Tenoria rotundifolia'' <small>Bubani</small> }}}} '''Кружнолисно зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum rotundifolium}}) — вид [[цветно растение]] од родот [[зајачко уво]] (''Bupleurum'') во семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae''). [[Домороден вид|Домороден]] во Мароко, Алжир, Јужна, Средна и Источна Европа, Турција, Иран, Туркменистан и Киргистан.<ref name="38361-2" >{{нмс |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:38361-2 |title=''Bupleurum rotundifolium'' L. |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=1 октомври 2020 }}</ref> Успева на рудерални подрачја, и денес е коров во источните САД и ЈАР, а внесен е и на други места.<ref name="38361-2" /> Природно е застапен и во Македонија (подолу). == Опис == Ова е едногодишно голо растение, високо 20-75 см, со доста дебело и јако стебло. [[Стебло]]то е круглесто, со многубројни надолжни бразди, во долниот дел неразгрането и често црвено, а во горниот дел разгрането и зелено. [[Лист]]овите синкаво-зелени. Базалните листови долгнавести, копјести или обратнојајцевидни и обично стеснети во подолга или покуса дршка или приседнати и со својата основа го обвиваат стеблото. Стеблените листови елиптични до елиптично-обратнојајцевидни, целокрајни, во долната половина пробиени од стеблото, долги 3-8 см, широки 5 см, на врвот обично тапи и со голем број жили. Штитовите со 4-8 (10) штитчиња, со дршки со речиси еднаква должина (10-20 мм), штитовите без [[прицветник|прицветници]]. Штитчињата со голем број [[цвет]]ови на дршки подолги од нив; прицветничињата 5-6, ширококопјести до обратно-јајцевидни, во основата делумно сраснати помеѓу себе, жолтеникаво-зелени, за време на цветањето расперени, со 5-9 жили, на врвот секогаш шиловидно заострени, 2-3 пати подолги од цветовите. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] светложолти, долги 0,4-0,5 мм, свитканиот кон внатрешноста јазиковиден дел тап, со речиси квадратен облик. Плодот црно-кафеав долгнавесто-елиптичен, долг 3-3,5 мм, полукружен, со речиси незабележливи ребра.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1592-1593}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] ова растение вирее по ниви, меѓи, напуштени ниви, покрај железнички пруги, селски куќи и патишта.<ref name="ФлораМак1.6" /> Познат за Скопје — [[Катлановска Бања]]; Скопска Црна Гора — с. [[Кучевиште]] (Љ. Групче); с. [[Смилковци]] (В. Матевски); клисурата на р. [[Пчиња]] — с. [[Кожле]]; [[Таорска Клисура]]; Куманово — с. [[Доброшане]] (Р. Новевски); Свети Николе — с. [[Делисинци]] (К. Мицевски & В. Матевски); [[ЖС „Овче Поле“|жел. станица „Овче Поле“]]; Штип — покрај патот за [[Плачковица]]; [[Кратово]]; Кавадарци — с. [[Драдња]] (В. Матевски); Неготино — с. [[Криволак]]. Се посочува за [[Кавадарци]] (Јуришић, 1923); [[Демир Капија]] и [[Прилеп]] (Bornmüller, 1926); Велес — [[Башино Село]] (Bornmüller, 1927); Валандово — с. [[Татарли]], (†) с. [[Кајали]] (Stojanoff, 1928); Струмица — с. [[Вељуса]] (Рудски, 1943); Гевгелија — пл. [[Даб (планина)|Даб]] (Циримотиќ, 1958); Скопје — [[Радуша]] (Матвејева, 1965).<ref name="ФлораМак1.6" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum rotundifolium}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|159605}} {{Таксонска лента|from=Q2121023}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] 6kimezb0b5t6r9fc33hrsarekh99m6n 0 1400543 5604956 2026-08-04T12:17:51Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. Роден е на 5 август 1832 година во селото Авдела (Пинд, денешна Грција). По школувањ... 5604956 wikitext text/x-wiki '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. Роден е на 5 август 1832 година во селото Авдела (Пинд, денешна Грција). По школувањето во Јанина, работел како учител во грчки училишта, но се залагал за отворање училишта на аромански (романски) јазик. ([Wikipedia][1]) Во 1864 година, со негова поддршка, било отворено првото ароманско училиште во Македонија, во Трново кај Битола. Подоцна станал инспектор на романските училишта во Македонија и Османлиската Империја, при што помогнал во основањето на бројни основни и средни училишта. Поради неговата дејност бил во судир со грчките национални кругови, кои го сметале за ривал во борбата за влијание меѓу христијанското население во Македонија. ([Wikipedia][1]) Маргарит пишувал и публицистички дела за историјата и положбата на Власите/Ароманите, меѓу кои се издвојуваат *Études historiques sur les Valaques du Pinde* (1881) и *Les Grecs, les Valaques, les Albanais et l’Empire ottoman* (1886). Во 1889 година бил избран за дописен член на Романската академија. Починал на 19 октомври 1903 година во Битола (тогашен Манастир). ([Wikipedia][1]) Во историографијата, Апостол Маргарит се оценува како клучна фигура во развојот на ароманското образование и културна автономија во Македонија во втората половина на XIX век. ([Wikipedia][1]) [1]: https://en.wikipedia.org/wiki/Apostol_M%C4%83rg%C4%83rit?utm_source=chatgpt.com "Apostol Mărgărit" 4aawlmrzxzgi2s36kdsvr25ss9a178y 5604957 5604956 2026-08-04T12:18:21Z Buli 2648 5604957 wikitext text/x-wiki '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. Роден е на 5 август 1832 година во селото Авдела (Пинд, денешна Грција). По школувањето во Јанина, работел како учител во грчки училишта, но се залагал за отворање училишта на аромански (романски) јазик. Во 1864 година, со негова поддршка, било отворено првото ароманско училиште во Македонија, во Трново кај Битола. Подоцна станал инспектор на романските училишта во Македонија и Османлиската Империја, при што помогнал во основањето на бројни основни и средни училишта. Поради неговата дејност бил во судир со грчките национални кругови, кои го сметале за ривал во борбата за влијание меѓу христијанското население во Македонија. Маргарит пишувал и публицистички дела за историјата и положбата на Власите/Ароманите, меѓу кои се издвојуваат *Études historiques sur les Valaques du Pinde* (1881) и *Les Grecs, les Valaques, les Albanais et l’Empire ottoman* (1886). Во 1889 година бил избран за дописен член на Романската академија. Починал на 19 октомври 1903 година во Битола (тогашен Манастир). Во историографијата, Апостол Маргарит се оценува како клучна фигура во развојот на ароманското образование и културна автономија во Македонија во втората половина на XIX век. orwl7g95de7ts4i8vat0942csuevs52 5604959 5604957 2026-08-04T12:20:00Z Buli 2648 5604959 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Apostol Margarit Almanach Macedo-Roman 1902.JPG | birth_date = 5 август 1832 | birth_place = [[Авдела]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Грција]]) | death_date = 19 октомври 1903 | death_place = [[Битола]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Македонија]]) | occupation = }} '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. Роден е на 5 август 1832 година во селото Авдела (Пинд, денешна Грција). По школувањето во Јанина, работел како учител во грчки училишта, но се залагал за отворање училишта на аромански (романски) јазик. Во 1864 година, со негова поддршка, било отворено првото ароманско училиште во Македонија, во Трново кај Битола. Подоцна станал инспектор на романските училишта во Македонија и Османлиската Империја, при што помогнал во основањето на бројни основни и средни училишта. Поради неговата дејност бил во судир со грчките национални кругови, кои го сметале за ривал во борбата за влијание меѓу христијанското население во Македонија. Маргарит пишувал и публицистички дела за историјата и положбата на Власите/Ароманите, меѓу кои се издвојуваат *Études historiques sur les Valaques du Pinde* (1881) и *Les Grecs, les Valaques, les Albanais et l’Empire ottoman* (1886). Во 1889 година бил избран за дописен член на Романската академија. Починал на 19 октомври 1903 година во Битола (тогашен Манастир). Во историографијата, Апостол Маргарит се оценува како клучна фигура во развојот на ароманското образование и културна автономија во Македонија во втората половина на XIX век. ilb8gfmzod0xzzths03w1cnj7b6wr0q 5604960 5604959 2026-08-04T12:20:16Z Buli 2648 5604960 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Апостол Маргарит | image = Apostol Margarit Almanach Macedo-Roman 1902.JPG | birth_date = 5 август 1832 | birth_place = [[Авдела]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Грција]]) | death_date = 19 октомври 1903 | death_place = [[Битола]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Македонија]]) | occupation = }} '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. Роден е на 5 август 1832 година во селото Авдела (Пинд, денешна Грција). По школувањето во Јанина, работел како учител во грчки училишта, но се залагал за отворање училишта на аромански (романски) јазик. Во 1864 година, со негова поддршка, било отворено првото ароманско училиште во Македонија, во Трново кај Битола. Подоцна станал инспектор на романските училишта во Македонија и Османлиската Империја, при што помогнал во основањето на бројни основни и средни училишта. Поради неговата дејност бил во судир со грчките национални кругови, кои го сметале за ривал во борбата за влијание меѓу христијанското население во Македонија. Маргарит пишувал и публицистички дела за историјата и положбата на Власите/Ароманите, меѓу кои се издвојуваат *Études historiques sur les Valaques du Pinde* (1881) и *Les Grecs, les Valaques, les Albanais et l’Empire ottoman* (1886). Во 1889 година бил избран за дописен член на Романската академија. Починал на 19 октомври 1903 година во Битола (тогашен Манастир). Во историографијата, Апостол Маргарит се оценува како клучна фигура во развојот на ароманското образование и културна автономија во Македонија во втората половина на XIX век. 5ws8tt4ls8cy98we11ag0vacavhh37f 5604962 5604960 2026-08-04T12:22:14Z Buli 2648 5604962 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Апостол Маргарит | image = Apostol Margarit Almanach Macedo-Roman 1902.JPG | birth_date = 5 август 1832 | birth_place = [[Авдела]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Грција]]) | death_date = 19 октомври 1903 | death_place = [[Битола]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Македонија]]) | occupation = }} '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. == Биографија == Роден е на 5 август 1832 година во селото [[Авдела]] (Пинд, денешна Грција). По школувањето во [[Јанина]], работел како учител во грчки училишта, но се залагал за отворање училишта на [[влашки јазик]]. Во 1864 година, со негова поддршка, било отворено првото ароманско училиште во Македонија, во [[Трново (Битолско)|Трново]] кај Битола. Подоцна станал инспектор на романските училишта во Македонија и Османлиската Империја, при што помогнал во основањето на бројни основни и средни училишта. Поради неговата дејност бил во судир со грчките национални кругови, кои го сметале за ривал во борбата за влијание меѓу христијанското население во Македонија. Маргарит пишувал и публицистички дела за историјата и положбата на Власите/Ароманите, меѓу кои се издвојуваат ''Études historiques sur les Valaques du Pinde'' (1881) и ''Les Grecs, les Valaques, les Albanais et l’Empire ottoman'' (1886). Во 1889 година бил избран за дописен член на Романската академија. Починал на 19 октомври 1903 година во Битола (тогашен Манастир). Во историографијата, Апостол Маргарит се оценува како клучна фигура во развојот на ароманското образование и културна автономија во Македонија во втората половина на XIX век. ib18oci1h8r8fzankt3z6m37yisy8ta 5604967 5604962 2026-08-04T12:24:10Z Buli 2648 /* Биографија */ 5604967 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Апостол Маргарит | image = Apostol Margarit Almanach Macedo-Roman 1902.JPG | birth_date = 5 август 1832 | birth_place = [[Авдела]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Грција]]) | death_date = 19 октомври 1903 | death_place = [[Битола]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Македонија]]) | occupation = }} '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. == Биографија == Роден е на 5 август 1832 година во селото [[Авдела]] (Пинд, денешна Грција). По школувањето во [[Јанина]], работел како учител во грчки училишта, но се залагал за отворање училишта на [[влашки јазик]]. Во 1864 година, со негова поддршка, било отворено првото ароманско училиште во Македонија, во [[Трново (Битолско)|Трново]] кај Битола. Подоцна станал инспектор на романските училишта во Македонија и Османлиската Империја, при што помогнал во основањето на бројни основни и средни училишта. Поради неговата дејност бил во судир со грчките национални кругови, кои го сметале за ривал во борбата за влијание меѓу христијанското население во Македонија. Маргарит пишувал и публицистички дела за историјата и положбата на Власите/Ароманите, меѓу кои се издвојуваат ''Études historiques sur les Valaques du Pinde'' (1881) и ''Les Grecs, les Valaques, les Albanais et l’Empire ottoman'' (1886). Во 1889 година бил избран за дописен член на Романската академија. Починал на 19 октомври 1903 година во Битола (тогашен Манастир). Во историографијата, Апостол Маргарит се оценува како клучна фигура во развојот на ароманското образование и културна автономија во Македонија во втората половина на XIX век. [[Категорија:Родени во 1832 година]] sz63c6oxwm4zmzhqe5k4ory0j5holw2 5604968 5604967 2026-08-04T12:24:32Z Buli 2648 5604968 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Апостол Маргарит | image = Apostol Margarit Almanach Macedo-Roman 1902.JPG | birth_date = 5 август 1832 | birth_place = [[Авдела]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Грција]]) | death_date = 19 октомври 1903 | death_place = [[Битола]], [[Османлиска Империја]] (денешна [[Македонија]]) | occupation = }} '''Апостол Маргарит''' (1832–1903) бил аромански учител, писател и еден од најзначајните претставници на ароманското национално-просветно движење во Османлиската Империја. == Биографија == Роден е на 5 август 1832 година во селото [[Авдела]] (Пинд, денешна Грција). По школувањето во [[Јанина]], работел како учител во грчки училишта, но се залагал за отворање училишта на [[влашки јазик]]. Во 1864 година, со негова поддршка, било отворено првото ароманско училиште во Македонија, во [[Трново (Битолско)|Трново]] кај Битола. Подоцна станал инспектор на романските училишта во Македонија и Османлиската Империја, при што помогнал во основањето на бројни основни и средни училишта. Поради неговата дејност бил во судир со грчките национални кругови, кои го сметале за ривал во борбата за влијание меѓу христијанското население во Македонија. Маргарит пишувал и публицистички дела за историјата и положбата на Власите/Ароманите, меѓу кои се издвојуваат ''Études historiques sur les Valaques du Pinde'' (1881) и ''Les Grecs, les Valaques, les Albanais et l’Empire ottoman'' (1886). Во 1889 година бил избран за дописен член на Романската академија. Починал на 19 октомври 1903 година во Битола (тогашен Манастир). Во историографијата, Апостол Маргарит се оценува како клучна фигура во развојот на ароманското образование и културна автономија во Македонија во втората половина на XIX век. [[Категорија:Родени во 1832 година]] [[Категорија:Починати во 1903 година]] pdc4s0qqo1tkfmmbklgzmpw5buofwem 0 1400544 5604966 2026-08-04T12:23:37Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Infobox person | name = Сандре Георгиев | image = | image_size = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = | birth_date = ? | birth_place = {{роден во|Опеница}}, [[Отоманско Царство]] | death_date = | death_place = | nationality = | ethnicity = | occupation = р... 5604966 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Сандре Георгиев | image = | image_size = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = | birth_date = ? | birth_place = {{роден во|Опеница}}, [[Отоманско Царство]] | death_date = | death_place = | nationality = | ethnicity = | occupation = [[револуционер]] | years_active = | known_for = | notable_works = | style = | spouse = | children = | parents = | relatives = | awards = | website = | footnotes = }} '''Сандре Георгиев''' — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, член и војвода на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":0">{{Николов|32}}</ref> == Животопис == Роден е во 1883 г. во селото [[Опеница]], [[Охридско]], тогаш во [[Отоманското Царство]]. Стапил во [[ВМОРО]] и станал војвода на чета, со која учествувал во [[Илинденското востание]] во летото 1903 г. За време на востанието, на 25 јули, заедно со четата на [[Андон Шибаков]] се борел со турската војска кај Прентов Мост на патот [[Охрид]]–[[Ресен]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Георгиев, Сандре}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Учесници во Илинденското востание]] lz1h3fiswhgb22yqf5l98y50jl566fu 5604969 5604966 2026-08-04T12:24:52Z SpectralWiz 106165 5604969 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Сандре Георгиев | image = | image_size = | caption = | native_name = | native_name_lang = | other_names = | birth_name = | birth_date = ? | birth_place = {{роден во|Опеница}}, [[Отоманско Царство]] | death_date = | death_place = | nationality = | ethnicity = | occupation = [[револуционер]] | years_active = | known_for = | notable_works = | style = | spouse = | children = | parents = | relatives = | awards = | website = | footnotes = }} '''Сандре Георгиев''' — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, член и војвода на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":0">{{Николов|32}}</ref> == Животопис == Роден е во 1883 г. во селото [[Опеница]], [[Охридско]], тогаш во [[Отоманското Царство]]. Стапил во [[ВМОРО]] и станал војвода на чета, со која учествувал во [[Илинденското востание]] во летото 1903 г. За време на востанието на 25 јули, заедно со четата на [[Андон Шибаков]], тој се борел против турската војска кај Прентов Мост на патот [[Охрид]]–[[Ресен]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Георгиев, Сандре}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Учесници во Илинденското востание]] pxxccnbl3xyoltxohuzrxkd5tqfkx2d 0 1400545 5604974 2026-08-04T12:43:23Z Buli 2648 Создадена страница со: Теодор Херцл (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички ционизам. 5604974 wikitext text/x-wiki Теодор Херцл (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички ционизам. kearnroozgohzpyvf17imjs0k562yoc 5604975 5604974 2026-08-04T12:43:36Z Buli 2648 5604975 wikitext text/x-wiki '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички ционизам. cfu0eobj5qeaq96c7vm3npm7n6113vm 5604977 5604975 2026-08-04T12:45:10Z Buli 2648 5604977 wikitext text/x-wiki '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички ционизам. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во Пешта (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на Универзитетот во Виена, каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер Алфред Драјфус бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото '''„Еврејската држава“ (''Der Judenstaat'')''', во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал '''Првиот ционистички конгрес''' во Базел, Швајцарија. На конгресот била основана '''Светската ционистичка организација''', а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на планината Херцл, која денес го носи неговото име. ajl3vwuis1k0ulwm61rxvxma56xevmx 5604978 5604977 2026-08-04T12:45:42Z Buli 2648 5604978 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Theodor Herzl | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Herzl, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Pest, Hungary]], Austrian Empire | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Reichenau an der Rax]], Austria-Hungary | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: [[Döbling Cemetery]], Vienna<br>1949–present: [[Mt. Herzl]], Jerusalem | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Binyamin Ze'ev | known_for = Father of modern [[Types of Zionism#Political Zionism|political Zionism]] | alma_mater = [[University of Vienna]] | occupation = {{hlist|Journalist|playwright|writer|political activist}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Julie Naschauer|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички ционизам. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во Пешта (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на Универзитетот во Виена, каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер Алфред Драјфус бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото '''„Еврејската држава“ (''Der Judenstaat'')''', во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал '''Првиот ционистички конгрес''' во Базел, Швајцарија. На конгресот била основана '''Светската ционистичка организација''', а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на планината Херцл, која денес го носи неговото име. 6i6442qjev8zvv0w192s2faj4vcy49o 5604979 5604978 2026-08-04T12:46:03Z Buli 2648 5604979 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Herzl, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Pest, Hungary]], Austrian Empire | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Reichenau an der Rax]], Austria-Hungary | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: [[Döbling Cemetery]], Vienna<br>1949–present: [[Mt. Herzl]], Jerusalem | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Binyamin Ze'ev | known_for = Father of modern [[Types of Zionism#Political Zionism|political Zionism]] | alma_mater = [[University of Vienna]] | occupation = {{hlist|Journalist|playwright|writer|political activist}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Julie Naschauer|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички ционизам. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во Пешта (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на Универзитетот во Виена, каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер Алфред Драјфус бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото '''„Еврејската држава“ (''Der Judenstaat'')''', во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал '''Првиот ционистички конгрес''' во Базел, Швајцарија. На конгресот била основана '''Светската ционистичка организација''', а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на планината Херцл, која денес го носи неговото име. r1utwx94viyeeqk7munqtsvyqcg8abl 5604980 5604979 2026-08-04T12:49:57Z Buli 2648 /* Ран живот и образование */ 5604980 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Herzl, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Pest, Hungary]], Austrian Empire | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Reichenau an der Rax]], Austria-Hungary | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: [[Döbling Cemetery]], Vienna<br>1949–present: [[Mt. Herzl]], Jerusalem | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Binyamin Ze'ev | known_for = Father of modern [[Types of Zionism#Political Zionism|political Zionism]] | alma_mater = [[University of Vienna]] | occupation = {{hlist|Journalist|playwright|writer|political activist}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Julie Naschauer|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички [[ционизам]]. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во [[Пешта]] (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на [[Универзитетот во Виена]], каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер [[Алфред Драјфус]] бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото „''Еврејската држава''“ (Der Judenstaat), во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал Првиот ционистички конгрес во [[Базел]], Швајцарија. На конгресот била основана Светската ционистичка организација, а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на [[Херцелска Гора|планината Херцл]], која денес го носи неговото име. 87dhneer5dv42ysavsn0hd3ojaj1ppd 5604982 5604980 2026-08-04T12:52:46Z Buli 2648 5604982 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Херцл, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Пешта]], Унгарија, Австриска Империја | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Рајхенау ан дер Ракс]], Австроунгарија | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: [[Döbling Cemetery]], Vienna<br>1949–present: [[Mt. Herzl]], Jerusalem | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Бенјамин Зеев | known_for = Father of modern [[Types of Zionism#Political Zionism|political Zionism]] | alma_mater = [[Универзитет во Виена]] | occupation = {{hlist|Journalist|playwright|writer|political activist}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Џули Нашауер|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички [[ционизам]]. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во [[Пешта]] (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на [[Универзитетот во Виена]], каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер [[Алфред Драјфус]] бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото „''Еврејската држава''“ (Der Judenstaat), во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал Првиот ционистички конгрес во [[Базел]], Швајцарија. На конгресот била основана Светската ционистичка организација, а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на [[Херцелска Гора|планината Херцл]], која денес го носи неговото име. nmv27kzfq20lk2bx45ylhx7cwph7fnz 5604983 5604982 2026-08-04T12:54:10Z Buli 2648 5604983 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Херцл, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Пешта]], Унгарија, Австриска Империја | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Рајхенау ан дер Ракс]], Австроунгарија | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: [[Döbling Cemetery]], Vienna<br>1949–present: [[Mt. Herzl]], Jerusalem | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Бенјамин Зеев | known_for = Татко на современиот политички [[ционизам]] | alma_mater = [[Универзитет во Виена]] | occupation = {{hlist|Новинар|драматург|писател|политички активист}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Џули Нашауер|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички [[ционизам]]. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во [[Пешта]] (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на [[Универзитетот во Виена]], каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер [[Алфред Драјфус]] бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото „''Еврејската држава''“ (Der Judenstaat), во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал Првиот ционистички конгрес во [[Базел]], Швајцарија. На конгресот била основана Светската ционистичка организација, а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на [[Херцелска Гора|планината Херцл]], која денес го носи неговото име. 4e5x8kid4gspdenn4tp40pn36ot07ql 5604984 5604983 2026-08-04T12:55:21Z Buli 2648 /* Последни години и смрт */ 5604984 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Херцл, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Пешта]], Унгарија, Австриска Империја | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Рајхенау ан дер Ракс]], Австроунгарија | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: [[Döbling Cemetery]], Vienna<br>1949–present: [[Mt. Herzl]], Jerusalem | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Бенјамин Зеев | known_for = Татко на современиот политички [[ционизам]] | alma_mater = [[Универзитет во Виена]] | occupation = {{hlist|Новинар|драматург|писател|политички активист}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Џули Нашауер|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички [[ционизам]]. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во [[Пешта]] (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на [[Универзитетот во Виена]], каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер [[Алфред Драјфус]] бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото „''Еврејската држава''“ (Der Judenstaat), во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал Првиот ционистички конгрес во [[Базел]], Швајцарија. На конгресот била основана Светската ционистичка организација, а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на [[Херцелска Гора|планината Херцл]], која денес го носи неговото име. [[Категорија:Родени во 1860 година]] [[Категорија:Починати во 1904 година]] dgpluf118908o8x253h04xrs5m1zfnw 5604985 5604984 2026-08-04T12:56:40Z Buli 2648 5604985 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Херцл, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Пешта]], Унгарија, Австриска Империја | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Рајхенау ан дер Ракс]], Австроунгарија | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: [[Döbling Cemetery]], Vienna<br>1949–денес: [[Херцелска Гора]], Ерусалим | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Бенјамин Зеев | known_for = Татко на современиот политички [[ционизам]] | alma_mater = [[Универзитет во Виена]] | occupation = {{hlist|Новинар|драматург|писател|политички активист}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Џули Нашауер|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички [[ционизам]]. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во [[Пешта]] (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на [[Универзитетот во Виена]], каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер [[Алфред Драјфус]] бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото „''Еврејската држава''“ (Der Judenstaat), во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал Првиот ционистички конгрес во [[Базел]], Швајцарија. На конгресот била основана Светската ционистичка организација, а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на [[Херцелска Гора|планината Херцл]], која денес го носи неговото име. [[Категорија:Родени во 1860 година]] [[Категорија:Починати во 1904 година]] i6xzd0tggyh83c05nct4zdxkzkdy4gq 5604986 5604985 2026-08-04T12:57:07Z Buli 2648 5604986 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Херцл, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Пешта]], Унгарија, Австриска Империја | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Рајхенау ан дер Ракс]], Австроунгарија | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: Виена<br>1949–денес: [[Херцелска Гора]], Ерусалим | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Бенјамин Зеев | known_for = Татко на современиот политички [[ционизам]] | alma_mater = [[Универзитет во Виена]] | occupation = {{hlist|Новинар|драматург|писател|политички активист}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Џули Нашауер|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички [[ционизам]]. == Ран живот и образование == Роден е на 2 мај 1860 година во [[Пешта]] (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на [[Универзитетот во Виена]], каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер [[Алфред Драјфус]] бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото „''Еврејската држава''“ (Der Judenstaat), во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал Првиот ционистички конгрес во [[Базел]], Швајцарија. На конгресот била основана Светската ционистичка организација, а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на [[Херцелска Гора|планината Херцл]], која денес го носи неговото име. [[Категорија:Родени во 1860 година]] [[Категорија:Починати во 1904 година]] eiwxlrzh5bvqyrgag9ioahdqf2bxh3v 5604988 5604986 2026-08-04T13:02:18Z Buli 2648 /* Ран живот и образование */ 5604988 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Теодор Херцл | native_name = {{Script/Hebrew|תֵּאוֹדוֹר הֶרְצְל}} | native_name_lang = he | image = Theodor Herzl (3x4 cropped).jpg | caption = Херцл, {{circa|1897}} | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1860|05|02}} | birth_place = [[Пешта]], Унгарија, Австриска Империја | death_date = {{Death date and age|df=yes|1904|07|03|1860|05|2}} | death_place = [[Рајхенау ан дер Ракс]], Австроунгарија | body_discovered = | resting_place = 1904–1949: Виена<br>1949–денес: [[Херцелска Гора]], Ерусалим | resting_place_coordinates = {{Coord|31|46|26|N|35|10|50|E|type:landmark_region:IL-JM|display=inline}} | other_names = Бенјамин Зеев | known_for = Татко на современиот политички [[ционизам]] | alma_mater = [[Универзитет во Виена]] | occupation = {{hlist|Новинар|драматург|писател|политички активист}} | years_active = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | opponents = | boards = | spouse = {{marriage|Џули Нашауер|1889}} | children = 3 | relations = | signature = Theodor Herzl signature.svg }} '''Теодор Херцл''' (герм. ''Theodor Herzl'', хебр. בנימין זאב הרצל – Бенјамин Зеев Херцл) бил австроунгарски новинар, писател и политички дејствител, познат како основач на современиот политички [[ционизам]]. == Ран живот и образование == [[Податотека:PikiWiki Israel 6967 Theodor Herzl at the age of 5.jpg|thumb|upright=0.7|left|Херцл на петгодишна возраст]] Роден е на 2 мај 1860 година во [[Пешта]] (денес дел од Будимпешта, Унгарија), во еврејско семејство од средната класа. По завршувањето на средното образование студирал право на [[Универзитетот во Виена]], каде што во 1884 година докторирал по право. Иако кратко време работел како правник, подоцна целосно се посветил на пишувањето и новинарството. == Новинарска кариера == Од 1891 до 1895 година Херцл бил париски дописник на виенскиот весник ''Neue Freie Presse'', еден од највлијателните весници во Австро-Унгарија. Во своите извештаи и анализи се занимавал со политичките и општествените случувања во Европа. Неговиот престој во Франција имал големо влијание врз неговите политички ставови, особено поради аферата Драјфус од 1894 година, кога францускиот еврејски офицер [[Алфред Драјфус]] бил неправедно обвинет за предавство. Случајот го уверил Херцл дека антисемитизмот е длабоко вкоренет во европските општества и дека на Евреите им е потребно политичко решение. == Развој на ционистичките идеи == Во 1896 година Херцл го објавил делото „''Еврејската држава''“ (Der Judenstaat), во кое ја изложил идејата за создавање независна еврејска држава како национално засолниште за Евреите. Книгата станала основно дело на современиот политички ционизам. Херцл сметал дека еврејското прашање не може да се реши само преку асимилација и дека е потребна меѓународно призната еврејска политичка заедница. Во своите напори се обидувал да добие поддршка од европските владетели и политички кругови. == Прв ционистички конгрес == Во 1897 година Херцл го организирал Првиот ционистички конгрес во [[Базел]], Швајцарија. На конгресот била основана Светската ционистичка организација, а Херцл бил избран за нејзин прв претседател. Конгресот усвоил програма со цел создавање „дом за еврејскиот народ во Палестина обезбеден со јавно право“. Овој настан се смета за почеток на организираното политичко ционистичко движење. == Политички активности == Во следните години Херцл водел дипломатски активности за добивање меѓународна поддршка за еврејска држава. Тој разговарал со османлискиот султан Абдул Хамид II, германскиот цар Вилхелм II и британски политичари. Иако не успеал да обезбеди формално одобрение за создавање еврејска држава во Палестина, неговата дипломатска работа помогнала ционизмот да стане меѓународно политичко движење. == Последни години и смрт == Поради напорниот политички ангажман и нарушеното здравје, Херцл починал на 3 јули 1904 година во Едлах, близу Виена, на 44-годишна возраст. Во 1949 година, по создавањето на Државата Израел, неговите посмртни останки биле пренесени во Ерусалим и погребани на [[Херцелска Гора|планината Херцл]], која денес го носи неговото име. [[Категорија:Родени во 1860 година]] [[Категорија:Починати во 1904 година]] dkt6wni5881hsg3k7ujf2lz98y5tdgn 0 1400546 5604990 2026-08-04T13:10:02Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Науру]] на [[Наоеро]] 5604990 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Наоеро]] j43gerrtfqcmpp5u3jue4no8svnj5sn 1 1400547 5604992 2026-08-04T13:10:02Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Науру]] на [[Разговор:Наоеро]] 5604992 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Наоеро]] 5sz7gvq76jnhzjf08fguwdce8qbh514 0 1400548 5605003 2026-08-04T13:28:16Z Buli 2648 Пренасочување кон [[Наурски јазик]] 5605003 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Наурски јазик]] t5z4s10elcqhaqenmzss565b1paw90a 0 1400549 5605005 2026-08-04T14:09:59Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1326635476|Linum lewisii]]“ 5605005 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Linum lewisii, blue flax, Albuquerque.JPG|image_alt=Light blue flowers scattered over thin green stems in a field of tan grasses|image_caption=Во зоната за пикник Елена Галегос, Албукерки, Ново Мексико|status={{TNCStatus}}|status_system=TNC|status_ref=<ref name="NatureServe">{{Cite NatureServe |date=3 January 2025 |id=2.148027 |title=''Linum lewisii'' |access-date=24 January 2025}}</ref>|genus=Linum|species=lewisii|authority=[[Фредерик Траугот Пурш|Pursh]]|subdivision_ranks=Varieties|subdivision={{Species list | Linum lewisii var. alpicola |Jeps. | Linum lewisii var. lepagei | (B.Boivin) C.M.Rogers | Linum lewisii var. lewisii | }}|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=140855-2 |title=''Linum lewisii'' Pursh |access-date=24 January 2025}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Adenolinum lewisii | (Pursh) Á.Löve & D.Löve | Linum perenne var. lewisii | (Pursh) Eaton & Wright | Linum perenne subsp. lewisii | (Pursh) Hultén | Linum sibiricum var. lewisii | (Pursh) Lindl. }} }}}} '''''Луисов лен (Linum lewisii)''''' (''Linum perenne'' var. ''lewisii'') - [[повеќегодишно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[ленови]], по потекло од Западна [[Северна Америка]]. == Опис == Луисовиот лен е тенко [[Тревесто растение|тревно растение]] кое расте до висина од 80 см, со спирално распоредени тесни ланцетни [[Лист|листови]] долги 1 до 3 см. [[Цвет|Цветовите]] се бледосини или лаванда до бели, често со жили во потемна сина боја, со пет ливчиња долги 1 до 1,5 см и во различни стилови на должина.<ref name="Weeden">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sierranevadaflor00weed|title=A Sierra Nevada Flora|last=Norman F. Weeden|publisher=Wilderness Press|year=1996|isbn=9780899972046|edition=4th|url-access=registration}}</ref><ref name="Klinkenberg2014">{{Наведена мрежна страница|url=http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Linum%20lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2014|editor-last=Klinkenberg|editor-first=Brian|work=E-Flora BC: Electronic Atlas of the Plants of British Columbia [eflora.bc.ca].|publisher=Lab for Advanced Spatial Analysis, Department of Geography, University of British Columbia, Vancouver|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117132153/http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Linum%20lewisii|archive-date=2018-01-17|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="WTU Herbarium2015">{{Наведена мрежна страница|url=http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Linum&Species=lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2015|editor-last=Giblin|editor-first=David|work=WTU Herbarium Image Collection|publisher=Burke Museum, University of Washington|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="Jepson">{{Наведена мрежна страница|url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=Linum%20lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2015|work=Jepson eFlora: Taxon page|publisher=Jepson Herbarium; University of California, Berkeley|accessdate=2018-01-17}}</ref> Цветовите се отвораат наутро и венеат, испуштајќи ги своите ливчиња до пладне во топли, сончеви денови.<ref name="Jewels">{{Наведена книга|title=Jewels of the plains : wild flowers of the Great Plains grasslands and hills|last=Barr|first=Claude A.|date=1983|publisher=University of Minnesota Press|isbn=0-8166-1127-0|location=Minneapolis|page=18}}</ref><gallery> Податотека:Blue_flax_Linum_lewisii_flower_close.jpg|алт=The inflorescence is a terminal open raceme.| Соцветието е завршна отворена гроздовидна гранка. <ref name="WTU Herbarium2015">{{Наведена мрежна страница|url=http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Linum&Species=lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2015|editor-last=Giblin|editor-first=David|work=WTU Herbarium Image Collection|publisher=Burke Museum, University of Washington|accessdate=2018-01-17}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGiblin2015">Giblin, David, ed. </cite></ref> Податотека:Linum_lewisii_9620.JPG|алт=A lavender flower| Цвет од лаванда Податотека:Linum_lewisii_9746.JPG|алт=The spirally arranged lanceolate leaves| Спирално распоредени ланцетни листови </gallery> == Етимологија == Видот е именуван по северноамериканскиот истражувач Мериведер Луис.<ref name="Sagebrush">{{Наведена книга|title=Introducing the Flowering Beauty of Glacier National Park and the Majestic High Rockies|last=Reiner|first=Ralph E.|publisher=Glacier Park, Inc.|year=1969|page=98}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Растението е по потекло од Западна [[Северна Америка|Северна Америка,]] од [[Алјаска]] на југ до [[Долна Калифорнија]], и од брегот на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] на исток до [[Мисисипи (река)|реката Мисисипи]]. Расте на гребени и суви падини, од нивото на морето на север до 3.400 м во [[Сиера Невада (САД)|Сиера Невада]].<ref name="Sullivan2015">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildflowersearch.com/search?&PlantName=Linum+lewisii|title=''Linum lewisii''|last=Sullivan|first=Steven. K.|date=2015|work=Wildflower Search|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="PLANTS">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LILE3|title=''Linum lewisii''|date=2015|work=PLANTS Database|publisher=United States Department of Agriculture; Natural Resources Conservation Service|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="Weeden">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sierranevadaflor00weed|title=A Sierra Nevada Flora|last=Norman F. Weeden|publisher=Wilderness Press|year=1996|isbn=9780899972046|edition=4th|url-access=registration}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNorman_F._Weeden1996">Norman F. Weeden (1996). </cite></ref> == Одгледување == Луисовиот лен е издржливо диво цвеќе во градинарски услови, кое никогаш не станува претерано агресивно кон другите растенија. Растенијата лесно се одгледуваат од семе.<ref name="Jewels">{{Наведена книга|title=Jewels of the plains : wild flowers of the Great Plains grasslands and hills|last=Barr|first=Claude A.|date=1983|publisher=University of Minnesota Press|isbn=0-8166-1127-0|location=Minneapolis|page=18}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBarr1983">Barr, Claude A. (1983). </cite></ref> Луисовиот лен расте добро во сиромашни почви без многу органска материја и е поздрав на добро дренирани почви.<ref name="FineGardening">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.finegardening.com/plant/blue-flax-linum-lewisii|title=Blue flax|work=Fine Gardening|publisher=The Taunton Press, Inc.|accessdate=30 May 2023}}</ref> == Наводи == {{Ризница}} [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Сушоотпорни растенија]] [[Категорија:Лен (род)]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] qz8nhlyckmf29d4h4ti7i7yahs91vog 5605006 5605005 2026-08-04T14:15:24Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5605006 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Linum lewisii, blue flax, Albuquerque.JPG |image_alt=Light blue flowers scattered over thin green stems in a field of tan grasses |image_caption=Во зоната за пикник Елена Галегос, Албукерки, Ново Мексико |status={{TNCStatus}} |status_system=TNC|status_ref=<ref name="NatureServe">{{Cite NatureServe |date=3 January 2025 |id=2.148027 |title=''Linum lewisii'' |access-date=24 January 2025}}</ref>|genus=Linum |species=lewisii|authority=[[Фредерик Траугот Пурш|Pursh]] |subdivision_ranks=Varieties|subdivision={{Species list | Linum lewisii var. alpicola |Jeps. | Linum lewisii var. lepagei | (B.Boivin) C.M.Rogers | Linum lewisii var. lewisii | }}|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=140855-2 |title=''Linum lewisii'' Pursh |access-date=24 January 2025}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Adenolinum lewisii | (Pursh) Á.Löve & D.Löve | Linum perenne var. lewisii | (Pursh) Eaton & Wright | Linum perenne subsp. lewisii | (Pursh) Hultén | Linum sibiricum var. lewisii | (Pursh) Lindl. }} }}}} '''Луисов лен''' ({{langx|la|Linum lewisii}}) (''Linum perenne'' var. ''lewisii'') — [[повеќегодишно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[ленови]], по потекло од Западна [[Северна Америка]]. == Опис == Луисовиот лен е тенко [[Тревесто растение|тревно растение]] кое расте до висина од 80 см, со спирално распоредени тесни ланцетни [[Лист|листови]] долги 1 до 3 см. [[Цвет|Цветовите]] се бледосини или лаванда до бели, често со жили во потемна сина боја, со пет ливчиња долги 1 до 1,5 см и во различни стилови на должина.<ref name="Weeden">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sierranevadaflor00weed|title=A Sierra Nevada Flora|last=Norman F. Weeden|publisher=Wilderness Press|year=1996|isbn=9780899972046|edition=4th|url-access=registration}}</ref><ref name="Klinkenberg2014">{{Наведена мрежна страница|url=http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Linum%20lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2014|editor-last=Klinkenberg|editor-first=Brian|work=E-Flora BC: Electronic Atlas of the Plants of British Columbia [eflora.bc.ca].|publisher=Lab for Advanced Spatial Analysis, Department of Geography, University of British Columbia, Vancouver|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117132153/http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Linum%20lewisii|archive-date=2018-01-17|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="WTU Herbarium2015">{{Наведена мрежна страница|url=http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Linum&Species=lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2015|editor-last=Giblin|editor-first=David|work=WTU Herbarium Image Collection|publisher=Burke Museum, University of Washington|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="Jepson">{{Наведена мрежна страница|url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=Linum%20lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2015|work=Jepson eFlora: Taxon page|publisher=Jepson Herbarium; University of California, Berkeley|accessdate=2018-01-17}}</ref> Цветовите се отвораат наутро и венеат, испуштајќи ги своите ливчиња до пладне во топли, сончеви денови.<ref name="Jewels">{{Наведена книга|title=Jewels of the plains : wild flowers of the Great Plains grasslands and hills|last=Barr|first=Claude A.|date=1983|publisher=University of Minnesota Press|isbn=0-8166-1127-0|location=Minneapolis|page=18}}</ref> <gallery> Податотека:Blue_flax_Linum_lewisii_flower_close.jpg|алт=The inflorescence is a terminal open raceme.| Соцветието е завршна отворена гроздовидна гранка.<ref name="WTU Herbarium2015">{{Наведена мрежна страница|url=http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Linum&Species=lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2015|editor-last=Giblin|editor-first=David|work=WTU Herbarium Image Collection|publisher=Burke Museum, University of Washington|accessdate=2018-01-17}}</ref> Податотека:Linum_lewisii_9620.JPG|алт=A lavender flower| Цвет од лаванда Податотека:Linum_lewisii_9746.JPG|алт=The spirally arranged lanceolate leaves| Спирално распоредени ланцетни листови </gallery> == Етимологија == Видот е именуван по северноамериканскиот истражувач Мериведер Луис.<ref name="Sagebrush">{{Наведена книга|title=Introducing the Flowering Beauty of Glacier National Park and the Majestic High Rockies|last=Reiner|first=Ralph E.|publisher=Glacier Park, Inc.|year=1969|page=98}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Растението е по потекло од Западна [[Северна Америка|Северна Америка,]] од [[Алјаска]] на југ до [[Долна Калифорнија]], и од брегот на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] на исток до [[Мисисипи (река)|реката Мисисипи]]. Расте на гребени и суви падини, од нивото на морето на север до 3.400 м во [[Сиера Невада (САД)|Сиера Невада]].<ref name="Sullivan2015">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildflowersearch.com/search?&PlantName=Linum+lewisii|title=''Linum lewisii''|last=Sullivan|first=Steven. K.|date=2015|work=Wildflower Search|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="PLANTS">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LILE3|title=''Linum lewisii''|date=2015|work=PLANTS Database|publisher=United States Department of Agriculture; Natural Resources Conservation Service|accessdate=2018-01-17}}</ref><ref name="Weeden">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sierranevadaflor00weed|title=A Sierra Nevada Flora|last=Norman F. Weeden|publisher=Wilderness Press|year=1996|isbn=9780899972046|edition=4th|url-access=registration}}</ref><ref name="Klinkenberg2014">{{Наведена мрежна страница|url=http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Linum%20lewisii|title=''Linum lewisii''|date=2014|editor-last=Klinkenberg|editor-first=Brian|work=E-Flora BC: Electronic Atlas of the Plants of British Columbia [eflora.bc.ca].|publisher=Lab for Advanced Spatial Analysis, Department of Geography, University of British Columbia, Vancouver|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117132153/http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Linum%20lewisii|archive-date=2018-01-17|accessdate=2018-01-17}}</ref> == Одгледување == Луисовиот лен е издржливо диво цвеќе во градинарски услови, кое никогаш не станува претерано агресивно кон другите растенија. Растенијата лесно се одгледуваат од семе.<ref name="Jewels">{{Наведена книга|title=Jewels of the plains : wild flowers of the Great Plains grasslands and hills|last=Barr|first=Claude A.|date=1983|publisher=University of Minnesota Press|isbn=0-8166-1127-0|location=Minneapolis|page=18}}</ref> Луисовиот лен расте добро во сиромашни почви без многу органска материја и е поздрав на добро дренирани почви.<ref name="FineGardening">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.finegardening.com/plant/blue-flax-linum-lewisii|title=Blue flax|work=Fine Gardening|publisher=The Taunton Press, Inc.|accessdate=30 May 2023}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Linum lewisii}} {{Викивидови-ред|Linum lewisii}} [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Сушоотпорни растенија]] [[Категорија:Лен (род)]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] 7br2970eklzd3dve2ttzqaw2c121a58 1 1400550 5605007 2026-08-04T14:15:48Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5605007 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1400551 5605022 2026-08-04T15:01:56Z Kiril Simeonovski 3243 нова статија 5605022 wikitext text/x-wiki '''Кукуље''' — природна [[карпа|карпеста]] појава на падините на планината [[Средна (планина)|Средна]]. == Географија и местоположба == Кукуље се наоѓа на околу 1,5 км од селото [[Нов Истевник]], речиси на половина пат меѓу [[Делчево]] и [[Пехчево]], на надморска височина од 880 м. Појавата е во должина од околу 200 м и се состои од околу 50 земјени пирамиди со височина до 15 м. Некои од пирамидите се целосно одвоени и наликуваат на човечки фигури (скаменети кукли) по што појавата го добила името, додека други се пворзани во вид на природни бедеми, куполи и тврдини.<ref name="природа">„[https://prirodapijanecmales.mk/kade-da-proshetate/lokacii/kukule-kaj-s-nov-istevnik/ Кукуље кај с. Нов Истевник]“. ''Природа Пијанец-Малеш''.</ref> == Геоморфологија == Кулите се природна појава којашто настанала со вековна [[ерозија]] на трошните седиментни карпи, така што останале само поцврстите делови. Најистурените и најстарите пирамиди, сместени поблиску до долинското дно на [[Истевнички Поток|Истевничкиот Поток]], веќе се целосно обликувани. Над нив се наоѓаат помлади порамиди коишто сѐ уште се поврзани со седиментни гребени со кои заедно градат сложени облици коишто наликуваат на замоци и куполи. На тој начин, процесот се поместува нагоре по падините, што значи дека создавањето на пирамидите е активно и денес. Обликувањето на земјените пирамиди во Кукуље е тесно поврзано и со уништувањето на природната вегетација, како и длабокото всекување на Истевничкиот Поток во моќните седиментни слоеви. Најистурените и најстари пирамиди, што се наоѓаат поблиску до долинското дно на Истевнички Поток, веќе се сосема оформени. Над нив се помлади пирамиди, сѐ уште поврзани со седиментни гребени со кои заедно градат сложени форми што наликуваат на замоци и куполи. Така, процесот се поместува нагоре по падините, што значи создавањето на пирамидите е активно и денес. Инаку, изградувањето на земјените пирамиди во Кукуље е тесно поврзано со уништување на природната вегетација, како и длабокото всекување на Истевнички Поток во моќните седиментни слоеви.<ref name="berovo">„[https://berovoadventure.com/2019/07/21/%D0%BA%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%99%D0%B0/ Кукоља]“. ''Berovo Adventure''.</ref> == Легенди == Постојат бројни легенди и верувања за настанокот на кулите, коишто укажуваат дека се работи за скаменети сватови или свадбари кои направиле нечесна работа.<ref name="природа"/> == Туризам == Во 2008 година, подрачјето било уредено и заградено од безбедносни причина, а направени се и неколку видиковци и патеки.<ref name="berovo"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Kukulje (landform)}} {{coord|41|50|59.5|N|22|49|33.3|E|display=title|type:landmark_region:MK}} [[Категорија:Карпести образби во Македонија]] [[Категорија:Нов Истевник]] crqeosvv8o433ifx3zhy3e5es64so67 1 1400552 5605023 2026-08-04T15:02:11Z Kiril Simeonovski 3243 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПГ}} {{ВПМ}} 5605023 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПГ}} {{ВПМ}} 4ojb2as2zwv5g66r5bp6dncn1mnaz4h 14 1400553 5605031 2026-08-04T15:38:21Z نوفاك اتشمان 11549 + 5605031 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Револуционерни окрузи на Македонската револуционерна организација]] [[Категорија:Историја на Одрин]] 5ehiaqfhpwspi90lkfy5ry4dc3skhoy 0 1400554 5605032 2026-08-04T15:48:05Z Tomica Radovanovskii 125492 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1311397873|A-bike]]“ 5605032 wikitext text/x-wiki [[Податотека:A-bike_stand_alone.jpg|десно|мини| А-велосипед]] [[Податотека:A-bike_folded.jpg|десно|мини| Преклопен велосипед А]] '''А-велосипедот''' е склоплив велосипед што Сер Клајв Синклер го претставил во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] на 12 јули 2006 година. Тој бил дизајниран од дизајнерската агенција Дака од Хонг Конг, во соработка со Sinclair Research, во тек на 5 годишен период. Тоа било објавено на јавноста во 2004 година. Клајв Синклер ја замислил идејата за А-велосипедот, а Алекс Калогрулис бил главен дизајнер. Тежи {{Cvt|5.7|kg}} и се преклопува до {{Cvt|67|*|30|*|16|cm|in}}, доволно мал за да се собере во ранец . Првата верзија имала {{Cvt|6|inch|cm}} тркала, што беше зголемено на {{Cvt|8|inch|cm}} во подоцнежните модели. Во 2015 година, електричната верзија, A-Bike Electric, беше претставена на јавноста како дел од кампањата на Kickstarter . == А-велосипед == === Историја === А-велосипедот е дизајниран од компанијата „Синклер Рисрч“, во соработка со [[Хонгконг|хонгконшката]] дизајнерска агенција Дака, во период од 5 години. <ref name="bb">{{Наведени вести|url=http://www.bikebiz.com/news/read/sir-clive-launches-folding-bike/02605|title=Sir Clive launches folding bike|date=8 July 2004|access-date=15 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604044603/http://www.bikebiz.com/news/read/sir-clive-launches-folding-bike/02605|archive-date=4 June 2016|publisher=Bike Biz}}</ref> Јавноста била запознаена со него во 2004 година. <ref name="bb" /> Клајв Синклер го замислил А-велосипедот, а Алекс Калогрулис бил главен инженер за дизајн. <ref name="bbc1">{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/5173612.stm|title=A-bike, no less|date=12 July 2006|publisher=BBC News}}</ref> Бил издаден на 12 јули 2006 година, а цената му беше 199 фунти. <ref name="bbc1" /> Официјалниот дистрибутер за Европа , Mayhem UK, се надеваше дека ќе продаде 25.000 единици во првите 12 месеци. <ref>{{Наведени вести|url=http://www.iol.co.za/scitech/technology/bike-unfolds-to-tackle-the-urban-jungle-285346|title=Bike unfolds to tackle the urban jungle|date=13 July 2006|publisher=IOL}}</ref> До 2007 година беше забележано дека „голем број фалсификувани“ А-мотоцикли се појавуваат во Кина и на други места. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://abikesupport.ning.com/|title=Beware of counterfeit A-bikes|publisher=The Official A-bike Support Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20100328000802/http://abikesupport.ning.com/|archive-date=28 March 2010}}</ref> Раните прегледи го пофалија А-велосипедот поради неговата лесна употреба и леснотијата на склопување, но ја забележаа флексибилната рамка и неудобното седло, а ги критикуваа малите тркала како небезбедни на нерамни патишта. <ref name="bbc1">{{Наведени вести|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/5173612.stm|title=A-bike, no less|date=12 July 2006|publisher=BBC News}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/5173612.stm "A-bike, no less"]. BBC News. 12 July 2006.</cite></ref> <ref name="atb">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.atob.org.uk/folding-bikes/sinclair-a-bike-v-mobiky-genius-folding-bike-review/|title=Sinclair A-Bike v Mobiky Genius|date=August 2006|publisher=A to B Magazine|accessdate=15 April 2016}}</ref> Во 2008 година била пуштена во продажба верзијата Mark-II: официјално позната како '''A-Bike Plus''' . <ref name="cwr">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.canadianwindrider.com/products/a-bikeplus/|title=The A-Bike Plus (Mark-II)|publisher=Canadian Wind Rider|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513064805/http://www.canadianwindrider.com/products/a-bikeplus/|archive-date=13 May 2016|accessdate=15 April 2016}}</ref> Оваа верзија имала зајакнати алуминиумски цевки, ново седиште со воздушна амортизација и подобрен погонски механизам. <ref name="cwr" /> Верзијата Mark-III беше издадена во 2010 година и официјално беше позната како '''Град на А-велосипеди''' . <ref name="atb">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.atob.org.uk/folding-bikes/sinclair-a-bike-v-mobiky-genius-folding-bike-review/|title=Sinclair A-Bike v Mobiky Genius|date=August 2006|publisher=A to B Magazine|accessdate=15 April 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.atob.org.uk/folding-bikes/sinclair-a-bike-v-mobiky-genius-folding-bike-review/ "Sinclair A-Bike v Mobiky Genius"]. A to B Magazine. August 2006<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 April</span> 2016</span>.</cite></ref> Главните промени беа поголеми {{Cvt|8|inch|cm}} тркала и неговата цена беше 299,99 фунти. <ref name="atb" /> === Карактеристики === А-велосипедот е велосипед со мали тркала од {{Cvt|6|inch|cm}} тркала, кај подоцните модели се зголемуваат на {{Cvt|8|inch|cm}}. Оригиналниот модел тежи {{Cvt|5.7|kg}} и се склопува до димензии од {{Cvt|67|*|30|*|16|cm|in}} со што се намалува неговиот волумен на околу 25% од неговата оригинална големина. Системот со двоен ланец му овозможува на велосипедот да патува околу {{Cvt|3.2|m|ft|1}} по ротација на коленестото вратило и покрај тоа што тркалата на велосипедот се со мал дијаметар ( {{Cvt|6|in|cm}} ). Куќиштето на картерот речиси целосно го затвора погонскиот механизам, заштитувајќи го и спречувајќи дамки од масло на облеката или подните површини. === Медиумски настапи === Во ноември 2006 година, А-бајк бил претставен во британската телевизиска програма ''„The Gadget Show“'', заедно со Strida . Дистрибутерската компанија зад А-бајкот беше претставена во британската телевизиска програма „Badger or Bust“ емитувана на 5 јуни 2007 година. Во ''епската трка „Автомобил против воз 2“ од „Топ Гир“'' . Ричард Хамонд и Џејмс Меј носеа А-велосипеди во своите куфери и ги одвиткаа за да се превезат со велосипеди од пристаништето за ферибот до жичарницата. == Електричен велосипед A-Bike == Во 2015 година, електричната верзија, '''A-Bike Electric''', беше претставена на јавноста како дел од кампањата на Kickstarter . Дизајнот содржеше {{Cvt|8|in|cm}} тркала, како и поголемо седиште и поцврста рамка. <ref>Lloyd Alter (21 July 2015), "[http://www.treehugger.com/bikes/-bike-electric-smallest-lightest-folding-e-bike-ever.html A-Bike Electric is the smallest lightest folding e-bike ever] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150905121838/http://www.treehugger.com/bikes/-bike-electric-smallest-lightest-folding-e-bike-ever.html|date=5 September 2015}}," ''Treehugger''. accessed 10 September 2015</ref> Кампањата за финансирање беше успешна и производството започна пред крајот на годината. == Видете исто така == * Синклер Зик - претходниот обид на Синклер за пренослив електричен велосипед * Бромптон велосипед - уште еден велосипед со мали тркала дизајниран во Велика Британија * Mini125 - сличен велосипед со мали тркала, дизајниран во Италија == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] f0r130m7igw5dl12hj0rhl3bgqftlde 10 1400555 5605049 2026-08-04T17:02:27Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{#invoke:template wrapper|{{#if:{{{_debug|}}}|list|wrap}}|_template=cite encyclopedia |_exclude=ID, name, _debug |_reuse=title, volume |title = {{{title|{{{2|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}} |url = {{#if: {{{ID|}}} |https://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?&id_nbr={{{1|{{{ID}}}}}} |{{{url|}}} }} |encyclopedia = [[Канадски биографски речник]] |edition = мрежно |publisher = University of Toronto Pre... 5605049 wikitext text/x-wiki {{#invoke:template wrapper|{{#if:{{{_debug|}}}|list|wrap}}|_template=cite encyclopedia |_exclude=ID, name, _debug |_reuse=title, volume |title = {{{title|{{{2|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}} |url = {{#if: {{{ID|}}} |https://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?&id_nbr={{{1|{{{ID}}}}}} |{{{url|}}} }} |encyclopedia = [[Канадски биографски речник]] |edition = мрежно |publisher = [[University of Toronto Press]] |orig-date = {{#switch:{{{volume}}} | 1 | I = 1966 | 2 | II = 1969 }} |year = {{#switch:{{{volume}}} | 1 | I = 1979 | 2 | II = 1979 | 3 | III = 1974 | 4 | IV = 1979 | 5 | V = 1983 | 6 | VI = 1987 | 7 | VII = 1988 | 8 | VIII = 1985 | 9 | IX = 1976 | 10 | X = 1972 | 11 | XI = 1982 | 12 | XII = 1990 | 13 | XIII = 1994 | 14 | XIV = 1998 | 15 | XV = 2005 | 16 | XVI = 2016 | 17 | XVII = 2016 | 18 | XVIII= 2016 | 19 | XIX = 2016 | 20 | XX = 2016 | 21 | XXI = 2016 | 22 | XXII = 2016 | 1979–2016 }} |volume = {{#switch:{{{volume}}} | 1 | I = I (1000–1700) | 2 | II = II (1701–1740) | 3 | III = III (1741–1770) | 4 | IV = IV (1771–1800) | 5 | V = V (1801–1820) | 6 | VI = VI (1821–1835) | 7 | VII = VII (1836–1850) | 8 | VIII = VIII (1851–1860) | 9 | IX = IX (1861–1870) | 10 | X = X (1871–1880) | 11 | XI = XI (1881–1890) | 12 | XII = XII (1891–1900) | 13 | XIII = XIII (1901–1910) | 14 | XIV = XIV (1911–1920) | 15 | XV = XV (1921–1930) | 16 | XVI = XVI (1931–1940) | 17 | XVII = XVII (1941–1950) | 18 | XVIII= XVIII (1951–1960) | 19 | XIX = XIX (1961–1970) | 20 | XX = XX (1971–1980) | 21 | XXI = XXI (1981–1990) | 22 | XXII = XXII (1991–2000) }} |editor-last = {{#switch:{{{volume}}} | 1 | I = Brown | 2 | II | 10 | X = Hayne | 12 | XII = Halpenny | 15 | XV | 22 | XXII = Cook }} |editor-first = {{#switch:{{{volume}}} | 1 | I = George Williams | 2 | II | 10 | X = David | 12 | XII = Francess G. | 15 | XV | 22 | XXII = Ramsay }} |editor2-last = {{#switch:{{{volume}}} | 14 | XIV = Hamelin | 15 | XV | 22 | XXII = Bélanger }} |editor2-first = {{#switch:{{{volume}}} | 14 | XIV = Jean | 15 | XV | 22 | XXII = Réal }} }}<noinclude> {{Документација}} </noinclude> bcl8809ifg87t68za5eiqpledqsadcp 10 1400556 5605052 2026-08-04T17:10:06Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{citation |author-link=Edward Glaeser |last=Glaeser |first=Edward |title=Triumph of the City: How Our Best Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier|location=Њујорк |publisher=[[Penguin Press]] |year=2011 |isbn=978-1-59420-277-3|page= {{{page|}}} |pages= {{{pages|}}} |ref= {{{ref|}}} }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за поединечни извори|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5605052 wikitext text/x-wiki {{citation |author-link=Edward Glaeser |last=Glaeser |first=Edward |title=Triumph of the City: How Our Best Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier|location=Њујорк |publisher=[[Penguin Press]] |year=2011 |isbn=978-1-59420-277-3|page= {{{page|}}} |pages= {{{pages|}}} |ref= {{{ref|}}} }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за поединечни извори|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0yaz7k3m791iyqwn639sqd2cot6r5uz 5605053 5605052 2026-08-04T17:10:55Z Andrew012p 85224 5605053 wikitext text/x-wiki {{citation |author-link=Едвард Глејзер |last=Glaeser |first=Edward |title=Triumph of the City: How Our Best Invention Makes Us Richer, Smarter, Greener, Healthier, and Happier|location=Њујорк |publisher=[[Penguin Press]] |year=2011 |isbn=978-1-59420-277-3|page= {{{page|}}} |pages= {{{pages|}}} |ref= {{{ref|}}} }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за поединечни извори|{{PAGENAME}}]] </noinclude> lj5ixf3r8468shwa7xsxu12yeu5oqnt 10 1400557 5605054 2026-08-04T17:15:33Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: <includeonly>{{#if: {{{name}}} | {{cite web | url = http://www.passc.net/EarthImpactDatabase/New%20website_05-2018/{{{linkname|{{{name}}}}}}.{{{suffix|html}}} | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | date = {{{date|}}} | access-date = {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}} | work = [[База на податоци за удари на Земјата|Earth Impact Database]] | publisher = Универзитет во Њу Бранзвик|Planeta... 5605054 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{name}}} | {{cite web | url = http://www.passc.net/EarthImpactDatabase/New%20website_05-2018/{{{linkname|{{{name}}}}}}.{{{suffix|html}}} | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | date = {{{date|}}} | access-date = {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}} | work = [[База на податоци за удари на Земјата|Earth Impact Database]] | publisher = [[Универзитет во Њу Бранзвик|Planetary and Space Science Centre University of New Brunswick Fredericton]] }} | <strong class="error">Мора да наведете '''''name = ''''' кога ја користите предлошкава {{[[Template:Навод База за удари на Земјата|Навод База за удари на Земјата]]}}.</strong>}} {{ #ifeq: {{{nocat|+}}} | {{{nocat|-}}} || [[Категорија:База на податоци за удари на Земјата|{{PAGENAME}}]] }} </includeonly><noinclude> {{Документација}} </noinclude> ousi6fx4ryd4uss21y6pk31n6sh1cj8 0 1400558 5605055 2026-08-04T17:31:30Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за Домаќинс... 5605055 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за [[Домаќинство|домаќинство]] (производи за деца, [[сапун|сапуни]], прашоци за перење, средства за миење садови, санитарни и [[хигиена|хигиенски]] производи, хартиени производи, книги во меки корици, собни растенија), производи за домашни миленици (кучешка и мачешка храна, хигиенски предмети, [[Играчка|играчки]] и сл.), автомобилски производи, честитки, [[козметика|козметика]], садови, [[лек|лекови]] (што се продаваат без рецепт), домаќински апарати и сл. Претежно имаат форма на [[Самопослужување|самопослужување]]. Во одредени супермаркети има сопствени пекарници, а се нудат и различни услуги: [[Брокер|брокерски]], [[Осигурување|осигурителни]] и др. Супермаркетите често се [[Филијала|филијали]] на големи трговски ланци. == Историска заднина == [[Податотека:Piggly Wiggly store, 1918.png|мини|300px|Продавницата Piggly Wiggly во Мемфис, прв супермаркет во светот, 1918 г.]] [[Податотека:SB-butik 1941.jpg|мини|Супермаркет во Шведска, 1941 г.]] Првите две продавници со самопослужување и директен пристап до стоката биле отворени независно една од друга во 1912 г. во [[Калифорнија]].<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |title=История сетевого ретейла |access-date=2022-05-06 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519123828/https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |url-status=live }}</ref> Винсент Астор ја развил концепцијата за супермаркет заснована на економијата од обем. Тој го основал Astor Market во 1915 г., вложувајќи 750 илјади [[Американски долар|долари]] од своето богатство во парцела со размери 50×38 метри на 95-тата улица на Менхетн, создавајќи, во суштина, минитрговски центар на отворено во кој се продавале месо, [[Овошје|овошје]], производи и цвеќиња.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967 |title=Opening of the Astor market, New York City, 1915 |website=loc.gov |date=1915 |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113559/http://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967/ |url-status=live }}</ref> Се очекувало муштериите да доаѓаат од големи растојанија, но на крајот дури и привлекувањето луѓе од десет квартали било тешко, па во 1917 г. пазарот се затворил.<ref>{{Cite news |access-date=2021-12-22 |first=Christopher |last=Gray |date=1987-07-05 |id=0362-4331 |website=[[The New York Times]] |title=STREETSCAPES: THALIA THEATER; A Closed Revival House That May Itself Be Revived |url=https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113626/https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html }}</ref> Концептот на продавница за прехранбени производи со самопослужување бил развиен од претприемачот [[Кларенс Сондерс (претприемач)|Кларенс Сондерс]] и неговите продавници Piggly Wiggly, од кои првата се отворила во 1916 г. Сондерс добил неколку патенти за идеите што ги применил во своите продавници<ref name=":0">{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|title=Lighting system for self-serving stores|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114218/https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|title=Self-serving store|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114216/https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|url-status=live}}</ref>. Продавниците имале финансиски успех, па Сондерс започнал да нуди франшизи<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://varus.ua/ru/ |title=VARUS — История первых продуктовых супермаркетов |website=varus.ua |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207222539/https://varus.ua/ru |url-status=live }}</ref><ref name="Mike">{{cite book |last1=Freeman |first1=Mike |title=Clarence Saunders & the Founding of Piggly Wiggly: The Rise and Fall of a Memphis Maverick |date=2011 |publisher=[[The History Press]] |location=Charleston |isbn=9781609492854 |page=59, 82}}</ref>. {{почеток на цитат}} Конечно, во Америка во последно време се појавија малопродажни претпријатија со ''самопослужување'' (продавници Piggly Wiggly). Купувачот, земајќи една од кошниците што се наоѓаат на влезот, поминува низ вртежна врата и избира сѐ што сака да купи од веќе готово пакуваните колонијални производи, прехранбени резерви, а во последно време и готова облека. При излезот, касиерот утврдува што е купено и ја наплатува соодветната сума. И тука обично на претприемачот му припаѓа низа продавници, така што оваа система се комбинира со системот на бројни филијали. Придобивката се состои во заштеда на работна сила — не е потребен персонал за услужување на купувачите. Секако, самопослужувањето е можно само таму каде што склоноста кон кражби е мошне слаба. Вакви услови има, како што покажува искуството, во Америка. {{крај на цитат|извор=[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%лю статија „Торговля“] во „[[Енциклопедиски речник Гранат|Енциклопедискиот речник Гранат]]“}} [[The Great Atlantic and Pacific Tea Company|The Great Atlantic & Pacific Tea Company]], основана во 1859 г., била уште еден успешен ранен ланец на продавници за храна во [[Канада]] и Соединетите Држави, и станала застапена во градовите во Северна Америка во 1920-тите години. Првите продавници за храна со самопослужување не продавале свежо месо или зеленчук. Комбинираните продавници, во кои се продавале расипливи производи, биле создадени во 1920-тите години. Супермаркетите се американски изум направен од Мајкл Кален — управител на бакалница во гр. Херин (сојузна држава [[Илиноис]]). Во 1930 г., Кален го отворил првиот супермаркет во просториите на поранешна [[гаража]], покрај која за погодност на купувачите имало и бесплатно [[паркиралиште]] за автомобили. Две години подоцна, Кален поседувал осум такви продавници со промет од 6 милиони долари годишно. Кон крајот на 1930-тите години, во САД веќе имало неколку илјади продажни места што работеле по принципот на самопослужување.<ref name="автоссылка1" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Supermarkets}} * [http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html Food Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410231056/http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html |date=10 April 2021 }} – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website * [http://www.groceteria.com/ Groceteria] – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s * [https://web.archive.org/web/20051121035326/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/04/BUG7PE2DKH1.DTL Scrambling for customers], 4 August 2005, ''[[San Francisco Chronicle]]'' [[Категорија:Американски пронајдоци]] [[Категорија:Супермаркети| ]] 1s0rv4iaasvb3zzug3o9zxiys1jvko5 5605058 5605055 2026-08-04T17:33:02Z Andrew012p 85224 5605058 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за [[Домаќинство|домаќинство]] (производи за деца, [[сапун|сапуни]], прашоци за перење, средства за миење садови, санитарни и [[хигиена|хигиенски]] производи, хартиени производи, книги во меки корици, собни растенија), производи за домашни миленици (кучешка и мачешка храна, хигиенски предмети, [[Играчка|играчки]] и сл.), автомобилски производи, честитки, [[козметика|козметика]], садови, [[лек|лекови]] (што се продаваат без рецепт), домаќински апарати и сл. Претежно имаат форма на самопослужување. Во одредени супермаркети има сопствени пекарници, а се нудат и различни услуги: [[Брокер|брокерски]], [[Осигурување|осигурителни]] и др. Супермаркетите често се [[Филијала|филијали]] на големи трговски ланци. == Историска заднина == [[Податотека:Piggly Wiggly store, 1918.png|мини|300px|Продавницата Piggly Wiggly во Мемфис, прв супермаркет во светот, 1918 г.]] [[Податотека:SB-butik 1941.jpg|мини|Супермаркет во Шведска, 1941 г.]] Првите две продавници со самопослужување и директен пристап до стоката биле отворени независно една од друга во 1912 г. во [[Калифорнија]].<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |title=История сетевого ретейла |access-date=2022-05-06 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519123828/https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |url-status=live }}</ref> Винсент Астор ја развил концепцијата за супермаркет заснована на економијата од обем. Тој го основал Astor Market во 1915 г., вложувајќи 750 илјади [[Американски долар|долари]] од своето богатство во парцела со размери 50×38 метри на 95-тата улица на Менхетн, создавајќи, во суштина, минитрговски центар на отворено во кој се продавале месо, [[Овошје|овошје]], производи и цвеќиња.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967 |title=Opening of the Astor market, New York City, 1915 |website=loc.gov |date=1915 |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113559/http://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967/ |url-status=live }}</ref> Се очекувало муштериите да доаѓаат од големи растојанија, но на крајот дури и привлекувањето луѓе од десет квартали било тешко, па во 1917 г. пазарот се затворил.<ref>{{Cite news |access-date=2021-12-22 |first=Christopher |last=Gray |date=1987-07-05 |id=0362-4331 |website=[[The New York Times]] |title=STREETSCAPES: THALIA THEATER; A Closed Revival House That May Itself Be Revived |url=https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113626/https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html }}</ref> Концептот на продавница за прехранбени производи со самопослужување бил развиен од претприемачот [[Кларенс Сондерс (претприемач)|Кларенс Сондерс]] и неговите продавници Piggly Wiggly, од кои првата се отворила во 1916 г. Сондерс добил неколку патенти за идеите што ги применил во своите продавници<ref name=":0">{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|title=Lighting system for self-serving stores|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114218/https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|title=Self-serving store|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114216/https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|url-status=live}}</ref>. Продавниците имале финансиски успех, па Сондерс започнал да нуди франшизи<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://varus.ua/ru/ |title=VARUS — История первых продуктовых супермаркетов |website=varus.ua |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207222539/https://varus.ua/ru |url-status=live }}</ref><ref name="Mike">{{cite book |last1=Freeman |first1=Mike |title=Clarence Saunders & the Founding of Piggly Wiggly: The Rise and Fall of a Memphis Maverick |date=2011 |publisher=[[The History Press]] |location=Charleston |isbn=9781609492854 |page=59, 82}}</ref>. {{почеток на цитат}} Конечно, во Америка во последно време се појавија малопродажни претпријатија со ''самопослужување'' (продавници Piggly Wiggly). Купувачот, земајќи една од кошниците што се наоѓаат на влезот, поминува низ вртежна врата и избира сѐ што сака да купи од веќе готово пакуваните колонијални производи, прехранбени резерви, а во последно време и готова облека. При излезот, касиерот утврдува што е купено и ја наплатува соодветната сума. И тука обично на претприемачот му припаѓа низа продавници, така што оваа система се комбинира со системот на бројни филијали. Придобивката се состои во заштеда на работна сила — не е потребен персонал за услужување на купувачите. Секако, самопослужувањето е можно само таму каде што склоноста кон кражби е мошне слаба. Вакви услови има, како што покажува искуството, во Америка. {{крај на цитат|извор=[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%лю статија „Торговля“] во „[[Енциклопедиски речник Гранат|Енциклопедискиот речник Гранат]]“}} [[The Great Atlantic and Pacific Tea Company|The Great Atlantic & Pacific Tea Company]], основана во 1859 г., била уште еден успешен ранен ланец на продавници за храна во [[Канада]] и Соединетите Држави, и станала застапена во градовите во Северна Америка во 1920-тите години. Првите продавници за храна со самопослужување не продавале свежо месо или зеленчук. Комбинираните продавници, во кои се продавале расипливи производи, биле создадени во 1920-тите години. Супермаркетите се американски изум направен од Мајкл Кален — управител на бакалница во гр. Херин (сојузна држава [[Илиноис]]). Во 1930 г., Кален го отворил првиот супермаркет во просториите на поранешна [[гаража]], покрај која за погодност на купувачите имало и бесплатно [[паркиралиште]] за автомобили. Две години подоцна, Кален поседувал осум такви продавници со промет од 6 милиони долари годишно. Кон крајот на 1930-тите години, во САД веќе имало неколку илјади продажни места што работеле по принципот на самопослужување.<ref name="автоссылка1" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Supermarkets}} * [http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html Food Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410231056/http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html |date=10 April 2021 }} – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website * [http://www.groceteria.com/ Groceteria] – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s * [https://web.archive.org/web/20051121035326/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/04/BUG7PE2DKH1.DTL Scrambling for customers], 4 August 2005, ''[[San Francisco Chronicle]]'' [[Категорија:Американски пронајдоци]] [[Категорија:Супермаркети| ]] 1df20rgt5r6g9no90hqojs779y0s04p 5605059 5605058 2026-08-04T17:33:26Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5605059 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за [[Домаќинство|домаќинство]] (производи за деца, [[сапун|сапуни]], прашоци за перење, средства за миење садови, санитарни и [[хигиена|хигиенски]] производи, хартиени производи, книги во меки корици, собни растенија), производи за домашни миленици (кучешка и мачешка храна, хигиенски предмети, [[Играчка|играчки]] и сл.), автомобилски производи, честитки, [[козметика|козметика]], садови, [[лек|лекови]] (што се продаваат без рецепт), домаќински апарати и сл. Претежно имаат форма на самопослужување. Во одредени супермаркети има сопствени пекарници, а се нудат и различни услуги: [[Брокер|брокерски]], [[Осигурување|осигурителни]] и др. Супермаркетите често се [[Филијала|филијали]] на големи трговски ланци. == Историска заднина == [[Податотека:Piggly Wiggly store, 1918.png|мини|300px|Продавницата Piggly Wiggly во Мемфис, прв супермаркет во светот, 1918 г.]] [[Податотека:SB-butik 1941.jpg|мини|Супермаркет во Шведска, 1941 г.]] Првите две продавници со самопослужување и директен пристап до стоката биле отворени независно една од друга во 1912 г. во [[Калифорнија]].<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |title=История сетевого ретейла |access-date=2022-05-06 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519123828/https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |url-status=live }}</ref> Винсент Астор ја развил концепцијата за супермаркет заснована на економијата од обем. Тој го основал Astor Market во 1915 г., вложувајќи 750 илјади [[Американски долар|долари]] од своето богатство во парцела со размери 50×38 метри на 95-тата улица на Менхетн, создавајќи, во суштина, минитрговски центар на отворено во кој се продавале месо, [[Овошје|овошје]], производи и цвеќиња.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967 |title=Opening of the Astor market, New York City, 1915 |website=loc.gov |date=1915 |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113559/http://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967/ |url-status=live }}</ref> Се очекувало муштериите да доаѓаат од големи растојанија, но на крајот дури и привлекувањето луѓе од десет квартали било тешко, па во 1917 г. пазарот се затворил.<ref>{{Cite news |access-date=2021-12-22 |first=Christopher |last=Gray |date=1987-07-05 |id=0362-4331 |website=[[The New York Times]] |title=STREETSCAPES: THALIA THEATER; A Closed Revival House That May Itself Be Revived |url=https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113626/https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html }}</ref> Концептот на продавница за прехранбени производи со самопослужување бил развиен од претприемачот [[Кларенс Сондерс (претприемач)|Кларенс Сондерс]] и неговите продавници Piggly Wiggly, од кои првата се отворила во 1916 г. Сондерс добил неколку патенти за идеите што ги применил во своите продавници<ref name=":0">{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|title=Lighting system for self-serving stores|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114218/https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|title=Self-serving store|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114216/https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|url-status=live}}</ref>. Продавниците имале финансиски успех, па Сондерс започнал да нуди франшизи<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://varus.ua/ru/ |title=VARUS — История первых продуктовых супермаркетов |website=varus.ua |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207222539/https://varus.ua/ru |url-status=live }}</ref><ref name="Mike">{{cite book |last1=Freeman |first1=Mike |title=Clarence Saunders & the Founding of Piggly Wiggly: The Rise and Fall of a Memphis Maverick |date=2011 |publisher=[[The History Press]] |location=Charleston |isbn=9781609492854 |page=59, 82}}</ref>. {{почеток на цитат}} Конечно, во Америка во последно време се појавија малопродажни претпријатија со ''самопослужување'' (продавници Piggly Wiggly). Купувачот, земајќи една од кошниците што се наоѓаат на влезот, поминува низ вртежна врата и избира сѐ што сака да купи од веќе готово пакуваните колонијални производи, прехранбени резерви, а во последно време и готова облека. При излезот, касиерот утврдува што е купено и ја наплатува соодветната сума. И тука обично на претприемачот му припаѓа низа продавници, така што оваа система се комбинира со системот на бројни филијали. Придобивката се состои во заштеда на работна сила — не е потребен персонал за услужување на купувачите. Секако, самопослужувањето е можно само таму каде што склоноста кон кражби е мошне слаба. Вакви услови има, како што покажува искуството, во Америка. {{крај на цитат|извор=[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%лю статија „Торговля“] во „[[Енциклопедиски речник Гранат|Енциклопедискиот речник Гранат]]“}} [[The Great Atlantic and Pacific Tea Company|The Great Atlantic & Pacific Tea Company]], основана во 1859 г., била уште еден успешен ранен ланец на продавници за храна во [[Канада]] и Соединетите Држави, и станала застапена во градовите во Северна Америка во 1920-тите години. Првите продавници за храна со самопослужување не продавале свежо месо или зеленчук. Комбинираните продавници, во кои се продавале расипливи производи, биле создадени во 1920-тите години. Супермаркетите се американски изум направен од Мајкл Кален — управител на бакалница во гр. Херин (сојузна држава [[Илиноис]]). Во 1930 г., Кален го отворил првиот супермаркет во просториите на поранешна [[гаража]], покрај која за погодност на купувачите имало и бесплатно [[паркиралиште]] за автомобили. Две години подоцна, Кален поседувал осум такви продавници со промет од 6 милиони долари годишно. Кон крајот на 1930-тите години, во САД веќе имало неколку илјади продажни места што работеле по принципот на самопослужување.<ref name="автоссылка1" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Supermarkets}} * [http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html Food Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410231056/http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html |date=10 April 2021 }} – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website * [http://www.groceteria.com/ Groceteria] – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s * [https://web.archive.org/web/20051121035326/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/04/BUG7PE2DKH1.DTL Scrambling for customers], 4 август 2005, ''[[San Francisco Chronicle]]'' [[Категорија:Американски пронајдоци]] [[Категорија:Супермаркети| ]] lrp0h3ljph532ctqemfvu30bihwrnrt 5605060 5605059 2026-08-04T17:35:44Z Andrew012p 85224 5605060 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за [[Домаќинство|домаќинство]] (производи за деца, [[сапун|сапуни]], прашоци за перење, средства за миење садови, санитарни и [[хигиена|хигиенски]] производи, хартиени производи, книги во меки корици, собни растенија), производи за домашни миленици (кучешка и мачешка храна, хигиенски предмети, [[Играчка|играчки]] и сл.), автомобилски производи, честитки, [[козметика|козметика]], садови, [[лек|лекови]] (што се продаваат без рецепт), домаќински апарати и сл. Претежно имаат форма на самопослужување. Во одредени супермаркети има сопствени [[Пекарница|пекарници]], а се нудат и различни услуги: [[Брокер|брокерски]], [[Осигурување|осигурителни]] и др. Супермаркетите често се филијали на големи трговски ланци. == Историска заднина == [[Податотека:Piggly Wiggly store, 1918.png|мини|300px|Продавницата Piggly Wiggly во Мемфис, прв супермаркет во светот, 1918 г.]] [[Податотека:SB-butik 1941.jpg|мини|Супермаркет во Шведска, 1941 г.]] Првите две продавници со самопослужување и директен пристап до стоката биле отворени независно една од друга во 1912 г. во [[Калифорнија]].<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |title=История сетевого ретейла |access-date=2022-05-06 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519123828/https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |url-status=live }}</ref> Винсент Астор ја развил концепцијата за супермаркет заснована на економијата од обем. Тој го основал Astor Market во 1915 г., вложувајќи 750 илјади [[Американски долар|долари]] од своето богатство во парцела со размери 50×38 метри на 95-тата улица на Менхетн, создавајќи, во суштина, минитрговски центар на отворено во кој се продавале месо, [[Овошје|овошје]], производи и цвеќиња.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967 |title=Opening of the Astor market, New York City, 1915 |website=loc.gov |date=1915 |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113559/http://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967/ |url-status=live }}</ref> Се очекувало муштериите да доаѓаат од големи растојанија, но на крајот дури и привлекувањето луѓе од десет квартали било тешко, па во 1917 г. пазарот се затворил.<ref>{{Cite news |access-date=2021-12-22 |first=Christopher |last=Gray |date=1987-07-05 |id=0362-4331 |website=[[The New York Times]] |title=STREETSCAPES: THALIA THEATER; A Closed Revival House That May Itself Be Revived |url=https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113626/https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html }}</ref> Концептот на продавница за прехранбени производи со самопослужување бил развиен од претприемачот [[Кларенс Сондерс (претприемач)|Кларенс Сондерс]] и неговите продавници Piggly Wiggly, од кои првата се отворила во 1916 г. Сондерс добил неколку патенти за идеите што ги применил во своите продавници<ref name=":0">{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|title=Lighting system for self-serving stores|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114218/https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|title=Self-serving store|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114216/https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|url-status=live}}</ref>. Продавниците имале финансиски успех, па Сондерс започнал да нуди франшизи<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://varus.ua/ru/ |title=VARUS — История первых продуктовых супермаркетов |website=varus.ua |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207222539/https://varus.ua/ru |url-status=live }}</ref><ref name="Mike">{{cite book |last1=Freeman |first1=Mike |title=Clarence Saunders & the Founding of Piggly Wiggly: The Rise and Fall of a Memphis Maverick |date=2011 |publisher=[[The History Press]] |location=Charleston |isbn=9781609492854 |page=59, 82}}</ref>. {{почеток на цитат}} Конечно, во Америка во последно време се појавија малопродажни претпријатија со ''самопослужување'' (продавници Piggly Wiggly). Купувачот, земајќи една од кошниците што се наоѓаат на влезот, поминува низ вртежна врата и избира сѐ што сака да купи од веќе готово пакуваните колонијални производи, прехранбени резерви, а во последно време и готова облека. При излезот, касиерот утврдува што е купено и ја наплатува соодветната сума. И тука обично на претприемачот му припаѓа низа продавници, така што оваа система се комбинира со системот на бројни филијали. Придобивката се состои во заштеда на работна сила — не е потребен персонал за услужување на купувачите. Секако, самопослужувањето е можно само таму каде што склоноста кон кражби е мошне слаба. Вакви услови има, како што покажува искуството, во Америка. {{крај на цитат|извор=[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%лю статија „Торговля“] во „[[Енциклопедиски речник Гранат|Енциклопедискиот речник Гранат]]“}} [[The Great Atlantic and Pacific Tea Company|The Great Atlantic & Pacific Tea Company]], основана во 1859 г., била уште еден успешен ранен ланец на продавници за храна во [[Канада]] и Соединетите Држави, и станала застапена во градовите во Северна Америка во 1920-тите години. Првите продавници за храна со самопослужување не продавале свежо месо или зеленчук. Комбинираните продавници, во кои се продавале расипливи производи, биле создадени во 1920-тите години. Супермаркетите се американски изум направен од Мајкл Кален — управител на бакалница во гр. Херин (сојузна држава [[Илиноис]]). Во 1930 г., Кален го отворил првиот супермаркет во просториите на поранешна [[гаража]], покрај која за погодност на купувачите имало и бесплатно [[паркиралиште]] за автомобили. Две години подоцна, Кален поседувал осум такви продавници со промет од 6 милиони долари годишно. Кон крајот на 1930-тите години, во САД веќе имало неколку илјади продажни места што работеле по принципот на самопослужување.<ref name="автоссылка1" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Supermarkets}} * [http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html Food Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410231056/http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html |date=10 April 2021 }} – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website * [http://www.groceteria.com/ Groceteria] – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s * [https://web.archive.org/web/20051121035326/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/04/BUG7PE2DKH1.DTL Scrambling for customers], 4 август 2005, ''[[San Francisco Chronicle]]'' [[Категорија:Американски пронајдоци]] [[Категорија:Супермаркети| ]] ml8e5n1ikxeeb4d55nuo3rbaoqm1k41 5605062 5605060 2026-08-04T17:39:29Z Andrew012p 85224 5605062 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за [[Домаќинство|домаќинство]] (производи за деца, [[сапун|сапуни]], прашоци за перење, средства за миење садови, санитарни и [[хигиена|хигиенски]] производи, хартиени производи, книги во меки корици, собни растенија), производи за домашни миленици (кучешка и мачешка храна, хигиенски предмети, [[Играчка|играчки]] и сл.), автомобилски производи, честитки, [[козметика|козметика]], садови, [[лек|лекови]] (што се продаваат без рецепт), домаќински апарати и сл. Претежно имаат форма на самопослужување. Во одредени супермаркети има сопствени [[Пекарница|пекарници]], а се нудат и различни услуги: [[Брокер|брокерски]], [[Осигурување|осигурителни]] и др. Супермаркетите често се филијали на големи трговски ланци. == Историска заднина == [[Податотека:Piggly Wiggly store, 1918.png|мини|300px|Продавницата Piggly Wiggly во Мемфис, прв супермаркет во светот, 1918 г.]] [[Податотека:SB-butik 1941.jpg|мини|Супермаркет во Шведска, 1941 г.]] Првите две продавници со самопослужување и директен пристап до стоката биле отворени независно една од друга во 1912 г. во [[Калифорнија]].<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |title=История сетевого ретейла |access-date=2022-05-06 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519123828/https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |url-status=live }}</ref> Винсент Астор ја развил концепцијата за супермаркет заснована на економијата од обем. Тој го основал Astor Market во 1915 г., вложувајќи 750 илјади [[Американски долар|долари]] од своето богатство во парцела со размери 50×38 метри на 95-тата улица на Менхетн, создавајќи, во суштина, минитрговски центар на отворено во кој се продавале месо, [[Овошје|овошје]], производи и цвеќиња.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967 |title=Opening of the Astor market, New York City, 1915 |website=loc.gov |date=1915 |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113559/http://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967/ |url-status=live }}</ref> Се очекувало муштериите да доаѓаат од големи растојанија, но на крајот дури и привлекувањето луѓе од десет квартали било тешко, па во 1917 г. пазарот се затворил.<ref>{{Cite news |access-date=2021-12-22 |first=Christopher |last=Gray |date=1987-07-05 |id=0362-4331 |website=[[The New York Times]] |title=STREETSCAPES: THALIA THEATER; A Closed Revival House That May Itself Be Revived |url=https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113626/https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html }}</ref> Концептот на продавница за прехранбени производи со самопослужување бил развиен од претприемачот [[Кларенс Сондерс (претприемач)|Кларенс Сондерс]] и неговите продавници Piggly Wiggly, од кои првата се отворила во 1916 г. Сондерс добил неколку патенти за идеите што ги применил во своите продавници.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|title=Lighting system for self-serving stores|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114218/https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|title=Self-serving store|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114216/https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|url-status=live}}</ref> Продавниците имале финансиски успех, па Сондерс започнал да нуди франшизи.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://varus.ua/ru/ |title=VARUS — История первых продуктовых супермаркетов |website=varus.ua |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207222539/https://varus.ua/ru |url-status=live }}</ref><ref name="Mike">{{cite book |last1=Freeman |first1=Mike |title=Clarence Saunders & the Founding of Piggly Wiggly: The Rise and Fall of a Memphis Maverick |date=2011 |publisher=[[The History Press]] |location=Charleston |isbn=9781609492854 |page=59, 82}}</ref> {{почеток на цитат}} Конечно, во Америка во последно време се појавија малопродажни претпријатија со ''самопослужување'' (продавници Piggly Wiggly). Купувачот, земајќи една од кошниците што се наоѓаат на влезот, поминува низ вртежна врата и избира сѐ што сака да купи од веќе готово пакуваните колонијални производи, прехранбени резерви, а во последно време и готова облека. При излезот, касиерот утврдува што е купено и ја наплатува соодветната сума. И тука обично на претприемачот му припаѓа низа продавници, така што оваа система се комбинира со системот на бројни филијали. Придобивката се состои во заштеда на работна сила — не е потребен персонал за услужување на купувачите. Секако, самопослужувањето е можно само таму каде што склоноста кон кражби е мошне слаба. Вакви услови има, како што покажува искуството, во Америка. {{крај на цитат|извор=[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%лю статија „Торговля“] во „[[Енциклопедиски речник Гранат|Енциклопедискиот речник Гранат]]“}} [[The Great Atlantic and Pacific Tea Company|The Great Atlantic & Pacific Tea Company]], основана во 1859 г., била уште еден успешен ранен ланец на продавници за храна во [[Канада]] и Соединетите Држави, и станала застапена во градовите во Северна Америка во 1920-тите години. Првите продавници за храна со самопослужување не продавале свежо месо или зеленчук. Комбинираните продавници, во кои се продавале расипливи производи, биле создадени во 1920-тите години. Супермаркетите се американски изум направен од Мајкл Кален — управител на бакалница во гр. Херин (сојузна држава [[Илиноис]]). Во 1930 г., Кален го отворил првиот супермаркет во просториите на поранешна [[гаража]], покрај која за погодност на купувачите имало и бесплатно [[паркиралиште]] за автомобили. Две години подоцна, Кален поседувал осум такви продавници со промет од 6 милиони долари годишно. Кон крајот на 1930-тите години, во САД веќе имало неколку илјади продажни места што работеле по принципот на самопослужување.<ref name="автоссылка1" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Supermarkets}} * [http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html Food Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410231056/http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html |date=10 April 2021 }} – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website * [http://www.groceteria.com/ Groceteria] – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s * [https://web.archive.org/web/20051121035326/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/04/BUG7PE2DKH1.DTL Scrambling for customers], 4 август 2005, ''[[San Francisco Chronicle]]'' [[Категорија:Американски пронајдоци]] [[Категорија:Супермаркети| ]] q9woi8rfa1p7rn8t8zxmuvk72lg0ge3 5605079 5605062 2026-08-04T19:08:45Z Andrew012p 85224 /* Историска заднина */ 5605079 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за [[Домаќинство|домаќинство]] (производи за деца, [[сапун|сапуни]], прашоци за перење, средства за миење садови, санитарни и [[хигиена|хигиенски]] производи, хартиени производи, книги во меки корици, собни растенија), производи за домашни миленици (кучешка и мачешка храна, хигиенски предмети, [[Играчка|играчки]] и сл.), автомобилски производи, честитки, [[козметика|козметика]], садови, [[лек|лекови]] (што се продаваат без рецепт), домаќински апарати и сл. Претежно имаат форма на самопослужување. Во одредени супермаркети има сопствени [[Пекарница|пекарници]], а се нудат и различни услуги: [[Брокер|брокерски]], [[Осигурување|осигурителни]] и др. Супермаркетите често се филијали на големи трговски ланци. == Историска заднина == [[Податотека:Piggly Wiggly store, 1918.png|мини|300px|Продавницата Piggly Wiggly во Мемфис, прв супермаркет во светот, 1918 г.]] [[Податотека:SB-butik 1941.jpg|мини|Супермаркет во Шведска, 1941 г.]] Првите две продавници со самопослужување и непосреден пристап до стоката биле отворени независно една од друга во 1912 г. во [[Калифорнија]].<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |title=История сетевого ретейла |access-date=2022-05-06 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519123828/https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |url-status=live }}</ref> Винсент Астор ја развил концепцијата за супермаркет заснована на економијата од обем. Тој го основал Astor Market во 1915 г., вложувајќи 750 илјади [[Американски долар|долари]] од своето богатство во парцела со размери 50×38 метри на 95-тата улица на Менхетн, создавајќи, во суштина, минитрговски центар на отворено во кој се продавале месо, [[Овошје|овошје]], производи и цвеќиња.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967 |title=Opening of the Astor market, New York City, 1915 |website=loc.gov |date=1915 |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113559/http://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967/ |url-status=live }}</ref> Се очекувало муштериите да доаѓаат од големи растојанија, но на крајот дури и привлекувањето луѓе од десет квартали било тешко, па во 1917 г. пазарот се затворил.<ref>{{Cite news |access-date=2021-12-22 |first=Christopher |last=Gray |date=1987-07-05 |id=0362-4331 |website=[[The New York Times]] |title=STREETSCAPES: THALIA THEATER; A Closed Revival House That May Itself Be Revived |url=https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113626/https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html }}</ref> Концептот на продавница за прехранбени производи со самопослужување бил развиен од претприемачот [[Кларенс Сондерс (претприемач)|Кларенс Сондерс]] и неговите продавници Piggly Wiggly, од кои првата се отворила во 1916 г. Сондерс добил неколку патенти за идеите што ги применил во своите продавници.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|title=Lighting system for self-serving stores|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114218/https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|title=Self-serving store|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114216/https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|url-status=live}}</ref> Продавниците имале финансиски успех, па Сондерс започнал да нуди франшизи.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://varus.ua/ru/ |title=VARUS — История первых продуктовых супермаркетов |website=varus.ua |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207222539/https://varus.ua/ru |url-status=live }}</ref><ref name="Mike">{{cite book |last1=Freeman |first1=Mike |title=Clarence Saunders & the Founding of Piggly Wiggly: The Rise and Fall of a Memphis Maverick |date=2011 |publisher=[[The History Press]] |location=Charleston |isbn=9781609492854 |page=59, 82}}</ref> {{почеток на цитат}} Конечно, во Америка во последно време се појавија малопродажни претпријатија со ''самопослужување'' (продавници Piggly Wiggly). Купувачот, земајќи една од кошниците што се наоѓаат на влезот, поминува низ вртежна врата и избира сѐ што сака да купи од веќе готово пакуваните колонијални производи, прехранбени резерви, а во последно време и готова облека. При излезот, касиерот утврдува што е купено и ја наплатува соодветната сума. И тука обично на претприемачот му припаѓа низа продавници, така што оваа система се комбинира со системот на бројни филијали. Придобивката се состои во заштеда на работна сила — не е потребен персонал за услужување на купувачите. Секако, самопослужувањето е можно само таму каде што склоноста кон кражби е мошне слаба. Вакви услови има, како што покажува искуството, во Америка. {{крај на цитат|извор=[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%лю статија „Торговля“] во „[[Енциклопедиски речник Гранат|Енциклопедискиот речник Гранат]]“}} [[The Great Atlantic and Pacific Tea Company|The Great Atlantic & Pacific Tea Company]], основана во 1859 г., била уште еден успешен ранен ланец на продавници за храна во [[Канада]] и Соединетите Држави, и станала застапена во градовите во Северна Америка во 1920-тите години. Првите продавници за храна со самопослужување не продавале свежо месо или зеленчук. Комбинираните продавници, во кои се продавале расипливи производи, биле создадени во 1920-тите години. Супермаркетите се американски изум направен од Мајкл Кален — управител на бакалница во гр. Херин (сојузна држава [[Илиноис]]). Во 1930 г., Кален го отворил првиот супермаркет во просториите на поранешна [[гаража]], покрај која за погодност на купувачите имало и бесплатно [[паркиралиште]] за автомобили. Две години подоцна, Кален поседувал осум такви продавници со промет од 6 милиони долари годишно. Кон крајот на 1930-тите години, во САД веќе имало неколку илјади продажни места што работеле по принципот на самопослужување.<ref name="автоссылка1" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Supermarkets}} * [http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html Food Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410231056/http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html |date=10 April 2021 }} – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website * [http://www.groceteria.com/ Groceteria] – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s * [https://web.archive.org/web/20051121035326/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/04/BUG7PE2DKH1.DTL Scrambling for customers], 4 август 2005, ''[[San Francisco Chronicle]]'' [[Категорија:Американски пронајдоци]] [[Категорија:Супермаркети| ]] rw3ihm0y5t7pcvnayoqwxb76b6v8p8l 5605080 5605079 2026-08-04T19:11:15Z Andrew012p 85224 /* Историска заднина */ 5605080 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ASDA in Keighley.jpg|мини|300px|Внатрешноста на супермаркетот [[ASDA]] во [[Китли]], Обединето Кралство]] '''Супермаркет''' — голем маркет за продажба на цел [[асортиман]] на [[Храна|прехранбени производи]] и [[Пијалак|пијалаци]], како и предмети за [[Домаќинство|домаќинство]] (производи за деца, [[сапун|сапуни]], прашоци за перење, средства за миење садови, санитарни и [[хигиена|хигиенски]] производи, хартиени производи, книги во меки корици, собни растенија), производи за домашни миленици (кучешка и мачешка храна, хигиенски предмети, [[Играчка|играчки]] и сл.), автомобилски производи, честитки, [[козметика|козметика]], садови, [[лек|лекови]] (што се продаваат без рецепт), домаќински апарати и сл. Претежно имаат форма на самопослужување. Во одредени супермаркети има сопствени [[Пекарница|пекарници]], а се нудат и различни услуги: [[Брокер|брокерски]], [[Осигурување|осигурителни]] и др. Супермаркетите често се филијали на големи трговски ланци. == Историска заднина == [[Податотека:Piggly Wiggly store, 1918.png|мини|300px|Продавницата Piggly Wiggly во Мемфис, прв супермаркет во светот, 1918 г.]] [[Податотека:SB-butik 1941.jpg|мини|Супермаркет во Шведска, 1941 г.]] Првите две продавници со самопослужување и непосреден пристап до стоката биле отворени независно една од друга во 1912 г. во [[Калифорнија]].<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |title=История сетевого ретейла |access-date=2022-05-06 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519123828/https://www.marketch.ru/useful_to_marketers/studentam-marketologam/istoriya-setevogo-riteyla/ |url-status=live }}</ref> Винсент Астор ја развил концепцијата за супермаркет заснована на економијата од обем. Тој го основал Astor Market во 1915 г., вложувајќи 750 илјади [[Американски долар|долари]] од своето богатство во парцела со размери 50×38 метри на 95-тата улица на Менхетн, создавајќи, во суштина, минитрговски центар на отворено во кој се продавале месо, [[Овошје|овошје]], производи и цвеќиња.<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967 |title=Opening of the Astor market, New York City, 1915 |website=loc.gov |date=1915 |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113559/http://www.loc.gov/pictures/resource/cph.3c06967/ |url-status=live }}</ref> Се очекувало муштериите да доаѓаат од големи растојанија, но на крајот дури и привлекувањето луѓе од десет квартали било тешко, па во 1917 г. пазарот се затворил.<ref>{{Cite news |access-date=2021-12-22 |first=Christopher |last=Gray |date=1987-07-05 |id=0362-4331 |website=[[The New York Times]] |title=STREETSCAPES: THALIA THEATER; A Closed Revival House That May Itself Be Revived |url=https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html |archive-date=2021-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222113626/https://www.nytimes.com/1987/07/05/realestate/streetscapes-thalia-theater-a-closed-revival-house-that-may-itself-be-revived.html }}</ref> Концептот на продавница за прехранбени производи со самопослужување бил развиен од претприемачот [[Кларенс Сондерс (претприемач)|Кларенс Сондерс]] и неговите продавници Piggly Wiggly, од кои првата се отворила во 1916 г. Сондерс добил неколку патенти за идеите што ги применил во своите продавници.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|title=Lighting system for self-serving stores|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114218/https://patents.google.com/patent/US1407680A/en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|title=Self-serving store|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222114216/https://patents.google.com/patent/US1242872A/en|url-status=live}}</ref> Продавниците имале финансиски успех, па Сондерс започнал да нуди франшизи.<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://varus.ua/ru/ |title=VARUS — История первых продуктовых супермаркетов |website=varus.ua |access-date=2021-12-22 |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207222539/https://varus.ua/ru |url-status=live }}</ref><ref name="Mike">{{cite book |last1=Freeman |first1=Mike |title=Clarence Saunders & the Founding of Piggly Wiggly: The Rise and Fall of a Memphis Maverick |date=2011 |publisher=[[The History Press]] |location=Charleston |isbn=9781609492854 |page=59, 82}}</ref> {{почеток на цитат}} Конечно, во Америка во последно време се појавија малопродажни претпријатија со ''самопослужување'' (продавници Piggly Wiggly). Купувачот, земајќи една од кошниците што се наоѓаат на влезот, поминува низ вртежна врата и избира сѐ што сака да купи од веќе готово пакуваните колонијални производи, прехранбени резерви, а во последно време и готова облека. При излезот, касиерот утврдува што е купено и ја наплатува соодветната сума. И тука обично на претприемачот му припаѓа низа продавници, така што оваа система се комбинира со системот на бројни филијали. Придобивката се состои во заштеда на работна сила — не е потребен персонал за услужување на купувачите. Секако, самопослужувањето е можно само таму каде што склоноста кон кражби е мошне слаба. Вакви услови има, како што покажува искуството, во Америка. {{крај на цитат|извор=[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%93/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%лю статија „Торговля“] во „[[Енциклопедиски речник Гранат|Енциклопедискиот речник Гранат]]“}} [[The Great Atlantic and Pacific Tea Company|The Great Atlantic & Pacific Tea Company]], основана во 1859 г., била уште еден успешен ран ланец на продавници за храна во [[Канада]] и Соединетите Држави, и станала застапена во градовите во Северна Америка во 1920-тите години. Првите продавници за храна со самопослужување не продавале свежо месо или зеленчук. Комбинираните продавници, во кои се продавале расипливи производи, биле создадени во 1920-тите години. Супермаркетите се американски изум направен од Мајкл Кален — управител на бакалница во гр. Херин (сојузна држава [[Илиноис]]). Во 1930 г., Кален го отворил првиот супермаркет во просториите на поранешна [[гаража]], покрај која за погодност на купувачите имало и бесплатно [[паркиралиште]] за автомобили. Две години подоцна, Кален поседувал осум такви продавници со промет од 6 милиони долари годишно. Кон крајот на 1930-тите години, во САД веќе имало неколку илјади продажни места што работеле по принципот на самопослужување.<ref name="автоссылка1" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Supermarkets}} * [http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html Food Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410231056/http://www.bl.uk/learning/histcitizen/foodstories/index.html |date=10 April 2021 }} – Explore a century of revolutionary change in UK food culture on the British Library's Food Stories website * [http://www.groceteria.com/ Groceteria] – supermarket history and architecture from the 1920s to the 1970s * [https://web.archive.org/web/20051121035326/http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/08/04/BUG7PE2DKH1.DTL Scrambling for customers], 4 август 2005, ''[[San Francisco Chronicle]]'' [[Категорија:Американски пронајдоци]] [[Категорија:Супермаркети| ]] capkmuq6njw4gmgaf4zvga09gu7fnbm 1 1400559 5605056 2026-08-04T17:31:42Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5605056 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1400560 5605065 2026-08-04T18:20:03Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Sketches of women at audition for the chorus at Delmar Garden theater in St. Louis, 1906.jpg|мини|Скици од уметницата Маргерит Мартин на жени што се обидуваат на проба за хорот во театарот Делмар во Сент Луис во мај 1906 г., со цитати од некои од прикажаните]] '''Аудиција''', '''проба'''... 5605065 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sketches of women at audition for the chorus at Delmar Garden theater in St. Louis, 1906.jpg|мини|Скици од уметницата Маргерит Мартин на жени што се обидуваат на проба за хорот во театарот Делмар во Сент Луис во мај 1906 г., со цитати од некои од прикажаните]] '''Аудиција''', '''проба''', '''ислушување''' или '''пробен настап''' — конкурс за претенденти за учество во уметнички проекти или запишување во театарски и музички образовни установи. На аудицијата учествуваат изведувачи: музичари, пејачи, танчари, [[Глумец|глумци]]. Како правило, аудицијата вклучува настап на изведувачот со претходно подготвена и извежбана солистичка нумера, како и изведба на композиција зададена на самото место или кратко пред тоа.Во одредени случаи, на пример, со модел или акробат, лицето може да биде замолено да продемонстрира низа професионални вештини. Глумците можат да бидат замолени да претстават монолог. Пејачите изведуваат популарни песни, класични арии и др. Танчарот претставува програма во одреден стил, на пример, [[балет]], степ или [[Хип-хоп музика|хип-хоп]], или го покажува својот капацитет брзо да научи кореографски танц. == Аудиција при запишување во образовна установа == За запишување на театарската или кинематографската академија на глумечките одделенија, кандидатот мора да го продемонстрира нивото на уметнички талент и способноста за сценско однесување. Притоа, на аудицијата кандидатот доживува силен психолошки притисок бидејќи мора да настапува пред комисија од професори, а често и во присуство на гледачи пуштени во салата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.ru/books?id=-qrDBgAAQBAJ|title=Как поступить в ВУЗ. Руководство абитуриента|last=Фадеева|first=Надежда|date=2015-02-20|publisher=АБ Паблишинг Трейд|isbn=978-5-457-71798-5|language=ru}}</ref> Поради овие причини, кандидатот може да не ги покаже своите вистински способности или да остане незабележан.<ref name=":0">О музыкальном воспитании актера в театральном вузе&#x20;&#x2F;&#x20;Алексеев Н. Н..&#x20;— 1987. (руски)</ref> За пејачите главен е вокалниот конкурс, кој исто така може да се користи за глумечките насоки. Вокалната аудиција бара дополнителна подготовка: како правило, пеењето е проследено со акомпанемент, па затоа за кандидатот е пожелно да спроведе кратка репетиција со концертмајстор. Покрај тоа, за подготовка на гласот е потребно претходно распејување.<ref name=":0" /> == Професионална аудиција == Аудицијата на професионални изведувачи може да се спроведе за две цели: * за учество во конкретен проект (проби, кастинг); * при прием во постојаната трупа на уметничка организација. При спроведување на професионална аудиција, како правило, се нагласува потесна специјализација на изведувачот што се бара за проектот или организацијата. Може да се постават дополнителни барања, на пример, задолжително постоење на професионална подготовка или старосни ограничувања. Покрај претставниците од светот на уметноста, аудиција можат да минуваат, на пример, [[Модел (личност)|манекените]]. == Шоу на таленти == На почетокот на XXI век, аудициите станале основа за телевизиските емисии. Иако различни натпревари за таленти се познати низ целиот XX век, па дури и порано, форматот на новите телеемисии вклучува не само утврдување на најдобриот изведувач, туку и склучување на професионален договор со него, што целосно го изедначува овој тип шоу со аудиција. Примери за такви телеемисии можат да бидат ''Американски идол'' и ''Фабрика на ѕвезди'', двете појавени во етерот во 2002 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Auditions}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сценска уметност]] [[Категорија:Театар]] [[Категорија:Глума]] 81db0k9eirclmq166e11tlsakxgwn9e 5605067 5605065 2026-08-04T18:21:01Z Andrew012p 85224 5605067 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sketches of women at audition for the chorus at Delmar Garden theater in St. Louis, 1906.jpg|мини|Скици од уметницата Маргерит Мартин на жени што се обидуваат на проба за хорот во театарот Делмар во Сент Луис во мај 1906 г., со цитати од некои од прикажаните|301x301пкс]] '''Аудиција''', '''проба''', '''ислушување''' или '''пробен настап''' — конкурс за претенденти за учество во уметнички проекти или запишување во театарски и музички образовни установи. На аудицијата учествуваат изведувачи: музичари, пејачи, танчари, [[Глумец|глумци]]. Како правило, аудицијата вклучува настап на изведувачот со претходно подготвена и извежбана солистичка нумера, како и изведба на композиција зададена на самото место или кратко пред тоа.Во одредени случаи, на пример, со модел или акробат, лицето може да биде замолено да продемонстрира низа професионални вештини. Глумците можат да бидат замолени да претстават монолог. Пејачите изведуваат популарни песни, класични арии и др. Танчарот претставува програма во одреден стил, на пример, [[балет]], степ или [[Хип-хоп музика|хип-хоп]], или го покажува својот капацитет брзо да научи кореографски танц. == Аудиција при запишување во образовна установа == За запишување на театарската или кинематографската академија на глумечките одделенија, кандидатот мора да го продемонстрира нивото на уметнички талент и способноста за сценско однесување. Притоа, на аудицијата кандидатот доживува силен психолошки притисок бидејќи мора да настапува пред комисија од професори, а често и во присуство на гледачи пуштени во салата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.ru/books?id=-qrDBgAAQBAJ|title=Как поступить в ВУЗ. Руководство абитуриента|last=Фадеева|first=Надежда|date=2015-02-20|publisher=АБ Паблишинг Трейд|isbn=978-5-457-71798-5|language=ru}}</ref> Поради овие причини, кандидатот може да не ги покаже своите вистински способности или да остане незабележан.<ref name=":0">О музыкальном воспитании актера в театральном вузе&#x20;&#x2F;&#x20;Алексеев Н. Н..&#x20;— 1987. (руски)</ref> За пејачите главен е вокалниот конкурс, кој исто така може да се користи за глумечките насоки. Вокалната аудиција бара дополнителна подготовка: како правило, пеењето е проследено со акомпанемент, па затоа за кандидатот е пожелно да спроведе кратка репетиција со концертмајстор. Покрај тоа, за подготовка на гласот е потребно претходно распејување.<ref name=":0" /> == Професионална аудиција == Аудицијата на професионални изведувачи може да се спроведе за две цели: * за учество во конкретен проект (проби, кастинг); * при прием во постојаната трупа на уметничка организација. При спроведување на професионална аудиција, како правило, се нагласува потесна специјализација на изведувачот што се бара за проектот или организацијата. Може да се постават дополнителни барања, на пример, задолжително постоење на професионална подготовка или старосни ограничувања. Покрај претставниците од светот на уметноста, аудиција можат да минуваат, на пример, [[Модел (личност)|манекените]]. == Шоу на таленти == На почетокот на XXI век, аудициите станале основа за телевизиските емисии. Иако различни натпревари за таленти се познати низ целиот XX век, па дури и порано, форматот на новите телеемисии вклучува не само утврдување на најдобриот изведувач, туку и склучување на професионален договор со него, што целосно го изедначува овој тип шоу со аудиција. Примери за такви телеемисии можат да бидат ''Американски идол'' и ''Фабрика на ѕвезди'', двете појавени во етерот во 2002 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Auditions}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сценска уметност]] [[Категорија:Театар]] [[Категорија:Глума]] qmxcs63qmha7vqdu1kkmqxm530iaqmv 5605074 5605067 2026-08-04T18:57:53Z Andrew012p 85224 /* */ 5605074 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sketches of women at audition for the chorus at Delmar Garden theater in St. Louis, 1906.jpg|мини|Скици од уметницата Маргерит Мартин на жени што се обидуваат на проба за хорот во театарот Делмар во Сент Луис во мај 1906 г., со цитати од некои од прикажаните|301x301пкс]] '''Аудиција''', '''проба''', '''ислушување''' или '''пробен настап''' — конкурс за претенденти за учество во уметнички проекти или запишување во театарски и музички образовни установи. На аудицијата учествуваат изведувачи: музичари, пејачи, танчари, [[Глумец|глумци]]. Како правило, аудицијата вклучува настап на изведувачот со претходно подготвена и извежбана солистичка нумера, како и изведба на композиција зададена на самото место или кратко пред тоа. Во одредени случаи, на пример, со модел или акробат, лицето може да биде замолено да продемонстрира низа професионални вештини. Глумците можат да бидат замолени да претстават монолог. Пејачите изведуваат популарни песни, класични арии и др. Танчарот претставува програма во одреден стил, на пример, [[балет]], степ или [[Хип-хоп музика|хип-хоп]], или го покажува својот капацитет брзо да научи кореографски танц. == Аудиција при запишување во образовна установа == За запишување на театарската или кинематографската академија на глумечките одделенија, кандидатот мора да го продемонстрира нивото на уметнички талент и способноста за сценско однесување. Притоа, на аудицијата кандидатот доживува силен психолошки притисок бидејќи мора да настапува пред комисија од професори, а често и во присуство на гледачи пуштени во салата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.ru/books?id=-qrDBgAAQBAJ|title=Как поступить в ВУЗ. Руководство абитуриента|last=Фадеева|first=Надежда|date=2015-02-20|publisher=АБ Паблишинг Трейд|isbn=978-5-457-71798-5|language=ru}}</ref> Поради овие причини, кандидатот може да не ги покаже своите вистински способности или да остане незабележан.<ref name=":0">О музыкальном воспитании актера в театральном вузе&#x20;&#x2F;&#x20;Алексеев Н. Н..&#x20;— 1987. (руски)</ref> За пејачите главен е вокалниот конкурс, кој исто така може да се користи за глумечките насоки. Вокалната аудиција бара дополнителна подготовка: како правило, пеењето е проследено со акомпанемент, па затоа за кандидатот е пожелно да спроведе кратка репетиција со концертмајстор. Покрај тоа, за подготовка на гласот е потребно претходно распејување.<ref name=":0" /> == Професионална аудиција == Аудицијата на професионални изведувачи може да се спроведе за две цели: * за учество во конкретен проект (проби, кастинг); * при прием во постојаната трупа на уметничка организација. При спроведување на професионална аудиција, како правило, се нагласува потесна специјализација на изведувачот што се бара за проектот или организацијата. Може да се постават дополнителни барања, на пример, задолжително постоење на професионална подготовка или старосни ограничувања. Покрај претставниците од светот на уметноста, аудиција можат да минуваат, на пример, [[Модел (личност)|манекените]]. == Шоу на таленти == На почетокот на XXI век, аудициите станале основа за телевизиските емисии. Иако различни натпревари за таленти се познати низ целиот XX век, па дури и порано, форматот на новите телеемисии вклучува не само утврдување на најдобриот изведувач, туку и склучување на професионален договор со него, што целосно го изедначува овој тип шоу со аудиција. Примери за такви телеемисии можат да бидат ''Американски идол'' и ''Фабрика на ѕвезди'', двете појавени во етерот во 2002 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Auditions}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сценска уметност]] [[Категорија:Театар]] [[Категорија:Глума]] 10mi8odbq59ti9zkzjq8wvzqxczhjj4 5605075 5605074 2026-08-04T18:59:21Z Andrew012p 85224 /* Професионална аудиција */ 5605075 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sketches of women at audition for the chorus at Delmar Garden theater in St. Louis, 1906.jpg|мини|Скици од уметницата Маргерит Мартин на жени што се обидуваат на проба за хорот во театарот Делмар во Сент Луис во мај 1906 г., со цитати од некои од прикажаните|301x301пкс]] '''Аудиција''', '''проба''', '''ислушување''' или '''пробен настап''' — конкурс за претенденти за учество во уметнички проекти или запишување во театарски и музички образовни установи. На аудицијата учествуваат изведувачи: музичари, пејачи, танчари, [[Глумец|глумци]]. Како правило, аудицијата вклучува настап на изведувачот со претходно подготвена и извежбана солистичка нумера, како и изведба на композиција зададена на самото место или кратко пред тоа. Во одредени случаи, на пример, со модел или акробат, лицето може да биде замолено да продемонстрира низа професионални вештини. Глумците можат да бидат замолени да претстават монолог. Пејачите изведуваат популарни песни, класични арии и др. Танчарот претставува програма во одреден стил, на пример, [[балет]], степ или [[Хип-хоп музика|хип-хоп]], или го покажува својот капацитет брзо да научи кореографски танц. == Аудиција при запишување во образовна установа == За запишување на театарската или кинематографската академија на глумечките одделенија, кандидатот мора да го продемонстрира нивото на уметнички талент и способноста за сценско однесување. Притоа, на аудицијата кандидатот доживува силен психолошки притисок бидејќи мора да настапува пред комисија од професори, а често и во присуство на гледачи пуштени во салата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.ru/books?id=-qrDBgAAQBAJ|title=Как поступить в ВУЗ. Руководство абитуриента|last=Фадеева|first=Надежда|date=2015-02-20|publisher=АБ Паблишинг Трейд|isbn=978-5-457-71798-5|language=ru}}</ref> Поради овие причини, кандидатот може да не ги покаже своите вистински способности или да остане незабележан.<ref name=":0">О музыкальном воспитании актера в театральном вузе&#x20;&#x2F;&#x20;Алексеев Н. Н..&#x20;— 1987. (руски)</ref> За пејачите главен е вокалниот конкурс, кој исто така може да се користи за глумечките насоки. Вокалната аудиција бара дополнителна подготовка: како правило, пеењето е проследено со акомпанемент, па затоа за кандидатот е пожелно да спроведе кратка репетиција со концертмајстор. Покрај тоа, за подготовка на гласот е потребно претходно распејување.<ref name=":0" /> == Професионална аудиција == Аудицијата на професионални изведувачи може да се спроведе за две цели: * за учество во конкретен проект (проби, кастинг); * при прием во постојаната трупа на уметничка организација. При спроведување на професионална аудиција, како правило, се нагласува потесна специјализација на изведувачот што се бара за проектот или организацијата. Можат да се постават дополнителни барања, на пример, задолжително постоење на професионална подготовка или старосни ограничувања. Покрај претставниците од светот на уметноста, аудиција можат да минуваат, на пример, [[Модел (личност)|манекените]]. == Шоу на таленти == На почетокот на XXI век, аудициите станале основа за телевизиските емисии. Иако различни натпревари за таленти се познати низ целиот XX век, па дури и порано, форматот на новите телеемисии вклучува не само утврдување на најдобриот изведувач, туку и склучување на професионален договор со него, што целосно го изедначува овој тип шоу со аудиција. Примери за такви телеемисии можат да бидат ''Американски идол'' и ''Фабрика на ѕвезди'', двете појавени во етерот во 2002 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Auditions}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сценска уметност]] [[Категорија:Театар]] [[Категорија:Глума]] 6j83fpaaxj7ajq9jqw0vzyreyuoiebq 5605076 5605075 2026-08-04T18:59:54Z Andrew012p 85224 /* Шоу на таленти */ 5605076 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sketches of women at audition for the chorus at Delmar Garden theater in St. Louis, 1906.jpg|мини|Скици од уметницата Маргерит Мартин на жени што се обидуваат на проба за хорот во театарот Делмар во Сент Луис во мај 1906 г., со цитати од некои од прикажаните|301x301пкс]] '''Аудиција''', '''проба''', '''ислушување''' или '''пробен настап''' — конкурс за претенденти за учество во уметнички проекти или запишување во театарски и музички образовни установи. На аудицијата учествуваат изведувачи: музичари, пејачи, танчари, [[Глумец|глумци]]. Како правило, аудицијата вклучува настап на изведувачот со претходно подготвена и извежбана солистичка нумера, како и изведба на композиција зададена на самото место или кратко пред тоа. Во одредени случаи, на пример, со модел или акробат, лицето може да биде замолено да продемонстрира низа професионални вештини. Глумците можат да бидат замолени да претстават монолог. Пејачите изведуваат популарни песни, класични арии и др. Танчарот претставува програма во одреден стил, на пример, [[балет]], степ или [[Хип-хоп музика|хип-хоп]], или го покажува својот капацитет брзо да научи кореографски танц. == Аудиција при запишување во образовна установа == За запишување на театарската или кинематографската академија на глумечките одделенија, кандидатот мора да го продемонстрира нивото на уметнички талент и способноста за сценско однесување. Притоа, на аудицијата кандидатот доживува силен психолошки притисок бидејќи мора да настапува пред комисија од професори, а често и во присуство на гледачи пуштени во салата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.ru/books?id=-qrDBgAAQBAJ|title=Как поступить в ВУЗ. Руководство абитуриента|last=Фадеева|first=Надежда|date=2015-02-20|publisher=АБ Паблишинг Трейд|isbn=978-5-457-71798-5|language=ru}}</ref> Поради овие причини, кандидатот може да не ги покаже своите вистински способности или да остане незабележан.<ref name=":0">О музыкальном воспитании актера в театральном вузе&#x20;&#x2F;&#x20;Алексеев Н. Н..&#x20;— 1987. (руски)</ref> За пејачите главен е вокалниот конкурс, кој исто така може да се користи за глумечките насоки. Вокалната аудиција бара дополнителна подготовка: како правило, пеењето е проследено со акомпанемент, па затоа за кандидатот е пожелно да спроведе кратка репетиција со концертмајстор. Покрај тоа, за подготовка на гласот е потребно претходно распејување.<ref name=":0" /> == Професионална аудиција == Аудицијата на професионални изведувачи може да се спроведе за две цели: * за учество во конкретен проект (проби, кастинг); * при прием во постојаната трупа на уметничка организација. При спроведување на професионална аудиција, како правило, се нагласува потесна специјализација на изведувачот што се бара за проектот или организацијата. Можат да се постават дополнителни барања, на пример, задолжително постоење на професионална подготовка или старосни ограничувања. Покрај претставниците од светот на уметноста, аудиција можат да минуваат, на пример, [[Модел (личност)|манекените]]. == Шоу на таленти == На почетокот на XXI век, аудициите станале основа за телевизиските емисии. Иако различни натпревари за таленти се познати низ целиот XX век, па дури и порано, форматот на новите телеемисии вклучува не само утврдување на најдобриот изведувач, туку и склучување на професионален договор со него, што целосно го изедначува овој тип шоу со аудиција. Примери за такви телеемисии можат да бидат ''[[Американски идол]]'' и ''Фабрика на ѕвезди'', двете појавени во етерот во 2002 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Auditions}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сценска уметност]] [[Категорија:Театар]] [[Категорија:Глума]] m9b2wj2azxsp1hmmv4q78l4vfihow9v 5605077 5605076 2026-08-04T19:02:54Z Andrew012p 85224 /* Аудиција при запишување во образовна установа */ 5605077 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sketches of women at audition for the chorus at Delmar Garden theater in St. Louis, 1906.jpg|мини|Скици од уметницата Маргерит Мартин на жени што се обидуваат на проба за хорот во театарот Делмар во Сент Луис во мај 1906 г., со цитати од некои од прикажаните|301x301пкс]] '''Аудиција''', '''проба''', '''ислушување''' или '''пробен настап''' — конкурс за претенденти за учество во уметнички проекти или запишување во театарски и музички образовни установи. На аудицијата учествуваат изведувачи: музичари, пејачи, танчари, [[Глумец|глумци]]. Како правило, аудицијата вклучува настап на изведувачот со претходно подготвена и извежбана солистичка нумера, како и изведба на композиција зададена на самото место или кратко пред тоа. Во одредени случаи, на пример, со модел или акробат, лицето може да биде замолено да продемонстрира низа професионални вештини. Глумците можат да бидат замолени да претстават монолог. Пејачите изведуваат популарни песни, класични арии и др. Танчарот претставува програма во одреден стил, на пример, [[балет]], степ или [[Хип-хоп музика|хип-хоп]], или го покажува својот капацитет брзо да научи кореографски танц. == Аудиција при запишување во образовна установа == За запишување на театарската или кинематографската академија на глумечките одделенија, кандидатот мора да го продемонстрира нивото на уметнички талент и способноста за сценско однесување. Притоа, на аудицијата кандидатот доживува силен психолошки притисок бидејќи мора да настапува пред комисија од професори, а често и во присуство на гледачи пуштени во салата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.ru/books?id=-qrDBgAAQBAJ|title=Как поступить в ВУЗ. Руководство абитуриента|last=Фадеева|first=Надежда|date=2015-02-20|publisher=АБ Паблишинг Трейд|isbn=978-5-457-71798-5|language=ru}}</ref> Поради овие причини, кандидатот може да не ги покаже своите вистински способности или да остане незабележан.<ref name=":0">О музыкальном воспитании актера в театральном вузе&#x20;&#x2F;&#x20;Алексеев Н. Н..&#x20;— 1987. (руски)</ref> За пејачите главен е вокалниот конкурс, кој исто така може да се користи за глумечките насоки. Вокалната аудиција бара дополнителна подготовка: како правило, пеењето е проследено со придружба, па затоа за кандидатот е пожелно да спроведе кратка репетиција со концертмајстор. Покрај тоа, за подготовка на гласот е потребно претходно распејување.<ref name=":0" /> == Професионална аудиција == Аудицијата на професионални изведувачи може да се спроведе за две цели: * за учество во конкретен проект (проби, кастинг); * при прием во постојаната трупа на уметничка организација. При спроведување на професионална аудиција, како правило, се нагласува потесна специјализација на изведувачот што се бара за проектот или организацијата. Можат да се постават дополнителни барања, на пример, задолжително постоење на професионална подготовка или старосни ограничувања. Покрај претставниците од светот на уметноста, аудиција можат да минуваат, на пример, [[Модел (личност)|манекените]]. == Шоу на таленти == На почетокот на XXI век, аудициите станале основа за телевизиските емисии. Иако различни натпревари за таленти се познати низ целиот XX век, па дури и порано, форматот на новите телеемисии вклучува не само утврдување на најдобриот изведувач, туку и склучување на професионален договор со него, што целосно го изедначува овој тип шоу со аудиција. Примери за такви телеемисии можат да бидат ''[[Американски идол]]'' и ''Фабрика на ѕвезди'', двете појавени во етерот во 2002 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Auditions}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сценска уметност]] [[Категорија:Театар]] [[Категорија:Глума]] 3kkypvadpdrice9yoozygm2meiapo0t 1 1400561 5605066 2026-08-04T18:20:23Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5605066 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1400562 5605088 2026-08-04T21:22:43Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1297844377|Linum medium]]“ 5605088 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Linum medium.jpg|genus=Linum|species=medium|authority=([[Jules Émile Planchon|Planch.]]) [[Nathaniel Lord Britton|Britton]]}} '''''Среден лен (Linum medium)''''' - [[Вид (биологија)|вид]] на ''[[Лен (род)|лен]]'' по потекло од Источна [[Северна Америка]]. Се наоѓа на запад дури до [[Тексас]] и [[Висконсин]], на исток до [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], на север до [[Онтарио]] и [[Мејн]] и на југ до Јужна [[Флорида]]. Исто така, се наоѓа на [[Бахами|Бахамите]]. Неговото природно живеалиште се отворените области како што се [[Прерија|прериите]] и [[Савана|саваните]], често на кисела почва.<ref name="Missouri">{{Наведена книга|title=Flora of Missouri, Volume 3|last=Yatskievych|first=George|date=2013|publisher=Missouri Botanical Garden Press|pages=402}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFYatskievych2013">Yatskievych, George (2013). ''Flora of Missouri, Volume 3''. Missouri Botanical Garden Press. p.&nbsp;402.</cite></ref> Тоа е конзервативен вид, обично ограничен на висококвалитетни природни заедници. ''Средниот лен'' е повеќегодишно растение кое цвета во средината на летото.<ref name="Missouri">{{Наведена книга|title=Flora of Missouri, Volume 3|last=Yatskievych|first=George|date=2013|publisher=Missouri Botanical Garden Press|pages=402}}</ref> Тоа е еден од неколкуте видови ''лен'' со жолти цветови кои се широко распространети во Источна Северна Америка; други се ''L. floridanum'', ''[[Linum striatum|L. striatum]]'', ''L. sulcatum'' и ''[[Linum virginianum|L. virginianum]]''.<ref>{{Наведување|isbn=0-395-91172-9|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetowild00roge/page/164 164]|last=Roger Tory Peterson|last2=Margaret McKenny|author2-link=Margaret McKenny|others=Illustrations by Roger Tory Peterson.|year=1996|publisher=Houghton Mifflin|place=Boston|title=A field guide to wildflowers : Northeastern and North-central North America|url=https://archive.org/details/fieldguidetowild00roge/page/164}}</ref> == Таксономија == Видот има две варијанти:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dcnr.state.pa.us/cs/groups/public/documents/document/dcnr_016208.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130413065740/http://www.dcnr.state.pa.us/cs/groups/public/documents/document/dcnr_016208.pdf|archive-date=2013-04-13|accessdate=2013-08-23}} Pennsylvania DCNR</ref> * ''Linum medium var. medium'' - Ограничено на околу Големите Езера <ref name="Weakley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.herbarium.unc.edu/flora.htm|title=Flora of the Southern and Mid-Atlantic States|last=Alan Weakley|date=2015}}</ref> * ''Linum medium var. texanum'' - Широко распространет низ Источна Северна Америка и Бахамите == Наводи == {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Лен (род)]] ryzf6uzmzjolg7ahfb0m7p0t1fobidu 5605089 5605088 2026-08-04T21:24:34Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5605089 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Linum medium.jpg |genus=Linum |species=medium|authority=([[Жил Емил Планшон|Planch.]]) [[Натаниел Лорд Бритон|Britton]]}} '''Среден лен''' ({{langx|la|Linum medium}}) — [[Вид (биологија)|вид]] на ''[[Лен (род)|лен]]'' по потекло од Источна [[Северна Америка]]. Се наоѓа на запад дури до [[Тексас]] и [[Висконсин]], на исток до [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], на север до [[Онтарио]] и [[Мејн]] и на југ до Јужна [[Флорида]]. Исто така, се наоѓа на [[Бахами|Бахамите]]. Неговото природно живеалиште се отворените области како што се [[Прерија|прериите]] и [[Савана|саваните]], често на кисела почва.<ref name="Missouri">{{Наведена книга|title=Flora of Missouri, Volume 3|last=Yatskievych|first=George|date=2013|publisher=Missouri Botanical Garden Press|pages=402}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFYatskievych2013">Yatskievych, George (2013). ''Flora of Missouri, Volume 3''. Missouri Botanical Garden Press. p.&nbsp;402.</cite></ref> Тоа е конзервативен вид, обично ограничен на висококвалитетни природни заедници. ''Средниот лен'' е повеќегодишно растение кое цвета во средината на летото.<ref name="Missouri">{{Наведена книга|title=Flora of Missouri, Volume 3|last=Yatskievych|first=George|date=2013|publisher=Missouri Botanical Garden Press|pages=402}}</ref> Тоа е еден од неколкуте видови ''лен'' со жолти цветови кои се широко распространети во Источна Северна Америка; други се ''L. floridanum'', ''[[Linum striatum|L. striatum]]'', ''L. sulcatum'' и ''[[Linum virginianum|L. virginianum]]''.<ref>{{Наведување|isbn=0-395-91172-9|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetowild00roge/page/164 164]|last=Roger Tory Peterson|last2=Margaret McKenny|author2-link=Margaret McKenny|others=Illustrations by Roger Tory Peterson.|year=1996|publisher=Houghton Mifflin|place=Boston|title=A field guide to wildflowers : Northeastern and North-central North America|url=https://archive.org/details/fieldguidetowild00roge/page/164}}</ref> == Таксономија == Видот има две варијанти:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dcnr.state.pa.us/cs/groups/public/documents/document/dcnr_016208.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130413065740/http://www.dcnr.state.pa.us/cs/groups/public/documents/document/dcnr_016208.pdf|archive-date=2013-04-13|accessdate=2013-08-23}} Pennsylvania DCNR</ref> * ''Linum medium var. medium'' - Ограничено на околу Големите Езера <ref name="Weakley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.herbarium.unc.edu/flora.htm|title=Flora of the Southern and Mid-Atlantic States|last=Alan Weakley|date=2015}}</ref> * ''Linum medium var. texanum'' - Широко распространет низ Источна Северна Америка и Бахамите == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Лен (род)]] ef5mr9mglfhv9mjkd4v8nwnxkts0z9z 5605090 5605089 2026-08-04T21:25:33Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5605090 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Linum medium.jpg |genus=Linum |species=medium|authority=([[Жил Емил Планшон|Planch.]]) [[Натаниел Лорд Бритон|Britton]]}} '''Среден лен''' ({{langx|la|Linum medium}}) — [[Вид (биологија)|вид]] на ''[[Лен (род)|лен]]'' по потекло од Источна [[Северна Америка]]. Се наоѓа на запад дури до [[Тексас]] и [[Висконсин]], на исток до [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], на север до [[Онтарио]] и [[Мејн]] и на југ до Јужна [[Флорида]]. Исто така, се наоѓа на [[Бахами|Бахамите]]. Неговото природно живеалиште се отворените области како што се [[Прерија|прериите]] и [[Савана|саваните]], често на кисела почва.<ref name="Missouri">{{Наведена книга|title=Flora of Missouri, Volume 3|last=Yatskievych|first=George|date=2013|publisher=Missouri Botanical Garden Press|pages=402}}</ref> Тоа е конзервативен вид, обично ограничен на висококвалитетни природни заедници. ''Средниот лен'' е повеќегодишно растение кое цвета во средината на летото.<ref name="Missouri">{{Наведена книга|title=Flora of Missouri, Volume 3|last=Yatskievych|first=George|date=2013|publisher=Missouri Botanical Garden Press|pages=402}}</ref> Тоа е еден од неколкуте видови ''лен'' со жолти цветови кои се широко распространети во Источна Северна Америка; други се ''L. floridanum'', ''[[Linum striatum|L. striatum]]'', ''L. sulcatum'' и ''[[Linum virginianum|L. virginianum]]''.<ref>{{Наведување|isbn=0-395-91172-9|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetowild00roge/page/164 164]|last=Roger Tory Peterson|last2=Margaret McKenny|author2-link=Margaret McKenny|others=Illustrations by Roger Tory Peterson.|year=1996|publisher=Houghton Mifflin|place=Boston|title=A field guide to wildflowers : Northeastern and North-central North America|url=https://archive.org/details/fieldguidetowild00roge/page/164}}</ref> == Таксономија == Видот има две варијанти:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dcnr.state.pa.us/cs/groups/public/documents/document/dcnr_016208.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130413065740/http://www.dcnr.state.pa.us/cs/groups/public/documents/document/dcnr_016208.pdf|archive-date=2013-04-13|accessdate=2013-08-23}} Pennsylvania DCNR</ref> * ''Linum medium var. medium'' - Ограничено на околу Големите Езера <ref name="Weakley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.herbarium.unc.edu/flora.htm|title=Flora of the Southern and Mid-Atlantic States|last=Alan Weakley|date=2015}}</ref> * ''Linum medium var. texanum'' - Широко распространет низ Источна Северна Америка и Бахамите == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Лен (род)]] o4thekmzv2y8t8hljkdv0sn1gpemqdy 0 1400563 5605097 2026-08-04T21:40:44Z SrpskiAnonimac 64566 Пренасочување кон [[Техно]] 5605097 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Техно]] r2yf0cmn47dzz4rxktwnkk5y3rao2gs 14 1400564 5605101 2026-08-04T21:42:43Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Транс музика]] на [[Категорија:Транс-музика]] 5605101 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[:Категорија:Транс-музика]] 9efl2mexld27pj3vwhzonrvq6jl0sh4 14 1400565 5605124 2026-08-04T21:45:36Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Хаус музика]] на [[Категорија:Хаус-музика]] 5605124 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[:Категорија:Хаус-музика]] nrj7sm4kod1g8apoyl1r65wo1aos9rf 14 1400566 5605131 2026-08-04T21:47:53Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Техно музика]] на [[Категорија:Техно-музика]] 5605131 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[:Категорија:Техно-музика]] 5zzt3eh5byszudee726s45dtxspcfx9 14 1400567 5605137 2026-08-04T21:49:41Z SrpskiAnonimac 64566 SrpskiAnonimac ја премести страницата [[Категорија:Денс музика]] на [[Категорија:Денс-музика]] 5605137 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[:Категорија:Денс-музика]] 1zgsrk81cgupktnshhjqf9ufeiyqp7b 0 1400568 5605141 2026-08-04T22:11:41Z NawlinWik 135640 Целосно преработување на статијата со неутрален енциклопедиски стил; отстранување на неподдржани тврдења за лично богатство и семејни податоци; 5605141 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Елмедин Адеми | native_name = Elmedin Ademi | native_name_lang = sq | birth_date = 26 јуни 1988 | birth_place = [[Тетово]] | citizenship = [[Северна Македонија]] | occupation = претприемач, деловен раководител | years_active = 2008–денес | organization = EA Group | title = основач и извршен директор | known_for = основањето на [[:en:Screen Media (advertising company)|Screen Media]] и раководењето со [[:en:Eurovia DOOEL|Еуровиа]] }} '''Елмедин Адеми''' (албански: ''Elmedin Ademi''; роден на 26 јуни 1988 година во [[Тетово]]) е претприемач и деловен раководител од [[Северна Македонија]]. Тој ја основал компанијата за надворешно рекламирање [[:en:Screen Media (advertising company)|Screen Media]], а подоцна го презел раководењето со градежната и инфраструктурна компанија [[:en:Eurovia DOOEL|Еуровиа]].<ref name="PINA">[https://pina.mk/4386-chetiri-kompanii-dominantni-vo-biznisot-so-bilbordi/ „Четири компании – доминантни во бизнисот со билборди“], ПИНА, 6 ноември 2020. Посетено на 5 август 2026.</ref><ref name="BusinessMagazine">[https://businessmag.al/eurovia-drejt-ndertimit-te-resortit-te-ri-ne-shqiperi/ „Eurovia, drejt ndërtimit të resortit të ri në Shqipëri“], Business Magazine Albania, 9 март 2018. Посетено на 5 август 2026.</ref> Тој е основач и извршен директор на '''EA Group'''.<ref name="EAGroup">[https://ea.group/leadership/elmedin-ademi „Elmedin Ademi – Founder, CEO & Capital Allocator“], EA Group. Посетено на 5 август 2026.</ref> == Кариера == Адеми ја започнал својата претприемачка дејност во секторот за надворешно рекламирање. Во 2008 година ја основал [[:en:Screen Media (advertising company)|Screen Media]], компанија која работи со рекламни паноа и други форми на надворешно рекламирање. Во анализа објавена во 2020 година, Платформата за истражувачко новинарство и анализи ја навела Screen Media меѓу поголемите оператори на пазарот за билборд-рекламирање во Северна Македонија.<ref name="PINA" /> Во 2011 година Адеми го презел раководењето со [[:en:Eurovia DOOEL|Еуровиа]], градежна компанија развиена од претходна семејна деловна дејност. По промената на раководството, компанијата го проширила своето работење во областите на градежништвото и инфраструктурата.<ref name="BusinessMagazine" /> Според анализа на македонскиот економски портал ''Пари'', приходите на Еуровиа се зголемиле од приближно 2,9 милиони евра во 2018 година на приближно 14,9 милиони евра во 2022 година. Во истиот период, пријавената добивка се зголемила од околу 230.000 евра на околу 787.000 евра.<ref name="Pari">[https://pari.com.mk/elmedin-ademi-i-eurovia-na-jadicata-iljadarki-vo-mrezata-milioni/ „Елмедин Адеми и „Еуровиа“: На јадицата илјадарки – во мрежата милиони“], Пари, 29 август 2023. Посетено на 5 август 2026.</ref> Деловните активности развиени околу Screen Media и Еуровиа подоцна биле обединети во рамките на EA Group. Според официјалната страница на групацијата, Адеми е одговорен за нејзиното стратешко раководење и распределбата на капиталот.<ref name="EAGroup" /> == Награди и признанија == Во декември 2015 година, Screen Media и нејзиниот сопственик Елмедин Адеми ја добиле првата награда во категоријата микропретпријатија на манифестацијата „Претприемач на годината“. Настанот бил организиран од Стопанската комора на Северозападна Македонија, Сојузот на стопански комори и Македонската развојна фондација за претпријатија.<ref name="Award2015">[https://oemvp.org/u-ndane-cmimet-per-sipermarresit-e-vitit/ „U ndanë çmimet për sipërmarrësit e vitit“], Стопанска комора на Северозападна Македонија, 18 декември 2015. Посетено на 5 август 2026.</ref> Во изданието 2015–2016 на European Business Awards, Screen Media била избрана за „National Champion“ за Македонија во категоријата „The ELITE Award for Growth Strategy of the Year“. Признанието било доделено на компанијата, а не како индивидуална награда за Адеми.<ref name="EBA">[https://marketing365.mk/screen-media-proglasena-za-nacionalen-pobednik-za-makedonija-na-european-business-awards/ „Скрин Медиа прогласена за национален победник за Македонија на European Business Awards 2015/16“], Marketing365, 30 септември 2015. Посетено на 5 август 2026.</ref> == Јавен надзор == Во август 2023 година, [[Државна комисија за спречување на корупцијата|Државната комисија за спречување на корупцијата]] отворила предмет поврзан со договор за јавна набавка во вредност од приближно 1,8 милиони евра, доделен на Еуровиа од Министерството за надворешни работи. Договорот се однесувал на приспособување на Спортскиот центар „Борис Трајковски“ за Министерскиот совет на [[Организација за безбедност и соработка во Европа|ОБСЕ]]. Комисијата го отворила предметот поради вредноста на договорот и јавно изнесените сомнежи за можна политичка поврзаност.<ref name="Opening">[https://360stepeni.mk/dksk-ke-otvori-predmet-za-eurovia-firmata-shto-go-dobi-tenderot-od-mnr-za-adaptatsija-na-salata-boris-trajkovski/ „ДКСК ќе отвори предмет за „Еуровиа“ – фирмата што го доби тендерот од МНР за адаптација на салата „Борис Трајковски““], 360 степени, 29 август 2023. Посетено на 5 август 2026.</ref> Во јануари 2024 година, Комисијата го затворила предметот. Според нејзината анализа, тендерската документација и условите за учество не покажувале дека постапката била креирана за фаворизирање на одредена компанија. Комисијата навела дека четири економски оператори поднеле понуди и дека понудата на Еуровиа останала најповолна и по жалбената постапка.<ref name="Closure">[https://mia.mk/en/story/%D0%B4%D0%BA%D1%81%D0%BA-%D0%B3%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D1%86-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81-%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%BE-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD-%D0%B7%D0%B0-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B8 „ДКСК го затвори предметот за реконструкцијата на СЦ „Борис Трајковски“, но бара нов закон за финансирање политички партии“], МИА, 26 јануари 2024. Посетено на 5 август 2026.</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://ea.group/leadership/elmedin-ademi Официјален профил на Елмедин Адеми на EA Group] {{DEFAULTSORT:Адеми, Елмедин}} [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Луѓе од Тетово]] [[Категорија:Македонски стопанственици]] [[Категорија:Живи луѓе]] 7nhun2win4ixe3ujsu5fud5hf2ybb5c 0 1400569 5605143 2026-08-04T22:14:49Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Знаме на Науру]] на [[Знаме на Наоеро]] 5605143 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Знаме на Наоеро]] 4pt9mpdhug8nym0kpbq2zcvkn2en5ys 1 1400570 5605145 2026-08-04T22:14:49Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Знаме на Науру]] на [[Разговор:Знаме на Наоеро]] 5605145 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Знаме на Наоеро]] 5l4fx2yvd7hxh3x9k8a73cr7mp940gy 0 1400571 5605149 2026-08-04T22:16:08Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Грб на Науру]] на [[Грб на Наоеро]] 5605149 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Грб на Наоеро]] hcqixhsovb25vl6s5cfo80kdbpv5r7g 1 1400572 5605151 2026-08-04T22:16:09Z Buli 2648 Buli ја премести страницата [[Разговор:Грб на Науру]] на [[Разговор:Грб на Наоеро]] 5605151 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Грб на Наоеро]] dy3uncwrazo8y59s6r6o2hfd0upbxmq 0 1400573 5605154 2026-08-04T22:26:11Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Солунската бугарска католичка семинарија''' (француски: ''Séminaire bulgare de Zeytinlik'') била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на Конгрегацијата на мисијата (л... 5605154 wikitext text/x-wiki '''Солунската бугарска католичка семинарија''' (француски: ''Séminaire bulgare de Zeytinlik'') била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на Конгрегацијата на мисијата (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на Османлиското Царство. 05yljwfmwtd7w3ymozgeg7etzz4q4gb 5605155 5605154 2026-08-04T22:28:49Z Buli 2648 5605155 wikitext text/x-wiki '''Солунската бугарска католичка семинарија''' (француски: ''Séminaire bulgare de Zeytinlik'') била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур (Louis Droitecourt), Феликс Горлен (Félix Gorlin), Казимир Ипер (Casimir Hypert), Антоан Дестино (Antoine Destino) и Бартелеми Бланкар (Barthélémy Blancard). Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо (Émile Cazot), кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во Кукуш, Гевгелија, Ениџе Вардар и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == Балканските војни и Првата светска војна довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. bl2ajkl1ojlt2mh3d74e6xlrn31i2zx 5605157 5605155 2026-08-04T22:32:01Z Buli 2648 /* Престанок на работата */ 5605157 wikitext text/x-wiki '''Солунската бугарска католичка семинарија''' (француски: ''Séminaire bulgare de Zeytinlik'') била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур, Феликс Горлен, Казимир Ипер, Антоан Дестино и Бартелеми Бланкар. Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо, кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во Кукуш, Гевгелија, Ениџе Вардар и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]] довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. 4xojzt7kn02c6s8q7vlk4urxv2ojbb6 5605158 5605157 2026-08-04T22:32:26Z Buli 2648 5605158 wikitext text/x-wiki '''Солунската бугарска католичка семинарија''' ({{langx|fr|Séminaire bulgare de Zeytinlik}}) била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур, Феликс Горлен, Казимир Ипер, Антоан Дестино и Бартелеми Бланкар. Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо, кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во Кукуш, Гевгелија, Ениџе Вардар и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]] довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. tf9c6030d6akefhu492535srnjxhyrp 5605159 5605158 2026-08-04T22:36:38Z Buli 2648 5605159 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|мини|Зградата на семинаријата]] '''Солунската бугарска католичка семинарија''' ({{langx|fr|Séminaire bulgare de Zeytinlik}}) била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур, Феликс Горлен, Казимир Ипер, Антоан Дестино и Бартелеми Бланкар. Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо, кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во Кукуш, Гевгелија, Ениџе Вардар и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]] довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. 3qkweyokfnyscgaov03myzyvbsv0ah4 5605160 5605159 2026-08-04T22:39:14Z Buli 2648 /* Историја */ 5605160 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|мини|Зградата на семинаријата]] '''Солунската бугарска католичка семинарија''' ({{langx|fr|Séminaire bulgare de Zeytinlik}}) била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур, Феликс Горлен, Казимир Ипер, Антоан Дестино и Бартелеми Бланкар. Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. [[Податотека:Students in the Bulgarian Catholic Seminary in Thessaloniki, 1896.jpg|мини|Ученици во семинаријата]] Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо, кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во Кукуш, Гевгелија, Ениџе Вардар и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]] довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. 6ab3vjueb1p6051po8jj0o43068kzbo 5605161 5605160 2026-08-04T22:39:34Z Buli 2648 /* Историја */ 5605161 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|мини|Зградата на семинаријата]] '''Солунската бугарска католичка семинарија''' ({{langx|fr|Séminaire bulgare de Zeytinlik}}) била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур, Феликс Горлен, Казимир Ипер, Антоан Дестино и Бартелеми Бланкар. Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. [[Податотека:Students in the Bulgarian Catholic Seminary in Thessaloniki, 1896.jpg|мини|Ученици во семинаријата (1896)]] Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо, кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во Кукуш, Гевгелија, Ениџе Вардар и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]] довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. 5fnk26styzcg1i2cjprdtah9qp1mubs 5605162 5605161 2026-08-04T22:40:34Z Buli 2648 /* Историја */ 5605162 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|мини|Зградата на семинаријата]] '''Солунската бугарска католичка семинарија''' ({{langx|fr|Séminaire bulgare de Zeytinlik}}) била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур, Феликс Горлен, Казимир Ипер, Антоан Дестино и Бартелеми Бланкар. Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. [[Податотека:Students in the Bulgarian Catholic Seminary in Thessaloniki, 1896.jpg|мини|Ученици во семинаријата (1896)]] Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо, кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во [[Кукуш]], [[Гевгелија]], [[Ениџе Вардар]] и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]] довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. g5jd9qbpo34c7jdoxfc9r0ww1g10sh3 5605163 5605162 2026-08-04T22:42:54Z Buli 2648 /* Престанок на работата */ 5605163 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bulgarian Seminary Thessaloniki.jpg|мини|Зградата на семинаријата]] '''Солунската бугарска католичка семинарија''' ({{langx|fr|Séminaire bulgare de Zeytinlik}}) била духовно-образовна установа на Бугарската гркокатоличка црква во Солун. Основана била во 1885 година во населбата Зејтинлик од страна на [[Лазаристи|Конгрегацијата на мисијата]] (лазаристите), со цел да подготвува свештеници и учители за бугарските католици од византиски обред во Македонија и Одринска Тракија. Во текот на своето постоење претставувала главен образовен центар на бугарската католичка мисија во европскиот дел на [[Османлиското Царство]]. == Историја == Основањето на семинаријата било поврзано со развојот на бугарското унијатско движење во втората половина на XIX век. Откако лазаристите ја презеле грижата за бугарската католичка мисија во Македонија, во Зејтинлик изградиле мисионерски комплекс кој опфаќал резиденција, училиште, интернат и духовна семинарија. Според Артур Друлез, првите години од работата на семинаријата (1885–1886) биле обележани со организациски и финансиски тешкотии, како и со формирањето на наставниот кадар. Во периодот 1886–1897 година семинаријата се развивала под раководство на неколку претпоставени на мисијата, меѓу кои Луј Дроаткур, Феликс Горлен, Казимир Ипер, Антоан Дестино и Бартелеми Бланкар. Во тој период установата се соочувала со финансиски проблеми, судири во рамките на бугарската унијатска заедница и спорови околу управувањето со Апостолскиот викаријат во Македонија. [[Податотека:Students in the Bulgarian Catholic Seminary in Thessaloniki, 1896.jpg|мини|Ученици во семинаријата (1896)]] Најзначајниот период од развојот на семинаријата бил за време на управувањето на Емил Казо, кој бил претпоставен на мисијата од 1897 до 1914 година. Тогаш биле проширени семинарските објекти во Зејтинлик, била подобрена организацијата на наставата и бил разгледуван проект за основање француско-бугарски колеџ. Истовремено, семинаријата служела како центар на пошироката католичка мисија, од која се координирала работата на унијатските парохии во [[Кукуш]], [[Гевгелија]], [[Ениџе Вардар]] и други места. == Настава == Семинаријата обезбедувала образование за кандидати за свештенство на Бугарската гркокатоличка црква. Покрај богословските дисциплини, наставата вклучувала класични и современи јазици, црковна историја, литургика и други општообразовни предмети. Дел од воспитаниците подоцна работеле како свештеници, учители и катехети во бугарските католички општини во Македонија и Тракија. == Престанок на работата == [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]] довеле до прекин на редовната работа на семинаријата. Во 1914 година дејноста на установата практично престанала, а имотните и правните прашања на мисијата останале нерешени уште повеќе децении. Според Друлез, ликвидацијата на мисијата и на нејзиниот имот во Зејтинлик траела сè до крајот на 1930-тите години. [[Категорија:Османлиски Солун]] 5e395o3l18u279jq70bnvfkyzxiibvd 14 1400574 5605168 2026-08-04T22:52:35Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{рв|People of Durrës}} [[Категорија:Луѓе по град во Албанија|Драч]] [[Категорија:Драч]] 5605168 wikitext text/x-wiki {{рв|People of Durrës}} [[Категорија:Луѓе по град во Албанија|Драч]] [[Категорија:Драч]] t33n7ix4d2i7jkag4v6f3wf6rcrxw82 0 1400575 5605170 2026-08-04T23:24:55Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-... 5605170 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-date=16 јануари 2018 }}</ref> Присутно е во Европа и на Кавказот.<ref name = powo/> == Опис == Ова е многу [[полиморфизам (биологија)|полиморфно]] повеќегодишно растение, високо до 100 см, голо, со задрвенет и разгранет хоризонтален подземен дел, од кој вертикално се издигнуваат повеќе стебла; [[стебло]]то обично во горната половина разгрането, а во основата речиси нема остатоци од изумрени листови. Базалните [[лист]]ови со многу долги или покуси дршки; лисните ламини обратно-јајцевидни, елиптични, долгнавести до линејни, на врвот тапи или кусо заострени, со 5-7 паралени жили; стеблените листови копјести до линејни, приседнати, делумно го обвиваат стеблото, кусо заострени или постепено се стеснуваат кон врвот и често пати се срповидно искривени. Штитовите со 5-9 (12) тенки зраци со штитчиња; [[прицветник|прицветниците]] 2-5, копјести до линејни, со различна должина, на врвот зашилени и обично со 5 жили. Штитчињата со 5-6 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот зашилени, со 3 жили и покуси од цветните и плодните дршки. [[Плод]]от е долг 3-6 мм, темнокафеав, со тесни крила по рабовите. == Лековитост == Срповидното зајачко уво поседува [[антидепресив]]ни својства посредувани преку [[серотонин|серотоногенски]] и [[норадреналин]]ски системи (иако точниот механизам допрва треба да се најде).<ref>{{наведено списание |last1=Lee |first1=B |last2=Yun |first2=HY |last3=Shim |first3=I |last4=Lee |first4=H |last5=Hahm |first5=DH |name-list-style=vanc |year=2012 |title=''Bupleurum falcatum'' Prevents Depression and Anxiety-Like Behaviors in Rats Exposed to Repeated Restraint Stress. |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=22 |issue=3 |pages=422–30 |pmid=22450800 |doi=10.4014/jmb.1110.10077 }}</ref> == Во Македонија == Во Македонија ова растение расте по варовнички камењари, карпи и пасишта, до 2.100 м.<ref name="ФлораМак1.6" /> Се посочува за планината Осогово — [[Царев Врв]] (Урумов, 1923), Скопска Црна Гора (Групче, 1958), макар што отсуствува во хербариусмкиот материјал. Подвидот ''falcatum'' е познат единствено за планината [[Караџица]] — Рада Планина над с. [[Патишка Река]]. Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''cernuum'', но тој денес е прекласификуван во видот [[високо зајачко уво]] (''Bupleurum exaltatum'').<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1604-1605}}</ref> ==Подвидови== Three subspecies are accepted.<ref name = powo>{{нмс |title=''Bupleurum falcatum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:839147-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=10 февруари 2025 }}</ref> *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''corsicum'' {{мали|(Coss. & Kralik) Rouy & E.G.Camus}} — Корзика *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''dilatatum'' {{мали|(Schur) Soó}} — Словачка, Унгарија и Романија *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''falcatum'' — од Франција до Кавказот и источна европска Русија, вкл. Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum falcatum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359477}} {{Таксонска лента|from=Q1152744}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] h5yya56h49sjrpmb4c1gd2ubgw3ox5j 5605171 5605170 2026-08-04T23:25:06Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Bupleurum falcatum]] на [[Срповидно зајачко уво]] 5605170 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-date=16 јануари 2018 }}</ref> Присутно е во Европа и на Кавказот.<ref name = powo/> == Опис == Ова е многу [[полиморфизам (биологија)|полиморфно]] повеќегодишно растение, високо до 100 см, голо, со задрвенет и разгранет хоризонтален подземен дел, од кој вертикално се издигнуваат повеќе стебла; [[стебло]]то обично во горната половина разгрането, а во основата речиси нема остатоци од изумрени листови. Базалните [[лист]]ови со многу долги или покуси дршки; лисните ламини обратно-јајцевидни, елиптични, долгнавести до линејни, на врвот тапи или кусо заострени, со 5-7 паралени жили; стеблените листови копјести до линејни, приседнати, делумно го обвиваат стеблото, кусо заострени или постепено се стеснуваат кон врвот и често пати се срповидно искривени. Штитовите со 5-9 (12) тенки зраци со штитчиња; [[прицветник|прицветниците]] 2-5, копјести до линејни, со различна должина, на врвот зашилени и обично со 5 жили. Штитчињата со 5-6 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот зашилени, со 3 жили и покуси од цветните и плодните дршки. [[Плод]]от е долг 3-6 мм, темнокафеав, со тесни крила по рабовите. == Лековитост == Срповидното зајачко уво поседува [[антидепресив]]ни својства посредувани преку [[серотонин|серотоногенски]] и [[норадреналин]]ски системи (иако точниот механизам допрва треба да се најде).<ref>{{наведено списание |last1=Lee |first1=B |last2=Yun |first2=HY |last3=Shim |first3=I |last4=Lee |first4=H |last5=Hahm |first5=DH |name-list-style=vanc |year=2012 |title=''Bupleurum falcatum'' Prevents Depression and Anxiety-Like Behaviors in Rats Exposed to Repeated Restraint Stress. |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=22 |issue=3 |pages=422–30 |pmid=22450800 |doi=10.4014/jmb.1110.10077 }}</ref> == Во Македонија == Во Македонија ова растение расте по варовнички камењари, карпи и пасишта, до 2.100 м.<ref name="ФлораМак1.6" /> Се посочува за планината Осогово — [[Царев Врв]] (Урумов, 1923), Скопска Црна Гора (Групче, 1958), макар што отсуствува во хербариусмкиот материјал. Подвидот ''falcatum'' е познат единствено за планината [[Караџица]] — Рада Планина над с. [[Патишка Река]]. Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''cernuum'', но тој денес е прекласификуван во видот [[високо зајачко уво]] (''Bupleurum exaltatum'').<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1604-1605}}</ref> ==Подвидови== Three subspecies are accepted.<ref name = powo>{{нмс |title=''Bupleurum falcatum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:839147-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=10 февруари 2025 }}</ref> *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''corsicum'' {{мали|(Coss. & Kralik) Rouy & E.G.Camus}} — Корзика *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''dilatatum'' {{мали|(Schur) Soó}} — Словачка, Унгарија и Романија *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''falcatum'' — од Франција до Кавказот и источна европска Русија, вкл. Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum falcatum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359477}} {{Таксонска лента|from=Q1152744}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] h5yya56h49sjrpmb4c1gd2ubgw3ox5j 5605173 5605171 2026-08-04T23:25:31Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5605173 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-date=16 јануари 2018 }}</ref> Присутно е во Европа и на Кавказот.<ref name = powo/> == Опис == Ова е многу [[полиморфизам (биологија)|полиморфно]] повеќегодишно растение, високо до 100 см, голо, со задрвенет и разгранет хоризонтален подземен дел, од кој вертикално се издигнуваат повеќе стебла; [[стебло]]то обично во горната половина разгрането, а во основата речиси нема остатоци од изумрени листови. Базалните [[лист]]ови со многу долги или покуси дршки; лисните ламини обратно-јајцевидни, елиптични, долгнавести до линејни, на врвот тапи или кусо заострени, со 5-7 паралени жили; стеблените листови копјести до линејни, приседнати, делумно го обвиваат стеблото, кусо заострени или постепено се стеснуваат кон врвот и често пати се срповидно искривени. Штитовите со 5-9 (12) тенки зраци со штитчиња; [[прицветник|прицветниците]] 2-5, копјести до линејни, со различна должина, на врвот зашилени и обично со 5 жили. Штитчињата со 5-6 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот зашилени, со 3 жили и покуси од цветните и плодните дршки. [[Плод]]от е долг 3-6 мм, темнокафеав, со тесни крила по рабовите. == Лековитост == Срповидното зајачко уво поседува [[антидепресив]]ни својства посредувани преку [[серотонин|серотоногенски]] и [[норадреналин]]ски системи (иако точниот механизам допрва треба да се најде).<ref>{{наведено списание |last1=Lee |first1=B |last2=Yun |first2=HY |last3=Shim |first3=I |last4=Lee |first4=H |last5=Hahm |first5=DH |name-list-style=vanc |year=2012 |title=''Bupleurum falcatum'' Prevents Depression and Anxiety-Like Behaviors in Rats Exposed to Repeated Restraint Stress. |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=22 |issue=3 |pages=422–30 |pmid=22450800 |doi=10.4014/jmb.1110.10077 }}</ref> == Во Македонија == Во Македонија ова растение расте по варовнички камењари, карпи и пасишта, до 2.100 м.<ref name="ФлораМак1.6" /> Се посочува за планината Осогово — [[Царев Врв]] (Урумов, 1923), Скопска Црна Гора (Групче, 1958), макар што отсуствува во хербариусмкиот материјал. Подвидот ''falcatum'' е познат единствено за планината [[Караџица]] — Рада Планина над с. [[Патишка Река]]. Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''cernuum'', но тој денес е прекласификуван во видот [[високо зајачко уво]] (''Bupleurum exaltatum'').<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1604-1605}}</ref> ==Подвидови== Three subspecies are accepted.<ref name = powo>{{нмс |title=''Bupleurum falcatum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:839147-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=10 февруари 2025 }}</ref> *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''corsicum'' {{мали|(Coss. & Kralik) Rouy & E.G.Camus}} — Корзика *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''dilatatum'' {{мали|(Schur) Soó}} — Словачка, Унгарија и Романија *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''falcatum'' — од Франција до Кавказот и источна европска Русија, вкл. Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum falcatum}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359477}} {{Таксонска лента|from=Q1152744}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] ke78olz3hvyv3bvc1te2pqndhe5zy4z 5605178 5605173 2026-08-05T02:11:35Z Bjankuloski06 332 5605178 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-date=16 јануари 2018 }}</ref> Присутно е во Европа и на Кавказот.<ref name = powo/> == Опис == Ова е многу [[полиморфизам (биологија)|полиморфно]] повеќегодишно растение, високо до 100 см, голо, со задрвенет и разгранет хоризонтален подземен дел, од кој вертикално се издигнуваат повеќе стебла; [[стебло]]то обично во горната половина разгрането, а во основата речиси нема остатоци од изумрени листови. Базалните [[лист]]ови со многу долги или покуси дршки; лисните ламини обратно-јајцевидни, елиптични, долгнавести до линејни, на врвот тапи или кусо заострени, со 5-7 паралени жили; стеблените листови копјести до линејни, приседнати, делумно го обвиваат стеблото, кусо заострени или постепено се стеснуваат кон врвот и често пати се срповидно искривени. Штитовите со 5-9 (12) тенки зраци со штитчиња; [[прицветник|прицветниците]] 2-5, копјести до линејни, со различна должина, на врвот зашилени и обично со 5 жили. Штитчињата со 5-6 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот зашилени, со 3 жили и покуси од цветните и плодните дршки. [[Плод]]от е долг 3-6 мм, темнокафеав, со тесни крила по рабовите. == Лековитост == Срповидното зајачко уво поседува [[антидепресив]]ни својства посредувани преку [[серотонин|серотоногенски]] и [[норадреналин]]ски системи (иако точниот механизам допрва треба да се најде).<ref>{{наведено списание |last1=Lee |first1=B |last2=Yun |first2=HY |last3=Shim |first3=I |last4=Lee |first4=H |last5=Hahm |first5=DH |name-list-style=vanc |year=2012 |title=''Bupleurum falcatum'' Prevents Depression and Anxiety-Like Behaviors in Rats Exposed to Repeated Restraint Stress. |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=22 |issue=3 |pages=422–30 |pmid=22450800 |doi=10.4014/jmb.1110.10077 }}</ref> == Во Македонија == Во Македонија ова растение расте по варовнички камењари, карпи и пасишта, до 2.100 м.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1604-1605}}</ref> Се посочува за планината Осогово — [[Царев Врв]] (Урумов, 1923), Скопска Црна Гора (Групче, 1958), макар што отсуствува во хербариусмкиот материјал. Подвидот ''falcatum'' е познат единствено за планината [[Караџица]] — Рада Планина над с. [[Патишка Река]]. Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''cernuum'', но тој денес е прекласификуван во видот [[високо зајачко уво]] (''Bupleurum exaltatum''). ==Подвидови== Three subspecies are accepted.<ref name = powo>{{нмс |title=''Bupleurum falcatum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:839147-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=10 февруари 2025 }}</ref> *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''corsicum'' {{мали|(Coss. & Kralik) Rouy & E.G.Camus}} — Корзика *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''dilatatum'' {{мали|(Schur) Soó}} — Словачка, Унгарија и Романија *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''falcatum'' — од Франција до Кавказот и источна европска Русија, вкл. Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum falcatum}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359477}} {{Таксонска лента|from=Q1152744}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] ndahru8ii0br5zu10xna8zfohdjzkot 5605179 5605178 2026-08-05T02:11:59Z Bjankuloski06 332 /* Во Македонија */ 5605179 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-date=16 јануари 2018 }}</ref> Присутно е во Европа и на Кавказот.<ref name = powo/> == Опис == Ова е многу [[полиморфизам (биологија)|полиморфно]] повеќегодишно растение, високо до 100 см, голо, со задрвенет и разгранет хоризонтален подземен дел, од кој вертикално се издигнуваат повеќе стебла; [[стебло]]то обично во горната половина разгрането, а во основата речиси нема остатоци од изумрени листови. Базалните [[лист]]ови со многу долги или покуси дршки; лисните ламини обратно-јајцевидни, елиптични, долгнавести до линејни, на врвот тапи или кусо заострени, со 5-7 паралени жили; стеблените листови копјести до линејни, приседнати, делумно го обвиваат стеблото, кусо заострени или постепено се стеснуваат кон врвот и често пати се срповидно искривени. Штитовите со 5-9 (12) тенки зраци со штитчиња; [[прицветник|прицветниците]] 2-5, копјести до линејни, со различна должина, на врвот зашилени и обично со 5 жили. Штитчињата со 5-6 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот зашилени, со 3 жили и покуси од цветните и плодните дршки. [[Плод]]от е долг 3-6 мм, темнокафеав, со тесни крила по рабовите. == Лековитост == Срповидното зајачко уво поседува [[антидепресив]]ни својства посредувани преку [[серотонин|серотоногенски]] и [[норадреналин]]ски системи (иако точниот механизам допрва треба да се најде).<ref>{{наведено списание |last1=Lee |first1=B |last2=Yun |first2=HY |last3=Shim |first3=I |last4=Lee |first4=H |last5=Hahm |first5=DH |name-list-style=vanc |year=2012 |title=''Bupleurum falcatum'' Prevents Depression and Anxiety-Like Behaviors in Rats Exposed to Repeated Restraint Stress. |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=22 |issue=3 |pages=422–30 |pmid=22450800 |doi=10.4014/jmb.1110.10077 }}</ref> == Во Македонија == Во Македонија ова растение расте по варовнички камењари, карпи и пасишта, до 2.100 м.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1604-1605}}</ref> Се посочува за планината Осогово — [[Царев Врв]] (Урумов, 1923), Скопска Црна Гора (Групче, 1958), макар што отсуствува во хербариусмкиот материјал. Подвидот ''falcatum'' е познат единствено за планината [[Караџица]] — Рада Планина над с. [[Патишка Река]]. Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''cernuum'', но тој денес е прекласификуван во видот [[високо зајачко уво]] (''Bupleurum exaltatum'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77312964-1|title=Bupleurum falcatum subsp. cernuum (Nyman) Arcang. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2026-08-05}}</ref> ==Подвидови== Three subspecies are accepted.<ref name = powo>{{нмс |title=''Bupleurum falcatum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:839147-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=10 февруари 2025 }}</ref> *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''corsicum'' {{мали|(Coss. & Kralik) Rouy & E.G.Camus}} — Корзика *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''dilatatum'' {{мали|(Schur) Soó}} — Словачка, Унгарија и Романија *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''falcatum'' — од Франција до Кавказот и источна европска Русија, вкл. Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum falcatum}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359477}} {{Таксонска лента|from=Q1152744}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] lgsymq99xgp5hhyun7b0idk9mxd8cot 5605180 5605179 2026-08-05T02:12:20Z Bjankuloski06 332 5605180 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-date=16 јануари 2018 }}</ref> Присутно е во Европа и на Кавказот.<ref name = powo/> == Опис == Ова е многу [[полиморфизам (биологија)|полиморфно]] повеќегодишно растение, високо до 100 см, голо, со задрвенет и разгранет хоризонтален подземен дел, од кој вертикално се издигнуваат повеќе стебла; [[стебло]]то обично во горната половина разгрането, а во основата речиси нема остатоци од изумрени листови. Базалните [[лист]]ови со многу долги или покуси дршки; лисните ламини обратно-јајцевидни, елиптични, долгнавести до линејни, на врвот тапи или кусо заострени, со 5-7 паралени жили; стеблените листови копјести до линејни, приседнати, делумно го обвиваат стеблото, кусо заострени или постепено се стеснуваат кон врвот и често пати се срповидно искривени. Штитовите со 5-9 (12) тенки зраци со штитчиња; [[прицветник|прицветниците]] 2-5, копјести до линејни, со различна должина, на врвот зашилени и обично со 5 жили. Штитчињата со 5-6 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот зашилени, со 3 жили и покуси од цветните и плодните дршки. [[Плод]]от е долг 3-6 мм, темнокафеав, со тесни крила по рабовите. == Лековитост == Срповидното зајачко уво поседува [[антидепресив]]ни својства посредувани преку [[серотонин|серотоногенски]] и [[норадреналин]]ски системи (иако точниот механизам допрва треба да се најде).<ref>{{наведено списание |last1=Lee |first1=B |last2=Yun |first2=HY |last3=Shim |first3=I |last4=Lee |first4=H |last5=Hahm |first5=DH |name-list-style=vanc |year=2012 |title=''Bupleurum falcatum'' Prevents Depression and Anxiety-Like Behaviors in Rats Exposed to Repeated Restraint Stress. |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=22 |issue=3 |pages=422–30 |pmid=22450800 |doi=10.4014/jmb.1110.10077 }}</ref> == Во Македонија == Во Македонија ова растение расте по варовнички камењари, карпи и пасишта, до 2.100 м.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1604-1605}}</ref> Се посочува за планината Осогово — [[Царев Врв]] (Урумов, 1923), Скопска Црна Гора (Групче, 1958), макар што отсуствува во хербариусмкиот материјал. Подвидот ''falcatum'' е познат единствено за планината [[Караџица]] — Рада Планина над с. [[Патишка Река]]. Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''cernuum'', но тој денес е прекласификуван во видот [[високо зајачко уво]] (''Bupleurum exaltatum'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77312964-1|title=Bupleurum falcatum subsp. cernuum (Nyman) Arcang. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=5 август 2026}}</ref> ==Подвидови== Three subspecies are accepted.<ref name = powo>{{нмс |title=''Bupleurum falcatum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:839147-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=10 февруари 2025 }}</ref> *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''corsicum'' {{мали|(Coss. & Kralik) Rouy & E.G.Camus}} — Корзика *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''dilatatum'' {{мали|(Schur) Soó}} — Словачка, Унгарија и Романија *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''falcatum'' — од Франција до Кавказот и источна европска Русија, вкл. Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum falcatum}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359477}} {{Таксонска лента|from=Q1152744}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] gc5sg5nk1707feaf1btcthw6fucltwa 5605181 5605180 2026-08-05T02:16:46Z Bjankuloski06 332 5605181 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Срповидно зајачко уво | image = Bupleurum falcatum2 eF.jpg | status = | status_system = IUCN3.1 | taxon = Bupleurum falcatum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Срповидно зајачко уво''' ({{науч|Bupleurum falcatum}}) — вид цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref name="ars-grin.gov">{{GRIN |access-date=16 јануари 2018 }}</ref> Присутно е во Европа и на Кавказот.<ref name = powo/> == Опис == Ова е многу [[полиморфизам (биологија)|полиморфно]] повеќегодишно растение, високо до 100 см, голо, со задрвенет и разгранет хоризонтален подземен дел, од кој вертикално се издигнуваат повеќе стебла; [[стебло]]то обично во горната половина разгрането, а во основата речиси нема остатоци од изумрени листови. Базалните [[лист]]ови со многу долги или покуси дршки; лисните ламини обратно-јајцевидни, елиптични, долгнавести до линејни, на врвот тапи или кусо заострени, со 5-7 паралени жили; стеблените листови копјести до линејни, приседнати, делумно го обвиваат стеблото, кусо заострени или постепено се стеснуваат кон врвот и често пати се срповидно искривени. [[Штит (ботаника)|Штитовите]] со 5-9 (12) тенки зраци со штитчиња; [[прицветник|прицветниците]] 2-5, копјести до линејни, со различна должина, на врвот зашилени и обично со 5 жили. Штитчињата со 5-6 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот зашилени, со 3 жили и покуси од цветните и плодните дршки. [[Плод]]от е долг 3-6 мм, темнокафеав, со тесни крила по рабовите. == Лековитост == Срповидното зајачко уво поседува [[антидепресив]]ни својства посредувани преку [[серотонин|серотоногенски]] и [[норадреналин]]ски системи (иако точниот механизам допрва треба да се најде).<ref>{{наведено списание |last1=Lee |first1=B |last2=Yun |first2=HY |last3=Shim |first3=I |last4=Lee |first4=H |last5=Hahm |first5=DH |name-list-style=vanc |year=2012 |title=''Bupleurum falcatum'' Prevents Depression and Anxiety-Like Behaviors in Rats Exposed to Repeated Restraint Stress. |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=22 |issue=3 |pages=422–30 |pmid=22450800 |doi=10.4014/jmb.1110.10077 }}</ref> == Во Македонија == Во Македонија ова растение расте по варовнички камењари, карпи и пасишта, до 2.100 м.<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1604-1605}}</ref> Се посочува за планината Осогово — [[Царев Врв]] (Урумов, 1923), Скопска Црна Гора (Групче, 1958), макар што отсуствува во хербариусмкиот материјал. Подвидот ''falcatum'' е познат единствено за планината [[Караџица]] — Рада Планина над с. [[Патишка Река]]. Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''cernuum'', но тој денес е прекласификуван во видот [[високо зајачко уво]] (''Bupleurum exaltatum'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77312964-1|title=Bupleurum falcatum subsp. cernuum (Nyman) Arcang. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=5 август 2026}}</ref> ==Подвидови== Three subspecies are accepted.<ref name = powo>{{нмс |title=''Bupleurum falcatum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:839147-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=10 февруари 2025 }}</ref> *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''corsicum'' {{мали|(Coss. & Kralik) Rouy & E.G.Camus}} — Корзика *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''dilatatum'' {{мали|(Schur) Soó}} — Словачка, Унгарија и Романија *''Bupleurum falcatum'' subsp. ''falcatum'' — од Франција до Кавказот и источна европска Русија, вкл. Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum falcatum}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359477}} {{Таксонска лента|from=Q1152744}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] 8og9m9b7rq11o9nn7rlv3ggv8rkzhyf 0 1400576 5605172 2026-08-04T23:25:07Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Bupleurum falcatum]] на [[Срповидно зајачко уво]] 5605172 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Срповидно зајачко уво]] eznihgb0k9uozhita3hr5njlsyfumf5 0 1400577 5605182 2026-08-05T02:20:21Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Speciesbox | name = Ситно зајачко уво | image = Bupleurum tenuissimum.jpeg | genus = Bupleurum | species = tenuissimum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Ситно зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum tenuissimum}}) — крајбрежно цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те ('... 5605182 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Ситно зајачко уво | image = Bupleurum tenuissimum.jpeg | genus = Bupleurum | species = tenuissimum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Ситно зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum tenuissimum}}) — крајбрежно цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref>[http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1817 ''Bupleurum tenuissimum'' (Slender Hare`s-ear)] On-line Atlas of the British and Irish flora</ref> Се среќава и во [[Македонија]].<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1602-1603}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно сивкасто и голо растение, високо до 70 см, обично многу разгрането. [[Стебло]]то во основата круглесто, а во погорните делови четириаглесто, со тесни крилца по рабовите, разгранетите гранчиња расперени. [[Лист]]овите линејни до линејно-копјести, сиво-зелени, со 3-7 жили многу испакнати на долната страна и со заострен врв; базалните во основата со широк ципест раб и го обвиваат стеблото, а горните значително помали и приседнати. [[Штит (ботаника)|Штитовите]] со 3-5 штитчиња кои се со приближна или различна должина на дршките; има 3-4 [[прицветник|прицветници]], многу помали од најдолгата дршка на штитчињата, линејни до линејно-копјести, со 3 жили, на врвот заострени. Штитчињата со 5 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот заострени, со 3 жили, подолги од цветовите, а покуси од плодовите, по рабовите и по средната жила на долната страна рапави; дршките на штитчињата од 3-25 мм. [[Цвет]]овите жолтеникави до жолтеникаво-зелени. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се долги 0,4-0,5 мм, на грбната страна на врвот папилозни, а свитканиот кон внатрешноста дел на врвот со 2 запчиња. [[Столпче|Стоплчињата]] се долги 0,1-0,2 мм. [[Плод]]овите се јајцевидно-топчести до речиси топчести, долги околу 2 (1,9-2,3) мм, по површината густо брадавичести и со поизразени или слабо изразени ребра.<ref name="ФлораМак1.6" /> == Во Македонија == Во [[Македонија]] ситното зајачко уво се среќава исклучиво по [[соленост на почвата|засолените]] почви. Присутно е со подвидот ''tenuissimum''. Кај него секундарните гранчиња се многу куси, а исто важи и за дршките на штитчињата (2-6 мм). Плодовите се добро развиени брадавичести ребра. Познат е единствено за [[Овче Поле]], а се посочува и за Гевгелиско — с. [[Николиќ]] (Bornmüller, 1927) и [[Скопско|околината на Скопје]] (Славниќ, 1939).<ref name="ФлораМак1.6" /> Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''gracile'', но тој денес е прекласификуван во видот [[Маршалово зајачко уво]] (''Bupleurum marschallianum''). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum tenuissimum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359482}} {{Таксонска лента|from=Q311847}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] i4ytrddjfvs3uz9usr0trpy2of38i9m 5605183 5605182 2026-08-05T02:20:32Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Bupleurum tenuissimum]] на [[Ситно зајачко уво]] 5605182 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Ситно зајачко уво | image = Bupleurum tenuissimum.jpeg | genus = Bupleurum | species = tenuissimum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Ситно зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum tenuissimum}}) — крајбрежно цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref>[http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1817 ''Bupleurum tenuissimum'' (Slender Hare`s-ear)] On-line Atlas of the British and Irish flora</ref> Се среќава и во [[Македонија]].<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1602-1603}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно сивкасто и голо растение, високо до 70 см, обично многу разгрането. [[Стебло]]то во основата круглесто, а во погорните делови четириаглесто, со тесни крилца по рабовите, разгранетите гранчиња расперени. [[Лист]]овите линејни до линејно-копјести, сиво-зелени, со 3-7 жили многу испакнати на долната страна и со заострен врв; базалните во основата со широк ципест раб и го обвиваат стеблото, а горните значително помали и приседнати. [[Штит (ботаника)|Штитовите]] со 3-5 штитчиња кои се со приближна или различна должина на дршките; има 3-4 [[прицветник|прицветници]], многу помали од најдолгата дршка на штитчињата, линејни до линејно-копјести, со 3 жили, на врвот заострени. Штитчињата со 5 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот заострени, со 3 жили, подолги од цветовите, а покуси од плодовите, по рабовите и по средната жила на долната страна рапави; дршките на штитчињата од 3-25 мм. [[Цвет]]овите жолтеникави до жолтеникаво-зелени. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се долги 0,4-0,5 мм, на грбната страна на врвот папилозни, а свитканиот кон внатрешноста дел на врвот со 2 запчиња. [[Столпче|Стоплчињата]] се долги 0,1-0,2 мм. [[Плод]]овите се јајцевидно-топчести до речиси топчести, долги околу 2 (1,9-2,3) мм, по површината густо брадавичести и со поизразени или слабо изразени ребра.<ref name="ФлораМак1.6" /> == Во Македонија == Во [[Македонија]] ситното зајачко уво се среќава исклучиво по [[соленост на почвата|засолените]] почви. Присутно е со подвидот ''tenuissimum''. Кај него секундарните гранчиња се многу куси, а исто важи и за дршките на штитчињата (2-6 мм). Плодовите се добро развиени брадавичести ребра. Познат е единствено за [[Овче Поле]], а се посочува и за Гевгелиско — с. [[Николиќ]] (Bornmüller, 1927) и [[Скопско|околината на Скопје]] (Славниќ, 1939).<ref name="ФлораМак1.6" /> Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''gracile'', но тој денес е прекласификуван во видот [[Маршалово зајачко уво]] (''Bupleurum marschallianum''). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum tenuissimum}} * {{EOL}} * {{GRIN}} * {{Inaturalist-таксон|359482}} {{Таксонска лента|from=Q311847}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] i4ytrddjfvs3uz9usr0trpy2of38i9m 5605185 5605183 2026-08-05T02:20:58Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5605185 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Ситно зајачко уво | image = Bupleurum tenuissimum.jpeg | genus = Bupleurum | species = tenuissimum | authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Ситно зајачко уво'''<ref name="ТермПлевРаст">{{ТермПлевРаст|59}}</ref> ({{науч|Bupleurum tenuissimum}}) — крајбрежно цветно растение од семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae'').<ref>[http://www.brc.ac.uk/plantatlas/index.php?q=node/1817 ''Bupleurum tenuissimum'' (Slender Hare`s-ear)] On-line Atlas of the British and Irish flora</ref> Се среќава и во [[Македонија]].<ref name="ФлораМак1.6">{{ФлораМак1.6|1602-1603}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно сивкасто и голо растение, високо до 70 см, обично многу разгрането. [[Стебло]]то во основата круглесто, а во погорните делови четириаглесто, со тесни крилца по рабовите, разгранетите гранчиња расперени. [[Лист]]овите линејни до линејно-копјести, сиво-зелени, со 3-7 жили многу испакнати на долната страна и со заострен врв; базалните во основата со широк ципест раб и го обвиваат стеблото, а горните значително помали и приседнати. [[Штит (ботаника)|Штитовите]] со 3-5 штитчиња кои се со приближна или различна должина на дршките; има 3-4 [[прицветник|прицветници]], многу помали од најдолгата дршка на штитчињата, линејни до линејно-копјести, со 3 жили, на врвот заострени. Штитчињата со 5 прицветничиња; тие се линејно-копјести, на врвот заострени, со 3 жили, подолги од цветовите, а покуси од плодовите, по рабовите и по средната жила на долната страна рапави; дршките на штитчињата од 3-25 мм. [[Цвет]]овите жолтеникави до жолтеникаво-зелени. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] се долги 0,4-0,5 мм, на грбната страна на врвот папилозни, а свитканиот кон внатрешноста дел на врвот со 2 запчиња. [[Столпче|Стоплчињата]] се долги 0,1-0,2 мм. [[Плод]]овите се јајцевидно-топчести до речиси топчести, долги околу 2 (1,9-2,3) мм, по површината густо брадавичести и со поизразени или слабо изразени ребра.<ref name="ФлораМак1.6" /> == Во Македонија == Во [[Македонија]] ситното зајачко уво се среќава исклучиво по [[соленост на почвата|засолените]] почви. Присутно е со подвидот ''tenuissimum''. Кај него секундарните гранчиња се многу куси, а исто важи и за дршките на штитчињата (2-6 мм). Плодовите се добро развиени брадавичести ребра. Познат е единствено за [[Овче Поле]], а се посочува и за Гевгелиско — с. [[Николиќ]] (Bornmüller, 1927) и [[Скопско|околината на Скопје]] (Славниќ, 1939).<ref name="ФлораМак1.6" /> Мицевски („Флора на Република Македонија“) го посочува и подвидот ''gracile'', но тој денес е прекласификуван во видот [[Маршалово зајачко уво]] (''Bupleurum marschallianum''). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bupleurum tenuissimum}} * {{EOL}} * {{Inaturalist-таксон|359482}} {{Таксонска лента|from=Q311847}} [[Категорија:Зајачко уво]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] oc6avs7pbkbr7r0uhxhjkoub3msie9e 0 1400578 5605184 2026-08-05T02:20:33Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Bupleurum tenuissimum]] на [[Ситно зајачко уво]] 5605184 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ситно зајачко уво]] m2c2rxj0fpgbmsqspir93d724iw9o4k 0 1400579 5605188 2026-08-05T03:26:09Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: '''Штит''' ({{langx|la|umbella}}) — [[соцветие]] кое се состои од поголем број куси [[цветна дршка|цветни дршки]] кои се шират од заедничка точка, како ребра на чадор. Латинскиот назив е воведен во 1590-тите, со значење „чадор“.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=umbel umbel etymology]</r... 5605188 wikitext text/x-wiki '''Штит''' ({{langx|la|umbella}}) — [[соцветие]] кое се состои од поголем број куси [[цветна дршка|цветни дршки]] кои се шират од заедничка точка, како ребра на чадор. Латинскиот назив е воведен во 1590-тите, со значење „чадор“.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=umbel umbel etymology]</ref> Распоредот се движи од зарамнет до речиси полутопчест. Штитовите може да бидат прости или сложени. Малите секундарни штитови се нарекуваат '''штитчиња''' (''umbellulae'').<ref name=foc/><ref name= Beentje>{{cite book |author1= Beentje, H. |author2= Williamson, J. |year= 2010 |title= The Kew Plant Glossary: an Illustrated Dictionary of Plant Terms |publisher= Kew Publishing |location= Royal Botanic Gardens, Kew }}</ref> Распоредот на соцветието во штитови може да биде штитест (умбелатен) или речиси штитест (субумбелатен). Штитот е пример за неограничено соцветие.<ref name= Beentje/><ref> {{наведена книга |author1= Walters, D.R. |author2= Keil, D.J. |year= 1975 |title= Vascular Plant Taxonomy |publisher= Kendall/Hunt Publishing Company |location= Dubuque }} </ref> Штитовите се својствени на растенија како [[морков]]от, [[магдонос]]от, [[копар]]от и [[морач]]от во семејството на [[штитоцветни]]те (''Apiaceae''); [[бршлен]]от, [[аралија]]та (''Aralia'') и [[фатсија]]та (''Fatsia'') во семејството на [[аралии]]те (''Araliaceae''); и [[кромид]]от (''Allium'') во семејството на [[кокичиња]]та (''Amaryllidaceae''). Збиената цима, која е ограничено содветие, се нарекува штитовидна и личи на штит. ==Галерија== <gallery> Conioselinum pacificum 3573.JPG|Сложен штит на тихоокеански селеников буќинеш (''Conioselinum pacificum'') Daucus carota May 2008-1 edit.jpg|Сложен штит на [[див морков]] (''Daucus carota'') Fatsia japonica1.jpg|Прост штит на јапонска фатсија (''Fatsia japonica'') Primula veris (inflorescense).jpg|Прости штитови на [[пролетна јаглика]] (''Primula veris'') Pelargonium zonale umbel.jpg|Штит на [[обрачеста сардела]] (''Pelargonium zonale'') Daucus carota (Queen Anne's lace) umbel down view.jpg|alt=Daucus carota (Queen Anne's lace) umbel down view|Штит на див морков гледан оздола </gallery> == Наводи == {{наводи|refs= <ref name=foc>{{eFloras|2|10052|volume=14|Apiaceae Lindley |author=Menglan She |author2=Fading Pu |author3=Zehui Pan |author4=Mark Watson |author5=John F. M. Cannon |author6=Ingrid Holmes-Smith |author7=Eugene V. Kljuykov |author8=Loy R. Phillippe |author9=Michael G. Pimenov |access-date=15 January 2019}}</ref> }} [[Категорија:Растителна морфологија]] [[Категорија:Штитовидни]] jt9w1fea6ldlsmgx6r54y9dxlwaez9y 0 1400580 5605189 2026-08-05T03:26:38Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Штит (ботаника)]] 5605189 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Штит (ботаника)]] 9yr9wajijv2598w58j9o8cz3izltdds 0 1400581 5605192 2026-08-05T03:45:37Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Алпи]] 5605192 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Алпи]] rzqqgx9gcee3jtyocl0k08x6gtruv33 10 1400582 5605202 2026-08-05T05:38:35Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Navbox | title = [[Општина Улцињ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|30п|Грб на Улцињ]] | listclass = hlist | list1 = *[[Амбула]] *[[Бојке]] *[[Брајше]] *[[Братица]] *[[Владимир (Црна Гора)|Владимир]] *[[Горна Глезна]] *[[Горни Штој]] *[[Дарза]] *[[Долна Клезна]] *... 5605202 wikitext text/x-wiki {{Navbox | title = [[Општина Улцињ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|30п|Грб на Улцињ]] | listclass = hlist | list1 = *[[Амбула]] *[[Бојке]] *[[Брајше]] *[[Братица]] *[[Владимир (Црна Гора)|Владимир]] *[[Горна Глезна]] *[[Горни Штој]] *[[Дарза]] *[[Долна Клезна]] *[[Долни Штој]] *[[Зогањ]] *[[Кодре]] *[[Колонза]] *[[Косиќи]] *[[Кравари (Црна Гора)|Кравари]] *[[Круте Улцињске]] *[[Круте]] *[[Круче]] *[[Лисна Боре]] *[[Миде]] *[[Пистула]] *[[Растиш]] *[[Реч (Црна Гора)|Реч]] *[[Сукобин]] *[[Фраскањел]] *[[Шас]] *[[Штодра]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за општини во Црна Гора]] [[Категорија:Општина Улцињ|Ψ]] </noinclude> f5idklfy1xnzl7iyjeux7vt9pysxr9e 5605205 5605202 2026-08-05T05:40:18Z Bjankuloski06 332 5605205 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Улцињ | title = [[Општина Улцињ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|30п|Грб на Улцињ]] | listclass = hlist | list1 = *[[Амбула]] *[[Бојке]] *[[Брајше]] *[[Братица]] *[[Владимир (Црна Гора)|Владимир]] *[[Горна Глезна]] *[[Горни Штој]] *[[Дарза]] *[[Долна Клезна]] *[[Долни Штој]] *[[Зогањ]] *[[Кодре]] *[[Колонза]] *[[Косиќи]] *[[Кравари (Црна Гора)|Кравари]] *[[Круте Улцињске]] *[[Круте]] *[[Круче]] *[[Лисна Боре]] *[[Миде]] *[[Пистула]] *[[Растиш]] *[[Реч (Црна Гора)|Реч]] *[[Сукобин]] *[[Фраскањел]] *[[Шас]] *[[Штодра]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за општини во Црна Гора]] [[Категорија:Општина Улцињ|Ψ]] </noinclude> oj4k9gqsg0ez1uvcbx6rsf3hazb7evf 5605211 5605205 2026-08-05T05:43:49Z Bjankuloski06 332 5605211 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Улцињ | title = [[Општина Улцињ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|30п|Грб на Улцињ]] | listclass = hlist | list1 = *[[Амбула]] *[[Бојке]] *[[Брајше]] *[[Братица]] *[[Владимир (Црна Гора)|Владимир]] *[[Горна Глезна]] *[[Горни Штој]] *[[Дарза]] *[[Долна Клезна]] *[[Долни Штој]] *[[Зогањ]] *[[Кодре]] *[[Колонза]] *[[Косиќи]] *[[Кравари (Црна Гора)|Кравари]] *[[Круте Улцињске]] *[[Круте]] *[[Круче]] *[[Лисна Боре]] *[[Миде]] *[[Пистула]] *[[Растиш]] *[[Реч (Црна Гора)|Реч]] *[[Сукобин]] *[[Фраскањел]] *[[Шас]] *[[Штодра]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за општини во Црна Гора|Улцињ]] [[Категорија:Општина Улцињ|Ψ]] </noinclude> bbzsfms37pzkdbleblc5jphie9o8uif 5605212 5605211 2026-08-05T05:44:46Z Bjankuloski06 332 5605212 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Улцињ | title = [[Општина Улцињ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|30п|Грб на Улцињ]] | listclass = hlist | list1 = *[[Амбула]] *[[Бојке]] *[[Брајше]] *[[Братица]] *[[Владимир (Црна Гора)|Владимир]] *[[Горна Глезна]] *[[Горни Штој]] *[[Дарза]] *[[Долна Клезна]] *[[Долни Штој]] *[[Зогањ]] *[[Кодре]] *[[Колонза]] *[[Косиќи]] *[[Кравари (Црна Гора)|Кравари]] *[[Круте Улцињске]] *[[Круте]] *[[Круче]] *[[Лисна Боре]] *[[Миде]] *[[Пистула]] *[[Растиш]] *[[Реч (Црна Гора)|Реч]] *[[Сукобин]] *'''[[Улцињ]]''' *[[Фраскањел]] *[[Шас]] *[[Штодра]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за општини во Црна Гора|Улцињ]] [[Категорија:Општина Улцињ|Ψ]] </noinclude> 821y10wows0iaqckg0velt283ibnn62 11 1400583 5605206 2026-08-05T05:40:30Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{СЗР}} 5605206 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 14 1400584 5605207 2026-08-05T05:41:30Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Ulcinj Municipality}} [[Категорија:Општини во Црна Гора|Улцињ]] 5605207 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Ulcinj Municipality}} [[Категорија:Општини во Црна Гора|Улцињ]] po1solnvvmtb3ojpeha6oppuyy311at 14 1400585 5605210 2026-08-05T05:43:23Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{категорија за предлошки |type = navbox |topic = [[општини во Црна Гора]] }} [[Категорија:Предлошки за Црна Гора|Општини]] [[Категорија:Општини во Црна Гора|Ψ]] 5605210 wikitext text/x-wiki {{категорија за предлошки |type = navbox |topic = [[општини во Црна Гора]] }} [[Категорија:Предлошки за Црна Гора|Општини]] [[Категорија:Општини во Црна Гора|Ψ]] agn74fv76kvbtmtwrdyzq1bduywdp7n 0 1400586 5605215 2026-08-05T05:48:20Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Рожае]] на [[Рожаје]] 5605215 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Рожаје]] 858qbswqhgr4rl98fmrg1khfxh60nym 14 1400587 5605216 2026-08-05T06:07:32Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{рвр|Polygala}} [[Категорија:Млечни треви]] 5605216 wikitext text/x-wiki {{рвр|Polygala}} [[Категорија:Млечни треви]] qtgurjps3uw9n3cc274btuweep08k0m 14 1400588 5605217 2026-08-05T06:11:41Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{Cat main|Млечни треви}} [[Категорија:Млечни треви| ]] [[Категорија:Родови бобовидни]] 5605217 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Млечни треви}} [[Категорија:Млечни треви| ]] [[Категорија:Родови бобовидни]] odl06bb2tqx5qtc2769u23nl0x6nwt7 0 1400589 5605221 2026-08-05T06:12:56Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Плевља]] на [[Пљевља]] 5605221 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Пљевља]] qwqv9ddystjqaldnzjz1wljx76escqw 1 1400590 5605223 2026-08-05T06:12:56Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Плевља]] на [[Разговор:Пљевља]] 5605223 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Пљевља]] r3pw98qbc7a8vf7yoczcd67j3zy6ghs 10 1400591 5605279 2026-08-05T06:29:55Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}}|{{{1}}} |rank=genus |link={{subst:#titleparts:{{subst:PAGENAME}}|2|2}} |parent=Polygaleae |extinct= |refs=<!--Се прикажуваат само на оваа страница. Не ставајте ознаки „<ref>“ --> }} 5605279 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}}|{{{1}}} |rank=genus |link=Млечна трева (род) |parent=Polygaleae |extinct= |refs=<!--Се прикажуваат само на оваа страница. Не ставајте ознаки „<ref>“ --> }} lmtycxl7nypcjyi0ri1rqtq2ixot8th 0 1400592 5605280 2026-08-05T06:32:55Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Млечна трева (род)]] 5605280 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Млечна трева (род)]] 205y7txsthrumuh0h2029t36ax48x0r 10 1400593 5605281 2026-08-05T06:34:14Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Предлошка:Автотаксономија/Млечна трева (род)]] 5605281 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Автотаксономија/Млечна трева (род)]] j9zjg05nl091xwcp7fkoq0zp0hl1fty 10 1400594 5605318 2026-08-05T06:53:47Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Navbox |name = MontenegroCities |title = [[Municipalities of Montenegro|Seats of Montenegrin Municipalities]] |listclass = hlist |image = [[Image:Flag of Montenegro.svg|40px|Flag of Montenegro]] |list1 = * [[Андријевица]] * [[Бар (град)|Бар]] * [[Беране]] * [[Бијело Поље]] * [[Будва]] * [[Цетиње]] * [[Даниловград]] * [[Голубовци]] * [[Гусиње]] * [[Херцег Нови]] * [... 5605318 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = MontenegroCities |title = [[Municipalities of Montenegro|Seats of Montenegrin Municipalities]] |listclass = hlist |image = [[Image:Flag of Montenegro.svg|40px|Flag of Montenegro]] |list1 = * [[Андријевица]] * [[Бар (град)|Бар]] * [[Беране]] * [[Бијело Поље]] * [[Будва]] * [[Цетиње]] * [[Даниловград]] * [[Голубовци]] * [[Гусиње]] * [[Херцег Нови]] * [[Колашин]] * [[Котор]] * [[Мојковац]] * [[Никшиќ]] * [[Петњица]] * [[Плав]] * [[Пљевља]] * [[Плужине]] * [[Подгорица]] * [[Рожаје]] * [[Шавник]] * [[Тиват]] * [[Тузи]] * [[Улцињ]] * [[Жабљак]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за Црна Гора]] [[Категорија:Градови во Црна Гора|Ψ]] </noinclude> kfvcuwgaty7xrnlwd617x5ygtv23ojc 0 1400595 5605325 2026-08-05T09:34:29Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Централни сили]] 5605325 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Централни сили]] lopypqzemwvy6mqttu38r4mrru75scl 10 1400596 5605387 2026-08-05T09:55:22Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}}|{{{1}}} |rank=tribus |link={{subst:#titleparts:{{subst:PAGENAME}}|2|2}} |parent=Млечни треви |extinct= |refs=<!--Се прикажуваат само на оваа страница. Не ставајте ознаки „<ref>“ --> }} 5605387 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}}|{{{1}}} |rank=tribus |link=Polygaleae |parent=Млечни треви |extinct= |refs=<!--Се прикажуваат само на оваа страница. Не ставајте ознаки „<ref>“ --> }} g4pg5pmbx9lc7xe6kje21jyospfa7lh 10 1400597 5605388 2026-08-05T09:58:02Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{Don't edit this line {{{machine code|}}}|{{{1}}} |rank=familia |link={{subst:#titleparts:{{subst:PAGENAME}}|2|2}} |parent=Fabales |extinct= |refs=|refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi... 5605388 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}}|{{{1}}} |rank=familia |link=Млечни треви |parent=Fabales |extinct= |refs=|refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} lyd3zq0q4nbyl332mxu3m8h8rfdntq0 5605389 5605388 2026-08-05T09:58:53Z P.Nedelkovski 47736 5605389 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}}|{{{1}}} |rank=familia |link=Млечни треви |parent=Бобовидни |extinct= |refs=|refs={{Cite journal|author=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/boj.12385/epdf|format=PDF|issn=00244074|doi=10.1111/boj.12385}} }} 7wk4xjyk2on89ou3nq7b0y3fxfyryae 0 1400598 5605391 2026-08-05T10:02:04Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1098291563|Polygala monspeliaca]]“ 5605391 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Polygala monspeliaca.jpg|genus=Млечна трева (род)|species=monspeliaca|authority=L.|synonyms=}}'''''Монпелјеска млечна трева (Polygala monspeliaca)''''' - [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[млечни треви]]. Тие имаат самостоечки облик на раст и едноставни лисја. Поедини примероци можат да пораснат до 5 см.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/5494780|title=Polygala monspeliaca L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/PLGL/Polygala_monspeliaca.php|title=Polygala monspeliaca (Mediterranean Milkwort) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-07}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Млечна трева (род)]] fp1fdqn2klxt85h8fshytexawcn1joz 5605395 5605391 2026-08-05T10:28:42Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5605395 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Polygala monspeliaca.jpg|genus=Млечна трева (род)|species=monspeliaca|authority=L.|synonyms=}}'''''Монпелјеска млечна трева (Polygala monspeliaca)''''' - [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[млечни треви]]. Тие имаат самостоечки облик на раст и едноставни лисја. Поедини примероци можат да пораснат до 5 см.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/5494780|title=Polygala monspeliaca L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/PLGL/Polygala_monspeliaca.php|title=Polygala monspeliaca (Mediterranean Milkwort) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-07}}</ref> ==Опис== ===Општи одлики === Монпелјеската млечна трева е [[Едногодишно растение|едногодишно]] [[тревесто растение]]. [[Стебло|Стеблото]] му е вертикално, обично неразгрането, со висина од 10 до 30 см. Има тркалезн облик и е покриено со ретки, куси и лачно искривени влакна. === Листови === [[Лист|Листовите]] се спирално распоредени долж стеблото и се голи, со исклучок на нивните рабови каде што се забележуваат куси, лачно искривени влакненца. Според положбата и обликот, тие се делат на: * '''Базални (приземни) листови:''' имаат долгнавесто-ланцетен облик и се 3 до 4 (поретко 5) пати подолги отколку што се широки. * '''Стеблени листови:''' имаат линејно-ланцетен до линеен облик, со долг и заострен врв. === Цвет и соцветие === [[Соцветие|Соцветието]] е завршно (се наоѓа на врвот на стеблото) и има облик на густа пирамида. Оската на соцветието е покриена со погусти куси, лачно искривени влакненца. Со прецветањето, соцветието постепено се издолжува, при што прецветаните цветови се оддалечуваат еден од друг на растојание од 10 до 15 мм. * '''Прицветници и потприцветници (брактеи и брактеоли):''' [[Прицветник|Прицветниците]] се јајцевидно-ланцетни. Кај расцветаните [[цвет|цветови]] тие се долги колку [[Цветна дршка|цветните дршки]] или се малку подолги од нив, но бргу отпаѓаат. Потприцветниците се ланцетни и достигнуваат до половината од должината на цветните дршки. * '''[[Чашка (ботаника)|Чашка]]:''' Цветовите се мали. Двете долни [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] се долги околу 3 мм и се малку покуси од горното чашкино ливче. Специфичните странични крилца се долги 6–8 мм, имаат елиптично-ланцетен облик, заострени се во основата и на врвот, и имаат 3 зелени жили кои не се спојуваат (не анастомозираат) меѓу себе. * '''Венче:''' Венчето е белузлаво, со должина од околу 4 мм, што го прави покусо од крилцата. === Прашници и плод === Плодот е кутија која има обратно-срцевиден облик и е приседнат (нема сопствена дршка). == Живеалиште == Овој вид најчесто се среќава по брдските [[Пасиште|пасишта]], камењари, како и на напуштени ниви. == Распространетост == Растението има средоземен ареал на распространетост. Во Македонија е присутно во потоплите делови на земјата, каде што се забележани следниве месности: * '''Скопски Регион:''' [[Катлановска Бања]] и [[Таорска Клисура]]. * '''Овчеполие:''' Подрачјето помеѓу железничката станица „Овче Поле“ и ридот [[Богословец (рид)|Богословец]]. * '''Велешки Регион:''' Селата [[Отовица]], [[Башино Село]], [[Ногаевци]] и [[Уланци]], како и во историските (иселени) села Енешово (†) и Мушанци (†). * '''Неготински Регион:''' [[Орлово Брдо]] и историското село Цидимирци (†). * '''Гевгелиски и Дојрански Регион:''' Селото [[Нов Дојран]], поконкретно кај местото викано „Асанли“. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Млечна трева (род)]] hnuecuhte0lzfpv5lhlfrerm1j6768h 5605396 5605395 2026-08-05T10:32:11Z P.Nedelkovski 47736 наводи 5605396 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Polygala monspeliaca.jpg|genus=Млечна трева (род)|species=monspeliaca|authority=L.|synonyms=}}'''''Монпелјеска млечна трева (Polygala monspeliaca)''''' - [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[млечни треви]]. Тие имаат самостоечки облик на раст и едноставни лисја. Поедини примероци можат да пораснат до 5 см.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/5494780|title=Polygala monspeliaca L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/PLGL/Polygala_monspeliaca.php|title=Polygala monspeliaca (Mediterranean Milkwort) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-07}}</ref> ==Опис== ===Општи одлики === Монпелјеската млечна трева е [[Едногодишно растение|едногодишно]] [[тревесто растение]]. [[Стебло|Стеблото]] му е вертикално, обично неразгрането, со висина од 10 до 30 см. Има тркалезн облик и е покриено со ретки, куси и лачно искривени влакна.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1519-1520|pages=1433-1715 |url= |accessdate=5 август 2026}}</ref> === Листови === [[Лист|Листовите]] се спирално распоредени долж стеблото и се голи, со исклучок на нивните рабови каде што се забележуваат куси, лачно искривени влакненца. Според положбата и обликот, тие се делат на:<ref name=FM/> * '''Базални (приземни) листови:''' имаат долгнавесто-ланцетен облик и се 3 до 4 (поретко 5) пати подолги отколку што се широки. * '''Стеблени листови:''' имаат линејно-ланцетен до линеен облик, со долг и заострен врв. === Цвет и соцветие === [[Соцветие|Соцветието]] е завршно (се наоѓа на врвот на стеблото) и има облик на густа пирамида. Оската на соцветието е покриена со погусти куси, лачно искривени влакненца. Со прецветањето, соцветието постепено се издолжува, при што прецветаните цветови се оддалечуваат еден од друг на растојание од 10 до 15 мм.<ref name=FM/> * '''Прицветници и потприцветници (брактеи и брактеоли):''' [[Прицветник|Прицветниците]] се јајцевидно-ланцетни. Кај расцветаните [[цвет|цветови]] тие се долги колку [[Цветна дршка|цветните дршки]] или се малку подолги од нив, но бргу отпаѓаат. Потприцветниците се ланцетни и достигнуваат до половината од должината на цветните дршки. * '''[[Чашка (ботаника)|Чашка]]:''' Цветовите се мали. Двете долни [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] се долги околу 3 мм и се малку покуси од горното чашкино ливче. Специфичните странични крилца се долги 6–8 мм, имаат елиптично-ланцетен облик, заострени се во основата и на врвот, и имаат 3 зелени жили кои не се спојуваат (не анастомозираат) меѓу себе. * '''Венче:''' Венчето е белузлаво, со должина од околу 4 мм, што го прави покусо од крилцата.<ref name=FM/> === Прашници и плод === Плодот е кутија која има обратно-срцевиден облик и е приседнат (нема сопствена дршка).<ref name=FM/> == Живеалиште == Овој вид најчесто се среќава по брдските [[Пасиште|пасишта]], камењари, како и на напуштени ниви. == Распространетост == Растението има средоземен ареал на распространетост. Во Македонија е присутно во потоплите делови на земјата, каде што се забележани следниве месности:<ref name=FM/> * '''Скопски Регион:''' [[Катлановска Бања]] и [[Таорска Клисура]]. * '''Овчеполие:''' Подрачјето помеѓу железничката станица „Овче Поле“ и ридот [[Богословец (рид)|Богословец]]. * '''Велешки Регион:''' Селата [[Отовица]], [[Башино Село]], [[Ногаевци]] и [[Уланци]], како и во историските (иселени) села Енешово (†) и Мушанци (†). * '''Неготински Регион:''' [[Орлово Брдо]] и историското село Цидимирци (†). * '''Гевгелиски и Дојрански Регион:''' Селото [[Нов Дојран]], поконкретно кај местото викано „Асанли“. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Млечна трева (род)]] kd6wdihb434sie7qg9h7eygg6az3c6d 5605397 5605396 2026-08-05T10:32:24Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Флора на Македонија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5605397 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Polygala monspeliaca.jpg|genus=Млечна трева (род)|species=monspeliaca|authority=L.|synonyms=}}'''''Монпелјеска млечна трева (Polygala monspeliaca)''''' - [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[млечни треви]]. Тие имаат самостоечки облик на раст и едноставни лисја. Поедини примероци можат да пораснат до 5 см.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/5494780|title=Polygala monspeliaca L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/PLGL/Polygala_monspeliaca.php|title=Polygala monspeliaca (Mediterranean Milkwort) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-07}}</ref> ==Опис== ===Општи одлики === Монпелјеската млечна трева е [[Едногодишно растение|едногодишно]] [[тревесто растение]]. [[Стебло|Стеблото]] му е вертикално, обично неразгрането, со висина од 10 до 30 см. Има тркалезн облик и е покриено со ретки, куси и лачно искривени влакна.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1519-1520|pages=1433-1715 |url= |accessdate=5 август 2026}}</ref> === Листови === [[Лист|Листовите]] се спирално распоредени долж стеблото и се голи, со исклучок на нивните рабови каде што се забележуваат куси, лачно искривени влакненца. Според положбата и обликот, тие се делат на:<ref name=FM/> * '''Базални (приземни) листови:''' имаат долгнавесто-ланцетен облик и се 3 до 4 (поретко 5) пати подолги отколку што се широки. * '''Стеблени листови:''' имаат линејно-ланцетен до линеен облик, со долг и заострен врв. === Цвет и соцветие === [[Соцветие|Соцветието]] е завршно (се наоѓа на врвот на стеблото) и има облик на густа пирамида. Оската на соцветието е покриена со погусти куси, лачно искривени влакненца. Со прецветањето, соцветието постепено се издолжува, при што прецветаните цветови се оддалечуваат еден од друг на растојание од 10 до 15 мм.<ref name=FM/> * '''Прицветници и потприцветници (брактеи и брактеоли):''' [[Прицветник|Прицветниците]] се јајцевидно-ланцетни. Кај расцветаните [[цвет|цветови]] тие се долги колку [[Цветна дршка|цветните дршки]] или се малку подолги од нив, но бргу отпаѓаат. Потприцветниците се ланцетни и достигнуваат до половината од должината на цветните дршки. * '''[[Чашка (ботаника)|Чашка]]:''' Цветовите се мали. Двете долни [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] се долги околу 3 мм и се малку покуси од горното чашкино ливче. Специфичните странични крилца се долги 6–8 мм, имаат елиптично-ланцетен облик, заострени се во основата и на врвот, и имаат 3 зелени жили кои не се спојуваат (не анастомозираат) меѓу себе. * '''Венче:''' Венчето е белузлаво, со должина од околу 4 мм, што го прави покусо од крилцата.<ref name=FM/> === Прашници и плод === Плодот е кутија која има обратно-срцевиден облик и е приседнат (нема сопствена дршка).<ref name=FM/> == Живеалиште == Овој вид најчесто се среќава по брдските [[Пасиште|пасишта]], камењари, како и на напуштени ниви. == Распространетост == Растението има средоземен ареал на распространетост. Во Македонија е присутно во потоплите делови на земјата, каде што се забележани следниве месности:<ref name=FM/> * '''Скопски Регион:''' [[Катлановска Бања]] и [[Таорска Клисура]]. * '''Овчеполие:''' Подрачјето помеѓу железничката станица „Овче Поле“ и ридот [[Богословец (рид)|Богословец]]. * '''Велешки Регион:''' Селата [[Отовица]], [[Башино Село]], [[Ногаевци]] и [[Уланци]], како и во историските (иселени) села Енешово (†) и Мушанци (†). * '''Неготински Регион:''' [[Орлово Брдо]] и историското село Цидимирци (†). * '''Гевгелиски и Дојрански Регион:''' Селото [[Нов Дојран]], поконкретно кај местото викано „Асанли“. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Млечна трева (род)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] opwet9t78m72f6brksl7sc5zrtoq56m 5605398 5605397 2026-08-05T10:42:04Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5605398 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=Polygala monspeliaca.jpg |genus=Млечна трева (род) |species=monspeliaca|authority=L. |synonyms= }} '''Монпелјеска млечна трева''' ({{langx|la|Polygala monspeliaca}}) — [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[млечни треви]]. Тие имаат самостоечки облик на раст и едноставни лисја. Поедини примероци можат да пораснат до 5 см.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/5494780|title=Polygala monspeliaca L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/PLGL/Polygala_monspeliaca.php|title=Polygala monspeliaca (Mediterranean Milkwort) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-07}}</ref> ==Опис== ===Општи одлики === Монпелјеската млечна трева е [[Едногодишно растение|едногодишно]] [[тревесто растение]]. [[Стебло|Стеблото]] му е вертикално, обично неразгрането, со висина од 10 до 30 см. Има тркалезн облик и е покриено со ретки, куси и лачно искривени влакна.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА, Том I, свеска 6 |last=Мицевски |first=Кирил |authorlink=Кирил Мицевски |author= |year=2005 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=9989-101-46-9 (св. 6)|page=1519-1520|pages=1433-1715 |url= |accessdate=5 август 2026}}</ref> === Листови === [[Лист|Листовите]] се спирално распоредени долж стеблото и се голи, со исклучок на нивните рабови каде што се забележуваат куси, лачно искривени влакненца. Според положбата и обликот, тие се делат на:<ref name=FM/> * '''Базални (приземни) листови:''' имаат долгнавесто-ланцетен облик и се 3 до 4 (поретко 5) пати подолги отколку што се широки. * '''Стеблени листови:''' имаат линејно-ланцетен до линеен облик, со долг и заострен врв. === Цвет и соцветие === [[Соцветие|Соцветието]] е завршно (се наоѓа на врвот на стеблото) и има облик на густа пирамида. Оската на соцветието е покриена со погусти куси, лачно искривени влакненца. Со прецветањето, соцветието постепено се издолжува, при што прецветаните цветови се оддалечуваат еден од друг на растојание од 10 до 15 мм.<ref name=FM/> * '''Прицветници и потприцветници (брактеи и брактеоли):''' [[Прицветник|Прицветниците]] се јајцевидно-ланцетни. Кај расцветаните [[цвет|цветови]] тие се долги колку [[Цветна дршка|цветните дршки]] или се малку подолги од нив, но бргу отпаѓаат. Потприцветниците се ланцетни и достигнуваат до половината од должината на цветните дршки. * '''[[Чашка (ботаника)|Чашка]]:''' Цветовите се мали. Двете долни [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]] се долги околу 3 мм и се малку покуси од горното чашкино ливче. Специфичните странични крилца се долги 6–8 мм, имаат елиптично-ланцетен облик, заострени се во основата и на врвот, и имаат 3 зелени жили кои не се спојуваат (не анастомозираат) меѓу себе. * '''Венче:''' Венчето е белузлаво, со должина од околу 4 мм, што го прави покусо од крилцата.<ref name=FM/> === Прашници и плод === Плодот е кутија која има обратно-срцевиден облик и е приседнат (нема сопствена дршка).<ref name=FM/> == Живеалиште == Овој вид најчесто се среќава по брдските [[Пасиште|пасишта]], камењари, како и на напуштени ниви. == Распространетост == Подрачја на природна распространетост на видот се:<ref>[https://github.com/tdwg/wgsrpd/blob/master/109-488-1-ED/2nd%20Edition/TDWG_geo2.pdf {{aut|Brummitt, R.K.}} 2001. TDWG – World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions, 2nd Edition]</ref> *Европа **Југозападна Европа ***Балеарски Острови, Корзика, Франција, Португалија, Сардинија, Шпанија **Југоисточна Европа ***Албанија, Бугарија, Грција, Италија, Крит, Сицилија, Европска Турција, Северозападен Балкан *Африка **Северна Африка ***Алжир, Мароко, Тунис *Азија **Западна Азија ***Источноегејски Острови, Иран, Ирак, Либан-Сирија, Палестина, Турција ===Македонија=== Растението има средоземен ареал на распространетост. Во Македонија е присутно во потоплите делови на земјата, каде што се забележани следниве месности:<ref name=FM/> * '''Скопски Регион:''' [[Катлановска Бања]] и [[Таорска Клисура]]. * '''Овчеполие:''' Подрачјето помеѓу железничката станица „Овче Поле“ и ридот [[Богословец (рид)|Богословец]]. * '''Велешки Регион:''' Селата [[Отовица]], [[Башино Село]], [[Ногаевци]] и [[Уланци]], како и во историските (иселени) села Енешово (†) и Мушанци (†). * '''Неготински Регион:''' [[Орлово Брдо]] и историското село Цидимирци (†). * '''Гевгелиски и Дојрански Регион:''' Селото [[Нов Дојран]], поконкретно кај местото викано „Асанли“. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Polygala monspeliaca}} {{Викивидови-ред|Polygala monspeliaca}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Млечна трева (род)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] mc3xrtwjx1x3tgz8z0zkd8htu01zk8q 14 1400599 5605394 2026-08-05T10:27:29Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{Commons}} [[Кованица|Кованици]] воведени од 1701 до 1800 година. {{Navseasoncats}} [[Категорија:Неологизми по век]] [[Категорија:Воведено во 18 век|неологизми]] 5605394 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Кованица|Кованици]] воведени од 1701 до 1800 година. {{Navseasoncats}} [[Категорија:Неологизми по век]] [[Категорија:Воведено во 18 век|неологизми]] nyfw0in3pof5t7kmeupsris6i2420j4 1 1400600 5605399 2026-08-05T10:42:22Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5605399 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx