Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1259 5611814 5597413 2026-08-20T08:13:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611814 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Самоил | title = [[Цар]] на [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] или Македонското Царство<ref name="books.google.com">[http://books.google.com/books?ei=lcICTNbRNN6W4gaXuu3LDg&ct=result&id=LbiNeM-RJH4C&q=Samuel#v=snippet&q=Makedonische%20Reich&f=false ''Gegen das maechtige '''makedonische Reich''' scheint er '''' die Unterstuetzung der Herscher anderer Balkanlaender gesucht ... zu haben'']</ref><ref name="ReferenceA">Georgije Ostrogorski: Geschichte des Byzantinischen Staates, C.H.Beck, München, 1963</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=TF4SAAAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=XOjRUPjsCoe0tAa7voC4AQ&ved=0CEAQ6AEwBDgy Византийский временник, Volumes 2-3]</ref><ref>'''Between Bulgaria and this independent Macedonian Empire there is no connection at all. They are two distinct States as regards population and origin, capital towns, and tendencies. The population of Bulgaria is a mixture of Turanian Bulgars and Slavs, and that of Macedonia is as purely Southern Slav as that of Serbia, Croatia, and the Slovene lands.''' MACEDONIA BY T. R. GEORGEVITCH LONDON : GEORGE ALLEN & UNWIN LTD. NEW YORK: THE MACMILLAN COMPANY, First published in 1918</ref> | image= Samoil.jpg | caption = ''Портрет на цар Самоил'' од [[Димитар Кондовски]] (1984) | reign = [[997]]−[[1014]] год. | coronation = | predecessor = [[Комес Никола]] | successor = [[Гаврил Радомир]] | consort = [[Агата|Агата од Драч]] | issue = [[Гаврил Радомир]], <br> [[Теодора Косара]], <br> [[Мирослава]], <br> Катун, <br> Анастасија | royal house = [[Комитопули]] | father = [[Комес Никола]] | mother = [[Рипсимија]] |date of birth = [[958]] |place of birth = [[Македонија]] |date of death = [[6 октомври]] [[1014]] |place of death = [[Преспа]], [[Македонија]] | buried = [[Црква Свети Ахил (Мала Преспа)|Базилика Свети Ахил]] |}} '''Цар Самоил'''<ref><small>''Енциклопедија на МАНУ, стр. 1296''</small></ref> или '''цар Самуил''' ([[958]] — [[6 октомври]] [[1014]]) — [[среден век|средновековен]] [[Македонци|македонски]] владетел, кој на преминот од [[X век|X]] кон [[XI век]] образувал пространо царство на територијата на [[Балканскиот Полуостров]]. Државата што ја создал е позната како [[Самоилово Царство]],<ref name="Step" /><ref><small>''Ушче од времето на паг'аiн'ето на '''Самуилоото Царство''', Македонците не iеднаш праиiа силни востааiн'а против Византиiа, многу по силни од бугарцкото во време на браiк'а Асановци, но не можаа да се ослободат, зашчо каi ниф сет друзи географцките прилики каi бугарите друзи. — [[Крсте Петков Мисирков]], ''Состауала, состауат и можит ли Македониiа да состауат от себе оддел’на етнографцка и политична iединица?''<nowiki/>''</small></ref> а еден дел од историчарите, за да направат јасна разлика помеѓу '''новата држава''' <ref>[http://books.google.mk/books?id=cuMGAQAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE+%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE+%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=DO3RUJ7PJofXsga7k4CIBA&ved=0CEQQ6AEwBTge Введение в славянскую филологию]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=Ezw1AAAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE+%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE+%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=DO3RUJ7PJofXsga7k4CIBA&ved=0CFcQ6AEwCTge История болгарского государства и права]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=FTkBAAAAMAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE+%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE+%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=MOzRUMbdDMTesgaswIHgCQ&ved=0CDYQ6AEwAjgU История Болгарии: Болгария времен Первого и Второго царств (679-1393)]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=-C8KAQAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=--jRUPWGJon5sgbE3YHIDg&ved=0CDgQ6AEwAzg8 Мы от рода русского--: рождение русской дипломатии]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=NcUgAQAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=--jRUPWGJon5sgbE3YHIDg&ved=0CDQQ6AEwAjg8 Информационная война и дипломатия]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=SwwZAAAAYAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=--jRUPWGJon5sgbE3YHIDg&ved=0CCsQ6AEwADg8 Временникъ Демидовскаго юридическаго лицея, Issue 49]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=aC8LAAAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=XOjRUPjsCoe0tAa7voC4AQ&ved=0CFkQ6AEwCTgy Очерк культурной исторіи южних славян, Volume 1]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=Ezw1AAAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=sObRUIPDD8fAtAbjg4CYCg&ved=0CFAQ6AEwCDge История болгарского государства и права]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=gk8jAQAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=sObRUIPDD8fAtAbjg4CYCg&ved=0CEEQ6AEwBTge Sovremennai͡a ukrainskai͡a ėntsiklopediia: Du-Is]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=fGs8AAAAMAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=sObRUIPDD8fAtAbjg4CYCg&ved=0CC8Q6AEwATge Внешняя политика Древней Руси]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=E1coAAAAYAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=2-XRULX9EM_Jsgad7oCoDA&ved=0CFMQ6AEwCDgU Византина хроника]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=FTkBAAAAMAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=2-XRULX9EM_Jsgad7oCoDA&ved=0CDYQ6AEwAjgU История Болгарии: Болгария времен Первого и Второго царств (679-1393)]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?ei=6uPRUMDIJczKsga0iYGgDA&id=3NIrAAAAIAAJ&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=+%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB#search_anchor Славяне в древности]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=Ajo9AAAAIAAJ&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=6uPRUMDIJczKsga0iYGgDA&ved=0CDAQ6AEwATgK Болгарско-русские и русско-болгарские языковые связи]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=FsjG8qzTJwwC&pg=PA64&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=cOHRUK1uxM2zBtHBgcAP&ved=0CDUQ6AEwAg#v=onepage&q=%20%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB&f=false Истрия стран Центральной и Восточной Европы с древнейших времен до конца ХХ в.]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?id=9hgJJ5dPMx4C&pg=PA23&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&hl=en&sa=X&ei=cOHRUK1uxM2zBtHBgcAP&ved=0CD8Q6AEwBA#v=onepage&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&f=false Россия]</ref><ref>[http://books.google.mk/books?ei=cOHRUK1uxM2zBtHBgcAP&id=_X7RAAAAMAAJ&dq=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&q=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE#search_anchor История южных и западных славян]</ref> која ја создал Самуил и царството на бугарскиот цар [[Симеон I]] ([[Прво Бугарско Царство]]), го нарекуваат ''Македонско словенско царство'', ''Македонско царство'' <ref name="books.google.com">[http://books.google.com/books?ei=lcICTNbRNN6W4gaXuu3LDg&ct=result&id=LbiNeM-RJH4C&q=Samuel#v=snippet&q=Makedonische%20Reich&f=false ''Gegen das maechtige '''makedonische Reich''' scheint er '''' die Unterstuetzung der Herscher anderer Balkanlaender gesucht ... zu haben'']</ref><ref name="ReferenceA">Georgije Ostrogorski: Geschichte des Byzantinischen Staates, C.H.Beck, München, 1963</ref><ref name="ReferenceB">[http://books.google.com/books?ei=lcICTNbRNN6W4gaXuu3LDg&ct=result&id=LbiNeM-RJH4C&q=Samuel#v=snippet&q=Makedonisches%20Reich&f=false ''In Wirklichkeit unterschied sich aber sein '''' '''makedonisches Reich''' wesentlich vom ehemaligen Reich der Bulgaren.'']</ref><ref>[https://www.scribd.com/document/198469395/Pavle-Popovi%C4%87-Serbian-Macedonia-1916 Pavle Popović -Serbian Macedonia (1916)]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref><small>''Владимир Чоровиќ, "Историја српског народа", глава VI [http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html Држава мачедонских Словена“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071214173525/http://www.rastko.org.yu/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/2_6_l.html |date=2007-12-14 }}, издание на страницата www.rastko.org.yu, Белград, 2001. {{sr}}''</small></ref><ref><small>''Бранко Панов, "Македонија низ историјата", "Менора", Скопjе, 1999, стр. 15.''</small></ref><ref><small>''"Историја на македонскиот народ", том 1, Македонија од праисториско време до паѓањето под турска власт, Институт за историја, Скопје, 2000, стр. 357.''</small></ref><ref><small>''Коста Аџиевски, „Пелагонија во средниот век“, Скопје, 1994.''</small></ref><ref><small>''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора - византиски историограф од XIV век. -Годишен зборник на Филозофски факултет - Скопје, Кн. 27 (53), Скопје, 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.''</small></ref> или ''Западно Бугарско Царство''. Поголемиот дел од бугарските и еден дел од светските историчари го сметат за ''Бугарско Царство'' <ref name=CambridgeHist /><ref name=Diehl><small>{{Наведена книга|title=Histoire de l'Empire Byzantin|last=Diehl|first=Charles|publisher=August Picard|year=1924|place=Paris|language=fr|url=http://ugo.bratelli.free.fr/Diehl/DiehlEmpireByzantin.pdf}}</small></ref><ref name="Crampton1"><small>{{Наведена книга|title= A Concise History of Bulgaria, 2nd ed.|url= https://archive.org/details/concisehistoryof0000cram_f0p4|last=Crampton|first=Richard|publisher=Cambridge University Press|year=2005|place=Cambridge|language=англиски|isbn=978-0521616379}}</small></ref><ref name=Runciman><small>{{ Наведена книга |title = A History of the First Bulgarian Empire|last = Runciman|first = Steven|publisher= G. Bell & Sons Ltd| year=1930|place=London|language=англиски}}</small></ref><ref><small>{{Наведена книга|title=История на българите|last=Иречек|first=Константин|publisher=Наука и изкуство|place=Софија|year=1978|language=бугарски|url=http://www.promacedonia.org/ki/index.html}}</small></ref><ref><small>{{Наведена книга|title=История на българската държава през средните векове|volume=1|last=Златарски|first=Васил|year=1927|place=Софија|language=бугарски|url=http://www.promacedonia.org/vz1b/index.html}}</small></ref><ref><small>Хипотеза о Западној Бугарској, Glasnik Skopskog nauchnog drushtva, b. III, Skopie, 1928</small></ref><ref name=OstrogorskyByzantineState/><ref name=ObolenskyCommonwealth/>, според некои историчари Самоил бил владетел на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]]. Македонските историчари го именуваат Самоил како македонски цар, истакнувајќи дека тој учествувал во бунтот на комитопулите 969 година, кога била отфрлена бугарската врховна власт во Западна и Југозападна Македонија и биле поставени темелите на македонската средновековна држава, која по него е именувана како [[Самуилово Царство]], најголема ранофеудална државна творба на Балканот. Во негово време македонската средновековна држава го достигнала врвот во својот развиток. Учествувал во востанието на комитопулите против византиската власт во 976 година. Во почетокот владеел заедно со своите браќа Давид, Мојсеј и Арон, а по загинувањето на Давид и Мојсеј владеел заедно со брат му Арон, но по ликвидирањето на Арона, станал единствен владетел во државата во 986 година. Водел долга и исцрпувачка војна со византискиот цар [[Василиј II|Василиј]]. Учествувал во сите позначајни битки и походи против [[Византија]] и далеку ги проширил границите на државата. Ги обединил под своја власт речиси сите македонски територии (освен Солун), освоил голем дел од [[Балканскиот Полуостров]] ([[Тесалија]], [[Епир]], [[Албанија]], [[Далмација]], [[Босна]], [[Србија]] и поголем дел од [[Бугарија]]). Ги прифатил државно-правните традиции на [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] и според некои извори се прогласил за цар, со круна што му ја испратил римскиот папа.<ref name = Step/> Како формално-правен наследник на бугарските цареви, во изворите најчесто се именува како бугарски цар, а неговата држава како Бугарско Царство <ref name="ReferenceB"/>. Починал во [[Преспа]] од срцев удар, потресен од морничавата глетка кога ги видел своите ослепени војници што му ги испратил Василиј. Бил оженет со византиската благородничка [[Агата]] од [[Драч]], со која имал четири ќерки и синот [[Гаврил Радомир]]. Зачуван е неговиот натпис (992/3), во спомен на родителите и на братот Давид. На [[28 јуни (настани)|28 јуни]] [[2011]] година на централниот плоштад во [[Скопје]] бил поставен монументален мермерен споменик на Самоил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=139834|title=Поставен споменикот на Цар Самоил|last=|first=|date=28 јуни 2011|work=|publisher=А1|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=2011-07-31}}</ref> == Потекло == [[Податотека:Samuels_Macedonian_Kingdom.jpg|десно|мини|318x318пкс|Карта на Самоиловото Царство од 993 до 1018, печатена во неговиот ''Историски атлас'' од 1886, наречено Македонско Царство на Словените, на германскиот историчар [[Јохан Густав Дројзен]].<ref>{{Наведување|title=Droysen's Historical Atlas 1886|url=http://archive.org/details/DroysensHistoricalAtlas1886|accessdate=|last=AncientHistoryWorks}}</ref>]] [[Податотека:SamuilInscription.png|мини|250п|Самоиловиот натпис]] === Комитопули === {{Главна|Комитопули}} Самоил и неговите браќа (Давид, Мојсеј и Арон) се познати како [[комитопули]], односно млади кнезови, синови на кнезот Никола. Според еден дел од историчарите, тие ја искористиле тешката ситуација во [[Бугарија]] во [[969]] година, создадена со нападите на киевскиот кнез [[Свјатослав]], кренале востание, се осамостоиле во [[Македонија|Југозападна Македонија]] и ги поставиле темелите на новата држава во Македонија. Во почетокот ја признавале византиската власт. Во [[973]] година испратиле пратеништво кај царот [[Отон I]] во [[Кведлинбург]]. По смртта на [[Јован I Цимискиј|Јован Цимискиј]] кренале востание, ја отфрлиле византиската власт и почнале да владеат самостојно во 976 година.<ref>[[С. Антолјак]], ''Самуиловата држава'', Скопје, 1969</ref><ref>[[С. Пириватриÿ]], ''Самуилова држава'', Београд, 1997</ref> Според друг дел од историчарите востание во 969 година немало и комитопулите кренале само едно востание, тоа во 976 година против византиската власт.<ref name=CambridgeHist/><ref name=OstrogorskyByzantineState><small>{{Наведена книга|author=George Ostrogorsky|title = History of the Byzantine State| publisher= Blackwell| year=1984|language=англиски|isbn=0631127828}}</small></ref><ref name=ObolenskyCommonwealth><small>{{Наведена книга|author=Dimitri Obolensky |title = The Byzantine Commonwealth| publisher= Weidenfeld and Nicholson| year=1971|department=4|language=англиски|sbn=0297003437}}</small></ref> === Тези за неговото потекло === [[Податотека:Samoil-lik.jpg|мини|десно|350п|Ликот на царот Самуил, реконструиран според неговиот череп (од саркофаг "Г") црква [[Свети Ахил (црква)|Свети Ахил]], [[Мала Преспа]] (по Н. Муцопулос, Βασιλική).]] За потеклото на четворицата браќа комитопули, вклучително и Самуил, во историската наука сѐ уште се водат полемики. Засега се доминантни четири хипотези. # Првата се сведува дека комитопулите потекнувале од словенски род и тоа од племето Берзити. # Втората дека се од бугарски род, a оваа теза се заснова врз сведоштвото на Јован Скилица кои истакнува: Потоа пак, Бугарите, штом умре кралот, кренаа востание и за свои владетели избраа четворица, браќата Давид, Мојсеј, Арон и Самуил, синови на некој кнез, кој кај Бугарите бил многу моќен и затоа се наречени комитопули. Ова укажува на тоа дека сите дотогашни подготовки на комитопулите вродиле со плод и дека Бугарите од стариот центар на Бугарија кренале востание против [[Византија]] и ги повикале своите владетели Самуил и неговите браќа. # Ерменско потекло,<ref><small>Б''. Прокиќ, Постанак једне словенске царевине... Глас... LXXVI, 245''</small></ref> хипотеза чии приврзаници се потпираат на Стефан Таронски, наречен [[Асолик]], современик на настаните, кој го завршил своето дело во 1004 година, и се произнел за ерменското потекло на Самоил. Според него Самоил и неговиот помлад брат, кој не го именувал, биле Ерменци. Голема е веројатноста дека Самоил имал ерменско потекло, барем по женска линија - Рипсимија е многу често име на светица кај Ерменците, како и поради старозаветните имиња на неговите браќа. # Персиско потекло т.е. од оние персиски колонисти кои византискиот цар [[Теофил (византиски цар)|Теофил]] ({{Владеел|829|842}}) ги населил во [[Македонија]]. === Семејно дрво === {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | CmN |~|y|~| RoA |CmN= [[Комита Никола]] |RoA= [[Рипсимија|Рипсимија од Ерменија]]}} {{familytree | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|^|-|.}} {{familytree | Aar | | Mos | | Dav | | Sam |~|y|~| Aga |Dav=[[Давид (комитопул)|Давид]] |Mos=Мојсеј |Aar=[[Арон (комитопул)|Арон]] |Sam=Цар Самоил |Aga=[[Агата]]}} {{familytree | |!| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|^|-|-|.}} {{familytree | IvV | | ThK | | Mir | | EoL |~|y|~| GvR |~|y|~| HP |IvV=[[Јован Владислав]] |Mar=Marija |GvR=[[Гаврил Радомир]] |ThK=Теодора Косара |Mir=Мирослава |HP=[[Унгарија|Унгарска]]<br>принцеза |EoL=[[Ирина од Лариса|Ирина]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | |!}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | SnD | | | | PeD |PeD=[[Петар Делјан]] |SnD=неколку синови<br>и ќерки}} {{familytree/end}} ==Рани години == === Бугарско-византиско-киевска војна === [[Податотека:Agios Ahillios.png|150п|мини|лево|Основата на базиликата Свети Ахил]] [[Податотека:Agios Ahilleios Mikri Prespa 200704.JPG|350п|мини|десно|Остатоци на базиликата Свети Ахил]] Во 60-тите години на [[X век]] дошло до заострување на бугарско-византиските односи. Византискиот цар [[Никифор II Фока]], чувствувајќи се доволно моќен го нарушил бугарско-византискиот договор за мир од [[927]] година, според кој [[Византија]] била обврзана да ѝ плаќа данок секоја година на [[Прво Бугарско Царство|Бугарија]]. Во [[967]] година Фока подготвил голема војска и ги нападнал пограничните бугарски територии. Византискиот владетел освоил повеќе тврдини, но морал да се повлече поради силниот отпор. Во изворите се истакнува дека Фока не сакајќи да му биде искасапена војската како добиток од [[Бугари]]те се вратил во [[Цариград]]. Бидејќи Фока немал доволно сили сам да ја заврши војната решил да склучи сојуз со [[киев]]скиот кнез [[Свјатослав]].<ref name=Diehl /> Овој кнез со 60.000 војници во [[968]] година ја минал реката [[Дунав]] и ги нападнал подунавските бугарски градови. Лав Ѓакон истакнува дека поради нападот на Свјатослав бугарскиот цар [[Петар I]] добил епилептичен удар и по кратко време умрел на [[30 јануари]] [[969]] година. По смртта на бугарскиот владетел навлегувањата на Свјатослав станале опасни и за самата [[Византија]] и затоа Фока го раскинал сојузот со киевскиот кнез и испратил пратеништво кај Бугарите за склучување на сојуз против Киевската држава. Бугарско-византиско-киевската војна која се водела во Подунавјето, влијаела врз бугарскиот двор да повлече дел од својата војска во [[Македонија]]. === Востание на комитопулите и создавање на нова словенска држава === {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =RizMap10.jpg |caption1 =Самоиловата држава <br> |image2 =Prespes-Agios-Axileios.jpg | caption2 =Островот во Малото Преспанското Езеро (наречен [[Свети Ахил (остров)|Свети Ахил]]) каде што некогаш се наоѓале тврдината и замокот на Цар Самуил. <br> |image3 = | caption3 = <br> | image4 = | }} Во историската наука сè уште не е јасно дали во 969 година комитопулите кренале востание. Еден дел од историчарите ([[Стјепан Антољак]], [[Бранко Панов]] <ref name=Step/>) сметат дека имало востание против бугарската власт. Друг дел (Оболенски <ref name=ObolenskyCommonwealth/>, Јонатан Шепард <ref name=CambridgeHist/>, Ѓорѓија Острогорски <ref name=OstrogorskyByzantineState/> и поголемиот дел од бугарските историчари) се на спротивното мислење. Причина за несогласувањето е еден извадок од хрониката на [[Јован Скилица]] којшто различните историчари различно го толкуваат(види Острогорски <ref name=OstrogorskyByzantineState/> и Антољак <ref name=Step/>). Според Антољак и Панов, по повлекувањето на бугарската војска во поранешната склавинија [[Берзитија]] дошло до востание <ref name="Vost"><small>''Во историската наука сè уште не е јасно дали во 969 година комитопулите кренале востание, „Историја на Византија“, Народна Књига Алфа, 1998, Adontz, Samuel l’ Arménien 5 sg. и Runciman, Bulgarian Empire 218.''</small></ref>. На чело на ова востание застанале синовите на кнезот Никола, комитопулите (младите кнезови) Давид, Мојсеј, Арон и Самуил. Востанието било кренато во 969 година и била отстранета бугарската власт од Југозападна [[Македонија]]<ref name="Step" /> со што била создадена нова [[Словени|словенска]] држава која во науката е позната како Македонско словенско царство, [[Самуилово Царство]] <ref name="Step" /> или Западнобугарско Царство со престолнина во [[Преспа]]. [[Византија]], плашејќи се да не се прошири востанието и во нејзините владенија во [[Македонија]], одлучила да ги ослободи синовите на покојниот бугарски цар Петар - Борис и Роман и ги испратила да го заземат празниот бугарски престол во [[Преслав]], а според [[Јован Скилица]] и да ги спречат комитопулите во понатамошното напредување. На чело на бугарскиот престол застанал [[Борис II]], а неговиот брат Роман не можел да биде прогласен за цар бидејќи бил кастриран.<ref name="Step" /> === Уништување на Првото Бугарско Царство === Додека се поставувале темелите на новата држава во Југозападна Македонија, бугарско-византиско-киевската војна во Подунавјето продолжила. Во меѓувреме Никифор Фока бил убиен, а за нов византиски цар бил крунисан [[Јован Цимискиј]] кој успеал за кратко време да ја отстрани киевската опасност од [[Балканот]]. Во [[971]] година [[Свјатослав]] морал да се повлече, а потоа Јован Цимискиј се пресметал и со бугарскиот цар [[Борис II]]. Во оваа војна победила [[Византија]] и во [[971]] година било ликвидирано [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] и Бугарија бил претворена во византиска провинција. Царот [[Борис II]] и неговиот брат Роман биле одведени во [[Цариград]] како заложници, а таму била испратена и бугарската царска круна.<ref name="tsff"><small>''На капијама града y суерет су му изашли највиши достојанственици цркве и Царства, певајући химне y славу цара, и пружили му круну и схиптар од злата и драгог камен>а. На позлаћеним кочијама y четворопрегу y којима ce иначе вози цар, била je икова Богородице коју je он лично донео из Бугароке, a испод ње лежале су одоре и дијадеме бугарских царева. Док je поворка улазила y град, иза кочија јахао je цар на белцу, окићен свим царским обележјима, a иза њега je пешлце ишао бугарски цар, Борис II, којег je ЦЈ«ИИСК заробио y Преславу. У цркви Св. Софије византијски цар положио je сјајну круну Бугарске на високи олтар, нао зна-мење првог ратног плена и захвалности. Онда je, пред сакупљеном гомилом y главном броду цркве, наредио бугарском цару да скине своја владарска обележ;ја и доделио му византијску дворску титулу магистра. Само током једне године (971) Јован Цимиск постигао je војни тријумф којем нема премца y средњовековним - аналима Балкана. Уклонио je руеку опасност која je угрож:авала опстанак Византије y Евроли, поново утврдио северну границу на Дунаву и повратио теритарију коју су Аспарухови Бугари одузели од Византије још пре три века. За време овог суровог рата Бугари су беспомоћно гледали две највеће војне силе источне Европе како ce боре око шихове земље. [http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_Obolensky Димитри Оболенски] ВИЗАНТИЈСКИ КОМОНВЕЛТ, ПРОСВЕТА - БЕОГРАД 1996''</small></ref>. [[Византија]] во истата [[971]] година ја наметнала својата власт и над [[Србија]] кој станал византиска провинција. Новата словенска држава во Југозападна Македонија како независна продолжила да егзистира до [[971]] година. Според Стјепан Антолјак, ерменското потекло на византискиот цар Јован Цимискиј и четворицата браќа - комитопули, влијаело за сето време на нивното владеење тој да ги остави на мира.<ref name="Step" /> Тоа значи дека новата словенска држава во [[971]] година ја признала врховната власт на Византија, но комитопулите си ја задржале управата во свои раце. Јован Цимискиј во [[973]] година ѝ дозволил на македонско-словенската држава да испрати свои претставници на дворот на германскиот цар [[Отон I]] во [[Кведлинбург]] и заедно со останатите европски владетели да му ги честитаат [[Велигден|Велигденските празници]]. Според Антолјак во [[Кведлинбург]] со богати подароци заминал Самуил со еден од своите браќа <ref name="Step"><small>''Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“, том 1, Мисла, Скопје, 1985.''</small></ref>. Според тој дел од историчарите, коишто сметат дека немало востание во 969 година, по византиската победа над Бугарија во 971 година и формалното покорување на Бугарското Царство, западниот дел од државата останал неокупиран и слабо засегнат од војната во исток. Тоа овозможило отфрлањето на централно наложената византиска власт и обновувањето на Бугарското Царство во 976 година, кога во Византија по смртта на Јован Цимискиј започнала граѓанска војна.<ref name=CambridgeHist/><ref name=Diehl/><ref name=OstrogorskyByzantineState/><ref name=ObolenskyCommonwealth/> === Востание на комитопулите против Византија (976 година)=== Во [[976]] година византискиот цар Јован Цимискиј умрел, а комитопулите кренале востание да ја отстранат наложената врховна византиска власт. Со ова востание Македонско словенската држава повторно станала независна,<ref name="Step" /> а комитопулите успеале да присоединат и голем број на бугарски области, затоа што населението на овие области се кренало против [[Византија]] и се ставиле под власт на комитопулите. Во текот на овие настани бугарскиот цар [[Борис II]] и неговиот брат Роман успеале тајно да избегаат од [[Цариград]],<ref name="Step" /> но на границата Борис бил убиен, а брат му Роман, кој успеал да се провлече, бил поставен од комитопулите за управник на градот [[Скопје]].<ref name="Step" /> === Бракот со Агата === Од едно дополнување на [[Михаил Деволски]] дознаваме дека Самоил бил оженет со [[Агата]], ќерка на [[драч]]киот ''протевон'', Јован Хрисилиј. На жалост, за годината во која е склучен овој брак може само да се нагаѓа. Приближен ''terminus ante quem'' е 976-978 година.{{sfn|Пириватрић|1997|p=78-79}} Ако бракот бил склопен пред почетокот на востанието, тогаш претставува занимлив показател за врските кои се воспоставувале помеѓу припадниците на исти општествени слоеви во две соседни земји. Станува збор за брак помеѓу ќерката на еден локален великаш во византиски град, и синот на еден провинциски управник во [[Прво Бугарско Царство|Бугарското Царство]], кое во тоа време можеби веќе не ни постоело. Во случај бракот да бил склопен после 976 година, би бил забележителна политичка флексибилност на драчкото граѓанство поради локалниот интерес, кој преку ородувањето со „одметникот“ е претпоставен на доследната лојалност кон византискиот цар. Несумливи се трговските последици кои ги носел договорот за овој брак. Посигурната хронологија би објаснила и некои други, и би ги потврдила овие претпоставки. Но, без обѕир на нив, податокот за овој брак, настанат од интересот на локалните властели, покажува дека центарот на Самоиловата област и тогаш се наоѓал во Преспа. Доколку би се барал поисточно, овој политички брак би бил во таа мера потешко објаснив.{{sfn|Пириватрић|1997|p=78-79}} === Прогласување на Самуил за монарх === Во текот на [[976]] година за неполни шест месеци умреле двајца од браќата на Самуил.<ref name="Step" /> Според Јован Скилица Давид бил убиен кај месноста ''Убави дабови'' од страна на [[Власи]], а Мојсеј загинал во битка со Византијците под sидините на градот [[Сер]]. Потоа, Арон бил убиен затоа што сакал да ја приграби власта за себе со помош на Византијците. Самуил покрај Арон ги ликвидирал и сите членови на неговото семејство со исклучок на [[Јован Владислав]] кој бил спасен од [[Гаврил Радомир]]. На тој начин Самуил станал единствен владетел на целата држава.<ref name="Step" /> == Освојувања == === Борби во Северна Грција === {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Castle of the Bulgarian Tsar Samuil in Ohrid, reconstruction.png|caption1 =Реконструкција на Самоиловата тврдина, треба да се истакне дека денешната тврдина во [[Охрид]], не е оригиналната градба на Самуил туку станува збор за тврдина од османлискиот период, градба подигната врз темелите на старата Самоилова тврдина <br> |image2 =Battle of the Gates of Trajan.png| caption2 =Битката кај Трајановата порта <br> |image3 =Skylitzes-bulg kill gregorios.jpg| caption3 =Самуил ја уништува византиската војска кај Солун (996) и го убива [[Григориј Таронит]] <br> | image4 = | }} Самуил откако станал монарх <ref name="gdd"><small>''Не станува збор за Самуил како цар туку за Самуил како еднинствен владетел во државата, за едновластие за разлика од зедничкото владение на Комитопулите (Млади кнезови) кое е познато како [[тетрархија]]''</small></ref> започнал офанзивна војна против [[Византија]]. Според византиските извори тој ги искористил внатрешните немири во империјата за да го нападне целиот запад, односно византиските владенија сè до [[Пелопонез]]. Првите походи на Самуил биле насочени кон Северна [[Грција]] каде успеал да освои неколку тврдини по што го опседнал градот [[Лариса]] и по неколкуте обиди за негово заземање градот во [[985]] година бил ''без крв освоен'', а многу луѓе биле одведени во ропство меѓу кои и убавата [[Ирина од Лариса|Ирина]] во која се вљубил синот на Самуил — [[Гаврил Радомир]]. Радомир ја избркал својата жена која била бремена, инаку [[Унгарија|унгарска]] принцеза и се оженил за Ирина.<ref name="MIHD"><small>''Михаил Деволски (XI–XII век.) Епископ на Деволската епархија во рамките на Охридската архиепискоипја и хроничар. Во 1118 година извршил 66 дополнувања кон Хрониката на Јоан Скилица од втората половина на XI век и овие дополнувања се однесувале за Самуиловото Царство и тогашните состојби во Охридската архиепископија''</small></ref> Самуил од Лариса ги однел и моштите на [[Свети Ахил Лариски|Свети Ахил]] и ги пренел во [[Преспа]]. === Битка кај Трајановата порта === Со падот на Лариса бил отворен патот на Самоиловата војска кон останатиот дел на Северна Грција и тоа го принудило византискиот цар [[Василиј II]] на противдејствија. Откако подготвил силна војска, Василиј II го опседнал градот [[Сердика (тврдина)|Сердика]], а покрај царската војска се движела и војската под команда на Лав Мелесин кој имал задача да ја штити царевата заднина од напади. Според Лав Ѓакон опсадата на [[Сердика (тврдина)|Сердика]] траела 20 дена, а во меѓувреме во околината на овој град со своја војска дошол и Самоил, меѓутоа според Јован Зонара, Самоил не се осмелил да влезе во судир со Византијците и затоа својата војска ја распоредил по врвовите на околните планини. Со доаѓањето на Самоил во летото [[986]] година Василиј II ја прекинал опсадата и се повлекол кон [[Пловдив]]. Самуил сметал дека повлекувањето на византискиот цар е поради страв и затоа се решил да го нападне. На [[17 август]] [[986]] година дошло до Битката кај [[Трајанова врата|Трајановата порта]] во која Византијците биле катастрофално поразени. Византиската војска била заобиколена во тесните и непристапни места и била нападната од сите страни, при што голем број византиски војници биле убиени или заробени.<ref><small>''Leonis Diaconis Historae, JP. Migne P G 117, 905''</small></ref> Според Скилица Василиј II одвај успеал да се спаси, повлекувајќи се кон Филопол ([[Пловдив]]). Лав Ѓакон кој учествувал во битката истакнува дека сета византиска коњаница била уништена. Јован Геометар пак од своја страна во една своја песна соопштува дека во битката: {{Цитат|'''стрелите на [[Мизи]]те (Самоиловите б.н) ги надминаа копјата на Абзоните...'''<ref><small>''Јоан Геометар исто пишува дека „[[Дунав|Истарот]]го заграби венецот на Рим“, очигледно се мисли на царската круна. Инаку Геометар самиот го опеал овој пораз во песната под наслов „Пораз на Ромеите во бугарската клисура“. Joannis Geometrae, ut ferunt, carmia varia argumenti sacri vel historici, J.P. Migne, PG 106, Paris 1863, 934.''</small></ref>}} Овој напад војниците предводени од Самоил, неговиот син и внук, го проследиле со борбени извици и силни викотници, со што внеле уште поголема забуна во редовите на Византијците. Византиската армија ја зафатила огромна паника и во тој хаос се заробени царските знамиња, царската благајна, целокупниот воен материјал, заедно со царскиот шатор.<ref><small>''Грчки извори, том VI, стр. 277''</small></ref>. === Поход во Далмација === Охрабрен од оваа победа Самуил уште истата [[986]] година презел поход кон [[Далмација]]. За овој поход податоци има во летописот на [[Поп Дукљанин]] кој истакнува дека Самуил најпрво ги нападнал владенијата на дукљанскиот кнез [[Јован Владимир]], кој не сакајќи да му биде уништена воjската се повлекол кон планината Облик.<ref name="ytyt"><small>''Дел од научниците сметаат дека станува збор за денешната планина [[Тарабош]]''</small></ref>. Меѓутоа Самуил успеал да го зароби Владимир и го испратил на својот двор во [[Преспа]]. По заробувањето на дукљанскиот кнез Самуиловите војници го опседнале градот [[Улцињ]], но не успеале да го освојат. Според летописот на Поп Дукљанин, Самуил бил огорчен поради тоа па почнал да ја пустоши [[Далмација]], при што особено настрадале градовите [[Котор]] и [[Дубровник]]. Самуил потоа стасал до [[Задар]], но не успеал да го заземе и се упатил кон [[Босна]] и [[Рашка]]. Овие области успеал да ги освои и ги приклучил кон својата држава и потоа се вратил во [[Македонија]]. Во својата престолнина, Самуил дознал дека неговата ќерка Косара се вљубила во Јован Владимир и затоа Самуил донел одлука да се одржи свадба, а Јован Владимир бил вратен во [[Дукља]] да управува со неа и со [[Требиње]] како вазал на Самуил. === Напад на Солун === {{OSM Location map | coord = {{coord|40.5|N|21|E}} | zoom = 5 | float = right | nolabels = 1 | width = 310 | height = 330 | title = Битки на цар Самоил | caption = Најзначајни битки на цар Самоил | shapeD = n-circle | shape-colorD = navy | shape-outlineD = white | mark-sizeD = 16 | label-posD = bottom | ldxD=0 | ldyD=-7 | label-colorD = re | label-sizeD = 8 | mark-coord1 = {{coord|39.37|22.25}} | mark-title1 = [[Опсада на Лариса]] | mark-description1 = [[Лариса]] | label1= Лариса | mark-coord2 = {{coord|42.21|23.55}} | mark-title2 = [[Битка кај Трајановата порта]] | mark-description2 = [[Трајанова порта]] | label2= Трајанова порта | mark-coord3 = {{coord|41.55|19.12}} | mark-title3 = | mark-description3 = [[Улцињ]] | label3= Улцињ | mark-coord4 = {{coord|42.25|18.46}} | mark-title4 = | mark-description4 = [[Котор]] | label4= Котор | mark-coord5 = {{coord|42.38|18.06}} | mark-title5 = | mark-description5 = [[Дубровник]] | label5= Дубровник | mark-coord6 = {{coord|44.07|15.13}} | mark-title6 = [[Опсада на Задар (998)]] | mark-description6 = [[Задар]] | label6= Задар | mark-coord7 = {{coord|40.39|22.54}} | mark-title7 = [[Битка кај Солун (995)]] | mark-description7 = [[Солун]] | label7= Солун | mark-coord8 = {{coord|38.52|22.26}} | mark-title8 = [[Битка кај Сперхеј]] | mark-description8 = [[Сперхеј]] | label8= Сперхеј | mark-coord9 = {{coord|42.00|21.26}} | mark-title9 = [[Битка кај Скопје]] | mark-description9 = [[Скопје]] | label9= Скопје | mark-coord10 = {{coord|41.21|23.01}} | mark-title10 = [[Беласичка битка]] | mark-description10 = [[Беласица]] | label10= Беласица }} Додека Самуил војувал во северозападниот дел на [[Балкан]]от, [[Василиј II]] се пресметувал со своите внатрешни противници и откако успеал да ги совлада во [[991]] година презел поход против Самуил. Тој од [[Цариград]] заминал за [[Солун]] со цел да ја засили одбраната на овој град. Во периодот помеѓу [[991]] и [[995]] година војната помеѓу двајцата владетели се водела со наизменичен успех, но во 995 година [[Василиј II]] бил принуден да се повлече од [[Балкан]]от и да замине на исток во војна против Арапите. Заминувањето на византискиот цар го искористил Самуил и со голема војска се упатил кон [[Солун]]. Одбраната на градот ја раководел Григориј Таронит и располагал со голема војска. Кога Самуил со своите војници се доближил до Солун, Таронит го испратил својот син Ашот да ја испита големината на Самуиловата војска, но паднал во заседа и бил заробен, а неговиот татко се упатил да го ослободи но и тој бил опколен по што бил убиен. Кога Василиј II разбрал за смртта на [[Григориј Таронит]] му наредил на прославениот војсководач и командант на западните војски [[Никифор Уран]] <ref><small>''Византиски извори, том III, 248.''</small></ref> да замине во поход против словенскиот цар. === Битка кај реката Сперхеј === Додека Уран бил на пат кон [[Солун]], Самуил се повлекол од солунско и се спуштил кон [[Тесалија]]. Неговата војска ја минала Тесалиската теснина и успеала преку [[Беотија]] и [[Атика]] да се спушти сè до [[Пелопонез]] пустошејќи и ограбувајќи. Меѓутоа во [[996]] година Никифор веднаш се упатил кон Пелопонез и успеал да ги стигне кај реката [[Сперхеј]] каде Самуил логорувал со својата војска. Поради силните дождови, се чинело дека не е можен никаков судир меѓу двете војски. Но, сепак, Уран ја преминал ноќе реката на погоден премин и ја нападнал војската на Самуил на спиење и голем дел од војската била уништена. Поради факторот изненадување, војската на Самуил не успеала да се брани. И самиот Самуил и неговиот син [[Гаврил Радомир]] биле тешко ранети и успеале да избегаат затоа што се скриле меѓу труповите. Наредната ноќ, тајно пребегале преку [[Етолски Планини|Етолските Планини]] се упатиле кон [[Пинд]], а од таму за [[Македонија]] и стигнале во [[Преспа]]. Уран ги ограбил и ги оставил незакопани војниците на Самуил, а заробените Византијци ги ослободил и со голем плен се вратил во [[Солун]].<ref><small>''Грчки извори, том VI, стр. 278-279.''</small></ref> ==Легализирање на својата власт == ===Крунисување === [[Податотека:Prespa Fortess.png|300px|мини|лево|Преспанската тврдина]] {{Историја на Македонија}} Во [[Преспа]] Самуил решил да се круниса за [[цар]] и тоа со помошта и поддршката на [[рим]]скиот [[папа]] <ref name="BP"><small>Бранко Панов во ''Историјата на македонскиот народ“, 2000 година.''</small></ref>. Во научната литература сѐ уште не е точно утврдена годината на прогласувањето на Самуил за цар и на неговата држава за царство. Еден од историчарите истакнуваат дека тоа се случило најверојатно во последните години на [[X век]]. Според некои официјалното крунисување на Самуил за цар било извршено во [[црква св. Ахил|црквата св. Ахил]] во [[Мала Преспа]] и тоа во присуство на римските претставници кои по склучената спогодба меѓу него и папата Григориј V во Преспа ја донеле царската круна <ref name="BP" />. Со тоа градот Преспа станал царско седиште на [[Самуиловото Царство]] <ref name="BP" />. Самуил успеал да ја оствари својата цел како што истакнува Поп Дукљанин во својот летопис. За сметка на Византија создал големо кралство т.е. кралство на Словените. Според некој научници градот [[Преспа]] станал и црковно седиште на [[Самуиловото Царство]]. Со папска дозвола Самуил својата црква ја издигнал во ранг на архиепископија <ref name="BP" />. Со крунисувањето на Самуил за [[цар]] неговата држава добила меѓународно признавање. Од расположливите податоци не може да се утврди видот на круната кој ја добил Самуил од [[Папа]]та. Најверојатно е дека [[папа]]та го удостоил Самуил со титулата ''рекс'' што значи дека добил кралска круна, на латински наречена ''corona''. Треба да се истакне дека [[Католичка црква|Римската црква]] со царска титула единствено ги удостоила франечките владетели почнувајќи од [[Карло Велики]] и германските владетели од [[Отон I]]. Самуил иако формално-правно се стекнал со кралска титула, тоа не му сметало да се нарекува цар или поточно бугарски цар. Некој од западните автори избегнувале да ја употребуваат царската титула за Самуил, а таков пример е Лупус Протоспатариус кој во своите анали го нарекува Самуил (''Samuel rex''), сепак Самуил бил признат за цар и таа титула била прифатена од византиските, арапските и другите автори <ref name="AiSm"><small>''Историјата на македонскиот народ, 2000 година, во поглавјето за античка и средновековна Македонија, Бранко Панов''</small></ref>. === Полемики === Има само два извора кои опишуваат како Самуил станал цар. Првиот е [[Јахја Антиохиски|Јахја]], современик на овие настани, кој изнесува дека Самуил по поразот што му го нанесе Никифор Уран, отпрвин барал од Василиј II милост, ветувајќи му послушност. И токму кога владетелот сакал да се согласи со тоа, ''се случи да умре бугарскиот цар, кој се наоѓаше во царскиот затвор во Цариград''. Кога Самуил чу за неговата смрт, самиот се прогласи за цар. Втор, но подоцнежен извор е Поп Дукљанин, кој вели: {{Цитат|'''Во тоа време, се крена некој Самуил, кој наредил да го нарекуваат цар, и започна многу војни со Грците и ги исфрли од цела Бугарија, така што во негово време Грците не се осмелуваа ни да се приближат'''<ref><small>''Ф. Шишиќ, Летопис... стр. 330.''</small></ref>}} Јасно е дека круната на Самуил не му ја дал младиот [[Василиј II]], со кого бил во непријателство. Исто така е јасно и дека бугарската круна била во [[Цариград]] заедно по [[971]] година, па до неа Самоил не можел никако да дојде. Затоа е очигледно дека патот до круната му бил отворен единствено преку [[Рим]], каде што седиште имал папата, што се потврдува со подоцнежната преписка меѓу бугарскиот цар [[цар Калојан|Калојан]] ([[1197]] — [[1207]]) и [[папа]]та [[папа Инокентиј III|Инокентиј III]] ([[1198]] — [[1216]]) <ref><small>''Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, Мисла, Скопје, 1985, стр. 435''</small></ref>. Дека Самуил навистина имал круна (се споменува круна составена од зрна бисери), сведочат неколку наоди, меѓу кои и извештајот од шпанскиот Евреин Ибрахим Ибн Јакуб.<ref><small>''М. Кос, О натпису цара Самуила, Гласник Скопског научног друштва V, 212.''</small></ref>. Но, и покрај сите претпоставки, денес не се знае со сигурност каде е крунисан, кој присуствувал на овој важен чин и каква обврска примил Самуил при крунисувањето <ref><small>''Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985, стр. 443''</small></ref>. Титулата на цар Самоил како бугарски цар, крунисувањето и воопшто, припадноста на Самоил и неговото царство е контроверзна денес и претставува предмет на спор меѓу историчарите. ==Војна со Византија == === Предавство на Ашот === За време на својот престој во [[Преспа]], Самуил својата ќерка Мирослава ја омажил за [[Ашот]], синот на убиениот солунски управител Григориј Таронит. Веднаш потоа Ашот како царски зет бил испратен да управува во [[Драч]] и во потчинетост да ја држи сета драчка област. Но набргу Самуил бил предаден. Имено Ашот во договор со својата жена Мирослава го предале градот Драч на Византијците. За тоа предавство византискиот цар го удостоил Ашот со титулата ''магистер'' а неговата жена со дворската титула ''зости'' (дворска дама). На тој начин градот Драч повторно се нашол во рамките на [[Византија]]. === Борби со Василиј (1001 — 1004 година) === [[Податотека:Samuil-fortress-stone-inscription.jpg|350px|мини|десно|Самоилов натпис]] Веднаш по прогласувањето на Самуил за цар, византискиот владетел [[Василиј II]] уште додека бил на истокот им наредил на патрициј Теодорокан и протоспатариј Никифор Ксифијас да ги нападнат Самуиловите владенија на територијата помеѓу [[Дунав]] и [[Стара Планина]] односно голем и мал Преслав и [[Плиска]] и по успешниот поход византиската војска се вратила во [[Цариград]]. Откако Василиј II склучил примирје со египетскиот калиф Ал-Хакимон, се посветил на борбите против Самоил. Во [[1001]] година Василиј II со голема војска се насочил кон [[Солун]]. По патот за Солун го зазел селото Вероја ([[Бер]]) кое било предадено од тамошниот управник Добромир и кои за таквото дело ја добил титулата ''антијат''. Тогаш Василиј II се обидел да го придобие на своја страна и управникот на Сервија, но не успеал по што таа била опседната и освоена. По падот на овој град Василиј II од него иселил голем број на луѓе а заробениот Николица го однел во [[Цариград]] кој подоцна успеал да избега и да се врати кај Самуил. Потоа Сервија била опколена од Самуиловите војници, но Василиј II успеал да ги натера да се повлечат и зазеде неколку тврдини во околината на градот. При овие борби Николица повторно бил заробен и однесен во [[Цариград]], а Василиј II го освоил и [[Воден]] по што се вратил во [[Солун]]. Во летото [[1002]] година ненадејно се појавил со својата војска на брегот на реката [[Дунав]], и тоа пред градот [[Видин]]. Самоил не дошол да му помогне на градот, и конечно после осум месеци во [[1003]] година, [[Видин]] паднал во рацете на Византијците <ref><small>''Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, Мисла, Скопје, 1985, стр. 446-451.''</small></ref>. По освојувањето на овој воено-стратешки центар, Василиј II се насочил кон северозападна [[Македонија]]. Јован Скилица соопштува дека за време на овој поход во овој дел на Македонија било нападнато и [[Скопје]]. Во одбраната на овој град учествувал лично Самуил со својата војска. Тој сметал дека Василиј нема да може да ја мине реката [[Вардар]], па затоа се улогорил на другата страна од реката. Но со помош на сплавови Византијците ја минале реката и го изненадиле Самуил. Не очекувајќи го тоа Самуил избегал и го оставил својот логор и царскиот шатор.<ref><small>''Грчки извори, VI, 282; Cedr. II, 188, c. 456.''</small></ref> Така во [[1004]] година Византијците го освоиле градот. Всушност, Василиј II го освоил Скопје по пат на предавство, а градот бил предаден од Роман Симеон, син на покојниот бугарски цар Петар, на кого уште во [[976]] година Самуил му ја доверил управата. За овој чин Роман од страна на Василиј II бил удостоен со титулата ''Патрициј'' и ''Препозит'' и бил испратен како стратег во [[Абидос]].<ref><small>''Византиски извори, III, 249; Les Historiens et Chroniques... Paris 1583, 932.''</small></ref> По заземањето на Скопје, Василиј II тргнал кон [[Перник]] (блиску до [[Софија]]) кој бил бранет од управникот Кракра. Но откако видел дека не може да го освои, се откажал од [[Перник]], па заминал кон [[Пловдив]], и оттаму во [[Цариград]]. Така завршил овој четиригодишен поход на Василиј против Самуил<ref><small>''Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, Мисла, Скопје, 1985, стр. 454.''</small></ref>. Војната меѓу двајцата владетели се разгорела и се проширила на територијата на [[Македонија]] како и на други Самуилови владенија. Византискиот цар сѐ уште не успеал да ја уништи главнината на Самуиловото Царство, а самиот Самуил кроел планови како да му нанесе катастрофален пораз на Василиј II. === Беласичка битка (29 јули 1014 година) === {{главна|Беласичка битка}} [[Податотека:Samuil of bolgaria reconstruction.jpg|200px|мини|лево|Реконструкција на Самуиловото лице]] [[Податотека:MadridSkylitzesFol184v.jpg|300px|мини|десно|Хрониката на Скилица]] До 1014 година, [[Василиј II]] секоја година навлегувал во териториите на Самоиловото Царство и напаѓал. Откако Самуил ги проучил сите начини за судир со византискиот цар и откако дознал по кои патишта главно се движела византиската војска, одлучил во 1014 година да влезе во директен судир со Василиј II. За таа цел, Самуил презел напор за преградување на кој водел од [[Цариград]] преку [[Струма]] кон нејзината притока Струмица. Овој пат бил познат како царски пат. На најтесното место каде се доближуваат [[Беласица]] и [[Огражден]] <ref><small>''Според мислењето на Ј. Иванов, Кимба Лонга е влашки топоним и се наоѓала во Струмичко подрачје, а Клидион би било селото Клуч, што лежело меѓу Беласица и Огражден.''</small></ref>, Самуил изградил дема (преграда) и на неа поставил добро извежбани луѓе, а во стрмните долини распоредил добро извежбани стрелци. Според Јован Скилица, [[Василиј II]] имал обичај секоја година да навлегува во центарот на [[Македонија]], па затоа Самуил се одлучил да му го прегради приодот на византискиот владетел низ теснината ''Кимба Лонга'' што во превод значи долго поле и е од влашко потекло и ''Клидис'' што значи клуч. По теснината е наречена и сета клисура по течението на реката Струмица односно Клучка Клисура и овој израз е од грчко потекло. Кога во летото [[1014]] година Василиј II ја минал реката [[Струма]] и се упатил кон градот [[Струмица]] наишол на демата. Тогаш војниците на Самуил почнале да стрелаат и од демата и од стрмнините, нанесувајќи и на византиската војска голема загуба. Според Скилица, византискиот цар сакал да се повлече, но бил разубеден од Никифор Ксифија кој му предложил план за освојување на демата. Според планот, Никифор Ксифија требало со својата војска да ја заобиколи планината [[Беласица]] и да се спушти од другата страна и зад грб да ги нападне бранителите на демата и овој план бил одобрен од византискиот цар. Самоиловите војници не очекувајќи напад, се исплашиле и почнале да бегаат. Притоа многу војници загинале, а уште повеќе биле заробени. Ова го искористил [[Василиј II]] кој успеал да ја сруши демата и на 29 јули 1014 година дошло до голема битка меѓу двајцата владетели. Таа се одвивала во самото подножје на планината Беласица на просторот меѓу Клучката Клисура и денешните села [[Борисово]] и [[Мокриево]]. Во оваа битка учествувал и самиот Самуил. Притоа тој решил да стави сè на коцка, и го испратил Несторица, еден од највлијателните големци од тоа време, со војска кон Солун, со цел да отворат два фронта и да ја поделат војската на Византијците. Но, тука веќе подготвен чекал војсководецот на Василиј, Вотанијат, кој ја разбил војската на Несторица, Самоиловиот војсководец <ref><small>''Грчки извори, VI, 285.''</small></ref>. Вотанијат всушност, гонејќи ги Самуиловите војници, стигнал до клисурата Клидион, ја преминал [[Беласица]] и ги изненадил утврдените војници на Самоил од зад грб <ref><small>''Vindob. hist. 74 (13-14).''</small></ref><ref><small>''Византиски извори, III, 106.''</small></ref><ref><small>''Грчки извори, VI, 284.''</small></ref>. Самоиловите војници биле целосно поразени, а самиот Самуил одвај ја избегнал опасноста да биде заробен, благодарение на синот Радомир, кој храбро ги одбивал нападите, го качил татка си на коњ и го одвел во тврдината во [[Прилеп]] <ref><small>''Michaelis Glykas, Corpus, t. 16, 578.''</small></ref>. По битката [[Василиј II]] се упатил кон тврдината Мацукион која се наоѓала во подножјето на планината [[Беласица]] и откако ја разурнал заминал кон другата тврдина Термица која се наоѓала во близината на денешната [[бања Банско]], но не успеал да ја освои и затоа се упатил кон [[Струмица]]. Според Јован Скилица, додека траела опсадата на Струмица византискиот владетел го испратил словенскиот дукс Теофилакт Вотанијат со еден дел од војската да му обезбеди пат кој водел низ [[Дојран]] за [[Кукуш]] и [[Солун]]. На овој пат [[Гаврил Радомир]] имал поставено повеќе заседи. Кога Теофилакт Вотанијат одел по овој пат бил пуштен да помине, но кога се враќал назад бил нападнат и целата византиска војска била уништена. Михајло Деволски истакнува дека [[Гаврил Радомир]] лично го убил Теофилакт Вотанијат. Кога византискиот владетел разбрал за смртта на својот војсководач решил да се одмазди. Василиј II уште пред да ги крене опсадите на [[Струмица]], Мосинопол и [[Мелник]] наредил сите Самуилови војници да се ослепат, а на секој стоти да му се извади по едно око и така тие осакатени да ги одведат останатите ослепени војници кај Самуил во [[Прилеп]]. Ова се случило во село [[Водоча]] по што и само село го добило своето име.<ref><small>''Кекевман пишува дека Василиј заробил 14 илјади војници, Скилица, Зонара, Ефрем и Гликас споменуваат бројка од 15 илјади војници.''</small></ref><ref><small>''Ephraimi Chronologi Caesares, J.P. Migne, PG 148, 118.''</small></ref><ref><small>''Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, Мисла, Скопје, 1985, стр. 470-471.''</small></ref><ref><small>''Интересно е дека Д. Грубер, сепак донесува дека овие војници дошле во Преспа пред Самоил, каде избегал Самоил по поразот.''</small></ref> == Смрт == [[Податотека:SamuilsDeathBGhistory.jpg|thumb|десно|Смртта на Самоил, ватикански препис на ''[[Константин Манасиј|Манасевата хроника]]'' од XIV век.]] По малку повеќе од два месеци, на [[6 октомври]] [[1014]] година, Самуил умрел од срцев удар <ref><small>''Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, издание на Мисла, Скопје, 1985, стр. 472.''</small></ref><ref><small>''Ефрем таа глетка и смртта на Самуил ја опишува во стихови. Ephraimi, J.P. Migne, PG 148, 118, 119.''</small></ref>. Во историската наука нема согласност каде точно умрел Самуил. Според веста на Јован Скилица еден дел од историчарите се на мислење дека тоа се случило во [[Прилеп]], но некој од научниците се сомневаат во тоа. Треба да се истакне дека Јован Скилица воопшто не соопштува каде Самуил починал. Имено тој соопштува за бегството на Самуил по битката во [[Прилеп]], а потоа раскажува за ослепувањето на Самуиловите војници и истакнува: {{Цитат|... ''и нареди (Василиј) секој група од сто ослепени да ја води еден кој има едно око и ги испрати кај Самуил. А тој, гледајќи ги како доаѓаат во таков број и не можејќи храбро да ја поднесе таа несреќа, му се заврте во главата и падна во несвест на земјата. Присутните со вода и со мириси му ја повртија свеста и тој малку закрепна. Откако се поврати побара да се напие ладна вода. Кога ја испи доби срцев напад и по два дена умрел''<ref name="Ski"><small>''Цитирано од Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, Скопје, 1994.</small></ref> }} [[Податотека:Sarkofazite na Samuil, Gavril Radomir i Ivan Vladislav.jpg|мини|лево|Саркофазите на Самоил, Гаврил Радомир и Иван Владислав]] Скилица детално ја опишува смртта на Самуил, но не наведува каде починал, а настаните ги изложува како тие да се случувале последователно и брзо еден по друг и поради тоа се добива впечаток дека Самуил починал во [[Прилеп]]. Меѓутоа се заборава дека помеѓу двете случувања: бегството на Самуил во Прилеп и неговата смрт поминале повеќе од два месеци. Затоа дел од историчарите се сомневаат дека тој останал во Прилеп и дека всушност тој починал во [[Преспа]] како што наведува [[Михаил Аталијат]].<ref name="hfh"><small>''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, Скопје, 1994''</small></ref> Самуил како законски наследник го поставил својот син [[Гаврил Радомир]], дотогашен свој совладар, како и најмладиот свој незаконски син со непознато име <ref><small>''Грчки извори, VI, 292.''</small></ref> [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]] останало независно уште 4 години по смртта на својот водач. Во [[1969]] година грчкиот археолог професор Николаос Муцопулос правел ископувања во базиликата ''Свети Ахил'' на истоимениот остров во [[Мала Преспа]] и на десниот нејзин наос отворил четири богати гроба, кои биле ограбени уште во средниот век. И покрај отсуството на натписи Муцопулос претпоставува дека тоа се гробовите на Самуил, неговиот син [[Гаврил Радомир]], [[Јован Владислав]] и зет му [[Јован Владимир]]. Антрополошките истражување на коските за кои се смета дека се на Самоил, покажуваат дека мажот бил висок околу 1,60 метри и починал на околу 70 години. == Внатрешни прилики за време на Самуил == Според Стјепан Антолјак и Бранко Панов „во Самуиловата држава први и најбројни биле Македонците (македонски Словени), Словените во Грција (и на Пелопонез), потоа Бугарите, а по нив Србите, Хрватите, Ромеите, па Арбанасите (Албанци) и Власите, а потоа Романите, Турците Вардариоти и Ерменците.“<ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, Мисла, Скопје, 1985, стр. 500.</ref> Според други автори, во Самоиловата држава живеле Бугари, Власи, Албанци, Ерменци и Грци.<ref name=CambridgeHist /> Стјепан Антолјак и Бранко Панов тврдат дека нема ниту еден изворен податок дека Македонците самите себеси се нарекувале Бугари или Македонци, и дека „речиси сите византиски писатели целата територија на Самуиловото (како и на Симеоновото) Царство ја нарекуваат „Бугарија“, во чиј склоп била и Македонија, а нејзините жители „Бугари.“ “<ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, Мисла, Скопје, 1985, стр. 491.</ref>. На чело на ваквиот конгломерат на народи,<ref>П. Среќковиќ пишува дека Самоил водел словенска политика, па затоа се преселил во срцето на словенската земја - во Македонија. П. Среќковиќ, Историја српскога народа I, Београд 1884, стр. 251, 252, 274.</ref> стоел царот и автократ Самуил, „раб божји“, како што се нарекувал самиот себеси. Службен јазик бил словенскиот, за што сведочат спомениците што самиот Самуил ги подигнал. Јадрото на неговата држава било сосема поинакво. Тој востановил и врховна црковна институција на својата млада империја, во сосема друг центар, со седиште прво во [[Преспа]], а потоа во [[Охрид]]. Но папската курија не се согласила Самуиловата држава да добие патријарх, туку архиепископ, а бидејќи [[Охридската архиепископија]] се косела со интересите на Византија, Василиј II не сакал да ја потврди.<ref>Стјепан Антолјак: „Средновековна Македонија“ том 1, Мисла, Скопје, 1985, стр. 507-513.</ref> Во одделни истакнати манастири постоеле и препишувачки училишта, каде писарите-монаси препишувале на стариот словенски црковен јазик. == Научни погледи == [[Податотека:Ohrid, Macedonia.Samoilova so zname.jpg|180px|мини|лево|Детаљ од Самоиловата тврдина во Охрид]] {{double image|right|Samuel's Monument (Skopje) 01.jpg|180|Samuel's Monument (Skopje) 04.jpg|400|Поглед кон споменикот|[[Споменик на Цар Самоил (Скопје)|Детаљ од споменикот на цар Самоил во Скопје]] }} Околу прашањето за потеклото и карактерот на Самуиловото Царство во историската наука постоелe и сѐ уште постојат на голем број на дискусии и несогласувања. Преовладувале неколку теории. Едната теза којa е застапувана од страна на бугарските научници е прифатена во голема мера и од светската историографија. Според оваа теорија во [[972]] година по падот на Бугарското Царство по локален револт тоа се создало наново, во денешна [[Македонија]] и според оваа хипотеза, западниот дел успеал да опстои и тој станал јадрото на новото Бугарското Царство. Тезата дека Самуил е владетел на Првото Бугарско Царство е отфрлена од дел од научниците, кои што сметат дека [[Византија]] го уништува [[Прво Бугарско Царство|Првото Бугарско Царство]] во [[971]] година <ref>Ханс Лотар Штепан, МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗОЛ</ref>, а тезата дека Роман бил крунисан за бугaрски цар е отфрлена бидејќи бил скопен и според средновековната традиција не можел да носи царско звање.<ref name="Run"><small>''Runciman, Bulgarian Empire, 221''</small></ref><ref name="Ostro" />. Една од постарите хипотези е Дриновљевата теорија за Западнобугарско Царство на Шишманови од 963 година но оваа теорија одамна е отфрлена како неточна. Откако оваа теорија била отфрлена во историската наука се спротивставиле две гледишта за [[Самуиловото Царство]]. Другата гледна точка која се спротивставила на бугарските научници, а најјасно и најдетално била изложена од страна на Д. Анастасијевиќ, Хипотеза за Западното Бугарско Царство претставена во Гласник на скопското научно друштво 3 (1928) (''L'hipotèse de la Bulgarie Occidentale Recueil Uspenskij I, 1930, 20 sg.''). Според ова гледиште никогаш во историјата не постоела поделба на Западно и Источнобугарско Царство, а Јован Цимискиј го освоил целото Бугарско Царство и дури потоа во [[976]] година со востанието на Комитопулите против византиската власт и било создадено ново царство во [[Македонија]]. За карактерот на [[Самуиловото Царство]], Острогорски истакнува: {{Цитат|'''Идеолошки, Самуиловото Царство (во германското издание, Острогорски го користи терминот Македонско Царство б.н <ref name="ReferenceA">Georgije Ostrogorski: Geschichte des Byzantinischen Staates, C.H.Beck, München, 1963</ref>)било поврзано за старото Бугарско Царство, затоа и самите негови творци (Самуил и неговите наследници б.н) и Византија го нарекувале бугарско. Бидејќи традициите за царство и патријаршија, освен во Византија, постоеле уште само во Бугарија (се мисли само за Балканот б.н). Самуил ги прифатил тие традиции и го презел наследството на Симеоновото и Петровото царство (Првото Бугарско Царство б.н), кое паднало под ударите на Византијците. Всушност неговото царство (на Самуил б.н) значајно се разликувало од Симеоновото и Петровото царство. И по составот и по карактерот тоа било ново царство. Неговиот центар се преместил спрема југозапад и Македонија го сочинувала неговото јадро. Ако главната цел на Самуил би бил воспоставување на стaрото Бугарско Царство, тој секако би се свртел кон бугарските земји и на прво место би се стремел да ги ослободи. Меѓутоа интересот на Самуил кон старите бугарски земји бил впечатливо мал. Во текот на сите негови борби во областите источно од Сердика играле изненадувачки скромна улога, така што изворите скоро и не ги спомнуваат. Експанзијата на Самуиловото Царство било пред сè свртено кон југ'''<ref name="Ostro"><small>''Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.''</small></ref>}} Дел од современите историчари, Самоиловото Царство го именуваат како Бугарско Царство.<ref name="novamakedonija.com.mk">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=102010858162&id=9&setIzdanie=22112 |title=Нова Македонија број 22112, 20 октомври 2010 г. И ние придонесовме да си создадете држава. |accessdate=2012-11-16 |archive-date=2010-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025170513/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=102010858162&id=9&setIzdanie=22112 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=u-SsbHs5zTAC&pg=PA600&dq=bitola+inscription+vladislav&hl=bg&ei=Wk_1TMH1DtGbOva70bcI&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CD8Q6AEwBjge#v=onepage&q=%20inscription%20vladislav&f=false The New Cambridge Medieval History: c. 900-c. 1024, Timothy Reuter, Rosamond McKitterick, Cambridge University Press, 2000, ISBN 0-521-36447-7, p. 600]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=Z0PmrXKnczUC&pg=PA26&dq=bitola+++vladislav+samuel&lr=&hl=bg#v=onepage&q=bitola%20%20%20vladislav&f=false The legend of Basil the Bulgar-slayer, Paul Stephenson, Cambridge University Press, 2003, ISBN 0-521-81530-4, pp. 29-30.]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=YIAYMNOOe0YC&pg=RA3-PA310-IA4&dq=bitola+1017++vladislav&lr=&hl=bg#v=onepage&q=bitola%201017%20%20vladislav&f=false Southeastern Europe in the Middle Ages, 500-1250, Cambridge medieval textbooks, Florin Curta, Cambridge University Press, 2006, ISBN 0-521-81539-8, p. 246.]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=0rIFIdM8SrkC&pg=PA500&dq=bitola+vladislav+inscription&lr=&hl=bg#v=onepage&q=bitola%20vladislav%20&f=false Basil II and the governance of Empire (976-1025), Oxford studies in Byzantiu, Catherine Holmes, Oxford University Press, 2005, ISBN 0-19-927968-3, pp. 56-57.]</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/is_ran/is_ran_5.html Македония - проблемы истории и културы, редактор д-р ист. наук Р.П. Гришина, Институт славяноведения, Российская Академия Наук, Москва, 1999, Завоевание Болгарии Византией (конец Х-начало XI в.) в Русском Хронографе - Л. В. Горина (Московский государственный университет).]</ref><ref>[http://books.google.bg/books?hl=bg&id=6-dkAAAAMAAJ&dq=%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8C+%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB+%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8&q=+%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB+%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+ Веков связующая нить: вопросы истории и поэтики славянских литератур и культур, И. И Калиганов, Институт славяноведения (Российская академия наук), Государственная академия славянской культуры, Институт славяноведения РАН, 2006, стр. 208.]</ref> Истиот став го прифатиле и дел од модерните српски историчари од САНУ.<ref>Istorijski časopis 2002, br. 49, str. 9-25, izvorni naučni članak, Pohod bugarskog cara Samuila na Dalmaciju. Živković Tibor D. SANU - Istorijski institut, Beograd.</ref><ref>Срђан Пириватрић, "Самуилова држава. Обим и карактер", Византолошки институт, Српске академије науке и уметности, посебна издања књига 21, Београд, 1997, стр. 183.</ref>. Меѓутоа, западната историографија не е доволно запознаена со средновековната балканска историја <ref name="ReferenceA">Georgije Ostrogorski: Geschichte des Byzantinischen Staates, C.H.Beck, München, 1963</ref>, поголемиот дел од нивните трудовите се однесуваат на [[Византиско Царство]] и треба да се има предвид дека се користени исклучиво византиски извори во кои населението со [[Словени|словенски]] корени на [[Балканот]] се именува како [[Бугари]]. [[Податотека:Samouil's fortress 2011, 18.JPG|200px|мини|лево|Детаљ од тврдината кај Клуч]] Во руската историографија, доминира тезата дека Самуил и неговото царство се бугарски, меѓутоа основите на овие тврдења се од субјективна причина. Имено, првата источнословенска или древноисточнословенска држава — [[Киевска Русија]] (која настанала на териториите на [[Украина]], а опфаќала и територии од денешна [[Русија]]) ја оценуваат како почеток на руската државност и дел од историјата на рускиот народ, а самата држава се именува како ''древноруска'', а не како древнословенска<ref>[http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%8F#.D0.9A.D0.B8.D0.B5.D0.B2.D1.81.D0.BA.D0.B0_.D0.A0.D1.83.D1.81 Русия води началото си от Киевска Рус, която е първото държавно образувание на територията на денешна Русия.]</ref>. Овие ставови на руските историчари се во спротивност со ставовите на украинските историчари кои истакнуваат дека: ''„Киевска Русија е прва форма на украинската државност.“'' <ref>[http://www.history.vn.ua/book/ukrzno.html Довідник для підготовки до зовнішнього незалежного оцінювання з історії України. 2010.]</ref>. Оттука ставовите на руските историчари се јасни, ако се признае посебноста на Самуил и неговото царство, руската историографија ќе треба да ги ревидира сопствените ставови. Српската историографија редовно, Самоиловото Царство го именува како Царство на македонските Словени и го проучува заедно со останатите средновековни земји: Рашкa, Зетa, Травунија, Захумљe, Паганиja, Босна, Дубровник и Српското деспотство во денешна Војводина. Во постарата српска литература има тенденција да се имплицира суштински српски карактер на Македонците преку изучувањето на Самоиловата држава <ref>[http://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%A1%D1%80%D0%B1%D0%B0_(%D0%BA%D1%9A%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%8B%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0) Историја Срба, Владимира Ћоровића]</ref>. Во поновата српска историографија доминира ставот дека Самоиловата држава настанала како резултат од востанието кренато од [[Комитопули]]те, синовите на кнезот Никола, кое било прво, во низата од три словенски востанија против [[Византија]] во X и XI век <ref>[http://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE#.D0.9C.D0.B0.D0.BA.D0.B5.D0.B4.D0.BE.D0.BD.D1.81.D0.BA.D0.BE_.D0.B8.D0.BB.D0.B8_.D0.BD.D0.B0.D1.81.D1.82.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D0.BA_.D0.BF.D1.80.D0.B2.D0.BE.D0.B3_.D0.B1.D1.83.D0.B3.D0.B0.D1.80.D1.81.D0.BA.D0.BE.D0.B3_.D1.86.D0.B0.D1.80.D1.81.D1.82.D0.B2.D0.B0 Самуилово Царство]</ref>. Александр Петрович Каждан истакнува дека суштината на спорот околу прашањето дали Самуил создал Македонско, Западнобугарско или Бугарско Царство нема врска со [[историјата]], бидејќи таквиот спор претставува проектирање на модерните етнички заедници во минатото<ref>[http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryWorld/Ancient/Roman/~~/dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTA0NjUyNg== Alexander Kazhdan (editor), „The Oxford Dictionary of Byzantium“ , Oxford, 1991.]{{Мртва_врска|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тези на историографијата во Република Бугарија == Бугарските историчари му даваат бугарски карактер на Самуил и на неговото царство.<ref name=CambridgeHist><small>{{Наведена книга |title = The New Cambridge Medieval History| publisher= Cambridge University Press| year=1999| volume= 3|department=23,24|language=англиски|isbn=9780521364478}}</small></ref> Некои бугарски историчари истакнуваат дека Самуил е Бугарин по род и дека по смртта на бугарскиот цар [[Борис II]] за цар е прогласен Роман, неговиот брат, а во период од околу 6 години Самуил бил главен војсководец и дури по смртта на законскиот владетел се прогласил за бугарски цар <ref><small>''The Oxford Dictionary of Byzantium. Vol 1. Oxford University Press, 1991. (page 1838)''</small></ref><ref>'<small>'Ulf Brunnbauer, [http://www.iis.unsa.ba/izdavacka_djelatnost/posebna_izdanja/mitovi/mitovi_brunnbauer.html DREVNA NACIONALNOST I VJEKOVNA BORBA ZA DRŽAVNOST: HISTORIOGRAFSKI MITOVI U REPUBLICI MAKEDONIJI (BJRM)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111119190416/http://www.iis.unsa.ba/izdavacka_djelatnost/posebna_izdanja/mitovi/mitovi_brunnbauer.html |date=2011-11-19 }}, Zbornik radova "Historijski mitovi na Balkanu", Sarajevo, 2003: Postojeća nauka smatra Samuilovu državu bugarskom, što je pretpostavka koja ima oslonca u primarnih izvorima: bizantijski autori zovu je 'Bugarska' a njen živalj 'Bugari'. Samuil je sebe smatrao vladarom 'Bugara', a ne 'Makedonaca'. Bizantijski car Vasilije II, koji je zadao strašan poraz Samuilovim snagama 1014. godine, zaslužio je epitaf 'bugarski koljač'. {{bs}}''</small></ref><ref name=Runciman /><ref><small>''Срђан Пириватрић, "Самуилова држава. Обим и карактер", Београд, 1997, стр. 133-144. {{sr}}''</small></ref><ref><small><small>Г. Г. Литаврин, "Формирование и развитие болгарского раннефеодального государства (Конец VII - начало XI в.), "Раннефеодальные государства на Балканах VII-XII вв.", Академия наук СССР, Институт Славяноведения и Балканистики, Москва, 1985, стр. 178-183. {{ru}}</small></small></ref><ref><small>''[http://en.wikipedia.org/wiki/Dimitri_ObolenskyДимитри Оболенски]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, "Византийската общност. Източна Европа 500-1453", Университетско издателство "Св. Климент Охридски", София, 2001, стр 177-180.{{bg}}''</small></ref><ref><small>''[http://en.wikipedia.org/wiki/Fyodor_Uspensky Федор И. Успенский], "История Византийской империи", том 2, "Мысль", Москва, 1997, стр. 415-429. {{ru}}''</small></ref><ref><small>''[http://en.wikipedia.org/wiki/Barbara_Jelavich Барбара Йелавич], "История на Балканите XVIII-XIX в.", София, 2003, том 1, стр. 32. {{bg}}''</small></ref><ref>. <small>''В. Горина, Московский государственный университет, ЗАВОЕВАНИЕ БОЛГАРИИ ВИЗАНТИЕЙ (КОНЕЦ Х-НАЧАЛО XI в.) В РУССКОМ ХРОНОГРАФЕ, "МАКЕДОНИЯ - ПРОБЛЕМЫ ИСТОРИИ И КУЛЬТУРЫ", Институт славяноведения, Российская Академия Наук, Москва, 1999. {{ru}}''</small></ref><ref><small>''И. И. Калиганов, Институт славяноведения РАН, РАЗМЫШЛЕНИЯ О МАКЕДОНСКОМ "СРЕЗЕ" ПАЛЕОБОЛГАРИСТИКИ, "МАКЕДОНИЯ - ПРОБЛЕМЫ ИСТОРИИ И КУЛЬТУРЫ", Институт славяноведения, Российская Академия Наук, Москва, 1999. {{ru}}''</small></ref><ref><small>''Д-р Милан Савиђ, "ИСТОРИЈА БУГАРСКОГА НАРОДА ДО ПРОПАСТЕ ДРЖАВЕ МУ", у Новом Саду, издање "Српске народне задружне штампарије", 1878''</small></ref><ref><small><small>Мишел Каплан, "Византија", Клио 2008, Београд (Главни уредник, Зоран Хамовиђ) стр. 34</small></small></ref>, и дека е 23 владетел на Првото Бугарско Царство <ref><small>''ЕНЦИКЛОПЕДИЯ ИСТОРИЯ НА СВЕТА, Издателство "Фют", София, 2002. Издадено със сългасие на Kingfisher Publication Plc.''</small></ref><ref name=Runciman /><ref><small>''Fine, Jr., John V.A. (1987). The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 978-0-472-10079-8.''</small></ref>. Дека Самуил е бугарски цар тие се повикуваат на голем број средновековни документи во кои Самуил се нарекува бугарски владетел и бугарски цар <ref><small>''"Историски синопсис" од Јован Скилица, види: Ioannis Scylitzae Synopsis Historiarum (ed. Hans Thurn, CFHB, 1973; ISBN (978)3110022858).''</small></ref><ref><small>''Jaхија Антиохиски Византиско-Арапски хроники, види: The Byzantine-Arab Chronicle (938-1034) of Yahya b. Sa’id Al-Antaki (Yahya of Antioch)''.</small></ref><ref><small>''Летопис Попа Дукљанина, види: Ferluga, Jadran. Die Chronic des Priesters von Diokleia als Quelle fur die byzantinische Geschichte, Byzantina 10 (1980), 429-460''</small></ref><ref><small>''Всеопшта историја на Степанос Таронци, види: Stepanos, Tarōnetsi (Stepanos Asoghik Taronetsi, 10th-11th c.) Tiezerakan patmutyun, Erevan, 2000, Pp. 455 (303 - 304).''</small></ref><ref><small>''Древнерусские хронографы, (вторая половина XIV-XVI в.) види: Турилов А.А. К вопросу о болгарских источниках Русского хронографа, Летописи и хроники: Сб. статей. М., 1984.''</small></ref> . Дополнително на тоа се истакнува дека како Македонец се нарекува византискиот цар [[Василиј II]] и дека тој потекнувал од византиската тема Македонија, која се наоѓала во денешната област [[Тракија]] и дека по уништувањето на Самуиловата држава Василиј се нарекол ''Бугароубиец'' <ref><small>''Стојан Ристески - „Создавањето на современиот македонски литературен јазик“, Скопје 1988, НИО Студентски збор, стр. 52, 485''</small></ref><ref><small>''Georgije Ostrogorski - „History of the Byzantine State“, Rutgers University Press, стр. 310''</small></ref><ref><small>''''Paul Stephenson. The Legend of Basil the Bulgar-Slayer, Cambridge 2003, стр. 1, Rather it is a survey, from the time of his death to the present, of Basil's reputation as the „Bulgar-Slayer“, which challenges the notion that his reign was the culmination of a „golden age“.''</small></ref> . Покрај овие тврдења се истакнува дека бугарскиот патријарх Дамјан бега во [[Охрид]] и дека овој град станува седиште на бугарската патријаршија со што се тврди дека [[Охрид]] е бугарска престолнина, а не македонска <ref><small>И''ван Снегаровъ. "История на Охридската Архиепископия" Том 1. От основаването до завладяването на Балканския полуостров от Турците, стр. 55-62''</small></ref>. Уредувањето на Самуиловата држава ги имала истите традиции како и Бугарското Царство <ref><small>''Гюзелев, В., „''Кавханите и ичиргу боилите в българското канство-царство (VII-XI в.)''“, Пловдив, 2007, ISBN 978-954-91983-1-7, с. 79-80; Андреев, Й., Лазаров, Ив., Павлов, Пл., „''Кой кой е в Средновековна България''“, София, 1994, ISBN 954-01-0476-9, с. 99-100''</small></ref><ref><small>''Moravcsik, G. Byzantinoturcica II. Sprachreste der Türkvölker in den byzantinischen Quellen. Leiden 1983, ISBN 978-90-04-07132-2, с. 156''</small></ref> и дека денешната област Македонија по 1018 година е именувана од страна на Василиј II за посебна административна единица или тема под името Бугарија. Во бугарската историографија посебно се истакнува битолскиот натпис на Иван Владислав во кој себеси се именува како бугарски цар од бугарски род, а неговиот син го носи името [[Пресијан II]] како името на бугарскиот хан. Во „Речник на македонската историја“, кој е единствениот референтен документ од овој тип во официјалната список на историски речници во Европа, доминираат бугарските погледи<ref name="novamakedonija.com.mk"/> ==Цар Самоил како мотив во уметноста== * „Водоча“ — песна на македонскиот поет [[Јован Котески]].<ref>Јован Котевски, ''Пеплосија''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 71-72.</ref> * „Самуил“ — поема на македонскиот поет [[Анте Поповски]] од 1958 година.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 181-185.</ref><ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 460-465.</ref> == Поврзано== * [[Цар Самоил (опера)]] * [[Самоилово Царство]] == Наводи == {{наводи|2}} == Литература == * ''Васил Н. Златарски, История на Първото българско царство. II...'' * ''Историја на македонскиот народ“, проф. д-р Бранко Панов и проф. д-р Светозар Наумовски, Просветно Дело Скопје 1996'' * ''Блаже Ристовски: Makedonija i makedonskata nacija, Skopje, (1995)'' * ''Шарл Дил — ИСТОРИЈА ВИЗАНТИЈСКОГ ЦАРСТВА'' * ''Коста Аџиевски, Пелагонија во средниот век, Скопје, 1994'' * ''Александар Атанасовски, Македонија и Македонците во делото на Никифор Григора — византиски историограф од XIV век. — Годишен зборник на Филозофски факултет — Скопје, Кн. 27 (53) Скопје 2000. Истото е објавено во: Славянскиј Сборник. Вѕпуск 6. Саратовскога университета 2003.'' * ''Георгије Острогорски, Историја на Византија, Народна Књига Алфа, 1998.'' * {{Cite book|ref=harv|last=Пириватрић|first=Срђан|title=Самуилова држава: Обим и карактер|year=1997|location=Београд|publisher=Византолошки институт|url=https://books.google.rs/books?id=dG-gAAAAMAAJ}} == Надворешни врски == {{рв|Samuil of Bulgaria|Цар Самоил}} * [http://persey.blog.com.mk/node/103372 Самуилово Царство] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080306073610/http://persey.blog.com.mk/node/103372 |date=2008-03-06 }} * [http://makedonskaistorija.blog.com.mk/node/1425 види битолски натпис] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080324184938/http://makedonskaistorija.blog.com.mk/node/1425 |date=2008-03-24 }} * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=1&pid=2&ppid=9&tid=254 САМУИЛОВОТО ЦАРСТВО – СЛАВИНИЈА] * [http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/samuil.htm Охрид низ историјата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090416112525/http://ohrid.org.mk/mk/istorija/samuil.htm |date=2009-04-16 }} * [http://www.vmro-rousse.hit.bg/Pl_Pavlov.html Цар Самуил и "Българската епопея"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090525122132/http://www.vmro-rousse.hit.bg/Pl_Pavlov.html |date=2009-05-25 }} * [http://www.scribd.com/doc/30471456/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BEМакедонско Самуилово Царство] * [http://macedonia-history.blogspot.com/2006/10/schlumberger-gustave-18441929.html Густав Ш. за цар Самуил] * [http://slovo.bg/litvestnik/index.php?ar=495 Самуил, циркаджиите, университетите и дипломатија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110706143735/http://slovo.bg/litvestnik/index.php?ar=495 |date=2011-07-06 }} * [http://sandanski.us/forum/index.php?showtopic=385 Песен за Самуил] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081003034718/http://sandanski.us/forum/index.php?showtopic=385 |date=2008-10-03 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Dukljanin/frametext.htm Летопис попа Дуклянина] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Yahya/text1.phtml?id=1996 Яхъя Антиохийский, Летопись 1-6], [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Yahya/text2.phtml?id=1997 7-17] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Skyliza/1014.phtml?id=1341 Йоан Скилица за битката при Беласица] * [https://web.archive.org/web/20010713050653/http://homepage.mac.com/paulstephenson/trans/scyl1.html John Skylitzes, ''Synopsis Historion'': ''The Battle of Kleidion''] * [http://www.roman-emperors.org/basilii.htm Basil II (A.D. 976-1025)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150313115140/http://www.roman-emperors.org/basilii.htm |date=2015-03-13 }} * [https://web.archive.org/web/20010620015339/http://homepage.mac.com/paulstephenson/trans/lpd1.html Chronicle of the Priest of Duklja] == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Smrtta na car samuil.jpg|Венчавката на Мирослава, ќерката на Цар Самоил со ерменецот Ашот. Минијатура од Мадридскиот препис на хрониката на[[Јован Скилица]], XI-XII век Податотека:Samuilova-kuli.jpg|Една од портите на Самоиловата тврдина во Охрид Податотека:Trayanovi-vrata-right-arch-2.JPG|Самоиловата тврдина [[Трајанова врата]] крај [[Софија]] Податотека:Sv.Ahil church.jpg|Базиликата на островот [[Св. Ахил (остров)|Свети Ахил]] Податотека:Sarkofazite na Samuil, Gavril Radomir i Ivan Vladislav.jpg|Гробот на царот Самоил во базиликата (според грчкиот археолог Муцопулос) </gallery> </center> {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Самоилово Царство]] [[Категорија:Комитопули]] [[Категорија:Европски монарси од 10 век]] [[Категорија:Европски монарси од 11 век]] [[Категорија:Починати во 1014 година]] ktaum310ew0ol924kkgvci6tqkrc1jy 0 1485 5611698 5607141 2026-08-19T21:19:42Z Andrew012p 85224 5611698 wikitext text/x-wiki {{заштитено-анон}} ::''За други историски личности со името Александар III, видете [[Александар III]].'' {{Infobox royalty | name = Александар Велики | title = | image = Alexander Mosaic detail of Alexander the Great (3x4 cropped).jpg | caption = Детаљ од ''[[Александров мозаик|Александровиот мозаик]]'' (создаден {{circa}} 120–100 г. пр.н.е.) | succession = [[Список на кралеви на Античка Македонија|Крал на Македонија]] | reign = октомври 336 – јуни 323 г. пр.н.е. | predecessor = [[Филип II Македонски|Филип II]] | successor = [[Филип III Аридеј|Филип III]] | succession3 = [[Список на фараони|Фараон на Египет]] | reign3 = 332–323 г. пр.н.е. | predecessor3 = [[Дариј III]] | successor3 = Филип III | succession4 = [[Крал на Персија]] | reign4 = 330–323 г. пр.н.е. | predecessor4 = Дариј III | successor4 = Филип III | full_name = | spouse = {{hlist|[[Роксана]]|[[Статира]] }} | issue = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | house = [[Аргеади]] | house_type = Династија | father = [[Филип II Македонски]] | mother = [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] | birth_date = 20 или 21 јули 356 г. пр.н.е. | birth_place = [[Пела]], [[Античка Македонија|Македонија]] | death_date = 10 или 11 јуни 323 г. пр.н.е. (возр. 32)<!-- 32 years, 10 months and 20 days (approx.) --> | death_place = [[Вавилон]], [[Македонија|Македонска Империја]] | religion = }} '''Александар III Македонски''' или '''Александар Велики''' ([[Пела]], [[20 јули|20]]/[[21 јули]] [[356 п.н.е.|356]] — [[Вавилон]], [[10 јуни|10]]/[[11 јуни]] [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]]) — [[Антички Македонци|античко-македонски]] крал од династијата [[Аргеади]], син на [[Филип II Македонски]] и [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], ќерка на молоскиот владетел Неоптолем. [[Римјани]]те му го дале прекарот ''Magnus'' — „Велик“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mn.mk/makedonski-legendi/4684-Aleksandar-III-Makedonski|title=Александар III Македонски|work=Македонска нација|language=mk-mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219195230/https://mn.mk/makedonski-legendi/4684-Aleksandar-III-Makedonski|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref> Бил воспитуван во духот на македонската аристократска традиција. На тринаесетгодишна возраст бил подучуван од [[филозоф]]от [[Аристотел]] во неговото училиште во тогашниот град [[Миеза]] наречено [[Миески нимфеј]], западно од денешното село [[Копаново]], [[Негушко]]. Неговото образование ги опфаќало: [[поезија]]та, [[астрономија]]та, [[геометрија]]та, [[реторика]]та, натпреварите во [[Гимнастика|гимнастички]] вежби, јавањето и [[лов]]от. На шеснаесетгодишна возраст, Филип му го доверил управувањето над [[Античка Македонија|Македонија]], додека тој бил во поход против [[Византион]]. Првиот поход на Александар бил против [[Мајди]]те, [[племе]] во горниот тек на реката [[Стримон]], кога ја извојувал првата воена победа и го основал град под името Александрополис, прв од многуте кои подоцна ги подигнал. На осумнаесетгодишна возраст учествувал во славната [[Битка кај Херонеја (338 пр. н.е.)|Битка кај Хајронеја]], заедно со својот татко Филип, кога здружените сили на [[Грци|Хелените]] биле разбиени. По убиството на Филип, Македонското собрание го прогласило за владетел на [[Македонија]]. Како македонски [[крал]], неговата прва воена акција била насочена против хеленските полиси кои се обиделе да ја отфрлат македонската власт. Александар ги принудил да го потврдат [[Корински договор|Коринскиот договор]], според кој тој ја наследува титулата ''Хегемон на Хелените''. Во [[335 п.н.е.|335 г. п.н.е.]], ги поразил [[Трибали]]те и нивните сојузници [[Гети]]те и преку илирската територија се спушил во Хелада, каде што започнало ново востание насочено против македонската власт, потикнато од [[Демостен]], со центар во [[Теба]]. Александар ги поразил [[Теба (Грција)|Тебанците]] и ја принудил [[Атина]] да го прифати понудениот мировен договор. Во [[334 п.н.е.|334 год. п.н.е.]], со 40.000 војници го започнал својот поход против [[Персија (област)|Персија]] и навлегол во [[Мала Азија]] преку Хелеспонт, кај Сест. Првиот судир со персиската војска се случил кај реката Граник на Пропонтида. По победата, Александар продолжил со својот пробив. Градот Сард се предал без борба, а во градовите во Ајолида и Јонија, меѓу кој бил и [[Ефес]], го пречекале како ослободител. Единствено [[Милет]] и Халикарнас се спротивставиле. По овие освојувања ја поделил војската на два дела, едниот дел на чело со Парменион заминал во Сард каде што требало да презими, а другиот дел тргнал во поход преку Карија, Ликија и Памфилија, освојувајќи ги сите градови и тврдини. Во [[333 п.н.е.|333 г. п.н.е.]], во Гордион, престолнината на [[Бриги|фригиските]] кралеви (Гордиј и Мида), се собрала целата војска. Тука, според една легенда, Александар го пресекол со меч неразврзливиот гордиев јазол, со што го исполнува пророштвото дека ќе загосподари со [[Азија]]. Во освоените територии најчесто го задржувал постојниот административен систем: сатрапиите — основни административни единици на чело со сатрапи, а најчесто [[Персијци]]те, ја имале цивилната и воената власт, освен во [[Лидија]], каде што бил поставен Македонец. Финансиската власт ја раководеле Македонци, а македонската војска ја контролира освоената територија. Првата битка со ''големиот крал'' (крал на кралевите) [[Дариј III]] се случила [[битка кај Ис|кај Ис]] во [[333 п.н.е.|333 г. п.н.е.]], каде што Александар со својата војска победил, а Дариј избегал од бојното поле. Во [[Феникија]] ги освоил градовите [[Тир]] и [[Газа (град)|Газа]]. Во [[Египет]] бил дочекан како ослободител и бил прогласен за [[фараон]]. Во градот [[Мемфис (Египет)|Мемфис]], египетските [[Свештенство|свештеници]] му ја предале двојната круна на египетските фарони. Во 331 г. п.н.е., на делтата на реката [[Нил]] го основал градот [[Александрија]]. Преку [[Сирија]], навлегол во северна [[Месопотамија]]. Во 331 г. п.н.е. во [[Битката кај Гавгамела]] извојувал победа против бројна персиска војска. По победата, се прогласил за крал на Азија и влегол во градот [[Вавилон]], еден од главните центри на [[Персиско царство|Персиското Царство]]. Отаму, продолжил кон срцето на Персија и ја освоил [[Суза]], втората престолнина на персиската држава, а набргу во негови раце се нашол и градот Екбатана. Неговата потера на персискиот крал Дариј завршила во Хекантопил, каде што било пронајдено телото на Дариј Кодоман (бил убиен од персисикиот сатрап Бес). По закопувањето на Дариј, со сите кралски почести, Александар како персиски крал се упатил на север кон Хирканија и Партија, области на југ од [[Касписко Море|Каспиското Море]]. Во периодот помеѓу 330 — 327 г. п.н.е., Александар престојувал во Бактрија и Согдијана. Во Бактрија во 327 г. п.н.е., се оженил со иранката Роксана, која подоцна го родила неговиот син Александар. Во походот во [[Индија]], кај реката Хидасп во 326 г. п.н.е., Александар ја водел својата последната битка против Пор, кралот на Пенџап. По големата победа над овој индиски владетел, ги присоединил земјите од оваа страна на [[Инд]] кон својата империја. На местото на Битката кај Хидасп, Александар го основал градот Никаи (Победа), а во близина подигнал уште еден град, наречен Букефала, во чест на неговиот коњ [[Букефал]]. На бреговите на реката Хифаст подигнал дванаесет жртвеници на [[бог]]овите и столб на кој пишувало: „Овде застанал Александар“. На врќање од Индија, на брегот на реката Инд, основал нова Александрија, еден од 17-те градови под ова име. На брегот на [[Индиски Океан|Индискиот Океан]], неговата војска се поделила на два дела, едната под команда на Александар се движела по копно, а другата под команда на Неарх, пловела 80 дена. По враќањето од својот индиски поход, Александар планирал нови походи. Тој наредил да се извршат подготовки за поморско патување околу [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]] до [[Картагина]] и до [[остров]]ите на [[Херакле]] (Мелкарт), најстариот теснец меѓу [[Европа]] и [[Африка]] (денес [[Гибралтар]]). Овие планови, пропаднале поради неговата [[смрт]]. Александар останува запаметен како еден од најголемите освојувачи во историјата на човештвото и непобедив воин, творец на Новиот Свет, на новата епоха позната како [[хеленизам]], на новиот поредок. == Детство == [[Податотека:Alexander-Statue-Skopje.jpg|250px|мини|десно|Споменикот на Александар на плоштадот во Скопје]] Александар се родил од бракот на [[Филип II Македонски|Филип]] со [[епир]]ската принцеза [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во 356 п.н.е. на почетокот на месецот [[хекатомбајон]] кој [[Македонци]]те го нарекувале [[лоос]] и тоа во шестиот ден, кога во [[Ефес]] е запален и храмот на [[Артемида]]. Плутарх наведува дека неговото раѓање им било претскажано на Филип и Олимпија. Имено, Олимпијада сонувала дека еден [[гром]] удрил во нејзиното тело и целата ја запалил. Разбирливо, нејзиниот мистичен [[ум]] веднаш го поврзал громот со [[Зевс]] (Зевс–Амон, Зевс–Најос) и истиот го сметала како израз на личниот интерес на овој бог заштитник за нејзиното семејство и нејзината идна плодност. Филип пак, сонувал сон во кој ја запечатил утробата на Олимпијада со еден печат на кој имало отпечаток со лав. Кога му ги раскажале соништата на дворскиот пророк Аристандар од Телмес, тој веднаш заклучил дека Олимпијада е бремена и носи дете кое ќе има лавовски карактер. Истиот ден кога му се родил првиот син, кај Филип стигнале гласници кои го известиле за победата над [[Илири]]те и за победата на неговиот коњ на [[Олимписки трки|Олимписките трки]]. Посебните особини кои Александар ги покажувал од мал ја оправдале надежта на Филип дека во неговиот син се наоѓа посакуваниот наследник. Александар во него ги споил многуте карактерни црти од обата свои родители. Од неговата мајка, темпераментна жена подложна на мистицизмот, ја наследил страсната и помалку тврдоглава личност, ирационален копнеж за непознатото и верба во посебна [[херој]]ска слава. Од татко си ја презел нескротливата волја и енергија, нескротилив карактер, храброст, слава, војнички дар и извонредно практичен дух. Неговата мајка му била поблиска по душа и влијанието на оваа жена оставила неизбришлива трага врз него. Татковиот пак, дипломатски, војнички и политички успех го поттикнало неговото честољубие и ги разгорил неговите соништа за водство и слава. Кај [[Плутарх]] се спомнува дека „Александар не сакал да го добие од својот татко златото, раскошот и уживањето, туку го сакал кралството кое ќе му пружи можност за борби, војни и дела полни со чест и слава”. Александар ја имал и среќата да стане ученик на еден од најголемите [[филозоф]]и во [[антика]]та. Кога Александар имал четиринаесет години, Филип го довел [[Аристотел]] во Македонија и му го доверил воспитувањето на својот син. Аристотел тогаш имал околу четириесет години и сѐ уште бил далеку од неговата понатамошна слава. Тој бил зет и пријател на малоазискиот владетел [[Хермиј]], кој пак со Филип одржувал добри пријателски односи. По смртта на [[Платон]], Аристотел се повлекол на дворот на Хермиј, каде се наоѓал и кога Филип го повикал во Македонија. Средбата на Аристотел со младиот Александар се прикажува како „еден од најголемите моменти во историјата на човештвото.” Иако Александар тогаш уште бил дете и потенцијален престолонаследник, а Аристотел уште не ја започнал неговата плодна научна дејност која ќе го прослави низ вековите, подоцна првиот ќе стане генијален, херојски настроен [[војсководец]] и обединител на [[Азија]] и [[Европа]], а вториот – генијален филозоф, во кој се созреала и кулминирала двовековната филозофска и научна мисла на [[Хелени]]те. Во малото место [[Миеза]], во внатрешноста на Македонија, во [[Миески нимфеј|Миескиот нимфеј]] (денешна месност Извор кај [[Копаново]], [[Негушко]]), идниот крал и неговите другари врсници биле воспитувани во хеленски дух. Аристотел не сметал дека на идниот владетел му е потребна посебна настава која практично би го подготвувала за должноста која го чекала. Часовите по [[Гимнастика|гимнастички вежби]], [[јавање]], [[лов]] и игри се замениле со читање песни и разговори за [[поезија]]та, со учење [[геометрија]], [[астрономија]], [[реторика]] и [[еристика]]. Аристотел на својот млад воспитаник му влел огромна љубов кон песната. Тој за него ги рецитирал песните на [[Хомер]] и Александар никогаш не се одделувал од овие дела. Негови омилени јунаци биле [[Херакле]] и [[Ахил]], кои ги сметал за свои предци. На влијанието на Аристотел врз учењето на Александар, може да се препише и неговото големо интересирање за природните науки, по што и неговите освојувачки војни често добивале карактер на истражувачки [[Експедиција|експедиции]] кои ги збогатиле [[географија]]та, [[етнологија]]та, [[биологија]]та, [[ботаника]]та, [[метеорологија]]та и многу други науки. [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|thumb|300px|Македонското сонце со кралската дијадема во сончевата топка — симбол на Античко-македонското Царство]] Меѓутоа, во политички поглед, вистинско разбирање меѓу Александар и неговиот учител немало никогаш. Во својот став кон [[Варвар]]ите, Александар повеќе бил следбеник на [[Антистен]]овата школа која била долга традиција на македонскиот двор, а не на Аристотеловата. Аристотел останал на македонскиот двор до стапувањето на Александар на престолот на Македонија, но неговата наставничка мисија траела најмногу уште три години. Младиот владетел и покрај подучувањата од Аристотел останал варварин, се научил да ја почитува културата на [[Хелада]] и сонувал за распространување на таа култура на Исток. Меѓутоа, Александар ја потценувал тромоста и отпорната сила на источниот дух, а и големината и длабочината на источната култура. Квантитетот на [[Азија]] излегол премногу крупен спрема квалитетот на Хелада. Во моментот на најголемата слава, во Александар победил духот на Истокот. Тој покрај повеќето жени се оженил и со ќерката на [[Дариј III]], ја зел [[Персија|персиската]] круна и се облекувал како персиските кралеви, го вовел во [[Европа]] источниот поим „крал [[по милост Божја]]“ и најпосле ја запрепастил Хелада кога во величествен стил изјавил дека тој е [[бог]]. Хелада на тоа се смеела, а Александар се опивал до бесвест, која подоцна го довела и до смрт. == Доаѓање на власт == Александар станал крал на Македонија во [[336 п.н.е.]], на дваесетгодишна возраст, по убиството на неговиот татко [[Филип II Македонски|Филип II]]. Грчките градови како Атина и Теба, кои морале да му се покоруваат на Филип, виделе можност да си ја повратат целосната независност во доаѓањето на младиот крал. Александар на тоа брзо се спротивставил и Теба, која била најактивна против него, веднаш се предала кога тој со својата војска се појавил пред нејзините порти. По ова, грчките градови, на собирот кај [[Коринтски Провлак|Коринтскиот Провлак]], со исклучок на Спартанците, го избрале за командант против [[Персија (област)|Персија]], како што претходно бил и татко му Филип. Следната година (335 г. п.н.е.) Александар ги нападнал Тракијците и Илирите за да ја обезбеди северната граница на Македонија до [[Дунав]]. Додека тој победнички војувал на север, Тебанците и Атињаните повторно се побуниле. Александар реагирал веднаш и сурово: Теба, која давала најсилен отпор, била освоена со големо крвопролевање, градот бил разурнат, а неговата територија разделена меѓу останатите беотијски градови. Тебанците биле продадени во ропство, а само свештениците, потомците на поетот [[Пиндар]], и приврзаниците на Македонија биле поштедени. == Период на освојувањa == [[Податотека:MacedonEmpire.jpg|thumb|350px|Карта на царството на Александар 334 — 323.г. п.н.е.]] === Падот на Персија === Армијата на Александар ги минала [[Дарданели]]те со околу 42.000 војници од Македонија, разни грчки градови-држави, како и платеници и пратеници од [[Тракија]], [[Пајонија]] и [[Илирија]]. По почетната победа против персиските сили во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]], Александар го прифатил предавањето на провинциската престолнина и богатствата на градот [[Сардис]], и продолжил по јонското крајбрежје. Кај Халикарнас (денес [[Бодрум]] во Турција) Александар успешно ја спровел првата од многуте опсади, принудувајќи ги своите противници — платеничкиот капетан Мемнон од Родос и Оронтобатес, персискиот сатрап од Карија, да се повлечат преку морето. Александар ја препуштил Карија на Ада, која била владетел на Карија пред да биде сменета од нејзиниот брат Пиксодарус. Од Халикарнас Александар продолжил во планинската Ликија и Памфилијската рамнина (близу денешна [[Анталија]], Турција), преземајќи контрола над сите крајбрежни градови. Од Памфилија натаму, брегот немал позначајни пристаништа и затоа Александар продолжил кон копното. Кај Термес Александар го покорил, но не го нападнал Писидијскиот град. Во античкиот град Гордиум, Александар го одврзал дотогаш нерешливиот [[Гордиев јазол]], загатка која според легендите била решлива само од идниот „крал на Азија“. Според една од приказните, тој едноставно го пресекол јазолот со сабјата. Според друга, го одврзал така што го извадил делот од двоколката околу кој бил врзан. Армијата на Александар ги минала Цилицијските порти, ја сретнала и поразила главната персиска војска под команда на [[Дариј III]] во [[Битка кај Ис|Битката кај Ис]] (денес во Турција, на границата со [[Сирија]]) во ноември [[333 п.н.е.|333 година п.н.е.]] Дариј бил принуден да побегне од битката откако неговата армија се распаднала, и бегајќи ги напуштил сопругата, двете ќерки, мајка му [[Сисигамбa]] и непроценлива количина на богатство. Подоцна, тој му понудил мир на Александар, предавање на сите земји кои овој веќе ги освоил и откуп од 10.000 таленти за своето семејство. Александар му одговорил дека бидејќи сега е тој крал на Азија, тој ќе решава за поделбата на земјата. Продолжувајќи по брегот на Средоземното Море ги освоил градовите [[Опсада на Тир|Тир]] (во денешен [[Либан]]) и [[Газа]] по познатите опсади. [[Податотека:Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples 2013-05-16 16-25-06 BW.jpg|thumb|''Мозаик со Александар кој ја прикажува Битката кај Ис'', најден во Куќата на Фаун, [[Помпеја]]]] Во [[332 п.н.е.|332 година п.н.е.]] Александар се обидел да ја освои [[Нубија]], но наишол на силна воена формација предводена од кралицата Кандас, па решил да ги упати своите [[Поход на Египет|сили кон Египет]]. Во таа 332 и следнатa 331 година, Александар бил добредојден како ослободител на Египет, кој до тогаш бил окупиран од [[Персија (област)|Персија]]. Бил прогласен за син на [[Амон]] (египетски бог на сонцето, грчки: Зевс) од египетските свештеници во пророчиштето во оазата Шива во Либијската пустина. Оттогаш, Александар често се повикувал на Амон—Зевс како на свој татко, а неговата слика на кованите пари била со биковски рогови како симбол на божественоста. Ја основал [[Александрија]] во Египет, која подоцна, по неговата смрт, станала напреден главен град на [[Птоломејска династија|Птолoмејската династија]]. Напуштајќи го Египет, Александар продолжил кон Асирија и на [[1 октомври]] [[331 п.н.е.|331 година п.н.е.]] го победил Дариј уште еднаш во [[Битка кај Гавгамела|Битката кај Гавгамела]] (веројатно близу до [[Мосул]], денешен [[Ирак]]). Повторно Дариј бил принуден да побегне од бојното поле, но овојпат Александар го следел до Арбела, откаде овој пребегнал во Екбатана (денешен Иран). Потоа Александар тргнал кон [[Вавилон]]. Од Вавилон, Александар се упатил во [[Суса]], еден од главните градови на Персија, и го освоил неговото легендарно богатство. Испраќајќи ја главнината од својата војска кон главниот град на Персија [[Персеполис]], Александар ги нападнал и освоил Портите на Персија (денес планината Загрос), а потоа побрзал кон Персеполис пред неговата војска да го опљачка богатството на градот. За време на нивниот претстој во градот, избил пожар во палатата на [[Ксеркс]] и се проширил низ остатокот од градот. По освојувањето на Персеполис, Александар ја продолжил потерата по Дариј. Дотогаш, персискиот крал веќе бил заробен од [[Бес]], неговиот бактријски сатрап и сонародник. Додека Александар наближувал, Бес наредил да го убијат Дариј, а потоа, прогласувајќи се за негов наследник под името Артаксеркс V, се повлекол во Средна Азија од каде организирал герилски напади против Александар. Со смртта на Дариј, Александар ја прогласил одмаздничката војна за завршена, и ги ослободил своите грчки и други сојузници од својата војска, но им дозволил на доброволците да останат како платеници. Неговиот понатамошен тригодишен воен поход, прво против Бес, а потоа и против Спитамен, сатрап од Согдијана, го одвел Александар низ повеќе делови на денешен [[Авганистан]] и [[Таџикистан]]. Притоа, формирал повеќе градови со името Александрија, од кои некои постојат и денес, на пример [[Кандахар]] во Авганистан и [[Хуџанат]] во Таџикистан. Во тие походи, неговите противници биле поразени: Бес во 329, а Спитамен во 328 г. п.н.е. === Походот на Индија === [[Податотека:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|250px|Воен поход и движење на Александар во неговиот поход на Индија.]] После смрта на [[Спитамена]] и бракот со [[Роксана]] (Рошанак на бактриски), Александар ги зацврстува своите нови положби во Средна Азија. Во [[326 п.н.е.|326 година п.н.е.]] Александар конечно е подготвен да се посвети на освојувањето на Индија. Александар ги повикува сите водачи на племињата од [[Гандара]], територија на север од денешен [[Пакистан]], да му се покорат и да тргнат со него. [[Амби]], владетелот на [[Таџила]], чие кралство се простирало од [[Инд]] до [[Џелам]], така и направил. Но водачите на некои кланови, како на пример [[Асапсиос]] и [[Асакеноис]], познати во индиските текстови како [[Ашвајани]] и [[Ашвакајани]] (имињата асоцираат на природата на нивните заедници, на [[санскритски јазик]] Ашва значи коњ), одбиле да се покорат. Александар лично ја преземал командата над штитоносците, пешадијата, стрелците, Агријанците и коњаниците, и со нив тргнал во напад на кланот Аспасиос во долините [[Алишанг]] и [[Гуреа]], како и на кланот Асакеноис во долините [[Сват]] и [[Бунер]]. Според современите историчари, било доста тешко за Александар да ги покори овие племиња, меѓу кои племињата [[Масага]] и [[Аорну]] дале силен отпор. Посебно драматични биле борбите со кланот Аспасиос, во кои Александар бил ранет во рамото со копје, но сепак кланот ја загубил битката. 40.000 воини биле заробени. Асакеноисите му се спротивставиле на Александар со армија од 30.000 борбени кочии, 38.000 пешадија и 30 слонови. Тие се бореле храбро и пружиле силен отпор во многу утврдени места како што биле градовите [[Ора]], [[Базира]] и [[Масага]]. За да се скрши жестокиот отпор кај утврдувањето Масага биле потребни неколку дена жестока и крвава битка во која Александар бил сериозно ранет во потколеницата. Кога поглаварот на Масага загинал во битката, командата над неговата војска ја презела неговата мајка [[Клеофис]], која исто така била цврсто решена да ја брани својата татковина до последниот здив. Примерот со Клеофис кажува дека во битката исто така била вклучена и женската популација на утврдувањето. Александар за да ја совлада Масага морал постојано да врши дотур на свежа војска со цел да го одржи моралот на својата војска. Според [[Куртис]], Александар не само што ја уништил војската и останатите жители на Масага тој исто така го разрушил до темел, го пеплосал градот. На сличен начин својот бес подоцна Александар го искажал и на [[Ора]], следното упориште на Асакеносите. При крајот на битките кои ги водел Александар во Масага и Ора, голем број на Акакеносите се префрлиле во утврдувањето високо во планините наречено [[Аорнос]]. Александар постојано бил зад петици на овие трупи. Само после четири дневна крвава битка Александар го заземал и ова утврдување кое се сметало за неосвоиво. Пустошења како во Масага се повториле и во Аорнос. Пишувајќи за битките на Александар против Асакеносите, [[Виктор Хансон]] вели: „Иако им ветил на опколените Асакеноси дека ќе им ги поштеди животите ако се предадат, тој ги погубил сите војници кои биле заробени. Нивните упоришта во Ора и Аорнус исто така биле разрушени.“ [[Сисикотос]], кој му помогнал на Александар во овие битки, подоцна бил назначен за владетел на Аорнус. Откако го совладал Аорнус, Александар ја преминал реката [[Инд]] и влетал во битка против [[Пор]], владател на територијата [[Пенџаб]] во [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]] во [[326 п.н.е.|326 г. п.н.е.]] [[Податотека:Le Brun, Alexander and Porus.jpg|thumb|300px|Слика на [[Шарл Ле Брeн]] на која се претставени Александар и [[Пор]] за време на [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]].]] После победата, Александар бил импресиониран од храброста на Пор во битката, па затоа влегол во сојуз со него назначувајќи го за управител на неговото кралство, дури и придодавајќи му во владение и територии кои претходно Пор не ги владеел. Потоа Александар изградил два нови града, од кој едниот го именувал [[Букефал]], во чест на неговиот коњ кој го донел него до [[Индија]] а загинал во [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]]. Александар продолжил со освојувања на сите утврдувања покрај реката [[Инд]]. Источно од кралството на [[Пор]], близу до реката [[Ганг (река)|Ганг]], се наоѓало моќното царство на [[Магада]] под владение на [[Нанда (династија)|династијата Нанда]]. Стравувајќи од судир со уште една моќна индиска војска, изморена од повеќегодишните воени походи, војската на Александар запира кај реката [[Биас (река)|Биас]] одбивајќи да маршира понатаму кон исток. Така оваа река ја означува и границата до каде војската на Александар продрела на исток. После битката со Пор, моралот на војската на Александар опаднал за понатамошни походи. А покрај тоа, тие требало да се соочат со далеку помоќен непријател. Војската на Александар имала на располагање околу 20-илјадна [[пешадија]] и околу две илјади [[Коњаница|коњаници]]. Војската отворено се спротивставила на инсистирањето на Александар да ја преминат и реката [[Ганг]], која била широка, како што тие слушнале, 6.5 километри (32 [[фурлонг]]а), со длабочина од 183 метри (100 [[фат]]а). А пак од другата страна на реката ги чекала силна армија од добро вооружени и воинствени пешадијци, коњаници и слонови. Некои дури извори велат дека кралевите на [[Гандерит]] и [[Праеши]] ги чекале со армија од 8 илјади коњаници, двесте илјади пешадија, 8 илјади борбени кочии и 6 илјади борбени слонови.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243&layout=&loc=62.1 Plutarch, Vita Alexandri, 62]</ref> Александар, после состанокот со неговиот офицер [[Коенус]], бил убеден да се откаже од понатамошни походи и да се вратат назад. Александар бил приморан да сврти на југ. На патот кон југ војската се судрила со кланот [[Мали]], (во денешно време [[Мултан]]). Кланот Мали бил еден од највоинствените кланови во Индија во тој период. Но војската на Александар после жестоките битки го покорува кланот Мали. Во едне од налетите на утврдувањета Александар бил сериозно ранет од [[стрела]].<ref>Plutarch, Alexander [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243;query=chapter%3D%2363;layout=;loc=62.1 63.5].</ref> Неговата војска, мислејќи дека нивниот крал е мртов, ја зазема тврдината и го искалува својот бес врз заробениците.<ref>[http://www.mainlesson.com/display.php?author=macgregor&book=greece&story=wounded www.mainlesson.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070607235116/http://www.mainlesson.com/display.php?author=macgregor&book=greece&story=wounded |date=2007-06-07 }}, "The Story of Greece" by Mary Macgregor.</ref>. После ова, Мали бил окупиран од војската на Александар, а главницата продолжила со движење.<ref>[http://www.historyofmacedonia.org/AncientMacedonia/AlexandertheGreat.html Alexander the Great Alexander of Macedon Biography] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230614195448/https://www.historyofmacedonia.org/AncientMacedonia/AlexandertheGreat.html |date=2023-06-14 }},''History of Macedonia''</ref> Поголемиот дел од својата армија Александар ја насочува кон [[Карманија]] (во денешно време јужниот дел на [[Иран]]) на чело со генералот [[Кратер]], а еден дел гради флота за да го истражи [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] под водство на адмиралот [[Неарх]], додека со останатиот дел од војската се враќа назад во Персија по јужната рута низ пустината [[Гедрозија]] (во денешно време дел од јужен [[Иран]] и [[Макран]] во јужен [[Пакистан]]). Патувањето низ пустината траело околу 60 дена и во текот на нејзиното поминување умира околу 3/4 од Александровата војска. Александар дел од своите сили оставил во [[Индија]]. На територијата на [[Инд]], тој го именува неговиот офицер [[Пејтон, син на Агенор|Пејтон]] како [[сатрап]], позиција која тој ја задржал следните десет години сè до [[316 п.н.е.|316 г. п.н.е.]], а во [[Пенџаб]] тој го оставил генералот [[Еудемус]] како командат на војската под владение на [[Пор]] и [[Таџили]]. [[Еудемус]] станува господар на [[Пенџаб]] после смртта на овие двајца. И двајцата владетели ([[Пејтон]] и [[Еудемус]]) се враќаат на запад во 316 г. п.н.е. со нивната војска, а на нивно место [[Чандрагупта Мауриа]] го формира царството [[Царство Маурија|Маурија]] во Индија. === По походот во Индија === Патувајќи кон [[Суса]], Александар открил дека многу од неговите сатрапи и воени управници лошо се однесувале во негово отсyство и казнил со смрт извесен број од нив за пример. Во знак на благодарност, ги платил долговите кон војниците и објавил дека ќе ги испрати постарите и осакатените ветерани назад во Македонија под водство на Кратер. И покрај тоа, [[војска]]та се побунила во градот Опис, одбивајќи да биде испратена назад и критикувајќи ги неговите новоусвоени персиски обичаи, како и воведувањето на персиски офицери и војници во војската. Александар ги погубил водачите на бунтот. Во обид да воспостави трајна слога помеѓу македонските и персиските [[Граѓанин|граѓани]], организирал и масовна венчавка помеѓу македонските офицери и персиските и други благороднички од Суса, но изгледа мал број од тие бракови траеле повеќе од една година. Неговите обиди да ги обедини македонската и персиската култура вклучувале и македонска воена обука за персиските момчиња. Повеќето историчари веруваат дека Александар ја усвоил и титулата Шаханшаш (што значи „Крал на кралевите“). Се мисли и дека Александар сакал да го освои и присоедини и [[Арапскиот Полуостров]], но оваа теорија не е потврдена. Се претпоставувало и дека Александар може да се упати на запад и да ги нападне [[Картагина]] и [[Италија]]. По патувањето во Екбатана за да го преземе најголемиот дел од персиското богатство, неговиот најдобар пријател, и веројатно љубовник, [[Хефестион]] умрел од болест, или можеби од труење. Александар тагувал по умрениот пријател 6 месеци. == Смрт и наследство == На 10 или 11 јуни [[323 п.н.е.|323 г. пр. н. е]], Александар починал во [[Вавилон]]. Тоа било само еден месец пред да наполни 33 години. Постојат различни теориии за причините на смртта. Некои сметаат дека Александар бил отруен од синот на [[Антипатер]] или од некој друг. Друга теорија е дека починал после пијанствата претходните денови. Други сметаат дека починал од [[маларија]] од која се има заразено во 336 г. п.н.е. Непосредно пред неговата смрт, неговите генерали го запрашале кој треба да го наследи неговото царство. Бидејќи Александар немал очигледен и легитимен наследник (неговиот син [[Александар IV]] ќе се роди после неговата смрт, а неговиот претходен син е роден од страна на негова конкубина, не жена), тоа било прашање од голема важност. Постојат повеќе дебати за тоа што им одговорил Александар на своите генерали. Некои веруваат дека Александар рекол, „Кратисто“ (што значи „на најсилниот“) или „Крат'ерои“ (на силниот). Од сите историски извори, античкиот историчар [[Диодор Сицилиски]] дава најдетален опис на погребната кола и на целата погребна церемонија на Александар Македонски:<blockquote>„Прво со чекан направиле златен ковчег, според големината на телото (на Александар); него до половина го исполниле со миризливи материи, за да шири пријатна миризба и да го сочува телото од распаѓање; Над ковчегот поставиле златен капак, така точно прилагоден, што ја опкружувал целата надворешна страна (на ковчегот). Над сето ова префрлиле порфирана прекривка, прекрасно извезена со злато; околу неа се наоѓало оружјето на починатиот, со што се давал увид во делата што тој ги извршил. Потоа довлекле кола, на којашто требало да се пренесува телото; на горниот дел од колата се наоѓала златна сводеста 'одаја', направена од скапоцени камења; таа била долга осум а широка десет лакти. Под врвот на сводот од одајата се наоѓал квадратен златен престол, на кој биле претставени глави од 'трагелафи' во величина од две дланки; на прстени, како украс биле прицврстени разнобојни венчиња, како цветови; На врвот имало мрежеста завеса, на која виселе огромни ѕвонци, за да може од далеку да се слушне дека колата се наближува; На аглите од сводот, на секоја страна стоела Победа, со трофеј во рацете; Сводот бил држен од златен перистил со јонски капители; внатре во перистолот, се наоѓала златна мрежа, со дебелина од еден прст, над којашто паралелно биле поставени по четири плочи, на коишто имало претставени фигури; овие плочи биле еднакви по величина со ѕидовите на 'гробната одаја'. На првата плоча се гледа колесница, богато изработена од метал; на неа седи Александар со убав жезол во раката; околу кралот под оружје врви Македонската гарда и Персијци, наречени 'мелифори'; пред нив оделе војници, што го носеле оружјето; На втората плоча била претставена колона слонови, украсени според воениот обичај; на нив, на чело јавале Инди, а одзади Македонци, со нивното вообичаено оружје; На третата плоча се гледаат коњичките чети, коишто прикажуваат како се развива една битка; На четвртата плоча се претствени кораби, подредени за битка; На влезот од оваа 'одаја' се наоѓале златни лавови, коишто како да гледале во оние, што влегуваат внатре; Од средината на секој столб нагоре, сè до капителите се издигал златен акант; Над 'сводестата одаја' над средината на сводот, на отворено бил прострен порфилен килим, на којшто била положена голема златна круна со маслинови гранчиња; кога сонцето со своите зраци ќе ја допрело, создавале молскава и треперлива светлина, така што одвреме, навреме, како да предизвикувала молњи; Од страните на колата, над којашто се наоѓала целата оваа градба, стрчеле по две оски, на коишто се вртеле четири персиски тркала, чиишто пречки биле позлатени; само оној дел од тркалата, што допирал до земјата, бил железен; Крајните делови на оските, што стрчеле биле од злато и на нив имало златни лавовски глави, чиишто усти држеле копје; Околу средината на должината на колата, во средишниот дел на 'одајата', се наоѓала механичка оска, којашто, на сета оваа градба и давала рамнотежа, за да може колата да се движи без нишање и на нерамни места; Имало четири процепа; на секој од нив бил прицврстен четворен ред јарем; на секој јарем јарем биле врзани по четири мазги, така што вкупниот број на мазгите бил шеесет и четири; тие биле највнимателно одбрани според големината и силата. Секоја мазга на главата имала позлатена круна, од двете страни на устата им виселе по две ѕвона; околу вратот имале ѓердани од скапоцени камења“.</blockquote>Но можеби Александар рекол, „Кратер'ои“ (на [[Кратер]]). Ова е сосема возможно бидејќи изговорот на „на силниот“ и на „Кратер“ на грчки јазик се разликува само во позицијата на акцентираниот слог. Повеќе учени веруваат дека Александар имал намера да избере некој од неговите генерали, а очигледен избор бил Кратер, бидејќи тој бил командат на најголемиот дел од армијата и се докажал како брилијантен командат. После ваквиот одговор на Александар кој им го дал на своите генерали, најверојатно Кратер бил убиен пред воопшто да биде во можност да организира церемонија по повод неговото назначување. [[Податотека:Diadochen1.png|thumb|right|float|300px| Поделба на царството на Александар {{легенда|#787CAD|Кралство на [[Птоломеј I Сотир]]}} {{легенда|#50A249|Кралство на [[Касандер]]}} {{легенда|#C38833|Кралство на [[Лисимах]]}} {{легенда|#C3B933|Кралство на [[Селеукус]]}} Други држави {{легенда|#A361BD|[[Картагина]]}} {{легенда|#70A9BE|[[Стар Рим|Рим]]}} {{легенда|#85AB54|[[Грчки колонии]]}} ]] [[File:Alexander1256.jpg|thumb|Статуа на Александар во [[Археолошки музеј во Истанбул|Истанбулскиот археолошки музеј]]]] По смртта на Александар Македонски, дошло до кавги за престолот на империјата по што избувнале низа војни на [[дијадоси]]те, кои довеле до формирање на неколку стабилни империи: * [[Птоломејската династија]] ќе го преземе Египет, * [[Антигонидската династија]] — Македонија и Грција, и * [[Селевкидската династија]] — [[Близок Исток|Блискиот Исток]]. ==Личен живот== Александар бил опишан од страна на Аријан како „силен, убав командант со едно [[око]] темно како ноќта и едно сино како [[небо]]то“.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://free-history-dictionary-books-hotels-health-maps.mithec.com/eng/alexander_the_great.html | work = Mithec | title = Alexander the Great}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.bpatc.org.bd/elibrary/files/1271169473ALEXANDERTHEGREAT.pdf |title= Alexander the Great |first= John J |last= Popovic |accessdate= 2014-11-09 |archive-date= 2013-02-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130220191839/http://www.bpatc.org.bd/elibrary/files/1271169473ALEXANDERTHEGREAT.pdf |url-status= dead }}</ref> Полулегендарната ''Александарска романса'', исто така, укажува на тоа дека Александар имал [[хетерохромија]]: дека едното око му било темно, а другото светло.{{Sfn |Grafton|2010|p= 27}} Британскиот историчар Питер Грин обезбедил опис на изгледот на Александар врз основа на својот осврт на статуите и некои древни документи: „Очите (едно сино, едно кафено) откриле росен, женски квалитет. Тој имаше светол тен и суров глас“. Александар се оженил двапати: со [[Роксана]], поради љубов; и со Статејра II, персиската принцеза и ќерката на [[Дариј III]] од [[Персија (област)|Персија]], од политички причини. Се верува дека тој имал два сина, [[Александар IV Македонски]] од Роксана и, можеби, [[Херакле (принц)|Херакле Македонски]] од Барсина. Александар, исто така, имал блиски односи со неговиот пријател, [[генерал]], и телохранител [[Хефестион]], син на македонски благородник. Смртта на Хефестион го уништила Александар. Овој настан можеби и придонел за неговото влошено [[здравје]] и ментална состојба за време на неговите последни месеци. Сексуалноста на Александар е предмет на шпекулации и контроверзии. Аелиан напишал за посетата на Александар во [[Троја]], каде што „Александар го украси гробот на [[Ахил]], а Хефестион на [[Патрокле]]“, имплицирајќи дека Хефестион бил сакан на Александар, на ист начин како што Патрокле бил на Ахил. Иако зборот ''eromenos'' (старогрчки за сакан) не мора да има сексуално значење, најверојатно Александар бил [[бисексуалност|бисексуалец]], што во неговото време не било контроверзно.{{Sfn |Sacks|1995|p= 16}} Освен жени, Александар имал многу повеќе женски придружници. Грин посочува дека, во контекст на периодот, Александар формирал доста силни пријателства со жени, вклучително и Ада од Карија, која го посвоила, па дури и мајката на [[Дариј]], [[Сисигамба]], која наводно починала од тага откако слушнала за смртта на Александар. ==Значењето на Александар Македонски== Александар Македонски постои како митска личност во [[Митологија|митовите]] на многу европски, азиски и африкански народи. Мислењата за Александар Македонски се поделени. Од една страна, според Монтескје, Александар не е освојувач од римски тип, кој освојува за да уништи, туку напротив, тој е војсководец кој освојува за сè да сочува; и тој не одел во војните само за да покорува, туку за да ослободува.<ref name="Laguna 2018">Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 326.</ref> Од друга страна, за него постојат и негативни коментари од некои значајни личности: така, поетот [[Лукан]] го нарекувал Александар Македонски „среќниот пљачкаш“ (''felix praedo''), додека [[Сенека]] го нарекувал „лудиот Александар“<ref name="Laguna 2018"/> и „разбојник и пустошник на народите“ (''latro gentiumgue vastator'').<ref>Dante Aligijeri, ''Pakao''. Beograd: Rad, 1961, стр. 72.</ref> Исто така, во својата поема „Áladerrida“, полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]] пишува дека Александар Велики повеќе бил „parvus“ (мал) отколку „magnus“ (голем).<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 323.</ref> ==Александар Македонски како тема во уметноста и во популарната култура== Александар Македонски е честа тема во уметноста и во популарната култура, како: * „Повелба на Александар Македонски“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 52-54.</ref> * „Лекција“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 43.</ref> * „[[Александар (филм од 2004)|Александар]]“ (''Alexander'') — американски [[филм]] од 2004 година, во [[режија]] на [[Оливер Стоун]]. Во филмот, улогата на Александар Македонски ја игра [[Колин Фарел]], татко му Филип го глуми [[Вал Килмер]], а мајка му ја игра [[Анџелина Џоли]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=2&datum=2018-02-17 HRT (пристапено на 16.2.2018)]</ref> == Предци == {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Александар Велики''' |2= 2. [[Филип II Македонски]] |3= 3. [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] |4= 4. [[Аминта III]] |5= 5. [[Евридика I Македонска]] |6= 6. [[Неоптолем I Епирски]] |8= 8. Аридеј |10= 10. [[Сирас]] |12= 12. [[Алкет I Епирски]] |24= 24. [[Тарип]]}}</center> {{ahnentafel bottom}} == Наводи == <references/> == Поврзано == * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александарски саркофаг]] * [[Походи на Александар Македонски]] == Надворешни врски == * Quintus Curtius Rufus, "Historiae Alexandri Magni Macedonis" (Квинт Курциј Руф, „Историја на Александар Велики Македонски“). {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Александар III Македонски| ]] [[Категорија:Кралеви на Кралството Македонија]] [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Фараони од Аргеадската династија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Најголеми освојувачи во историјата на човештвото]] [[Категорија:Основачи на градови]] m3ug7lc7dcq0tpf282nr7sbszrlxnii 0 1816 5611718 5594392 2026-08-20T00:51:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611718 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за филозоф | shortname = Фридрих Ниче{{малзак|Friedrich Nietzsche}} | region = Западноевропска филозофија | era = на XIX век | color = #B0C4DE | image = Nietzsche187a.jpg{{!}}border | image_caption = | image_alt = | signature = Friedrich Nietzsche Signature.svg | signature_alt = | name = | birth_date = 15 октомври 1844 | birth_place = [[Лицен (Саксонија-Анхалт)|Лицен]], [[Германија]] | death_date = 25 август 1900 | death_place = [[Вајмар]], [[Германија]] | school_tradition = [[егзистенцијализам]], [[постмодернизам]], [[pост-структурализам]], [[нихилизам]] | main_interests = [[естетика]], [[етика]], [[онтологија]], [[психологија]], [[аксиологија]] | influences = [[Фјодор Михајлович Достоевски|Фјодор Достоевски]], [[Јохан Гете]], [[Хераклит]], [[Артур Шопенхауер]], [[Чарлс Дарвин]], [[Барух Спиноза]], [[Хегел]] | influenced = [[Август Стриндберг]], [[Џорџ Бернард Шо]], [[Андре Жид]], [[Ромен Ролан]], [[Албер Ками]], [[Мирослав Крлежа]], [[Карл Јунг]], [[Жан Пол Сартр|Сартр]], [[Хајдегер]], [[Мишел Фуко|Фуко]], [[Фројд]] | notable_ideas = }} '''Фридрих Вилхелм Ниче''' ([[германски јазик|германски]]: ''Friedrich Wilhelm Nietzsche''; [[15 октомври]] [[1844]] - [[25 август]] [[1900]]) — германски [[филозоф]] од XIX век и [[Класична филологија|класичен филолог]]. Автор на низа текстови од областа на религијата, моралот, современата култура, филозофијата и науката, користејќи еден засебен стил и наклонетост кон [[метафора]], [[иронија]] и [[афоризам]]. Влијанието на Ниче останува значително во и надвор од филозофијата, особено во [[егзистенцијализмот]] и [[постмодернизам|постмодернизмот]]. Неговиот стил и радикалното преиспитување на вредноста и објективноста на вистината резултираа во голем број на коментари и толкувања, главно во континенталната филозофска традиција. Меѓу неговите најпознати идеи се: смртта на Бог, перспективизмот, вечното враќање, аполониско-дијонизиската поделба итн. Ниче ја започнува својата кариера како класичен филолог пред да се посвети на филозофијата. На возраст од 24 години, тој е назначен за професор по класична филологија на Универзитетот во [[Базел]], но поднел оставка во 1879 година, поради здравствени проблеми кои продолжуваат да го мачат целиот живот. Во 1889 година, Ниче западнал во лудило и е препуштен на грижата на мајка му и сестра му, сѐ до 1900 година. == Животопис == Фридрих Ниче е роден во градот [[Рекен]] ([[Лицен (Саксонија-Анхалт)|Лицен]]), во протестантско семејство со потекло од [[Полска]] (грофови Нички). Мајка му се викала Франциска Елер, а баба му од страната на татко му, Ердмута Краузе. За време на младоста, таа живеела во [[Вајмар]], за што Ниче вели дека е возможно нејзината мајка (прабабата на Ниче) е запишана во дневникот на младиот [[Гете]], под името „Мутген“. Ердмута Краузе се омажила по вторпат за надзорникот Ниче во [[Ајленбург]], а на 10 октомври 1813 година, на денот кога војската на Наполеон влегла во Ајленбург, таа го родила татко му на Фридрих Ниче. Тој живеел неколку години во дворецот во Ајленбург, каде бил учител на четири принцези, меѓу кои: [[кралица]]та на [[Хановер]], големата војвоткина од [[Олденбург]] и принцезата Тереза од Саксен-Алтенбург. Поцоцна, ја презел парохијата на општината Рекен, во близината на [[Лицен]]. Според сеќавањето на Фридрих Ниче, татко му имал голема почит кон прускиот крал [[Фридрих Вилхелм IV]] од кого ја добил својата парохија и на својот син му ги дал имињата Фридрих Вилхелм, зашто се родил на роденденот на кралот.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 27-28.</ref> Татко му на Фридрих Ниче умрел во 1849 година, на возраст од 36 години, а самиот Ниче го опишал како „нежен и мирен, како суштество одредено само за минливост - повеќе потсетување на животот, отколку самиот живот“,<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 22.</ref> изјавувајќи: „Го сметам за голема предност тоа што имав таков татко“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 28.</ref> исто така, при крајот на животот, Фридрих Ниче изјавил дека е ист како татко му и дека е само продолжение на неговиот живот.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 32.</ref> Инаку, според признанието на самиот Фридрих Ниче, од целокупното детство и од младоста, тој немал никакви пријатни спомени.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 48-49.</ref> По дипломирањето во 1864 година, Ниче ги започнува студиите по теологија и класична филологија на Универзитетот во [[Бон]]. По еден семестар, поради мајка му, ги прекинува теолошките студии и ја губи верата. Ова можеби се случило делумно поради влијанието на [[Давид Штраус]] и неговото дело ''Животот на Исус'', иако уште во есејот под наслов ''Судбина и Историја'', напишана во 1862 година, Ниче уште тогаш тврдел дека историското истражување го дискредитирала централната христијанска догма. Ниче потоа се сосредоточил на проучувањето на филолошките науки кај професорот Фридрих Вилхелм Ритхел при [[Универзитет во Лајпциг|Универзитетот во Лајпциг]], кого го сметал за „единствениот генијален научник кој сум го видел до денес“.<ref name="Ecce Homo 1918">Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 65.</ref> Таму станал близок пријател со Ервин Рохде,<ref><small>''Schaberg, William, The Nietzsche Canon, University of Chicago Press, 1996, p. 32''</small></ref> а набргу се појавила неговата прва филолошка публикација, објавена во „Rheinisches Museum“.<ref name="Ecce Homo 1918"/> Во 1865 година Ниче започнува темелно да ги проучува делата на [[Артур Шопенхауер]]. Во 1866 година Ниче се запознава со делата на [[Фридрих Алберт Ланге]]. Овие двајца мислители особено влијаеле врз Ниче, а влијанието на Шопенхауер особено ќе се чувствува во подоцнежните дела на Ниче. Од друга страна тој бил под влијание и на теоријата на [[Чарлс Дарвин]] и [[материјализам]]от. Културна средина го поттикнала да ги прошири хоризонтите кон филологијата и да продолжи со проучувањето на филозофијата. Во 1867 година Ниче се пријавил во пруската армија и бил поставен во Наумбург. Меѓутоа, во март 1868 година се повредил јавајќи и останал без служба, како неспособен за отслужување на воениот рок. Како резултат на тоа, Ниче повторно се вратил кон своите студии, по што успешно ги завршил следната година, кога се запознал со [[Рихард Вагнер]].<ref><small>''A letter containing Nietzsche's description of the first meeting with Wagner''</small></ref> Пред крајот на својот живот, самиот Ниче ги опишува интимните односи со Вагнер како „денови на доверба, веселост... длабоки часови“, изјавувајќи дека „над нашето небо никогаш не помина ниеден облак“. Притоа, Ниче тврди дека токму односите со Вагнер најдлабоко и најсрдечно го закрепнале<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 55.</ref> и дека „не би ја издржал својата младост без вагнеровата [[музика]]“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 57.</ref> Затоа, Ниче го нарекува Вагнер „голем добротвор на својот живот“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 58.</ref> === Професор на Базел (1869-1879) === По завршувањето на студиите, Ниче добил понуда да стане професор по класична филологија на Универзитетот во [[Базел]], каде предавал седум години во највисокото одделение при што никогаш не казнил некој од учениците, а дури и најмрзеливите ученици кај него биле биле вредни.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 29-30.</ref> Кога се вработил во Базел, Ниче имал само 24 години и сѐ уште го немал завршено својот докторат, ниту пак добил наставен сертификат.<ref><small>''Kaufmann, p. 25.''</small></ref> Пред да се пресели во Базел, Ниче се откажал од своето пруско државјанство и остатокот од неговиот живот го поминал без официјално државјанство.<ref><small>''Hecker, Hellmuth: "Nietzsches Staatsangehörigkeit als Rechtsfrage", Neue Juristische Wochenschrift, Jg. 40, 1987, nr. 23, p. 1388-1391; and His, Eduard: "Friedrich Nietzsches Heimatlosigkeit", Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde, vol. 40, 1941, p. 159-186. Note that some authors (among them Deussen and Montinari) mistakenly claim that Nietzsche became a Swiss citizen.''</small></ref> Сепак, Ниче служел во [[Прусија|Пруската]] армија за време на [[Француско-пруската војна]] од 1870-1871 како санитер. Во тоа време доживува многу трауматски стресови од битките кои се воделе, дополнително се разболел од [[дифтерија]] и [[дизентерија]]. Валтер Кауфман шпекулира дека Ниче можеби имал и [[сифилис]], а некои биографи шпекулираат дека сифилисот го предизвикува неговата евентуално лудило, иако има несогласувања по ова прашање. По враќањето во Базел во 1870 година, Ниче бил сведок на основањето на Германското Царство и ерата на [[Ото фон Бизмарк]], меѓутоа тој се однесувал со одреден степен на скептицизам во однос на Бизмарковата искреност. Пристапниот говор на Ниче на Универзитетот во Базел бил ''Хомер и класичната филологија''. Ниче, исто така, се сретнал и со Франц Овербехт, професор по [[теологија]], кој станал негов пријател до крајот на животот. Меѓу другото, Ниче се запознал и со неговиот колега, историчарот Јакоб Буркхарт, чии предавања често ги посетувал, а кои имале силно влијание врз него во текот на овој период. Ниче во тоа време ја посетувал и куќата на Вагнер во кантонот [[Луцерн]], по што тие двајца го зацврстиле своето пријателство. Во 1870 година, својот ракопис ''Создавањето на трагичната идеја'' Ниче ѝ го подарил на жената на Вагнер. Во 1872 година, Ниче ја објавил својата прва книга, ''[[Раѓањето на трагедијата]]''. Меѓутоа, неговите колеги од областа на класичната филологија изразиле негативна критика во однос на ова дело и Ниче се нашол изолиран од страна на филолошката заедница при што неуспешно се обидувал да ја добие нивната наклонетост. Самиот Ниче дава осврт врз ова дело во книгата „Ecce Homo“, објаснувајќи дека првите идеи ги добил за време на неговото учество во Пруско-француската војна, под ѕидините на [[Мец]], додека ги лекувал болните.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 83-90.</ref> Помеѓу 1873 и 1876 година, Ниче објавил четири долги есеи: ''Давид Штраус: Исповедник и писател, за употреба и злоупотреба на Историја за животот'', ''Шопенхауер како просветител'' и ''Рихард Вагнер во [[Бајројт]]'' (Подоцна, овие четири есеи се појавиле под насловот ''Ненавремени медитации''). Есеите се состоеле од критика на [[култура]]та и развојот на германската култура при што Ниче се движел на линијата на Шопенхауер и Вагнер. Според тврдењето на самиот Ниче, [[есеј]]от за Вагнер претставува визија за сопствената идина,<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 96.</ref> при што во секој важен дел од есејот, тој, всушност, зборува за себе, т.е. секаде името на Вагнер би можело да се замени со Ниче или со Заратустра.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 89.</ref> Исто така, Ниче тврди дека во есејот за Шопенхауер, воопшто не станува збор за Шопенхауер како воспитувач, туку спротивно на тоа, за Ниче како воспитувач, зашто во есејот ја запишал својата најдлабока историја, својот постанок, но и го дал својот завет за иднината.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 97-97.</ref> Подоцна, Ниче се оддалечил од Вагнер поради различните мислења околу германската култура и објавил дело кое било критички настроено кон песимистичката [[филозофија]] на Вагнер и Шопенхауер. Во тој период, Ниче отпатувал ненадејно во Клингенбрун, во Чешките шуми, каде се задржал неколку недели, извинувајќи му се на Вагнер само со една „фаталистичка телеграма“. За време на своето отсуство, тој западнал во [[меланхолија]] и ги презирал [[Германци]]те „како некаква болест“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 101.</ref> Тогаш, Ниче се освестил и го зафатило нетрпение во однос на себе, сфаќајќи дека залудно изгубил десетина години во животот во неплодна научна кариера во која не научил „ништо корисно“. Поради тоа, Ниче одлучил да престане да се занимава со наука и решил дека секој друг живот, дури и поминат во [[болест]] или [[сиромаштија]], би бил подобар отколку состојбата во која се нашол „од незнаење, од младост“, а во која подоцна останал да виси од мрзеливост и од таканареченото чувство на должност“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 102-13.</ref> Во 1879 година дошло до влошување Ничевото здравје и тој бил принуден да поднесе оставка на неговата позиција во Базел, а според неговото признание, „преку [[лето]]то живеев како некоја сенка во [[Сент Мориц]], а следната [[зима]], најсиромашната со сонце во мојот живот, како сенка во Наумбург.“<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 23.</ref> Според самиот Ниче, болеста му дошла како порачана, зашто го ослободила и му овозможила полесно да ги раскине односите со Вагнер. истовремено, болеста му ги променила сите навики и го натерала да мирува и да мисли при што по цели години не читал книги. Токму во тој период почнало да се раѓа неговото вистинско „јас“ кое претходно било замолчено.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 103-104.</ref> Во однос на своите психички проблеми, Ниче вели дека и за време на најголемите маки, кога имал непрекинати, тридневни болки на мозокот, тој секогаш размислувал јасно и студено за нештата и дека никогаш немал нарушување на интелектот. Така, во една прилика, лекарот кој го лечел како нервен пациент му рекол: „Не, вашите нерви не се виновни, само јас сум малку нервозен.“<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 23-24.</ref> Во делото „[[Ecce Homo (книга)|Ecce Homo]]“, Ниче се жали дека неговите здравствени проблеми во текот на целиот живот произлегувале од лошата [[клима]] ([[Влажност на воздухот|влажноста на воздухот]]) во местата во кои живеел, како: Наумбург, [[Базел]], Млетке и [[Тирингија]], воопшто.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 48.</ref> === Душевните тегоби и смртта (1889-1900) === На 3 јануари 1889 година, Ниче доживеал ментален колапс. Двајца полицајци му пришле, откако тој предизвикал нарушување на јавниот ред на улиците во [[Торино]]. Што всушност се случило, останува непознато.<ref><small>''Kaufmann, p. 67''</small></ref> Во следните неколку дена, Ниче им праќал на своите пријатели кратки ракописи, познати како ''Wahnbriefe'' (Писма на лудилото).<ref><small>''Zweig, Stefan (1939) Master Builders [trilogy], The Struggle with the Daimon, Viking Press, p. 524.''</small></ref> Потоа, тој бил примен на лечење во психијатриската клиника во [[Базел]] и оттогаш покажувал сериозни психички нарушувања. Во 1890 година, Ниче се преселил во домот на својата мајка во [[Нирнберг]], и тогаш неговите пријатели размислувале што да прават со неговите необјавени дела. Во јануари 1889 година, тие решиле да се продолжи со издавањето делото ''Самрак на идолите'', а одлучиле да се повлечат од објавувањето на ''Антихрист'' и ''Ecce Homo'', сметајќи дека имаат радикална содржина и би можеле да предизивикаат напади од страна на јавноста. Во 1893 година, од [[Парагвај]] се вратила Елизабета, сестрата на Ниче, и таа започнала да ги проучува делата на Ниче и го презела нивното објавување. Од 1897 година, Ниче живеел во [[Вајмар]], каде што Елизабета се грижела за него.<ref><small>''Rudolf Steiner: Friedrich Nietzsche, ein Kämpfer gegen seine Zeit. Weimar 1895''</small></ref> Во 1898 и 1899 година, Ниче претрпел најмалку два [[мозочни удар]]а кои му предизвикале делумна [[парализа]]. Во август 1900 година, тој имал уште еден мозочен удар и умрел околу пладне на 25 август.<ref><small>''Concurring reports in Elisabeth Förster-Nietzsche's biography (1904) and a letter by Mathilde Schenk-Nietzsche to Meta von Salis, 30 август 1900, quoted in Janz (1981) p. 221. Cf. Volz (1990), p. 251.''</small></ref> Елизабета го погребала покрај нивниот татко. == Филозофијата на Ниче == Филозофијата на Ниче и понатаму останува контроверзна, а постои и големо несогласување околу неговите дела, и нивното толкување и значење. Дел од тешкотиите во толкувањето на Ниче произлегуваат од неговиот особено впечатлив филозофски стил на пишување. Ниче е критички настроен кон [[христијанство]]то, а според некои толкувачи и воопшто кон [[религија]]та. Стилот на Ниче е во спротивност со традиционалните вредности во филозофското пишување, што го отуѓува од интелектуалниот академизам, како во неговото време така и денес. Во својата филозофија Ниче ги поврзува [[Волунтаризам|волунтаризмот]] и [[Дарвинизам|дарвинизмот]], од друга страна неговото учење е [[нихилизам]], [[релативизам]] и ''аристократски'' [[индивидуализам]]. Ничевата филозофија е несистематска и [[Афоризам|афорична]], а во себе содржи и противречности. Она што го истакнува како врвен филозоф, е неверојатно поетскиот и длабок стил на филозофирање. Сепак, според Владимир Ќоровиќ, она што го сакаме кај Ниче, не е неговото учење, туку неговото дело.<ref>Владимир Ћоровић, „Ecce Homo“, во: Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 13.</ref> Самиот Ниче се изразува многу горделиво за своето творештво, тврдејќи дека едно од најголемите одликувања што еден човек може да си ги укаже на себе е да земе в раце некоја книга на Ниче при што тогаш дури треба да ги соблече и чевлите.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 70.</ref> === Криза на европската култура === Ниче истакнува дека модерната европска култура е во криза. Таа криза се согледува помеѓу стварните животни потреби и претставата за самата состојба. Таа криза означува недостаток на единство помеѓу животот и културата. Ако нема единство тогаш вредностите немаат никаква смисла и стануваат бесмислени за конкретниот живот. Таа состојба во самата култура и општество значат [[нихилизам]] (лат. nihil - ништо). Затоа Ниче истакнува дека модерната европска култура е нихилистичка, бидејќи вредностите се во спротивност со реалниот живот. Според Ниче причините за нихилизмот во европската култура лежат во јазот помеѓу претставата што за себе ја има европската култура и вистинските животни потреби. Европската култура за себеси има претстава дека е метафизичка и христијанска, од што произлегуваат науката и политиката, првата со рационалното објаснување на светото, а втората со претставата за еднаквост. Спојот на метафизичкиот и христијанскиот дух довел до претстава дека сите луѓе се едакви, и вера за постоење на вистински вредности иако тие се надвор од конкретниот живот. Ниче истакнува дека филозофијата придонела да дојде до подвојување на два света: '''''натсетилниот''''' кои се смета за вистински и '''''појавниот''''', односно конкретниот живот кои се определува како привиден. Оваа состоја настанала со [[Сократ]] кога дошло до раздвојување на единството меѓу '''''дионизискиот принцип''''' (опијанетост , занес, возвишеност, оргијастичност) и '''''аполонскиот принцип''''' (хармонија, пропорција, ред). Со Сократ започнува да преовладува ''аполонскиот принцип'', а тој уште повеќе се засилил со [[Платон]] и [[Христијанство]]то. Ниче истакнува дека: {{Цитат|''Вистинската филозофија е онаа од предсократовиот период''<ref name="EH"><small>''Ecce Homo''</small></ref>}} кога постоело единство помеѓу животот и културата. Од друга страна пак, Ниче истакнува дека модерната европска куклтура придонела за одвојување на реалните животни потреби од инстиктите, а тоа значи дека дошло до: {{Цитат| ''Пресвртување на вистинските вредности''<ref name="EH"/>}} a тоа придонело да дојде до [[парадокс]]и: {{Цитат| ''Историјата на борбата на моралот против инстиктите на животот е најголем неморал којшто светот некогаш го запознал''<ref name="EH"/> }} и овој пресврт ја претставува декаденцијата на европската култура и е причина за нејзината криза, кога конкретниот живот се смета за привид, а метафизичкото објаснување за животот за вистинска реалност. === Превреднување на сите вредности === ''Нихилизмот'' на Ниче се состои во барањето за превреднување на сите вредности, односно отфрлање на сите постојни вредности за да се создадат услови за воспоставување на единство помеѓу животот и културата, а тоа значи создавање на Нов Свет, во кој ќе дојде до постојните сфаќања. Тоа е можно само ако се разурнат сите досегашни вредности, кои пред сѐ се отелотворени во поимот Бог. Затоа Ниче говори за смрта на Бог и ќе каже: {{Цитат| ''Бог е мртов!''<ref name="BA"><small>''Thus Spoke Zarathustra''</small></ref>}} а тоа значи дека Бог треба да стане мртов за модерната европска култура, затоа што сите христијански вредности се бесмислени бидејќи се во спротивност со реалниот, конкретен живот<ref><small>''Morgan, George Allen (1941). What Nietzsche Means. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. pp. 36.''</small></ref>. Бог е мртов затоа што вредностите што тој ги олицетворува не се реалност во живеењето, и Ниче открива нешто спротивно од таквите вредности и истакнува: {{Цитат| ''Каде што сум забележал дека нешто живее, наедно сум откривал и волја за моќ - дури и во волјата на слугата сум откривал волја за господар''<ref name="BA"/>}} Затоа треба да се инсистира на ''волјата за моќ'' (Wille zur macht). Ниче истакнува дека таа е вистината и вистинската реалност. Волјата за живот е самиот живот, кој се докажува со постојаниот стремеж да се потврдува. Целта на животот е да се одржува и сѐ што го одржува е вредност, а сѐ што не го одржува не е вредност. Животот како волја за моќ е постојано себепотврдување на животот. Животот нема никаква друга цел надвор од себе, како што и светот нема никаква цел надвор од себе што треба да ја достигне. Суштината на волјата за моќ е нејзиното постојано потврдување, а тоа значи: {{Цитат|''Вечно враќање на истото''<ref name="BA"/>}} и на тој начин се возобновува волјата за моќ, а тоа возобновување се случува во разни форми кои се најсоодветни за потврдување на нејзината суштина. Ниче истакнува дека таква е [[уметност]]а, уметноста е вистинската задача на животот. Волјата за моќ е слободна игра на вечното враќање, небаре ја игра уметнички гениј. {{Цитат|''Сѐ се урива и се повторно се создава... вечно се гради иста куќа на битието... Сè се разделува и се повторно се состанува... вечно си верен на себеси и кругот на битието.''<ref name="BA"/>}} === Барање на натчовекот === Волјата за моќ е пројава на ''исклучителните луѓе'', а таквите луѓе имаат животна енергија, духовна сила да творат и да создаваат. Наспроти нив се луѓето со слаба волја за моќ, кои проповедаат морал на еднаквост, [[демократија]] и [[социјализам]]. Меѓудругото Ниче истакнува дека за иднината треба да се одржуваат само луѓе кои се способни да се соочат со иднината, кои ќе ги отфрлаат сите вредности и ќе си поставаат правилата што мнозинството ќе ги следи, а со тоа се појавува идејата за [[натчовек]]от (''Übermensch''). За Ниче натчовек е слободна личност која себеси се потврдува преку борбата, тој е воин и гениј, смел и храбар, творец и возвишен, создава и урива, не подлегнува на никакви правила, освен на тие што сам си ги поставил. Од аспект на денешниот постојан морал натчовекот прави зло, но тој ги отфрла наметнатите вредности, тоа е [[аморализам|аморализмот]] на Ниче <ref><small>''Nietzsche, Friedrich Wilhelm. The Antichrist. Grand Rapids: Kessinger, 2004: 4, 8, 18, 29, 37, 40, 51, 57, 59. Print.''</small></ref>. Натчовекот на Ниче е од онаа страна на доброто и злото во вообичаената смисла на зборот. Ниче истакнува: {{Цитат| ''Јас ќе се борам да му се вратат на човекот како негова сопственост и негова творба сета убавина и возвишеност што сме ја позајмиле од реалниот и од замислениот свет''<ref name="EH"/>}} Осамен, длабоко повлечен во себе и зафатен само со своите слики на светот, земајќи се единствено себе како почетоки и како последна точка на сè, без никакви релации кон другите, Ниче го создал својот идеализиран тип на натчовек, кој по своите важни особини не е само асоцијален, туку и антисоцијален, а според својата апсолутна волја не само невозможен, туку и опасен.<ref>Владимир Ћоровић, „Ecce Homo“, во: Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 11-12.</ref> == Творештво == Во творештвото на Ниче се разликуваат три периоди. Во првиот период тој бил под влијание на Шопенхауер, ја истражувал [[Антика]]та и бил посветен на [[уметност|уметнос]]та. Во вториот период се занимавал со [[наука]]та и со сознанието на [[вистина]]та. Во третиот период, Ниче е насочен антихристијански и се навратил кон големите извори на светската мисла. Ниче е критичар на модерната западноевропска [[цивилизација]], на малограѓанството, на догматизмот и робувањето кон авторитетите. Тој се залага за [[слобода]] на личноста и бил противник на класичниот интелектуализам. Негови позначајни дела се: * „[[Раѓањето на трагедијата]]“ (1872) * „[[За вистината и лагата во неморална смисла]]“ (1873) * „[[Филозофијата во трагичното раздобје на Грците]]“ (1873) * „[[Несовремени разгледувања]]“ (1876) * „[[Човечко, премногу човечко]]“ (1878, дополн. 1879 и 1880) * „[[Зора (книга)|Зора]]“ (1881) * „[[Весела наука]]“ (1882) * „[[Така зборуваше Заратустра]]“ (1883–1885) * „[[Отаде доброто и злото]]“ (1886) * „[[Генеалогија на моралот]]“ (1887) * „[[Случајот Вагнер]]“ (1888) * „[[Самракот на идолите]]“ (1888) * „[[Антихрист (книга)|Антихрист]]“ (1888) * „[[Ecce Homo (книга)|Ecce Homo]]“ (1888) * „[[Ниче против Вагнер]]“ (1888) * „[[Грчката држава]]“ (1871)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://nietzsche.holtof.com/Nietzsche_various/the_greek_state.htm |title=архивска копија |accessdate=2011-08-12 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823071909/http://nietzsche.holtof.com/Nietzsche_various/the_greek_state.htm |url-status=dead }}</ref> * „[[Волја за моќ]]“ (необјавени ракописи, во заедничко уредништво со неговата сестра) ==Влијание и значење== Еден краток расказ на рускиот писател [[Јуриј Мамлеев]], со наслов „Едниот (Расказ за комсичкиот ничеанец)“, содржи повеќе елементи од учењето на Ниче.<ref>Јуриј Мамлеев, ''Вампир-психопат'', Темплум, Скопје, 2022, стр. 94-100.</ref> == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Буквалната транскрипција на името од германски на македонски гласи „Фридрих Вилхелм Ницше“, но во македонскиот јазик е одомаќена употребата на „Фридрих Вилхелм Ниче“. == Извори == <references/> == Литература == {{Refbegin|2}} * {{Citation |last=Arena |first=Leonardo Vittorio |authorlink=|title=Nietzsche in China in the XXth Century |publisher=ebook |year=2012}} * Babich, Babette E. (1994) ''Nietzsche's Philosophy of Science'', Albany: State University of New York Press. * {{Citation |last=Baird |first=Forrest E |authorlink=|author2=Walter Kaufmann |title=From Plato to Derrida |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2008 |place=Upper Saddle River, NJ |pages=1011–38 |url=|doi=|id=|isbn=0-13-158591-6}} *{{Наведена книга |last=Benson |first=Bruce Ellis |authorlink=|title=Pious Nietzsche: Decadence and Dionysian Faith |publisher= Indiana University Press |year=2007 |location=|page=296 |url=https://archive.org/details/piousnietzschede0000bens|doi=|id=|isbn=}} * Markus Breitschmid, ''Der bauende Geist. Friedrich Nietzsche und die Architektur''. Lucerne: Quart Verlag, 2001, ISBN 3-907631-23-4 * Markus Breitschmid, ''Nietzsche's Denkraum''. Zurich: Edition Didacta, 2006, Hardcover Edition: ISBN 978-3-033-01206-6; Paperback Edition: ISBN 978-3-033-01148-9 * {{Наведена книга |last=Cate |first=Curtis |authorlink=|title=Friedrich Nietzsche |url=https://archive.org/details/friedrichnietzsc00curt |publisher= The Overlook Press |year=2005 |place=Woodstock, NY, USA}} * Corriero, Emilio Carlo, ''Nietzsche oltre l'abisso. Declinazioni italiane della 'morte di Dio''', Marco Valerio Editore, Torino, 2007 * {{Наведена книга |last=Deleuze |first=Gilles |title= Nietzsche and Philosophy |publisher=Athlone Press |origyear=1983 |year=2006 |others=trans. Hugh Tomlinson |isbn=0-485-11233-7}} * {{Наведена книга |last=Eilon |first=Eli |title=Nietzsche's Principle of Abundance as Guiding Aesthetic Value |publisher=Nietzsche-Studien, December 2001 (30) |pages=200–221}} * {{Наведена книга |editor1-link= |editor1-last=Gemes |editor1-first=Ken |editor2-first=Simon |editor2-last=May |year=2002 |title=Nietzsche on Freedom and Autonomy |publisher=Oxford University Press}}. * {{Наведена книга |url=http://books.google.com/?id=HBCsgS7k7lAC&pg=PA185&dq=Arnold+Zweig+Nietzsche |title=Nietzsche and Jewish culture |editor-first=Jacob |editor-last=Golomb |publisher=Routledge |year=1997 }}. * {{Наведена книга |last=Heidegger |first=Martin |title=The Word of Nietzsche}}. * {{Наведена книга |last=Kaufmann |first=Walter |title=Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist |url=https://archive.org/details/nietzschephiloso00kauf |publisher=Princeton University Press |year=1974 |isbn=0-691-01983-5}} * Kopić, Mario, ''S Nietzscheom o Europi'', Jesenski i Turk, Zagreb, 2001 ISBN 978-953-222-016-2 * {{Наведена книга |last=Lampert |first=Laurence |title=Nietzsche's Teaching: An Interpretation of "Thus Spoke Zarathustra" |url=https://archive.org/details/nietzschesteachi0000lamp |place=New Haven |publisher=Yale University Press |year=1986 |isbn=0-300-04430-5}} * Magnus and Higgins, "Nietzsche's works and their themes", in ''The Cambridge Companion to Nietzsche'', Magnus and Higgins (ed.), University of Cambridge Press, 1996, pp.&nbsp;21–58. ISBN 0-521-36767-0 * O'Flaherty, James C., Sellner, Timothy F., Helm, Robert M., "Studies in Nietzsche and the Classical Tradition" (University of North Carolina Press) 1979 ISBN 0-8078-8085-X * O'Flaherty, James C., Sellner, Timothy F., Helm, Robert M., "Studies in Nietzsche and the Judaeo-Christian Tradition" (University of North Carolina Press) 1985 ISBN 0-8078-8104-X * Owen, David. ''Nietzsche, Politics & Modernity'' (London: Sage Publications, 1995). * Pérez, Rolando. Towards a Genealogy of the Gay Science: From Toulouse and Barcelona to Nietzsche and Beyond. eHumanista/IVITRA. Volume 5, 2014. http://www.ehumanista.ucsb.edu/eHumanista%20IVITRA/Volume%205/Volum%20Regular/7_Perez.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140924114053/http://www.ehumanista.ucsb.edu/eHumanista%20IVITRA/Volume%205/Volum%20Regular/7_Perez.pdf |date=2014-09-24 }} *Porter, James I. "Nietzsche and the Philology of the Future" (Stanford University Press, 2000). ISBN 0-8047-3698-7 * {{Наведена книга |last=Porter |first=James I |title=The Invention of Dionysus: An Essay on The Birth of Tragedy |url=https://archive.org/details/inventionofdiony0000port |publisher=Stanford University Press |year=2000 |isbn=0-8047-3700-2}}. * Ratner-Rosenhagen, Jennifer (2011), ''American Nietzsche: A History of an Icon and His Ideas.'' Chicago: University of Chicago Press. * {{Наведена книга |last=Roochnik |first=David |title=Retrieving the Ancients |url=https://archive.org/details/retrievingancien0000rooc |year=2004}}. * {{Наведена книга |last=Russell |first=Bertrand |author-link= |year=2004 |title=A History of Western Philosophy |publisher=Routledge}}. * {{Наведена книга |title=Egotism in German Philosophy |url=http://www.archive.org/details/egotismingerman00santuoft |chapter=XI |publisher=JM Dent & Sons |place=London & Toronto |last=Santayana |first=George |author-link= |year=1916 }}. * {{Наведена книга |first=Peter R |last=Sedgwick |title=Nietzsche: the key concepts |url=https://archive.org/details/nietzschekeyconc0000sedg |place=Routledge, Oxon, ENG, UK |publisher=Routledge |year=2009}}. * T. K. Seung ''Nietzsche's Epic of the Soul: Thus Spoke Zarathustra''. Lanham, Maryland: Lexington Books, 2005. ISBN 0-7391-1130-2 *{{Наведена книга |author=Tanner, Michael |title=Nietzsche |url=https://archive.org/details/nietzschepastmas00mich |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=0-19-287680-5}} * {{Наведена книга |last=von Vacano |first=Diego |title=The Art of Power: Machiavelli, Nietzsche and the Making of Aesthetic Political Theory |place=Lanham, MD |publisher=Lexington |year=2007}}. * {{наведена енциклопедија |last=Wicks |first=Robert |title=Friedrich Nietzsche |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Fall 2004 |editor=Edward N. Zalta |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2004/entries/nietzsche/}} * Young, Julian. ''Friedrich Nietzsche: A Philosophical Biography'' (Cambridge University Press; 2010) 649 pp. * {{Наведена книга |first=James |last=Luchte |title=Nietzsche's Thus Spoke Zarathustra: Before Sunrise |place=London |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2008 |ISBN=978-1441116536}}. * Charles Andler: ''Nietzsche, sa vie et sa pensée.'' 6 Bände. Brossard, Paris 1920–1931, spätere Auflagen (3 Bände, jeweils zwei zusammengefasst) bei Éditions Gallimard, Paris, ISBN 2-07-020127-9, ISBN 2-07-020128-7, ISBN 2-07-020129-5 (detaillierte Gesamtdarstellung, Rezeptionsgrundlage vieler französischer Autoren). * Sabine Appel: ''Friedrich Nietzsche: Wanderer und freier Geist. Eine Biographie.'' Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-61368-5. * Raymond J. Benders, Stephan Oettermann: ''Friedrich Nietzsche: Chronik in Bildern und Texten.'' Hanser, München 2000, ISBN 3-446-19877-6. * Ivo Frenzel: ''Friedrich Nietzsche in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' 31. Auflage. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2000, ISBN 3-499-50634-3. * Curt Paul Janz: ''Friedrich Nietzsche. Biographie.'' 3 Bände, Hanser, München 1978/1979, ISBN 3-423-04383-0 (Standardwerk) * Alice Miller: ''Das ungelebte Leben und das Werk eines Lebensphilosophen: Friedrich Nietzsche.'' In: Dies.: ''Der gemiedene Schlüssel.'' Suhrkamp, Frankfurt am Main 1988, ISBN 3-518-02226-1. * Christian Niemeyer (Hrsg.): ''Nietzsche-Lexikon.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-20844-9. * Henning Ottmann (Hrsg.): ''Nietzsche-Handbuch: Leben – Werk – Wirkung.'' Metzler, Stuttgart/ Weimar 2000, ISBN 3-476-01330-8. * Werner Ross: ''Der ängstliche Adler; Friedrich Nietzsches Leben.'' DVA, Stuttgart 1980, ISBN 3-423-30736-6, und ''Der wilde Nietzsche oder Die Rückkehr des Dionysos.'' DVA, Stuttgart 1994, ISBN 3-421-06668-X (zwei antithetische Akzentuierungen von Nietzsches Charakter aus der Sicht eines Literaturwissenschaftlers). * Rüdiger Safranski: ''Nietzsche: Biographie seines Denkens.'' Hanser, München 2000, ISBN 3-446-19938-1 (hoher philosophischer Anteil; dient auch als Einführung in Nietzsches Denken). * Hermann Josef Schmidt: ''Nietzsche absconditus oder Spurenlesen bei Nietzsche.'' 4 Bände. IBDK, Berlin/Aschaffenburg 1991–1994 (akribische psychologische Studie über Nietzsches Kindheit und Jugend). * Pia Daniela Volz: ''Nietzsche im Labyrinth seiner Krankheit.'' Königshausen & Neumann, Würzburg 1990, ISBN 3-88479-402-7 (Standardwerk zu Nietzsches Krankengeschichte). * Volker Ebersbach: ''Nietzsche in Turin.'' Boldt-Literaturverlag, Winsen/Luhe; Weimar 1994, ISBN 3-928788-11-6. * Günter Abel: ''Nietzsche. Die Dynamik der Willen zur Macht und die ewige Wiederkehr.'' 2., erweiterte Auflage. De Gruyter, Berlin/ New York 1998, ISBN 3-11-015191-X (Versuch der Klärung des häufig missverstandenen Begriffes). * Keith Ansell Pearson (Hrsg.): ''A Companion to Nietzsche.'' Blackwell, Oxford/Malden 2006, ISBN 1-4051-1622-6. * Maudemarie Clark: ''Nietzsche on Truth and Philosophy.'' Cambridge University Press, Cambridge 1990, ISBN 0-521-34850-1. * Gilles Deleuze: ''Nietzsche und die Philosophie.'' Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1976, ISBN 3-434-46183-3 (Klassiker der französischen Nietzsche-Rezeption). * Jacques Derrida: ''Sporen. Die Stile Nietzsches.'' Corbo e Fiore, Venedig 1976 (versucht zu zeigen, dass Nietzsches Denken kein Zentrum hat). * Günter Figal: ''Nietzsche. Eine philosophische Einführung.'' Reclam, Stuttgart 1999, ISBN 3-15-009752-5. * Eugen Fink: ''Nietzsches Philosophie.'' Stuttgart 1960. * Erich Heller: ''Die Wiederkehr der Unschuld und andere Essays.'' Suhrkamp, Frankfurt am Main 1977. * Karl Jaspers: ''Nietzsche. Einführung in das Verständnis seines Philosophierens.'' De Gruyter, Berlin/New York 1981 (Erstauflage 1935), ISBN 3-11-008658-1 (Jaspers sucht als Philosoph und als Psychiater Zugang zu Nietzsches Denken.). * Walter Arnold Kaufmann: ''Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist'', Princeton University Press, Princeton, N.J. 1950, 4. Auflage. 1974; deutsche Übersetzung: ''Nietzsche: Philosoph – Psychologe – Antichrist.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1988, ISBN 3-534-80023-0 (wichtiges Werk der angelsächsischen Nietzsche-Interpretation). * Domenico Losurdo: ''Nietzsche, der aristokratische Rebell: Intellektuelle Biographie und kritische Bilanz.'' 2 Bände. Argument/Inkrit, Berlin 2009, ISBN 978-3-88619-338-7. * Mazzino Montinari: ''Friedrich Nietzsche: Eine Einführung.'' De Gruyter, Berlin/New York 1991, ISBN 3-11-012213-8 (von einem der Herausgeber der Kritischen Gesamtausgabe Nietzsches). * Wolfgang Müller-Lauter: ''Nietzsche. Seine Philosophie der Gegensätze und die Gegensätze seiner Philosophie''. De Gruyter, Berlin/ New York, 1971. * Barbara Neymeyr, Andreas Urs Sommer (Hrsg.):''Nietzsche als Philosoph der Moderne.'' Universitätsverlag Winter, Heidelberg 2012. ISBN 978-3825358129 * Raoul Richter: ''Friedrich Nietzsche. Sein Leben und sein Werk.'' 4. Auflage. Meiner, Leipzig 1922 ([https://archive.org/stream/friedrichnietzsc00rich#page/n3/mode/2up Digitalisat]). * Wiebrecht Ries: ''Nietzsche zur Einführung.'' Junius, Hamburg 2004, ISBN 3-88506-393-X. * Georg Römpp: ''Nietzsche leicht gemacht.'' (= ''Uni-Taschenbücher.'' 3718). Böhlau, Köln/Weimar 2013, ISBN 978-3-8252-3718-9. * Hans-Martin Schönherr-Mann: ''Friedrich Nietzsche'' (= ''Uni-Taschenbücher.'' 3001). Fink, Paderborn 2008, ISBN 978-3-8252-3001-2. * Stefan Lorenz Sorgner, H. James Birx, Nikolaus Knoepffler (Hrsg.): ''Wagner und Nietzsche: Kultur-Werk-Wirkung: Ein Handbuch.'' Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2008, ISBN 978-3-499-55691-3. * Werner Stegmaier: ''Friedrich Nietzsche zur Einführung.'' Junius, Hamburg 2011, ISBN 978-3-88506-695-8. * Bernhard H. F. Taureck: ''Nietzsche-ABC.'' Reclam, Leipzig 1999, ISBN 3-379-01679-9. * Gianni Vattimo: ''Nietzsche: Eine Einführung.'' Metzler, Stuttgart 1992, ISBN 3-476-10268-8. * Claus Zittel: ''Selbstaufhebungsfiguren bei Nietzsche''. Königshausen & Neumann 1995, ISBN 3-8260-1082-5. * Heidelberger Akademie der Wissenschaften (Hrsg.): ''Historischer und kritischer Kommentar zu Friedrich Nietzsches Werken''. Berlin / Boston: Walter de Gruyter 2012 ff. * Jochen Schmidt: ''Kommentar zu Nietzsches Geburt der Tragödie'' = ''Historischer und kritischer Kommentar zu Friedrich Nietzsches Werken'', Bd. 1/1. XXI + 456 Seiten. Berlin / Boston: Walter de Gruyter 2012, ISBN 978-3-11-028683-0. * Andreas Urs Sommer: ''Kommentar zu Nietzsches Der Fall Wagner. Götzen-Dämmerung'' = ''Historischer und kritischer Kommentar zu Friedrich Nietzsches Werken'' Bd. 6/1. XVII + 698 Seiten. Berlin / Boston: Walter de Gruyter 2012, ISBN 978-3-11-028683-0. * Andreas Urs Sommer: ''Kommentar zu Nietzsches Der Antichrist. Ecce homo. Dionysos-Dithyramben. Nietzsche contra Wagner'' = ''Historischer und kritischer Kommentar zu Friedrich Nietzsches Werken'', Bd. 6/2. XXI + 921 Seiten. Berlin / Boston: Walter de Gruyter 2013, ISBN 978-3-11-029277-0. * Richard Krummel: ''Nietzsche und der deutsche Geist.'' De Gruyter, Berlin/New York 1974–2006. * [[Владислав Бугера|Бугера, В. Е.]] Социальная сущность и роль философии Ницше. — Москва: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2. * ''Nietzsche-Studien: Internationales Jahrbuch für die Nietzsche-Forschung.'' De Gruyter, Berlin, {{ISSN|0342-1422}}. * ''Nietzscheforschung: Jahrbuch der Nietzsche-Gesellschaft.'' Hrsg. im Auftrag der Förder- und Forschungsgemeinschaft Friedrich Nietzsche e. V. Akademie-Verlag, Berlin. * ''New Nietzsche Studies. The Journal of the Nietzsche Society.'' {{ISSN|1091-0239}}. {{Refend}} == Надворешни врски == {{рв|Friedrich Nietzsche}} * {{gutenberg author |id=Friedrich_Nietzsche | name=Фридрих Ниче}} * [http://librivox.org/newcatalog/search.php?title=&author=Friedrich+Nietzsche&action=Search Works by Nietzsche in audio format] from LibriVox * http://www.iep.utm.edu/nietzsch/ Nietzsche, ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', article by Dale Wilkerson, 2009 * [http://www.philosophytalk.org/pastShows/Nietzsche.htm Nietzsche] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110629204740/http://www.philosophytalk.org/pastShows/Nietzsche.htm |date=2011-06-29 }} from the radio program Philosophy Talk * [http://www.kuckamen.com/2011/08/08/%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0-1/ Фридрих Ниче: Весела наука (извадоци)] {{Ниче}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ниче, Фридрих}} [[Категорија:Фридрих Ниче| ]] [[Категорија:Германски филозофи]] [[Категорија:Германски атеисти]] [[Категорија:Филозофи од 19 век]] [[Категорија:Егзистенцијалисти]] [[Категорија:Антихристијанство]] [[Категорија:Естетичари]] [[Категорија:Родени во 1844 година]] [[Категорија:Починати во 1900 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Лајпцишкиот универзитет]] [[Категорија:Афористи]] 4zgdq87ntdh5wwpq1k09qvqmfqp3yg1 0 1977 5611722 5601953 2026-08-20T01:35:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611722 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател | name = Фјодор Достоевски | image = Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg | caption = Портрет на Достоевски од 1872 | birth_name = Фјодор Михајлович Достоевски | birth_date = {{датум на раѓање|df=yes|1821|11|11}} | birth_place = [[Москва]], [[Руско Царство]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1881|2|9|1821|11|11}} | death_place = [[Санкт Петербург]], [[Руско Царство]] | occupation = | language = | nationality = [[Руси]]н | period = 1846–1881 | genre = роман, расказ, новинарство | subject = | movement = [[реализам (книжевност)|реализам]] | notableworks = {{plainlist | style=font-style: italic; | * „[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]“ * „[[Злосторство и казна]]“ * „[[Идиот (роман)|Идиот]]“ * „[[Бесови (роман)|Бесови]]“ * „[[Браќа Карамазови]]“ }} | spouse = {{plainlist | * Марија Дмитриевна Исаева (1857–1864) [нејзина смрт] * [[Ана Григоревна Сниткина]] (1867–1881) [негова смрт] }} | children = Соња (1868)<br/> [[Љубов Достоевска|Љубов]] (1869–1926)<br/> Фјодор (1871–1922)<br/> Алексеј (1875–1878) | influences = {{flatlist | * [[Оноре де Балзак]] * [[Библија]] * [[Чарлс Дикенс]] * [[Николај Гогол]] * [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]] * [[Е.Т.А. Хофман]] * [[Виктор Иго]] * [[Имануел Кант]] * [[Платон]] * [[Александар Пушкин]] * [[рализам]] * [[Џорџ Сенд]] * [[Фридрих Шилер]] * социјализам * [[Вилијам Шекспир]] }} | influenced = {{flatlist | * скоро сите руски писатели: [[Михаил Булгаков]] * [[Албер Ками]] * [[Антон Чехов]] * [[Ајн Ранд]] * [[Филип К. Дик]] * [[Вилијам Фокнер]] * [[Зигмунд Фројд]] * [[Габриел Гарсија Маргез]] * [[Кнут Хамсун]] * [[Ернест Хемингвеј]] * [[Херман Хесе]] * [[Џејмс Џојс]] * [[Франц Кафка]] * [[Џек Керуак]] * [[Томас Ман]] * [[Владимир Набоков]] * [[Фридрих Ниче]] * [[Марсел Пруст]] * [[Ернесто Сабато]] * [[Жан Пол Сартр]] * [[Лав Шестов]] * [[Александар Солженицин]] * [[Лав Толстој]] * [[Вирџинија Вулф]] * [[Емил Зола]] }} | education = Воен инженерско-технички универзитет, Санкт Петербург | signature = Fyodor Dostoyevsky Signature.svg }} '''Фјодор Михајлович Достоевски''' ({{langx|ru|Фёдор Михайлович Достоевский}}; роден на [[11 ноември]] [[1821]] година во [[Москва]] — починал на [[9 февруари]] [[1881]] година<ref name=Morson_Britannica>{{cite encyclopedia |author=Морсон, Гари Сол |date=7 ноември 2024 |title= Фјодор Достоевски |encyclopedia=[[Енциклопедија Британика]] |url=http://britannica.com/biography/Fyodor-Dostoyevsky |access-date=29 ноември 2024 |authorlink=Гери Сол Морсон}}</ref> во [[Санкт Петербург]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bigenc.ru/c/dostoevskii-fiodor-mikhailovich-37135e|title=Достоевский Фёдор Михайлович|author=Сараскина Л. И.|date=2017|work=[[Голема руска енциклопедија]]|accessdate=2022-12-07}}</ref>) — [[Руски јазик|руски]] [[писател]], [[раскажувач]],[[есеист]], [[филозоф]], [[новинар]] и [[Публицистика|публицист]] <ref>{{Публикация|книга|автор=|часть=Достоевский Федор Михайлович|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=Ред.-сост. Е. Ф. Губский, Г. В. Кораблева, В. А. Лутченко|место=М.|издательство=Инфра-М|год=2003|страниц=576|серия=Библиотека словарей «Инфра-М»|isbn=586225403-X}}</ref>. Тој бил дописен член на [[Петербуршка академија на науките|Санктпетербуршката академија на науките]] од 1877 година {{Sfn|Орнатская, Туниманов|1992}} и претставува класичен писател на светската [[книжевност]], а според [[УНЕСКО]], еден од најчитаните писатели во светот.<ref name=Morson_Britannica/> Раните дела на писателот, како што е расказот „[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]“, придонеле за појавата на [[жанр]]от [[психолошка проза]] <ref>[https://www.dissercat.com/content/dostoevskii-i-russkii-psikhologicheskii-roman-xix-v Достоевски и рускиот психолошки роман од 19 век.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190228033352/https://www.dissercat.com/content/dostoevskii-i-russkii-psikhologicheskii-roman-xix-v |date=2019-02-28 }} Осмоловски, Олег Николаевич, 1999.</ref>. Достоевски е централна личност на книжевниот [[Реализам (уметност)|реализам]] во [[19 век]], и тоа не само во [[Русија]].<ref>[[Раде Силјан]], Странски авиори&дела, Натица Македоонска, Скопје,2001, стр. 122.</ref> Тој бил осуден во случајот на [[Петрашевци]]те на четири години тешка работа и ја отслужил казната во воениот град [[Омск]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dostoevskyi.ru/omskaya_katorga.php|title=Омската казнена робија во животот на Достоевски|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620095837/https://dostoevskyi.ru/omskaya_katorga.php|archive-date=2021-06-20|accessdate=2022-07-13}}</ref>. По неговата смрт, Достоевски бил признат како класик на [[Руска книжевност|руската книжевност]] и еден од најдобрите романописци од светско значење, кој се смета за прв претставник на персонализмот во [[Русија]]. Делата на рускиот писател влијаело врз светската книжевност, особено врз делата на неколку [[Нобелова награда за литература|добитници на Нобелова награда за литература]], [[Филозофија|филозофите]] [[Фридрих Ниче]] и [[Жан Пол Сартр]], како и врз развојот на разни психолошки доктрини <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://britannica.com/biography/Fyodor-Dostoyevsky|title=Фјодор Достоевски|last=Морсон, Гари|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905102203/http://www.britannica.com/biography/Fyodor-Dostoyevsky|archive-date=2015-09-05|accessdate=2015-09-12}}</ref> и [[Егзистенцијализам|егзистенцијализмот]]; неговиот [[расказ]] од [[1864]] година „[[Записи од подземјето]]''“'' се смета за едно од првите дела на егзистенцијалистичката книжевност. Најзначајните дела на Достоевски се прогласени за [[ремек-дело|ремек-дела]]<ref>{{Cite book |last=Бурт |first=Даниел С.|authorlink=Daniel Burt (author) |url=http://archive.org/details/literary100ranki0000burt_v6e1 |title=The Literary 100: Рангирање на највлијателните романописци, драматурзи и поети на сите времиња |date=2009 |publisher=New York, NY : Facts on File |others=Интернет Архива |isbn=978-0-8160-6267-6 |pages=51}}</ref><ref>{{Cite web |last=Попова |first=Марија |authorlink=Марија Попова |date=2012-01-30 |title=Најдобрите книги на сите времиња, според гласовите на 125 познати автори |url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/01/the-greatest-books-of-all-time-as-voted-by-125-famous-authors/252209/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030080041/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/01/the-greatest-books-of-all-time-as-voted-by-125-famous-authors/252209/ |archive-date=30 октомври 2023 |access-date=2024-07-30 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> и ги вклучуваат романите од „Големото [[Петокнижје]]“ - „[[Злосторство и казна]]“ (1866), „[[Идиот (роман)|Идиот]]“ (1869), „[[Бесови (роман)|Бесови]]“ (1872), „[[Момче (роман)|Момче]]“ (1875) и „[[Браќа Карамазови]]“ (1880) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sites.google.com/site/feedormihajlovicdostoevskij121/rascvet-tvorcestva|title=Процутот на креативноста - Фјодор Михајлович Достоевски|work=sites.google.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309155736/https://sites.google.com/site/feedormihajlovicdostoevskij121/rascvet-tvorcestva|archive-date=2023-03-09|accessdate=2023-03-09}}</ref>. Тој напишал повеќе од 700 писма, од кои десетина се изгубени.<ref>{{cite web |url=http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0680.shtml |script-title=ru:Достоевский Федор Михайлович: Стихотворения |language=ru |trans-title=Фјодор Михајлович Достоевски:Поеми |publisher=Lib.ru |access-date=5 ноември 2017}}</ref> Голем дел од познатите дела на Достоевски се постојано екранизиранизи на филм или театар, а [[балет]]ски и [[Опера|оперски]] продукции се поставувани на сцена. == Животопис == === Рани години (1821–1837) === ==== Семејството Достоевски ==== [[Податотека:POL_COA_Dostojewski.svg|десно|мини|191x191пкс|[[Радван (грб)|Радван]]. Грб на Достоевски]] [[Семејство Достоевски|Семејството Достоевски]] потекнува од болјарот Данил Иванович Иртишчев (Ртишчев, Ртишчевич, Иртишчевич, Артишчевич, кој го добил имотот „Достоев“ во Поречската област на Пинскиот округ, северозападно од [[Пинск]] на [[6 октомври]] [[1506]] година {{Sfn|Сараскина|2013}}. Истражувачите на потеклото на семејството се речиси сигурни дека целата фамилија Достоевски се потомци на Данил Иртишчев {{Sfn|Волгин|2012}}. Според местните легенди, името „Достоевски“ потекнува од {{Langx|pl|dostojnik}} — достоинственик, близок до суверенитет. Жителите на селото од кое биле регрутирани слугите на принцот биле нарекувани „Достојники“ со извесен потсмев. Се имплицирало дека овие луѓе се „достојни“ за оваа служба {{Sfn|Волгин|2012}}<ref>Dominique Arban, ''Dostoïevski'', Seuil, 1995, p. 5</ref>. Во Брестската област во [[Белорусија]], селото [[Достоево]] {{Sfn|Сараскина|2013}} опстојува до денес. Според истражувачите, предок на Данил Иванович Ртишчев бил Татарецот Аслан-Челеби-мурза, споменат во историските извори, кој ја напуштил [[Златна Орда|Златната орда]] уште во [[1389]] година и бил покрстен во [[православие]] од московскиот [[кнез]] [[Дмитриј Донски]].<ref>Герачи, Роберт. 2016. „Ислам“. Во „Достоевски во контекст“, Литература во контекст, уредници Дебора А. Мартинсен и Олга Мајорова. Кембриџ: Cambridge University Press поглавје, 209–18: „До времето на Достоевски, бројни руски благороднички семејства ги носеле русифицираните имиња на муслиманско-турските предци. Иако еден од неговите предци, Аслан Челеби-Мурза, пребегал од Златната орда во Московја во 1389 година откако бил преобратен во православие од Дмитриј Донски, тоа потекло не било одразено во презимето на Достоевски“."</ref> Синот на овој Татар го добил прекарот Широка Уста, а неговите потомци станале Ртишчевци. Грбот на Ртишчев, на кој е прикажана полумесечина, шестоаголна ѕвезда и пар вооружени Татари, укажува на неправославното потекло на семејството {{Sfn|Волгин|2012}} {{Sfn|Сараскина|2013}}. Презимето „Достоевски“ конечно им било доделено на внуците на Данил Иванович, чии потомци на крајот станале типично благородништво на служба{{sfn|Волгин|2012|с=28—39}}{{sfn|Сараскина|2013|с=24}}. Пинската гранка на Достоевски се споменувала во разни документи речиси два века, но со текот на времето била интегрирана во [[Полско-литванска Државна Заедница|полско-литванската држава]], губејќи го своето благородништво{{sfn|Волгин|2012|с=29}}{{sfn|Сараскина|2013|с=25}}. Во втората половина на 17 век, семејството се преселило во [[Украина]]. Во исто време, бројот на споменувања на презимето во историските документи нагло се намалило{{sfn|Сараскина|2013|с=25}}. Истражувачите не пронашле јасна врска помеѓу писателот и основачот на семејството, Данил Иртишчев{{sfn|Волгин|2012|с=67—68}}{{sfn|Сараскина|2013|с=34}}. Со сигурност е познато единствено дека директните предци на писателот живееле во Волин во првата половина на [[18 век]]{{sfn|Волгин|2012|с=67—68}}. За да се надмине генеалошкиот јаз од неколку генерации, истражувачите го користеле методот на реконструкција{{sfn|Волгин|2012|с=69}}. Дури и за дедото на писателот, Андреј Григориевич Достоевски, нема прецизни податоци. Познато е дека е роден околу [[1756]] година во Волин, во семејство на малолетен благородник. Во [[1775]] година, тој се преселил со својот татко и браќа во [[Брацлавско Војводство|Брацлавското Војводство]], кое, по втората поделба на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], станало дел од [[Руското Царство]]. Од 1782 година, Андреј Достоевски бил свештеник во селото Војтовци.{{sfn|Сараскина|2013|с=35}}. ==== Родителите на писателот ==== {{multiple image|align=left|image1=Maria Fyodorovna Dostoyevskaya.jpg|width1=116|alt1=|caption1=Марија Фјодоровна Достоевска|image2=Mikhail Andreyevich Dostoyevsky.jpg|width2=116|alt2=|caption2=Михаил Андреевич Достоевски|footer=}}{{double image|left|Mikhail Andreyevich Dostoyevsky.jpg|150|Maria Fyodorovna Dostoyevskaya.jpg|150|Отец — Михаил Андреевич|Мать писателя — Мария Фёдоровна}}Првиот Достоевски за кого постојат веродостојни податоци е таткото на писателот, Михаил Андреевич Достоевски {{Sfn|Сараскина|2013}}. Според откриените документи, Михаил Достоевски бил роден во [[1789]] година во селото Војтовци {{Sfn|Сараскина|2013}}, а во [[1802]] година влегол во [[Богословија|теолошката семинарија]] во [[Шаргород]]скиот Николаевски манастир {{Sfn|Сараскина|2013}}. Во август 1809 година, [[Александар I (Русија)|Александар I]] издал декрет за назначување на дополнителни 120 луѓе од теолошките академии и семинарии во Царската медицинско-хируршка академија {{Sfn|Сараскина|2013}}. Михаил Достоевски успешно ги положил испитите и на [[14 октомври]] [[1809]] година се приклучил на студентите по медицина финансирани од државата во московскиот огранок на академијата {{Sfn|Сараскина|2013}}. За време на [[Француска инвазија на Русија|Патриотската војна од 1812 година,]] ученикот од 4-то одделение Достоевски најпрвин бил испратен „''да се грижи за болните и ранетите''“ {{Sfn|Сараскина|2013}}, а подоцна се борел против епидемијата на [[тифус]] {{Sfn|Сараскина|2013}}. На [[5 август]] [[1813]] година, тој бил унапреден во [[лекар]] на 1-виот одред на [[Бородински пешадиски полк|Бородинскиот пешадиски полк]] {{Sfn|Сараскина|2013}}, а на [[5 август]] [[1816]] година, му бил доделен чин лекар на персоналот {{Sfn|Сараскина|2013}}. Во април 1818 година, Михаил Достоевски бил префрлен како болничар во воена болница во [[Москва]] {{Sfn|Сараскина|2013}}, каде што, преку негов колега, наскоро ја запознал Марија Нечаева, ќерка на трговец од Третиот еснаф, Фјодор Тимофеевич Нечаев, кој потекнувал од старите занаетчии на градот [[Боровск]] во Калушката област {{Sfn|Сараскина|2013}}. Занаетот на Нечаев со ткаенини цветал сè до [[Француска инвазија на Русија|француската инвазијата на Наполеон]], по што трговецот го изгубил речиси целото свое богатство {{Sfn|Сараскина|2013}}. Постарата сестра на Марија, Александра, која била во брак со богат трговец од прва класа од Првиот еснаф, Александар Куманин, подоцна одиграла голема улога во судбината на писателот {{Sfn|Сараскина|2013}}. На [[14 јануари]] [[1820]] година, Михаил Достоевски и Марија Нечаева се венчале во црквата на Московската воена болница {{Sfn|Сараскина|2013}}. На крајот на [[1820]] година, по раѓањето на својот прв син, Михаил, Достоевски се откажал од воената служба и од 1821 година се префрлил на работа во Маринската болница за сиромашни {{Sfn|Сараскина|2013}}, и покрај скромните плати, кои, дури и според официјалните признанија, „''не ги наградуваат доволно нивните трудови и не одговараат на неопходните потреби на секоја личност за издржување себеси и своето семејство''“ {{Sfn|Сараскина|2013}}. Главното правило на институцијата било дека „''сиромашните имаат најпрвин право''“ да добијат помош таму во кое било време од денот {{Sfn|Сараскина|2013}}. Кога се преселиле во Божедомка (денешната улица Достоевски во Москва), Достоевски веќе очекувале проширување на своето семејство до крајот на есента {{Sfn|Сараскина|2013}}. === Московско детство === [[Податотека:Wki_Dostoyevsky_Street_2_Moscow_Mariinsky_Hospital.jpg|десно|мини|250x250пкс|Болница за сиромашни „Света Марија“]] Фјодор Михајлович Достоевски бил роден на [[30 октомври]] [[1821]] година, во [[Москва]], на [[Улица „Достоевски“ - Москва|улицата Новаја Божедомка]], во десното крило на Маринската болница за сиромашни на Московскиот дом за најденчиња. Во „''Книгата на раѓања..''.“ на црквата „Свети Петар и Павле“ во болницата, имало запис кој гласел: „''Во куќата на болницата за сиромашни, на лекарот Михаил Андреевич Достоевски, му се родило бебе - син, Фјодор. Свештеникот Василиј Илин се молел за него''“ {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}}. Името Фјодор било избрано, според биографите, од името на неговиот дедо по мајка, трговецот Фјодор Тимофеевич Нечаев {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}}. Достоевски бил крстен на 4 ноември. Кумови биле лекарот по мајчина линија и дворски советник Григориј Павлович Маслович и [[Кнез|принцезата]] Прасковја Трофимовна Козловска, дедото Фјодор Тимофеевич Нечаев и Александра Фјодоровна Куманина {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}}. Половина век подоцна, Фјодор Михајлович се присетил: „''Потекнувам од руско и побожно семејство. Колку што знам за себе, се сеќавам на љубовта на моите родители кон мене''...“. Во семејството Достоевски, патријархалните обичаи строго се почитувале.{{sfn|Сараскина|2013|с=56}} Домашната рутина била подредена на службата на таткото. Во шест часот Михаил Достоевски се будел, правел утрински обиколки во болницата и ги посетувал пациентите во нивните домови. По дванаесет часот имало ручек со семејството, одмор и уште еден преглед во болницата. „''Во 9 часот навечер, ни порано ни подоцна, обично се поставуваше трпезариската маса, а по вечерата, ние момчињата стоевме пред иконата; читавме молитви и, откако ќе се збогувавме со родителите, си легнувавме. Овој вид забава се повторуваше секојдневно''“, се присетил Фјодор Михајлович{{sfn|Сараскина|2013|с=58}}. Најраните мемоари на писателот датираат од 1823-1824 година. Според сведоштвото на првиот биограф на Достоевски, [[Орест Фјодорович Милер]], такво сеќавање било токму молитвата пред спиење пред иконите во дневната соба кога биле присутни гости{{sfn|Сараскина|2013|с=59}}{{sfn|Якубович|1999|с=15}}. По раѓањето на неговата сестра Варвара кон крајот на [[1822]] година, Алјона Фроловна станала дадилка во семејството Достоевски{{sfnp|Leatherbarrow|2002|p=23}}, за која идниот писател имал најубави спомени: „''Таа нè одгледа и не негуваше сите нас, децата. Тогаш имаше околу четириесет и пет години, со јасен, весел карактер и секогаш ни раскажуваше толку прекрасни приказни''!“ Во делата на Достоевски, дадилката се споменува во романот „[[Бесови (роман)|Бесови]]“{{sfn|Сараскина|2013|с=57}}{{sfn|Якубович|1999|с=14}}. По раѓањето на Андреј во март 1825 година, семејството се преселило во левото крило на болницата. Новиот стан, според сеќавањата на Андреј, се состоел од две соби, ходник и кујна. Детската соба за постарите деца била „полутемна соба“, преграден заден дел од ходникот{{sfn|Якубович|1999|с=15}}. Според мемоарите на Андреј, како деца Достоевски слушале бајки за „[[Жар-птица]]та“, „Алјоша Попович“, „[[Сината брада]]“, приказни од „[[Илјада и една ноќ]]“, [[хомер]]овите [[Илијада]] и [[Одисеја]]. {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}}{{sfnp|Kjetsaa|1989|pp=6–11}}{{sfnp|Frank|1979|pp=23–54}} Достоевски бил во голема мера под влијание на делото на Николај Гогољ.<ref>{{cite web| date = 1968| url = http://www.hrono.ru/organ/rossiya/natur_scol.php|title = Natural School (Натуральная школа)| publisher = Brief Literary Encyclopedia in 9 Volumes. Moscow| access-date = 1 December 2013}}</ref> На [[Велигден]] тие ги гледале Подновинските свечености со „кловнови, карневали, силни луѓе, [[Петрушка (лик)|Петрушки]] и комичари“. Во лето, се организирале семејни вечерни прошетки во Марина Рошча. Во неделите и празниците, Достоевски присуствувале на миса во болничката црква, а во лето, нивната мајка и децата заминувале во [[Троице-Сергиева лавра]]. {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}} Во детството на Достоевски, сестрата на неговата мајка, Александра Куманина, и нејзиниот сопруг ја посетувале куќата; неговиот дедо, Фјодор Тимофеевич Нечаев, и неговата втора сопруга, Олга Јаковлевна; и неговиот чичко, Михаил Фјодорович Нечаев. {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}} Пријатели на куќата биле првенствено колегите на неговиот татко и нивните семејства: управителот на Маринската болница, Фјодор Антонович Маркус, и семејствата на главниот лекар, Кузма Алексеевич Шчировски, и специјализантот во болницата, Аркадиј Алексеевич Алфонски. Многу од нив подоцна се појавиле во неговите дела и биле споменати во неостварените планови на писателот. {{Sfn|Якубович|1999}} === Почеток на обука === [[Податотека:Усадьба_«Даровое»,_Зарайский_район,_МО.jpg|мини|Имотот Дарово, област Зарајски]] Домашниот живот на Достоевски го поттикнувал развојот на имагинацијата и љубопитноста{{Sfn|Сараскина|2013}}. Подоцна во своите мемоари, писателот ги нарекол своите родители, кои се стремеле да се ослободат од обичното и секојдневното, „''најдобрите, најпрогресивните луѓе''“.{{Sfn|Сараскина|2013}}. На семејните вечери во дневната соба, на глас се читале [[Николај Карамзин|Карамзин]], [[Гаврила Державин|Державин]], [[Василиј Жуковски|Жуковски]], [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]], [[Николај Полевој|Полевој]] и [[Ен Редклиф|Радклиф]]. Фјодор Михајлович подоцна особено го нагласил читањето на „''[[Историја на руската држава]]''“ од неговиот татко: „''Имав само десет години кога веќе ги знаев речиси сите главни епизоди од руската историја''“ {{sfn|Сараскина|2013|с=63}}{{sfn|Якубович|1999|с=20}}. Марија Фјодоровна ги учела децата да читаат{{sfn|Сараскина|2013|с=64}}. Според мемоарите, децата почнале да учат рано: „''на четиригодишна возраст ги седнувале со книга и повторувале: „учете!“'' {{sfn|Сараскина|2013|с=65}}. Тие почнале со евтини популарни бајки за [[Бова Королевич]] и [[Јеруслан Лазаревич]], приказни за [[Куликовска битка|Куликовската битка]], приказни за шутот Балакирев и [[Ермак Тимофеевич|Ермак]]{{sfn|Сараскина|2013|с=64}} Првата сериозна книга од која децата научиле да читаат била ''„[https://rusneb.ru/catalog/000207_000017_RU_RGDB_BIBL_0000360545/ Сто и четири свети приказни од Стариот и Новиот завет]''“. Половина век подоцна, Достоевски успеал да најде публикација од своето детство, која подоцна ја „''негувал како света реликвија''“, велејќи дека оваа книга била „''една од првите што го погодиле во животот, сè уште бев речиси бебе''!“{{sfn|Сараскина|2013|с=64}}{{sfn|Якубович|1999|с=19}} Заедно со чинот на [[колегијален проценител]], во пролетта [[1827]] година, Михаил Андреевич го добил правото на наследно благородништво{{sfn|Сараскина|2013|с=66}}; на [[28 јуни]] [[1828]] година, Достоевски станале благородничко семејство, запишано во Дел III од генеалошката книга на благородништвото на [[Московска губернија|Московската губернија]],{{sfn|Сараскина|2013|с=66}} {{sfn|Якубович|1999|с=16}}што им овозможило да стекнат сопствен имот, каде што големото семејство можело да ги поминува летните месеци.{{sfn|Сараскина|2013|с=72—73}} Во летото 1831 година, Михаил Андреевич, откако платил околу 30 илјади рубли во банкноти од заштедени и позајмени средства, го стекнал селото Дарово во округот Кашира во [[Тулска губернија|Тулската губернија]], на 150 км од [[Москва]]. Земјиштето во оваа област било сиромашно, неговите единаесет селски домаќинства биле сиромашни, а куќата била мала, плетена, глинена помошна зграда со три соби. Поради преостанатите шест фарми во селото, кои му припаѓале на сосед, речиси веднаш избувнал спор, кој ескалирал во судски спор{{sfn|Сараскина|2013|с=73}}{{sfn|Якубович|1999|с=21—22}}. Покрај тоа, во пролетта 1832 година, поради вина на еден од селаните, во Дарово избувнал [[пожар]], од кој вкупните загуби изнесувале околу 9 илјади рубли. Подоцна, писателот се присетил: „''се покажа дека сè изгорело, сè до темел. Со првиот страв, мислевме на целосна пропаст''“{{sfn|Сараскина|2013|с=74}}{{sfn|Якубович|1999|с=22}}. Распределбата на парите на погодените селани придонела за фактот дека до крајот на летото селото било изградено до темели, но дури во 1833 година била стекната спорната Черемошња, со хипотека на Дарово{{sfn|Сараскина|2013|с=74}}{{sfn|Якубович|1999|с=23—25}}. Во летото [[1832]] година, децата за прв пат се запознале со рурална Русија. Домот на Достоевски се наоѓал во голема, сива липа во непосредна близина на [[Бреза|брезовата шума]] Бриково, „''многу густа и со прилично мрачен и див пејзаж''“. Андреј Михајлович се присетил дека „''Федја ја сакал брезовата шума од самиот почеток''“ и дека „''селаните, особено жените, многу ги сакале''“. Впечатоците од ова патување подоцна биле одразени, особено, во романите „[[Бедни луѓе]]“, „[[Бесови (роман)|Бесови]]“ и „[[Дневникот на писателот]]“.{{sfn|Сараскина|2013|с=74}}{{sfn|Якубович|1999|с=23}} По враќањето во [[Москва]], Михаил и Фјодор ги започнале своите години на образование. Првично, нивниот татко планирал да ги испрати своите постари синови во Благородниот интернат на [[Московскиот универзитет]], но се предомислил поради неговата преобразба во гимназија, каде што се практикувало телесно казнување{{sfn|Якубович|1999|с=24}}. И покрај нетрпеливата, избувлива и барачка природа на Михаил Андреевич, во семејството Достоевски „''било вообичаено да се однесуваат кон децата многу хумано, тие никогаш никого не казнувале телесно''“.{{sfn|Сараскина|2013|с=68}} Постарите деца учеле со наставници. Божјиот закон, [[Руски јазик|рускиот јазик]], [[книжевност]]а, [[аритметика]]та и [[географија]]та ги предавал И.В. Хинковски, гостувачки ѓакон од Катеринскиот институт{{sfn|Сараскина|2013|с=68}}{{sfn|Якубович|1999|с=24—25}}. Секој ден оделе на полупансион со Н.И. Драшусов, наставник од Институтот „Александар и Катерина“, кој им предавал на браќата француски{{sfn|Сараскина|2013|с=69}}{{sfn|Якубович|1999|с=24—25}}. Таму, синовите на Драшусов, Александар и Владимир, предавале [[математика]] и [[лингвистика]]. {{sfn|Якубович|1999|с=27}}Бидејќи Драшусов немал учител по [[Латински јазик|латински]], Михаил Андреевич „''ја купил латинската граматика на Бантишев''“ и, на есен и зима, „''почнал да учи латински со своите браќа Михаил и Фјодор секоја вечер''“. Михаил подоцна се присетил дека „''мојот татко, и покрај сета своја љубезност, бил исклучително баран и нетрпелив, а што е најважно, многу избувлив''“.{{sfn|Якубович|1999|с=27—28}} Откако станале поголеми, Михаил и Фјодор можеле да доаѓаат во Дарово единствено во лето, на еден и пол до два месеци.{{sfn|Сараскина|2013|с=76}} Според пописот спроведен во тоа време, семејството Достоевски поседувале „''околу стотина селани и повеќе од петстотини десетини земја''“.{{sfn|Якубович|1999|с=26}} Во 1833-1834 година, Достоевски се запознал со делата на [[Валтер Скот]]. Писателот подоцна признал дека ова му овозможило да ја развие својата „''имагинација и впечатливост''“, задржувајќи многу „''прекрасни и возвишени впечатоци''“. Според сеќавањата на Андреј Михајлович, најчесто го забележувал Фјодор како ги чита историските романи „[[Квентин Дарвард (роман)|Квентин Дарвард]]“ и „[[Вејверли (роман)|Вејверли, или пред шеесет години]]“{{sfn|Якубович|1999|с=28}}. === Чермаков институт и смртта на мајка му === Во септември [[1834]] година, Фјодор и Михаил Достоевски се запишале во Чермаковиот институт кој се наоѓал на улицата Новаја Басманаја, кој се сметал за еден од најдобрите приватни образовни институции во Москва. {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}} Школарината била скапа, но трговското семејство Куманини им помагале. Дневната рутина во образовната институција била строга. Учениците со полн пансион се враќале дома единствено за време на викендите. Морале да станат во шест часот наутро, или во седум часот во текот на зимата; по молитвите и појадокот, учеле до дванаесет; по ручекот, повторно учеле од два до шест часот; од седум до десет часот, ги повторувале часовите, по што вечерале и си легнале. Целосниот курс се состоел од три часа, секој од нив траел 11 месеци. Предавале [[математика]], [[реторика]], [[географија]], [[историја]], [[физика]], [[логика]], [[Руски јазик|руски]], [[Грчки јазик|грчки]], [[Латински јазик|латински]], [[Германски јазик|германски]], [[Англиски јазик|англиски]], [[Француски јазик|француски]], [[калиграфија]], цртање, па дури и танцување. Леонти Чермак се обидел да создаде илузија за семеен живот: „''тој јадеше на иста маса со своите ученици и се однесуваше љубезно кон нив, како кон свои синови''“, бил внимателен кон сите потреби на децата и се грижел за нивното здравје {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}}. Според сеќавањата на оние кои студирале во тоа време, Фјодор Достоевски бил „''сериозно, замислено момче, русокос, со бледо лице. Малку се интересирал за игри: за време на рекреативните периоди, речиси никогаш не ги спуштал книгите, поминувајќи го остатокот од слободното време во разговори со постари ученици''“.{{sfn|Якубович|1999|с=28—29}} Во зимата 1835 година, Достоевски наводно го доживеал својот прв напад на [[епилепсија]].{{sfn|Якубович|1999|с=29}}Меѓу наставниците во интернатот, Фјодор и Михаил особено го издвоиле нивниот наставник по [[руски јазик]], Николај Иванович Билевич, кој „''едноставно станал нивен идол, бидејќи го паметеле на секој чекор''“. Билевич студирал истовремено со [[Николај Гогољ|Гогољ]], присуствувал на литературни собири, пишувал поезија и го преведувал [[Фридрих Шилер|Шилер]]. Според биографите на Достоевски, наставникот можел да го привлече вниманието на учениците кон актуелните литературни настани, делото на Гогољ, а Билевич, писателот, придонел Достоевски да почне да размислува за книжевноста како професија{{sfn|Сараскина|2013|с=70—71}} {{sfn|Якубович|1999|с=35}}На семејните читања за време на викендите и во лето, тие продолжиле да ги читаат [[Гаврила Державин|Державин]], [[Василиј Жуковски|Жуковски]], Карамзин и [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]].{{sfn|Якубович|1999|с=34—35}} Наводно, од 1835 година па наваму, Достоевски се претплатил на списанието „''Библиотека за читање''“, во кое идниот писател прво ги читал „[[Дама пик]]“ од [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]], „[[Чичко Горио]]“ од [[Оноре де Балзак]], делата на [[Виктор Иго]] и [[Жорж Санд]], драмите на [[Ежен Скриб]] и други нови книжевни дела.{{sfn|Якубович|1999|с=34}} Во април [[1835]] година, Марија Фјодоровна заминала во Дарово со своите помлади деца. Првиот доказ за почетокот на нејзината сериозна болест се појавил во писмо од Михаил Андреевич од [[29 април]] {{Sfn|Якубович|1999}}. Во тоа време, Михаил, Фјодор и Андреј се подготвувале за испити во интернатот {{Sfn|Якубович|1999}}. Во тој период можеле да доаѓаат во Дарово само еден месец во јули и август {{Sfn|Якубович|1999}}. По раѓањето на нејзината ќерка во јули, болеста на Марија Фјодоровна се влошила {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}}. Следното лето, [[1836]] година, било нејзиното последно во Дарово. На есен, Марија Фјодоровна се разболела целосно. Андреј Достоевски подоцна се присетил: „''од почетокот на новата година, 1837 година, состојбата на мајка ми се влошила многу, таа речиси никогаш не станувала од кревет, а од февруари па натаму целосно била прикована за кревет''“. Колегите лекари се обиделе да ѝ помогнат на сопругата на Михаил Андреевич, но ниту мешавините од лекови ниту советите на колегите не помогнале {{Sfn|Сараскина|2013}}; Марија Фјодоровна Достоевска починала, не доживувајќи 37 години. На 1 март била погребана на Лазаревските гробиша во Москва {{Sfn|Сараскина|2013}} {{Sfn|Якубович|1999}}. === Младост === [[Податотека:Saint_Michael's_Castle_in_St._Petersburg_in_the_19th_century.jpg|мини|200x200пкс|Инженерско училиште]] Во мај 1837 година, нивниот татко ги однел нивните браќа Михаил и Фјодор во [[Санкт Петербург]] и ги запишал во подготвителниот интернат на К. Ф. Костомаров за да ги подготви за прием во Главното инженерско училиште {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}}. Михаил и Фјодор Достоевски сакале да се занимаваат со книжевност, но нивниот татко верувал дека пишувањето нема да им обезбеди иднина на неговите постари синови и инсистирал на нивно примање во инженерското училиште, каде што службата по дипломирањето би ја гарантирала материјална благосостојба. Во „[[Дневникот на писателот]]“, Достоевски се присетил како, на пат кон Санкт Петербург, тој и неговиот брат сонувале само за поезија и поети; „''додека јас постојано пишував роман за венецијанскиот живот во мојот ум''“. Постариот брат не бил примен во училиштето. Помладиот брат учел со тешкотии, не чувствувајќи никаква привилегија за идна служба. Истата година, нивниот татко, со чин на колегијален советник, ја напуштил службата (за време на која бил награден со Орден на [[Орден на Свети Владимир|Свети Владимир]], 4-ти степен – 1829 година и Орден на [[Орден на Света Ана|Света Ана]], 2-ри степен – 1832 година <ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004181794?page=261&rotate=0&theme=white Достоевск] {{Wayback}} // Генеалошка книга на благородништвото на Московската провинција / уредник Л. М. Савелов. — Москва: Издавачка куќа на московското благородништво, [1914]. [Доделено и служено благородништво: А-И]. — стр. 508.</ref>) и се населил во Дарово, каде што во [[1839]] година, под сè уште нејасни околности, починал. Достоевски целото свое слободно време го посветувал на читање на делата на [[Хомер]], [[Пјер Корнеј|Корнеј]], [[Жан Расин|Расин]], [[Оноре де Балзак|Балзак]], [[Виктор Иго|Иго]], [[Јохан Волфганг фон Гете|Гете]], [[Ернест Теодор Хофман|Хофман]], [[Фридрих Шилер|Шилер]], [[Вилијам Шекспир|Шекспир]], [[Џорџ Гордон Бајрон|Бајрон]] и од руските автори, [[Гаврила Державин|Державин]], [[Михаил Лермонтов|Лермонтов]], [[Николај Гогољ|Гогољ]], а ги знаел речиси сите дела на [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]] напамет. Според мемоарите на [[Џорџ Гордон Бајрон|рускиот]] географ Пјотор Семенов-Тјаншански <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Semenov-Tyan-Shansky/|title=Семенов-Тян-Шанский Петр Петрович|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301191010/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Semenov-Tyan-Shansky/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-13}}</ref>, Достоевски бил „пообразован од многу руски писатели од своето време, како што се [[Николај Некрасов|Некрасов]], [[Иван Панаев|Панаев]], [[Дмитриј Григорович|Григорович]], [[Алексеј Плешчејев|Плешчеев]], па дури и самиот [[Николај Гогољ|Гогољ]]“ {{Sfn|Семёнов-Тян-Шанский|1917}}. Инспириран од она што го прочитал, младиот човек започнал да ги прави своите први чекори во книжевната креативност во текот на ноќта. Во есента 1838 година, неговите соученици во Инженерскиот факултет, под влијание на Достоевски, организирале книжевен круг, во кој членувале И. И. Бережецки <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Berezhetsky_I_I/|title=Бережецкий Иван Игнатьевич|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125065640/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Berezhetsky_I_I/|archive-date=2016-01-25|accessdate=2015-12-31}}</ref>, Н. И. Витковски, А. Н. Бекетов <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Beketov_Al_N/|title=Алексеј Николаевич Бекетов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031012937/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Beketov_Al_N/|archive-date=2014-10-31|accessdate=2015-12-31}}</ref> {{Sfn|Орнатская, Туниманов|1992}} и Д. В. Григорович. Во јуни 1839 година, Фјодор ја добил трагичната вест за ненадејната смрт на својот татко, која следела по [[мозочен удар]] предизвикан од судир со неговите сопствени селани <ref>''Фокин П. Е.'' [https://dostoevskyworld.ru/writer-world/people/dostoevskiy-mikhail-andreevich Достоевски Михаил Андреевич] {{Wayback}} // Мир Достоевского.</ref>. По дипломирањето на колеџ во [[1843]] година, Достоевски се запишал како теренски инженер-втор поручник во инженерскиот тим на [[Санкт Петербург]],<ref name="ReferenceA">„Напомене уз поговор“, во: Ф. М. Достојевски, ''Бедни људи''. Београд, 1952, стр. 195.</ref> но веќе на почетокот на летото следната година, откако решил целосно да се посвети на книжевноста, дал оставка и на [[19 октомври]] [[1844]] година бил отпуштен од воена служба со чин поручник {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}}. === Први книжевни искуства === Додека сè уште бил ученик во училиштето, од 1840 до 1842 година, Достоевски работел на драмите „''[[Мери Стјуарт]]''“ и „''[[Борис Годунов]]''“, извадоци од кои му ги читал на својот брат во 1841 година.<ref>Бороздин А. К. Достоевский, Федор Михайлович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.</ref> Во јануари 1844 година, Достоевски му пишал на својот брат дека ја завршил драмата „Евреинот Јанкел“.{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 28 (I)|с=86}} Овие први младешки дела не се зачувани. Кон крајот на 1843 година и почетокот на 1844 година, Достоевски го превел романот „''Матилда''“ од [[Ежен Си]] и, малку подоцна, романот „''Последниот од Алдините''“ од [[Жорж Санд]], истовремено започнувајќи да работи на својот роман „[[Бедни луѓе]]“.<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/poor_people/|title=Бедни луѓе|author=[[Сергеј Владимирович Белов]], Штеников Г. К.|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305214000/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/poor_people/|archive-date=2016-03-05|access-date=2016-01-04|url-status=live}}</ref> И двата преводи останале недовршени. Во исто време, Достоевски пишувал кратки раскази кои никогаш не биле завршени. Помалку од една година пред неговото отпуштање од воена служба, во јануари [[1844]] година, Достоевски го завршил својот прв превод на [[руски јазик]] на романот „[[Евгенија Гранде]]“ од [[Оноре де Балзак|Балзак]]<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/grandet/|title=Евгенија Гранде (Балзак)|author={{nobr|Владимирцев В. П}}|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113070852/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/grandet/|archive-date=2015-11-13|access-date=2015-09-12|url-status=live}}</ref>, објавен во списанието „''Репертоар и Пантеон''“ во [[1844]] година без да го наведе името на преведувачот{{sfn|Гроссман|2012|с=227}}. Кон крајот на мај 1845 година, амбициозниот писател го завршил својот прв роман, „[[Бедни луѓе]]“{{sfn|Орнатская, Туниманов|1992|с=}}. Со посредство на Д. В. Григорович<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Grigorovich_D_V/|title=Дмитриј Василевич Григорович|publisher=Федор Михајлович Достоевский. Антологија жизни и творештво|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213083347/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Grigorovich_D_V/|archive-date=2016-02-13|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref>, Н. А. Некрасов и В. Г. Белински<ref>Дмитриј Василевич Григорович. Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела. Дата: 13 јануари 2016 година. Архивировано 13 февруари 2016 година.</ref> се запознале со ракописот „Бесниот Висарион“ кој првично го пофалил ова дело.<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Belinsky_V_G/|title=Висарион Григоревич Белински|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301200744/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Belinsky_V_G/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref> Достоевски бил топло пречекан во кругот на Белински{{sfn|Панаев И. И.|1977|loc=Из «Литературных воспоминаний»}} и станал познат пред објавувањето на романот од Н. А. Некрасов во јануари 1846 година. Сите започнале да зборуваат за „''новиот Гогољ''“. Многу години подоцна, Достоевски се присетил на зборовите на Белински во „[[Дневникот на писателот]]“: {{Цитатник|„Вистината ти е откриена и објавена како уметник, ти е дадена како дар, затоа ценете го вашиот дар и останете верни и ќе бидете одличен писател.!..“ ... Тоа беше најпрекрасниот момент во целиот мој живот. Сеќавајќи се на него додека бев во затвор, си го зацврстив духот. — Достоевски, Ф. М., „Дневникот на писателот“, 1877, јануари, поглавје 2, § 4}} Сепак, неговото следно дело, „[[Двојник (роман)|Двојникот]]“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/double/|title=Двојник|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113070842/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/double/|archive-date=2015-11-13|accessdate=2015-12-29}}</ref> наишло на негодување. Според Д. В. Григорович, [[Ентузијазам|ентузијастичкото]] признавање и воздигнувањето на Достоевски „''скоро до ниво на гениј''“ отстапило место на разочарување и незадоволство. Белински го променил својот почетен поволен став кон писателот-аспирант. Критичарите на „''природната школа''“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/030/|title=Природна школа|last=Проскурина Ј. М.|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301185737/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/030/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-05}}</ref> [[Сарказам (стилистика)|саркастично]] пишувале за Достоевски како новосоздаден и непризнаен генијалец. Белински не успеал да ја процени иновацијата на „Двојник“, за кое [[Михаил Бахтин|М. М. Бахтин]] пишувал само многу години подоцна. Во расказот „Двојник“, аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]] го опишал Достоевски како „рускиот мајстор“ кој „повеќе од сите останати навлегол во [[лавиринт]]ите на словенската [[душа]]“.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Peščana knjiga''. Beograd: Paidea, 2009, стр. 9.</ref> Освен „''Бесниот Висарион''“, единствено амбициозниот и ветувачки критичар [[Валеријан Николаевич Мајков]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Maikov_V_N/|title=Валеријан Николаевич Мајков|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301191121/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Maikov_V_N/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-13}}</ref><ref>Мајков В.Н. Нешто за руската книжевност во 1846 година // Домашни белешки: списание. — 1847. — № 1. — С. 3—4.</ref> дал позитивна оценка за првите две дела на Достоевски. Блиската врска на Достоевски со кругот на Белински завршила со раскинување по судирот со [[Иван Тургенев|Иван С. Тургенев]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Turgenev_I_S/|title=Иван Сергеевич Тургенев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301194534/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Turgenev_I_S/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2015-12-29}}</ref> на крајот од 1846 година. Во исто време, Достоевски конечно се скарал со редакцијата на „Современник“, претставувана од Н. А. Некрасов {{Sfn|Орнатская, Туниманов|1992}}, и започнал да објавува во „''Отечествение записки''“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Kraevsky_A_A/|title=Краевский Андрей Александрович|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301185734/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Kraevsky_A_A/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-13}}</ref> на А. А. Краевски. Големата слава на Достоевски му овозможило значително да го прошири својот круг на познаници. Голем дел од неговите познаници станале прототипови за ликовите во неговите идни дела, додека други создаале долгогодишни пријателства, споделувале идеолошки ставови и книжевни и новинарски врски. Во јануари-февруари [[1846]] година, Достоевски, на покана на критичарот В. Н. Мајков, присуствувал на книжевниот собир на Николај А. Мајков <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Maikov_N_A/|title=Николај Аполлонович Мајков|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301120435/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Maikov_N_A/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2015-12-31}}</ref>, каде што се запознал со [[Иван Гончаров|Иван А. Гончаров]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Goncharov_I_A/|title=Иван Гончаров|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301103157/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Goncharov_I_A/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-13}}</ref>. Алексеј Николаевич Бекетов, со кого Достоевски учел на Инженерското училиште, го запознал писателот со своите браќа<ref>Јенишерлов В. П. „Живот без почеток и крај“: Зад редовите на „Одмазда“ (За семејствата Бекетови, Кублицки-Пјотух и Блок) // Нашето наследство: списание. - 2005. - Бр. 75-76. - ISSN 0234-1395. Архивирано на 27 октомври 2013 година.</ref>. Од крајот на зимата до почетокот на пролетта 1846 година, Достоевски станал член на книжевниот и филозофскиот круг на браќата Бекетови (Алексеј и Андреј <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Beketov_An_N/|title=Андреј Николаевич Бекетов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030234248/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Beketov_An_N/|archive-date=2014-10-30|accessdate=2015-09-13}}</ref> и Николај), во кој биле вклучени поетот [[Аполон Мајков|А. Н. Мајков]], критичарот В. Н. Мајков, А. Н. Плештејев <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Plescheev_A_N/|title=Алексеј Николаевич Плештејев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221846/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Plescheev_A_N/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-13}}</ref>, пријателот и доктор на писателот С. Д. Јановски, Д. В. Григорович и други. Во есента истата година, членовите на овој круг организирале „здружение“ со заедничко домаќинство, кое постоело до февруари 1847 година. Во кругот на нови познаници, Достоевски пронашол вистински пријатели кои му помогнале на писателот повторно да се пронајде себеси по расправијата со членовите на кругот на Белински. На [[26 ноември]] [[1846]] година, Достоевски му пишал на својот брат Михаил дека неговите добри пријатели Бекетови и други „''го излекувале со своето друштво''“ {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. [[Податотека:Trutovsky_004.jpg|лево|мини|242x242пкс|Достоевски на 26 години, цртеж од К. Трутовски, ''италијански молив, хартија'', (1847), (Руски државен книжевен музеј)]] Во пролетта 1846 година, А. Н. Плештејев го запознал Достоевски со [[Михаил Петрашевски]], обожавател на [[Шарл Фурје]].<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Petrashevsky_M_V/|title=Михаил Василевич Петрашевски|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301182549/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Petrashevsky_M_V/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref>{{sfn|Фридлендер|1956|с=11}}Но, Достоевски почнал да ги посетува „Петоците“ на Петрашевски од крајот на јануари [[1847]] година, каде што главните прашања што се разговарало биле слободата на печатење, промените во правните постапки и еманципацијата на кметовите. Меѓу групата Петрашевски имало неколку независни кругови. Во пролетта 1849 година, Достоевски го посетувал книжениот и музичкиот круг на Сергеј Дуров,<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Durov_S_F/|title=Сергеј Федорович Дуров|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301200628/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Durov_S_F/|archive-date=2016-03-01|access-date=2015-12-29|url-status=live}}</ref> составен од учесници на „Петоците“ кои се разликувале од Петрашевски по политичките ставови. Во есента 1848 година, Достоевски го запознал Николај А. Спешев, самопрогласен [[Комунизам|комунист]], околу кого наскоро се собрале седуммина од најрадикалната група Петрашевски, формирајќи посебно тајно друштво. Достоевски станал член на ова друштво, чија цел била да создаде нелегална печатница и да спроведе револуција во Русија{{sfn|Фридлендер|1956|с=13}} Во кругот на С. Ф. Дуров, Достоевски неколку пати го прочитал забранетото „''Писмо од Белински до Гогољ''“<ref>А. К. Бороздин, Достоевски, Фјодор Михајлович // [[Руски биографски речник]]: во 25 тома. — 1896—1918.</ref>. Набргу по објавувањето на „[[Бели ноќи (расказ)|Бели ноќи]]“<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/white_nights/|title=Бели ноќи|author=[[Сергеј Владимирович Белов]], [[Марина Викторовна Загидуллина]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305222145/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/white_nights/|archive-date=2016-03-05|access-date=2016-01-04|url-status=live}}</ref>, рано наутро на [[23 април]] [[1849]] година, писателот, заедно со многу членови на Петрашевски, бил уапсен{{sfn|Фридлендер|1956|с=13}}и поминал 8 месеци во затвор во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]].{{sfn|Орнатская, Туниманов|1992|с=}} Истрагата за случајот Петрашевски останала несвесна за постоењето на „Седумте“ на Спешев. Ова станало познато многу години подоцна од мемоарите на поетот А. Н. Мајков, по смртта на Достоевски<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Maikov_A_N/|title=Аполлон Николаевич Мајков|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221834/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Maikov_A_N/|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-12-31|url-status=live}}</ref>. За време на испрашувањата, Достоевски ѝ дал на истрагата минимум инкриминирачки информации. На почетокот на својата книжевна кариера, младиот Достоевски повеќе страдал од вишок идеи и заплети отколку од недостаток на материјал. Делата од првиот период на Достоевски припаѓале на различни жанрови: * хумористична приказна - „[[Роман во девет букви]]“ (создаден во 1845 година, објавен во 1847 година) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/9/|title=Роман во девет букви|last=[[Марина Викторовна Загидуллина]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313184500/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/9/|archive-date=2016-03-13|accessdate=2016-01-04}}</ref> * физиолошки есеј - фељтони на „Петербуршската хроника“ (1847) * раскази - „[[Господин Прохарчин]]“ (1846) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/prokharchin/|title=Господин Прохарчин|last=Чернова Н. В.|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113070945/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/prokharchin/|archive-date=2015-11-13|accessdate=2016-01-04}}</ref>, „Ползунков“ (1848) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/polzunkov/|title=Ползунков|last=[[Марина Викторовна Загидуллина]]|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721094608/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/polzunkov/|archive-date=2017-07-21|accessdate=2016-01-04}}</ref>, „[[Чесен крадец]]“ (1848) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/thief/|title=Чесен крадец|last=[[Марина Викторовна Загидуллина]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305222332/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/thief/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> * [[Трагикомедија|Трагикомичните]] раскази „Жената на другиот маж“ и „Љубоморниот сопруг“ биле објавени како две одделни раскази во 1848 година, а за објавувањето на првите собрани дела во два тома во 1860 година биле споени под насловот „[[Чуждата жена и мажот под креветот]]“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/strange/|title=Чуждата жена и мажот под креветот|last=[[Марина Викторовна Загидуллина]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152409/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/strange/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> * Божиќна приказна - „[[Елка и свадба]]“ (1848) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/tree/|title=Елка и свадба|last=Акелькина Е. А.|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113071809/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/tree/|archive-date=2015-11-13|accessdate=2016-01-04}}</ref> * раскази - „Господарката“ (1847) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/housewife/|title=Господарката|last=В. П. Владимирцев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222110000/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/housewife|archive-date=2017-12-22|accessdate=2016-01-04}}</ref>, „Слабото срце“ (1848) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/weak/|title=Слабото срце|last=[[Загидуллина, Марина Викторовна|Загидуллина М. В.]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221853/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/weak/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref>, „[[Бели ноќи (расказ)|Бели ноќи]]“ (1848) * роман - епистоларниот роман „[[Бедни луѓе]]“ (1846); „[[Неточка Незванова (роман)|Неточка Незванова]]“ бил создаден во 1848-1849 година како образовен роман, кој не бил завршен поради апсење, а подоцна бил преработен во расказ објавен во [[1866]] година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/netochka/|title=Неточка Незванова|last=[[Марина Викторовна Загидуллина]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095746/http://fedordostoevsky.ru/works/lifetime/netochka/|archive-date=2017-09-23|accessdate=2016-01-04}}</ref> Во [[Алексеевиот Равелин|Алексеевскиот Равелин]], Достоевски ја напишал приказната „[[Малиот херој]]“ (1849) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/little_hero/|title=Малиот херој|last=Н. Л.Зиховскаја|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305213636/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/little_hero/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> {{Sfn|Орнатская, Туниманов|1992}}. Многу од креативните потфати и идеи на младиот писател нашле поширок израз во неговите последователни дела. Романот „[[Бедни луѓе]]“ е признат како најдобро дело од овој период {{Sfn|Фридлендер|1956}}. === Прогонство === [[Податотека:B_pokrovsky_kazn_1849.jpg|десно|мини|Лажна егзекуција на плоштадот Семјоновски]] Достоевски ги негирал обвиненијата поднесени против него, но судот го прогласил за „''еден од најважните криминалци''“ <ref name="rianb">{{Наведена мрежна страница|url=http://ria.ru/history/20081111/154788569.html|title=11 ноември|date=2008-11-11|work=Еден ден во историјата|publisher=[[РИА Новости]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130151209/https://ria.ru/20081111/154788569.html|archive-date=2022-01-30|accessdate=2012-05-08}}</ref> за читање и „''за непријавување на распространување на кривично писмо за религијата и владата од писателот Белински''“ {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. На [[13 ноември]] [[1849]] година, Воената судска комисија го осудил Ф. М. Достоевски на лишување од сите имотни права и „''смртна казна со стрелање''“ {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}}. На [[19 ноември]], смртната казна на Достоевски била поништена со заклучок на Генералниот ревизорат „''поради неконзистентност на неговата вина со осуденото лице''“ и го осудил на осум години тешка работа {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}}. На крајот на ноември, царот [[Николај I (Русија)|Николај I]], по одобрувањето на казната подготвена од Генералниот ревизорат за Петрашевците, го заменил осумгодишниот затвор на Достоевски со четири години тешка работа, проследено со воена служба како војник {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}}. На [[3 јануари]] 1850 година на парадниот терен пред [[Пионерски плоштад (Санкт Петерсбург)|Семјоновскиот плоштад]], на гардата на Петрашевците им била прочитана пресудата „''смрт со стрелачки вод''“ со меч скршен преку главата, по што следело одложување на погубувањето и помилување.{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1849. Декабря 22}} За време на [[Лажно погубување|лажното погубување]], помилувањето и изрекувањето казна во форма на тешка работа биле објавени во последен момент. Еден од осудените на смрт, Николај Григориев, полудел. Чувствата што Достоевски можеби ги доживеал пред неговото погубување се одразени во еден од монолозите на кнезот Мишкин во романот „[[Идиот (роман)|Идиот]]“.{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1849. Декабря 22}} Најверојатно, политичките ставови на писателот почнале да се менуваат додека сè уште биле во Петропавловската тврдина, додека неговите религиозни ставови се темелеле на светогледот на [[православието]].<ref>{{книга|isbn=978-5-8243-1556-1|автор=[[Рован Вилијамс]]|заглавие=Достоевски: Јазик, вера, наратив|оригинал=Dostoevsky: Language, Faith and Fiction|ответственный=Пер. с англ. Н. Пальцев|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2013|страницы=28|страниц=295|серия=}}</ref> Така, членот на Петрашевците, Ф. Н. Лвов, се сетил на зборовите на Достоевски упатени до Спешев пред неговото јавно погубување на парадниот терен на [[Пионерски плоштад (Санкт Петерсбрг)|Семјоновскиот плоштад]]: „''Nous serons avec le Christ''“ (Ќе бидеме со Христос), на што тој одговорил: „''Un peu de poussière''“ (Грст прашина)<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Speshnev_N_A/|title=Николај Александрович Спешнев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924011733/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Speshnev_N_A/|archive-date=2015-09-24|access-date=2015-09-13|url-status=live}}</ref>. Во 1849 година, Достоевски, вмешан во случајот Петрашевски, бил протеран во [[Сибир]]<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003925102?page=250&rotate=0&theme=white Достоевски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210718142213/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003925102?page=250&rotate=0&theme=white |date=2021-07-18 }} Енциклопедиски речник</ref>. За време на краткиот престој во [[Тоболск]] од 9 до 20 јануари [[1850]] година, на пат кон местото на тешка работа, сопругите на протераните декабристи Ж. А. Муравјов<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Muravieva_Z_A/|title=Муравјова (родена Бракмен) Жозефина Адамовна|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119205041/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Muravieva_Z_A/|archive-date=2016-01-19|access-date=2015-12-28|url-status=live}}</ref>, П. Е. Аненков<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Annenkova_P_E/|title=Прасковја Егоровна Аненкова|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213140729/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Annenkova_P_E/|archive-date=2016-02-13|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref> и Н. Д. Фонвизин<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Fonvizina_N_D/|title=Наталија Дмитриевна Фонвизина|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301200050/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Fonvizina_N_D/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref> договориле средба помеѓу писателот и другите членови на групата Петрашевци кои биле пренесени и, преку капетанот Смолков<ref>{{Наведено списание |author= Владимир Николаевич Захаров |title= Кој му го дал Евангелието на Достоевски во јануари 1850 година? |url= http://unknown-dostoevsky.ru/files/redaktor_pdf/1447754621.pdf |issue= Главен уредник В.Н.Захаров |publisher = Непознатиот Достоевски |location = Петрозаводск |publisher= Државен универзитет во Петрозаводск |year = 2015 |volume= 2 |pages= 44—53 |isbn= |issn= 2409-5788 |doi= 10.15393/j10.art.2015.2464 |bibcode= |arxiv= |pmid= |nodot= 1 |archive-date= 2015-12-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151225192331/http://unknown-dostoevsky.ru/files/redaktor_pdf/1447754621.pdf }}</ref>, им дале на секој од нив по едно [[Евангелие]]<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/biography/evangelie/|title=Евангелие по Достоевски|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113151234/http://www.fedordostoevsky.ru/biography/evangelie/|archive-date=2016-01-13|access-date=2015-12-28|url-status=live}}</ref> со пари{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1850 год. Тобольск. Января 10—20}} (10 рубли) дискретно залепени во корицата. Достоевски го чувал својот примерок од Евангелието целиот свој живот како [[Мошти|реликвија]].<ref>{{Cite web|url=https://diletant.media/articles/45280145/|title=Достоевска врска|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130151802/https://diletant.media/articles/45280145/|archive-date=2022-01-30|lang=ru|website=diletant.media|access-date=2022-01-30|url-status=live}}</ref> Достоевски ги поминал следните четири години на тешка работа во [[Омск]].<ref name="rianb2">{{cite web|url=http://ria.ru/history/20081111/154788569.html|title=11 ноември|date=2008-11-11|work=Еден ден во историјата|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130151209/https://ria.ru/20081111/154788569.html|archive-date=2022-01-30|lang=ru|access-date=2012-05-08}}</ref> Освен Достоевски, само уште еден руски писател од 19 век, Н. Г. Чернишевски, поминал низ суровата школа на тешка работа. Класифициран како еден од најопасните осуденици, Достоевски имал оковани раце и нозе сè до неговото ослободување. Му било дозволено единствено да ја чита својата [[Библија]] од [[Новиот завет]]. Покрај нападите, имал хемороиди, ослабел и „''го горела треска, треперел и чувствувал премногу топло или премногу ладно секоја вечер''“. Мирисот на тоалетот ја преплавувал целата зграда, а малата бања морала да биде доволна за повеќе од 200 луѓе. Достоевски повремено бил испраќан во воената болница, каде што читал весници и романи од Дикенс, а таму писателот можел тајно да пишува во таканаречениот „Сибирски тефтер“ („''мојот казнен тефтер''“ како што го нарекол {{sfn|Орнатская, Туниманов|1992|с=}}). Бил почитуван од повеќето други затвореници, но презиран од некои полски политички затвореници поради неговиот руски национализам и антиполски чувства.{{sfnp|Kjetsaa|1989|pp=96–108}}<ref>Во полуавтобиографската „Записи од мртвиот дом“, ставот на Полјаците кон главниот лик, кој е алтер егото на Достоевски, може да се опише како пријателски. Тие во основа го третираат како свој рамноправен, делумно поради она што им е заедничко: благородништво, високо образование и идеалистички верувања.</ref> Впечатоците од неговото време поминато во затвор подоцна биле одразени во расказот „[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]“. На Достоевски му биле потребни години за да ја надмине непријателската отуѓеност кон себе како благородник, по што затворениците почнале да го прифаќаат како еден од своите. Првиот биограф на писателот, О. Ф. Милер<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Miller_O_F/|title=Орест Федорович Милер|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301185406/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Miller_O_F/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref>, верувал дека казненото ропство станало „''лекција за популарната вистина за Достоевски''“. Во [[1850]] година, извадоци од романот „Бедни луѓе“ и позитивна рецензија за него биле објавени во полското списание „Варшавска библиотека“{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1850 год}}. Првата медицинска дијагноза за неговата болест како [[епилепсија]] <ref>{{книга|isbn=5518075111|ref=Мочульский К. В.|автор=[[Мочульский, Константин Васильевич|Мочульский К. В.]]|заглавие=Достоевский. Жизнь и творчество|оригинал=|место=|издательство=ИМКА Пресс|год=1947|страницы=123|страниц=539}}</ref><ref>{{книга|автор=Достоевский Ф. М.|заглавие=Собрание сочинений в десяти томах|ответственный=Под общей редакцией Л. П. Гроссмана, А. С. Долинина, В. В. Ермилова, В. Я. Кирпотина, В. С. Нечаевой, Б. С. Рюрикова|место=М.|издательство=ГИХЛ|год=1956—1958|том=10|страницы=565}}</ref> која датира од времето на писателот во казнено ропство, како што е очигледно од приложеното сведоштво на лекарот Ермаков кон петицијата на Достоевски за оставка од 1858 година упатена до [[Александар II (Русија)|Александар II]]<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Ermakov/|title=Ермаков|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215182145/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Ermakov/|archive-date=2016-02-15|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref>. По ослободувањето од затвор на [[14 февруари]] [[1854]] година, Достоевски го замолил Михаил да му помогне финансиски и да му испрати книги од [[Џамбатиста Вико]], [[Франсоа Гизо]], [[Леополд фон Ранке]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]] и [[Имануел Кант]]{{sfnp|Frank|1988|pp=8–20}}. Достоевски поминал околу еден месец во [[Омск]], каде што се запознал и се спријателил со Чокан Валиханов <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Valikhanov_Ch_Ch/|title=Чокан Чингисович Валиханов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301191817/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Valikhanov_Ch_Ch/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-04}}</ref>, иден познат [[Казаци|казахстански]] патник и [[Етнографија|етнограф]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.semsk.kz/city/dost_m.htm|title=Книжевна спомен-куќа-музеј на Ф. М. Достоевски|publisher=SemeyNet — Семипалатинск|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818064339/http://www.semsk.kz/city/dost_m.htm|archive-date=2012-08-18|accessdate=2012-05-08}}</ref>. [[Податотека:Dostoevsky_House_in_Semey.JPG|лево|мини|Куќата во [[Семеј|Семипалатинск]] каде што живеел Достоевски во 1857–1859 година.]] Околу ноември [[1854]] година, тој се сретнал со баронот [[Александар Егорович Врангел]], обожавател на неговите книги, кој присуствувал на лажмптп погубување. Двајцата изнајмиле куќи во Козачката градина надвор од Семипалатинск. Врангел забележал дека Достоевски „''изгледал мрачно. Неговото болно, бледо лице било покриено со пеги, а русата коса му била кратко потстрижена. Имал малку повисока висина од просечната и ме гледал интензивно со своите остри, сиво-сини очи. Како да се обидувал да погледне во мојата душа и да открие каков човек сум''.“{{sfnp|Kjetsaa|1989|pp=112–13}}{{sfnp|Frank|1987|pp=165–267}}{{sfnp|Kjetsaa|1989|pp=108–13}} Кон крајот на февруари 1854 година, Достоевски бил испратен како војник во 7-миот сибирски линиски баталјон во [[Семеј|Семипалатинск]].<ref name="F.M. Dostojevski, 1984"/> Таму, напролет истата година, тој започнал љубовна афера со [[Марија Дмитриевна Исаева]], која била во брак со локалниот службеник, Александар Иванович Исаев, кој бил голем пијаница. По некое време, Исаев бил префрлен на позицијата чувар на кафеана во Кузнецк. На 14 август 1855 година, Фјодор Михајлович добил писмо од Кузнецк дека сопругот на М. Д. Исаева починал по долго боледување {{Sfn|Анри Труайя|2005}}. По смртта на царот [[Николај I (Русија)|Николај I]] на [[18 февруари]] [[1855]] година, Достоевски напишал песна за лојалност<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/На%20первое%20июля%201855%20года%20(Достоевский) Достоевский Ф. М. «На первое июля 1855 года»]</ref> посветена на неговата вдовица, царицата Александра Феодоровна. Благодарение на петицијата на командантот на посебниот сибирски корпус, генералот пешадија Г. Х. Гасфорт{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1855. Сентября 3, 9, 22}}<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gasfort/|title=Густав Христианович Гасфорт|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217031857/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gasfort/|archive-date=2016-02-17|access-date=2015-09-13|url-status=live}}</ref>, Достоевски бил унапреден во подофицер во согласност со клаузулата од наредбата на министерот за војна во врска со манифестот од [[27 март]] [[1855]] година, со која се означува почетокот на владеењето на [[Александар II (Русија)|Александар II]] и доделувањето привилегии и услуги на голем број осудени криминалци{{sfn|Якубович, Орнатская|1993|loc=1855. Марта 31}}. Надевајќи се на помилување од новиот цар Александар II, Фјодор Михајлович му напишал писмо на својот стар познаник, херојот на одбраната на [[Севастопол]], генерал-аѓутантот Едуард Иванович Тотлебен<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Totleben_E_I/|title=Едвард Иванович Тотлебен|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119204609/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Totleben_E_I/|archive-date=2016-01-19|access-date=2015-12-28|url-status=live}}</ref>, барајќи од него да се заложи во негово име кај царот. Ова писмо било доставено во [[Санкт Петербург]] од пријателот на писателот, баронот Александар Јегорович Врангел<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Vrangel_A_E/|title=Александр Егорович Врангел|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119022959/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Vrangel_A_E/|archive-date=2016-01-19|access-date=2015-12-31|url-status=live}}</ref>, кој ги објавил неговите мемоари по смртта на Достоевски{{sfn|Врангель|1912|с=}}. Е. И. Тотлебен, на личен прием кај царот, обезбедил одредено помилување<ref>''[[wikisource:en:1911 Encyclopædia Britannica/Dostoievsky, Feodor Mikhailovich|1911 Енциклопедија Британика/Достоевски, Фјодор Михајлович]]''</ref>. На денот на крунисувањето на Александар II, [[26 август]] [[1856]] година, било објавено помилување за поранешните Петрашевци.<ref name="fedordostoevsky.ru">{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Aleksandr_II/|title=Александар II (Романов Александар Николаевич)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120224606/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Aleksandr_II/|archive-date=2016-01-20|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref> Сепак, Александар II наредил писателот да биде ставен под таен надзор сè додека неговата доверливост не биде целосно осигурана<ref name="fedordostoevsky.ru"/>. На [[20 октомври]] [[1856]] година, Достоевски бил унапреден во поручник. На [[6 февруари]] [[1857]] година, Достоевски се оженил со Марија Исаева во руска православна црква во [[Кузњецк]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevskaya_M_D/|title=Достоевскаја (Констант, во првиот брак Исаева) Марија Дмитриевна|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211035208/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevskaya_M_D/|archive-date=2015-12-11|accessdate=2015-09-13}}</ref><ref>dostoevsky.libnvkz.ru мрежно место — Достоевски и Кузњецк</ref>. Една недела по свадбата, младенците заминале во Семипалатинск и останале четири дена во [[Барнаул]] со П. П. Семјонов, каде што Достоевски доживеал епилептичен напад<ref><font color="blue">Пјотор Семјонов-Тјаншански</font>, <font color="gray">''Од „Мемоарите“'' - Достоевски во мемоарите на неговите современици</font>, <font color="red">том 1</font>, Художественная литература, <font color="cyan">1964</font>.</ref> Спротивно на очекувањата на Достоевски, нивниот семеен живот бил несреќен и на неа ѝ било тешко да се справи со неговите напади. Опишувајќи ја нивната врска, тој напишал: „''Поради нејзиниот чуден, сомнителен и фантастичен карактер, дефинитивно не бевме среќни заедно, но не можевме да престанеме да се сакаме; и колку повеќе бевме несреќни, толку повеќе се приврзувавме еден кон друг''“. Тие живееле претежно одвоено.{{sfnp|Sekirin|1997|p=168}} Во [[1859]] година тој бил ослободен од воена служба поради влошено здравје и му било дадена дозвола да се врати во Европска Русија, прво во Твер, каде што го сретнал својот брат за прв пат по десет години, а потоа во Санкт Петербург{{sfnp|Frank|1987|pp=175–221}}{{sfnp|Kjetsaa|1989|pp=115–63}}. [[Податотека:Valikhanov.jpg|мини|Достоевски и Ч. Валиханов. Фотографија направена во Семипалатинск во 1858 година.]] Помилувањето за Достоевски {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}} (т.е. целосна амнестија и дозвола за објавување) било објавено со царскиот декрет од [[17 април]] [[1857]] година, според кој правата на благородништвото биле вратени и на декабристите и на сите браќа Петрашевци. Периодот на затворање и воена служба бил пресвртница во животот на Достоевски: од сè уште недефиниран „''трагач на вистината во човекот''“ тој се претворил во длабоко религиозен човек, чиј единствен идеал до крајот на животот бил [[Исус Христос]]. Сите три „лојални“ песни на Достоевски („''За европските настани во 1854 година''“, „''На 1 јули 1855 година''“, „''За крунисувањето и склучувањето на мирот''“ {{Sfn|Собрание сочинений в 15 т.|1988—1996}}) не биле објавени за време на животот на писателот. Првото објавено дело на Достоевски по казнената робија и егзилот бил расказот „Малиот херој“ („Отечественние записки“, 1857, бр. 8), кој се случил по целосна амнестија. Во 1859 година биле објавени расказите на Достоевски „[[Дедовиот сон]]“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dream/|title=Дедовиот сон|last=В. П. Владимирцев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221749/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dream/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> (во списанието „Руское слово“) и „[[Селото Степанчиково|Селото Степанчиково и неговите жители]]“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/stepanchikovo/|title=Селото Степанчиково и неговите жители|last=Р. С. Семикин|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113043822/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/stepanchikovo|archive-date=2016-01-13|accessdate=2016-01-04}}</ref> (во списанието „Отечественние записки“) {{Sfn|Фридлендер|1956}}. === По врската === [[Податотека:Dostoevskij_1863.jpg|лево|мини|Достоевски во 1863 година]] На [[30 јуни]] [[1859]] година, на Достоевски му била издадена привремена карта {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}} со која му било дозволено да патува во [[Твер]], а на [[2 јули]] писателот го напуштил [[Семеј|Семипалатинск]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}}. Кон крајот на декември 1859 година, Достоевски, неговата сопруга и неговиот посвоен син Павел се вратиле во [[Санкт Петербург]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1993}}, но тајниот надзор врз писателот не престанал сè до средината на 1870-тите. Достоевски бил ослободен од полицискиот надзор на [[9 јули]] [[1875]] година {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. Во 1860 година, била објавена двотомна збирка од делата на Достоевски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/1860/|title=Делата на Ф. М. Достоевски (1860)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305213742/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/1860/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref>. Меѓутоа, бидејќи неговите современици не биле во можност соодветно да ги оценат расказите „[[Дедовиот сон]]“ и „[[Селото Степанчиково]]“, на Достоевски му требало второ високопрофилно литературно деби, а тоа било објавувањето на „[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dhouse/|title=Белешки од Мртвиот дом|last=В. П. Владимирцев, Е. А. Акеликина|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151229153329/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dhouse/|archive-date=2015-12-29|accessdate=2016-01-04}}</ref> (првпат објавено во целост во списанието „Време“, 1861-1862). Ова иновативно дело, чиј прецизен жанр книжевните научници сè уште не биле во можност да го достигнат, ги запрепастило читателите во [[Русија]]. За неговите современици, „Записите“ претставувале откровение. Пред Достоевски, никој не ја допрел темата за прикажување на животот на осудениците {{Sfn|Фридлендер|1956}}. Само ова дело било доволно писателот да го заземе своето заслужено место и во руската и во светската книжевност. Според [[Александар Херцен]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gertsen_A_I/|title=Александар Иванович Херцен|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118020316/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gertsen_A_I/|archive-date=2016-01-18|accessdate=2016-01-05}}</ref>, во „[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]“, Достоевски се појавил како рускиот [[Данте Алигиери|Данте]], кој се спуштил во пеколот. А. И. Херцен ги споредил „Записите“ со фреската на [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]] „[[Страшниот суд (Микеланџело)|Страшниот суд]]“ {{Sfn|Фридлендер|1956}} и се обидел да го преведе делото на писателот на [[англиски јазик]], но поради сложеноста на преводот, објавувањето не било извршено. Од почетокот на 1861 година, Фјодор Михајлович му помогнал на својот брат Михаил да го објави своето книжевно и политичко списание, Време <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/time/|title=Време (списание)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221929/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/time/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref>, по што браќата почнале да го издаваат списанието Епоха во [[1863]] година.<ref name="F.M. Dostojevski, 1984">„Beleška o piscu“, во F.M. Dostojevski, ''Zapisi iz podzemlja''. Beograd, BIGZ, 1984, стр. 119.</ref> Следните дела од Достоевски се појавиле на страниците на следните списанија: [[Понижени и навредени|„Понижени и навредени]]“ (1861) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/injured/|title=Униженные и оскорблённые|last=Буданова Н. Ф.|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219190152/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/injured/|archive-date=2015-12-19|accessdate=2016-01-04}}</ref>, [[Записи од мртвиот дом (роман)|„Записи од мртвиот дом]]“{{Sfn|Фридлендер|1982}}, [[Глупав настан|„Глупав настан“]] (1862) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/anecdote/|title=Глупав настан|last=Кабакова Е. Г.|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113070837/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/anecdote/|archive-date=2015-11-13|accessdate=2016-01-04}}</ref>, [[Зимски записи за летните впечатоци|„Зимски записи за летните впечатоци]]“ (1863) {{Sfn|Фридлендер|1956}} и [[Записи од подземјето|„Записи од подземјето]]“ (1864) {{Sfn|Фридлендер|1956}}. Соработката во списанијата „Време“ и „Епоха“ го означила почетокот на новинарската активност на Достоевски, а заедничката работа со Николај Н. Страхов <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Strakhov_N_N/|title=Николај Николаевич Страхов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221401/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Strakhov_N_N/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> и Аполон А. Григориев <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Grigorev_A_A/|title=Аполон Александрович Григорев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305222120/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Grigorev_A_A/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> придонела за развојот на браќата Достоевски на позициите на [[почвеничество]]. [[Податотека:АпСуслова.jpg|мини|Аполинарија Суслова]] Во летото 1862 година, Достоевски го направил своето прво патување во странство, посетувајќи ги [[Германија]], [[Франција]], [[Англија]], [[Швајцарија]], [[Италија]] и [[Австрија]]. Иако главната цел на патувањето била да се побара лекување во германските бањи, во [[Баден-Баден]] писателот се зафатил со уништувачка игра [[рулет]]{{sfn|Јакубович, Орнацкаја|1993|loc=1862. 12 јуни}} и постојано имал потреба од пари. Достоевски дел од своето второ патување во [[Европа]] го поминал во летото 1863 година со млада, еманципирана жена, [[Аполинарија Суслова]] <ref><font color=blue>Брусовани М. И., Гальперина Р. Г.</font>, <font color=gray>Достоевски: Материјали и истражување, Патувањата на Ф.М. Достоевски во странство во 1862 и 1863 година</font>, <font color=red>том 8, стр. 288—292</font>, Наука, <font color=cyan>1988</font>.</ref> („пеколна жена“ според писателката{{sfn|Мирски|1992|p=418}}), која ја запознал и во 1865 година во [[Висбаден]]. Љубовта на Достоевски кон А.П. Суслова, нивниот сложен однос и приврзаноста на писателот кон рулетот се одразени во романот „[[Коцкар (роман)|Коцкарот]]“{{sfn|Достоевскаја А. Г.|1987|p=443}}. Достоевски ги посетил казината во Баден-Баден, Висбаден и [[Бад Хомбург|Хомбург]] во 1862, 1863, 1865, 1867, 1870 и 1871 година. Писателот играл рулет за последен пат во Висбаден на [[16 април]] [[1871]] година, кога, откако изгубил, засекогаш ја победил својата страст за коцкање. Достоевски ги опишал своите впечатоци од своето прво патување во Европа и своите размислувања за идеалите на [[Француска револуција|Големата француска револуција]] — „[[Слобода, еднаквост, братство]]“ во серија од осум филозофски есеи насловени како „Зимски белешки за летните впечатоци“<ref>{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/winter/|title= Зимски белешки за летните впечатоци|author= Акелкина Е. А., [[Гуриј Константинович Шчеников]]|editor= Фјодор Михајлович Достоевски. Антологија на животот и делото|access-date= 2015-09-13|archive-date= 2015-09-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20150924041724/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/winter/|url-status= live}}</ref>. Писателот „''нашол инспирација и сила во своите париски и лондонски впечатоци''“ „''за да се прогласи за непријател на буржоаскиот напредок''“{{sfn|Померанц|1990|с=44}}. Размислувањата на писателот за буржоаската цивилизација во „Зимски белешки за летните впечатоци“ ги антиципираат историските и социолошките проблеми на „Големото Петокнижје“, чија филозофска основа, според дефиницијата на научникот на Достоевски [[Аркадиј Семенович Долинин]] беше напишана во „[[Записи од подземјето]]“{{sfn|Фридландер|1982|с=717}}. „[[Записи од подземјето]]<ref>{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/underground/|title= Записки из подполья|author= Созина Е. К.|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|access-date= 2016-01-04|archive-date= 2015-11-13|archive-url= https://web.archive.org/web/20151113071846/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/underground/|url-status= live}}</ref>, кои означиле нова етапа во развојот на талентот на Достоевски{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=378}}, требало да станат дел од големиот роман „''Исповед''“, чија нереализирана идеја се појавила во 1862 година. Првиот дел од филозофската исповед на херојот, „Подземје“<ref>{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/093/|title= Подземје|author= А. П. Власкин|publisher= Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|access-date= 2016-01-05|archive-date= 2016-03-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20160301194953/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/093/|url-status= live}}</ref>, бил напишан во јануари и февруари, а вториот („Приказна за влажниот снег“) - од март до мај 1864 година. Во приказната, Достоевски дејствува како иноватор, исполнувајќи го расудувањето на „''човекот од подземјето''“ <ref>{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Underground/|title= Подземниот човек (Парадоксикалистот))|publisher= Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|access-date= 2015-12-14|archive-date= 2015-12-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20151222140649/http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Underground/|url-status= live}}</ref> со голема убедлива моќ. Оваа „заклучливост“ ја наследиле [[Родион Расколников|Расколников]], [[Николај Всеволодович Ставрогин|Ставрогин]] и браќата [[Карамазови]] во монолозите на последователните романи на „Големото Петокнижје“. Таквиот начин, необичен за современиците, станал основа за погрешно идентификување на ликот со авторот{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=379}}. Поседувајќи го својот концепт за корист, „''откако се откажал од почвата и народните принципи''“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=107}}, „подземниот парадоксалист“ води полемика не само со теоријата за „рационален егоизам“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=107}} на Н. Г. Чернишевски <ref>{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/around/Chernyshevsky_N_G/|title= Чернышевский Николай Гаврилович|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|access-date= 2016-01-13|archive-date= 2016-03-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20160301190738/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Chernyshevsky_N_G/|url-status= live}}</ref>. Неговите аргументи се насочени и против рационализмот и оптимизмот на [[Просветителство|просветителите]] од 18 век ([[Жан-Жак Русо|Русо]] и [[Дени Дидро|Дидро]]), и против поддржувачите на различните кампови на социо-политичката борба од почетокот на 1860-тите. „[[Записи од подземјето]]“ е сигурен дека „живиот живот“<ref group="К">«„Живеење живот“ е концепт вообичаен во литературата и новинарството од 19 век, првпат употребен од Достоевски во „Записи од подземјето“ како контрапункт на логиката, рационалноста и математичката природа на рационалистичките теории, како еден вид протест против нивелирањето и елиминирањето на индивидуалноста. Во „[[Злосторство и казна]]“ од Разумихинин, тоа е „живиот процес на животот“, додека во нацртите на Ставрогин за „Бесови“, тоа се „извори на живиот живот“. Во „[[Момче (роман)|Момче]]“, Версилов ја дискутира „големата идеја“ како извор на „живиот живот“, аргументирајќи се со „идејата на Ротшилд“. Видете:<ref><font color=blue> Ф. М. Достоевски</font>, <font color=gray>''Комплетен сет на дела''</font>, <font color=red>14-то издание</font>, Наука, <font color=cyan>1976</font>.</ref> не може да се пресмета со формулата „2 x 2 = 4“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=379}}. Херојот на „Записи од подземјето“, кој себеси се нарекува „''антихерој''“ на последните страници од приказната{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=178}}<ref>{{cite web|url= http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/066/|title= Антигерой|publisher= Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|access-date= 2015-12-12|archive-date= 2015-12-22|archive-url= https://web.archive.org/web/20151222110345/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/066/|url-status= live}}</ref>, е поблиску до филозофските идеи на [[Имануел Кант|Кант]], [[Артур Шопенхауер|Шопенхауер]] и [[Макс Штирнер|Штирнер]] за слободната волја - „''сопствена, слободна и неограничена желба''“ пред сè {{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=381}}. - и ја носи својата програма на екстремен индивидуализам и скептицизам до нејзиниот логички екстрем.{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=376}} Во исто време, за големо изненадување на Достоевски, тезата за „''потребата од вера и Христос''“ не била одобрена од цензорите. Сликата на „''излишниот човек''“ кој го изгубил контактот со луѓето{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=376}} била резултат на долгогодишно размислување на Достоевски и продолжило да го мачи до крајот на неговиот живот. Многу од идеите на авторот во „Записи од подземјето“ биле развиени во последователните романи, почнувајќи со „[[Злосторство и казна]]“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 5|с=381}}. Во 1864 година, починале сопругата и постариот брат на писателот. Во овој период, социјалистичките илузии од неговата младост (засновани на европските социјалистички теории) биле разбиени, а кај писателот се формирала критичка перцепција за буржоаско-либералните вредности.<ref>{{cite web|autor=[[Чулков, Георгий Иванович|Чулков Г. И.]]|title=Достоевски и судбината на Русија|url=http://dostoevskiy.niv.ru/dostoevskiy/bio/chulkov-dostoevskij-i-sudba-rossii.htm|publisher=Огни|work=литературный альманах|year=1918|pages=133—148|doi=|issn=|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234820/http://dostoevskiy.niv.ru/dostoevskiy/bio/chulkov-dostoevskij-i-sudba-rossii.htm}}</ref> Размислувањата на Достоевски на оваа тема подоцна ќе бидат одразени во романите „Големото петокнижје“ и „[[Дневникот на писателот]]“. === Процутот на креативноста === Помеѓуеѓу најзначајните дела на писателот, книжевните научници го вклучуваат уникатниот моно-журнал за филозофско и литературно новинарство во руската и светската книжевност, „[[Дневникот на писателот]]“ и таканареченото '''„Големо Петокнижје“''' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/095/|title=Великое пятикнижие|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208145907/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/095/|archive-date=2015-12-08|accessdate=2015-11-30}}</ref>, кој ги вклучува најновите романи: * [[Злосторство и казна]] (1866), * [[Идиот (роман)]] (1868), * [[Бесови (роман)]] (1871–1872), * [[Момче (роман)]] (1875), * [[Браќа Карамазови]] (1879–1880)<ref>Наведени се годините на првите изданија.</ref>. ==== [[Злосторство и казна|„Злосторство и казна“]] и [[Коцкар (роман)|„Коцкар]]“ ==== [[Податотека:The Russian Messenger of Mikhail Katkov.jpg|справа|thumb|„Злосторство и казна“ во списанието „Руски билтен“ од М. Н. Катков]] Во февруари 1865 година, шест месеци по смртта на неговиот брат, објавувањето на „''Епоха''“ престанало. Преземајќи ја одговорноста за долговите на „''Епоха''“ и доживувајќи финансиски тешкотии, Достоевски бил принуден да се согласи со тешките услови на договорот за објавување на неговите собрани дела со издавачот Ф. Т. Стеловски<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Stellovsky_F_T/|title=Федор Тимофеевич Стелловски|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301185627/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Stellovsky_F_T/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref> и заочнал да работи на романот „[[Злосторство и казна]]“<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/crime_and_punishment/|title=Злосторство и казна|author=[[Сергеј Владимирович Белов]], Б. Н. Тихомиров|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221348/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/crime_and_punishment/|archive-date=2016-03-05|access-date=2016-01-04|url-status=live}}</ref>. Од 1865 до 1870 година, Стеловски објавил комплетна збирка од делата на Достоевски во 4 тома, која била завршена во тоа време.<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/1865-1870/|title=Целосни дела (4 тома)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113070832/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/1865-1870/|archive-date=2015-11-13|access-date=2016-01-04|url-status=live}}</ref> Создавањето на „Злосторство и казна“ започнало во август [[1865]] година во странство. Преживеан е нацрт на писмото на писателот од 10 (22) до 15 (27) септември 1865 година до М. Н. Катков<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Katkov_M_N/|title=Михаил Никифорович Катков|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301194950/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Katkov_M_N/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-05|url-status=live}}</ref>, во кое е прикажан заплетот на речиси завршената приказна и се предлага нејзино објавување во списанието „[[Руски гласник]]“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 28 (II)|с=136—139}}{{sfnp|Frank|2010|loc=[https://books.google.com/books?id=lp1RpM8o9BQC&pg=PA462 462]}}, привлекувајќи најмалку 500 нови претплатници на списанието{{sfnp|Leatherbarrow|2002|p=83}} и за кое Катков му испратил аванс на Достоевски во [[Висбаден]]. Во ова писмо до Катков, Достоевски ја опишал содржината и главната идеја на приказната. „''Психолошки приказ на едно злосторство''“ за еден млад човек, студент исклучен од универзитетот, кој живеел во екстремна сиромаштија, кој „од ''лекомисленост и колебање во своите концепти подлегнал на некои чудни „незавршени“ идеи''“<ref>[https://books.google.ru/books?id=ZsA5CwAAQBAJ&pg=PA409&lpg=PA409&dq=по+легкомыслию+и+по+шатости+в+понятиях+поддался+некоторым+странным&source=bl&ots=efmXzGkZY9&sig=iSQ7eqfsXNcVXGi715cOYpyDyy8&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwidyoGrjvjZAhWObZoKHSiQAZQQ6AEIKDAA#v=onepage&q=по%20легкомыслию%20и%20по%20шатости%20в%20понятиях%20поддался%20некоторым%20странным&f=false Писма — Достоевски Ф. М. — Google Книги]</ref>. „''Тој решил да убие една старица, титуларна советничка која позајмува пари со камата“, со цел да ги усреќи мајка си и сестра си. Потоа, можел да дипломира на универзитет, да оди во странство и „да го помине целиот свој живот чесен, цврст и непоколеблив во исполнувањето на својата „хуманитарна должност кон човештвото''“. „Овде се одвива целиот психолошки процес на злосторството. Нерешени прашања се појавуваат пред убиецот, неочекувани чувства го мачат неговото срце. Божјата вистина и земскиот закон преовладуваат и тој завршува принуден да се самооткаже. Принуден, за да може да загине во тешка работа, но во исто време повторно да се придружи на човештвото; чувството на изолација и одвоеност од човештвото, кое го почувствувал веднаш по извршувањето на злосторството, го мачи постојано. Законот на вистината и човечката природа го земаат својот данок, убивајќи ги неговите убедувања, дури и без отпор. Самиот криминалец одлучува да прифати мачење за да се искупи за своето дело.“ Заплетот наведен во писмото до Катков станало синтеза на раните, нереализирани планови на писателот. Постоењето на главната филозофска идеја за иднината „[[Злосторство и казна]]“ било потврдено со запис во дневникот на А. П. Суслова од [[17 септември]] [[1863]] година: „...некој Наполеон<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/103/|title=Наполеон|author=Л. В.Храмова, В. А. Михнекевич|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301195733/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/103/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-05|url-status=live}}</ref> вели: „Уништете го целиот град““{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 7|с=308}}. Во писмо до својот пријател од Семипалатинск, Баронот А. Е. Врангел, на [[28 септември]] [[1865]] година, Достоевски напишал: „''Во меѓувреме, приказната што ја пишувам сега ќе биде, можеби, подобра од сè што сум напишал, ако ми дадат време да ја завршам''“[1]. На почетокот на ноември, по враќањето во Санкт Петербург, Достоевски продолжи да работи на приказната, која наскоро прерасна во роман. Во писмо од Санкт Петербург до А. Е. Врангел на 18 февруари 1866 година, Достоевски напишал: „На крајот на ноември, голем дел беше напишано и готово; сè изгорев; сега можам да го признаам тоа. Ни мене не ми се допадна. Новата форма, новиот план ме однесоа и почнав одново“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 28 (II)|с=150}}. Приказната била раскажана во прво лице. На романот му била додадена социјална позадина - репликата на Мармеладов<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Marmeladov_S_Z/|title=Семен Захарович Мармеладов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222134810/http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Marmeladov_S_Z/|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-14|url-status=live}}</ref> од идејата за приказната „Пијани“, на херојот му било дадено името Раскољников<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Raskolnikov_R_R/|title=Родион Романович Раскољников|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217185458/http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Raskolnikov_R_R|archive-date=2016-02-17|access-date=2015-12-14|url-status=live}}</ref>, нарацијата била раскажана од гледна точка на авторот за да се даде веродостојност на описот на психологијата и да се открие напнатиот внатрешен живот на главниот лик{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 7|с=312}}. Нова, суштински ревидирана и проширена верзија на романот „Злосторство и казна“, објавена во списанието „Руски гласник“ во 1866 година, била создадена од декември 1865 до декември 1866 година. Првите поглавја му биле испратени на [[Михаил Катков|М. Н. Катков]] директно во канцеларијата за пишување на конзервативното списание „Руски весник“, каде што биле објавени во јануари и февруари 1866 година, додека последователните поглавја биле печатени број по број. Достоевски можел да го заврши романот до крајот на годината. Сепак, според строгите услови на „драконскиот договор“ {{Sfn|Гроссман Л. П.|1962|}}, под закана од губење на авторските права и авторските права врз своите публикации во текот на 9 години во корист на издавачот Ф. Т. Стеловски, писателот морал да достави нов необјавен роман до 1 ноември 1866 година. Достоевски бил во временска криза, кога било физички невозможно да се напише нов роман во толку краток рок. Сосема случајно, пријателот на писателот, Александар Миљуков <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Milyukov_A_P/|title=Милюков Александр Петрович|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221322/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Milyukov_A_P/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> дошол на помош; за да ја забрза работата на романот „[[Коцкар (роман)|Коцкар]]“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/gambler/|title=Игрок|last=Живолупова Н. В.|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113071745/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/gambler/|archive-date=2015-11-13|accessdate=2016-01-04}}</ref>, ја пронашол најдобрата [[Стенографија|стенографка]], [[Ана Достоевска|Ана Григориевна Сниткина]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevskaya_A_G/|title=Анна Григоревна Достоевскаја (Сниткина)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305222156/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevskaya_A_G/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-13}}</ref>. [[Податотека:Annagrigdost.jpg|десно|мини|Ана Григориевна Достоевска (родена Сниткина)]] Романот бил создаден за 26 дена {{Sfn|Достоевская А. Г.|1987}}. Од 4 до 29 октомври, Ана Григориевна го запишала текстот од диктат во станот на писателот во куќата на И. М. Алонкин <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Alonkin_I_M/|title=Иван Максимович Алонкин|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301174438/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Alonkin_I_M/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-13}}</ref> во [[Санкт Петербург]] на аголот на Малаја Мешчанска и Столјарна улица {{Sfn|Гроссман Л. П.|1962}}, а не во [[Баден-Баден]], како што „потврдува“ натписот под [[Барелјеф|барелефот]] на Достоевски: „''Романот „Коцкар“ е напишан тука''“. Можеби не е случајно што писателот го избрал ова место, каде што се случиле настаните опишани во расказот „Штос“ на [[Михаил Лермонтов]] и каде што „живеел“ [[Родион Раскољников]]. Набргу по предавањето на ракописот на романот „Коцкар“ на издавачот, на [[8 ноември]] [[1866]] година, Достоевски ѝ предложил брак на Ана Григориевна {{Sfn|Достоевская А. Г.|1987}}. На [[15 февруари]] [[1867]] година, во [[Катедрала Света Троица (Санкт Петерсбург)|катедралата Света Троица]] {{Sfn|Достоевская А. Г.|1987}} се одржала венчавката на Достоевски и А. Г. Сниткина. М. Н. Катков платил богато за романот „Злосторство и казна“, но за да ги спречи доверителите да ги конфискуваат парите, писателот заминал во странство со својата нова сопруга. Патувањето е одразено во дневникот што сопругата на писателот, Ана Григориевна, започнала да го води во 1867 година. На пат кон [[Германија]], двојката застанала неколку дена во [[Вилнус]] <ref group="К">Спомен-плоча била откриена на зградата што се наоѓа на местото на хотелот каде што престојувале Достоевски во декември 2006 година.</ref>. Романот „Злосторство и казна“ добил и критички и популарно признание. Тој останува еден од највлијателните и најчитаните романи во руската книжевност,<ref>{{cite web |title=Greatest Russian Novels of All Time |website=Goodreads |url=https://www.goodreads.com/list/show/17853.Greatest_Russian_Novels_of_All_Time |access-date=21 July 2020 }}</ref> и понекогаш е опишан како ремек-дело на Достоевски..<ref>{{cite book |last=Arntfield |first=Michael |date=2017 |title=Murder in Plain English |location=New York City |publisher=Prometheus |page=42 |isbn=9781633882546 |url=https://books.google.com/books?id=3l9xDAAAQBAJ&pg=PA42 }}</ref> ==== „[[Идиот (роман)|Идиот]]“ ==== [[Податотека:Dostoevskiy.JPG|thumb|right|Куќата во Женева каде што живеел Достоевски во 1868 година]] Романот [[Идиот (роман)|„Идиот“]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/idiot/|title=Идиот|last=Г. Г., Свителски В. А.|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113070915/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/idiot/|archive-date=2015-11-13|accessdate=2016-01-04}}</ref> бил напишан во странство. Достоевски започнал да работи на него во септември 1867 година во [[Женева]], продолжил таму до крајот на мај 1868 година, потоа го напишал во Вевеј и [[Милано]], а го завршил во [[Фиренца]] на 17 јануари (29) 1869 година {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. Достоевски ја истакнал главната идеја на романот во писмо од Женева до А. Н. Мајков од [[31 декември]] [[1867]] година (12 јануари 1868 година): „''Една идеја ме мачеше долго време, но се плашев да направам роман од неа, бидејќи идејата е премногу тешка и не сум подготвен за неа, иако идејата е доста примамлива и ја сакам. Оваа идеја е да прикаже една сосема прекрасна личност'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/096/|title=Позитивно прекрасна личност|last=Н. Н. Арсентева, [[Гуриј Константинович Штеников]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301105121/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/096/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-05}}</ref>. ''Според мене, ништо не може да биде потешко од ова, особено во наше време''“ {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. „Идиот“ е едно од најсложените дела на Достоевски {{Sfn|Фридлендер|1956}}. Трагедијата на романот се наоѓа во фактот што „Принцот Христос“ ([[Кнез Мишкин|Мишкин]], омилениот херој на писателот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Myshkin_L_N/|title=Лав Николаевич Мишкин (кнез Мишкин)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222142129/http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Myshkin_L_N/|archive-date=2015-12-22|accessdate=2015-12-21}}</ref>) не успева никого да усреќи мешајќи се во судбините на другите ликови и не успева да ги победи непријателските сили на кои самиот станува жртва {{Sfn|Фридлендер|1982}}. ==== „[[Бесови (роман)|Бесови]]“ ==== Откако го завршил романот [[Идиот (роман)|„Идиот“]], Достоевски го зачнал епот „[[Атеизам (Достоевски)|Атеизам]]“ (1869–70), подоцна менувајќи го неговиот наслов во „''Животот на еден голем грешник''“ {{Sfn|Собрание сочинений в 15 т.|1988—1996}}. Овој план никогаш не бил реализиран, но делови од идејата биле реализирани во 1870–72 година за време на подготвителната работа за романот „Бесови“, во 1874–75 година додека го пишувал романот „[[Момче (роман)|Момче]]“ и во 1878–80 година додека го создавал романот „[[Браќа Карамазови]]“ {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. Во август [[1869]] година, писателот започнал да ја пишува приказната „[[Вечниот маж|Вечниот маж“]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/husband/|title=Вечен сопруг|last=Л. П. Штеникова|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305222116/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/husband/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2016-01-04}}</ref> {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}, чиј текст бил испратен три месеци подоцна за објавување во списанието „Зарја {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}. Во есента истата година, Достоевски истовремено работел на други нереализирани планови кои подоцна ќе станат дел од романот „Бесови“; поточно, ликот на еден од нив, Картузов, бил отелотворен во ликот на Капетанот Лебједкин<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Lebyadkin_I_T/|title=Лебједкин Игнат Тимофеевич (Капетан Лебједкин)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122094304/http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Lebyadkin_I_T/|archive-date=2016-01-22|accessdate=2016-01-05}}</ref>. Забелешките на писателот од овој период се значајни: „''Сè е кратко, во стилот на Пушкин, од самиот почеток, без психолошки суптилности, со кратки фрази. Учење да се пишува''“ {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}. Романот „[[Бесови (роман)|Бесови]]“<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/demons/|title=Бесови|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119013219/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/demons/|archive-date=2018-11-19|access-date=2015-12-22|url-status=live}}</ref> (1871-1872) ги одразува жестоките полемики на Достоевски со револуционерна Русија: и со нечаевистите („децата“ - [[Нихилистичко движење|нихилисти]] од генерацијата „бесови“) и со либералите („татковците“){{sfn|Фридлендер|1982|с=731—734}}, кои до одреден степен биле одговорни за почетокот на теророт.<ref>{{cite journal |last=Oates |first=Joyce Carol |date=January 1978 |title=The tragic vision of ''The Possessed'' |url=https://archive.org/details/sim_georgia-review_winter-1978_32_4/page/868 |journal=The Georgia Review |volume=32 |issue=4 – Winter 1978 |page=868 }} See also in [http://celestialtimepiece.com/2015/01/28/tragic-rites-in-dostoyevskys-the-possessed/ Celestial Timepiece Blog].</ref> Според зборовите на Достоевски од писмата до Н. Н. Страхов од 9 октомври (21) и 2 декември (14) 1870 година, идејата за антинихилистички роман се појавила кон крајот на 1869 година. Писателот започнал директно да работи на „[[Бесови (роман)|Бесови]]“ во јануари 1870 година во [[Дрезден]], што го потврдуваат подготвителните материјали за романот{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 12|с=157}}. Во март 1870 година, Достоевски му пишал на Н. Н. Страхов дека наскоро ќе заврши еден тенденциозен памфлетски роман. „''Нихилистите и вестернизаторите бараат последен удар''“{{sfn|Собрание сочинений в 15 т.|1988—1996|loc=том 15|с=450—452}}. Еден ден подоцна, писателот му пишал на А. Н. Мајков: „''Она што го пишувам е тенденциозно; сакам да се изразам пострасно. (Сега нихилистите и вестернизаторите ќе викаат дека сум ретрограден!) Но, по ѓаволите, ќе го кажам до последен збор''“{{sfn|Собрание сочинений в 15 т.|1988—1996|loc=том 15|с=455}} Работата на романот значително застанала во летото, кога моќната слика на Ставрогин<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Stavrogin_N_V/|title=Николај Всеволодович Ставрогин|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222143612/http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Stavrogin_N_V/|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-21|url-status=live}}</ref>, кој станал клучен лик на „Бесови“, почнала да зазема централно место. Потоа концептот на делото бил радикално ревидиран, а политичкиот памфлет бил комбиниран со трагичниот роман<ref name="Воловинская2">{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/112/|title=Роман-трагедија|author=М. В. Воловинскаја|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225095327/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/112/|archive-date=2015-12-25|access-date=2015-12-24|url-status=live}}</ref>. Процесот на создавање на „Бесови“ му чинело на Достоевски повеќе труд од кое било друго негово дело. [[Податотека:Staraya Russa asv2018-07 Dostoevsky House img01.jpg|thumb|[[Дом-музеј Фјодор Михајлович Достоевски|Дом-музеј]] на писателот во [[Стараја Руса]]]] Бегајќи од доверителите, Достоевски бил принуден да помине четири години во странство. На [[8 јули]] [[1871]] година, по четиригодишен престој во [[Европа]], Достоевски и неговото семејство се вратиле во [[Санкт Петербург]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}. Неговото враќање во [[Русија]] го означило материјално најповолниот период во животот на писателот и најсветлиот период на семејна среќа <ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Фјдор Михајлович Достоевски|[[Александар Иванович Кирпичников]]}}</ref>. Неговата втора сопруга, Ана Григориевна, го уредила животот на писателот, преземајќи го управувањето со семејните финансии, а од 1871 година па натаму, Достоевски засекогаш се откажал од рулетот. Овие години од неговиот живот биле многу плодни. Од [[1872]] година па натаму, семејството на писателот го поминувало летото во градот [[Стараја Руса]] во Новгородската област {{Sfn|Орнатская, Туниманов|1992}}. За да го подобри своето здравје, Достоевски често патувал во [[Германија]], во одморалиштето во [[Бад Емс|Емс]]. Во [[Русија]], писателот продолжил да го пишува романот „Бесови“, кој го завршил во [[Санкт Петербург]] во втората половина на ноември 1872 година {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}. Имало повеќе негативни критики за романот отколку позитивни. Бранејќи се од критичарите кои погрешно ја протолкувале идејата за романот „Бесови“, Достоевски објавил статија во „[[Дневникот на писателот]]“, насловена како „[https://ru.wikisource.org/wiki/Дневник%20писателя.%201873%20год%20(Достоевский)/XVI Една од современите лаги]“ (1873), во која напишал дека не сите Нечаевци биле „''идиотски фанатици“, негодници, „чудовишта“ и „измамници“: „Не верувам во тоа, не сите; јас самиот сум стар „Нечаевец“.“'' ==== „[[Дневникот на писателот|Дневник на писателот]]“ ==== [[Податотека:Writer's Diary.jpg|thumb|Уредниците на „Гражданин“ го најавуваат објавувањето на ново дело од Достоевски на своите страници во 1873 година и „[[Дневникот на писателот]]“ во посебно издание во [[1877]] година.]] Достоевски имал склонетост кон новинарството уште од првиот период на неговото творештво, кога неговите фељтони „Петербуршка хроника“ биле објавени во [[1847]] година. По долгата принудна пауза од казнената робија и егзилот, желбата на писателот да фрли светлина врз актуелните прашања била реализирана преку објавувањето во списанијата „Време“ и „Епоха“. Во првото јануарско издание на неделното списание „Гражданин“ за 1873 година, објавено од В. П. Мешчерски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Meschersky_V_P/|title=Владимир Петрович Мештерски|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301190632/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Meschersky_V_P/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-05}}</ref>, се појавил дел насловен како „Дневник на писателот“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dairy/|title=Дневник на писателот|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221447/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/dairy/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2015-12-24}}</ref>, во кој Достоевски ја објаснил својата желба да го одрази сопствениот став кон актуелните настани со зборовите „''И јас ќе разговарам сам со себе... во форма на овој дневник. За што да се зборува? За сè што ме погодува или ме тера да размислувам''“ {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}, ''кога хаосот, недостатокот на убедувања и „точките на акцент“, цинизмот преовладувале во постреформска Русија''. Н.К. Михајловски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Mikhailovsky_N_K/|title=Николај Константинович Михајловски|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301190638/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Mikhailovsky_N_K/|archive-date=2016-03-01|accessdate=2016-01-05}}</ref> ја нарекол новата колумна коментар на романот „Бесови“, чие објавување и работата на Достоевски како уредник-издавач на „Гражданин“ им дало повод на критичарите да го обвинат писателот за реакционерни и ретроградни тенденции. Извршувањето на уредничките должности одземало многу време и труд, па писателот решил да ја напушти својата позиција и да премине на пишување на романот „Момче“. Последниот број на „Гражданин“ потпишан од Достоевски како уредник бил објавен на [[15 април]] [[1874]] година {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}. Иновативна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/032/|title=Новаторство|last=Б. В. Кондаков|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208013737/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/032/|archive-date=2016-02-08|accessdate=2016-01-05}}</ref> по форма и содржина, оваа публикација од еден автор се состоела од серија [[Подлисток|подлистоци]], [[Есеј|есеи]], [[Полемика|полемички]] белешки за актуелни прашања, [[книжевна критика]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/020/|title=Книжевна критика|last=Л. Н. Житкова|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208013206/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/020/|archive-date=2016-02-08|accessdate=2016-01-05}}</ref> и мемоари. „[[Дневникот на писателот]]“ станал првиот што објавил одговори на писма од читатели низ цела [[Русија]] и кратки дела од фикцијата: „[[Бобок]]“ (1873), „[[Момчето на Христовата елка]]“ (1876), „[[Селанецот Мареј]]“ (1876), „[[Стогодишникот]]“ (1876), „[[Кротка (новела)|Кротка]]“ (1876) и „[[Сон на смешниот човек]]“ (1877). Во 1880 година бил објавен есеј за [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]]. На страниците на моно-списанието, полемика меѓу подеднакво силни противници се водела во форма на дијалог, претставувајќи различни трендови во руската социо-литературна мисла: конзервативна (Руски свет, Руски гласник), либерална (Вестник Европа) и револуционерно демократска (Отечествене записки) {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. Авторот презентирал различни гледишта за современите настани и својот став кон нив. Потрагата по одговори на итни прашања од политичкиот, социјалниот и духовниот живот на Русија последователно продолжило во независни изданија на „Дневник на писателот“ за 1876, 1877, 1880 и 1881 година, во романите „[[Момче (роман)|Момче]]“ и „[[Браќата Карамазови]]“, како и во говорот за Пушкин во 1880 година. „Дневник на писателот“ уживал голема популарност, благодарение на што влијанието на неговиот автор врз јавното мислење се зголемило {{Sfn|Мирский|1992}}. ==== „[[Момче (роман)|Момче]]“ ==== [[Податотека:Fyodor Mikahailovich Dostoyevsky's Study in St Petersburg.jpg|thumb|Работниот кабинет на писателот во неговиот последен стан во Санкт Петербург]] На барање на Н. А. Некрасов, Достоевски го доставил својот четврти роман од „Големото Петокнижје“ до списанието „Белешки на татковината“<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Nekrasov_N_A/|title=Николај Алексеевич Некрасов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301194351/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Nekrasov_N_A/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-05|url-status=live}}</ref>, каде што бил објавен во текот на 1875 година<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/teenager/|title=Момче|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305213733/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/teenager/|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-12-23|url-status=live}}</ref>. Концептот на романот се обликувал за време на уредничката работа на писателот во списанието „Гражданин“ и бил поврзан и со новинарските дела објавени таму{{sfn|Фридлендер|1956|с=81}}, со претходни нереализирани планови, како и со некои рани дела („Двојникот“, „Малиот херој“, „Белешки од подземјето“) и зрели романи („Идиот“, „Бесови“). Заедно со многу протагонисти од романите на „Големото Петокнижје“, насловниот лик од „Момче“ е носител на идејата<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/081/|title=Идеја|author=Г. Г. Ермилова|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223090631/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/081/|archive-date=2015-12-23|access-date=2015-12-26|url-status=live}}</ref>. Поради оваа причина, книжевните научници ги нарекуваат „[[Злосторство и казна]]“, „[[Идиот]]“, „[[Бесови (роман)|Бесови]]“, „[[Момче (роман)|Момче]]“ и „[[Браќа Карамазови]]“ идеолошки романи (термин првпат употребен од Б. М. Енгелхард.{{sfn|Энгельгардт|1924|loc=Идеологический роман Достоевского|с=69—105}} <ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/081/|title=Идеолошки роман|author=[[Александар Петрович Власкин]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223090631/http://www.fedordostoevsky.ru/research/aesthetics-poetics/081/|archive-date=2015-12-23|access-date=2015-12-23|url-status=live}}</ref> Херојот на романот, 19-годишен тинејџер, Аркадиј Макарович Долгоруки, се обидува да ја отелотвори „''идејата на Ротшилд''“<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Dolgoruky_A_M/|title=Аркадиј Макарович Долгоруки|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223083634/http://www.fedordostoevsky.ru/works/characters/Dolgoruky_A_M/|archive-date=2015-12-23|access-date=2015-12-23|url-status=live}}</ref> - „''целта не е материјално богатство, туку моќта''“. Во исто време, Достоевски сметал дека главната работа во делото не е тест на „идејата“ на Аркадиј Долгоруки за сила, туку неговата потрага по идеал. Заедно со темата за „''татковци и синови''“{{sfn|Фридлендер|1956|с=80}}, рефлектирана во Бесови, темата за воспитувањето на детето доаѓа во преден план, поради што книжевните научници го класифицираат ова дело како образовен роман.{{sfn|Фридлендер|1982|с=738}} На крајот од „Белешките“ (еден вид покајничка исповед), херојот пишува за непрепознатливата промена на „идејата на Ротшилд“: „''Но, овој нов живот, овој нов пат што се отвори пред мене е моја сопствена „идеја“, иста како порано, но во сосема поинаква форма, така што повеќе не може да се препознае''“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 13|с=451}}. ==== [[Браќа Карамазови|Браќата Карамазови]] и [[Пушкиновиот говор на Достоевски|Пушкиновиот говор]] ==== Во март [[1878]] година, Комитетот на Француското друштво на книжевни уметници го поканил Достоевски да учествува на Меѓународниот книжевен конгрес во [[Париз]], под претседателство на [[Виктор Иго]]. На списокот на членови на Меѓународното литературно здружение, Достоевски ги предводел претставниците од Русија {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. Поради болест и смртта на неговиот син Алексеј на 16 мај, Достоевски не можел да присуствува на конгресот, кој се одржал на 30 мај (11 јуни) 1878 година {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. Во зимата [[1878]] година, учителот на Големите војводи [[Сергеј Александрович|Сергеј]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Romanov_S_A/|title=Романов Сергей Александрович|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107010509/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Romanov_S_A/|archive-date=2016-01-07|accessdate=2015-12-27}}</ref> и [[Павел Александрович|Павел]], Димитриј Арсењев по барање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], се сретнал со Достоевски и го поканил писателот на вечера со големите војводи напролет. Достоевски не бил лично запознаен со [[Александар II (Русија)|Александар II]], но присуствувал на три вечери со своите синови, Сергеј и Павел Александрович. На [[21 март]] и [[24 април]] [[1878]] година, Константин Бестужев-Рјумин присуствувал на вечерите на Големите војводи со Достоевски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Bestuzhev-Ryumin_K_N/|title=Константин Николаевич Бестужев-Рјумин|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107002141/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Bestuzhev-Ryumin_K_N/|archive-date=2016-01-07|accessdate=2015-12-27}}</ref>{{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}{{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. Третата вечера со Достоевски се одржала на [[5 март]] [[1879]] година, како што известил големиот војвода [[Константин Константинович Романов|Константин Романов]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Romanov_K_K/|title=Константин Константинович Романов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107014039/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Romanov_K_K/|archive-date=2016-01-07|accessdate=2015-12-27}}</ref> во неговиот дневник {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. На [[16 декември]] [[1880]] година, Достоевски бил примен од наследникот и иден цар [[Александар III (Русија)|Александар III]] во [[Аничковски дворец|Аничковскиот дворец]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Aleksandr_III/|title=Александар III (Александар Александрович Романов)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106193143/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Aleksandr_III/|archive-date=2016-01-06|accessdate=2015-12-27}}</ref>. Во текот на истите овие години, писателот се зближил со конзервативни новинари, издавачи и мислители и се допишувал со истакнатиот државник [[Константин Победоносцев]]<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Pobedonostsev_K_P/|title=Константин Петрович Победоносцев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301190849/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Pobedonostsev_K_P/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref>, кого го познавал од [[1872]] година{{sfn|Орнатская, Туниманов|1992|с=}}. Во пролетта 1878 година, Достоевски се заинтересирал за личноста на еден од основачите на [[Руски космизам|рускиот космизам]], [[Николај Фјодоров|Николај Ф. Фјдоров]], чии идеи ги сметал „''како да се негови''“{{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1878. март 23}}, и присуствувал на некои од предавањата на [[Владимир Соловјов]] <ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Soloviev_V_S/|title=Владимир Сергеевич Соловјов|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301185043/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Soloviev_V_S/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref>„За Богочовештвото“{{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1878. Апреля 2}}. Размислувањата на писателот за филозофските идеи на Николај Фјдоров, кои му биле блиски, и проблемот на односот помеѓу природните и моралните принципи на човечката личност, допрени во читањата на Соловјов, ќе бидат одразени во „[[Браќа Карамазови]]“{{sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990|loc=том 15|с=417—419}}. [[Податотека:The Brothers Karamazov first edition cover page.JPG|thumb|Насловна страница од првото посебно издание на романот „Браќа Карамазови“, том II. Печатница на браќата Пантелееви, 1881 година]] Кулминацијата на креативното и животно патување на Достоевски бил последниот роман од „големото [[Петокнижје]]“, „[[Браќа Карамазови]]“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/karamazov/|title=Браќа Карамазови|last=[[Гуриј Константинович Штеников]], [[Сергеј Владимирович Белов]]|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20150127070634/http://www.fedordostoevsky.ru/works/lifetime/karamazov/|archive-date=2015-01-27|accessdate=2015-12-27}}</ref>, чија концепција се појавила во пролетта [[1878]] година, но била поврзана со нереализираните планови за обемните дела „''Атеизам''“ (1868-1869) и „''Животот на еден голем грешник''“ (1869-1870). Составен од 12 „книги“, романот ја раскажува приказната за почетникот Аљоша Карамазов, неверникот Иван Карамазов и војникот Дмитриј Карамазов. Првите книги ги претставуваат Карамазови. Главниот заплет е смртта на нивниот татко Фјодор, додека другите делови се филозофски и религиозни аргументи од отец Зосима до Аљоша.{{sfnp|Frank|1997|pp=567–705}}{{sfnp|Kjetsaa|1989|pp=337–414}} Некои слики, епизоди и идеолошки мотиви од последниот роман на Достоевски имаат потекло од речиси сите негови претходни дела, почнувајќи со „[[Бедни луѓе]]“ и завршувајќи со „[[Дневникот на писателот]]“ и „[[Момче (роман)|Момче]]“{{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. Првите груби белешки за романот „за децата“ („Браќата Карамазови“) се појавиле по [[12 април]] [[1878]] година и биле насловени „Спомен“ (за романот). Писателот планирал да вклучи во заплетот настани од нереализираниот проект од 1874 година „''Драма. Во Тоболск''“ {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. Во јуни 1878 година, Достоевски поминал неколку дена со [[Владимир Соловјов]] во [[Оптински манастир|Оптинскиот манастир]]{{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. Средбите со монасите влијаеле врз создавањето на ликот на старецот Зосима. Откако го поминал летото 1878 година во [[Стараја Руса]], Достоевски и неговото семејство се вратиле во [[Санкт Петербург]] и на 5 октомври се населиле во стан на Кузнечни 5/2, каде што живеел до својата смрт на [[28 јануари]] [[1881]] година {{Sfn|Тихомиров|2015}}. Овде, во [[1880]] година, писателот го завршил својот последен роман, „Браќа Карамазови“, кој бил објавен во списанието „Руски весник“ од февруари 1879 година (јануарски број). Во моментов, во станот се наоѓа [[Меморијален книжевен музеј на Фјодор Достоевски|Меморијалниот книжевен музеј на ФФјодор Достоевски]]. На [[8 јуни]] [[1880]] година, малку повеќе од шест месеци пред неговата смрт, Достоевски одржал [[Пушкинов говор (Достоевски)|познат говор]] на [[Дворјанско собрание|Дворјанското собрание]], посветен на отворањето на споменикот на [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]] во [[Москва]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. Доживотната слава на писателот го достигна својот врв по објавувањето на „Браќа Карамазови“. Говорот на [[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]] го означил врвот на популарноста на Достоевски. Д.С. Мирски напишал: „''Овој говор предизвика задоволство какво што никогаш не е видено во историјата на руската книжевност''“ {{Sfn|Мирский|1992}}. ===Болест=== Достоевски страдал од [[епилепсија]] од 9-годишна возраст. Врз основа на проучување на бројни документи, кандидатот за медицински науки Михаил Давидов објавил статија за болеста на Достоевски во 2022 година (А. А. Шутов и Ју. В. Каракулова биле научни консултанти за статијата) <ref>''Давидов М.'' «Чувствувам целосна хармонија…» // [[Наука и жизнь|Наука и живот]]. — 2022. — № 10. — С. 53.</ref>. Давидов идентификувал четири фази од болеста на Достоевски <ref>''Давидов М.'' «Чувствувам целосна хармонија…» // [[Наука и жизнь|Наука и живот]]. — 2022. — № 10. — С. 55.</ref>: * ''Почетна'' (од летото 1831 до јуни 1839 година) - првите неконвулзивни манифестации на епилепсија; * ''Манифестирачка'' (од јуни 1839 до декември 1849 година) - десетина мали понапади, мали напади, халуцинации, фобии, феномени на деперсонализација и дереализација, феноменот на „дежа ву“, пароксизмални нарушувања на спиењето и дисфорија; * ''Прогресивна'' (1850 – декември 1859) – нагло зголемување на бројот и сериозноста на големите конвулзивни напади; * ''Фаза на целосен развој на болеста'' (1860 - јануари 1881) - значителна доминација на големи конвулзивни напади, зголемување на нивниот број и сериозност, оштетување на меморијата, дисфорија, појава на лесни и умерени епилептоидни карактерни црти. === Смрт и погреб === На почетокот на јануари [[1881]] година, за време на состанокот со Д. В. Григорович, Достоевски претчувствувал дека нема да ја преживее тековната зима {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. На 26 јануари (7 февруари) 1881 година, сестрата на писателот Вера Михајловна дошла во куќата на Достоевски за да го замоли својот брат да се откаже од својот дел од имотот во [[Рјазањ]], кој го наследил од неговата тетка А. Ф. Куманина <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Kumanina_A_F/|title=Александра Федоровна Куманина (род. Нечаева)|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160925101201/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Kumanina_A_F/|archive-date=2016-09-25|accessdate=2016-01-12}}</ref>, во корист на своите сестри. Љубов Ф. Достоевска се присетила на бурна сцена со објаснувања и солзи, по која Достоевски започнал да крвари од грлото {{Sfn|Достоевская Л. Ф.|1922}}. Можно е овој непријатен разговор да станал поттик за влошување на неговата болест ([[емфизем]]). [[Податотека:Dostoyevsky_on_his_Bier,_Kramskoy.jpg|лево|мини|Постхуман портрет на И. Н. Крамској „''Ф. М. Достоевски на смртна постела''“]] Два дена подоцна, на [[28 јануари]] [[1881|1881 година]], на 60-годишна возраст, починал Фјодор Михајлович Достоевски. Дијагнозата била [[белодробна туберкулоза]], хроничен [[бронхитис]] и мала количина на [[Емфизем|белодробен емфизем]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}}. [[Податотека:Dostoyevsky's_funeral.jpg|десно|мини|Погребот на Достоевски. Уметник В. Порфириев. 1881 година.]] По веста за смртта на Достоевска, неговиот стан започнал да се полни со толпи луѓе кои дошле да се збогуваат со големиот писател. Меѓу оние кои се збогувале имало многу млади луѓе. Уметникот [[Иван Крамској|Иван Н. Крамској]] насликал посмртен портрет на писателот со молив и мастило <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Kramskoy_I_N|title=Иван Н. Крамској|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203194503/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Kramskoy_I_N|archive-date=2016-02-03|accessdate=2016-01-12}}</ref>, успевајќи да го пренесе чувството врежано во сеќавањето на А. Г. Достоевска: „''Лицето на починатиот беше мирно и се чинеше дека не умрел, туку спиеше и се смееше во сон на некоја „голема вистина“ што сега ја дознал''“ {{Sfn|Достоевская А. Г.|1987}}. Овие зборови на вдовицата на писателот потсетуваат на стиховите од говорот на Достоевска за Пушкин: „''Пушкин умре во целосен развој на своите сили и несомнено понесе со себе во гробот некоја голема тајна. А сега ја откриваме оваа тајна без него''“. На [[1 февруари]] [[1881]] година, Ф. М. Достоевски бил погребан на [[Тихвински гробишта|Тихвинските гробишта]] на [[Александро-Невска лавра|Александро-Невската лавра]] во [[Санкт Петербург]] {{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1881 год. 1 февруари}}. На погребот на гробот на Достоевски зборувале [[Александар Палм]],<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Palm_A_I/|title=Александар Иванович Палм|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103130722/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Palm_A_I/|archive-date=2014-11-03|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref> првиот биограф на писателот [[Орест Милер]], Павел Гајдебуров<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gaydeburov_P_A/|title=Павел Александрович Гајдебуров|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401014102/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gaydeburov_P_A/|archive-date=2016-04-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref>, К. Н. Бестужев-Рјумин, [[Владимир Соловјов]], Петар Биков<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Bykov_P_V/|title=Петар Василевич Биков|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301193804/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Bykov_P_V/|archive-date=2016-03-01|access-date=2016-01-13|url-status=live}}</ref> учениците Д. И. Козирев, Павловски и други.{{sfn|Якубович, Орнатская|1995|loc=1 февруари 1881 година}} [[Епитаф]]от на надгробната плоча ги содржи зборовите од [[Евангелие според Јован|Евангелието според Јован]]:<blockquote>Вистина, вистина ви велам, ако пченичното зрно не падне во земјата и не умре, останува само; а ако умре, донесува многу плод (Јован 12:24), </blockquote>означено како епиграф на романот „Браќа Карамазови“. Пепелта на сопругата на писателот А. Г. Достоевска и нивниот внук Андреј Федорович (1908-1968) исто така почиваат таму<ref>Пепелта на А. Г. Достоевска била пренесена од Јалта од нејзиниот внук А. Ф. Достоевска и погребана во лаврата Александар Невски на 9 јуни 1968 година:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gaydeburov_P_A/|title=Гайдебуров Павел Александрович|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401014102/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Gaydeburov_P_A/|archive-date=2016-04-01|accessdate=2016-01-13}}</ref>. [[Податотека:Санкт-Петербург,_Тихвинское_кладбище,_могила_Ф.М._Достоевского.JPG|десно|мини|Гробот на Достоевски]] И покрај славата што Достоевски ја стекнал на крајот од својот живот, неговата навистина трајна, светска слава дошла по неговата смрт. [[Фридрих Ниче]], особено, признал дека Достоевски бил единствениот психолог од кого можел да научи нешто („[[Самракот на идолите]]“)<ref>{{Наведена книга|title=Целосни дела во 13 тома|last=Ниче|first=Фридрих|date=2005|publisher=Културна Русија|page=408}}</ref> и го опишал како „''меѓу најубавите потези на среќата во мојот живот''“. == Семејство == [[Податотека:Dom_Dostoevskogo_spb.jpg|десно|мини|240x240пкс|Досоевски музеј. Санкт Петербург, Кузњечни, 5/2]] Ф. М. Достоевски немал деца од својот прв брак со [[Марија Димитриевна Достоевска]] (Исаева), кој траел седум години. Неговата втора сопруга, [[Ана Достоевска|Ана Григориевна Достоевска]], била родена во семејство на чиновник од [[Санкт Петербург]]. Според нејзино признание, таа го сакала Достоевски уште пред да се запознаат. Ана Григориевна станала сопруга на писателот на 20-годишна возраст, кратко по завршувањето на романот „[[Коцкар (роман)|Коцкар]]“. Во тоа време (крајот на 1866 - почетокот на 1867 година), Достоевски се соочувал со сериозни финансиски тешкотии, бидејќи покрај тоа што ги отплаќал долговите кон доверителите, го издржувал својот посинок од првиот брак, Павел Александрович Исаев<ref>{{cite web|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Isaev_P_A/|title=Павел Александрович Исаев|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924011658/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Isaev_P_A/|archive-date=2015-09-24|access-date=2015-09-18|url-status=live}}</ref>, и му помагал на семејството на својот постар брат. Покрај тоа, Достоевски не знаел како да ракува со пари. Под овие околности, Ана Григориевна ја презела контролата врз финансиските работи на семејството, заштитувајќи го писателот од доверителите. По смртта на писателот, А. Г. Достоевска се присетила: „...''мојот сопруг бил во финансиски тешкотии целиот свој живот''“ {{Sfn|Достоевская А. Г.|1987}}. Достоевски го посветил својот последен роман, „Браќа Карамазови“, на својата сопруга. По смртта на писателот, Ана Григориевна собирала документи поврзани со животот и делото на Достоевски, работела на објавување на неговите дела и ги подготвувала своите дневници и мемоари за објавување. Семејната лоза на писателот ја продолжил неговиот син, Фјодор Фјодорович Достоевски, кој се оженил со ќерката на П. Г. Цугаловски, Екатерина Петровна (1875-1958); во 1876 година, Достоевски ѝ пишал на својата сопруга од [[Бад Емс|Емс]]: „''Феда го има мојот карактер, мојата едноставност. На крајот на краиштата, ова е можеби единственото нешто со кое можам да се пофалам''...“ {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. А. Г. Достоевска се присетила [[Евангелие|на Евангелието]] што му го дале жените на декабристите: „''Околу два часа пред неговата смрт, кога неговите деца дојдоа како одговор на неговиот повик, Фјодор Михајлович наредил Евангелието да му се даде на неговиот син Феда''“ {{Sfn|Достоевская А. Г.|1987}}. * Ќерката Софија (1868-1868) е родена во [[Женева]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}, каде што починала неколку месеци подоцна {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}} * Ќерка Љубов (1869-1926) е родена во [[Дрезден]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}}<ref>{{cite book|last=Терас|first=Виктор|title=Прирачник за руска книжевност|url={{google books|plainurl=y|id=VjKh2gkCudAC|page=102}}|date=1985|publisher=Прес на Универзитетот Јеил|page=102|isbn=978-0-300-04868-1}}</ref> * Синот Фјодор (1871-1922) е роден во Санкт Петербург {{Sfn|Якубович, Орнатская|1994}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevsky_F_F/|title=Достоевский Федор Федорович|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305213706/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevsky_F_F/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2015-11-29}}</ref> * Синот Алексеј (1875-1878) е роден во [[Стараја Руса]] {{Sfn|Якубович, Орнатская|1995}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevsky_A_F/|title=Достоевский Алексей Федорович|publisher=Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208165840/http://www.fedordostoevsky.ru/around/Dostoevsky_A_F/|archive-date=2015-12-08|accessdate=2015-11-29}}</ref> Нивното прво дете, Софија, било зачнато во [[Баден-Баден]] и родено во [[Женева]] на [[5 март]] [[1868]] година. Бебето починало од [[пневмонија]] три месеци подоцна, а Ана се сеќавала како Достоевски „''плачел како жена во очај''“.{{sfnp|Kjetsaa|1989|p=219}} Софија била погребана на Гробиштата на кралевите, кои се сметаат за Женевски Пантеон. Гробницата подоцна била распуштена, но во [[1986]] година Меѓународното друштво на Достоевски донирало комеморативна плоча.<ref>{{Cite book |last1=Катари |first1=Зузан |title=Histoire et Guide des cimetières genevois |last2=Рилиет |first2=Натали |publisher=Éditions Slatkine |date=2009 |isbn=978-2-8321-0372-2 |location=Женева |pages=110, 222, 227 |language=fr}}</ref> [[Податотека:Plaque-SophieDostoievsky-CimetiereDesRois RomanDeckert01032022.jpg|мини|Плакета за бебето Софија]] Семејната лоза на писателот ја продолжил неговиот син, Фјодор Фјодорович Достоевски, кој се оженил со ќерката на П. Г. Цугаловски, Екатерина Петровна (1875-1958); Во 1876 година, Достоевски ѝ пишал на својата сопруга од [[Бад Емс|Емс]]: „''Феѓа го има мојот карактер, мојата едноставност. На крајот на краиштата, ова е можеби единственото нешто со кое можам да се пофалам''...“ {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. А. Г. Достоевска се присетила на [[Евангелие]]то што му го дале жените на декабристите: „''Околу два часа пред неговата смрт, кога неговите деца дојдоа како одговор на неговиот повик, Фјодор Михајлович наредил Евангелието да му се даде на неговиот син Феда''“ {{Sfn|Достоевская А. Г.|1987}}. Потомците на Фјодор Михајлович продолжуваат да живеат во [[Санкт Петербург]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/news/2015/117/|title=Правнукот на Достоевски: „Многу глупави работи му се припишуваат на Достоевски“|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208145406/http://www.fedordostoevsky.ru/news/2015/117/|archive-date=2015-12-08|accessdate=2015-11-30}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://smena.ru/news/2006/08/21/8343/|title=Правнукот на Достоевски станал работник|last=Ксенија|first=Јанкович|work=[[Смена (списание)|Смена]]|accessdate=2015-12-08|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208133255/http://smena.ru/news/2006/08/21/8343/|url-status=bot: unknown}}</ref>. Во интервју за списанието „Итоги“, правнукот на писателот, Дмитриј Андреевич Достоевски (1945–2024), рекол дека се смета себеси за аматерски научник на Достоевски<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.itogi.ru/exclus/2011/45/171436.html|title=Правнукот на Достоевски станал работник|last=Наталија|first=Шкуренол|work=[[Игтоги (списание)|Игтоги]]|accessdate=2015-12-08|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208142000/http://www.itogi.ru/exclus/2011/45/171436.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. Дмитриј Достоевски глумел во три филма („Момци“, „Патувањето на Достоевски“ и „Тајната служба на Неговото Височество“. Тој возел трамвај во Санкт Петербург за да ги посети историските места на Достоевски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2024/09/05/umer-rabotavshiy-voditelem-tramvaya-pravnuk-dostoevskogo/|title=Почина правнукот на Достоевски, кој работеше како возач на трамвај.|work=Lenta.RU|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910225530/https://lenta.ru/news/2024/09/05/umer-rabotavshiy-voditelem-tramvaya-pravnuk-dostoevskogo/|archive-date=2024-09-10|accessdate=2024-12-21}}</ref>. == Филозофски и политички ставови == Новините на Фјодор Михајлович Достоевски во областа на поетиката се разгледуваат во монографии и статии од истражувачи на делото на писателот. Достоевски е писател-мислител кој настојува фактите од реалниот живот да ги генерализира, да ги сведе на општи принципи и да ги прикаже низ призмата на единствен поглед на светот. Секој поединечен настан тој настојува да го расветли од некое повисоко гледиште, од аспект на општата човечка [[психологија]] или како карактеристична појава на општетсвениот живот. Во секој роман, тој сака да каже нешто посебно, да изрази некоја своја идеја, така што секој негов роман може да се нарече роман со теза. Достоевски изразувал [[Религија|религиозни]], [[Психологија|психолошки]] и [[Филозофија|филозофски]] идеи во своите дела. Неговите дела истражуваат теми како што се [[самоубиство]], [[сиромаштија]], човечка манипулација и [[морал]]. Психолошките теми вклучуваат сонување, првпат видено во „[[Бели ноќи (расказ)|Бели ноќи]]“,{{sfnp|Frank|2010|loc=[https://books.google.com/books?id=lp1RpM8o9BQC&pg=PA110 p. 110]}} и односот татко-син, почнувајќи од „[[Момче (роман)|Момче]]“.<ref>{{cite book|last=Catteau|first=Jacques|title=Dostoyevsky and the Process of Literary Creation|url={{google books|plainurl=y|id=P8thF_jlMWEC|page=282}}|date=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-32436-6|page=282}}</ref> Повеќето од неговите дела прикажуваат визија за хаотичната социополитичка структура на современа Русија.{{sfnp|Terras|1998|p=59}} Неговите рани дела го гледаат општеството (на пример, разликите меѓу сиромашните и богатите) низ призмата на литературниот реализам и натурализмот. Влијанијата на други писатели, особено евидентни во неговите рани дела, довеле до обвинувања за плагијат,{{sfnp|Terras|1998|p=14}}{{sfnp|Bloshteyn|2007|p=3}} но неговиот стил постепено станал поиндивидуален. По ослободувањето од затвор, Достоевски вклучил религиозни теми, особено оние на [[Руска православна црква|руското православие]], во своето пишување. Елементи на готска фикција,{{sfnp|Lantz|2004|pp=167–70}} [[романтизам]],{{sfnp|Lantz|2004|pp=361–64}} и [[сатира]]{{sfnp|Scanlan|2002|p=59}} се видливи во некои од неговите книги. Тој често користел автобиографски или полуавтобиографски детали. Сепак, неговата [[филозофија]] нема спекулативен карактер, туку е непосредно поврзана со стварноста.<ref>Радован Лалић, „Предговор“, во: Фјодор М. Достојевски, ''Браћа Карамазови''. Београд: Просвета, 1956, стр. X.</ref> Иако во делата на Достоевски се нагласени [[Идеологија|идеолошките]] и мисловните елементи, тој е пред сè уметник кој, наспроти честите девијации во текот на кариерата, секогаш му останал верен на [[Реализам|реалистичкиот]] метод изграден врз основа на гогољевата „натурална школа“. Неговите мисловни тенденции никогаш не можеле да ја уништат уметноста кај Достоевски, затоа што тој никогаш не бил потполно убеден во исправноста на своите идејни погледи, туку постојано се колебал и токму уметничкото чувство за стварноста го спречувало конечно да прифати определени [[Идеологија|идеолошки]] позиции.<ref>Радован Лалић, „Предговор“, во: Фјодор М. Достојевски, ''Браћа Карамазови''. Београд: Просвета, 1956, стр. XXIV.</ref> [[Податотека:Dostoyevsky in prison.jpg|мини|Достоевски е уапсен во стражарницата на плоштадот Сенаја. Тој бил таму на 21 и 22 март 1874 година, „''поради кршење на прописите за објавување''“.]] Ф. М. Достоевски не студирал [[филозофија]], не пишувал филозофски [[трактат]]и и не тврдел дека е филозоф. Современиците на писателот не ги испитувале неговите дела од филозофска перспектива. Меѓутоа, денес, како што напишал американскиот истражувач Џејмс Сканлан, „''дури и најстрогиот критичар мора да признае дека Достоевски, и покрај неговата одвоеност од академската филозофија, бил еден од најфилозофските писатели''“ {{Sfn|Сканлан|2006}}. Во различни периоди од неговото делување, противниците на Ф. М. Достоевски ги толкувале неговите политички ставови како ретроградни, реакционерни, [[Руски национализам|националистички]], [[Шовинизам|шовинистички]], [[Анахронизам|анахронистички]], [[Антисемитизам|антисемитски]]. Ф. М. Достоевски станал познат како ретрограден и реакционер по објавувањето на неговиот роман „Бесови“, кога дел од образованата јавност ги поддржал ставовите на [[Нихилистичко движење|нихилистите]], [[Народништво|популистите]] и револуционерните демократи. Ова мислење било зацврстено со делото на Николај К. Михајловски „''Суров талент''“, чии епиграфи содржеле цитати од делата на Ф. М. Достоевски, кои сведочеле за погрешно толкување на нивната идеолошка ориентација <ref>{{Публикация|книга}}</ref>. [[Кантербериска катедрала|Кентерберскиот архиепископ]], Роуан Вилијамс, во интервју за руската служба на Би-Би-Си изјавил: „''Достоевски е ужасно незгоден автор за секој политичар, без разлика дали е лев или десен: тој секогаш ја отстранува секоја ароганција. И ова, според мене, е важно''“ <ref name="Роуэн Уильямс">{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7724000/7724574.stm|title=Роуан Вилијамс: Размислував да се преобратам во православие|last=Наталија Рубинштајн; Барнс, Лиз; Екатерина Јуриевна Гениева|date=2008-11-12|publisher=[[Руска служба на Би-би-си]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006034932/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7724000/7724574.stm|archive-date=2015-10-06|accessdate=2015-10-05}}</ref>. === Ставови за социјализмот === Достоевски подоцна ги нарекол своите политички ставови од времето на групата Петрашевци „теоретски [[социјализам]]“ во духот на Фурјеовиот систем<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://iph.ras.ru/elib/1012.html/|title=Фјдор Михајлович Достоевски|work=Михаил Александрович Маслин|accessdate=|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205853/http://iph.ras.ru/elib/1012.html|url-status=dead}}</ref>. По неговото прво патување во европските земји во [[1862]] година, „''Достоевски станал противник на ширењето на универзалниот, паневропски прогресивизам во Русија''“, појавувајќи се во статијата „[[Зимски записи за летните впечатоци|Зимски записо за летните впечатоци]]“ (1863) со остра критика кон западноевропското [[Буржоазија|буржоаско]] општество, кое ја заменило слободата<ref name="НФЭ2">{{Источник/НФЭ|Достоевский Федор Михайлович|[[Маслин, Михаил Александрович|Маслин Μ. Α.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1012.html}}</ref>. Достоевски го исполнил концептот на [[Александар Херцен|Херцен]] за „''руски социјализам''“ со христијанска содржина<ref>{{Наведена книга|url=http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr01.pdf|title=Достоевски: Материјали и истражување|last=Пруцков|first=Н.И.|publisher=Наука|year=1974|isbn=|page=[www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr01.pdf 352 - Достоевски и христијанскиот социјализам]|author-link=|access-date=2025-10-07|archive-date=2016-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301192816/http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr01.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref>. Достоевски ја отфрлил поделбата на општеството на класи и [[Класна борба|класната борба]], верувајќи дека [[Атеизам|атеистичкиот]] [[социјализам]] не може да ja замени буржоазијата, бидејќи не е фундаментално различен од неа. Во списанијата „Време“, „Епоха“ и во „[[Дневникот на писателот]]“ Достоевски дозволил можност слободно да се изразат спротивставени мислења. Писателот се сметал себеси за полиберален од руските либерали:{{Цитатник|Накратко, нашите либерали, наместо да станат послободни, се врзаа со либерализмот како со јажиња, и затоа јас, искористувајќи ја оваа чудна можност, ќе молчам за деталите од мојот либерализам. Но, генерално, ќе кажам дека се сметам за најлиберален од сите, барем од единствената причина што немам желба да се смирам. — Дневникот на писателот. 1876 (Достоевски)/јануари/Глава 1. Наместо предговор. За големите и малите курви, за молитвата на големиот Гете и за лошите навики воопшто}} === Почвеничество === За време на животот на Достоевски, две струи на социјална и филозофска мисла [[Словенофилство|- славофилството]] и западништвото - се натпреварувале во рамките на културните слоеви на општеството во врска со алтернативната опозиција помеѓу Русија и Западот. Суштината на овие струи била приближно следнава: приврзаниците на првата тврделе дека иднината на Русија лежи во нејзиниот национален карактер, [[православие]]то и [[автократија]]та, додека приврзаниците на втората верувале дека Русите треба да ги имитираат [[Европејци]]те во сè. Двете групи размислувале за историската судбина на Русија. Мал круг соработници на списанијата „Време“ и „Епоха“, заедно со Достоевски, имале своја независна позиција, изразена преку „[[почвеничество]]то“ <ref>{{Публикация|книга|автор=Александар Лавович Осповат,|часть=За проучувањето на почвеничество (Достоевски и апостол Григориев)|заглавие=Достоевски: Материјали и истражување|ссылка=http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr03.pdf|ответственный=Редактор Г. М. Фридлендер|издание=научно издание|место=Л.|издательство=Наука|год=1978|том=3|страницы=144—150|страниц=293|ref=|архив дата=2016-02-22|архив=https://web.archive.org/web/20160222062631/http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr03.pdf}}</ref>. Политичките ставови на Ф. М. Достоевски треба да се разгледуваат во рамките на [[Православие, автократија и националност|теоријата за официјална националност]] (православие, автократија и националност). Политикологот Л. В. Пољаков го смета Ф. М. Достоевски за извонреден претставник на [[Конзервативизам|рускиот конзервативизам]],<ref>{{Наведена книга|url=http://www.strana-oz.ru/2004/2/pyat-paradoksov-rossiyskogo-konservatizma|title=Пет парадокси на рускиот конзервативизам|last=Полјаков|first=Леонид Владимирович|publisher=[[Белешки за татковината (современо списание)|Белешки за татковината]]|year=2004|isbn=|page=http://www.strana-oz.ru/2004/2/pyat-paradoksov-rossiyskogo-konservatizma|author-link=|access-date=2025-10-07|archive-date=2015-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809012602/http://www.strana-oz.ru/2004/2/pyat-paradoksov-rossiyskogo-konservatizma|url-status=bot: unknown}}</ref> а историчарот Александар Репников го припишува почвеничеството на Ф. М. Достоевски на [[Словенофилство|славофилството]] и рускиот конзервативизам <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.perspectivy.info/misl/idea/gde_istoki_russkogo_konservatizma_chast_2_2007-7-6-57-32.htm|title=Каде се корените на рускиот конзервативизам?|last=[[Александар Виталевич Репников]]|date=2007-08-06|publisher=Перспективи. Фондација за историска перспектива|accessdate=2015-08-08}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Почвеничеството е најтемелно испитано во монографиите на полскиот политиколог Анджеј де Лазари {{Sfn|Лазари|2004}} и канадскиот историчар ''Вејн'' Даулер {{Sfn|Dowler|1982}}. И покрај неговото противење на славофилството, самиот писател се сметал себеси за славофил кој се залагал за обединување на сите Словени ([[панславизам]]):<blockquote>„Јас сум во многу погледи чисто славофил, иако можеби не сум целосен славофил.“... „И конечно, за другите, славофилството, покрај ова обединување на Словените под водство на Русија, значи и опфаќа духовно соединување на сите оние кои веруваат дека нашата голема Русија, на чело на обединетите Словени, ќе му зборува на целиот свет, на целото европско човештво и на нејзината цивилизација, за својот нов, здрав и досега нечуен збор. Овој збор ќе биде изговорен за доброто и вистински за обединување на целото човештво во нов, братски, светски сојуз, чие потекло лежи во генијалноста на Словените, а особено во духот на големиот руски народ, кој толку долго страдал, бил осуден на молчење толку векови, но секогаш содржел во себе голема сила за идно разјаснување и решавање на многу горчливи и најфатални недоразбирања на западноевропската цивилизација. На овој дел од убедени и верувачки луѓе припаѓам“ - [[s:Дневник на еден писател. 1877 (Достоевски)/јули-август/ВТОРО ГЛАВА II|Достоевски Ф. М. „Дневникот на писателот“. 1877. јули-август. Глава 2. Исповеди на еден славофил]]</blockquote> Тој се држал до [[Панславизам|пансловенска идеологија]] насочена кон [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и неговите територии во Европа. Во [[1876]] година, словенското население на денешна [[Јужна и Источна Србија|Југоисточна Србија]] надвор од [[Кнежевство Србија]] (независно од 1868 година) и од регионот каде била подоцна создадена [[Бугарија]] се кренало против своите отомански владетели, но бунтот бил задушен. Во тој процес, околу 12.000 луѓе биле убиени. Во своите дневници, тој ги презирал западњаците и оние кои биле против пансловенското движење. Оваа идеологија била делумно мотивирана од желбата да се промовира заедничко православно христијанско наследство, кое тој го сметал и за обединувачко, а воедно и за сила за заедничко ослободување<ref>{{cite book |last=Dostoevsky |first=Fyodor |date=1919 |title=The Diary Of A Writer |others=translated and annotated by Boris Brasol |location=New York |publisher=George Braziller |page=779 |url=https://archive.org/details/the-diary-of-a-writer/The-Diary-Of-A-Writer/page/778/mode/2up |access-date=2022-01-26}}</ref>. Достоевски бил уверен дека [[Крај на светот|крајот на светот]] ќе дојде во 1876 или 1877 година (тој дал конкретни предвидувања), кога ќе се случи последната битка меѓу доброто и злото, по што ќе следи владеењето на универзалното братство. Во својата збирка „Дневникот на писателот“, Достоевски ги толкувал [[Откровение на Јован|Откровенијата]] како борба на поединци отелотворени во нации или народи. Тој верувал дека може да ги разбере карактерите на овие народи и да ги предвидил нивните постапки {{Sfn|Morson|2005}}.{{Цитатник|Што значи за нас Петровата реформа? Ги прифативме во нашите души, не со непријателство, туку со пријателство, со целосна љубов, генијалците на странските народи, сите заедно... И така веќе ја покажавме нашата подготвеност и склоност кон универзално, сечовечко обединување со сите племиња од големата ариевска раса. Да се ​​стане вистински Русин, да се стане целосно Русин, можеби, значи само да се стане брат на сите луѓе, сечовек, ако сакате. За вистински Русин, Европа и судбината на целата голема ариевска раса се драги како самата Русија, како судбината на нашата родна земја, бидејќи нашата судбина е универзалност, и не е стекната со меч, туку со силата на братството...<ref name="omiliya.org">{{Cite web |url=https://omiliya.org/article/rech-o-pushkine-fm-dostoevskiy |title=Пушкинов говор (Ф. М. Достоевски) — Читална - Омилија|access-date=2024-01-13 |archive-date=2024-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113170736/https://omiliya.org/article/rech-o-pushkine-fm-dostoevskiy |url-status=live }}</ref>}}Во 1860 година, Достоевски го вовел терминот „[[руска идеја]]“ <ref>{{публикация|книга|автор=Достоевски|автор имя=Ф. М.|часть=Најава за претплата на списанието „Време“ за 1861 година|часть ссылка=http://rvb.ru/dostoevski/01text/vol11/1860/74.htm|заглавие=Собрани дела|томов=15|основной автор=Ф. М. Достоевски|место=Л.|издательство=[[Наука (издателство)|Наука]]|год=1993|том=11|страницы=7|страниц=}}</ref> {{Sfn|Гулыга|2003}}. Филозофот Арсениј В. Гулига напишал: ''„Руската идеја на Достоевски е концептот на универзален морал отелотворен во патриотска форма“'' {{Sfn|Гулыга|2003}}. Достоевски ја опишал [[Руска култура|руската култура]] како заснована на длабоко православно разбирање на христијанството, а рускиот народ како народ-богоносец со посебен повик, кој е да му го покаже на човештвото религиозниот пат кон спасението и да го води по тој пат {{Sfn|Богданов|2001}} {{Sfn|Померанц|1990}}. Достоевски ги поздравил [[Реформи на Петар I|реформите на Петар I]], кои ја збогатиле руската култура со европски генијалци, и ги повикал Русија и Европа на мирно братство:{{Цитатник|Што значи за нас Петровата реформа? Ги прифативме во нашите души, не со непријателство, туку со пријателство, со целосна љубов, генијалците на странските народи, сите заедно... И така веќе ја покажавме нашата подготвеност и склоност кон универзално, сечовечко обединување со сите племиња од големата ариевска раса. Да се ​​стане вистински Русин, да се стане целосно Русин, можеби, значи само да се стане брат на сите луѓе, сечовек, ако сакате. За вистински Русин, Европа и судбината на целата голема ариевска раса се драги како самата Русија, како судбината на нашата родна земја, бидејќи нашата судбина е универзалност, и не е стекната со меч, туку со силата на братството....<ref name="omiliya.org">{{Cite web |url=https://omiliya.org/article/rech-o-pushkine-fm-dostoevskiy |title=Пушкинов говор (Ф. М. Достоевски) — Читална - Омилија|access-date=2024-01-13 |archive-date=2024-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113170736/https://omiliya.org/article/rech-o-pushkine-fm-dostoevskiy |url-status=live }}</ref>}}Во 1879 година, во својот познат [[Пушкинов говор (Достоевски)|Пушкинов говор]], Достоевски ја прогласил подготвеноста на Русите за „''повторно обединување со сите племиња на големата [[Ариевска раса|ариевска]] раса''“. Според Достоевски, ова претставувало руска „''универзалност''“ и „''братство''“ {{Sfn|Шнирельман|2015}}. === Апокалиптицизам === [[Податотека:Dostoevsky_1879.jpg|мини|234x234пкс|Достоевски во 1879 година]] Тој предложил неколку верзии за исходот на историјата. [[Римокатоличка црква|Католицизмот]] (Франција), [[Протестантство|протестантизмот]] (Германија) и [[православие]]то (Русија) ќе се борат меѓу себе; Русија ќе излезе како победничка од оваа борба; Христијанска Русија ќе се бори против силите на [[Антихрист]]от, предводена од [[Папа]]та; или христијанскиот принцип на љубовта ќе се соочи со „''еврејскиот принцип''“ [[Материјализам|на материјализмот]], претставен од [[Бенџамин Дизраели]], [[Англија]] и руската финансиска заедница, и самите [[Евреи]]. Кога оваа последна идеја почнала да преовладува во неговиот ум, Достоевски напишал дека Евреите, доколку имаат можност, ќе ги истребат Русите до последниот човек, како што направиле, според него, со [[Ханан|хананските племиња]] во библиски времиња. Достоевски се смета за пример за тезата на [[Норман Кон]] дека апокалиптицизмот го поттикнува [[Антисемитизам|антисемитизмот]]. Од гледна точка на Достоевски, во последната битка помеѓу доброто и злото, Евреите најверојатно ќе бидат откриени како сила на злото {{Sfn|Morson|2005}}. Кога крајот на светот не дојде, Достоевски престанал да го објавува „[[Дневникот на писателот]]“ и го напишал својот најголем роман, [[Браќа Карамазови|„Браќа Карамазови“]]. Во него, Апокалипсата повеќе не се толкува како неизбежна, туку или метафорично или како непредвидлива {{Sfn|Morson|2005}}. === Еврејско прашање === Прашањето за [[Антисемитизам|антисемитизмот]] на Фјодор Достоевски отсекогаш ги мачело неговите обожаватели, особено на Западот. Критичарите или ги минимизирале или ги оправдувале коментарите на Достоевски за Евреите, или ги отфрлувале неговите дела како антисемитски. Тие се изненадувале што автор кој толку целосно изразува сочувство за сите оние што страдаат и е посветен на христијанските идеи за љубов и милост, може да ги напушти овие верувања кога пишува за Евреите {{Sfn|Morson|2005}}. Негативните перцепции за Евреите и христијанското религиозно непријателство кон [[јудаизмот]] се изразени во фикцијата и новинарството на Достоевски. Тој имал негативен став кон „странските“ и [[Хетеродоксија|„хетеродоксните“ вери]], кои биле карактеристични одлики на современиот руски национализам. Писателот употребувал навредливи прекари: ''жидови'', ''жидки'', ''жидишки''{{Sfn|Достоевский Фёдор — ЭЕЭ}}. Сепак, генерално, до последните пет или шест години од животот на писателот, Евреите играле само мала улога во неговото размислување. Во поголемиот дел од својата фикција, Достоевски ги споменувал Евреите единствено како слики што помагаат да се нагласи некоја друга идеја. Со оглед на рускиот контекст од тоа време, неговите дела од 1860-тите не ги оправдуваат обвинувањата за антисемитизам. Сепак, во средината на 1870-тите, неговото размислување претрпело одлучувачка промена; од тогаш до неговата смрт во 1881 година, тој почнал да промовира антисемитски идеи, а неговите дела инспирирале многу други. Дури и според руските стандарди од своето време, Достоевски се издвојувал како особено остар критичар на Евреите. Оваа промена во ставовите е поврзана со неговите идеи за крајот на светот во 1876 или 1877 година, кога ќе се случи последната битка меѓу нациите или народите, а во оваа последна битка меѓу доброто и злото, Евреите ќе застанат на страната на злото {{Sfn|Morson|2005}}. Првиот еврејски лик во делото на писателот бил Исај Фомич Бумштеин ([[Записи од мртвиот дом (роман)|„Записи од мртвиот дом“]], 1861-1862), Евреин од [[Рига]] и осуденик, кого авторот го стилизирал како Јанкел од [[Тарас Буљба|„Тарас Булба“]] на [[Николај Гогољ|Гогољ]]. Достоевски ги прикажал манирите, изгледот, молитвените ритуали и говорот на Исај потсмевливо и нељубезно. Писателот ги обдарил речиси сите Евреи во своите дела со негативни ликови, правејќи ги истовремено опасни и патетични, кукавички и дрски, лукави, алчни и нечесни. Достоевски се осврнал на антисемитските клишеа и клевети, вклучувајќи го и сквернавењето на иконата на [[Богородица]] од страна на преобратениот Евреин Љамшин во [[Бесови (роман)|Бесови]], и „правдата“ на обвинувањето на Евреите за ритуално пиење крв од христијански бебиња во „[[Браќа Карамазови|Браќа Карамазови“]] {{Sfn|Достоевский Фёдор — ЭЕЭ}}. Сепак, во овој роман, како и во неговите претходни романи, Евреите практично немаат никаква улога {{Sfn|Morson|2005}}. Достоевски посветил значително внимание на [[Еврејско прашање|еврејското прашање]] во своето новинарство. Во своето списание „Време“, писателот го поддржал законот од [[27 ноември]] [[1861]] година, со кој се прошириле граѓанските права на Евреите со високо образование, и објавил одговор на антиеврејските говори на весникот „Ден“ од славофилот Иван Аксаков. Во новинарството на Достоевски од 1870-тите, еврејското прашање добило контрадикторен, претежно непријателски третман. Како и поголемиот дел од руските новинари од своето време, Достоевски ги обвинувал Евреите за постреформското уништување на руското селанство. Според него, Евреите претставувале ужасна опасност за Русија и нејзиниот народ економски, политички и духовно. Тој тврдел дека иако рускиот народ не ги мрази Евреите, самите Евреи ги мразат Русите и дека рестриктивните закони против Евреите не се ништо повеќе од самоодбрана на Русите угнетени од Евреите. Либерализацијата на политичкиот режим, според него, би довела до тоа „''Евреите да ја пијат крвта на народот''“. Достоевски пишувал особено негативно за образованиот Евреин, „''еден од оние што не веруваат во Бог''“ и кој ги отелотворува принципите на космополитизмот и либерализмот. Таквиот Евреин го поврзува еврејскиот гостилничар со [[Бендџмин Дизраели]], чија антируска политика Достоевски ја припишува на неговото еврејско потекло. Писателот тврдел дека моќта на „''еврејската идеја''“ во светот го спречила решавањето на словенското прашање на [[Берлинскиот конгрес]] во корист на словенските народи, а не на Турците.{{sfn|Достоевский Фёдор — ЭЕЭ}} Откако во 1877 година добил писмо од Аркадиј Ковнер, во кое го обвинува писателот за антисемитизам, Достоевски повторно се осврнал на еврејското прашање истата година, посветувајќи му неколку поглавја во „[[Дневникот на писателот]]“. Тој напишал: „''Но, нивното 40-вековно постоење, како што велите, докажува дека ова племе поседува исклучително силна витална сила, која не можела, низ историјата, да не се развие во разни status in statu“ (држава во држави)''. Негативниот став на писателот кон Евреите се одразува во неговите писма од 1878 до 1881 година, каде што, забележувајќи го активното учество на Евреите во револуционерните и социјалистичките движења, тој тврди дека „Евреинот“ има корист од секое радикално превирање и слабеење на „''сè што не е еврејско''“. Во [[Германија]], според него, „''еврејските шолји''“ се насекаде. Во советското издание („Писма. 1832-1881“, уредено и со белешки од А. Долинин, том 1-4, Москва-Ленинград, 1928-1959) овие пасуси биле изоставени {{Sfn|Достоевский Фёдор — ЭЕЭ}}. Во исто време, писателот изразил збунетост од „тајната“ неуништливост на еврејскиот народ, преданоста на Евреите кон нивната религија и древна татковина. Тој ги перцепирал Евреите, нивната историја и нивното место во светот како религиозен феномен, а религиозната природа на јудаизмот, според него, не можела да се промени. „''Евреин без Бог е некако незамислив''“ {{Sfn|Достоевский Фёдор — ЭЕЭ}}. Ставовите на Достоевски за еврејското прашање се поврзани со славофилските корени на неговиот поглед на светот и рускиот национално-религиозен месијанизам, кој е во спротивност со еврејскиот месијанизам. За Достоевски, постоењето на Евреите претставува предизвик за христијанството и, пред сè, за руското православие. Достоевски ги сметал Русите за единствен вистински богоносен народ, а постоењето на еврејскиот народ било живо побивање на неговите идеи. За разлика од „руската идеја“, Достоевски ја дефинирал „еврејската идеја“ како ''слепа, месојадна жед за лично збогатување, светски материјализам и неморал'' {{Sfn|Достоевский Фёдор — ЭЕЭ}}. == Лав Толстој и Фјодор Достоевски == [[File:Dresden Dostojewski-Denkmal.JPG|thumb|upright|right|Споменик на Достоевски во [[Дрезден]], [[Германија]]]]. Достоевски се смета за еден од најголемите и највлијателните романописци на Златното доба на [[Руска книжевност|руската книжевност]].{{sfnp|Lauer|2000|p=364}} [[Лав Николаевич Толстој|Лав Толстој]] се восхитувал на некои од делата на Достоевски, особено на „[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]“, која ја сметал за возвишена религиозна уметност, инспирирана од длабока вера и љубов кон човештвото{{sfnp|Frank|2010|p=369}}<ref name="Dosteoevsky">{{cite book |author=[[Lyubov Dostoevskaya|Aimée Dostoyevskaya]] |date=1921 |title=Fyodor Dostoyevsky: A Study |location=Honolulu, Hawaii |publisher=University Press of the Pacific |at=[https://books.google.com/books?id=n7fb7eH6nRUC&pg=PA218 p. 218]}}</ref> До крајот на 19 и почетокот на 20 век, големата слава на [[Иван Тургенев|Иван С. Тургенев]], кој дотогаш се сметал за најдобар руски писател, била засенета од подемот на [[Лав Николаевич Толстој|Лав Толстој]] и Фјодор Достоевски, чии споредби предизвикале критики, а за кои Д. С. Мережковски страсно пишувал во својот книжевен есеј „''Толстој и Достоевски''“ {{Sfn|Мережковский|1901—1902}}. Со ретки исклучоци, читателите ги поделиле своите симпатии меѓу двајцата големи руски писатели. Николај А. Бердјаев, кој се сметал себеси за едно од духовните деца на Достоевски, пишувал за две структури на душата: „… ''едната е поволна за согледување на духот на Толстој, другата - за согледување на духот на Достоевски. А оние кои премногу го сакаат духовниот состав на Толстој и патот на Толстој, имаат тешкотии да го разберат Достоевски. Луѓето од типот на Толстој честопати покажуваат не само недостаток на разбирање на Достоевски, туку и вистинска аверзија кон Достоевски''“ {{Sfn|Бердяев|1923}}. В. В. Вересаев{{sfn|Бердяев|1923|loc=Глава IX. Достоевский и мы|с=}}, [[Андреј Бели]],<ref>{{Наведена книга|url=|title=Глава IX. Достоевски и ние|last=Бердјев|first=|publisher=|year=|isbn=|page=|author-link=}}</ref> [[Владимир Набоков|В. В. Набоков]] му дал предност на Л. Н. Толстој, што влијаело врз нивните проценки за делото на Достоевски: светлиот Толстој (жив живот) бил во контраст со мрачниот Достоевски (бања со пајаци, тарантула). [[Иван Бунин|Иван А. Бунин]] го обожавал [[Лав Толстој]] и предложил Достоевски да се исфрли од бродот на современоста. Оваа место е во согласност со зборовите на Бунин цитирани од Ирин В. Одоевцев: „''Тој [Достоевски] нема описи на природата - поради недостаток на талент''“<ref name="ReferenceB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/pdf/tunimanov_1992.pdf/|title=Бунин и Достоевски (во врска со приказната на И. А. Бунин „Завиткани уши“)|year=1992|work=В. А. Туниманов|publisher=Руска литература|accessdate=2015-12-22|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081120/http://www.fedordostoevsky.ru/pdf/tunimanov_1992.pdf/|url-status=bot: unknown}}</ref>. Познато е дека Иван Бунин не го сакал Достоевски и го сметал за лош писател. Сепак, Галина Н. Кузнецова истакнала дека „''перцепцијата на Бунин за Достоевски била многу посложена отколку што може да изгледа од неговите зборови и не секогаш останувала негативна''“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/pdf/stanuta_1992.pdf/|title=Достоевски како што го перцепирал Бунин|year=1992|work=А. А. Станјута|publisher=Руска литература|accessdate=2016-03-05|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305221258/http://www.fedordostoevsky.ru/pdf/stanuta_1992.pdf/|url-status=bot: unknown}}</ref>. Како доказ дека Достоевски не му бил непријател на Бунин, В. А. Туниманов ги цитира зборовите на Галина Кузнецова: „''Достоевски му е непријатен, туѓ на неговата душа, но тој ја препознава својата сила, самиот често вели: секако, прекрасен руски писател - сила! Широко се пишува дека не го сака Достоевски, но тоа е всушност само случај. Сето ова се должи на неговата страсна природа и страст за изразување''“<ref name="ReferenceB"/>. Преводите на делата на Лав Толстој станале познати во Европа во текот на [[1864]] година, 20 години порано од делата на Фјодор Достоевски. Во 1908 година, Андре Жид напишал: „''Заедно со имињата'' на ''[[Хенрик Ибзен|Ибзен]] и [[Фридрих Ниче|Ниче]], треба да се спомене не името на Толстој, туку името на Достоевски, колку и да е голем, и можеби најзначајниот од тројцата''“ {{Sfn|Андре Жид|2002}}. Темелна компаративна книжевна анализа на гигантите на руската проза дал марксистичкиот критичар Валеријан Переверцев во 1912 година {{Sfn|Переверзев|1982}}. Значајно е што советскиот научник на Достоевски Георгиј М. Фридландер, на крајот на 20 век, продолжил да ги споредува овие два врва од историјата не само на руската, туку и на целата светска книжевност, два национални генијалци кои „''по уметничка моќ, длабочина и ширина на нивното репродуцирање на животот биле споредливи со [[Хомер]] и Шекспир''“ {{Sfn|Фридлендер|1982}}. Според Григориј С. Померанц, Толстој и Достоевски ги изразувале „''расположенијата на подлабоките слоеви на Русија, жртвувани за напредокот''“ {{Sfn|Померанц|1990}}. Според мислењето на Г. С. Померанц, [[Иван Тургенев]] и Иван Гончаров припаѓале на либералното крило, кругот на списанието Современик на радикалното крило, а Толстој и Достоевски на русистичкото крило {{Sfn|Померанц|1990}} со популарна аверзија кон буржоаскиот напредок {{Sfn|Померанц|1990}}. Во своите романи, Достоевски и Толстој барале решение за злото во човечката душа, што е чекор напред во уметничкиот развој на човештвото {{Sfn|Померанц|1990}}. == Проценки на креативноста и влијание == === Современици === Делото на Достоевски имало длабоко влијание врз руската и светската култура. Книжевното наследство на писателот се оценува различно во Русија и во странство. Времето покажало дека една од раните проценки на В. Г. Белински била точна: „''Неговиот талент [на Достоевски] е еден од оние што не се веднаш разбираат и препознаваат. Во текот на неговата кариера ќе се појават многу таленти што ќе бидат споредени со него, но на крајот ќе бидат заборавени токму кога ќе го достигне врвот на својата слава''“ <ref>{{cite web|autor=[[Висарион Григоревич Белински]]|часть=Петербуршка збирка, објавена од Н. Некрасов|title=V. Критика|publisher=Белешки за татковината|тип=научно и литературно списание|year=1846|volume=3|том=XLV|page=|issn=}}</ref>. Уште при појавата на првиот роман на Достоевски, тој бил пречекан со блескави критики, а големиот критичар Белински напишал дека „никој од руските писатели така не ја почнал кариерата“, дека се работи за „необичен талент“<ref>Milosav Babović, „Bedni ljudi F. М. Dostojevskog“, Fjodor Dostojevski, ''Bedni ljudi''. Beograd: Rad, 1960, str. 147.</ref> и дека се појавил новиот [[Гогољ]].<ref>Радован Лалић, „Предговор“ во: Николај Васиљевич Гогољ, ''Мртве душе (поема)''. Београд: Просвета, 1966, стр. LIX.</ref> Николај Н. Страхов го сметал главниот карактеристичен креативен квалитет на Достоевски за неговата „''способност за многу широка симпатија, способност да сочувствува со животот во неговите најниски претстави, увид способен да открие вистински човечки движења во душите искривени и потиснати, очигледно, до крај''“, способноста „''да го прикаже со голема суптилност''“ внатрешниот живот на луѓето, додека главните ликови во неговите дела се „''слаби луѓе, болни по дух од една или друга причина, достигнувајќи ги последните граници на опаѓање на духовната сила, до заматување на умот, до злосторство''“. Страхов ја нарекол постојаната тема на своите дела борбата „''помеѓу таа искра Божја што може да гори во секој човек и сите видови внатрешни заболувања што ги совладуваат луѓето''“ <ref>''Н. Н.Страхов '' [http://az.lib.ru/s/strahow_n_n/text_1866_nasha_slovesnost_oldorfo.shtml Нашата извонредна книжевност] {{Wayback}}// «Отечественние Записки», Т. 170, 1866.</ref>. === Пред 1917 година === Во 1905 година, уредникот на [[Руски биографски речник|Рускиот биографски речник]], Александар Половцов, напишал дека и покрај обемната книжевност за Ф. М. Достоевски, сеопфатната и непристрасна проценка на него како писател и личност е комплицирана од пропусти, контрадикторни проценки и ставови.<ref>Половцов А. А., Достоевски, Фјдор Михајлович // Руски биографски речник: во 25 тома. — СПб.—М., 1896—1918. с. 669</ref> Димитриј П. Мирски, чии некои (но не сите) главни тези од статијата за Достоевски биле употребени 50 години подоцна од [[Владимир Набоков]] <ref group="К">В. В. Набоков не го сметал своето предавање за Достоевски за академска статија: „Имам премалку академски професор во мене за да предавам она што не ми се допаѓа. Нема да го кријам фактот дека страсно сакам да го побијам Достоевски.“</ref><ref>Половцов А. А., Достоевски, Фјдор Михајлович // Руски биографски речник: во 25 тома. — СПб.—М., 1896—1918. с. 669<ref>{{книга|isbn=0521248906|pages=215|автор=Garth M. Terry|часть=Dostoyevsky studies in Great Britain: a bibliographical survey|ссылка часть=|заглавие=|оригинал=New Essays on Dostoyevsky|ссылка=https://books.google.ru/books?id=UH_VyT6nscwC&dq=first+English+translations+were+by+Marie+von+Thilo+in+1881&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1983|allpages=252}}</ref>, „''се одликуваше со својата разноврсна ерудиција, острина на проценките, полемичка страст, што понекогаш водеше до субјективизам''“ <ref>Чертков Л. Н. Мирски // Кратка литературна енциклопедија / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советска енциклопедија, 1962—1978.</ref>, и го сметал Достоевски за многу сложена фигура и од историска и од психолошка гледна точка и ја истакнал потребата да се прави разлика „''не само помеѓу различни периоди од неговиот живот и различни линии на неговиот поглед на светот, туку и помеѓу различни нивоа на неговата личност''“ {{Sfn|Мирский|1992}}. За време на животот на писателот, покрај поединечните издаваштва, биле објавени две собрани дела: двотомна збирка (1860) и четиритомна збирка (1865-70), кога [[Записи од мртвиот дом (роман)|„Записи од мртвиот дом“]] се сметал за најдобро дело на Достоевски {{Sfn|Мирский|1992}}. Оваа оценка ја делеле и Л. Н. Толстој и В. И. Ленин {{Sfn|Фридлендер|1956}}. „Двојникот“, „Записи од мртвиот дом“ и [[Идиот (роман)|„Идиот“]] биле неразбирливи за неговите современици. Подоцна, во своето дело „Легендата за големиот инквизитор“ (1894) [[Василиј Розанов|, В. В. Розанов]] пишувал за „Записите“ како камен-темелник на литературното дело на Достоевски, главна линија во неговиот поглед на светот. Единствениот критичар кој го разбрал идеолошкиот концепт на романот „Идиот“ бил противникот и идеолошкиот ривал на писателот [[Михаил Салтиков-Шчедрин]] {{Sfn|Орнатская, Туниманов|1992}}. Со текот на времето, [[Злосторство и казна|„Злосторство и казна“]] бил признат како најдобар роман <ref name="ЭСБЕ"/> {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. Во најзначајните статии на современите критичари на „рускиот [[Јакобинци|јакобин]]“ Петар Н. Ткачов и теоретичарот на популизмот Николај К. Михајловски, сложените филозофски проблеми на „''Бесови''“ биле премолчени, а главното внимание било посветено на антинихилистичката насока на романот {{Sfn|Орнатская, Туниманов|1992}}. Дури и пред објавувањето на „[[Бесови (роман)|Бесови“]], Достоевски предвидел дека ќе добие репутација на „ретрограден“. Оценката на писателот како ''реакционер'' цврсто се вкоренила во либералната, револуционерно-демократската, [[Народништво|популистичката]], а подоцна и во [[Марксизам|марксистичката]] критика {{Sfn|Фридлендер|1956}}, и се среќава кај современите автори. Зборовите на [[Роза Луксембург]] звучеле дисонантно во марксистичката критика; таа се согласувала со оценката на Достоевски како реакционер, но во исто време сметала дека основата на неговото дело не е реакционерна<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ruthenia.ru/sovlit/j/60.html/|title=В. Короленко. (Во врска со „Историјата на мојот современик“)|year=1921|work=[[Роз Луксембург]]|publisher=Краснаја Нова|accessdate=2015-09-08|archive-date=2015-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908055356/http://www.ruthenia.ru/sovlit/j/60.html/|url-status=bot: unknown}}</ref>. По смртта на писателот, „[[Браќа Карамазови]]“ добиле повисоки пофалби. Дмитриј П. Мирски пишувал за четирите големи романи на писателот („Петокнижјето“ без романот „[[Момче (роман)|Момче]]“). Дури во втората половина на 20 век, научниците за Достоевски почнале да ги нарекуваат петте најпознати романи на писателот „големото Петокнижје“. Некои либерални и демократски личности, особено лидерот на либералните [[Народништво|популисти]] Николај К. Михајловски,<ref>Н.К. Михајловски, Б.Аверин „Социолошка критика на Н.К. Михајловски“ // Литературна критика: статии за руската литература од 19-ти - почетокот на 20-ти век. - Л.: Фикција, 1989. - стр. 22-23. - 608 стр. - (Руска литературна критика).</ref> двосмислено ја оцениле личноста на Достоевски. Во 1913 година, [[Максим Горки]] бил првиот што го опишал Достоевски како „''злобен гениј''“ и садомазохист<ref>{{Наведена книга|url=|title=„За Карамзовите“|last=Максим|first=Горки|publisher=Руско слово|year=|isbn=|page=22|author-link=[https://archive.org/details/isbn_5867120252/page/n170 171]}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=|title=„За Карамзовите“|last=Максим|first=Горки|publisher=Руско слово|year=1913|isbn=|page=24|author-link=[https://archive.org/details/isbn_5867120252/page/n170 171]}}</ref>. Во 1912 година, В. Ф. Переверзев напишал дека, во однос на искреноста и вистината, оригиналноста и новината на содржината, уметничката вредност на делата на Достоевски е генерално призната {{Sfn|Переверзев|1982}}, и ги поделил проценките за значењето на делото на Достоевски на три гледни точки врз основа на нивните најдобри претставници: * [[Николај Константинович Михајловски]]: Ликовите на Достоевски се ментално болни и работа на психијатрите е да се справат со нив; делата на Достоевски немаат уметничка вредност. * [[Димитриј Сергеевич Мережковски]] - Делата на Достоевски имаат пророчко, месијанско значење; хероите на Достоевски се гласници на новото човештво, но ние не сме во состојба да го разбереме значењето на делата на Достоевски. * [[Висарион Белински|Висарион Г. Белински]] и [[Николај Доброљубов|Николај А. Доброљубов]], хероите на Достоевски, претставуваат широко распространет општествен феномен, „''тие ни поставуваат голема општествена задача, барајќи да ја решиме и со мисла и со акција''“ {{Sfn|Переверзев|1982}}. Переверзев напишал: „''Михајловски целосно не успеа да ја разбере двојната природа на психата на хероите на Достоевски. Михајловски погрешно ја разбра природата на делото на Достоевски''“ {{Sfn|Переверзев|1982}}. Н.К. Михајловски не успеал да ја процени сложеноста и оригиналноста на делото на Достоевски, го негирал хуманизмот на писателот, што го забележале В.Г. Белински и Н.А. Доброљубов, не ја видел иновацијата на реализмот во психологијата на „''големиот истражувач на срцето''“ и го сметал „''суровиот талент''“ за карактеристика на неговата лична психологија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://feb-web.ru/feb/kle/Kle-abc/ke4/ke4-8853.htm/|title=Кратка литературна енциклопедија|year=1962-1978|work=Г. Бјалиј|publisher=Кратка литературна енциклопедија|accessdate=|archive-date=2025-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005132942/http://feb-web.ru/feb/kle/Kle-abc/ke4/ke4-8853.htm|url-status=dead}}</ref>. Двосмислени проценки биле споделени од идеолошките противници на Достоевски - либерали, демократи, комунисти, фројдовци, ционисти, кога глобалното значење на делото на писателот не било оспорено: „''Достоевски е гениј, но''...“. По „''но''“ следела негативна идеолошка етикета. Вакви гледишта се среќаваат и денес. За соодветно да се согледаат контрадикторните, меѓусебно исклучувачки проценки на авторитативни автори, мора да се земе предвид историската и политичката ситуација, како и посветеноста на одредена идеологија. На пример,[[Владимир Соловјов]] напишал дека Достоевски, пророкот, „''верувал во бесконечната моќ на човечката душа''“, а [[Георгиј Фридлендер]] го цитирал мислењето на основачот на социјалистичката реалистичка книжевност, [[Максим Горки]], кој полемизирал со Достоевски против неговото „''неверување во човекот, неговото претерување со моќта на темната, „ѕверска“ природа генерирана кај човекот од моќта на сопственоста''“ {{Sfn|Фридлендер|1956}}. Достоевски првпат бил спореден со [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] од страна на историчарот и страствен обожавател на писателот Јевгениј Тарле, кој го сметал рускиот писател за „''најголем уметник на светската книжевност''“. Откако одржал предавање под наслов „''Шекспир и Достоевски''“ на Руското собрание во [[Варшава]] во 1900 година, Е. В. Тарле и пишал на А. Г. Достоевска: „''Достоевски отворил такви бездни и бездни во човечката душа што останале затворени и за Шекспир и за Толстој''“ <ref>{{Наведена книга|url=|title=Билтен на Академијата на науките на СССР|last=Фридмановна|first=Галина Коган|publisher=Наука|year=1979|isbn=|page=|author-link=[http://rus-shake.ru/criticism/Kogan/Tarle/]}}</ref>. Според теологот [[Роуан Вилијамс]], Достоевски, романописецот, размислувал креативно, како Шекспир.<ref name="Роуэн Уильямс2">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7724000/7724574.stm|title=Роуан Вилијамс: Размислував да се преобратам во православие|author=Рубинштајн, Наталија; Барнс, Лиз; [[Екатерина Јуриевна Гениева]]|date=2008-11-12|publisher=[[Руска служба на Би-Би-Си]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006034932/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7724000/7724574.stm|archive-date=2015-10-06|access-date=2015-10-05|url-status=live}}</ref> Голем број автори (С. Н. Булгаков во својот извештај „Руска трагедија“<ref>{{cite web|url=http://www.vehi.net/bulgakov/tragediya.html|title=Руска трагедија|author=Булгаков С. Н.|publisher=Библиотека «Вехи»|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426110101/http://www.vehi.net/bulgakov/tragediya.html|archive-date=2015-04-26|access-date=2015-08-31|url-status=live}}</ref>, М. А. Волошин, Вјачеслав Иванов во својот говор кој станал основа за статијата „Главниот мит во романот „Бесови“<ref>{{cite web|url=http://www.vehi.net/dostoevsky/ivanov.html#a3|title=Главниот мит во романот „Демони“|author=Вјачеслав Иванов|publisher=Библиотека «Вехи»|archive-url=https://web.archive.org/web/20101102180644/http://www.vehi.net/dostoevsky/ivanov.html#a3|archive-date=2010-11-02|access-date=2015-08-31|url-status=live}}</ref>, В. В. Розанов) биле првите што зборувале за трагичната природа на делата на Достоевски. Во 1911 година, Вјачеслав Иванов вовел нов термин „''трагичен роман''“ во однос на романите на Достоевски, кој, заедно со споменатите автори, го користеле Д. С. Мережковски, И. Ф. Аненски, А. Л. Волински, А. В. Луначарски, В. В. Вересаев и други. [[Веховство|Веховитите]] и руските религиозни филозофи Николај Бердјаев {{Sfn|Бердяев|1923}}, Сергеј Н. Булгаков, [[Владимир Соловјов]], [[Георгиј Флоровски]], [[Семен Франк]] и [[Лав Шестов]] {{Sfn|Шестов|1903}} биле првите што го привлекле вниманието кон филозофскиот правец на делото на Достоевски. Овие автори биле под влијание на идеите на Достоевски и, во своите статии и монографии, дадле најпозитивна оценка за делото на писателот во руската критика <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vehi.net/dostoevsky/index.html|title=Фјодор Михајлович Достоевски|publisher=Библиотека «Вехи»|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009024018/http://vehi.net/dostoevsky/index.html|archive-date=2015-10-09|accessdate=2015-08-30}}</ref>. Недостатокот на академска аргументација е карактеристичен за сите автори кои го побиваат значењето на делото на Достоевски. Негативната оценка на делото на Достоевски во 19 и почетокот на 20 век била едноставно прашање на споменување на тешката болест на писателот, кога широко се верувало дека [[Епилепсија|епилептичните напади]] предизвикуваат уништување на личноста. Главната грешка на оние кои го критикуваат делото на Достоевски е идентификацијата на авторот со ликовите во неговите дела, на што предупредил О. Ф. Милер, првиот биограф на писателот. === Советски период === Достоевски не се вклопувал во рамките на официјалната марксистичка книжевна критика, бидејќи се спротивставувал на насилните методи на револуционерна борба, проповедал [[христијанство]] и се спротивставувал на [[Атеизам|атеизмот]]. [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] не сакал да губи време читајќи ги романите на писателот, но по познатата споредба со „''лошиот Достоевски''“, револуционерните книжевни научници биле принудени да ги следат упатствата на водачот. Во 1920-тите и 1930-тите, имало случаи на целосно отфрлање на Достоевски <ref>{{Публикация|статья|автор=С. С. Шаулов|часть=Религиозноста на Достоевски како методолошки проблем на советската книжевна критика|заглавие=Евангелски текст во руската книжевност од 18-ти до 20-ти век: цитат, сеќавања, мотив, заплет, жанр: збирка. научен превод, том 7|ссылка=|издание=Проблеми на историската поетика|тип=ежеквартальный рецензируемый журнал|год=2012|номер=3|страницы=216—223|issn=}}</ref>. [[Марксизам-ленинизам|Марксистичко-ленинистичката]] книжевна критика не можела а да не го смета Достоевски за класен непријател, контрареволуционер. Но, дотогаш, делото на писателот станало широко познато и високо ценето на Запад. Во контекст на изградбата на пролетерска култура, револуционерната книжевна критика била принудена да го отфрли Достоевски или да го прилагоди неговото дело на барањата на идеологијата, додека молчела за итни, непријатни прашања {{sfn|Пономарёв|2007|loc=|с=616}}. Во 1921 година, [[Анатолиј Луначарски]], во говор на прославата во чест на стогодишнината од раѓањето на Ф. М. Достоевски, го рангирал меѓу големите писатели и меѓу големите пророци на Русија: „''Достоевски не е само уметник, туку и мислител. Достоевски е социјалист. Достоевски е револуционер!...патриот''.“ Првиот народен комесар за образование на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|РСФСР]] го објавил откривањето на делови од романот „[[Бесови (роман)|Бесови]]“ кои не биле објавени во доживотните изданија на Достоевски поради цензура: „Денес овие поглавја ќе бидат објавени“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://web.archive.org/web/20151019220942/http://lunacharsky.newgod.su/lib/raznoe/dostoevskij-kak-hudoznik-i-myslitel|last=Луначарски|first=Анатолиј Василевич|date=1921|work=Достоевски како уметник и мислител|archive-url=http://lunacharsky.newgod.su/lib/raznoe/dostoevskij-kak-hudoznik-i-myslitel|archive-date=|accessdate=2015-10-19}}</ref>. Поглавјето „''Кај Тихон''“, кое радикално ја променило перцепцијата за ликот на Ставрогин и идеите на романот, било објавено како додаток на комплетната збирка на фикцијата на Ф. М. Достоевски во [[1926]] година. Во октомври 1921 година, во [[Санкт Петербург|Петроград]], членовите на Слободното филозофско здружение широко ја прославиле 100-годишнината од раѓањето на Ф. М. Достоевски. На состаноците на здружението биле прочитани осум предавања во спомен на писателот (поточно, од [[Виктор Шкловски|Виктор Б. Шкловски]], [[Арон Штајнберг]] и Иванов-Разумник)<ref>{{Наведена книга|title=Волфила[Слободно филозофско здружение на Петроград], 1919-1924|last=Белоус|first=В.Г.|date=2005|publisher=Модест Колеров: Три квадрати|isbn=5-94607-023-1|location=|page=416—417|author-link=}}</ref>. Но, марксистичката идеологија почнала да ги потчинува хуманистичките науки. Како дел од борбата против несогласувањето, религиозните филозофи кои претходно давале високи пофалби за делото на Достоевски биле принудени да ја напуштат земјата со [[филозофски пароброд]]и, а центарот на студиите за Достоевски се преселил во [[Прага]]. На [[20 ноември]] [[1929]] година, А. В. Луначарски, во својот воведен говор на вечерта посветена на Ф. М. Достоевски, зборувал за најголемиот писател на руската книжевност и еден од најголемите писатели на светската книжевност, споменувајќи го достоевскизмот и споделувајќи ја оценката на В. Ф. Переверцев {{Sfn|Переверзев|1930}}: ''Достоевски „беше, и покрај неговото официјално благородно потекло, претставник на разночинска Русија, претставник на буржоазијата. …Но, дали Достоевски е штетен? Во некои случаи, многу штетен, но тоа не значи дека верувам дека треба да му се забрани влез во библиотеката или на сцената''“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vstupitelnoe-slovo-na-vecere-posvasennom-f-m-dostoevskomu|title=Воведни зборови на вечерта посветена на Ф. М. Достоевски|last=Л. М. Хлебников|publisher=Наследството на Луначарски|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001121057/http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vstupitelnoe-slovo-na-vecere-posvasennom-f-m-dostoevskomu|archive-date=2015-10-01|accessdate=2015-09-03}}</ref>. За време на кампањата против [[контрареволуција]]та и [[Антисемитизам во СССР|антисемитизмот]] во [[Советскиот Сојуз]] во 1920-тите и 1930-тите, „антисемитот“ и „контрареволуционерниот“ Достоевски не бил забранет како писател. Сепак, романите „[[Бесови (роман)|Бесови]]“ и „[[Дневникот на писателот]]“ биле објавени само во собрани изданија, никогаш како посебни изданија, а нивното значење во делото на писателот било прикриено. Статија за Достоевски се појавила во првиот советски учебник по литература, објавен во 1935 година {{Sfn|Пономарёв|2007}}. Името на Ф. М. Достоевски исчезнало од списокот на автори изучувани во вториот училиштен учебник, создаден во 1938-1940 година {{Sfn|Пономарёв|2007}}. Делата на писателот долго време биле исклучени од училишните<ref name="Фрид13">{{публикация|книга|автор=[[Георгиј Михајлович Фридлендер]]|часть=Достоевски во периодот на новото размислување|заглавие=Достоевски: Материјали и истражување|ссылка=http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr09.pdf|ответственный=Редактор Г. М. Фридлендер|издание=научно издание|место=Л.|издательство=Наука|год=1991|том=9|страницы=5|страниц=304|архив дата=2015-12-22|архив=https://web.archive.org/web/20151222142924/http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr09.pdf}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://solzhenicyn.ru/modules/pages/Pismo_IV_Vsesoyuznomu_sezdu_Soyuza_sovetskih_pisatelej.html|title=Писмо до IV Сесојузнички конгрес на Сојузот на советските писатели|publisher=Александар Исаевич Солженицин|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222094527/http://solzhenicyn.ru/modules/pages/Pismo_IV_Vsesoyuznomu_sezdu_Soyuza_sovetskih_pisatelej.html|archive-date=2015-12-22|accessdate=2015-12-13}}</ref>, па дури и од универзитетските книжевни програми.<ref>{{Наведена книга|title=II Меѓународен симпозиум „Руска литература во светскиот културен контекст“: Избрани трудови и апстракти|last=Погорелова|first=Ксенија|date=2008|publisher=Фонд на Достоевски|isbn=5-902832-03-9|location=|page=535—537|author-link=}}</ref> Достоевски не влегол во [[пантеон]]от на писатели официјално признати од советската влада - неговиот портрет отсуствува од барелефите ([[Александар Сергеевич Пушкин|Пушкин]], [[Лав Николаевич Толстој|Толстој]], [[Антон Павлович Чехов|Чехов]], [[Максим Горки|Горки]], [[Владимир Мајаковски|Мајаковски]], [[Михаил Шолохов|Шолохов]]; или: Пушкин, [[Николај Гогољ|Гогољ]], Толстој, Чехов, Горки, Мајаковски) на зградите на советските училишта. Во 1956 година, писателот бил рехабилитиран од советската книжевна критика, кога „''успехот на Достоевски на Запад ги надмина неговите идеолошки гревови против советскиот режим''“, а етикетата „''реакционер''“ исчезнала од неговата карактеризација {{Sfn|Пономарёв|2007}}. Достоевски бил вклучен во пантеонот на руските советски класици во последниот училиштен учебник, објавен во [[1969]] година {{Sfn|Пономарёв|2007}}. Затоа, зборовите на формалниот училиштен теоретичар [[Виктор Шкловски]], „''Делото на Достоевски падна под тешките шахти на историјата, под силниот притисок на оловните букви на времето''“, може да се сфатат не толку како да се однесуваат на времето пред победата на пролетерската револуција, туку повеќе како на времето по неа. Подоцнежните откритија на советските научници за Достоевски биле одразени во корегираните и дополнети коментари на последните 30-томни комплетни дела на Ф. М. Достоевски {{Sfn|ПСС в 30 т.|1972—1990}}. === Современа Русија === Домашните истражувачи на делото на Достоевски учествуваат во активностите на [[Меѓународно друштво на Достоевски|Меѓународното друштво на Достоевски]] од крајот на 1980-тите. Во 1991 година, Г. М. Фридлендер ги пресметал достигнувањата на советските студии за Достоевски во својата статија „''Достоевски во периодот на новото размислување''“<ref name="Фрид13"/>. Уредниците на серијата „''Достоевски. Материјали и истражување''“ предупредуваат против статии, извештаи и белешки што се однесуваат на делата на [[Владимир Илич Ленин|Владимир Ленин]], чии некои проценки може да изгледаат анахронистички, што особено може да се однесува на студии поврзани со религиозните теми на писателот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fedordostoevsky.ru/research/mr/|title=Материјали и истражување|publisher=Фјодор Михајлович Достоевски: Антологија на неговиот живот и дела|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115152311/http://www.fedordostoevsky.ru/research/mr/|archive-date=2016-01-15|accessdate=2016-01-09}}</ref>. Во 1997 година, Фондацијата Достоевски била основана во Русија од страна на научникот за Достоевски Игор Л. Волгин <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dostoevsky-fund.ru/page.php?id=1|title=Општи информации|publisher=Фонд „Достоевски“|archive-url=https://archive.today/20130417040039/http://www.dostoevsky-fund.ru/page.php?id=1|archive-date=2013-04-17|accessdate=2015-09-30}}</ref>. Владимир Н. Захаров, претседател на Меѓународното друштво на Достоевски, напишал дека Достоевски во моментов е еден од најпроучуваните и најистражуваните писатели. Библиографијата на студии за неговото дело годишно се надополнува со објавување на десетици монографии и стотици статии низ целиот свет <ref>{{Публикация|книга|автор=Захаров|автор имя=В. Н.|автор линк=Захаров, Владимир Николаевич (книжевен критичар)|часть=Што не знаеме за Достоевски?|ссылка часть=|заглавие=II Меѓународен симпозиум „Руска литература во светскиот културен контекст“: Избрани трудови и апстракти|ссылка=|ответственный=Под општо уредништво на Игор Леонидович Волгин|издание=|место=М.|издательство=Фонд „Достоевски“|год=2008|страницы=275|страниц=614|isbn=5-902832-03-9|ref=}}</ref>. Меѓусебните проценки за делото на Достоевски се променувале со текот на времето, но продолжуваат да постојат и денес. Писателот Михаил Јосифоцич Велер признал дека започнал да го чита Достоевски „''на 25-годишна возраст - не му се допаѓало. Тој е монструозно несмасен во јазикот и депресивен. Читањето на него бара стабилен нервен систем. Затоа, во училиште, човек може да се ограничи на предавање за Достоевски, каде што се скицира контурата - идеолошка, филозофска, уметничка - а потоа остатокот му се остава на ученикот да го работи во иднина''“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pravoslavie.ru/94537.html|title=ЕГЕ 2017: За што да се подготвиме? Новиот модел на USE во литературата е ставен на јавна дискусија.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706100530/http://www.pravoslavie.ru/94537.html|archive-date=2016-07-06|accessdate=2016-06-26}}</ref>. Научникот за Достоевски, Б.Н. Тихомиров, верува дека и покрај фактот дека подемот на романот „Злосторство и казна“ на чело на училишната програма за христијанската мисла во последните децении „''создава свои тешкотии и во наставата и во перцепцијата на учениците“, предлогот да се замени ова дело со друго не наишол на поддршка - „тоа е уметничко ремек-дело''“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ruvek.ru/?module=articles&action=view&id=10226|title=«Преступлению и наказанию» 150 лет|last=Генова, Анна.|date=2016-02-02|publisher=Русский век|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920051413/http://www.ruvek.ru/?module=articles&action=view&id=10226|archive-date=2016-09-20|accessdate=2016-07-30}}</ref>. === Евалуација на психоаналитичарите === [[Зигмунд Фројд]] го ​​пофалил делото на Достоевски:<blockquote>Тој е најмалку оспоруваниот писател, рангиран покрај Шекспир. „Браќа Карамазови“ е најголемиот роман напишан некогаш, а „Легендата за големиот инквизитор“ е едно од врвните достигнувања на светската книжевност, што е невозможно да се прецени.</blockquote>Во писмо до [[Штефан Цвајг|Стефан Цвајг]] од [[19 октомври]] [[1920]] година, Фројд напишал дека Достоевски нема потреба од психоанализа {{Sfn|Фрейд, Зигмунд|1995}} бидејќи психоанализата не е способна да го испита проблемот на пишувањето {{Sfn|Фрейд, Зигмунд|1995}}. Во исто време, Фројд не се сметал себеси за познавач на уметност {{Sfn|Фрейд, Зигмунд|1995}}. Препознавајќи го Достоевски како голем писател, основачот на психоанализата го посветил поголемиот дел од својата статија „Достоевски и парицидот“ (1928) на испитување на други аспекти од неговата „''богата личност''“ и бил во можност „''да извлече многу оригинални и, во рамките на својата логика, убедливи заклучоци од ограничени информации''“ {{Sfn|Фрейд, Зигмунд|1995}}. Достоевски, поседувајќи типично руска црта - правејќи компромиси со сопствената совест - бил грешник и криминалец {{Sfn|Фрейд, Зигмунд|1995}}. Рускиот писател се покорувал на световните и духовните власти, го обожавал царскиот татко и христијанскиот Бог и гравитирал кон бездушен [[руски национализам]]. Неговите морални борби завршиле на неславен начин: „''Достоевски ја пропушти можноста да стане учител и ослободител на човештвото; тој им се придружи на неговите затворски чувари; идната култура на човештвото малку ќе му должи''“ {{Sfn|Фрейд, Зигмунд|1995}}. Развојот на овие тези може да се проследи во делата на следбениците на Фројд во нивните обиди да го применат [[Психоанализа|психоаналитичкиот метод]] во проучувањето на делото на Достоевски. Делата на [[Зигмунд Фројд]] и неговите следбеници (И. Нојфелд, [[Татјана Розентал|Т.К. Розентал]], [[Иван Ермаков|И.Д. Ермаков]], [[Николај Осипов|Н.Е. Осипов]]) за Достоевски сведочат за недоследноста во примената на методот на психоанализа во [[Книжевна критика|книжевната критика]]{{sfn|Ермаков|1999|loc=Эткинд А. М. И. Д. Ермаков и начало русского психоанализа|с=7, 8}}. Проценката на делото на рускиот писател од страна на психоаналитичарите не издржала на академската критика{{sfn|Ефремов|2006|с=32—37}}. В.С. Ефремов го цитира мислењето на научникот за Достоевски Алфред Боем за „''насилното навлегување на психоанализата во областа на книжевните студии''“: „''Преземени без посебно познавање на оваа област, овие обиди обично водеа кон дилетантизам, облечен во форма на научно знаење. Во повеќето случаи, заклучоците во овие дела се засноваат на целосно занемарување на спецификите на книжевното дело''“{{sfn|Ефремов|2006|с=36}}. Заклучоците на следбениците на Фројд не можат ни да се сметаат за научни хипотези, бидејќи во нивната аргументација биле користени застарени, несигурни и полусигурни извори{{sfn|Ермаков|1999|loc=Строганова Е. Н., Строганов М. В. Коммениарии|с=489}} мемоарите на современици и документите што се спротивставувале на тезите за Едиповиот комплекс не биле земени предвид, а текстовите на авторот биле слободно толкувани{{sfn|Ермаков|1999|loc=Строганова Е. Н., Строганов М. В. Коммениарии|с=490}}. Воведната статија од А. М. Еткинд и коментарите од Е. Н. Строганова и М. В. Строганов за делото на И. Д. Ермаков за Достоевски, во која писателот бил оценет како претходник на психоанализата, им покажале на читателите и истражувачите каква не треба да биде психоаналитичката книжевна критика{{sfn|Ермаков|1999|loc=Строганова Е. Н., Строганов М. В. Коммениарий 14|с=491}}, што заработило едногласно негодување кај филолозите{{sfn|Ермаков|1999|loc=Строганова Е. Н., Строганов М. В. Коммениарий 1, 11|с=502}}, став со голема доза на хумор од В. Ф. Ходасевич{{sfn|Ефремов|2006|с=33}}, остра оценка од Г. А. Мајер{{sfn|Ефремов|2006|с=35—36}}, предизвикувајќи насмевка и активно отфрлање од современиот читател{{sfn|Ефремов|2006|с=33}}. Во еден напис од 2012 година, И. А. Есаулов анализирал „''некои маргинални одредби од концептот на Фројд и неговиот напис за Достоевски''“, забележувајќи дека менталниот фокус на „''културната несвесност''“ на основачот на психоанализата е сè уште карактеристичен за постсоветската книжевна критика, и „…''патеките на студиите за Достоевски и Достоевски се разминувале донекаде. Речиси сто години''“<ref>{{Наведена книга|title=II Меѓународен симпозиум „Руска литература во светскиот културен контекст“: Избрани трудови и апстракти|last=Погорелова|first=Ксенија|date=2008|publisher=Евангелскиот текст во руската литература од 18-20 век. Цитат, сеќавање, мотив, заплет, жанр|isbn=5-902832-03-9|location=Петрозаводск|page=360—371|author-link=}}</ref> В. Г. Калашников го привлекува вниманието на фактот дека Т. К. Розентал, за разлика од Фројд и многу други психоаналитичари, не го сметал „[[Едипов комплекс|Едиповиот комплекс]]“ за одлучувачки за личноста на писателот {{Sfn|Калашников|2016}}, го цитира мислењето на Б. С. Мејлах: „''во Русија, преносот на фројдовизмот на почвата на проучување на креативната личност на писателот ја покажа својата целосна стерилност''“ {{Sfn|Калашников|2016}}, смета дека главната заслуга на психоанализата е точното толкување на болеста на Ф. М. Достоевски како прикажување на [[невроза]], која со години останала надвор од видното поле на истражувачите, што овозможува надминување на вообичаениот мит за епилепсијата на големиот писател. Истражувачот верува дека „''многу откритија на првиот психоаналитичар биле имплицитно, уметнички предвидени во делото на генијот на светската книжевност''“ {{Sfn|Калашников|2016}}. === Прифаќање во странство === Во 1931 година, [[Едвард Халет Кар]] напишал: „''Достоевски влијаел врз речиси сите водечки романописци од Англија, Франција и Германија во текот на последните дваесет години''“<ref>{{Наведена книга|title=Нови есеи за Достоевски|url=https://archive.org/details/newessaysondosto0000unse|last=Тери|first=Гарт|date=1983|publisher=Прес на Кембричкиот универзитет|isbn=0521248906|location=Кембриџ|page=[https://archive.org/details/newessaysondosto0000unse/page/215 215]|author-link=https://books.google.ru/books?id=UH_VyT6nscwC&dq=first+English+translations+were+by+Marie+von+Thilo+in+1881&hl=ru&source=gbs_navlinks_s}}</ref> Од гледна точка на [[Франц Кафка]], Достоевски е еден од четворицата „''со кои тој (Кафка) почувствувал духовно сродство''“. Од „[[Писма до Фелисија]]“ (писмо од 2 септември 1913 година, во превод на Рудницки): „''Проценете сами: од четворицата луѓе со кои јас (без да се споредувам со нив ниту по силата, ниту според моќта на дофат) чувствувам крвна врска - Грилпарцер, Достоевски, Клајст и Флобер''<ref>Или оригинално: <blockquote>„Menschen, die ich (ohne an Kraft und Umfassung mich ihnen nahe zu stellen) als meine eigentlichen Blutsverwandten fühle, von Grillparzer, Dostojewski, Kleist и Flaubert, that nur Dostojewski geheiratet,...“.</blockquote></ref> Во исто време, на Запад, каде што романите на Достоевски уживаат популарност од почетокот на 20 век, неговото дело извршило значајно влијание врз генерално либерални движења како што се [[Егзистенцијализам|егзистенцијализмот]], [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Во предговорот на антологијата „Егзистенцијализмот од Достоевски до Сартр“, Валтер Кауфман напишал дека „[[Записи од подземјето|Записи од подземјето“]] на Достоевски веќе ги содржеле предусловите за појава на егзистенцијализмот<ref>{{Наведена книга|title=Егзистенцијализмот од Достоевски до Сартр [https://archive.org/details/existentialismfr00kauf/page/12 врска]|last=Кауфман|first=Валтер Арнолд|date=1956|publisher=Meridian Books|isbn=0452009308|location=Њујорк|page=[https://archive.org/details/isbn_9780452009301/page/215 215]|author-link=}}</ref>. Влијанието на Достоевски се чувствува во делата на многу странски класици, вклучувајќи ги [[Марсел Пруст]]<ref>{{Наведена книга|title=Contre Sainte-Beuve, Преведено од француски јазик, коментирано од Т. В. Чугунов, воведено од А. Д. Михајлов, коментирано од О. В. Смолицкаја|last=Пруст|first=Марсел|date=1990|publisher=ЧеРо|isbn=5-88711-065-1|location=Њујорк|page=215|author-link=}}</ref>, [[Андре Жид]] {{Sfn|Андре Жид|2002}} <ref>{{книга|isbn=5-7137-0021-6|ref=|автор=[[Андре Жид]]|часть=|ссылка часть=http://www.bibliotekar.ru/albert-eynshteyn/36.htm|заглавие=Достоевски. Есеи|оригинал=Dostoïevsky|ответственный=Пер. с фр. А. В. Федорова|издание=|место=Томск|издательство=Водолеј|год=1994|страницы=|страниц=287}}</ref>, [[Албер Ками]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://modfrancelit.ru/kamyu-alber/|title=Албер Ками|last=Тырков В. П.|publisher=Современа француска книжевност|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515152103/http://modfrancelit.ru/kamyu-alber/|archive-date=2013-05-15|accessdate=2015-12-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://modfrancelit.ru/mif-o-sizife-kniga-esse-a-kamyu-i-f-m-dostoevskiy-statya-val-a-lukova-vl-a-lukova/|title=Митот за Сизиф: Книга есеи од А. Ками и Ф. М. Достоевски|last=[[Валерий Андреевич Луков]]|publisher=Современа француска книжевност|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222165852/http://modfrancelit.ru/mif-o-sizife-kniga-esse-a-kamyu-i-f-m-dostoevskiy-statya-val-a-lukova-vl-a-lukova/|archive-date=2015-12-22|accessdate=2015-12-21}}</ref>, [[Жан Пол Сартр|Жан-Пол Сартр]] {{Sfn|Фокин|2013}} во Франција, [[Кнут Хамсун]] во Норвешка, [[Томас Ман]] {{Sfn|Фридлендер|1982}}, [[Херман Хесе]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hesse.ru/books/articles/?ar=43|title=За Достоевски|last=[[Херман Хесе]].|publisher=Херман Хесе / Hermann Hesse|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116011600/http://hesse.ru/books/articles/?ar=43|archive-date=2016-01-16|accessdate=2016-01-05}}</ref>, [[Хајнрих Бел]] <ref>{{публикация|книга|автор=[[Лав Зиновевич Копелев]]|часть=Достоевски во животот и делото на Хајнрих Бел. Апстракти од извештајот. Објавено од В. Н. Абросимов|заглавие=Достоевски: Материјали и истражување|ссылка=http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr17.pdf|ответственный=Отв. ред. И. Ф. Буданова, И. Д. Јакубович|издание=научное издание|место=СПб.|издательство=Наука|год=2005|том=17|страницы=320—325|страниц=414|isbn=5-02-027153-5|архив дата=2016-03-01|архив=https://web.archive.org/web/20160301193730/http://www.fedordostoevsky.ru/files/pdf/mr17.pdf}}</ref> во Германија, [[Вилијам Фокнер|Вилијам Фолкнер]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theparisreview.org/interviews/4954/the-art-of-fiction-no-12-william-faulkner|title=Вилијам Фолкнер, Уметнос на фикцијата бр. 12|last=Штајн, Џин|date=1956|publisher=The Paris Review|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123063752/http://www.theparisreview.org/interviews/4954/the-art-of-fiction-no-12-william-faulkner|archive-date=2016-11-23|accessdate=2015-08-30}}</ref>, [[Ернест Хемингвеј]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theparisreview.org/interviews/4825/the-art-of-fiction-no-21-ernest-hemingway|title=Ернест Хемингвеј, Уметнос на фикцијата бр. 21|last=Џорџ Плимптон|date=1958|publisher=The Paris Review|language=en|archive-url=https://archive.today/20130113102021/http://www.theparisreview.org/interviews/4825/the-art-of-fiction-no-21-ernest-hemingway|archive-date=2013-01-13|accessdate=2015-08-30}}</ref> во Америка, [[Кобо Абе]], [[Кензабуро Ое]] {{Sfn|Сухачев|1990}} во Јапонија. [[Алберт Ајнштајн]] го нарекол Достоевски „''голем религиозен писател''“ кој ја истражува „''мистеријата на духовното постоење''“.<ref>{{cite book |last=Вучинич |first=Александар |author-link=Алексасндар Вучинич|date=2001 |title=Ајнштајн и советската идеологија |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=978-0-8047-4209-2 |at=[https://books.google.com/books?id=f_-lAYZzP1UC&pg=PA181 p. 181] }}</ref> Во својата постхумна збирка скици „Подвижна гозба“, [[Ернест Хемингвеј]] изјавил дека кај Достоевски „''имало работи на кои може да се верува и работи на кои не може да се верува, но некои биле толку вистинити што ве менувале додека ги читате; кршливоста и лудилото, злобата и светоста и лудилото на коцкањето биле таму за да се знае''“<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=O5kw7ukXZ3gC|page=15}}|title=„Збогум на оружјето“ од Хемингвеј: критичка студија|first=Бхим|last=Дахија|author-link=Бхим Дахија|publisher=Академска фондација |date=1992|page=15|isbn=978-81-269-0772-4}}</ref>[[Џејмс Џојс]] ја пофалил прозата на Достоевски: „''... тој е човекот повеќе од кој било друг што создал модерна проза и ја интензивирал до нејзиниот денешен степен. Неговата експлозивна моќ го разбила викторијанскиот роман со неговите тивки девојки и уредни обични места; книги кои биле без имагинација или насилство''“.<ref>{{cite book |last=Пауер |first=Артур |date=2000 |title=Разговори со Џејмс Џојс |editor-last=Харт |editor-first=Клив |others=Вовед од Дејвид Норис |publisher=[[The Lilliput Press]] |isbn=9781901866414 |pages=51–60 }}</ref> Во својот есеј „''Руска гледна точка''“, [[Вирџинија Вулф]] напишала: „''Од Шекспир нема повозбудливо четиво''“.<ref>{{cite book |last=Вулф |first=Вирџинија |author-link=Вирџинија Вулф |date=1984 |chapter=Поглавје 16: Руската гледна точка |editor-last=Мекнили |editor-first=Ендрју |title=Обичниот читател |publisher=A Harvest Book – Harcourt |isbn=015602778X |at=[https://archive.org/details/commonreader00wool_0/page/178/mode/2up?q=exciting p. 178] |url=https://archive.org/details/commonreader00wool_0}}</ref> [[Франц Кафка]] го нарекол Достоевски свој „''крвен роднина''“<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=x2_4TSvSO2gC|page=9}}|title=Kafka: Gothic and Fairytale|first1=Patrick |last1=Bridgwater|publisher=Rodopi|date=2003|page=9|isbn=978-90-420-1194-6}}</ref> и бил силно под влијание на неговите дела, особено „Браќа Карамазови“ и „Злосторство и казна“, кои длабоко влијаеле на романот „[[Процес (роман)|Процес]]“.<ref>{{cite journal |last=Struc |first=Roman S. |date=1981 |title=Kafka and Dostoevsky as 'Blood Relatives' |journal=Dostoevsky Studies |volume=2 |publisher=[[University of Toronto]] – International Dostoevsky Society |pages=111–7 |url=http://sites.utoronto.ca/tsq/DS/02/111.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20121004214338/http://www.utoronto.ca/tsq/DS/02/111.shtml |archive-date=4 October 2012}}</ref> [[Херман Хесе]] уживал во делото на Достоевски и рекол дека читањето на него е како „поглед во хаосот“.{{sfnp|Müller|1982|p=8}} Норвешкиот романописец [[Кнут Хамсун]] напишал дека „''никој не ја анализирал комплицираната човечка структура како Достоевски. Неговото психолошко чувство е преовладувачко и визионерско''“.{{sfnp|Lavrin|1947|p=161}} Писателите поврзани со културни движења како што се [[Надреализам|надреализмот]], [[Егзистенцијализам|егзистенцијализмот]] и [[Бит-генерација]] го наведуваат Достоевски како да влијале врз нив,,{{sfnp|Bloshteyn|2007|p=5}} и тој се смета за претходник на рускиот симболизам,{{sfnp|Lavrin|2005|p=38}} експресионизмот{{sfnp|Burry|2011|p=57}} и психоанализата..{{sfnp|Breger|2008|p=270}} Според сопственото признание, Достоевски извршил големо влијание врз американскиот писател [[Џон Апдајк]], кој ги читал неговите дела како студент.<ref>Biljana Dojčinović, „Zeka Angstrom (opet) beži“, во: Džon Apdajk, ''Beži, Zeko, beži''. Laguna, Beograd, 2018, стр. 365.</ref> Уште еден американски писател, [[Чарлс Буковски]], признава дека во младоста многу го сакал Достоевски,<ref>Дејвид Чарлсон, ''Чарлс Буковски: Автобиограф, родов критичар, иконоборец''. Trafford Publishing, 2006, стр. 30. ISBN 1-4120-5966-6.</ref> а францускиот писател [[Албер Ками]] во младоста бил голем љубител на творештвото на Достоевски.<ref>Nada Marinković, „Alber Kami“, во: ''Stranac'', Rad, Beograd, 89.</ref> Во романот „[[Старите мајстори. Комедија]]“, австрискиот писател [[Томас Бернхард]] го нарекува Достоевски „''еден од нашите најголеми пророци''“.<ref>Tomas Bernhard, ''Stari majstori. Komedija''. Beograd: LOM, 2019, стр. 126.</ref> == Во културата == [[Податотека:Monument_to_Dostoevsky_in_Staraya_Russa_on_an_autumn_evening.jpg|мини|Споменик на Ф. М. Достоевски во Стараја Руса]] Темата „''Достоевски во книжевноста''“, влијанието на делото на Ф. М. Достоевски врз создавањето музички опуси, опери, театарски и балетски продукции засновани на делата на писателот, ликот на Достоевски во документарни и играни филмови и екранизирани адаптации на делата на писателот се претставени во голем број. ===Музика=== Влијанието на делото на Достоевски врз создавањето музички дела е подетално опишано во монографијата „''Достоевски и музиката''“ од А. А. Гозенпуд{{sfn|Гозенпуд|1971|loc=|с=150—169}}. * Опера „''Елка''“ — првиот музички опус базиран на делата на Ф. М. Достоевски, била едночинка опера од рускиот композитор [[Владимир Ребиков]]{{sfn|Гозенпуд|1971|loc=|с=149—150}} * Опера „Коцкарот“ — рускиот композитор [[Сергеј Прокофјев]] ја завршил првата верзија на своето дело заснована на истоимениот роман на Фјодор Достоевски во 1916 година.{{sfn|Гозенпуд|1971|loc=|с=150—151}} По ревизиите, првата продукција на втората верзија на операта била претставена во 1929 година во [[Брисел]] на [[француски јазик]] (Le Joueur, оп. 24, 1927). Операта премиерно била изведена во Москва во 1974 година. * Опера „''Записи од мртвиот дом''“ (''Z mrtvého domu'') е последната опера од чешкиот композитор [[Леош Јаначек]], заснована на романот на Достоевски „[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]“.{{sfn|Гозенпуд|1971|loc=|с=164—166}}. Првата изведба се одржала посмртно во 1930 година во Националниот театар во [[Брно]]. Ова е една од најдобрите музички интерпретации на делото на Достоевски, како и операта „Коцкар“ од С. С. Прокофјев [13]. * Ораториумот „''Големиот инквизитор''“ (''Der Großinquisitor'') за баритон, хор и оркестар, дело од 1942 година од германскиот композитор [[Борис Блахер]]. Првпат изведена на [[14 октомври]] [[1947]] година во [[Берлин]]. * Опера „''Раскољников''“ (''Raskolnikoff'') – швајцарскиот композитор [[Хајнрих Зутермајстер]] напишал опера во два чина по либрето од Петер Зутермајстер на германски јазик, заснована на романот „[[Злосторство и казна]]“ од Достоевски. Премиерата се одржала на [[14 октомври]] [[1948]] година во Кралската опера во [[Стокхолм]]. Композиторот ја оживеал поделената личност на Раскољников, давајќи му на херојот улога на тенор. Алтер егото на Раскољников го изведува [[баритон]]{{sfn|Гозенпуд|1971|loc=|с=166—168}}. * Опера „''Идиот''“ во четири чина од композиторот [[Мојсеј Вајнберг]]. * Операта „''Момчето на Христовата елка''“ заснована на расказите на Ф. М. Достоевски „Момчето на Христовата елка“ и „Момчето со мала рака“ во два чина, три сцени со пролог и епилог од композиторот С. А. Дјагилев, била напишана во [[2007]] година и премиерно е изведена на 27 и 28 ноември 2021 година, во Државниот театар за опера и балет во [[Астрахан]]. * Српската [[Рок-музика|рок]]-група [[Бјесови]] го добила името според [[Бесови (роман)|истоимениот роман]] на Достоевски.<ref>[https://www.discogs.com/artist/761353-Bjesovi Discogs, Bjesovi (пристапено на 24.7.2021)]</ref> ===Театар=== Драматичното дело на писателот ги инспирирало првите театарски продукции. Премиерата на првата претстава базирана на романот „Бесови“ се одржала на [[29 септември]] [[1907]] година во Театарот на Литературното и уметничкото друштво во [[Санкт Петербург]], по што следеле продукции на „Браќа Карамазови“ (1910) и „Бесови“ (под наслов „Николај Ставрогин“ на 23 октомври 1913 година) во [[Московскиот уметнички театар]]. Во одбрана на продукцијата на [[Николај Ставрогин]] на состанокот на Московското религиозно и филозофско друштво на 2 февруари 1914 година, С. Н. Булгаков одржал говор насловен како „Руска трагедија“<ref>{{cite web|url=http://www.vehi.net/bulgakov/tragediya.html|title=Русская трагедия|author=Булгаков С. Н.|date=|publisher=Библиотека «Вехи»|accessdate=2015-08-31|lang=|archive-date=2015-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426110101/http://www.vehi.net/bulgakov/tragediya.html|url-status=live}}</ref> а Вјачеслав Иванов одржал говор што станал основа за статијата „Главниот мит во романот „Бесови““<ref>{{cite web|url=http://www.vehi.net/dostoevsky/ivanov.html#a3|title=Основной миф в романе «Бесы»|author=Иванов Вяч.|date=|publisher=Библиотека «Вехи»|accessdate=2015-08-31|lang=|archive-date=2010-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20101102180644/http://www.vehi.net/dostoevsky/ivanov.html#a3|url-status=live}}</ref>. Друга продукција на „Браќа Карамазови“ во овој театар се одржала 50 години подоцна, во 1960 година. Лев Додин ги режирал „Бесови“ во Европскиот театар од 1991 година. Достоевски станал централен лик во драмата на драматургот Константин Скворцов „''Дар Божји: Драмата на љубовта од Ф. М. Достоевски''“. ===Балет=== * 1980 — Премиера на балетот „Идиот“ во [[Санкт Петербург|Ленинград]] од кореографот Борис Ајфман, базиран на истоимениот роман од Достоевски, поставен на музика од Шестата симфонија на [[Петар Илич Чајковски|Петар Чајковски]]<ref>{{cite web|url = http://www.belcanto.ru/eifmanballet.html|title = Државен академски балетски театар „Борис Ајфман“ во Санкт Петербург|author = |date = |publisher = Belcanto.ru|accessdate = 2015-12-01|lang = |archive-date = 2015-12-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208100234/http://www.belcanto.ru/eifmanballet.html|url-status = live}}</ref> * 1995 — Продукција на балетот „Карамазови“ од [[Борис Ајфман]], базиран на романот од Достоевски, поставен на музика од [[Сергеј Рахманинов]], [[Рихард Вагнер]] и [[Михаил Мусоргски]] * 2013 — Борис Ајфман поставил нова адаптација на својот балет од 1995 година „Карамазови“ со наслов „''Над гревот''“, базиран на романот „Браќа Карамазови“, поставен на музика од Сергеј Рахманинов, Рихард Вагнер и Михаил Мусоргски<ref>{{cite web|url = http://www.eifmanballet.ru/ru/repertoire/other-side-of-sin|title = По ту сторону греха|author = |date = |publisher = Државен академски балетски театар „Борис Ајфман“ во Санкт Петербург|accessdate = 2015-12-01|lang = |archive-date = 2019-04-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20190430123051/http://www.eifmanballet.ru/ru/repertoire/other-side-of-sin|url-status = live}}</ref> * 2015 — Во пролетта и летото во Државниот музички театар во [[Омск]], кореографката од Санкт Петербург Надежда Калинина подготвила оригинална продукција на балетот „Идиот“ базиран на истоимениот роман, со музика од [[Петар Илич Чајковски|Петар Чајковски]]. Кореографијата се разликува од верзијата на Борис Ајфман. Премиерата се одржала на [[30 јули]] [[2015]] година. ===Филм=== * „Куќата на мртвите“ (1932) е биографски филм во режија на Василиј Фјодоров, [[Советски Сојуз|СССР]], во кој глуми [[Николај Хмелев]] како Достоевски. * „Чокан Валиханов“ или „Неговото време ќе дојде“ (1957), Казахфилм, во кој глуми [[Владимир Чесноков]] како Достоевски. * „Партнер“ (1968) — користејќи одредени мотиви. * „Дваесет и шест дена од животот на Достоевски“ (1980) е игран филм од Александар Зархи, СССР, во кој глуми [[Анатолиј Солоницин]]. * „Софија Ковалевска“ (1985) (Александар Филипенко). * „Чокан Валиханов“ (1985) (Јури Орлов). * „Русија“ (1986) (Олег Фјодоров). * „[[Авантурист (филм од 1997)|Авантуристот]]“ (1997), Холандија, Унгарија, Велика Британија. Режија: Кароли Мак. Мајкл Гамбон го игра Достоевски. * „Машински оператор“ (2004) — под влијание на Достоевски. * „Господа од жирито“ (2005) (Олег Власов). * „Демони од Санкт Петербург“ (2008) е игран филм на Џулијано Монталдо, [[Италија]]. Достоевски го игра [[Мики Манојловиќ]]. * „Три жени на Достоевски“ (2010) е филм на Евгениј Ташков, Русија. Андреј Ташков ја игра улогата на Достоевски. * „[[Достоевски (телевисиска серија)|Достоевски]]“ (2011) — Русија, телевизиска серија на [[Владимир Хотиненко]] за 190-годишнината од раѓањето на Достоевски. Во главната улога е [[Евгениј Миронов]]. * „Двојникот“ (2013) — филм базиран на Достоевски. * „[[Алиби (серија)|Алиби]]“ (2021) — Русија, телевизиска серија. Режисер: Нурбек Еген. Достоевски го игра [[Тимофеј Трибунцев]]. Достоевски 360[24] (2025[25]) — Русија, драматична VR мини-серија. Режисер: Максим Никонов. Алексеј Бостон го игра Достоевски. ===Документарци=== * Писателот и неговиот град: Достоевски и Санкт Петербург — филм од Хајнрих Бел (Западна Германија, 1969) * [https://www.youtube.com/watch?v=7J2tMuQgNjo Достоевски и Петар Устинов] — од документарецот „Русија“ (Канада, 1986) * Враќањето на пророкот — документарец од В. Е. Рижко (Русија, 1994) * Дневник од Санкт Петербург. Откривање на споменикот на Достоевски. Режисер: Александар Сокуров. Фондација за филмско и видео студио А.С. (Санкт Петербург) (Русија, 1997). Во документарецот глумат Јуриј Шевчук, Андреј Битов и Андреј Толубеев. * Животот и смртта на Достоевски — документарец (12 епизоди) од Александар Кљушкин (Русија, 2004) [https://www.youtube.com/playlist?list=PLBDDEDC89D591B325 Погледнете] на [[YouTube]] * „Досиеја Икс“ „Легендата за големиот Достоевски“ (Мир, 2011)<ref>{{cite web |author= |url=http://mirtv.ru/video/8984/ |title=ТВ серија „Досиеја Икс: Легендата за големиот Достоевски“. |lang=ru |website=mirtv.ru |publisher=Мир|date=2011-11-10 |access-date=2021-12-31 |archive-date=2021-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231000042/http://mirtv.ru/video/8984/ |url-status=live }}</ref> * Обраќањата на Достоевски во Санкт Петербург. Серија: Прошетка низ историјата. Документарен филм. Телеинвест (Русија, 2012) * Фјодор Достоевски — документарен филм во режија на Олга Нифонтова. Кварт Видео Студио (Русија, 2012) * Отвореност кон Достоевскиовата бездна — документарен филм во четири дела со Григориј Померанц и Зинаида Миркина во главните улоги. Режисер: Ирина Василева. Фишка-Филм Студио ДОО (Русија, 2013) [https://www.youtube.com/watch?v=K7W2ZZfnsL4&list=PLBiM3D2Vp8S7FrcAArV9vTrGw-CqKWcY6 Погледнете] на [[YouTube]] * „Фјодор Достоевски. „Помеѓу пеколот и рајот““ (Прв канал, 2020)<ref>{{cite web |author= |url=https://www.1tv.com/announce/16832 |title=Фјодор Достоевски. Помеѓу пеколот и рајот. Документарец |lang=ru |website=www.1tv.com |publisher=Прв канал|date=2020 |access-date=2021-11-13 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113010856/https://www.1tv.com/announce/16832 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/fedor-dostoevskiy-mezhdu-adom-i-raem-dokumentalnyy-film |title=Фјодор Достоевски. Помеѓу пеколот и рајот. Документарец |lang=ru |website=www.1tv.ru |publisher=Прв канал |date=2020-11-10 |access-date=2021-11-13 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113010849/https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/fedor-dostoevskiy-mezhdu-adom-i-raem-dokumentalnyy-film |url-status=live }}</ref> * Фјодор Михајлович. Филмски есеј од Егор Холмогоров за Ф.М. Достоевски („РТ Русија“, 2021)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=gFZaOuDDVaU|title=Федор Михајлович. Филмски есеј на Егор Холмогоров за Ф.М. Достоевски| website=[[YouTube]] | date=2022-03-16 |access-date=2022-05-29|archive-date=2022-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220529163059/https://www.youtube.com/watch?v=gFZaOuDDVaU|url-status=live}}</ref> ===Почести=== [[File:The Soviet Union 1971 CPA 4027 stamp (Fyodor Dostoyevsky (after Vasily Perov)).jpg|thumb|upright|Поштенска марка од 1971 година]] Во [[1956]] година, во [[Советскиот Сојуз]] била издадена маслинесто-зелена [[поштенска марка]] посветена на Достоевски, со тираж од 1.000 примероци.<ref>{{cite web |url=http://www.stamprussia.com/56.htm |title=Russian Postage Stamps of 1956–1960 |publisher=[[Soyuzpechat]] |access-date=5 November 2017}}</ref> [[Достоевски музеј|Музејот на Достоевски]] бил отворен на 12 ноември 1971 година во станот каде што ги напишал своите први и последни романи.<ref>{{cite web |title=Museum |publisher=[[Dostoevsky Museum|F.M. Dostoevsky Literary Memorial Museum]] |language=ru |url=http://eng.md.spb.ru/museum/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117112658/http://eng.md.spb.ru/museum/ |url-status=dead |archive-date=17 January 2008 |access-date=5 November 2017 }}</ref> Кратер на [[Меркур (планета)|Меркур]] бил именуван по него во 1979 година, а мала планета откриена во 1981 година од Људмила Карачкина била именувана како [[3453 Достоевски]]. Музичкиот критичар и водител [[Артеми Троицки]] ја води радио емисијата „ФМ Достоевский“ (ФМ Достоевски) од 1997 година.<ref>{{cite web|url=http://finam.fm/broadcast/29/|script-title=ru:Радио ФИНАМ ФМ 99.6|language=ru|publisher=ФИНАМ|access-date=20 April 2013}}</ref> Гледачите на ТВ-емисијата „Име на Русија“ го избрале за деветти најголем Русин на сите времиња, веднаш по [[Дмитриј Менделеев]], и веднаш пред владетелот [[Иван IV (Русија)|Иван IV]].<ref>{{cite web |url=http://www.nameofrussia.ru/rating.html |script-title=ru:Результаты Интернет голосования |language=ru |trans-title=Internet voting results |publisher=[[Name of Russia (Russia TV)|Name of Russia]] |access-date=5 November 2017 |archive-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827115011/http://www.nameofrussia.ru/rating.html |url-status=dead }}</ref> ТВ-серија, наградена со наградата „Орел“, режирана од Владимир Хотиненко, за животот на Достоевски била прикажана во 2011 година. Бројни споменици биле откриени во градови и региони како што се [[Москва]], [[Санкт Петербург]], [[Новосибирск]], [[Омск]], [[Семипалатинск]], [[Куснецк]], Дарово, [[Стараја Руса]], Љублино, [[Талин]], [[Дрезден]], [[Баден-Баден]] и [[Висбаден]]. Метро станицата Достоевска во Санкт Петербург била отворена на [[30 декември]] [[1991]] година, а истоимената станица во Москва била отворена на [[19 јуни]] [[2010]] година, на 75-годишнината од [[Московско метро|московското метро]]. Московската станица е украсена со мурали од уметникот Иван Николаев кои прикажуваат сцени од делата на Достоевски, како што се контроверзни самоубиства..<ref>{{cite web |url=http://engl.mosmetro.ru/pages/page_6.php?id_page=561 |title=Liublinsko-Dmitrovskaya Line / Dostoevskaya |publisher=[[Moscow Metro]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310104241/http://engl.mosmetro.ru/pages/page_6.php?id_page=561 |archive-date=10 March 2012}}</ref><ref name="NPR.org 2010">{{cite web | title=A Dark View Of Dostoevsky On The Moscow Subway | website=NPR |first1=David |last1=Greene | date=9 August 2010 | url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128954859 | access-date=25 November 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204012553/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128954859 |archive-date= Feb 4, 2021 }}</ref> Во 2021 година, [[Казахстан]] ја прославил 200-годишнината од раѓањето на Достоевски.<ref>{{cite web |last=Babich |first=Dmitry |date=10 November 2021 |title=Dostoyevsky's 200th Anniversary Celebrated in Kazakhstan, the Land of His Formative Years |website=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2021/11/dostoyevskys-200th-anniversary-celebrated-in-kazakhstan-the-land-of-his-formative-years/ |access-date=2021-11-10 }}</ref> ===Останато=== Во 2019 година, [[Вештачка невронска мрежа|невронска мрежа]] била искористена за виртуелно оживување на слика од писателот Фјодор Достоевски. Ова било постигнато со помош на технологија за статична анимација на слики која користи маска на човечко лице од видео секвенца како основа, пренесувајќи ја на сликата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=p1b5aiTrGzY|title=Малкукратно контрадикторно учење на реалистични невронски модели на говорни глави|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204203703/https://www.youtube.com/watch?v=p1b5aiTrGzY|archive-date=2022-02-04|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://diletant.media/news/45252595/|title=Невронска мрежа го оживеа портретот на Достоевски.|work=diletant.media|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425184207/https://diletant.media/news/45252595/|archive-date=2022-04-25|accessdate=2022-02-04}}</ref>. Во 2021 година, во [[Италија]] се појавила теренска слика со портрет на Достоевски <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tass.ru/kultura/12455373|title=Италијански мајстор на земската уметност го прикажал Достоевски на поле со пченица.|work=ТАСС|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920213139/https://tass.ru/kultura/12455373|archive-date=2021-09-20|accessdate=2021-09-20}}</ref>. Таа опфаќала 25.000 квадратни метри и била долга 250 метри. Македонскиот писател [[Хигсов Бозон (писател)|Хигсов Бозон]] од [[2011]] година го напишал кусиот расказ „достојевски ги гали децата на фпро“.<ref>Хигсов Бозон, ''Педерски Катахрезис'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> === Библиографија === <div> {| class="col-begin" role="presentation" | class="col-break col-break-2" | ==== Романи и новели ==== * (1846) ''[[Бедни луѓе]]'' * (1846) ''[[Двојник (роман)|Двојник]]'' * (1847) ''[[Газдарицата]]'' (новела) * (1849) ''[[Неточка Незванова (роман)|Неточка Незванова]]'' (незавршена) * (1859) ''[[Дедовиот сон]]'' (новела) * (1859) ''[[Селото Степанчиково]]'' * (1861) ''[[Понижени и навредени]]'' * (1862) ''[[Записи од мртвиот дом (роман)|Записи од мртвиот дом]]'' * (1864) ''[[Записи од подземјето]]'' (новела) * (1866) ''[[Злосторство и казна]]'' * (1866) ''[[Коцкар (роман)|Коцкар]]'' * (1869) ''[[Идиот (роман)|Идиот]]'' * (1870) ''[[Вечниот маж]]'' * (1872) ''[[Бесови (роман)|Бесови]]'' (исто така насловен како: ''Опседнати'', ''Ѓаволи'') <ref name="Demons-Possessed">The 1872 novel ″Demons″, {{langx|ru|link=no|Бесы}}, ''Bésy'', by Fyodor Dostoevsky is sometimes also titled ''The Possessed'' or ''The Devils''</ref> * (1875) ''[[Момче (роман)|Момче]]'' * (1880) ''[[Браќа Карамазови]]'' | class="col-break col-break-2" | ==== Кратки раскази ==== * (1846) „[[Господин Прохарчин]]“ * (1847) „Роман во девет писма“ * (1848) „[[Љубоморен маж]]“ (спојување на „Жената на друг маж“ и „Љубоморен сопруг“) * (1848) „Слабо срце“ * (1848) „Ползунков“ * (1848) „[[Чесен крадец]]“ * (1848) „[[Елка и свадба]]“ * (1848) „[[Бели ноќи (расказ)|Бели ноќи]]“ * (1849) „Мал херој“ * (1862) „[[Глупав настан]]“ * (1865) „[[Крокодил (расказ)|Крокодил]]“ * (1873) „[[Бобок]]“ * (1876) „[[Небесна елка]]“ (исто така насловена како: „Момчето-просјак на Христовата елка“) <ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/littlerussianmas00ragouoft/page/n7/mode/2up|title=Little Russian Masterpieces|last=Dostoyefsky|first=F.M.|date=1920|publisher=G.P. Putnam's Sons|others=Chosen and translated by Zénaïde A. Ragozin. Introduction and biographical notes by S.N. Syromiatnikof|location=New York|page=172|chapter=A Beggar Boy at Christ's Christmas Tree}}</ref> * (1876) „[[Кротка (новела)|Кротка]]“ (исто така насловена како „Нежно суштество“) * (1876) „[[Селанецот Мареј]]“ * (1877) „[[Сон на смешниот човек]]“ |} </div> ==== Збирки есеи ==== * ''[[Зимски записи за летните впечатоци]]'' (1863) * ''[[Дневникот на писателот]]'' (1873–1881) ==== Преводи ==== * (1843) ''[[Евгенија Гранде]]'' ([[Оноре де Балзак]]) * (1843) ''La dernière Aldini'' ([[Жорж Санд]]) * (1843) ''Мери Стјуарт'' ([[Фридрих Шилер]]) ==== Лични писма ==== * (1912) ''Писма од Фјодор Михајлович Достоевски до неговото семејство и пријатели'' од Фјодор Михајлович Достоевски (автор), преведувач Етел Колбурн Мејн Кесингер Паблишинг, ДОО (26 мај 2006) ==== Посмртно објавени тетратки ==== * (1922) ''Ставрогиновата исповед и планот на животот на еден голем грешник''&nbsp;– Англиски превод од [[Вирџинија Вулф]] и С. Котелијански == Белешки == {{Наводи|group="К"}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{refbegin|2}} * {{наведена книга|author=Игор Леонидович Волгин |title =Хроника на семејството Достоевски |location=Москва |publisher=Фондација Достоевски |year=2012 |pages=1232 |isbn=5-902832-02-0|ref=Волгин}} * {{наведена книга|author=Орнатская, Тамара Ивановна |title =Летопись жизни и творчества Ф. М. Достоевского |location=Санкт-Петербург |publisher=Академический проект |year=1999 |volume=1 |pages=282—499, 537 |isbn=5-7331-006-0 |ref=Орнатская}} * {{наведена книга|author=Сараскина Л. И.|title =Достоевский |edition=2-е изд. |location=Москва |publisher=Молодая гвардия |year=2013 |pages=825 |isbn=978-5-235-03595-9 |ref=Сараскина}} * {{наведена книга|author=Якубович И. Д.|title =Летопись жизни и творчества Ф. М. Достоевского |location=Санкт-Петербург |publisher=Академический проект |year=1999 |volume=1 |pages=13—281, 537|isbn=5-7331-043-5 |ref=Якубович}} ;Изданија * {{Cite web|author=Достоевски|author=Ф. М.|title =Целосни дела и писма|volume=35|location=СПб.|publisher=Наука|year=2013}} * {{Cite web|author=Достоевски|author=Ф. М.|title =Целосни дела и писма|volume=30|location=Л.|publisher=Наука|year=1972|ref=ПСС в 30 т.}} * {{Cite web|author=Ф. М.|title=Собрани дела|volume=15|url=https://rvb.ru/dostoevski/toc.htm|location=Л.|publisher=Наука|year=1988|ref=Собрани дела во 15 тома.}} * {{Cite web|author=Ф. М.|title=Целосни дела во публикации за животот (1844—1881)|publisher=Електронско научно издание|url=http://smalt.karelia.ru/~filolog/Dostoevski/texts/textindex.htm|accessdate=2025-10-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220845/http://smalt.karelia.ru/~filolog/Dostoevski/texts/textindex.htm|url-status=dead}} * {{Cite web|author=Достоевски|author=Ф. М.|title =Комплетен сет на дела|volume=15|location=Петрозаводск|publisher=ПетрГУ|year=1995}} ;Биографија * {{книга |author=Александaр Корнилиевич Бороздин |title=Фјодор Михајлович Достоевски, Руски биографски речник |url=http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0770.shtml |location=М. |publisher=Млада гарда |year=1905 |pages=608–670 |ref= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212750/http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0770.shtml |access-date=2025-10-07 |archive-date=2016-03-04 |url-status=bot: unknown }}* {{книга |author=Александaр Корнилиевич Бороздин |title=Фјодор Михајлович Достоевски, Руски биографски речник |url=http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0770.shtml |location=М. |publisher=Млада гарда |year=1905 |pages=608–670 |ref= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212750/http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0770.shtml |access-date=2025-10-07 |archive-date=2016-03-04 }} * {{книга|author= |title = Летопись жизни и творчества Ф. М. Достоевского: 1821—1881 |url= |edition=Ин-т русской литературы (Пушкинский Дом) РАН |location= СПб. |publisher= Академический проект |year= 1993 |volume= 1 (1821—1864) |pages= 540 |isbn= 5-7331-043-5 |ref= Якубович, Орнатская}} * {{книга|author= |title = Летопись жизни и творчества Ф. М. Достоевского: 1821–1881 |url= |edition=Ин-т русской литературы (Пушкинский Дом) РАН |location= СПб. |publisher= Академический проект |year= 1994 |volume= 2 (1865—1874) |pages= 586 |isbn= 5-7331-006-0 |ref= Якубович, Орнатская}} * {{книга|author= |title = Летопись жизни и творчества Ф. М. Достоевского: 1821–1881 |url= |edition=Ин-т русской литературы (Пушкинский Дом) РАН |location= СПб. |publisher= Академический проект |year= 1995 |volume= 3 (1875—1881) |pages= 614 |isbn= 5-7331-0002-8 |ref= Якубович, Орнатская}} * {{книга |author= Орнатская Т. И., Туниманов В. А. |chapter= Достоевский Фёдор Михайлович |url= http://www.rvb.ru/dostoevski/bio.htm |title= Русские писатели 1800—1917,Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь. |location= М. |publisher= Большая Российская энциклопедия |year= 1992 |volume= 2 |pages= 165—177, 624 |isbn= 5-85270-064-9 |ref= Орнатская, Туниманов |access-date= 2025-10-07 |archive-date= 2016-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304132833/http://rvb.ru/dostoevski/bio.htm |url-status= dead }} * {{наведена книга |author= Переверзев В. Ф., Риза-Задэ Ф. |chapter= Достоевский Федор Михайлович |url= http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le3/le3-3963.htm |title= Литературная энциклопедия |location= М. |publisher= Изд-во Ком. Акад. |year= 1930 |volume= 3 |pages= |ref= Переверзев }} * {{наведена книга |author=Селезнёв Ю. И. |title=Достоевский |url=http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0560.shtml |location=М |publisher=Молодая гвардия |year=1981 |pages=543 |series=«Жизнь замечательных людей» Сер биограф.; Вып. 16 (621) |ref=Селезнёв }} * {{книга|author=Труайя А. |title =Фёдор Достоевский |location=М. |publisher=Эксмо |year=2005 |pages=480 |series=«Русские биографии» |isbn=5-699-03260-6 |ref=Анри Труайя}} * {{наведена книга |author= Фридлендер Г. М. |chapter= Достоевский |url= http://feb-web.ru/feb/irl/il0/i92/i92-005-.htm |title= История русской литературы |edition= АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом) |location= М.; Л. |publisher= АН СССР |year= 1956 |volume= 9 |pages= 7—118 |ref= Фридлендер }} * {{наведена книга |author= Фридлендер Г. М. |chapter= Ф. М. Достоевский |url= http://feb-web.ru/feb/irl/rl0/rl3/rl3-6952.htm |title= История русской литературы |edition= АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом) |location= Л. |publisher= Наука. |year= 1982 |volume= 3 |page= 695—760 |ref= Фридлендер }} ;Спомени * {{Наведено списание |author = Сытин З. А. |title = Из воспоминаний о Достоевском |url= |edition = Исторический вестник |journal = Историко-литературный журнал |location = СПб. |publisher = Типография А. С. Суворина |year = 1885 |volume = 19 |pages = 123—137 |isbn= |issn= |doi= |zbl= |bibcode= |arxiv= |pmid= |jstor= |ref= |archive-url = |archive-date =}} * {{наведена книга|author = Семёнов-Тян-Шанский П. П. |title = Мемуары |location = Пг. |year= 1917 |pages = 194—215 |ref=Семёнов-Тян-Шанский}} * {{наведена книга|author = Врангель А. Е. |title = Воспоминания о Ф. М. Достоевском в Сибири. 1854—56 гг |location= СПб. |publisher = Тип. А. С. Суворина |year = 1912 |страниц = |ref = Врангель}} * {{наведена книга |author = Достоевская Л. Ф. |title = Достоевский в изображении его дочери Л. Достоевской |url = http://smalt.karelia.ru/~filolog/ldost/texts/arts/arts.htm |location = М., Петроград |editor = Государственное издательство |year = 1922 |страниц = |archive-url = https://web.archive.org/web/20090810170844/http://smalt.karelia.ru/~filolog/ldost/texts/arts/arts.htm |archive-date = 2009-08-10 |ref = Достоевская Л. Ф. }} * {{наведена книга |author = Достоевский А. М. |title = Воспоминания |url = http://smalt.karelia.ru/~filolog/dostoev/texts/vospomin/vospomin.htm |location = Л. |publisher = Издательство писателей в Ленинграде |year = 1930 |страниц = |archive-url = https://web.archive.org/web/20070110184707/http://smalt.karelia.ru/~filolog/dostoev/texts/vospomin/vospomin.htm |archive-date = 2007-01-10 |ref = Достоевский А. М. }} * {{наведена книга |author = Составитель А. Долинин. |title = Ф. М. Достоевский в воспоминаниях современников. Том первый |nodot = |url = http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0580.shtml |викитека = |edition = |location = М. |publisher = «Художественная литература» |year = 1964 |volume = |страниц = |series = Серия литературных мемуаров |isbn = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20231107063734/http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0580.shtml |archive-date = 2023-11-07 }} * {{наведена книга |author = Составитель А. Долинин. |title = Ф. М. Достоевский в воспоминаниях современников. Том второй |nodot = |url = http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0590.shtml |викитека = |edition = |location = М. |publisher = «Художественная литература» |year = 1964 |volume = |страниц = |series = Серия литературных мемуаров |isbn = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20241220055200/http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0590.shtml |archive-date = 2023-11-07 }} *{{публикация |author= Панаев И. И. |chapter= Из «Литературных воспоминаний» |title = В. Г. Белинский в воспоминаниях современников |url= http://az.lib.ru/b/belinskij_w_g/text_3860-1.shtml |location= М. |publisher= Художественная литература |year= 1977 |pages= |ref= Панаев И. И.}} *{{книга|author= Григорович Д. В. |title = Литературные воспоминания |location= М. |publisher= Художественная литература |year= 1987 |pages= |ref=Григорович}} *{{книга|author=Достоевская А. Г. |title =Воспоминания |location=М. |publisher=Правда |year=1987 |pages=544 |ref=Достоевская А. Г.}} * Ковалевская, С. В. [[s:Воспоминания детства (Ковалевская)|Воспоминания детства]]. ;Проучувања * {{книга |author= Бердяев Н. А. |title= Миросозерцание Достоевского |url= http://www.vehi.net/berdyaev/dostoevsky/index.html |location= Praha |publisher= YMCA-Press |year= 1923 |pages= 238 |ref= Бердяев }} * {{наведена книга| author= Богданов А. В. | title = Почвенничество. Политическая философия А. А. Григорьева, Ф. М. Достоевского, Н. Н. Страхова | location= М. | year=2001 | ref= Богданов}} * {{книга|author=Гроссман Л. П.|chapter=Приложение. Достоевский и иудаизм |url=http://dostoevskiy.niv.ru/dostoevskiy/bio/grossman-ispoved-evreya/prilozhenie-dostoevskij-i-iudaizm.htm |title =Исповедь одного еврея |url= |edition=2-е |location=М. |publisher=Деконт+ |year=1999 |pages =175—190 |pages=192 |isbn=5020333778 |ref=Гроссман Л. П.}} * {{книга|author= Гулыга А. В.|chapter= Глава 4. «Я видел истину» (Достоевский)|title= Русская идея и ее творцы|url= https://archive.org/details/isbn_5699027181|location= М.|publisher= Эксмо|year= 2003|pages= [https://archive.org/details/isbn_5699027181/page/n103 106]—107|isbn= 5-699-02718-1|ref= Гулыга}} * ''Евлампиев И.И.'' Философия человека в творчестве Ф. Достоевского (от ранних произведений к «Братьям Карамазовым»). СПб., 2012. * {{книга|author= Ефремов В. С |title = Достоевский: психиатрия и литература |location= СПб. |publisher= Издательство «Диалект» |year= 2006 |pages= 464 |isbn= 5982300233 |ref= Ефремов}} * {{книга |author=Ермаков И. Д. |chapter=Ф. М. Достоевский (Он и его произведения) |title=Психоанализ литературы. Пушкин, Гоголь, Достоевский |url=https://archive.org/details/psikhoanalizlite0000erma/page/n350 |location=М. |publisher=Новое литературное обозрение |year=1999 |pages=347—441, 512 |isbn=5-86793-055-6 |ref=Ермаков }} * {{книга|author=Жид, Андре |title =Собрание сочинений в семи томах |location=М. |publisher=Терра — Книжный клуб |year= 2002 |volume= 6 |pages=463 |isbn=5-275-00623-3 |ref=Андре Жид}} * {{книга|author= Забродина Е. А. |title = Москва литературная. 100 адресов, которые необходимо увидеть |location= М. |publisher= Зебра-Е |year= 2015 |pages= 334 |isbn= 9785906339096 |ref= Забродина}} * {{книга |author= Калашников В. Г. |title= Контекстный подход к литературоведению: Достоевский и психоанализ |url= https://www.edscience.ru/jour/article/view/708 |publisher= Образование и наука |year= 2016 |number= 8 (137) |pages= 155—172 |language= |doi= |issn= 2310-5828 |ref= Калашников }} * ''Касаткина Т. А.'' [https://sfi.ru/science/nauchnyj-zhurnal/vypusk-39-leto-2021.html?article=node-3rmb2yzsk29k3 Богословствование Достоевского посредством библейской и литургической цитаты] // Вестник Свято-Филаретовского института. 2021. Вып. 39. С. 238—260. * {{книга |author=Лазари Анджей де |title=В кругу Федора Достоевского. Почвенничество |trans-title=W kręgu Fiodora Dostojewskiego. Poczwinnictwo |url=http://vrn-id.ru/A_de_Lazari_Po4v.pdf |location=М. |publisher=Наука |year=2004 |pages=207 |isbn=5-02-033377-8 |ref=Лазари |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308212545/http://vrn-id.ru/A_de_Lazari_Po4v.pdf |archive-date=2016-03-08 }} * ''Лифшиц М. А.'' [https://philhist.spbu.ru/images/books/lifshits_2013.pdf Проблема Достоевского. (Разговор с чёртом.)] — М.: Академический проект, 2013. — 266 с. ISBN 978-5-8291-1425-1 * ''Луначарский А. В.'' [http://lunacharsky.newgod.su/lib/theme/o-dostoevskom О Достоевском] * ''Масик С. Н.'' История неизвестного письма Ф. М. Достоевского // Масик С. Н. Полковник войска Запорожского. Екатерина II и Александр Пушкин. История неизвестного письма Ф. М. Достоевского / Сборник исторических очерков — СПб, 2000. * {{книга|author=Мережковский Д. С. |title =Л. Толстой и Достоевский. Жизнь и творчество |location=СПб. |publisher= |year=1901|страниц = |ref= Мережковский}} * {{наведена книга |author= Мирский Д. С. |chapter= Достоевский (после 1848 г.) |url= http://feb-web.ru/feb/irl/irl/irl-4161.htm |title= История русской литературы с древнейших времен до 1925 года |trans-title= «Contemporary Russian Literature. 1881—1925» (London 1926); «A History of Russian Literature From the Earliest Times to the Death of Dostoyevsky (1881)» (London 1927) |location= London |publisher= Overseas Publications Interchange Ltd |year= 1992 |pages= 416—437 |isbn= 1 870128 18 4 |ref= Мирский }} * {{книга |author= Набоков В. В. |chapter= Федор Достоевский |title= Лекции по русской литературе |url= https://archive.org/details/isbn_5867120252 |trans-title= Lectures on russian literature |location= М. |publisher= Независимая Газета |year= 1999 |pages= 440 |isbn= 5-86712-025-2 |ref= Набоков }} * {{книга |author= Наседкин Н. Н. |title= Достоевский : Энциклопедия |url= https://archive.org/details/dostoevskiientsi0000nase |location= М. |publisher= Алгоритм |year= 2003 |pages= 800 |isbn= 5-9265-0100-8 |ref= Наседкин }} * {{книга|author= Нечаева В. С. |title = В семье и усадьбе Достоевских |location= М. |publisher= Соцэкгиз |year= 1939 |pages= 158 |ref=Нечаева}} * {{книга|author= Нечаева В. С. |title = Ранний Достоевский 1821-1849 |location= М. |publisher= Наука |year= 1979 |pages= 287 |ref=Нечаева}} * {{наведена книга|author= Переверзев В. Ф. |chapter= Творчество Достоевского |title = Гоголь. Достоевский. Исследования |location= М. |publisher= Советский писатель |year= 1982 |pages= 188—364, 512 |ref= Переверзев}} * {{книга |author= Померанц Г. С. |chapter= Направление Достоевского и Толстого |title= Открытость бездне. Встречи с Достоевским |url= http://dostoevskiy.niv.ru/dostoevskiy/kritika/pomeranc-otkrytost-bezdne/index.htm |location= М. |publisher= Советский писатель |year= 1990 |pages= 384 |isbn= 5-265-01527-2 |ref= Померанц |access-date= 2025-10-07 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417203215/http://dostoevskiy.niv.ru/dostoevskiy/kritika/pomeranc-otkrytost-bezdne/index.htm |url-status= dead }} * {{наведена книга |author=Померанц Г. С. |chapter=Смешной человек и народ-богоносец |url=http://dostoevskiy-lit.ru/dostoevskiy/kritika/pomeranc-otkrytost-bezdne/smeshnoj-chelovek-i-narod-bogonosec.htm |title=Открытость бездне. Встречи с Достоевским |location=М. |publisher=Советский писатель |year=1990 |pages=384 |isbn=5-265-01527-2 |ref=Померанц }} * {{Наведено списание |author= Пономарёв Е. Р. |title = Ф. М. Достоевский в советской школе |url= |edition= Достоевский и XX век |journal= научное издание |location= М. |publisher= ИМЛИ РАН |year= 2007 |volume= 1 |pages= 612—624 |isbn= 978-5-9208-0284-2 |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |ref= Пономарёв}} * {{книга|author= Сканлан Д.|title= Достоевский как мыслитель|url= https://archive.org/details/dostoevskiykakmy0000unse|trans-title= Dostoevsky the Thinker|location= СПб|publisher= Академический проект|year= 2006|pages= 256|isbn= 5733103221|ref= Сканлан}} * {{книга |author=Сухачев Н. Л. |chapter=Комментарии |url=https://rvb.ru/dostoevski/02comm/29.htm |title=Собрание сочинений |volume=7 |location=Л. |publisher=Наука |year=1990 |pages=789—795 |ref=Сухачев }} * {{Наведено списание |author= Тихомиров Б. Н. |title= Адреса Достоевского в Петербурге: критический анализ источников и экспертиза краеведческих публикаций |url= http://unknown-dostoevsky.ru/files/redaktor_pdf/1438253169.pdf |author издания= |edition= Неизвестный Достоевский |journal= международный научный журнал |location= Петрозаводск |publisher= Петрозаводский государственный университет |year= 2015 |number= 1 |pages= 38—103 |issn= |doi= 10.15393/j10.art.2015.1 |bibcode= |arxiv= |pmid= |ref= Тихомиров }} * {{наведена книга|author= Фокин С. Л. |title = Фигуры Достоевского во французской литературе XX века |edition= научное издание |location= СПб. |publisher= Издательство Русской христианской гуманитарной академии |year= 2013 |pages= 396 |isbn= 978-5-88812-532-8 |ref= Фокин}} * {{книга|author=Фрейд З. |chapter= Достоевский и отцеубийство |title = Художник и фантазирование |trans-title= Gesammelte Werke |location= М. |publisher= Республика |year=1995 |pages= 400 |isbn= 5-250-02522-6 |ref=Фрейд, Зигмунд}} * {{книга |author= Шестов Л. |title= Достоевский и Ницше (философия трагедии) |url= http://www.magister.msk.ru/library/philos/shestov/shest07.htm |location= СПб. |publisher= |year= 1903 |ref= Шестов |access-date= 2025-10-07 |archive-date= 2015-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151101200830/http://www.magister.msk.ru/library/philos/shestov/shest07.htm |url-status= dead }} * {{публикация |author= Энгельгардт Б. М.|title = Идеологический роман Достоевского |edition= Ф. М. Достоевский. Статьи и материалы |type= сборник |location= М. — Л. |publisher= «Мысль» |year= 1924 |выпуск= II |pages= 69—105 |issn= |ref= Энгельгардт}} * {{наведена книга|author= Dowler W. |title = Dostoevsky, Grigor'ev, and Native Soil Conservatism |location= Toronto |publisher= |year= 1982|isbn= |ref= Dowler}} {{refend}} ==Дополнителна литература== {{refbegin|40em}} * Allen, James Sloan (2008), "Condemned to Be Free," ''Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life,'' Savannah: Frederic C. Beil. {{ISBN|978-1-929490-35-6}} *Birmingham, Kevin. 2021. ''The sinner and the saint: Dostoevsky and the gentleman murderer who inspired a masterpiece.'' New York: Penguin. * Nikolai Berdyaev (1948). [https://archive.org/stream/russianidea017842mbp#page/n9/mode/2up ''The Russian Idea''], The Macmillan Company. * Otto Julius Bierbaum (1910–1911). [https://archive.org/stream/hibbertjournal09londuoft#page/822/mode/2up "Dostoyevsky and Nietzsche,"] ''The Hibbert Journal'', Vol. IX. * Hubben, William. (1997). ''Dostoevsky, Kierkegaard, Nietzsche, and Kafka: Four Prophets of Our Destiny,'' Simon & Schuster. Originally published in 1952. * Lavrin, Janko (1918). [https://web.archive.org/web/20131002054459/http://library.brown.edu/pdfs/1140814594764613.pdf "Dostoyevsky and Certain of his Problems,"] [https://web.archive.org/web/20131002054146/http://library.brown.edu/pdfs/1140814596247223.pdf Part II], [https://web.archive.org/web/20131002054229/http://library.brown.edu/pdfs/1140814597776460.pdf Part III], [https://web.archive.org/web/20131002054355/http://library.brown.edu/pdfs/1140814599287257.pdf Part IV], [https://web.archive.org/web/20131002054438/http://library.brown.edu/pdfs/1140814600995148.pdf Part V], [https://web.archive.org/web/20131002054207/http://library.brown.edu/pdfs/1140814602554005.pdf Part VI], [https://web.archive.org/web/20131002054543/http://library.brown.edu/pdfs/1140814604124778.pdf Part VII], [https://web.archive.org/web/20131002054313/http://library.brown.edu/pdfs/1140814605608766.pdf Part VIII], [https://web.archive.org/web/20131002054606/http://library.brown.edu/pdfs/1140814607139203.pdf Part IX], [https://web.archive.org/web/20131002054334/http://library.brown.edu/pdfs/1140814608577430.pdf Part X], ''The New Age'', Vol. XXII, Nos. 12–21. * Lavrin, Janko (1918). [https://web.archive.org/web/20131002054253/http://library.brown.edu/pdfs/1140814613531258.pdf "The Dostoyevsky Problem,"] ''The New Age'', Vol. XXII, No. 24, pp.&nbsp;465–66. * Maeztu, Ramiro de (1918). [https://web.archive.org/web/20131002054418/http://library.brown.edu/pdfs/1140814611623814.pdf "Dostoyevsky the Manichean,"] ''The New Age'', Vol. XXII, No. 23, 1918, pp.&nbsp;449–51. * Manning, Clarence Augustus (1922). [https://www.jstor.org/stable/27533562 "Dostoyevsky and Modern Russian Literature,"] ''The Sewanee Review'', Vol. 30, No. 3. * {{Cite EB1911|wstitle= Dostoievsky, Feodor Mikhailovich |volume= 8 |last= Seccombe |first= Thomas |author-link= Thomas Seccombe | pages = 438&ndash;439 }} * Simmons, Ernest J. (1940). [https://archive.org/stream/dostoevskythemak012344mbp#page/n5/mode/2up ''Dostoevsky: The Making Of A Novelist''], Vintage Books. * Westbrook, Perry D. (1961). [https://archive.org/stream/greatnessofman00west#page/n5/mode/2up ''The Greatness of Man: An Essay on Dostoyevsky and Whitman'']. New York: Thomas Yoseloff. {{refend}} == Надворешни врски == {{sister project links | wikt = no | commons = Fyodor Dostoevsky | b = no | n = no | q = Fyodor Dostoevsky | s = Author:Fyodor Dostoevsky | v = no | voy = no | species = no | d = y}} '''Дигитални колекции''' * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/fyodor-dostoevsky}} * {{Gutenberg author |id=314| name=Фјодор Достоевски}} * {{Internet Archive author |search=((Fyodor OR F.) AND (Dostoyevsky OR Dostoevsky) )}} * {{Librivox author |id=439}} * [https://onemorelibrary.com/en/languages/english/fyodor-dostoyevsky-collection-311 Колекции од Фјодор Достоевски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220522055311/https://onemorelibrary.com/en/languages/english/fyodor-dostoyevsky-collection-311 |date=2022-05-22 }} на ''One More Library'' * [http://ilibrary.ru/author/dostoevski/ Целосните дела на Фјодор Достоевски] {{in lang|ru}}&nbsp;– електронско издание на оригинален јазик '''Научни дела''' * [https://dostoevsky.org/ Меѓународно друштво Достоевски]&nbsp;– мрежа на научници посветени на проучување на животот и делата на Фјодор Достоевски * [https://web.archive.org/web/20120506033225/http://www.utoronto.ca/tsq/DS/issues.shtml Архиви на иследување за Достоевски] {{ISSN|1013-2309}}, списание објавено од 1980 до 1988 година '''Останати врски''' * {{cite book |last=Dostoevsky |first=Fyodor |title=A Novel in Nine Letters |translator-first=Constance Clara |translator-last=Garnett |url=http://www.shortstoryproject.com/a-novel-in-nine-letters/|date=8 June 2016 }} Also available in the [https://www.shortstoryproject.com/untranslate/%d1%80%d0%be%d0%bc%d0%b0%d0%bd-%d0%b2-%d0%b4%d0%b5%d0%b2%d1%8f%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d0%b8%d1%81%d1%8c%d0%bc%d0%b0%d1%85/ original Russian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415190345/https://www.shortstoryproject.com/untranslate/%d1%80%d0%be%d0%bc%d0%b0%d0%bd-%d0%b2-%d0%b4%d0%b5%d0%b2%d1%8f%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d0%b8%d1%81%d1%8c%d0%bc%d0%b0%d1%85/ |date=15 April 2018 }}. * {{cite book |last=Dostoevsky |first=Fyodor |title=The Dream of a Ridiculous Man |translator-first=Constance |translator-last=Garnett |url=https://www.shortstoryproject.com/dream-ridiculous-man/ |date=4 March 2017 |access-date=15 April 2018 |archive-date=15 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415193437/https://www.shortstoryproject.com/dream-ridiculous-man/ |url-status=dead }} {{Достоевски}} {{Нормативна контрола}} {{Добра статија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Достоевски, Фјород Михајлович}} [[Категорија:Фјодор Достоевски| ]] [[Категорија:Починати од туберкулоза]] [[Категорија:Етичари]] [[Категорија:Руски националисти]] [[Категорија:Дописни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Дописни членови на Руската академија на науките]] [[Категорија:Филозофи од 19 век]] [[Категорија:Руски филозофи]] [[Категорија:Починати во 1881 година]] [[Категорија:Починати на 9 февруари]] [[Категорија:Родени во 1821 година]] [[Категорија:Родени на 11 ноември]] [[Категорија:Руски романописци]] [[Категорија:Руски раскажувачи]] [[Категорија:Руски писатели]] [[Категорија:Егзистенцијалисти]] mcpta1ijh00z26ltqq90lx8w1jpleru 0 5333 5611917 5594107 2026-08-20T10:18:19Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611917 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | conventional_long_name = Република Азербејџан | common_name = Азербејџан | native_name = {{native name|az|Azərbaycan Respublikası}} | image_flag = Flag of Azerbaijan.svg | alt_flag = Три подеднакво големини хоризонтални линии на сина, црвена и зелена боја, со бела полумесечина и осум-кратка ѕвезда во центарот | image_coat = Emblem of Azerbaijan.svg | symbol_type = Национален грб | national_motto = <!-- The Republic of Azerbaijan has no official, constitutionally fixed motto --> | national_anthem = {{vunblist |''[[Azərbaycan marşı]]'' |{{small|„''Азерски Марш''“}}|[[File:Azərbaycan marşı instrumental.ogg|center]]}} | image_map = Azerbaijan (orthographic projection).png | map_caption = Местоположба на Азербејџан (зелено) и [[Република Арцах|Арцах]]<ref group=lower-alpha name="region"/> (светлозелено). | capital = [[Баку]] | largest_city = capital | coordinates = | official_languages = [[Азербејџански јазик|азербејџански]] | ethnic_groups_year = 2009<ref name="auto">[https://web.archive.org/web/20131110034957/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.] {azstat.org</ref> | ethnic_groups = {{Unbulleted list |91.60% [[Азери]] |2.02% [[Лезгини]]|1.35% [[Ерменци]] (само во Нагорно-Карабах) |1.34% [[Руси]]|1.26% [[Талиши]]|item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em|2.43% останати}} | languages_type = Етнички малцински јазици | languages = [[аварски јазик|аварски]], [[Будухски јазик|будухски]], [[ерменски]] (само во Нагорно-Карабах), [[грузиски]], [[јудеотатски јазик|јудеотатски]], [[Хиналушки јазик|хиналушки]], [[курдски]], итн. | demonym = Азербејџан | government_type = {{nowrap|[[Унитарна држава|Унитарна]]}} {{nowrap|[[полупретседателска држава|полупретседателска]]<ref name="LaPorte2016">{{Наведена книга |last=LaPorte |first=Jody |author-link=<!-- Jody LaPorte --> |year=2016 |department=Semi-presidentialism in Azerbaijan |editor1-last=Elgie |editor1-first=Robert |editor1-link=Robert Elgie (academic) |editor2-last=Moestrup |editor2-first=Sophia |editor2-link=Sophia Moestrup |title=Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia |url=https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2 |location=London |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |publication-date=15 May 2016 |pages=[https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2/page/91 91]–117 |doi=10.1057/978-1-137-38781-3_4 |isbn=978-1-137-38780-6 |lccn=2016939393 |oclc=6039791976 |quote=''LaPorte'' ја испитува динамиката на полупретседателството во Азербејџан. Режимот на Азербејџан е хибриден, во кој полупретседателските институции функционираат во поголем контекст на авторитаризмот. Авторот ги споредува формалните уставни одредби со практиката на политиката во земјата, што укажува на тоа дека формалните и неформалните извори на авторитет се собираат за да ги подобрат делотворните овластувања на претседателството. Во прилог на значителни формални овластувања утврдени во Уставот, претседателот на Азербејџан, исто така, има корист од поддршката на владејачката партија и неформалните мрежи за семејно и покровителство. LaPorte завршува со дискусија за теоретските импликации на оваа симбиоза помеѓу формалните и неформалните институции во полупретседателскиот режим на Азербејџан. }}</ref> [[република]]}} под [[Авторитаризам|авторитаристички режим]]<ref>{{Наведена мрежна страница |title="Freedom in the World 2018 – Azerbaijan" |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/azerbaijan |website=freedomhouse.org |publisher=Freedomhouse |accessdate=7 October 2018 |language=en |archive-date=2019-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716171643/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/azerbaijan }}</ref> | leader_title1 = [[Престедател на Азербејџан|Претседател]] | leader_name1 = [[Илхам Алиев]] | leader_title2 = [[Заменик-престедател на Азербејџан|Заменик-претседател]] | leader_name2 = [[Мехрибан Алиева]] | leader_title3 = [[Премиер на Азербејџан|Премиер]] | leader_name3 = [[Новруз Мамадов]] | legislature = [[Национално собрание на Азербејџан|Национално собрание]] | sovereignty_type = [[Историја на Азербејџан|Историја]] | established_event1 = [[Азербејџанска Демократска Република|Демократска Република]] | established_date1 = 28 мај 1918 | established_event2 = [[Азербејџанска Советска Социјалистичка Република|Советска Социјалистичка Република]] | established_date2 = 28 април 1920 | established_event3 = Независност од [[Советскиот Сојуз]] | established_date3 = {{plainlist| *30 август 1991 (декларација) *18 октомври 1991 (независност) *25 декември 1991 (целосно)}} | established_event4 = [[Алматинска декларација (1991)|Полно членство во ЗНД]] | established_date4 = 21 декември 1991 | established_event5 = [[Резолуција на Советот за безбедност на Обединетите нации 742|Прифатена од]] [[ООН]] | established_date5 = 2 март 1992 | established_event6 = {{nowrap|Усвојување на [[Устав на Азербејџан|Уставот]]}} | established_date6 = 12 ноември 1995 | area_km2 = 86600 | area_rank = 111th | area_sq_mi = 33436 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.6 | population_estimate = 10,000,000<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yap.org.az/az/view/news/32999/azerbaycan-ehalisinin-sayi-10-milyon-nefere-chatib |title=Azərbaycan əhalisinin sayı 10 milyon nəfərə çatıb |language=az |publisher=The New Azerbaijan Party |date=6 April 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2019 | population_estimate_rank = 91-ва | population_density_km2 = 115 | population_density_sq_mi = 293 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 99-ва | GDP_PPP = $178.470&nbsp;милијарди <ref name="imf2"> {{Наведена мрежна страница |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&pr.y=17&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=912&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[ММФ]] |website=IMF.org |access-date=5 March 2019 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 73-та | GDP_PPP_per_capita = $17,954<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 75th | GDP_nominal = $45.592 милијарди <ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 88-ма | GDP_nominal_per_capita = $4,586<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 106th | Gini = 16.6 <!--number only--> | Gini_year = 2005 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Наведена мрежна страница |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AZ |title=GINI index (World Bank estimate)|publisher=[[World Bank]]|website=data.worldbank.org |access-date=5 March 2019}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.757 <!--number only--> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=Human Development Report 2016 – "Human Development for everyone"|date=2016|accessdate=21 March 2017|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 80-та | currency = [[Азербејџански манат|манат]] (₼) | currency_code = AZN | time_zone = [[Време во Азербејџан|AZT]] ([[UTC+04:00]]) | utc_offset_DST = | drives_on = десно | calling_code = [[Повикувачки броеви во Азербејџан|+994]] | cctld = [[.az]] | today = }} '''Азербејџан''' ([[азербејџански]]: ''Azərbaycan''), или официјално '''Република Азербејџан''' ([[азербејџански јазик|азербејџански]]: ''Azərbaycan Respublikası'') — земја во регионот на [[Јужен Кавказ]] во [[Евроазија]] на раскрсница помеѓу [[Источна Европа]] и [[Западна Азија]]<ref>Иако честопати е политички усогласена со Европа, Азербејџан генерално се смета дека е барем претежно во Југозападна Азија географски, со северниот дел, поделен со стандардната граница Азија-Европа, [[Голем Кавказ]]. Обединетите нации во својата [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm класификацијата на светски региони] го става Азербејџан во Западна Азија; [[„Светска книга на факти“ на ЦИА]] ја става претежно во Југозападна Азија [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }} и ''[http://www.m-w.com/dictionary/Azerbaijan Merriam-Webster's Collegiate Dictionary]'' на двата континенти; [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&Rootmap=azerba&Mode=d&SubMode=w NationalGeographic.com], и ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerbaijan Encyclopædia Britannica]'' исто така, ја сместува Грузија во Азија. Спротивно на тоа, некои извори го ставаат Азербејџан во Европа како што е [http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm Worldatlas.com].</ref> Земјата е опколена од [[Каспиското Море]] на исток, и граничи со [[Русија]] на север, [[Грузија]] на северозапад, [[Ерменија]] на запад и [[Иран]] на југ. Ексклавата [[Нагорно-Карабах]] е опколена од [[Ерменија]] на север и исток, [[Иран]] на југ и запад, и има граница со должина од 11 километри со [[Турција]] на северозапад. [[Азербејџанска Демократска Република|Азербејџанската Демократска Република]] ја прогласила својата независност во [[1918]] година и станала прва секуларна демократска муслиманска држава. Во [[1920]] година, земјата била инкорпорирана во [[Советскиот Сојуз]] како [[Азербејџанска Советска Социјалистичка Република]]<ref name="Swietochowski Borderland" /><ref> {{Наведена книга |last=Пајпс |first=Ричард |authorlink=Richard Pipes |year=1997 |location=Кембрич, Масачусетс |title=Формирање на Советскиот Сојуз: комунизам и национализам 1917-1923 |pages= 218–220, 229 |edition=2 |publisher=''Harvard University Press'' |isbn=978-0-674-30951-7 }}</ref>. Современата Република Азербејџан ја прогласила својата независност на [[30 август]] [[1991]] година<ref> {{Наведена книга|last=King|first=David C.|title=Azerbaijan|url=https://archive.org/details/azerbaijan00king|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|page=[https://archive.org/details/azerbaijan00king/page/27 27]|isbn =978-0761420118}}</ref>, непосредно пред [[Распад на СССР|распаѓањето на СССР]] истата година. Во септември [[1991]] година, ерменското мнозинство од спорниот регион на Нагорно-Карабах се отцепило и ја формирало [[Република Арцах]]<ref> {{Наведена книга |author=Zürcher, Christoph |year=2007 |title=The Post-Soviet Wars: Rebellion, Ethnic Conflict, and Nationhood in the Caucasus ([Online-Ausg.]. ed.) |url=https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch |location=New York |publisher=New York University Press |page=[https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch/page/168 168] |isbn=978-0814797099 }} </ref>. Регионот и седум соседни области надвор од неа станале де факто независни со крајот на [[Нагорнокарабашка војна|Нагорнокарабашката војна]] во [[1994]] година. Овие региони се меѓународно признати како дел од Азербејџан за решавање на статусот на Нагорно-Карабах преку преговорите што ги олеснува [[ОБСЕ]]<ref> {{Наведена мрежна страница |url=https://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res822.htm |script-title=ru:Резолюция СБ ООН № 822 от 30 апреля 1993 года |publisher=United Nations |accessdate=4 January 2011 |language=ru |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503185041/http://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res822.htm |archivedate=3 May 2011 }} </ref><ref> {{Наведена мрежна страница |url=https://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res853.htm |script-title=ru:Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года |publisher=United Nations |accessdate=4 January 2011 |language=ru }} </ref><ref> {{Наведена мрежна страница |url=https://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res874.htm |script-title=ru:Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года |publisher=United Nations |accessdate=4 January 2011 |language=ru |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503185045/http://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res874.htm |archivedate=3 May 2011 }} </ref><ref> {{Наведена мрежна страница |url=https://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res884.htm |script-title=ru:Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года |publisher=United Nations |accessdate=4 January 2011 |language=ru |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503185053/http://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res884.htm |archivedate=3 May 2011 }} </ref>. Азербејџан е [[Унитарна држава|унитарна]] [[полупретседателска република]]. Таа е една од шесте независни туркиски држави и активен член на [[Совет на туркофонски држави|Советот на туркофонски држави]] и заедницата ТУРКСОЈ. Азербејџан има дипломатски односи со 158 земји и има членство во 38 меѓународни организации<ref name="FCO">{{Наведена мрежна страница |title=Azerbaijan: Membership of international groupings/organisations |publisher=British Foreign & Commonwealth Office |url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019233781986 |accessdate=26 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609103711/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019233781986 |archivedate=9 June 2007 }}</ref>, меѓу кои и [[Обединетите Нации]] (од 1992 година), [[Советот на Европа]], [[Движењето на неврзаните]], [[ОБСЕ]] и [[Партнерство за мир|Партнерството за мир]] (ПзМ). Тој е еден од основачите на [[Организација за демократија и економска соработка|ГУАМ]], [[ЗНД|Заедницата на независни држави]] (ЗНД)<ref> {{Наведена книга |author=Europa Publications Limited |year=1998 |title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States |page= 154 |edition= |publisher=Routledge |isbn=978-1-85743-058-5 }} </ref> и [[Организација за забрана на хемиско оружје|Организацијата за забрана на хемиско оружје]]. Азербејџан, исто така, има статус на набљудувач во [[Светска трговска организација|Светската трговска организација]]<ref name="FCO"/><ref> {{наведени вести |title=The non-aligned engagement |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/24/the-non-aligned-engagement.html |work=[[The Jakarta Post]] |accessdate=26 May 2011 }} </ref>. Иако повеќе од 89% од населението се шиитски муслимани<ref> {{Наведена книга |title=Азербејџан од независноста |first=Сванте |last=Корнел |publisher=''M.E. Sharpe'' |year=2010|pages=165, 284 |quote=Индикативно за општите регионални трендови и природната реимергија на претходно угнетениот верски идентитет, сè попопуларна идеолошка основа за остварување на политичките цели е исламот .... Владата, од своја страна, покажа официјална посветеност на исламот со изградба на џамии и почитување на исламските вредности ... Неофицијалните исламски групи се обидуваа да ги искористат аспектите на исламот за мобилизирање на населението и воспоставување на темелите за идна политичка борба .... За разлика од Турција, Азербејџан нема моќно идеолошко наследство на секуларизмот ... конфликтот со Ерменија ја одрази фрустрацијата на која сè повеќе се одговара со комбинирано исламистичко и националистичко расположение, особено кај помладите луѓе ... Сите поголеми политички сили се посветени на секуларизмот и се засноваат, ако има, на националистичка агенда. }} </ref>, [[устав на Азербејџан|уставот на Азербејџан]] не познава официјална религија и сите главни политички сили во земјата се секуларни. Азербејџан има високо ниво на човечки развој кој е рангиран на исто ниво со повеќето земји од [[Источна Европа]]<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Human Development Index and its components | publisher = United Nations Development Programme | url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf | format = PDF | accessdate = 2019-07-17 | archive-date = 2010-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101121150504/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf | url-status = dead }}</ref>. Азербејџан има висока стапка на економски развој<ref> {{наведени вести |url=http://www.newsweek.com/2010/08/15/interactive-infographic-of-the-worlds-best-countries.html |title=Interactive Infographic of the World's Best Countries |work=Newsweek |date=15 August 2010 |accessdate=24 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722070231/http://www.newsweek.com/2010/08/15/interactive-infographic-of-the-worlds-best-countries.html |archivedate=22 July 2011 }} </ref> и писменост<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.news.az/articles/society/47727 |title=Literacy rate among schoolchildren in Azerbaijan is 100% – UN report |website=News.Az |date=28 October 2011 |accessdate=2019-07-17 |archive-date=2011-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111030013051/http://www.news.az/articles/society/47727 |url-status=dead }}</ref>, како и ниска стапка на невработеност<ref> {{Наведена мрежна страница | title = Employment statistics in Azerbaijan | publisher = The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan | url = http://www.azstat.org/publications/azfigures/2010/en/005.shtml | accessdate = 26 May 2007 }} </ref>. Сепак, владејачката партија, партијата Нов Азербејџан, била обвинета за авторитаризам и кршење на човековите права<ref>{{Наведена мрежна страница |title = Human Rights Watch: Azerbaijan |publisher = Human Rights Watch |url = https://www.hrw.org/europecentral-asia/azerbaijan |accessdate = 6 March 2014 }} </ref>. == Потекло на поимот == [[File:Azerbaijan Republic map.png|thumb|Азербејџан и поголемите градови]] Според современата етимологија, терминот Азербејџан произлегува од терминот [[Атропат]]и<ref>{{Наведена книга |last=Houtsma |first=M. Th. |authorlink=Martijn Theodoor Houtsma |year= 1993 |title= First Encyclopaedia of Islam 1913–1936 |edition= reprint|publisher= BRILL |isbn=978-90-04-09796-4}}</ref><ref name="Schippmann">{{Наведена книга |last=Schippmann |first=Klaus |year=1989 |title=Azerbaijan: Pre-Islamic History |pages= 221–224 |publisher=Encyclopædia Iranica |isbn=978-0-933273-95-5}}</ref>, персиски<ref>{{Наведена книга |last=Minahan |first=James |year=1998 |title=Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States |url=https://archive.org/details/miniatureempires0000mina |page= [https://archive.org/details/miniatureempires0000mina/page/20 20] |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-30610-5}}</ref><ref>{{Наведена книга |last=Chamoux |first=François |year=2003 |title=Hellenistic Civilization |url=https://archive.org/details/hellenisticcivil0000cham |page= [https://archive.org/details/hellenisticcivil0000cham/page/26 26] |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-0-631-22241-5}}</ref><ref>{{Наведена книга |last= Bosworth A.B. |first=Baynham E.J. |year=2002 |title=Alexander the Great in Fact and fiction |page= 92 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-925275-6}}</ref>[[сатрап]] во времето на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]], кој подоцна бил вратен како сатрап на Медијците во времето на [[Александар Велики]]<ref name="Chaumont">Nevertheless, "despite being one of the chief vassals of Sasanian ''[[Shahanshah]]'', the Albanian king had only a semblance of authority, and the Sassanid [[marzban]] (military governor) held most civil, religious, and military authority.</ref><ref name="dictionary">{{Наведена книга |last=Swietochowski |first=Tadeusz |authorlink=Tadeusz Swietochowski |year=1999 |location= Lanham, Maryland |title=Historical Dictionary of Azerbaijan |url=https://archive.org/details/bwb_P8-DIJ-131 |publisher=The Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-3550-4}}</ref>. Оригиналната етимологија на ова име се смета дека има свои корени во некогаш доминантниот [[зороастризам]]. Во [[Авеста]] („Химна на ангелите чувари“), се споменува ''âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide'', кое буквално се преведува како „''ние му се поклонуваме на Фраваши од Атропатена''“. Името „атропати“ самата е грчка транслитерација. Грчкото име го споменале [[Диодор Сицилиски|Диодор]] и [[Страбон]]. Во текот на милениумот, името се развило во Атурапакан, потоа во Адабарбадхаган, Ахарбајаган, Асарбадјан и денешен Азербејџан. Името Азербејџан првпат било усвоено за областа на денешна Република Азербејџан од страна на владата на Мусават во 1918 година<ref name="Atabaki2006">{{Наведена книга |last=Atabaki |first=Touraj |authorlink=Touraj Atabaki |title=Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers |url=https://books.google.com/books?id=M3adD9kNH1gC&pg=PA132 |date=4 September 2006 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-86064-964-6 |page=132}}</ref>, по распадот на [[Руското Царство]], кога била формирана независна демократска република. Дотогаш, мето било користено исклучиво за да се идентификува соседниот регион на современиот северозападен Иран<ref name="I.B.Tauris">{{Наведена книга |last1=Atabaki |first1=Touraj |title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran |date=2000 |publisher=I.B.Tauris |isbn=9781860645549 |page=25}}</ref><ref name="I.B. Tauris">{{Наведена книга |last1=Dekmejian |first1=R. Hrair |last2=Simonian |first2=Hovann H. |title=Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region |date=2003 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1860649226 |page=60 |url=https://books.google.com/books?id=4_jdnke35AgC|quote=До 1918 година, кога режимот на Мусават одлучи да именува нова независна држава Азербејџан, оваа ознака беше искористена исклучиво за да се идентификува [[Азербејџан (Иран)|Иранската провинција Азербејџан.}}</ref><ref name="Amsterdam University Press">{{Наведена книга |last1=Rezvani |first1=Babak |title=Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan: academisch proefschrift |date=2014 |publisher=Amsterdam University Press |location=Amsterdam |isbn=978-9048519286 |page=356 |quote="The region to the north of the river Araxes was not called Azerbaijan prior to 1918, unlike the region in northwestern Iran that has been called since so long ago."}}</ref><ref>{{Наведена книга |last1=Fragner |first1=B.G. |title=Soviet Nationalism: An Ideological Legacy to the Independent Republics of Central Asia |date=2001 |publisher=I.B. Tauris and Company |pages=13–32 |quote=Во пост-исламската смисла, Аран и [[Ширван]] често се разликуваат, додека во предсламистичката ера, Аран или западната [[Кавказска Албанија]] грубо одговара модерната територија на Република Азербејџан. Во времето на Советскиот Сојуз, во неверојатна манипулација, [[Азербејџан (Иран)|Историскиот Азербејџан]] (северозападен [[Иран]]) беше реинтерпиран како "Јужен Азербејџан" со цел да постават Советите територијално барање за историската азербејџанска територија, која се наоѓа во денешниот северен Иран.}}</ref>, додека областа на Азербејџанската Демократска Република порано била наречена Аран и Ширван<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=MybbePBf9YcC |first=Touraj |last=Atabaki |title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |page=8|isbn=9781860645549 }}</ref>. Врз основа на тоа, Иран протестирал против новоприфатеното име на земјата<ref>{{Наведена книга |quote=(...) the Baku and Elisavetpol guberniias, declared their independence (to 1920), and, despite Iranian protests, took the name of Azerbaijan (as noted, the same designation as the historical region in northwestern Iran) (...) |last=Bournoutian |first=George A. |year=2016 |title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia |publisher=Gibb Memorial Trust |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=5u4mDwAAQBAJ|isbn=9781909724839 }}</ref>. За време на советското владеење, земјата била исто така напишана на англиски јазик од руската транслитерација како ''Azerbaydzhan''({{langx|ru|Азербайджа́н}}).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QTU7AAAAIAAJ&pg=PA162|title=The languages of the Soviet Union|author=Comrie, Bernard|date=1981|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521298773|location=Cambridge [England]|page=162|oclc=6627395}}</ref> == Историја == {{Главна|Историја на Азербејџан}} === Антички период=== [[File:Ancient Azerbaijan 4.jpg|thumb|[[Петроглиф]]и во Национален резерват „Гобустан“]] Најраните докази за човечки населби на територијата на Азербејџан датираат од доцното камено време и се поврзани со [[Национален резерват Гобустан|културата Гобустан]]<ref>{{Наведена мрежна страница| last = Azakov| first = Siyavush| title = National report on institutional landscape and research policy Social Sciences and Humanities in Azerbaijan| website = Institute of Physics| publisher = [[Azerbaijan National Academy of Sciences]]| url = http://www.globalsocialscience.org/uploads/c_GlobalSSH%20-%20Azerbaijan%20institutional%20report%20FINAL.pdf| accessdate = 27 May 2007| url-status=dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20111116061819/http://www.globalsocialscience.org/uploads/c_GlobalSSH%20-%20Azerbaijan%20institutional%20report%20FINAL.pdf| archivedate = 16 November 2011| df = dmy-all}}</ref>. Културите од горниот палеолит и доцното бронзеното време се посведочени во пештерите [[Тагилар]], [[Дамџили]], Зар, Јатак-Јери и во некрополите во Лејла-тепе и Сарај-тепе. Пронајдени се рани населби на [[Скити]]те во 9 век п.н.е.<ref name="Library of Congress" />, иранските Медијци пак доминирале во областа на југ од Арас<ref name="dictionary" />. Медијците управувале со голема империја помеѓу 900-700 п.н.е., која била интегрирана во Ахеменидското Царство околу 550 п.н.е.<ref>{{Наведена книга|title=Journey from Tehran to Chicago: My Life in Iran and the United States, and a Brief History of Iran|last=H. Dizadji, M.D., F.A.C.P., F.A.C.C|first=|publisher=Trafford Publishing|year=2010|isbn=9781426929182|location=USA|pages=105}}</ref> Областа била освоена од страна на [[Ахеменидското Царство]] по кое започнало да се шири [[Зороастризам|зороастризмот]]<ref>{{Наведена книга|last=Chaumont|first=M. L.|department=Albania|title=Encyclopædia Iranica|year=1984|url=http://www.iranicaonline.org/articles/albania-iranian-aran-arm}}</ref>. Подоцна територијата станала дел од [[Македонско Царство|Македонското Царство]] на [[Александар Велики]] и неговиот наследник, [[Селевкидско Царство|Селевкидското Царство]]. Во овој период, зороастризмот се проширил на [[Кавказ]]от и [[Атропатена]]. Кавказските Албанци, првобитните жители на североисточниот дел од Азербејџан, владееле во таа област од околу IV век п.н.е. и воспоставиле независно кралство. === Од сасанидски до сафавидски период=== {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header = [[Момина кула (Баку)|Момина кула]] и [[Ширваншаховски дворец]] во [[Стар град (Баку)|Стариот дел на Баку]] се вклучени во списокот на светско наследство на УНЕСКО. | image1 = Qız qalası ümumi 2016.jpg | alt1 = Момина кула | caption1 = | width1 = 160 | image2 = Şirvanşahlar saray kompleksi.jpg | alt2 = Ширваншаховски дворец | caption2 = | width2 = 185 }} [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] ја претворила кавкаска Албанија во вазална држава во [[252]] година, додека кралот Урнар официјално го прифатил христијанството како државна религија во [[4 век]]. И покрај сасанидското владеење, Албанија останала ентитет во регионот до [[9 век]], додека целосно не била вклучена во составот на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], и ја задржала својата монархија. И покрај тоа што бил еден од главните вазали на сасанискиот цар, албанскиот крал имал само привилегија на авторитетот, а сасанискиот марзан (воениот гувернер) ги држел повеќето граѓански, верски и воени авторитети. Во првата половина на 7 век, кавкаска Албанија, како вазал на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]], се нашла под номинална муслиманска власт поради [[Исламско освојување на Персија|муслиманското освојување на Персија]]. [[Омејади|Омејадскиот калифат]] ги поразил Сасанидите и [[Византијци]]те од Закавказот и ја претворил кавкаска Албанија во вазална држава по христијанскиот отпор предводен од кралот Џаншашир, кој бил потиснат во [[667]] година. Вакуумот на моќта што го оставил падот на [[Абасидски Калифат|Абасидскиот калифат]] бил исполнет со бројни локални династии како [[Салариди]], [[Саџиди]] и [[Шедадиди]]. На почетокот на [[11 век]], територијата постепено била освоена од нападите на [[Огузи]]те од [[Средна Азија]]. Првата од овие турски династии го основало [[Селџучко Царство|Селџучкото Царство]]. Пред-турското население кое живеело на територијата на современиот Азербејџан, зборувало неколку индиевропски и кавкаски јазици, меѓу кои ерменски<ref>{{Наведена книга |last1=Hewsen |first1=Robert H. |last2=Salvatico |first2=Christoper C. |title=Armenia: A Historical Atlas |date=2001 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226332284 |url=https://books.google.ca/books/about/Armenia.html?id=ZfZBrFza_IYC |language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга |last1=Samuelian |first1=Thomas J. |title=Hewsen, Robert H. (1982). Thomas J. Samuelian, ed. "Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians". Classical Armenian Culture: Influences and Creativity. (Philadelphia: Scholars Press. p. 45. |date=1982 |publisher=Scholars Press |isbn=9780891305651 |url=https://books.google.ca/books?id=iiduAAAAMAAJ&pg=45 |language=en}}</ref><ref> {{Наведена книга |author=Hewsen, Robert H. |title=''Armenia: a Historical Atlas'' |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=2001 |pages=32–33, map 19 (shows the territory of modern Nagorno–Karabakh as part of the [[Orontids]]' Kingdom of Armenia) }} </ref><ref name="VII в 1877">Моисей Хоренский. Армянская География VII в. Перевод Патканова К.П. СПб., 1877. стр. 40,17</ref><ref>Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh," in T. Samuelian & M. Stone, eds. ''Medieval Armenian Culture''. Chico, CA, 1983</ref> и ирански јазик, староазерски, кој бил постепено заменет со [[турски јазик]], раниот претходник на азербејџанскиот јазик денес<ref> {{Наведена книга |last=Yarshater |first=E. |department=The Iranian Language of Azerbaijan |title=Encyclopædia Iranica |volume=III/2 |year=1987 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vii }}</ref>. Некои јазичари исто така изјавиле дека Татиските дијалети на Ирански Азербејџан и Република Азербејџан, како оние што ги зборуваат татски, потекнуваат од староазерскиот<ref> {{Наведена книга |last=Ludwig |first=Paul |year=1998 |location= Cambridge |title=Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies |volume= 1 |edition= Nicholas Sims-Williams (ed.) |publisher= Wiesbaden: Reichert |isbn=978-3-89500-070-6 }} </ref><ref> {{Наведена книга |last=Roy |first=Olivier |year=2007 |title=The new Central Asia: geopolitics and the birth of nations |page= 6 |edition= reprint |publisher=I.B. Tauris |url=https://books.google.com/?id=-eMcn6Ik1v0C&pg=PA7 |isbn=978-1-84511-552-4 }} </ref>. Локалната [[династија Ширваншах]] станала вазална држава на [[Тимурско Царство|Тимурското царство]] и му помогнала во неговата војна со владетелот на [[Златна Орда|Златната Орда]]. По смртта на [[Тимур]], се појавиле две независни и сопернички држави: Кара Којунлу и Ак Којунлу. Династијата Ширваншах се вратила, одржувајќи висок степен на автономија како локални владетели и вазали од 861, за многу векови. Во 1501 година, [[Сафавиди]]те ја покориле династијата Ширваншах. Во текот на следниот век, Сафавидите го претвориле поранешното сунитско население во шиитски ислам<ref> {{Наведена книга |last=R. Ward |first=Steven |year=2009 |title=Immortal: a military history of Iran and its armed forces |url=https://archive.org/details/immortalmilitary0000ward |page= [https://archive.org/details/immortalmilitary0000ward/page/43 43] |edition= |publisher=[[Georgetown University Press]] |isbn=978-1-58901-258-5 }} </ref><ref>{{Наведена книга |last=Malcolm Wagstaff |first=John |year=1985 |title=The evolution of middle eastern landscapes: an outline to A.D. 1840, Part 1840 |page= 205 |edition= |publisher=Rowman & Littlefield | url=https://books.google.com/books?id=tcPWhU10mGMC&pg=PA205 |isbn=978-0-389-20577-7 }} </ref><ref> {{Наведена книга |last=L. Altstadt |first=Audrey |year=1992 |title=The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule |page= 5 |edition= |publisher=Hoover Press |url=https://books.google.com/?id=sZVN2MwWZVAC | isbn=978-0-8179-9182-1 }} </ref>, како што тоа го правеле и со населението во денешен Иран<ref>{{Наведена книга |last=Akiner|first=Shirin |authorlink= Shirin Akiner |year=2004|title=The Caspian: Politics, Energy and Security|page= 158 |edition= |publisher=RoutledgeCurzon |url=https://books.google.com/books?id=N8IKR0oqdRkC|isbn=978-0-7007-0501-6}}</ref>. Сафавидите им дозволиле на Династијата Ширваншах да останат на власт, до [[1538]] година, кога шах [[Тахмап I]] (р. 1524-1576) целосно ги соборил и ја претворил областа во провинцијата. Суннските [[Отоманци]] кратко успеале да заземат делови од денешен Азербејџан како резултат на [[Отоманско-персиска војна (1578-1590)|отоманско-сафавидската војна]] од 1578-1590 година; до почетокот на 17 век, тие биле соборени од [[Абас I]] (р. 1588-1629). Во пресрет на распаѓањето на Сафавидското Царство, Баку и неговата околина накусо биле окупирани од Русите како последица на [[Руско-персиска војна (1722-1723)|Руско-персиската војна]] од 1722-1723 година. И покрај кратките застанувања, како што се овие од соседните соперници на Сафавидски Иран, територијата на денешен Азербејџан останала под иранско владеење од најраното доаѓање на Сафавидите до почетекот на [[XIX век]]. ===Современа историја=== [[File:Khanates of the Caucasus in the 18th-19th centuries.png|thumb|left|upright=1.4|Територијата на ханствата во 18-19 век]] По крајот на Сафавидите, областа била управувана од иранската [[Аршариди|династија Аршариди]]. По смртта на [[Надер Шах]] (р. 1736-1747), во многу од неговите територии започнале големи нестабилности, а територијата била управувана од бројни ханови со различни форми на автономија<ref> {{Наведена книга |last1=Walker |first1=Christopher J. |title=Armenia, the survival of a nation |date=1980 |publisher=Croom Helm |page=45 |url=https://books.google.com/?id=y85tAAAAMAAJ |quote=Tsitsianov next moved against the semi-independent Iranian khanates. On the thinnest of pretexts he captured the Muslim town of Gandja, the seat of Islamic learning in the Caucasus (...) }} </ref><ref> {{Наведена книга |last1=Saparov |first1=Arsène |title=From Conflict to Autonomy in the Caucasus: The Soviet Union and the Making of Abkhazia, South Ossetia and Nagorno Karabakh |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1317637837 |quote=Even though these principalities [the khanates] had not been under Iranian suzerainty since the assassination of [[Nadir Shah]] in 1747, they were traditionally considered an inalienable part of Iranian domains. (...) To the semi-independent Caucasian principalities the appearance of the new Great Power (...)}} </ref><ref> {{Наведено списание |last=Kashani-Sabet |first=Firoozeh |date=May 1997 |title=Fragile Frontiers: The Diminishing Domains of Qajar Iran |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=29 |issue=2 |page=210 |url= https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1997-04_29_2/page/210 |quote=In 1795, Ibrahim Khalil Khan, the wali of Qarabagh, warned Sultan Selim III of Aqa Muhammad Khan's ambitions. Fearing for his independence, he informed the Sultan of Aqa Muhammad Khan's ability to subdue Azerbaijan and later Qarabagh, Erivan, and Georgia. |doi=10.1017/s0020743800064473 |doi-access=free| issn=0020-7438 }} </ref><ref> {{Наведена книга |last1=Barker |first1=Adele Marie |last2=Grant |first2=Bruce |title=The Russia Reader: History, Culture, Politics |url=https://archive.org/details/bwb_w8-ara-182 |date=2010 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0822346487 |page=[https://archive.org/details/bwb_w8-ara-182/page/253 253] |quote=But they were relatively more accessible given the organization of small, centralized, semi-independent khanates that functioned through the decline of Iranian rule after the death of Nadir Shah in the mid-eighteenth century (...)}} </ref><ref> {{Наведена книга |last=Avery |first=Peter |author2=Hambly, Gavin |title=The Cambridge History of Iran |url= |edition= |series= |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20095-0 |oclc= |page=126 |department= |chapterurl= |quote=Agha Muhammad Khan could now turn to the restoration of the outlying provinces of the Safavid kingdom. Returning to Tehran in the spring of 1795, he assembled a force of some 60,000 cavalry and infantry and in Shawwal Dhul-Qa'da/May, set off for Azarbaijan, intending to conquer the country between the rivers Aras and Kura, formerly under Safavid control. This region comprised a number of khanates of which the most important was ''Qarabagh'', with its capital at Shusha; Ganja, with its capital of the same name; Shirvan across the Kura, with its capital at Shamakhi; and to the north-west, on both banks of the Kura, Christian Georgia (Gurjistan), with its capital at Tiflis. }} </ref>. Владетелите на овие ханства биле директно поврзани со владејачката династија на Иран и биле вазали на иранскиот шах<ref>Encyclopedia of Soviet law By Ferdinand Joseph Maria Feldbrugge, Gerard Pieter van den Berg, William B. Simons, Page 457</ref>. Ханствата вршеле контрола над нивните работи преку меѓународните трговски патишта меѓу Средна Азија и Западот<ref> {{Наведена книга |last = King |first = Charles |authorlink = Charles King (professor of international affairs) |year = 2008 |title = The ghost of freedom: a history of the Caucasus |page = 10 |edition = |publisher = University of Michigan |url = https://books.google.com/books?id=HyJpAAAAMAAJ |isbn = 978-0-19-517775-6 }} </ref>. Потоа, подрачјето било под власта на иранските династии Занди и [[Каџари]]<ref>{{Наведена книга|editor1-last=Hacikyan|editor1-first=Agop Jack|editorlink1=Agop Jack Hacikyan|editor2-last=Basmaijan|editor2-first=Gabriel|editor3-last=Franchuk|editor3-first=Edward S.|editor4-last=Ouzounian|editor4-first=Nourhan|title=The Heritage of Armenian Literature: From the eighteenth century to modern times|date=2005|publisher=Wayne State University Press|location=Detroit|isbn=978-0814332214|page=6}}</ref>. Од крајот на [[XVIII век]], [[Руското Царство]] започнало да практикува поагресивен геополитички став кон своите соседи и соперници на југ, имено против [[Перија]] и [[Отоманското Царство]]<ref>Gabor Agoston, Bruce Alan Masters. [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA125 ''Encyclopedia of the Ottoman Empire''] Infobase Publishing, 1 January 2009 {{ISBN|1438110251}} p. 125</ref>. Русија се обидела долготрајно да го освои регионот [[Кавказ]], кој во најголем дел бил во рацете на Иран<ref name=CAUCAIRANICA> {{наведена енциклопедија | author=Multiple Authors | title= Caucasus and Iran | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | accessdate=3 September 2012|url=http://www.iranicaonline.org/articles/caucasus-index }}</ref>. Во [[1804]] година, Русите го нападнале и го освоиле иранскиот град [[Ганџа]], предизвикувајќи ја [[Руско-персиска војна (1804-1813)|Руско-персиската војна]] од 1804-1813<ref>{{Наведена книга|editor1-last=Tucker|editor1-first=Spencer C.|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East|url=https://archive.org/details/globalchronology0005unse|date=2010|publisher=ABC-CLIO|page=1035|isbn=978-1851096725|quote=January 1804. (...) Russo-Persian War. Russian invasion of Persia. (...) In January 1804 Russian forces under General Paul Tsitsianov (Sisianoff) invade Persia and storm the citadel of Ganjeh, beginning the Russo-Persian War (1804–1813).}}</ref>, во која Русија излегла како победник. [[File:Взятии штурмом крепости Гянджи.jpg|thumb|upright|[[Опсада на Ганџа (1804)]]]] По поразот, Персија била принудена да ги признае териториите на неколку ханства, а Грузија и Дагестан биле приклучени во составот на Руското Царство, според Договорот од Ѓулистан<ref name="books.google.nl">Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] pp 728–729 ABC-CLIO, 2 December 2014 {{ISBN|1598849484}}</ref>. Областа на север од реката Арас, меѓу која територија лежи современата Република Азербејџан, била иранска територија додека не била окупирана од Русија во 19 век<ref name="Swietochowski Borderland"> {{Наведена книга |last=Swietochowski |first=Tadeusz |authorlink= Tadeusz Swietochowski |year=1995 |title=Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition |pages= 69, 133 |edition= |publisher=Columbia University Press |url= https://books.google.com/books?id=FfRYRwAACAAJ |isbn=978-0-231-07068-3 }} </ref><ref>{{Наведена книга |last=L. Batalden|first=Sandra |year=1997|title=The Newly Independent States of Eurasia: Handbook of Former Soviet Republics|page= 98|publisher=Greenwood Publishing Group |url= https://books.google.com/books?id=WFjPAxhBEaEC|isbn=978-0-89774-940-4}}</ref><ref>{{Наведена книга |last=E. Ebel, Robert|first=Menon, Rajan |year=2000|title=Energy and conflict in Central Asia and the Caucasus|page= 181 |edition= |publisher=Rowman & Littlefield |url= https://books.google.com/books?id=-sCpf26vBZ0C&dq=Energy+and+conflict+in+Central+Asia+and+the+Caucasus|isbn=978-0-7425-0063-1}}</ref><ref>{{Наведена книга |last=Andreeva|first=Elena |year=2010|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|page= 6 |edition= reprint|publisher=Taylor & Francis | url= https://books.google.com/books?id=FfRYRwAACAAJ|isbn=978-0-415-78153-4}}</ref><ref>{{Наведена книга |last=Çiçek, Kemal|first=Kuran, Ercüment |year=2000|title=The Great Ottoman-Turkish Civilisation|edition= |publisher=University of Michigan |url=https://books.google.com/books?id=c5VpAAAAMAAJ|isbn=978-975-6782-18-7}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Ernest Meyer, Karl|first=Blair Brysac, Shareen|year=2006|title=Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Central Asia|page=66|edition=|publisher=Basic Books|url=https://books.google.com/books?id=Ssv-GONnxTsC|isbn=978-0-465-04576-1}}{{Мртва_врска|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Околу една деценија подоцна, спротивно на договорот со Ѓулистан, Русите го нападнале персиското [[Ереванско ханство]]<ref>{{Наведена книга|editor1-last=Cronin|editor1-first=Stephanie|title=Iranian-Russian Encounters: Empires and Revolutions since 1800|url=https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415624336|page=[https://archive.org/details/iranianrussianen0000unse/page/63 63]|quote=Perhaps the most important legacy of Yermolov was his intention from early on to prepare the ground for the conquest of the remaining khanates under Iranian rule and to make the River Aras the new border. (...) Another provocative action by Yermolov was the Russian occupation of the northern shore of Lake Gokcha (Sivan) in the Khanate of Iravan in 1825. A clear violation of Golestan, this action was the most significant provocation by the Russian side. The Lake Gokcha occupation clearly showed that it was Russia and not Iran which initiated hostilities and breached Golestan, and that Iran was left with no choice but to come up with a proper response.}}</ref><ref>{{Наведена книга|editor1-last=Dowling|editor1-first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond|date=2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598849486|page=729|quote=In May 1826, Russia therefore occupied Mirak, in the Erivan khanate, in violation of the Treaty of Gulistan.}}</ref>, по кое започнала последователната [[Руско-персиска војна (1826-1828)|Руско-персиската војна]] од 1826-1828. Како резултат на Договорот од Туркменхај, Каџарите го принудиле Иран да го отстапи суверенитетот над Ереванското ханство, Нахчиванското ханство и остатокот од Талишкото ханство, кое ги опфаќало последните делови од територијата на современата азербејџанска република. По вградувањето на сите кавкаски територии од Иран во Русија, новата граница меѓу двете биле поставени на реката Арас, која по крајот на [[Советскиот Сојуз]], подоцна станала дел од границата меѓу Иран и Азербејџан. Иран бил принуден да ги отстапи своите кавкаски територии во Русија во 19 век, што на тој начин ја вклучил територијата на денешна Азербејџанска Република, а како резултат на тоа, азербејџанската етничка група денес е разделена на два дела: Иран и Азербејџан<ref>Swietochowski, Tadeusz. [https://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA104 ''Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003''] Taylor and Francis, 2003. {{ISBN|1857431375}} p. 104</ref>. Сепак, бројот на етнички Азери во Иран е далеку поголем од оние во соседниот Азербејџан. По распадот на Руското Царство за време на [[Првата светска војна]], била прогласена краткотрајна Закавкаска демократска федеративна република, која се состоела од денешните републики на Азербејџан, Грузија и Ерменија. Потоа следувале масакрите во т.н. [[Мартовски денови]]<ref name="smithmusavat">{{Наведено списание |last1=Smith |first1=Michael |date=April 2001 |title=Anatomy of Rumor: Murder Scandal, the Musavat Party and Narrative of the Russian Revolution in Baku, 1917–1920 |journal=Journal of Contemporary History |volume=36 |issue=2 |page=228 |url= |doi= 10.1177/002200940103600202|quote=''The results of the March events were immediate and total for the Musavat. Several hundreds of its members were killed in the fighting; up to 12,000 Muslim civilians perished; thousands of others fled Baku in a mass exodus''}}</ref><ref name="minahan">{{Наведена книга |title=Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States |last=Minahan |first=James B. |publisher= |location= |isbn=978-0-313-30610-5 |page=[https://archive.org/details/miniatureempires0000mina/page/22 22] |pages= |url=https://archive.org/details/miniatureempires0000mina|accessdate= |quote=''The tensions and fighting between the Azerbaijanis and the Armenians in the federation culminated in the massacre of some 12,000 Azerbaijanis in Baku by radical Armenians and Bolshevik troops in March 1918''|year=1998 }}</ref> што се случиле помеѓу [[30 март]] и [[2 април]] [[1918]] година во градот [[Баку]] и соседните области од Руското Царство<ref name="Smith">{{Наведена мрежна страница |url=http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_004.htm |title=Pamiat' ob utratakh i Azerbaidzhanskoe obshchestvo/Traumatic Loss and Azerbaijani. National Memory |author=Michael Smith |website=Azerbaidzhan i Rossiia: obshchestva i gosudarstva (Azerbaijan and Russia: Societies and States) |publisher=Sakharov Center |accessdate=21 August 2011 |language=ru |archive-date=2020-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401031542/http://old.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_004.htm |url-status=dead }}</ref>. Кога република била распуштена во мај 1918 година, водечката партија [[Мусават]] прогласила независност како [[Азербејџанска Демократска Република]] (АДР), прифаќајќи го името Азербејџан за новата република и име кое пред прогласувањето на АДР било единствено употребено за соседниот северозападен регион на денешен Иран<ref name="I.B.Tauris" /><ref name="I.B. Tauris" /><ref name="Amsterdam University Press" /> АДР станала првата модерна парламентарна република во муслиманскиот свет<ref name="Swietochowski Borderland" /><ref name="kazemzadeh" /><ref>Schulze, Reinhard. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. {{ISBN|978-1-86064-822-9}}.</ref>. Меѓу важните достигнувања на Парламентот било продолжувањето на правото на глас на жените, со што Азербејџан станал првата муслиманска нација која им дала на жените еднакви политички права со мажите<ref name="kazemzadeh" />. Друго значајно остварување на АДР било основањето на државен универзитет, кој бил првиот универзитет со современ тип основан на муслиманскиот исток<ref name="kazemzadeh">{{Наведена книга| last = Kazemzadeh | first = Firuz |authorlink=Firuz Kazemzadeh | title = The Struggle for Transcaucasia: 1917–1921 | publisher = The New York Philosophical Library | year= 1951 | isbn = 978-0-8305-0076-5 | pages = 124, 222, 229, 269–270 }}</ref>. [[File:Map of the Azerbaijan Democratic Republic 2 (1919).gif|thumb|left|upright=1.5|Мапа презентирана од делегацијата на Азербејџан на Париската мировна конференција во 1919 година]] До март 1920 година, станало очигледно дека Советската Русија ќе го нападне [[Баку]]. [[Владимир Ленин]] изјавил дека инвазијата била оправдана бидејќи Советската Русија не можела да преживее без нафтата на Баку<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Горянин |first=Александр |script-title=ru:Очень черное золото |publisher=GlobalRus |date=28 August 2003 |url=http://www.globalrus.ru/print_this/134413/ |accessdate=28 August 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030906163920/http://www.globalrus.ru/print_this/134413/ |archivedate=6 September 2003 |language=ru }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница| last =Горянин | first = Александр | script-title=ru:История города Баку. Часть 3.| publisher = Window2Baku| url = http://www.window2baku.com/001history_3.htm|language=ru}}</ref>. Така независноста на земјата траела само 23 месеци додека не била нападната од 11-тата Советската [[Црвена армија]], формирајќи [[Азербејџанска ССР]] на [[28 април]] [[1920]] година. Иако поголемиот дел од новоформираната азербејџанска армија била ангажирана да го уништи ерменскиот револт кој штотуку се распаднал во Карабах, Азербејџанците брзо или лесно не ја предале својата кратка независност од 1918-20 година. Уште повеќе од 20.000 азербејџански војници загинале во отпорот против советската инвазија<ref>{{Наведена книга |last=Pope|first=Hugh |year=2006|title=Sons of the conquerors: the rise of the Turkic world|page= 116 |edition= |location=New York |publisher=The Overlook Press |isbn=978-1-58567-804-4}}</ref>. На [[13 октомври]] [[1921]] година, советските републики на Русија, Ерменија, Азербејџан и Грузија потпишале договор со [[Турција]] познат како [[договор од Карс|договор]]. Претходно независната Република Арас, исто така, станала [[Нахичеванска Автономна Советска Социјалистичка Република]] во рамките на [[Азербејџанска ССР]] со договорот од Карс. Од друга страна, на Ерменија и бил доделен регионот [[Сјуник]] и Турција се согласила да го врати Ѓумри. За време на [[Втората светска војна]], Азербејџан одиграл клучна улога во стратегиската енергетска политика на [[Советскиот Сојуз]], при што 80 отсто од нафтата на Советскиот Сојуз на Источниот фронт била снабдена од Баку. Со Уредбата на Врховниот Совет на СССР во февруари 1942 година, посветеноста на повеќе од 500 работници и вработените во нафтената индустрија на Азербејџан им биле доделени медали. [[Битка за Кавказ|Операцијата Еделвајс]] извршена од страна на германскиот [[Вермахт]] била насочена кон Баку поради својата важност како енергетски (нафтен) снабдувач на СССР<ref name="Swietochowski Borderland"/>. Една петтина од сите Азербејџанци се бореле во Втората светска војна од 1941 до 1945 година или околу 681.000 луѓе со над 100.000 жени, додека вкупното население во Азербејџан било 3,4 милиони во тоа време<ref>{{наведени вести |url= http://www.contact.az/topics_en.asp?id=4902&pb=2&vr=en&yr=2011&mdn=1 | title = Azerbaijan celebrates day of victory over fascism|date=9 May 2011|publisher="Contact.az" | accessdate = 9 May 2011}}</ref>. Околу 250.000 луѓе од Азербејџан биле убиени на фронтот. Повеќе од 130 Азербејџанци биле прогласени за Херои на Советскиот Сојуз. Азербејџанскиот мајор [[Хази Асланов]] двапати бил награден како Херој на Советскиот Сојуз<ref>{{наведени вести|url=http://www.azernews.az/en/Nation/20409-Victory_over_Nazis_%E2%80%98was_impossible_without_Baku_oil%E2%80%99|title=Victory over Nazis 'was impossible without Baku oil'|date=8 May 2010|publisher="AzerNEWS"|accessdate=8 May 2010|archive-date=2011-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904204708/http://www.azernews.az/en/Nation/20409-Victory_over_Nazis_%E2%80%98was_impossible_without_Baku_oil%E2%80%99|url-status=dead}}</ref>. ===Независност=== [[File:RedArmy Paratroops Baku 1990.jpg|thumb|десно|Црвената армија за време на т.н. [[Црн Јануари]] во 1990 година]] Следејќи ја политиката на ''[[Гласност]]'', иницирана од [[Михаил Горбачов]], граѓанските немири и етничките расправии се зголемиле во различни региони на Советскиот Сојуз, вклучувајќи го и [[Нагорно-Карабах]]<ref name=Croissant>{{Наведена книга | first = Croissant | last = Michael P. | title = The Armenia-Azerbaijan Conflict: causes and implications | place = United States of America | publisher = Praeger Publishers | year = 1998 | pages = 36, 37 | url= https://books.google.com/books?id=ZeP7OZZswtcC&pg=PP1| isbn = 978-0-275-96241-8 }}</ref>, автономен регион на [[Азербејџанска ССР]]. Пречките во Азербејџан, како одговор на незаинтересираноста на [[Москва]] кон веќе вжештениот конфликт, резултирале со повици за независност и отцепување, што кулминирало со настаните од т.н. [[Црн Јануари]] во [[Баку]]<ref>{{наведени вести |url= http://hrw.org/reports/1995/communal|title=Human Rights Watch. "Playing the "Communal Card": Communal Violence and Human Rights"|publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref>. Подоцна во [[1990]] година, Врховниот совет на Азербејџанска ССР ги отфрлил зборовите „советски социјалистички“ од името на земјата, ја усвоил „Декларацијата за суверенитет на Азербејџанската Република“ и го вратил знамето на [[Азербејџанска Демократска Република|Азербејџанската Демократска Република]] како државно знаме<ref name="Meclis">{{Наведена мрежна страница| url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/70 |title= Milli Məclisin tarixi. Azərbaycan SSR Ali Soveti (1920–1991-ci illər) |trans-title= The history of Milli Majlis. Supreme Soviet of Azerbaijan SSR (1920–1991) |accessdate=1 December 2010}}</ref>. Како последица на [[Августовски државен удар|неуспешниот државен удар]] кој се случил во август во [[Москва]], на [[18 октомври]] [[1991]] година, Врховниот совет на Азербејџан ја усвоил Декларацијата за независност, која била потврдена од референдумот на национално ниво во декември 1991 година, додека Советскиот Сојуз официјално престанал да постои на [[26 декември]] [[1991]] година<ref name="Meclis"/>. Земјата денес го слави Денот на независноста на [[18 октомври]]<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.co.uk/books?id=NCez3ZuV3NoC&pg=PA116 |p=116 |title=Azerbaijan |author=David C. King |publisher=Marshall Cavendish |year=2006}}</ref>. Раните години на независноста биле засенети од војната на [[Нагорнокарабашка војна|Нагорно-Карабах]] со етничкото ерменско мнозинство од Нагорно Карабах поддржано од Ерменија<ref>Full text of the Bishkek Protocol with signatures of representatives of Azerbaijan, Nagorno-Karabakh, and Armenia. http://peacemaker.un.org/armeniaazerbaijan-bishkekprotocol94 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304053538/http://peacemaker.un.org/armeniaazerbaijan-bishkekprotocol94 |date=2016-03-04 }}</ref>. До крајот на непријателствата во 1994 година, Ерменците контролирале до 20% од азербејџанската територија, вклучувајќи го и самиот Нагорно-Карабах<ref name="cia">{{Наведена мрежна страница|title=Azerbaijan |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |website=World Factbook |publisher=CIA |year=2009 |accessdate=4 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610081951/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AJ.html |archivedate=10 June 2009 }}</ref><ref name="DeWaal">Thomas De Waal. ''Black Garden: Armenia And Azerbaijan Through Peace and War''. New York: New York University Press, p. 286. {{ISBN|978-0-8147-1945-9}}.</ref>. За време на војната биле извршени многу злосторства, вклучително и масакрите во неколку населени места<ref>{{наведени вести|author=|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10611FF3C5D0C708CDDAA0894DA494D81 |title=Massacre by Armenians Being Reported |work=New York Times |date=3 March 1992 |accessdate=9 September 2013}}</ref><ref>{{наведени вести |last=Smolowe |first=Jill |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,975096,00.html |work=Time |title=Tragedy Massacre in Khojaly |date=16 March 1992 |accessdate=9 September 2013 |archive-date=2005-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050228104647/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,975096,00.html |url-status=dead }}</ref>. Освен тоа, околу 30.000 луѓе биле убиени и повеќе од еден милион луѓе раселени<ref>[http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/1283/conflict_that_can_be_resolved_in_time.html A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151208204939/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/1283/conflict_that_can_be_resolved_in_time.html |date=2015-12-08 }}. ''International Herald Tribune.'' 29 November 2003.</ref>. Четири резолуции на Советот за безбедност на ОН (822, 853, 874 и 884) побарале „''повлекување на сите ерменски сили од сите окупирани територии на Азербејџан''“<ref>{{Наведена мрежна страница| title =General Assembly adopts resolution reaffirming territorial integrity of Azerbaijan, demanding withdrawal of all Armenian forces | publisher = United Nations General Assembly | date = 14 March 2008 | url = https://www.un.org/News/Press/docs/2008/ga10693.doc.htm| accessdate = 14 March 2008 }}</ref>. Многу Руси и Ерменци заминале од Азербејџан во текот на 1990-тите<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/pp083003.shtml Southern Caucasus: Facing Integration Problems, Ethnic Russians Long For Better Life]. EurasiaNet.org. 30 August 2003.</ref>. Според пописот од 1970 година, во Азербејџан имало 510.000 етнички Руси и 484.000 Ерменци<ref>"[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Azerbaijan+Soviet+Socialist+Republic Azerbaijan Soviet Socialist Republic]". The Great Soviet Encyclopedia (1979).</ref>. [[File:Nagorno-Karabakh Map2.png|thumb|left|Тековна воена ситуација во сепаратистичкиот Нагорно-Карабах]] Во 1993 година, демократски избраниот претседател [[Абулфаз Елчибеј]] бил симнат од воените бунтовници предводени од полковникот [[Сурат Хусеинов]], што резултирало со зголемување на власта на поранешниот водач на Советски Азербејџан, [[Хејдар Алиев]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationsencyclopedia.com/World-Leaders-2003/Azerbaijan-RISE-TO-POWER.html |title=Azerbaijan: Rise to power |publisher=Encyclopedia of the Nations |date=3 October 1993 |accessdate=22 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610034017/http://www.nationsencyclopedia.com/World-Leaders-2003/Azerbaijan-RISE-TO-POWER.html |archivedate=10 June 2011 }}</ref>. Во 1994 година, Сурат Хусеинов, дотогаш премиер, се обидел да направи уште еден воен удар против Алиев, но бил уапсен и обвинет за предавство<ref>{{наведени вести| title = Timeline: Azerbaijan A chronology of key events: |work=BBC News | date = 31 March 2011| url = http://news.bbc.co.uk/2/mobile/europe/country_profiles/1235740.stm}}</ref>. Една година подоцна, во [[1995]] година, против Алиев имало уште еден обид за државен удар, овојпат од командантот на специјалната единица ОМОН, [[Ровшан Џавадов]]. Успехот бил спречен, што резултирало со убивање на Џавадов и распуштање на единиците на ОМОН во Азербејџан<ref name="bbc">{{наведени вести|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F97DB500B7A486B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D|title=Azeri rights activist says 35 imprisoned special police unit members very sick|date=2 June 2000 |publisher=BBC Archive|accessdate= 15 August 2009}}</ref><ref name="lt">{{наведени вести|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google|title=Azerbaijan Coup Attempt Crushed Caucasus: Loyal forces storm a building and overcome mutinous police units, president reports.|date=18 March 1995|work=Los Angeles Times|accessdate=15 August 2009|first=Sonni|last=Efron|archive-date=2011-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google|url-status=dead}}</ref>. Во исто време, во земјата владеела неконтролирана корупција во владината бирократија<ref>{{наведени вести |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3191598.stm|title=Aliyev and son keep it in the family |date=14 October 2003|work=BBC News|accessdate=14 October 2003|first=Stephen|last=Mulvey}}</ref>. Во октомври 1998 година, Алиев бил повторно избран за втор мандат. И покрај многу подобрената економија, особено со експлоатацијата на нафтеното поле Азери — Чираг — Ѓунешли и гасоводот Шах Дениз, претседателството на Алиев било критикувано поради сомневање за изборни измами и корупција<ref>{{наведени вести|url=http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-12/16/content_290650.htm |title=Azerbaijan's Geidar Aliev dies at 80 |date=16 December 2003 |publisher=ChinaDaily |accessdate=13 December 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031217005135/http://www1.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-12/16/content_290650.htm |archivedate=17 December 2003 }}</ref>. [[Илхам Алиев]], синот на Хајдар, станал [[Претседател на Азербејџан]], кога неговиот татко починал во 2003 година. Тој бил реизбран на трет мандат како претседател во октомври 2013<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.keesings.com/search?kssp_search_phrase=azerbaijan&x=0&y=0&kssp_a_id=53026n01aze&kssp_selected_tab=article |title=Nov 2013 – Action against opposition |website=Keesing's Record of World Events |volume=59 |date=November 2013 |page=53026}}</ref>. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Азербејџан}} [[File:Koppen-Geiger Map AZE present.svg|thumb|Клима во Азербејџан.<ref>{{Наведено списание |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214}}</ref>]] Географски, Азербејџан се наоѓа во регионот на [[Јужен Кавказ]] во [[Евроазија]], кој се протега низ Западна Азија и Источна Европа. Се наоѓа помеѓу 38° и 42° С, со должина 44° и 51° Е. Вкупната должина на границите е 2,648 километри, од кои 1.007 километри се со Ерменија, 756 километри со Иран, 480 километри со Грузија, 390 километри со Русија и 15 километри со Турција<ref name="STA">{{Наведена мрежна страница|last=|first= |title=Geographical data |website= |publisher=The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan |url=http://www.azstat.org/publications/azfigures/2007/en/001.shtml#t1_2 |doi= |accessdate=26 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070525040712/http://www.azstat.org/publications/azfigures/2007/en/001.shtml#t1_5 |archivedate=25 May 2007 }}</ref>. Брегот се протега на 800 км, а должината на најширокиот дел на азербејџанскиот дел од [[Каспиското Море]] изнесува 456 км. Територијата на Азербејџан се протега на 400 км од север кон југ и 500 км од запад кон исток. Во Азербејџан доминираат три територијални одлики: Каспиското Море, чие крајбрежје претставува природна граница на исток, [[Голем Кавказ]] се протега на север, и широките рамнини во центарот на земјата. Постојат и три планински масиви, [[Голем Кавказ|Голем]] и [[Мал Кавказ]], и [[Талишски Планини|Талишските Планини]], кои заедно покриваат околу 40% од земјата<ref name="GEO">{{Наведена мрежна страница|title=Azerbaijan: Biodiversity |url=http://www.cac-biodiversity.org/aze/aze_biodiversity.htm |publisher=Central Asia and Transcaucasus Network on Plant Genetic Resources |accessdate=17 February 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208012911/http://www.cac-biodiversity.org/aze/aze_biodiversity.htm |archivedate=8 February 2012 |date=2003 |url-status=dead }}</ref>. Највисокиот врв на Азербејџан е планината [[Базардузу]] (4.466 м), додека најниската точка лежи во Каспиското Море (-28 м). Речиси половина од сите [[Каллив вулкан|калливи вулкани]] на земјата се концентрирани во Азербејџан, овие вулкани биле исто така номинирани за [[Седум светски чуда на природата]]<ref>{{наведени вести|last= |first= |title=Azerbaijan's mud volcanoes on Seven Wonders of Nature shortlist |work= |publisher=News.Az |url=http://www.news.az/articles/8581 |doi= |accessdate=8 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210062717/http://www.news.az/articles/8581 |archivedate=10 February 2010 }}</ref>. Главните извори на вода се површинските. Сепак, само 24 од 8.350 реки се во должина поголема од 100 километри<ref name="GEO"/>. Сите реки се влеваат во Каспиското Море на источниот дел на земјата. Најголемото езеро е [[Сарису (езеро)|Сарису]] (67 км²), а најдолгата река е Кура (1.515 км), која е прекугранична со Ерменија. Азербејџанските четири главни острови во Каспиското Море имаат комбинирана површина од над триесет квадратни километри. Од независноста на Азербејџан во 1991 година, азербејџанската влада презела мерки за зачувување на животната средина на Азербејџан. Националната заштита на животната средина се забрзала по 2001 година, кога државниот буџет се зголемил поради нови приходи обезбедени од нафтоводот Баку-Тбилиси-Чејхан. За четири години заштитените подрачја двојно се зголемиле и денес сочинуваат 8 отсто од територијата на земјата. Од 2001 година владата воспоставила седум големи резерви и речиси двојно го зголемила буџетот наменет за заштита на животната средина<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://enrin.grida.no/htmls/azer/soe/ecology/html/ecology.html |title=Ecological problems in Azerbaijan |publisher=Enrin.grida.no |accessdate=30 June 2010}}</ref>. ===Пејзаж=== [[Податотека:Bazarduzu detail.JPG|мини|десно|Планината [[Базардузу]] е највисока планина во Азербјџан.]] [[Податотека:Azerbajiani landscape - Another version.jpg|thumb|Поглед кон Киналуг]] Азербејџан е дом на широк спектар на пејзажи. Повеќе од половина од копнената маса на Азербејџан се состои од планински гребени, сртови и висорамнини кои се искачуваат до нив од 400-1000 метри (вклучувајќи ги Средните и Долните низини), на некои места (Талис) до 100-120 метри, а други од 0-50 метри и до (Кобустан, Абшерон). Остатокот од теренот на Азербејџан се состои од рамнини и низини. Хипсометриските ознаки во регионот на Кавказот варираат од околу -28 метри на крајбрежјето на Каспиското Море до 4.466 метри (врвот Базардузу)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://enrin.grida.no/htmls/azer/soe/ecology/html/ecologicalzones.html |title=Orography of Azerbaijan |publisher= United Nations Environment Programme |accessdate=30 June 2010}}</ref>. Формирањето на климата во Азербејџан е под влијание особено од ладни арктички воздушни маси на скандинавски антициклон, умерени воздушни маси на сибирски антициклон и централноазиски [[антициклон]]<ref name="CLIM">{{Наведена мрежна страница| title =Azerbaijan – Climate| publisher = Heydar Aliyev Foundation| url = http://www.azerbaijan.az/_Geography/_Climate/_climate_e.html| accessdate = 26 May 2007}}</ref>. Различниот пејзаж на Азербејџан влијае на начинот на кој воздушните маси влегуваат во земјата<ref name="CLIM"/>. Големи Кавказ ја штити земјата од директни влијанија на ладни воздушни маси кои доаѓаат од север. Тоа води кон формирање суптропска клима на повеќето подножја и рамнини на земјата. Во меѓувреме, рамнините и подножјето се одликуваат со високи стапки на сончевото зрачење. 9 од 11 постоечки климатски зони се присутни во Азербејџан<ref name="KL">{{Наведена мрежна страница|title=Climate |website=Water Resources of the Azerbaijan Republic |publisher=Institute of Hydrometeorology, Ministry of Ecology and Natural Resources |url=http://www.azhydromet.com/SRIH/Water%20Resurs.html |accessdate=26 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070524005453/http://www.azhydromet.com/SRIH/Water%20Resurs.html |archivedate=24 May 2007 |url-status=dead }}</ref>. И апсолутната минимална температура (-33&nbsp;°C или -27,4&nbsp;°F) и апсолутната максимална температура (46&nbsp;°C или 114,8&nbsp;°F) биле забележани во [[Џулфа (округ)|Џулфа]] и [[Ордубад (округ)|Ордубад]]. Максималните годишни врнежи паѓаат во [[Ланкаран]] (1.600 до 1.800 мм) и минимум во [[Апшерон (округ)|Апшерон]] (200 до 350 мм)<ref name="KL"/>. Реките и езерата се главниот дел од водените системи на Азербејџан, и тие биле формирани во долга геолошка временска рамка и значително се менувале во тој период. Ова особено се потврдува со остатоците од древни реки пронајдени низ целата земја. Водните системи на земјата постојано се менуваат под влијание на природните сили и човечките воведени индустриски активности. Вештачки реки (канали) и езерца се дел од системите за вода. Во однос на снабдувањето со вода, Азербејџан е под просекот во светот со околу 100.000 кубни метри годишно на вода по квадратен километар. Сите големи резервоари за вода се изградени на Кура. Хидрографијата на Азербејџан во основа спаѓа во басенот на Каспиското Море. Во Азербејџан има 8.350 реки со различни должини. Само 24 реки се над 100 километри долги<ref>{{Наведена мрежна страница| title =Azerbaijan: Geography| publisher = Central Asia and Caucasus Institute| url = http://www.cac-biodiversity.org/aze/aze_geography.htm}}</ref>. Кура и Арас се главните реки во Азербејџан, тие поминуваат низ истоимената низината. Реките кои директно влегуваат во Каспиското Море, потекнуваат главно од североисточнната падина на Голем Кавказ и Талишките Планини. ===Биоразновидност=== [[File:Stamp of Azerbaijan 750.jpg|thumb|[[Карабахски коњ]], национално животно на земјата.]] Првите извештаи за богатството и разновидноста на животинскиот свет во Азербејџан можат да се најдат во патните белешки на патници од Источна Европа. Животински резби на архитектонски споменици, антички карпи и камења преживеале до денешни времиња. Првите информации за флората и фауната на Азербејџан биле собрани за време на посетите на Азербејџан во [[17 век]]<ref name="GEO"/> Постојат 106 видови цицачи, 97 видови риби, 363 видови птици, 10 видови водоземци и 52 видови влекачи, кои се евидентирани и класифицирани во Азербејџан <ref name="GEO"/>. Националното животно на Азербејџан е Карабахскиот коњ, планинско-степски тркач и ендемски во Азербејџан. Карабахскиот коњ има репутација поради неговиот добар темперамент, брзина, елеганција и интелигенција. Тој е една од најстарите раси, со потекло што датира од античкиот свет. Сепак, денес коњот е загрозен вид<ref>{{Наведена мрежна страница| title = The Karabakh Horse| publisher = Karabakh Foundation| url = http://www.karabakhfoundation.org/pages/history-and-culture/karabakh-region/the-karabakh-horse/| url-status=dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20101013010330/http://karabakhfoundation.org/pages/history-and-culture/karabakh-region/the-karabakh-horse/| archivedate = 13 October 2010| df = dmy-all}}</ref>. Флората на Азербејџан се состои од повеќе од 4.500 видови растенија. Поради единствената клима во Азербејџан, флората е многу побогата во бројот на видови од флората на другите републики на Јужен Кавказ<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.azerbaijan.az/_Geography/_Planting/_planting_e.html |title=Azerbaijan – Flora |publisher=Heydar Aliyev Foundation|accessdate=5 March 2010 }}</ref>. Околу 67 отсто од видовите што растат во целиот Кавказ можат да се најдат во Азербејџан. == Политички систем == {{Главна|Политика на Азербејџан}} [[File:Munich Security Conference 2010 - dett aliyew 0014.jpg|upright|thumb|[[Илхам Алиев]], Претседател на земјата од 2003 година.]] Структурните реформи на политичкиот систем во Азербејџан било завршено со усвојувањето на новиот Устав на [[12 ноември]] [[1995]] година. Според член 23 од Уставот, државни симболи на Република Азербејџан се [[Знаме на Азербејџан|знамето]], [[Грб на Азербејџан|грбот]] и [[Химна на Азербејџан|химната]]. Државната власт во Азербејџан е ограничена само со закон за внатрешни прашања и за меѓународните односи дополнително се ограничени со одредбите на меѓународните договори. [[Влада на Азербејџан|Владата на Азербејџан]] е врз основа на поделба на законодавната, извршната и судската власт. Законодавната власт се одржува единствено од страна на [[Национално собрание на Азербејџан|Националното собрание]] и на [[Врховно национално собрание на Нахичеван|Врховното национално собрание на Нахичеван]]. Парламентарните избори се одржуваат на секои пет години, на првата недела од ноември. Точноста на резултатите од изборите е проверено и потврдено од страна на [[Уставен суд на Азербејџан|Уставниот суд]]. Законите донесени од страна на Народното собрание, освен ако не е назначено поинаку, одат во сила на денот на нивното објавување. Извршната власт е во рацете на [[Претседател на Азербејџан|претседателот]], кој е избран за 5-годишен мандат на непосредни избори. Претседателот е овластен да формира кабинет, инфериорниот извршен орган, потчинет на него. Кабинетот на Азербејџан се состои првенствено од [[Премиер на Азербејџан|премиерот]], неговите заменици и министри. Претседателот нема право да го распушти Националното Собрание, но тој има право да стави вето на нејзините одлуки. Судската власт е носител на Уставниот суд, Врховниот суд и на Економскиот суд. Извршната власт ја држи претседателот, кој се избира за седумгодишен мандат со директни избори и премиерот. Претседателот е овластен да формира Кабинет, колективно извршно тело, одговорно за претседателот и за националното собрание. Кабинетот на Азербејџан се состои првенствено од премиерот, неговите заменици и министри. Претседателот нема право да го распушти Националното собрание, туку има право да стави вето на неговите одлуки. За да се надмине претседателското вето, парламентот мора да има мнозинство од 95 гласови. Судската власт е доделена на Уставниот суд, Врховниот суд и Стопанскиот суд. Претседателот ги номинира судиите во овие судови. Извештајот на Европската комисија за ефикасност на правдата (CEPEJ) се однесува на азербејџанскиот правен модел за избор на нови судии како најдобра практика, како одраз на посебните одлики и текот на развојот кон обезбедување независност и квалитет на судството во нова демократија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?p=&Ref=CEPEJ-COOP(2011)1&Language=lanEnglish&Ver=original&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864&direct=true|title=Efficiency of justice – CEPEJ – European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ) – Report requested by the Ministry of Justice of Azerbaijan – Assessment of policy and procedures for the selection of judges in Azerbaijan – prepared by Mr Audun Hognes BERG, Head of International Secretariat, Norwegian Courts Administration, CEPEJ Bureau member and Ms Ivana GORANIĆ, Director of the Judicial Academy, Republic of Croatia, Representative of the Lisbon Network to the CEPEJ|last=CEPEJ|first=Council of Europe, Human Rights and Rule of Law, Efficiency of justice -|website=wcd.coe.int|access-date=14 March 2017}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Jean|first=Jean – Paul|year=2015|title=High quality justice for all member states of the Council of Europe|url=https://www.coe.int/t/dghl/cooperation/cepej/textes/CEPEJ_Study22_EN.pdf|journal=Council of Europe|volume=|page=119|via=}}</ref>. Системот на владеење на Азербејџан номинално може да се нарече двостепен. Највисокото или највисокото ниво на владата е извршната власт на чело со претседателот. Претседателот го назначува Кабинетот на министри и други високи функционери. Локалната извршна власт е само продолжување на извршната власт. Правниот статус на локалната државна администрација во Азербејџан е одреден со одредбата за локална извршна власт, усвоена на [[16 јуни]] [[1999]] година. Во [[јуни]] [[2012]] година, Претседателот ја одобрил новата Регулатива со која им биле доделени дополнителни овластувања на локалните извршни власти, зајакнување на нивната доминантна позиција во локалните работи на Азербејџан<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi |url=https://president.az/ |website=president.az |language=az}}</ref>. Поглавјето 9 од Уставот ги опфаќа главните прашања на локалната самоуправа, како што се правниот статус на општините, видовите на тела на локалната самоуправа, нивните основни овластувања и односи со други официјални лица. Другите номинални нивоа на управување се општините, а членовите на општините се избираат на општински избори на секои пет години. Во моментов има 1.607 општини низ целата земја. Законот за локални избори и Законот за статусот на општините биле први кои биле усвоени во областа на локалната самоуправа (2 јули 1999 година). Законот за општинска услуга ги регулира активностите на вработените во општината, нивните права, должности, услови за работа и социјални бенефиции и ја нагласува структурата на извршниот апарат и организацијата на општинската услуга. Законот за статусот на општините ја регулира улогата и структурата на органите на општината и ги истакнува државните гаранции за законска и финансиска автономија. Законот посветува особено внимание на усвојувањето и извршувањето на општинските програми кои се однесуваат на социјалната заштита, социјалниот и економскиот развој и локалната средина. Советот за безбедност е советодавно тело под претседател и го организира според Уставот. Формирана е на 10 април 1997 година. Административниот оддел не е дел од канцеларијата на претседателот, туку ги управува финансиските, техничките и паричните активности на претседателот и неговата канцеларија. И покрај тоа што Азербејџан одржал неколку избори по враќањето на својата независност и има многу формални институции за демократија, земјата и понатаму е класифицирана како неслободна (на границата со ''делумно слободна'') од страна на [[Фридом Хаус]]<ref>{{Наведена мрежна страница| title =Azerbaijan – Freedom House | publisher = FreedomHouse.org | url =http://www.freedomhouse.org/country/azerbaijan| accessdate = 4 August 2013}}</ref><ref name="frh">{{Наведена мрежна страница| title = Combined Average Ratings: Independent Countries 2009| publisher = FreedomHouse.org| year = 2009| url = http://old.freedomhouse.org/template.cfm?page=475&year=2009| accessdate = 10 July 2012}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Во последниве години, голем број азербејџански новинари, блогери, адвокати и активисти за човекови права биле затворени поради нивната критика на претседателот Алиев и владините власти<ref>"[https://www.washingtonpost.com/opinions/jailed-without-trial-in-azerbaijan/2015/03/01/34a1d342-bea1-11e4-bdfa-b8e8f594e6ee_story.html Jailed without trial in Azerbaijan]," ''The Washington Post''. 1 March 2015. Retrieved 26 September 2015.</ref>. Резолуцијата усвоена од Европскиот парламент во септември 2015 година го опишал Азербејџан како земја која „претрпела најголем пад во демократското владеење во цела Евроазија во изминатите десет години“, истакнувајќи дека нејзиниот дијалог со земјата за човекови права „''не направил никаков значителен напредок''“<ref>"[https://www.washingtonpost.com/opinions/no-this-is-the-truth-about-azerbaijan/2015/09/25/d68a6fd0-608f-11e5-b38e-06883aacba64_story.html No, this is the truth about Azerbaijan's repression]." ''The Washington Post''. 25 September 2015. Retrieved 26 September 2015.</ref>. На 17 март 2016 година, претседателот на Азербејџан потпишал декрет за амнестија на повеќе од десетина лица кои се сметале за политички затвореници од страна на некои невладини организации<ref>[http://president.az/articles/18131 Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi – SƏNƏDLƏR » Sərəncamlar Məhkum edilmiş bir sıra şəxslərin əfv olunması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı]. President.az. Посетено на 1 July 2017.</ref>. Овој декрет бил поздравен како позитивен чекор од Стејт Департментот на САД<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2016/03/254820.htm Release of Activists, Journalists, and Political Party Members in Azerbaijan]. 2009–2017.state.gov. Посетено на 1 July 2017.</ref>. На [[16 март]] [[2017]] година била потпишана уште една прошка за помилување, што довело до ослободување на дополнителни лица кои се сметале за политички затвореници<ref>[http://president.az/articles/23141 Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi – SƏNƏDLƏR » Sərəncamlar Məhkum edilmiş bir sıra şəxslərin əfv olunması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı]. President.az. Посетено на 1 July 2017.</ref>. Азербејџан е остро критикуван поради поткуп на странски официјални претставници и дипломати, со цел да ги промовира своите принципи во странство и да ги легитимизира изборите дома, практика која се нарекува [[Кавијарска дипломатија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=DISGRACED: Azerbaijan and the End of Election Monitoring As We Know It|url=http://www.esiweb.org/pdf/esi_document_id_145.pdf|publisher=European Stability Initiative|date=5 November 2013}}</ref><ref>{{наведени вести |url=https://www.theguardian.com/world/2013/nov/24/azerbaijan-caviar-diplomacy-for-mps|title=Plush hotels and caviar diplomacy: how Azerbaijan's elite wooed MPs|author=Jamie Doward|work=the Guardian|accessdate=4 July 2015}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://euobserver.com/opinion/118320|title=Europe's caviar diplomacy with Azerbaijan must end|publisher=|accessdate=4 July 2015}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://www.rferl.org/content/azerbaijan-baku-caviar-oil/25162410.html|title=Baku Smooths Over Its Rights Record with a Thick Layer of Caviar|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=4 July 2015}}</ref>. Сепак, на 6 март 2017 година, Европскиот центар за стратешко разузнавање и безбедност (ЕСИЦЦ) објавил извештај под наслов „Ерменска врска“, во кој ги нападнал невладините организации за човекови права и истражувачки организации кои ги критикувале кршењата и корупцијата на човековите права во Азербејџан. ЕСИСЦ во тој извештај тврдел дека извештајот бил разработен од ЕСИ и имал за цел да создаде клима на сомневање врз основа на клевета за да формира мрежа на пратеници кои ќе се вклучат во политичка војна против Азербејџан и дека мрежата составена од европски премиери, ерменски функционери и некои невладини организации била финансирана од Фондацијата Сорос<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esisc.org/publications/analyses/11791|title=The Armenian Connection: How a secret caucus of MPs and NGOs, since 2012, created a network within the Parliamentary Assembly of the Council of Europe to hide violations of international law|website=www.esisc.org|access-date=26 April 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esisc.org/publications/analyses/the-armenian-connection-chapter-2--mr-x--nils-muinieks-council-of-europe-commissioner-for-human-rights|title=The Armenian Connection. Chapter 2: " Mr X ", Nils Muižnieks, Council of Europe Commissioner for Human Rights|website=www.esisc.org|access-date=26 April 2017}}</ref>. ===Надворешни односи=== [[File:Recep Tayyip Erdoğan meet with Ilham Aliyev.jpg|thumb|Претседателот Алиев со својот турски колега [[Реџеп Таип Ердоган]], 31 октомври 2017]] Краткотрајната [[Азербејџанска Демократска Република]] успеала да воспостави дипломатски односи со шест земји, испраќајќи дипломатски претставници во Германија и Финска<ref name="CSUS">{{Наведена мрежна страница| title =Azerbaijan – Foreign Relations | publisher = Country Studies| url = http://countrystudies.us/azerbaijan/36.htm| accessdate = 31 May 2007}}</ref>. Процесот на меѓународно признавање на независноста на Азербејџан од [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]] траел околу една година. Најновата земја која го признала Азербејџан била [[Бахреин]], на 6 ноември 1996 година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Bilateral relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs |url=http://www.mfa.gov.az/eng/foreign_policy/bilat.shtml |accessdate=27 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070504074309/http://www.mfa.gov.az/eng/foreign_policy/bilat.shtml |archivedate=4 May 2007 }}</ref>. Целосните дипломатски односи, вклучувајќи меѓусебна размена на мисии, за првпат биле воспоставени со Турција, Пакистан, Соединетите Држави, Иран и Израел<ref name="israelmfa">{{Наведена мрежна страница|url=http://baku.mfa.gov.il/mfm/Data/113213.pdf |title=15th Anniversary of Israel-Azebraijan Diplomatic Relations |accessdate=21 March 2008 |last=Lenk |first=Arthur |date=7 March 2007 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Israel}}</ref>. Азербејџан ставил посебен акцент на своите специјални односи со Турција<ref>{{наведени вести |last=Kardas|first=Saban|title=Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=34116|publisher=Eurasia Daily Monitor Volume|accessdate=23 December 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|last=Katik|first=Mevlut|title=Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position|url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042304.shtml|publisher=EurasiaNet|accessdate=23 December 2010}}</ref>. Азербејџан има дипломатски односи со 158 земји досега и има членство во 38 меѓународни организации. Има статус на набљудувач во [[Движење на неврзаните|Движењето на неврзаните]] и [[Светска трговска организација|Светската трговска организација]] и е дописник во Меѓународната унија за телекомуникации. На [[9 мај]] [[2006]] година Азербејџан бил избран за член во новоформираниот Совет за човекови права од Генералното собрание на Обединетите нации. Мандатот започнал на [[19 јуни]] [[2006]] година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.un.org/ga/60/elect/hrc/ |title=Elections & Appointments – Human Rights Council |publisher=United Nations |accessdate=3 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220224503/http://www.un.org/ga/60/elect/hrc/ |archivedate=20 December 2008 }}</ref>. Азербејџан за првпат бил избран за непостојан член на Советот за безбедност на ОН во 2011 година со поддршка од 155 земји. [[File:Ilham Aliyev met with Russian President Vladimir Putin 02.jpg|thumb|Илхам Алиев со рускиот претседател [[Владимир Путин]], 2018 година]] Приоритетите на надворешната политика на Азербејџан вклучуваат, пред сè, враќање на нејзиниот територијален интегритет; отстранување на последиците од окупацијата на Нагорно-Карабах и седум други азербејџански региони околу Нагорно-Карабах<ref name="NSC AZ"/><ref>{{наведени вести | last = Selim Özertem | first = Hasan | title =Independence of Kosovo and the Nagorno-Karabakh Issue | publisher = TurkishWeekly | url =http://www.turkishweekly.net/columnist/2886/independence-of-kosovo-and-the-nagorno-karabakh-issue.html| accessdate = 24 April 2008}}</ref>; интеграција во европска и евроатланската структура; придонес кон меѓународната безбедност; соработка со меѓународни организации; регионалната соработка и билатералните односи; зајакнување на одбранбената способност; унапредување на безбедноста со средства од домашната политика; зајакнување на демократијата; зачувување на етничка и верска толеранција; научна, образовна и културна политика и зачувување на моралните вредности; економски и социјален развој; подобрување на внатрешната и граничната безбедност; и миграција, енергија и безбедносна политика за сообраќај<ref name="NSC AZ">{{Наведена мрежна страница| title =National Security Concept of the Republic of Azerbaijan | publisher = United Nations| date = 23 May 2007| url = http://www.un.int/azerbaijan/pdf/National_security.pdf| accessdate = 23 May 2007}}</ref>. Владата на Азербејџан, кон крајот на 2007 година, изјавила дека долготрајниот спор околу ерменско-окупираната територија на Нагорно-Карабах е скоро сигурна дека ќе предизвика нова војна ако таа остане нерешена. Владата е во процес на зголемување на својот воен буџет<ref>{{наведени вести|last1=Botelho|first1=Greg|last2=Tuysuz|first2=Gul|title=18 Armenian, 12 Azerbaijani troops killed in fighting|url=http://www.cnn.com/2016/04/02/asia/azerbaijan-armenia-violence/index.html|publisher=CNN|date=3 April 2016}}</ref>. Азербејџан е активен член на меѓународни коалиции кои се борат против меѓународниот тероризам. Азербејџан бил една од првите земји што понудиле поддршка по [[Терористички напади од 11 септември 2001 година|нападите на 11 септември]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Rex Tillerson affirms US support for Azerbaijan's efforts to diversify its economy|url=http://azertag.az/en/xeber/Rex_Tillerson_affirms_US_support_for_Azerbaijan_039s_efforts_to_diversify_its_economy-1046148|accessdate=14 April 2017|language=en|date=29 March 2017}}</ref>. Земјата придонесува за мировните напори во Косово, во Авганистан и во Ирак. Азербејџан е активен член на програмата на [[НАТО]] за [[Партнерство за мир]]. Исто така, одржува добри односи со [[Европската Унија]] и потенцијално може да поднесе барање за членство<ref name="NSC AZ"/>. === Административна поделба === {{Главна|Административна поделба на Азербејџан}} Азербејџан е поделен на 10 економски региони; 66 реони и 77 градови, од кои 12 се под директен авторитет на републиката<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/001_1.shtml |title=The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, Administrative and territorial units of Azerbaijan Republic |publisher=Azstat.org |accessdate=22 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512043157/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/001_1.shtml |archivedate=12 May 2011 }}</ref>. Покрај тоа, Азербејџан ја вклучува Автономната Република Нахичеван. Претседателот на Азербејџан ги назначува гувернерите на овие единици, додека владата на Нахчхиван е избрана и одобрена од парламентот на Автономната Република Нахичеван. {{col-begin-small}} {{col-5}} ;Економски регион Апшерон * [[Апшерон (округ)|Апшерон]] (Abşeron) * [[Хизи (округ)|Хизи]] (Khizi) * ''[[Баку]]'' (Bakı) * ''[[Сумгајит]]'' (Sumqayıt) ;Економски регион Аран * [[Агџабеди (округ)|Агџабеди]] (Ağcabədi) * [[Агдаш (округ)|Агдаш]] (Ağdaş) * [[Барда (округ)|Барда]] (Bərdə) * [[Бејлеган (округ)|Бејлеган]] (Beyləqan) * [[Биљасувар (округ)|Биљасувар]] (Biləsuvar) * [[Ѓојчај (округ)|Ѓојчај]] (Göyçay) * [[Аџикабул (округ)|Аџикабул]] (Hacıqabul) * [[Имишли (округ)|Имишли]] (İmişli) * [[Ќурдемир (округ)|Ќурдемир]] (Kürdəmir) * [[Нефтчала (округ)|Нефтчала]] (Neftçala) * [[Саатли (округ)|Саатли]] (Saatlı) * [[Сабирабад (округ)|Сабирабад]] (Sabirabad) * [[Саљан (округ)|Саљан]] (Salyan) * [[Уџар (округ)|Уџар]] (Ucar) * [[Јевлах (округ)|Јевлах]] (Yevlax) * [[Зердаб (округ)|Зердаб]] (Zərdab) * ''[[Мингечевир]]'' (Mingəçevir) * ''[[Ширван]]'' (Şirvan) * ''[[Јевлах]]'' (Yevlax) ;Даглиг-Ширван * [[Агсу (округ)|Агсу]] (Ağsu) * [[Гобустан (округ)|Гобустан]] (Qobustan) * [[Исмаили (округ)|Исмаили]] (İsmayıllı) * [[Шамахи (округ)|Шамахи]] (Şamaxı) {{col-5}} ;Генџе * [[Агстафа (округ)|Агстафа]] (Ağstafa) * [[Дашкесен (округ)|Дашкесен]] (Daşkəsən) * [[Гедебеј (округ)|Гедебеј]] (Gədəbəy) * [[Казах (округ)|Казах]] (Qazax) * [[Ѓојѓол (округ)|Ѓојѓол]] (Göygöl) * [[Горанбој (округ)|Горанбој]] (Goranboy) * [[Самух (округ)|Самух]] (Samux) * [[Шемкир (округ)|Шемкир]] (Şəmkir) * [[Товуз (округ)|Товуз]] (Tovuz) * ''[[Генџе]]'' (Gəncə) * ''[[Neftalan]]'' (Naftalan) ;Куба-Хачмаз * [[Куба (округ)|Куба]] (Quba) * [[Кусар (округ)|Кусар]] (Qusar) * [[Хачмаз (округ)|Хачмаз]] (Xaçmaz) * [[Шабран (округ)|Шабран]] (Şabran) * [[Сијезен (округ)|Сијезен]] (Siyəzən) ;Келбеџер-Лачин * [[Кубадли (округ)|Кубадли]] (Qubadlı) * [[Келбеџер (округ)|Келбеџер]] (Kəlbəcər) * [[Лачин (округ)|Лачин]] (Laçın) * [[Зенгилан (округ)|Зенгилан]] (Zəngilan) ;Ленкеран * [[Астара (округ)|Астара]] (Astara) * [[Џелилабад (округ)|Џелилабад]] (Cəlilabad) * [[Ленкеран (округ)|Ленкеран]] (Lənkəran) * [[Лерик (округ)|Леrik]] (Lerik) * [[Масали (округ)|Масали]] (Masallı) {{col-5}} * [[Јардимли (округ)|Јардимли]] (Yardımlı) * ''[[Ленкеран]]'' (Lənkəran) ;Нахчиван * [[Бабек (округ)|Бабек]] (Babək) * [[Џулфа (округ)|Џулфа]] (Culfa) * [[Кенгерли (округ)|Кенгерли]] (Kəngərli) * [[Ордубад (округ)|Ордубад]] (Ordubad) * [[Седерек (округ)|Седерек]] (Sədərək) * [[Шахбуз (округ)|Шахбуз]] (Şahbuz) * [[Шерур (округ)|Шерур]] (Şərur) * ''[[Нахчиван (град)|Нахчиван]]'' (Naxçıvan) ;Шеки-Закатала * [[Балакен (округ)|Балакен]] (Balakən) * [[Кабала (округ)|Кабала]] (Qəbələ) * [[Ках (округ)|Ках]] (Qax) * [[Огуз (округ)|Огуз]] (Oğuz) * [[Шеки (округ)|Шеки]] (Şəki) * [[Закатала (округ)|Закатала]] (Zaqatala) * ''[[Шеки ]]'' (Şəki) ;Yukhari-Garabakh * [[Агдам (округ)|Агдам]] (Ağdam) * [[Физули (округ)|Физули]] (Füzuli) * [[Џебраил (округ)|Џебраил]] (Cəbrayıl) * [[Хоџали (округ)|Хоџали]] (Xocalı) * [[Хоџавенд (округ)|Хоџавенд]] (Xocavənd) * [[Шуша (округ)|Шуша]] (Şuşa) * [[Тертер (округ)|Тертер]] (Tərtər) * ''[[Степанакерт]]'' (Xankəndi) * ''[[Шуша]]'' (Şuşa) {{col-5}} [[File:Azerbaijan economic regions.png|thumb|upright=1.8|right| Азербејџан е поделен на 10 економски региони.]] {{col-end}} ''Забелешка: Градовите под директен авторитет на републиката со коси букви''. === Војска === [[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 33.jpg|thumb|Контингент од азербејџанската војска за време на Парадата на денот на победата во Москва, 9 мај 2015 година]] Историјата на модерната азербејџанска армија датира одосновањето на [[Азербејџанска Демократска Република]] во 1918 година, кога на [[26 јуни]] [[1918]] година била формирана Националната армија на новоформираната Азербејџанска Демократска Република<ref>[http://www.azembassy.com.pk/en/book/?get=c3 ''Azerbaijan: Short History of Statehood''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718172824/http://www.azembassy.com.pk/en/book/?get=c3 |date=18 July 2007 }}, Embassy of Republic of Azerbaijan in Pakistan, 2005, Chapter 3.</ref><ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1393/ Creation of National Army in 1918] {{ru}}.</ref>. Кога Азербејџан се здобил со независност по распадот на Советскиот Сојуз, вооружените сили на Република Азербејџан биле создадени според Законот за вооружените сили од [[9 октомври]] [[1991]] година<ref>[http://www.base.spinform.ru/show_doc.fwx?Regnom=2893 Law of the Republic of Azerbaijan on Armed Forces], No. 210-XII, 9 October 1991 {{ru}}.</ref>. Првичниот датум на воспоставување на краткотрајна Национална армија се слави како Денот на Армијата (26 јуни)<ref>[http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1232458&lang=EN Azerbaijan's Army Day (26 June)]{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} declared by Presidential Decree of 22 May 1998.</ref>. Од [[2002]] година, Азербејџан има 95.000 активни лица во своите вооружени сили. Исто така има и 17.000 паравоени сили<ref name=Blandy12>C. W. Blandy [http://www.da.mod.uk/colleges/arag/document-listings/caucasus/08(17)CWB.pdf Azerbaijan: Is War Over Nagornyy Karabakh a Realistic Option? Advanced Research and Assessment Group. Caucasus Series 08/17. – Defense Academy of the United Kingdom, 2008, p.12] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110510000120/http://www.da.mod.uk/colleges/arag/document-listings/caucasus/08(17)CWB.pdf |date=2011-05-10 }}</ref>. Вооружените сили имаат три гранки: копнените сили, воздушните сили и морнарицата. Дополнително, вооружените сили опфаќаат неколку воени подгрупи кои можат да бидат вклучени во одбраната на државата кога е потребно. Тие се Внатрешните трупи на Министерството за внатрешни работи и Државната погранична служба, која ја вклучува и крајбрежната стража. Азербејџанската национална гарда е уште една паравоена сила. Таа работи како полунезависен субјект на Специјалната државна служба за заштита, агенција подредена на претседателот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://library.aliyev-heritage.org/ru/652072.html |script-title=ru:Выступление Президента Азербайджанской Республики, Верховного Главнокомандующего Гейдара Алиева на церемонии, посвященной 5-й годовщине образования Национальной гвардии – Штаб Национальной гвардии Азербайджана |publisher=Heydar Aliyev Heritage Research Center |date=25 December 1996 |language=ru |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724235004/http://library.aliyev-heritage.org/ru/652072.html |archivedate=24 July 2011 }}</ref>. Азербејџан се придржува кон Договорот за конвенционални вооружени сили во Европа и ги потпишал сите главни меѓународни договори за оружје. Азербејџан тесно соработува со [[НАТО]] во програмите како [[Партнерството за мир]] и Акциониот план за поединечно партнерство. Азербејџан распоредил 151 војник од своите мировни сили во Ирак и уште 184 во Авганистан<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Abbasov |first=Shahin |title=Azerbaijan: Baku Can Leapfrog over Ukraine, Georgia for NATO Membership |publisher=EurasiaNet |url=http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav060409.shtml |accessdate=3 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090606053322/http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav060409.shtml |archivedate=6 June 2009 }}</ref>. Буџетот за одбрана на Азербејџан за 2011 година бил 3,1 милијарда американски долари<ref name="ng.ru">{{наведени вести|author=Владимир Мухин |url=http://www.ng.ru/politics/2011-01-24/1_karabah.html |title=Карабахский детонатор на взводе – В Баку и Ереване все четче звучит воинственная риторика |publisher=Nezavisimaya Gazeta |date=24 January 2011 |accessdate=22 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514041854/http://www.ng.ru/politics/2011-01-24/1_karabah.html |archivedate=14 May 2011 }}</ref>. Покрај тоа, планирано е да се искористат 1,36 милијарди долари за потребите на одбранбената индустрија, со што вкупниот воен буџет ќе се зголеми на 4,6 милијарди<ref name="ng.ru"/><ref>{{наведени вести |url=http://www.gruzianews.ru/en/4482.html |title=Russia's neighbors are preparing for war (CIS countries and Georgia has surprised the world of increasing military expenditures) |publisher=Gruzianews.ru |date=22 February 2011 |accessdate=15 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015070615/http://www.gruzianews.ru/en/4482.html |archive-date=15 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref>. Азербејџанскиот претседател Илхам Алиев на 26 јуни 2011 година изјавил дека трошоците за одбрана достигнале 3,3 милијарди долари таа година<ref name="AFP">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iHTBXqdc6cRoA37v9iJO8qg5hwhw?docId=CNG.0ceb4228ea87d70e3bcda085beb7a76b.3d1 |title=AFP: Azerbaijan warns Armenia with show of military might |date=26 June 2011 |accessdate=15 October 2013}}</ref>. Одбранбениот буџет на Азербејџан за 2013 година изнесувал 3,7 милијарди долари<ref name="Economist">{{наведени вести|author=Eastern approaches Ex-communist Europe |url=https://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2013/10/nagorno-karabakh-conflict |title=The Nagorno-Karabakh conflict: A festering sore |newspaper=The Economist |date=3 October 2013 |accessdate=15 October 2013}}</ref><ref>{{наведени вести |author=|url=http://www.news.az/articles/karabakh/81188 |title=Baku says Armenian president still hypocrite before world community |publisher=News.Az |accessdate=15 October 2013}}</ref>. Азербејџанската одбранбена индустрија произведува оружје, артилериски системи, тенкови, арсенали и ноктивизионни уреди, воздухопловни бомбардери, беспилотни летала, разни воени возила и воени авиони и хеликоптери<ref>{{Наведена мрежна страница| title =Azerbaijan to start manufacturing arms, military hardware in 2008 | publisher = BBC Monitoring Service | url = http://www.un-az.org/undp/bulnews55/en3.php| accessdate = 26 January 2008}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Azerbaijan to produce tanks, aviation bombs and pilotless vehicles in 2009 |publisher=panarmenian |url=http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=28123 |accessdate=24 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090109213303/http://www.panarmenian.net/news/eng/?nid=28123 |archivedate=9 January 2009 }}</ref><ref>{{наведени вести | title =Uzeir Jafarov: "Azerbaijan will be unable to produce competitive military technique in the next five years" | publisher = Today.Az | url = http://www.today.az/news/business/47845.html| accessdate = 26 September 2008}}</ref><ref>{{наведени вести | title =President Ilham Aliyev attends the openings of several defense-related facilities | publisher = Today.Az | url = http://www.today.az/news/politics/81912.html| accessdate = 4 March 2011}}</ref>. == Стопанство == {{Главна|Економија на Азербејџан}} По стекнувањето независност во 1991 година, Азербејџан станал членка на [[Меѓународниот монетарен фонд]], [[Светската банка]], [[Европска банка за обнова и развој|Европската банка за обнова и развој]], [[Исламска банка за развој|Исламската банка за развој]] и [[Азиска банка за развој|Азиската банка за развој]]<ref name="AZE"> {{Наведена мрежна страница |title=Azerbaijan – General Information |publisher=Heydar Aliyev Foundation |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_e.html |accessdate=22 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070505020428/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_e.html |archivedate=5 May 2007 }} </ref>. Банкарскиот систем на Азербејџан се состои од [[Централна банка на Азербејџан|Централната банка на Азербејџан]], комерцијалните банки и небанкарските кредитни организации. Националната банка (сега Централна банка) е создадена во 1992 година врз основа на Азербејџанската државна штедилница, подружница на поранешната државна штедилница на СССР. Централната банка служи како централна банка на Азербејџан, овластена да издаде национална валута, [[Азербејџански манат|азербејџанскиот манат]] и да врши надзор над сите комерцијални банки. Две големи комерцијални банки се ''UniBank'' и државната Меѓународна банка на Азербејџан. Намалена со трошење и раст на побарувачката, стапката на инфлација во 2007 година во 1-виот квартал достигнала 16,6%<ref name="INF">{{Наведена мрежна страница | title =Azerbaijan's Q1 inflation rate 16.6%, National Bank Chief says | publisher = Today.Az | url = http://www.un-az.org/undp/bulnews48/e3.php | accessdate = 29 May 2007 }} </ref>. Номиналните примања и месечните плати се зголемиле за 29% и 25%, соодветно, но зголемувањето на цените во неметалната индустрија ја поттикнала инфлацијата<ref name="INF"/>. Азербејџан покажува некои знаци на таканаречената „[[Холандска болест]]“ поради нејзиниот брзорастечки енергетски сектор, кој предизвикува инфлација и го прави неевропскиот извоз поскап. Во раните 2000-ти години, хронично високата инфлација била ставена под контрола. Ова довело до лансирање на нова валута, новиот азербејџански манат, на 1 јануари 2006 година, за да ги зацементира економските реформи и да ги избрише трагите на нестабилната економија<ref> {{Наведена мрежна страница | last = Mehdizade | first = Sevinj | title = Azerbaijan's New Manats: Design and Transition to a New Currency | publisher = Azerbaijan International | url = http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_manat.html }} </ref><ref> {{Наведена мрежна страница |last=Ismayilov |first=Rovshan |title=Azerbaijan's Manat Makeover: Good Times Ahead? |url=http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav030106.shtml |publisher=EurasiaNet |accessdate=7 December 2010 }} </ref>. Во 2008 година, Азербејџан бил определен како еден од првите 10 реформатори од Извештајот на Светската банка за ''Doing Business''<ref> {{Наведена мрежна страница |url=http://www.doingbusiness.org/Features/Feature-2008-21.aspx |title=Top 10 reformers from Doing Business 2009 |accessdate=28 September 2008 |website=World Bank Group |publisher=Doing Business |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912213246/http://www.doingbusiness.org/Features/Feature-2008-21.aspx |archivedate=12 September 2008 }} </ref>. Азербејџан, исто така, е рангиран на 57 место во Извештајот за глобална конкурентност за 2010-2011 година, над другите земји од ЗНД<ref> {{Наведена мрежна страница |url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf |title=World Economic Forum – The Global Competitiveness Report 2010-2011 |format=PDF |accessdate=4 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206104835/http://www3.weforum.org//docs//WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf |archivedate=6 December 2010 }} </ref>. До 2012 година, БДП на Азербејџан се зголемил за 20 пати од нивото од 1995 година<ref>Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung, http://library.fes.de/pdf-files/id-moe/09454.pdf</ref>. Според извештајот на Светската банка за Doing Business 2019, Азербејџан ја подобрил својата позиција во леснотијата за водење бизнис од 57 на 25 место<ref name=":2">{{Наведена книга|url=http://www.worldbank.org/content/dam/doingBusiness/media/Annual-Reports/English/DB2019-report_web-version.pdf|title=Doing Business 2019|author=World Bank|publisher=World Bank Publications|year=2018|isbn=1464813264|location=|pages=5, 11, 13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldbank.org/en/news/immersive-story/2018/10/31/doing-business-2019-a-year-of-record-reforms-rising-influence|title=Doing Business 2019: A Year of Record Reforms, Rising Influence|last=|first=|date=|website=World Bank|language=en|access-date=2 November 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lesechos.fr/monde/enjeux-internationaux/0600066653886-vie-des-affaires-la-france-perd-encore-du-terrain-2218150.php|title=Vie des affaires : la France perd encore du terrain - Les Echos|author=RICHARD HIAULT|date=|website=www.lesechos.fr|language=fr|access-date=2 November 2018|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031180537/https://www.lesechos.fr/monde/enjeux-internationaux/0600066653886-vie-des-affaires-la-france-perd-encore-du-terrain-2218150.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/media/Annual-Reports/English/DB2018-Full-Report.pdf|title=Doing Business 2018|author=World Bank|publisher=World Bank Publications|year=2017|isbn=1464811474|location=|pages=4}}</ref>. Како резултат на спроведувањето на рекорден број реформи кои претежно вклучуваат институционални промени меѓу 10-те најдобри подобрувачи, да се олесни бизнисот во Азербејџан, како што се времето и трошоците за добивање на градежна дозвола значително биле намалени, процесот на поврзување на електричната мрежа бил рационализиран, како и процесот за подигање кредит<ref name=":2" />. ===Енергетика=== {{Главна|Енергетика на Азербејџан}} [[File:Oil pump in Baku.jpg|thumb|Механичко извлекување на нафта во периферијата на Баку]] Две третини од Азербејџан е богат со нафта и природен гас<ref name="AZ"> {{Наведена мрежна страница |title=Azerbaijan – General Information |publisher=Heydar Aliyev Foundation |url=http://www.azerbaijan.az/_Geography/_GeneralInfo/_generalInfo_e.html |accessdate=22 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070528033940/http://www.azerbaijan.az/_Geography/_GeneralInfo/_generalInfo_e.html |archivedate=28 May 2007 }} </ref>. Историјата на нафтената индустрија на Азербејџан датира од античкиот период. Арапскиот историчар и патник Ахмед ел-Беларури дискутирал за економијата на полуостровот, особено спомнувајќи го неговото масло<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_02_e.html|title=HISTORY OF DEVELOPMENT OF OIL INDUSTRY|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref>. Во Азербејџан има многу гасоводи. Во регионот на Мал Кавказ спаѓаат поголемиот дел од златото, среброто, железото, бакар, титан, хром, манган, кобалт, молибден, сложена руда и антимон. Во септември 1994 година, бил потпишан 30-годишен договор помеѓу Државната нафтена компанија на Азербејџанската Република и 13 нафтени компании, меѓу кои Amoco, BP, ExxonMobil, Lukoil и Equinor. Бидејќи западните нафтени компании можат да ги допрат длабоките водени нафтени површини недопрени од советската експлоатација, Азербејџан се смета за едно од најважните места во светот за истражување и развој на нафта<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Azerbaijan: Economy |publisher=globalEDGE |url=http://globaledge.msu.edu/countryInsights/economy.asp?countryID=11&regionID=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012194537/http://globaledge.msu.edu/countryInsights/economy.asp?countryID=11&regionID=3 |url-status=dead |archive-date=12 October 2007 |accessdate=29 May 2007 }}</ref>. Во меѓувреме, Државниот нафтен фонд на Азербејџан бил формиран како вонбуџетски фонд за да се обезбеди макроекономска стабилност, транспарентност во управувањето со приходите од нафтата и зачувување на ресурси за идните генерации. Азеригас, под-компанија на ''SOCAR'', има намера да обезбеди целосна гасификација на земјата до 2021 година<ref> {{Наведена мрежна страница |url=http://abc.az/eng/news_13_02_2010_42618.html |title=SOCAR plans to completed full gasification of Azerbaijan only by 2021 |publisher=Azerbaijan Business Center |accessdate=6 June 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111003221052/http://abc.az/eng/news_13_02_2010_42618.html |archivedate=3 October 2011 }} </ref>. Азербејџан е еден од спонзорите на коридорите за енергетски транспорт на Исток-Запад и Север-Југ. Железничката линија Баку-Тбилиси-Карс кој ќе го поврзе Каспискиот регион со Турција, се очекува да биде завршен во јули 2017 година. Трансанадолскиот гасовод за природен гас (ТАНАП) и Транс-јадранскиот гасовод (ТАП) ќе испорачува природен гас од азербејџанскиот Шах Дениз за Турција и Европа. ===Земјоделство=== Земјоделството во Азербејџан игра важна улога во економскиот развој на земјата. Примарните култури се одгледување или производство на [[грозје]], [[памук]], [[тутун]], [[агруми]] и [[зеленчук]]. Првите три култури сочинуваат повеќе од половина од вкупното производство, а последните две заедно сочинуваат дополнителни 30%. [[Сточарството]], [[Млечни производи|млечните производи]], [[вино]]то и алкохолните пијалаци се исто така важни земјоделски производи<ref name=LOC>[http://countrystudies.us/azerbaijan/24.htm Azerbaijan - The Economy], ''Library of Congress'', retrieved Dec. 13, 2013</ref>. Повеќето обработливо земјиште на Азербејџан, чиј вкупен износ бил над 1 милион хектари, се наводнува со повеќе од 40.000 километри канали и цевководи. Различната клима овозможува одгледување на широк спектар на култури, кои се движат од [[Праска|праски]] до [[бадем]]и и од [[ориз]] до [[памук]]. Во раните 1990-ти години, земјоделското производство зазимало околу 30 до 40% од [[нето материјален производ|нето материјалниот производ]] на Азербејџан, додека директно вработувал околу една третина од [[работна сила|работната сила]] и обезбедувал егзистенција за околу половина од населението во земјата. Околу 1.200 државни и кооперативни фарми работат во Азербејџан, со малку фактичка разлика помеѓу правата и привилегиите на државните и кооперативните стопанства. Малите приватни градини, кои сочинуваат само мал дел од вкупното обработливо земјиште, придонесуваат до 20% од земјоделското производство и повеќе од половина од сточарското производство. [[Министерство за земјоделство на Азербејџан|Министерството за земјоделство на Азербејџан]] ги води центрите за набавки распоредени низ целата земја за владино купување на најголемиот дел од тутунот, памукот, чајот, свилата и грозјето што се произведуваат. Министерството за производство на житарици и леб работи слични операции кои купуваат голем дел од производството на житарици. Останатите култури се продаваат во приватниот сектор<ref name=LOC/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ottawa.mfa.gov.az/files/file/agriculture_broshure_small_1.pdf|title=Investing in the agricultural sector of Azerbaijan|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}</ref>. Во извештајот на [[Министерство за труд на САД|американското Министерство за труд]] за 2013 година во врска со условите за работа на Азербејџан, истражувањето покажало дека децата „''се занимаваат со детски труд во земјоделството и уличната работа''“<ref>[http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/azerbaijan.htm 2013 Findings on the Worst Forms of Child Labor - Azerbaijan - ]</ref>. Всушност, доказот за детски труд е забележан во земјоделскиот сектор колку што е се работи за производство на памук, чај и тутун. Во 2014 година, Бирото за меѓународни трудони работи издало список на стоки произведени од детски труд или принудна работа, а Азербејџан бил ставен на Списокот на земји што се занимаваат со детски труд кога станува збор за производство на памук<ref>[http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor]</ref>. Вкупната вредност на земјоделските производи со општи цени била проценета на 3290,4 милиони [[Азербејџански манат|манати]] во периодот јануари-јули 2016 година. Производството во јануари-јули во земјоделската индустрија изнесувало 51% и 49%, во однос на сточарската индустрија и растителната индустрија, соодветно. Производството од сточарството и растителното производство се зголемило во однос на истиот период од претходната година. Сепак, вкупното производство од земјоделска индустрија е намалено за 6,3% во однос на претходната година. ===Туризам=== [[File:Shahdag01.jpg|thumb|Шахдагски туристички комплекс во зима.]] Туризмот е важен дел од економијата на Азербејџан. Земјата била добро познато туристичко место во 1980-тите. Сепак, падот на Советскиот Сојуз и Нагорнокарабашката војна во текот на 1990-тите, ја оштетиле туристичката индустрија и имиџот на Азербејџан како туристичко одредиште<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.osce.org/baku/27857 |title=Rapid Tourism Assessment for the Azerbaijan Tourism Sector Development Program – Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) |accessdate=9 September 2013}}</ref>. До 2000-тите години туристичката индустрија започнала да закрепнува, а земјата оттогаш доживеала висока стапка на раст на бројот на туристички посети и ноќевања<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.azadliq.org/a/388501.html|title=Azərbaycan Qarabağın turizm imkanlarını təbliğ edir|website=Azadlıq Radiosu|language=az}}</ref>. Во последниве години, Азербејџан, исто така, станал популарно одредиште за туризмот за верски, спа и здравствени услуги<ref name="Baku Boom Has Yet to Hit Regions">{{Наведена мрежна страница|last=Ismayilov |first=Rovshan |title=Azerbaijan: Baku Boom Has Yet to Hit Regions |website= |publisher=EurasiaNet |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav081307.shtml |doi= |accessdate=12 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070819211953/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav081307.shtml |archivedate=19 August 2007 }}</ref>. Во текот на зимата, планинското одморалиште Шахдаг нуди скијање со најсовремени објекти. Владата на Азербејџан го поставила развојот на Азербејџан како елитно туристичко одредиште како главен приоритет. Тоа е национална стратегија за да се направи туризмот главен, ако не и најголеми придонесувач за азербејџанската економија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tourism.az/?menu=1&submenu=12&lang=eng |title=Ministry of Culture and Tourism of Azerbaijan: Goals |publisher=Tourism.az |date=6 February 2004 |accessdate=4 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101128233315/http://tourism.az/?menu=1&submenu=12&lang=eng |archivedate=28 November 2010 }}</ref>. Овие активности се регулирани од Министерството за култура и туризам на Азербејџан. Постојат 63 земји кои имаат безвизен режим<ref>[https://www.passportindex.org/byRank.php?ccode=az Global Passport Power Rank | Passport Index 2017]. Passportindex.org. Посетено на 1 July 2017.</ref>. Е-виза<ref>[https://evisa.gov.az/en/ Home Page | The Electronic Visa System of Azerbaijan Republic] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161220213600/https://evisa.gov.az/en/ |date=2016-12-20 }}. Evisa.gov.az. Посетено на 1 July 2017.</ref> е за посета на странците од земјите што бараат виза во Република Азербејџан. Според извештајот за конкурентност за патување и туризам 2015 на Светскиот економски форум, Азербејџан е на 84 место.<ref>Crotti, Robert and Misrahi, Tiffany(2015) [http://www3.weforum.org/docs/TT15/WEF_TTCR_Chapter1.1_2015.pdf Chapter 1.1 "The Travel & Tourism Competitiveness Index 2015: T&T as a Resilient Contribution to National Development"] in ''The Travel & Tourism Competitiveness Index 2015''. World Economic Forum</ref>. Според извештајот на Светскиот совет за туризам, Азербејџан бил меѓу првите десет земји што покажувале најсилен раст во извозот на посетители помеѓу 2010 и 2016 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/2017-documents/global-economic-impact-and-issues-2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |format=PDF |accessdate=2019-07-19 |archive-date=2018-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113052505/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/2017-documents/global-economic-impact-and-issues-2017.pdf }}</ref>. ===Сообраќај=== Добрата местоположба на Азербејџан на крстосницата на главните меѓународни сообраќајни артерии, како што се [[Патот на свилата]] и Коридорот југ-север, ја нагласува стратешката важност на транспортниот сектор за економијата на земјата<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Ziyadov |first=Taleh |title=The New Silk Roads |publisher=Central Asia-Caucasus Institute Silk Road Studies Program |url=http://www.silkroadstudies.org/new/docs/publications/GCA/GCAPUB-10.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725084438/http://www.silkroadstudies.org/new/docs/publications/GCA/GCAPUB-10.pdf |archivedate=25 July 2013 }}</ref>. Транспортниот сектор во земјата вклучува патишта, железници, авијација и поморски транспорт. Азербејџан е исто така важен економски центар во транспортот на суровини. Нафтоводот Баку-Тбилиси-Чејхан (БТК) станал оперативен во мај 2006 година и се протега на повеќе од 1.774 километри низ териториите на Азербејџан, Грузија и Турција. БТК е дизајниран да пренесува до 50 милиони тони сурова нафта годишно и пренесува нафта од нафтените полиња на Каспиското Море на глобалните пазари<ref>{{Наведено списание|author=Zeyno Baran|author-link=Zeyno Baran|title=The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Implications for Turkey |url=http://www.silkroadstudies.org/BTC_6.pdf |journal=The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Oil Window to the West |pages=103–118 |format=PDF |year=2005 |accessdate=30 December 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227022300/http://www.silkroadstudies.org/BTC_6.pdf |archivedate=27 February 2008 }}</ref>. Нафтоводот Јужен Кавказ, кој исто така се протега низ територијата на Азербејџан, Грузија и Турција, станал оперативен на крајот од 2006 година и нуди дополнителен гас за европскиот пазар од гасот на Шах Дениз. Шах Дениз се очекува да произведува до 296 милијарди кубни метри природен гас годишно<ref>{{наведена изјава за печат|title=SCP Commissioning Commences |publisher=[[BP]] |url=http://www.bp.com/genericarticle.do?categoryId=9006615&contentId=7018471 |date=1 June 2006 |accessdate=4 June 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011104709/http://www.bp.com/genericarticle.do?categoryId=9006615&contentId=7018471 |archivedate=11 October 2007 }}</ref>. Во 2002 година, азербејџанската влада го основала Министерството за транспорт со широк спектар на политички и регулаторни функции. Истата година, земјата станала членка на Виенската конвенција за патен сообраќај<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cracowrent.pl/uploads/pliki/CP_Vienna_convention.pdf |title=List of Contracting Parties to the Convention on Road Traffic |publisher=UN Economic Commission for Europe |accessdate=23 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110814012703/http://cracowrent.pl/uploads/pliki/CP_Vienna_convention.pdf |archivedate=14 August 2011 }}</ref>. Приоритетите ја надградуваат транспортната мрежа и ги подобруваат транспортните услуги со цел подобро да го олеснат развојот на другите сектори на економијата. Изградбата на железничката пруга Карс-Тбилиси-Баку во 2012 година требало да го подобри транспортот меѓу Азија и Европа преку поврзување на железницата на Кина и Казахстан на исток со европскиот железнички систем на запад преку Турција. Во 2010 година, железниците со широки шини и електрифицираните железници се протегале за 2.918 километри и 1.278&nbsp;км, соодветно. До 2010 година имало 35 аеродроми и еден хелидром. == Демографија == [[File:Bevölkerungspyramide Aserbaidschan 2016.png|thumb|Население на Азербејџан]] Од јануари 2019 година, 52,8% од вкупното население на Азербејџан од 9,981,457 е урбано, а останатите 47,2% се рурални. 50,1% од вкупното население е женско. Половиот однос во истата година изнесувал 0,99 мажи на една жена<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4131|title=Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət|last=|first=|date=|website=State Statistical Committee of Azerbaijan|language=az|access-date=2019-02-28}}</ref>. Стапката на пораст на населението во 2011 година изнесувала 0,85%, во споредба со 1,09% низ целиот свет<ref name="cia"/>. Значаен фактор кој го ограничува растот на населението е високото ниво на миграција. Во 2011 година Азербејџан забележал миграција од -1,14 на 1.000 луѓе<ref name="cia"/>. Азербејџанската дијаспора се наоѓа во 42 земји<ref>{{Наведена мрежна страница| title =Xaricdəki təşkilatlar | publisher =State Committee on Work with Diaspora| url = http://www.diaspora.gov.az/index.php?options=content&id=87| accessdate = 25 May 2007|language=Az}}</ref>, а во Азербејџан има многу центри за етнички малцинства, меѓу кои и германско културно општество, словенскиот културен центар, азербејско-израелската заедница, курдскиот културен центар, азербејско-татарска заедница итн.<ref name="MIN">{{Наведена мрежна страница|title=Ethnic minorities |publisher=Ministry of Foreign Affairs |url=http://www.mfa.gov.az/eng/foreign_policy/inter_affairs/human/ethnic.shtml |accessdate=27 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070417093650/http://www.mfa.gov.az/eng/foreign_policy/inter_affairs/human/ethnic.shtml |archivedate=17 April 2007 }}</ref> {{Најголеми градови во Азербејџан}} ===Етнички групи=== {| class="wikitable infobox" style="float:right; margin-left:1em;" |- ! style="background:#f99;" colspan="2"|Ethnic composition (2009)<ref name="auto"/> |- |[[Азери]]||91.60% |- |[[Лезгини]]||2.02% |- |[[Ерменци]]||1.35% |- |[[Руси]]||1.34% |- |[[Талиши]]||1.26% |- |останати||2.43% |} Етнички групи во земјата се: 91.60% [[Азери]], 2.02% [[Лезгини]],1.35% [[Ерменци]],1.34% [[Руси]],1.26% [[Талиши]], 0.56% [[Авари]], 0.43% [[Турци]], 0.29% [[Татари]], 0.24% [[Украинци]],итн. ===Јазици=== Службен јазик е азербејџанскиот, кој е турски јазик. Азербејџанскиот јазик го зборуваат околу 92% од населението како свој мајчин јазик<ref name=UNLANGDATA>[http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3a27%3bcountryCode%3a31%3brefYear%3a1999%2c2009%3bareaCode%3a0%3bsexCode%3a0&c=2,3,10,15,16&s=_countryEnglishNameOrderBy:asc,refYear:desc,areaCode:asc&v=1 Population by language, sex and urban/rural residence], UN Data. Retrieved 27 August 2016.</ref>. Се зборува и руски и ерменски (само во Нагорно-Карабах), а секој од нив е мајчин јазик од околу 1,5% од населението<ref name=UNLANGDATA/>. Рускиот и англискиот јазик играат значајни улоги како втор или трет јазик на образованието и комуникацијата. Постојат уште десетина други јазици на малцинствата што се зборуваат во земјата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=AZ |title=Ethnologue report for Azerbaijan |publisher=Ethnologue: Languages of the World |accessdate=3 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218031424/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=AZ |archivedate=18 December 2008 }}</ref>, како [[ерменски]], [[аварски јазик|аварски]], [[Будухски јазик|будухски]], [[грузиски]], [[јудеотатски јазик|јудеотатски]], [[Хиналушки јазик|хиналушки]], [[курдски]]итн. ===Религија=== {{bar box |float=right |title=Верници во Азербејџан<ref name=BCRPWA>{{Наведена мрежна страница|title=Berkley Center for Religion Peace and World Affairs|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/azerbaijan|publisher=Georgetown University|accessdate=23 May 2015|date=July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717104043/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/azerbaijan|archive-date=17 July 2015|url-status=dead}}</ref> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Муслимани|green|97.4}} {{Столбен постоток|Христијани|yellow|1.1}} {{Столбен постоток|Без религија|red|1.0}} {{Столбен постоток|Останати|orange|0.5}} }} [[File:Bibi Heybat Mosque Baku 1.jpg|thumb|left|[[Биби Хејбат џамија]] во Баку. Џамијата е изградена над гробот на потомок на [[Мухамед]].<ref name="Bibi">{{Наведена мрежна страница|last=Sharifov|first=Azad|title=Legend of the Bibi-Heybat Mosque|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_bibiheybat.html|publisher=Azerbaijan International|accessdate= 11 July 2010}}</ref>]] Околу 97% од населението се муслимани<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping The Global Muslim Population |format=PDF |accessdate=22 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |archivedate=19 May 2011 |url-status=dead }}</ref>. 85% од муслиманите се шиити и 15% се сунитски муслимани<ref>[http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library – Religion]. (PDF) . Посетено на 1 July 2017.</ref>, и Република Азејберџан има втор највисок процент на шиитско население во светот<ref>[http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ Mapping the Global Muslim Population | Pew Research Center]. Pewforum.org (7 October 2009). Посетено на 1 July 2017.</ref>. Други вери се практикуваат од различни етнички групи во земјата. Според член 48 од Уставот, Азербејџан е секуларна држава и обезбедува верска слобода. Во анкетата на Галуп 2006-2008 година, само 21% од испитаниците од Азербејџан изјавиле дека религијата е важен дел од нивниот секојдневен живот. Ова го прави Азербејџан најмалку религиозно муслиманско мнозинство во светот<ref>[http://www.gallup.com/poll/114211/Alabamians-Iranians-Common.aspx GALLUP – What Alabamians and Iranians Have in Common] – data accessed on 19 August 2014</ref>. Од верските малцинства на нацијата, околу 280.000 христијани (3.1%) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/map.php#/Azerbaijan,ALL|title=Global Christianity|date=1 December 2014|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=4 July 2015|archive-date=2014-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719204928/http://features.pewforum.org/global-christianity/map.php#/Azerbaijan,ALL|url-status=dead}}</ref> се претежно руски и грузиски православни христијани или припадници на Ерменската црква (речиси сите Ерменци живеат во регионот на Нагорно Карабах). Во 2003 година имало 250 католици<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Catholic Church in Azerbaijan |publisher=Catholic-Hierarchy |url=http://www.catholic-hierarchy.org/country/az.html |accessdate=27 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070429114809/http://www.catholic-hierarchy.org/country/az.html |archivedate=29 April 2007 }}</ref>. Други [[христијански деноминации]] од 2002 година вклучуваат лутеранци, баптисти и молоканци<ref name="AZR">{{Наведена мрежна страница | last = Corley | first = Felix | title = Azerbaijan: 125 religious groups re-registered | publisher = Keston News Service | date = 9 March 2002 | url = http://www.keston.org.uk/kns/2002/020409AZ.htm | accessdate = 9 April 2002 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110724052726/http://www.keston.org.uk/kns/2002/020409AZ.htm | archive-date = 24 July 2011 | url-status=dead | df = dmy-all }}</ref>. Постои и мала протестантска заедница<ref>{{наведени вести |url=http://news.day.az/society/85160.html|title=5,000 Azerbaijanis adopted Christianity|publisher=Day.az|date=7 July 2007|language=ru|accessdate=30 January 2012}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://azeri.irib.ir/tehliller/item/148029-xristian-missioner-t%C9%99riq%C9%99tl%C9%99r-ar-da-aktivl%C9%99sir?tmpl=component&print=1|title=Christian Missionaries Becoming Active in Azerbaijan|publisher=Tehran Radio|date=19 June 2011|language=az|accessdate=12 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219223500/http://azeri.irib.ir/tehliller/item/148029-xristian-missioner-t%C9%99riq%C9%99tl%C9%99r-ar-da-aktivl%C9%99sir?tmpl=component&print=1|archive-date=19 February 2014|url-status=dead}}</ref>. Азербејџан, исто така, има древно еврејско население со историја од 2000 години; Еврејските организации проценуваат дека во Азербејџан останале околу 12.000 Евреи<ref>{{наведени вести|last1=Rothholz|first1=Peter|title=Jewish Life in Azerbaijan Embodies Muslim-Majority Nation's Culture of Tolerance|url=https://www.breakingisraelnews.com/54248/jewish-life-azerbaijan-embodies-muslim-majority-nations-culture-tolerance-jewish-world/|agency=JNS.org|publisher=BreakingIsraelNews|date=20 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121165438/https://www.breakingisraelnews.com/54248/jewish-life-azerbaijan-embodies-muslim-majority-nations-culture-tolerance-jewish-world/|archivedate=21 November 2015}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Baku gives land for Jewish cultural center, kosher restaurant|url=http://www.jta.org/2013/12/11/news-opinion/israel-middle-east/jews-in-azerbaijani-capital-to-get-first-kosher-restaurant|publisher=Jewish Telegraphic Agency|date=11 December 2013}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last1=Allen-Ebrahimian|first1=Bethany|title=How I Accidentally Became a Lobbyist for Azerbaijan|url=https://foreignpolicy.com/2016/04/01/how-i-accidentally-became-a-lobbyist-for-azerbaijan-human-rights-religion-israel/|magazine=Foreign Policy}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Sloame|first1=Joanna|title=Azerbaijan|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Azerbaijan.html|website=Jewish Virtual Library|publisher=American-Israeli Cooperative Enterprise}}</ref>. Азербејџан, исто така, е дом на членови на заедниците на Бахаи, [[Меѓународно друштво за свесност за Кришна|Харе Кришна]] и [[Јеховини сведоци|Јеховините сведоци]], како и на припадниците на другите верски заедници<ref name="AZR"/>. Некои верски заедници се неофицијално ограничени од верската слобода. Извештајот на американскиот [[Стејт департмент]] во врска со ова го споменува притворањето на припадници на одредени муслимански и христијански групи, а многу групи имаат потешкотии да се регистрираат<ref>[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/192997.pdf Azerbaijan]. state.gov</ref>. ===Образование=== [[File:Dunya1.jpg|thumb|right|[[Хазарски Универзитет]]]] Релативно висок процент на Азербејџанци добиваат некаква форма на високо образование, особено во научни и технички предмети<ref name="AZ study">{{Наведена мрежна страница| title =Azerbaijan: A Country Study, Education, Health, and Welfare | publisher = Country Studies| url = http://countrystudies.us/azerbaijan/23.htm}}</ref>. Во советската ера, нивото на писменост и просечното образование се зголемило драматично од нивната ниска почетна точка, и покрај две промени во стандардната азбука, од персиско-арапско писмо до латинско во 1920-тите и од римско на кирилица во 1930-тите. Според советските податоци, 100 проценти од мажите и жените (на возраст од девет до четириесет и девет) биле писмени во 1970 година<ref name="AZ study"/>. Според извештајот на Програмата за развој на Обединетите нации во 2009 година, стапката на писменост во Азербејџан е 99,5 проценти<ref>{{Наведена мрежна страница| title = Human Development Report 2009 | publisher = United Nations Development Program 2009| url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf| format=PDF }}</ref>. Од независноста, еден од првите закони што Азербејџанскиот парламент го усвоил бил изменета латинска азбука за да ја замени кирилицата<ref>{{Наведена мрежна страница|title= Education in Azerbaijan, The Challenges of Transition | publisher = Azerbaijan International|url = http://azer.com/aiweb/categories/magazine/44_folder/44_articles/44_education.html| accessdate =12 March 2016}}</ref>. Освен тоа, азербејџанскиот систем претрпел малку структурни промени. Првичните измени вклучувале повторно воспоставување на религиозно образование (забрането за време на советскиот период) и промени во наставните програми кои ја нагласиле употребата на азербејџанскиот јазик и ја елиминирале идеолошката содржина. Покрај основните училишта, образовните институции опфаќаат и илјадници предучилишни установи, општи средни училишта и стручни училишта, вклучително и специјализирани средни училишта и технички училишта. Образованието до осмо одделение е задолжително. == Култура == {{Главна|Култура во Азербејџан}} Културата на Азербејџан се развила како резултат на многу влијанија. Денес, националните традиции се добро сочувани во земјата и покрај западните влијанија, вклучително и глобалната култура. Некои од главните елементи на азербејџанската култура се: музика, литература, народни танци и уметност, кујна, архитектура, кинематографија и [[Новруз Бајрам]], кој е изведен од традиционалната прослава на Новата година во древната иранска религија на зороастризмот. Новруз претставува семеен одмор<ref>{{Наведена мрежна страница| last = Waters| first = Zena| title = What exactly is Novruz Bayram| publisher = Azerbaijan Today| url = http://www.azerbaijantoday.az/ARCHIVE/12/life1.html| accessdate = 22 March 2009| url-status=dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20110514214646/http://www.azerbaijantoday.az/ARCHIVE/12/life1.html| archivedate = 14 May 2011| df = dmy-all}}</ref>. Профилот на населението на Азербејџан се состои, како што е наведено погоре, од Азери, како и од други националности или етнички групи, компактно живеејќи во различни области на земјата. Азербејџанските национални и традиционални фустани се Чоха и Папахи. Постојат радио емисии на руски, грузиски, курдски, лезгиски и талишки јазици, кои се финансираат од државниот буџет<ref name="MIN"/>. На [[азербејџански јазик]] е напишан најголемиот книжевен и [[Култура|културен]] споменик на [[Кавкаски народи|кавкаските народи]] од [[11 век]], [[еп]]от составен од 12 пеења, „[[Китаби деде Коркид]]“ во кој се слави праведноста, јунаштвото и машкоста.<ref>Ц. Котевска, „Бисери народног духа“, во: ''Кавкаске бајке''. Београд: Народња књига, 1963, стр. 177-178.</ref> == Спорт== Борењето во слободен стил традиционално се смета за национален спорт во Азербејџан, во кој Азербејџан освоил четиринаесет медали, вклучувајќи и четири златни откако земјата била примена во Националниот олимписки комитет. Во моментов, најпопуларните спортови вклучуваат фудбал и борење. Фудбалот е најпопуларен спорт во Азербејџан, а [[Фудбалска асоцијација на Азербејџан|Фудбалската асоцијација на Азербејџан]] со 9.122 регистрирани играчи е најголемата спортска асоцијација во земјата<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Azərbaycanda nə qədər futbolçu var?|url=http://news.milli.az/sport/14802.html|website=news.milli.az|accessdate=27 January 2014|language=az}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Football in Azerbaijan|url=https://www.fifa.com/associations/association=aze/goalprogramme/newsid=520992.html|website=www.fifa.com|publisher=[[FIFA]]|accessdate=27 January 2014|archive-date=2014-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814125000/http://www.fifa.com/associations/association=aze/goalprogramme/newsid=520992.html|url-status=dead}}</ref>. [[Фудбалска репрезентација на Азербејџан|Националната фудбалска репрезентација на Азербејџан]] покажува релативно ниски перформанси на меѓународната сцена во споредба со националните фудбалски клубови. Најуспешните азербејџански фудбалски клубови се Нефти Баку, Карабаг и Габала. Во 2012 година, Нефти Баку станал првиот азербејџански тим што успеал да стигне до групната фаза на европските турнири, победувајќи го АПОЕЛ од Кипар 4-2 во плеј-офот на Лигата на Европа 2012-13<ref>{{Наведена мрежна страница|script-title=ru:"Нефтчи" стал первым азербайджанским футбольным клубом, вышедшим в групповой этап еврокубков – ФОТО |url=http://www.1news.az/sport/football/20120831010854839.html |website=1news.az |accessdate=30 August 2012 |language=ru |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120901042323/http://www.1news.az/sport/football/20120831010854839.html |archivedate=1 September 2012 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|script-title=ru:ЦСКА вылетел из еврокубков|url=http://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/news/newsid=1853379.html|publisher=[[UEFA]] |accessdate=30 August 2012|language=ru}}</ref>. Во 2014 година, Карабаг станал вториот азербејџански клуб кој ја поминал групната фаза на УЕФА Лига Европа. Во 2017 година, откако го совладал Копенхаген со резултат 2-2 во плеј-офот на Лигата на шампионите, Карабаг станал првиот азербејџански клуб кој ги поминал групните фази<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2494816.html|title= Liverpool and Sporting make it as Qarabağ create history|date=23 August 2017|website=UEFA.com|accessdate=24 August 2017}}</ref>. Футсалот е уште еден популарен спорт во Азербејџан. Азербејџанската национална екипа го освоила четвртото место на УЕФА Фудбалското првенство 2010, додека домашниот клуб Араз Нахчиван ги освоил бронзените медали на Купот на УЕФА во сезоните 2009/2010 и 2013-14<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/futsalcup/matches/season=2010/round=2000066/match=2002325/postmatch/report/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223085129/http://www.uefa.com/futsalcup/matches/season%3D2010/round%3D2000066/match%3D2002325/postmatch/report/index.html |url-status=dead |archive-date=23 December 2010 |title=Araz clinch third place on penalties |publisher=UEFA |date=25 April 2010 |accessdate=25 April 2010 }}</ref>. Азербејџан бил главен спонзор на шпанскиот фудбалски клуб [[Атлетико Мадрид]] во сезоната 2013/2014 и 2014/2015. [[Табла (игра)|Таблата]], исто така, игра главна улога во азербејџанската култура<ref>{{Наведена мрежна страница| script-title=ru:История нард | publisher = 1-Kalyan| url = http://www.1-kalyan.ru/about/art/backgammon-history/| accessdate = 27 May 2007|language=ru}}</ref>. Играта е многу популарна во Азербејџан и широко се игра меѓу локалната јавност<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inforing.net/publications/infopress/sport.php?ELEMENT_ID=3348|title=Нарды – игра, требующая сноровки и удачи|website=www.inforing.net|language=ru|accessdate=2019-07-19|archive-date=2017-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014085205/http://www.inforing.net/publications/infopress/sport.php?ELEMENT_ID=3348|url-status=dead}}</ref>. Исто така постојат и различни варијации на табла, развиени и анализирани од азербејџанските експерти<ref>{{Наведена мрежна страница| script-title=ru:История Нард | publisher = Nards| url = http://nards.ru/?categoryID=106|language=ru}}</ref>. Азербејџанската женска одбојкарска лига е една од најсилните женски лиги во светот. Неговата национална репрезентација станала четврта на Европското првенство во 2005<ref>{{наведена изјава за печат |title=More than just Mammadova: Azerbaijan's ladies cause World Championship upset|url=http://www.fivb.org/viewPressRelease.asp?No=44180&Language=en|work=www.fivb.org|accessdate=8 May 2014}}</ref>. Во текот на последните години, клубовите како Рабита Баку и Азербејл Баку постигнале голем успех во Европските купови<ref>{{наведени вести |title=Vakıfbank women achieve historic success, winning intercontinental volleyball trophy|url=http://www.hurriyetdailynews.com/vakifbank-women-achieve-historic-success-winning-intercontinental-volleyball-trophy.aspx?pageID=238&nID=56196&NewsCatID=367|work=www.hurriyetdailynews.com|accessdate=8 May 2014}}</ref>. Азербејџан има трка за [[Формула 1]], направена во јуни 2012 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.racingcircuits.info/asia/azerbaijan/baku.html|title=Baku|website=RacingCircuits.info|access-date=28 October 2018}}</ref>, аза првпат трката се одржала на 19 јуни 2016 година<ref>{{наведени вести|title=F1 Will Race in Azerbaijan in 2016 Says Ecclestone|url=https://www.forbes.com/sites/csylt/2014/07/24/f1-will-race-in-azerbaijan-in-2016-says-ecclestone/|website=www.forbes.com|accessdate=25 July 2014|first=Christian|last=Sylt}}</ref> по кое следувале Големата награда на Азербејџан во 2017, 2018 и 2019 година. Други годишни спортски настани што се одржуваат во земјата се тенискиот турнир во Баку и велосипедската трка Тур де Азербејџан. == Белешки== {{Reflist|group=lower-alpha|refs= <ref name=region>Регионот е меѓународно признаен како дел од Азербејџан.</ref> }} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Баку]] * [[Азербејџанци]] * [[Азербејџански јазик]] * [[Нахичеван]] == Надворешни врски == {{sisterlinks|Azerbaijan|s=Wikisource:Azerbaijan}} ; Влада * [http://report.globalintegrity.org/azerbaijan Извештај на Глобален интегритет: Азербејџан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080516155559/http://report.globalintegrity.org/Azerbaijan |date=2008-05-16 }} * [http://www.azstat.org/indexen.php Статистички комитет на Азербејџан] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/azerbaijan.html Шеф на држава и кабинет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100528054345/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/azerbaijan.html |date=2010-05-28 }} * [http://www.un-az.org Канцеларија на ООН во Азербејџан] ; Општо * [http://www.axtaraq.biz/directory Азербејџански компании] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091207104233/http://www.axtaraq.biz/directory/ |date=2009-12-07 }} * [http://www.axtaraq.biz/directory/tourism/Hotels/ Азербејџански хотели] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110408164719/http://axtaraq.biz/directory/tourism/hotels/ |date=2011-04-08 }} * [http://www.azerbaijan.az Сè за Азербејџан] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1235976.stm Профил на Азербејџан на BBC] * {{CIA World Factbook link|aj|Азербејџан}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/azerbaijan.htm Азербејџан на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080820164509/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/azerbaijan.htm |date=2008-08-20 }} ; Друго * [http://www.azer.com/ Азербејџан Интернационал] {{Турски говорни региони}} {{Азија}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЗНД}} {{Нормативна контрола}} {{Coord|40|25|N|49|50|E|type:city}} [[Категорија:Азербејџан| ]] [[Категорија:Држави во Азија]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Закавказје]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1991 година]] [[Категорија:Републики]] 0s0aph8dspbne4j0l381ibxvg1l77f2 0 6286 5611798 5606954 2026-08-20T07:32:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611798 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Христо Татарчев |image = Hristo_Tatarchev.jpg |image_size = 220px |caption = |order = |office = [[Централен комитет на МРО|Претседател на Централниот комитет на ВМРО]] |term_start = [[1894]] |term_end = [[1901]] |predecessor = |successor = [[Даме Груев|Дамјан Јованов Груев]] |office2 = [[Задгранично претставништво|Задграничен претставник на Централниот комитет на ВМРО]] |term_start2 = [[1902]] |term_end2 = [[1905]] |order3 = |office3 = |term_start3 = |term_end3 = |birth_date = {{Birth date|1869|12|16|df=y}} |birth_place = [[Ресен]], [[Битолски Вилает]], [[Отоманско Царство]] |death_date = {{death date and age|1952|1|2|1869|12|16|df=y}} |death_place = [[Торино]], [[Италија]] |other_names = |movement = [[Внатрешна Македонска Револуционерна Организација]] |alma_mater = |occupation = револуционер |profession = лекар |religion = |signature = Hristo Tatarchev Signature (vectorized).svg }} '''Д-р Христо Татарчев''' ([[16 декември]] [[1869]], [[Ресен]] — [[2 јануари]] [[1952]], [[Торино]], [[Италија]]) — [[Македонци|македонски]] [[лекар]], еден од основачите на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] и прв претседател на [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]]. Завршил гимназија во [[Пловдив]], а медицина во [[Цирих]] и [[Берлин]]. Во 1901 бил уапсен и заточен во [[Бодрум Кале]]. По амнестирањето бил член на [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] на ЦК на ТМОРО. Бил и еден од основачите на [[Македонска федеративна организација|Македонската федеративна организација]]. Поради отворените закани од [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] на [[Тодор Александров]] бил принуден да се пресели во [[Италија]]. [[Автор]] е на статии и публикации за македонското прашање. == Животопис == ===Потекло и образование=== [[Податотека:Resen old.jpg|мини|десно|300п|Ресен]] Д-р Христо Татарчев е роден на [[16 декември]] [[1869]] година во [[Ресен]], тогаш во [[Османлиското Царство]], во богато [[банка]]рско и трговско семејство. Негов брат е [[Михаил Татарчев]], а братучед [[Божирад Татарчев]], исто така револуционери на [[ВМОРО|Македонската револуционерна организација]]. Основно образование учел во родниот град, а потоа се префрлил во [[Брацигово]] и [[Пловдив]]. За овој период Татарчев истакнува: ''Слободниот живот во Брацигово, политичките борби во Пловдив (казионисти обединисти и сл.), ученичките бунтови, [[социјализам|социјалистичките]] идеи, слободно проповедани, соединувањето на [[Тракија]] со [[Бугарија]], што го преживеав во Пловдив, - сето тоа влијаеше кај мене да се формира посебен светоглед за слободата на човекот и на народите.''<ref name="HTS">''[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomht.html Христо Татарчев, Спомени]''</ref> Средното образование го завршил во [[1887]] година по што заминал на дошколување во [[Цирих]], [[Швајцарија]], во [[1890]] година се префрлил во [[Берлин]] каде дипломирал како лекар во јули [[1892]] година со дипломската работа на тема ''„Професионални неврози"'', која подоцна ја испечатил и објавил. === Револуционерна дејност === {{Дејци на МРО}} ==== Првите револуционерни копнежи и чекори ==== Општата состојба во [[Македонија]] наметната од османлиските власти придонеле уште во раното детство кај Татарчев да се јават револуционерни копнежи и мисла за ослободување на неговата татковина. Тој вели дека: {{Цитатник|''Уште во Ресен, како дете, растев под туѓо угнетување, постојано под терор, исчекувајќи со трепет да се врати жив некој од нашите кога одеше на пат. Овој терор го правеа особено Албанците. Мајка ми од уплав и поради губењето голем дел од богатството се разболе и почина. Албанците беа дојдени откај Охрид и заминувајќи за Битола беа навлегле во Ресен. Пискотници по поистакнатите куќи. Сакаа да бидат сместени на конак. Тоа значеше дека на своите коњи ќе кренат сè што е вредно од тие куќи, па дури со себеси во Албанија ќе одвлечат и луѓе. Беа запреле и пред нашата куќа. Нивниот главатар, со барјак, беше дојден пред нашата куќа. Дома голем уплав, затоа што дома сме имале и пари. Нашите ја затворија портата, за да има време во соседните куќи да се префрлат парите и други вредности. Албанците почнаа да ја кршат портата, и најпосле ја скршија, влегоа, и ја најдоа внатре само баба ми, а сите други - мајка ми, стрина ми и др. беа поминале во соседната турска куќа. Со вжештено железо тие извлекуваа пари, со запалени гламни, со ќотек. Штом ќе влезат, бараат да се јават мажите. Бидејќи немаше други, ја мачеле старата да ги повика мажите.'' <ref name="HTS " />}} По заминувањето во [[Бугарија]] и од како со свој очи ги видел придобивките од слободата, кај него уште повеќе се зацврстила идејата за ослободување на [[Македонија]]. Со својот револуционерен жар додека бил ученик во [[Пловдив]], учествувал во обединувањето на [[Кнежевство Бугарија]] и [[Источна Румелија]], а сето тоа придонело уште повеќе да се зацврстат неговите револуционерни убедувања: [[Податотека:Filippoupoli.jpg|мини|десно|300п|Пловдив]] {{Цитатник|''Во време на обединувањето, како ученик зедов учество како доброволец. Заедно со множество други луѓе на покривот на еден вагон стасавме до Трново Сејмен, каде се задржавме 20 дена. Оттаму мене, и други помлади ученици како мене, не вратија во Пловдив, и не приклучија кон новоформираните единици, а накај половината на ноември, по голем студ, кога и Марица беше замрзната, нашата дружина тргна пеш накај Сливница. Кога стасавме во Пазарџик, штотуку беше склучено примирјето. По десетина дена се вративме назад во Пловдив. Соборувањето на Батемберг ме затече во Габровскиот манастир, каде бевме се вратиле од една екскурзија на Бозлуџа. Во тие околности, во текот на сето време на моето учеништво во Пловдив, постојано си мечтаевме за ослободување на Македонија, но во нашите глави немаше ништо поопределено оформено за тоа прашање. Записите на Захариј Стојанов и сета литература, што прикажуваше за востанијата и за ослободувањето на Бугарија, се голтаа на еден здив.'' <ref name="HTS " />}} ==== Во Солун и првите допири==== [[Податотека:Bulgarian Men's High School of Thessaloniki in 1891.jpg|мини|300x300пкс|Солунската машка гимназија во [[1900]] година.]] Есента 1892 година, Татарчев се вработил како лекар во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]]. Во текот на летниот одмор, во [[1893]] година посетил неколку градови во [[Македонија (регион)|Македонија]] со цел да се запознае со состојбите во земјата. Во 1892 година кај [[Иван Хаџи Николов]] се зацврстила идејата дека само со една тајна револуционерна организација ќе може да се пресече патот на туѓите пропаганди во Македонија. Затоа, тој почнал да бара лица кој имале јасни децентрализирачки ставови кон егзархиското црковно-училишно дело во Македонија, а меѓу овие лица кој биле собирани од страна на Хаџи Николов, се нашол и Татарчев.<ref name="VGSiS">''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително дело во Солунскиот вилает 1893-1903 година, Скопје, Институт за Историја-Филозофски факултет''</ref> Меѓутоа, бидејќи биле малкумина, тие решиле да го одложат дејството, но не ја напушиле идејата за основање на една организација.<ref name="VGSiS" /> Во август [[1893]] година, барајќи медицинска помош, кај него дошол [[Даме Груев]]. На третата средба, Груев се отворил пред Татарчев и тие отворено разговарале ''за да се подобри политичката положба на нашиот народ''.<ref>''Л. Милетич, Първият централен комитет на ВМОРО, Спомени на д-р Христо Татарчев София, 1928, страница 100.''</ref> ==== Основање на Македонската револуционерна организација ==== {{Главна|Основање на Македонската револуционерна организација|Јануарска средба}} На [[2 ноември]] ([[21 октомври]], по стариот каледнар) [[1893]] година, покрај [[солун]]скиот брег се сретнале Даме Груев, Иван Хаџи Николов и [[Андон Димитров|Антон (Андон) Димитров]], при што разговарале за ослободување на [[Македонија (регион)|Македонија]]. Паднал предлогот тие тројца да создадат револуционерна организација. И. Х. Николов понудил во основањето да учествуваат и [[Петар Поп Арсов]], Христо Татарчев и [[Христо Батанџиев]]. Состанокот бил одржан во сабота навечер на [[4 ноември]] ([[23 октомври]] по стар стил) 1893 година, во станот на [[Христо Батанџиев]], а на него присуствувале присуствувале: Д-р Христо Татарчев, [[Даме Груев]] – учител, родум од с. [[Смилево]] - Битолско, [[Петар Поп Арсов]] – учител, родум од с. [[Богомила]] - [[Азот (област)|Азот]], [[Иван Хаџи Николов]] – книжар во [[Солун]], родум од [[Кукуш]], [[Антон Димитров]] – учител, родум од с. [[Ајватово]] - Солунско и домаќинот [[Христо Батанџиев]] – учител, родум од с. [[Гуменџе]], [[Ениџе Вардарско]]. На средбата, сите едногласно се согласиле да биде створена револуционерна организација. На [[5 јануари]] [[1894]] година, пред [[Богојавление]], за време на распустот, се одржала [[Јануарска средба|Јануарската средба]] на која дошло до конкретно создавање на организацијата. На дневен ред биле: целта, името и поставеноста на организацијата. Појдовна точка за дискусија бил членот 23 од [[Берлинскиот конгрес]]. Во однос на втората точка, Татарчев истакнал: {{Цитатник|''На истата седница долго се разгледуваше прашањето какво име да носи Револуционерната организација и Комитетот Ова прашање ни одзеде прилично време, и најпосле, колку што се сеќавам, усвоивме да се наречат: „Македонска револуционерна организација“, а Комитетот - „Централен македонски револуционерен комитет“, а скратено „Ц.М.Р.К.''}} На [[Јануарска средба|Јануарската средба]], помеѓу другото, бил конституиран и [[Централен комитет на МРО|Централниот комитет]], во кој влегле шестемина основоположници, додека Татарчев бил избран за претседател на Ц.М.Р.К. , а воедно бил избран и за прв претседател на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. {{панорама|Релјев од споменикот Даме Груев, основање на МРО.jpg|700px|Релјеф од споменикот Даме Груев, основање на МРО }} {{Основачи на ВМОРО}} ==== Солунска афера ==== {{Главна|Солунска афера}} На [[23 јануари]] [[1901]] година по ([[Јулијански календар|стар стил]]) започнала [[Солунска афера|Солунската афера]]. Таа ноќ, турските власти ги уапсила Милан Михајлов, Александар Ников и Кочо Георгиев - Карловалијата поради нарушување на јавниот ред околу ''Вардарската капија''.<ref name="RdS">''Pierre d’ Espagnat - Avant le massacre (Roman de la Macedoine actuelle) - Македония - политическо и научно литературно списание г. I кн. VII, София, 1922''</ref> [[Податотека:Христо Татарчев во работниот кабинет.jpg|мини|лево|300п|Татарчев во работниот кабинет]][[Податотека:Edi Kule at Solun.JPG|мини|десно|300п|Једи Куле]] По нивното апсење, започнале низа на претреси при што [[полиција]]та упаднала во живеалиштата на Христо Татарчев, Никола Попев, Коне Попев, Димитар Паљошев и Христо Пиперков. Последните двајца биле уапсени, а Пиперков подоцна бил ослободен. По нив бил уапсен и книжарот од [[Воден]], Димитар Хлебаров. На [[25 јануари]], биле уапсени [[Христо Матов]] и [[Пере Тошев]], а полицијата извршила претрес во живеалиштето на [[Поп Стамат Тончев|поп Стамат]] од црквата ''Св. Димитрија'' и тамошното пансионско училиште. Малку подоцна бил уапсен и самиот Христо Татарчев. Иако, тој можел да избега и да се засолни, бидејќи за можното апсење му било укажувано од помошникот на [[Руска Империја|рускиот]] конзул, Тодор Хаџимишев, но Татарчев: ''... не сакал да дезертира од својот пост''. На [[20 февруари]] [[1901]] година било покренато обвинението против 19 - мината прво обвинети. Со него биле обвинети: Милан Михајлов, Кочо Георгиев, Коце Лазаров, Тодор Иванов Карапетков, Васил Мончев, Христо Татарчев, Христо Матов, Пере Тошев, Поп Стамат и други. Тие биле обвинети за државен престап против [[Отоманското Царство]], сакајќи: ''Да основаат самостојна македонска држава од Солунскиот, Битолскиот и Скопскиот вилает''<ref name="IGiST">''Георгиев Величко и Стайко Трифонов, Македония и Тракия в борба за свобода (XIX и началото XX век) Нови Документи, София, 1995''</ref> или, во најмала рака, овие три вилаети да бидаат присоединети кон [[Бугарија]].<ref name="IGiST" /> Според еден документ од англиско потекло, тие било обвинети за организирање на револуционерна сила против османската власт со цел: ''воспоставување во Македонија автономна власт... воспоставување на нова форма на власт (влада) во Македонија''.<ref name="VGSiS" /> Ова дело било казниво според членовите 56 и 58 од Османлискиот кривичен закон и според нив следувало [[смртна казна]]. Како резултат на Солунската афера, од [[26 февруари]] до [[14 март]] 1901 година било одржано судење на кое биле изведени 19 души, членови на Организацијата. Од нив, тројца беа осудени на смрт, седум на доживотен затвор (меѓу кои, Христо Матов и Пере Тошев), тројца на петгодишен затвор со синџири (меѓу кои, Христо Татарчев и поп Стамат), еден на затвор во траење од две години, додека петмина обвинети биле ослободени. Поради пренатрупаност во солунскот [[затвор]], на [[6 јули]] 1901 година, зедно со 38 затвореници, меѓу кои биле Христо Матов, Христо Татарчев, Пере Тошев Иван Хаџи Николов и други, во придружба на 20 војници под придружба на еден поручник, Татарчев бил спроведен со [[пароброд]]от "Марија" (во сопственост на компанијата Хаџи Даут) и испратен за [[Подрум Кале]], каде требало да ја издржува својата казна зедно со своите другари. ====Задграничен претставник==== [[Податотека:Христо Татарчев.jpg|мини|лево|150п|Татарчев како воен лекар од Бугарската армиja.]][[Податотека:Vitosha Boulevard 1934.jpg|мини|десно|300п|Софија]] Заедно со [[Христо Матов]] и [[Пере Тошев]], Христо Татарчев бил помилуван на [[19 август]] [[1902]] година од страна на [[султан]]от. На помилувањето му претходело тоа што Татарчев му помогнал на некој висок [[Османлиско Царство|османлиски]] службеник така што успешно ја породил неговата сопруга, која претходно три дена се породувала во големи болки. Меѓутоа, иако ослободен, тој не заминал веднаш дома, туку секој ден им носел [[храна]] на своите другари кои ја издржувале затворската казна.<ref name="ReferenceA">Жанета Здравковска, "Поради страдањата уште повеќе се гордееме со Татарчев", ''Дневник'', година XVI, број 4 995, 23 октомври, стр. 3.</ref> На враќање од Подрум Кале, на [[30 август]] [[1902]] година, во [[Грција]], Татарчев бил повторно уапсен, под обвинување дека соучествувал во убиството на некој [[Грци|грчки]] лекар во [[Гуменџе]]. Сепак, под притисок на [[Кнежевство Бугарија|бугарската]] јавност, тој бил ослободен. Истовремено, неговата куќа била каменувана, зашто се оженил за Софија, ќерката на грчкиот конзул во [[Солун]].<ref name="ReferenceA"/> При крајот на [[1902]] година, Татарчев бил именуван за член на Задграничното претставништво на Организацијата во [[Софија]]. Во почетокот на ноември [[Горноџумајско востание|„Врховистичкото востание“]] спласнало и тогаш [[Иван Гарванов]] со новоназначените задгранични претставници Христо Матов и Христо Татарчев, во тајност од другите членови на Централниот комитет се решил за востание. Матов и Татарчев, веднаш откако пристигнале во Софија на својата должност, започнале преговори за помирување со Врховниот комитет. Во средината на [[декември]], Христо Татарчев имал средба со бугарскиот премиер [[Стојан Данев]] и кнезот [[Фердинанд I]] и известил дека акциите идната ''година се неминовни''.<ref name="ht" /> Кон крајот на [[ноември]] [[1902]] година, ЦК на Гарванов и [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] ја донеле конечната одлука за кревање на востанието. Таа требало да се санкционира и затоа [[Иван Гарванов]] на [[24 декември]] [[1902]] година испратил известување за одржување ''Конгрес''. Задграничното претставништво, откако го примило писмото од ЦК, организирало советување во [[Софија]] кое траело неколку дена. На оваа советување присуствувале: [[Гоце Делчев]], [[Ѓорче Петров]], [[Пере Тошев]], [[Христо Матов]], Христо Татарчев, [[Иван Хаџи Николов]], [[Борис Сарафов]], [[Михаил Герџиков]], [[Кирил Прличев]], [[Туше Делииванов]], [[Христо Силјанов]] и други. Притоа, Матов и Татарчев ја поддржувале идејата за општо востание, додека пак Ѓорче Петров и Гоце Делчев се залагале за перманентно востание. На [[Солунски конгрес од 1903|Солунскиот конгрес од 1903 година]] била донесена одлука за кревање на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], меѓутоа Татарчев, кој бил поборник за кревање на востанието, истакнал дека: ''Солунскиот конгрес... бил совршено незаконски, бидејќи ја одзел можноста на ЗП како составен дел на ЦК, да се искаже по прашањето за востанието''.<ref name="ht" /> Во екот на востанието, [[Задгранично претставништво|Задграничното претставништво]] во име на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] се обратило до големите сили. Преку ''Декларација'', било истакнато дека вмешувањето на големите сили е: ''единствено средство за се отстрани злото и да се запре пролевањето на крвата''.<ref name="VGSiS" /> Притоа, било побарано, со согласност на големите сили, за главен управник во Македонија да се назначи христијанин, кој немало да припаѓа на турската администрација и ќе делувал независно од [[Висока Порта|Високата Порта]]. Било потенцирано дека [[Македонско прашање|македонското прашање]] може да биде решено само доколку ''постои ефикасна меѓународна контрола''.<ref name="VGSiS" /> ====Постилинденска дејност ==== Својата работа во [[ВМОРО]], Татарчев ја продолжил и по [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Тој не бил избран за делегат, а според тоа, не зел учество на [[Рилски конгрес|Рилскиот конгрес]] во октомври [[1905]] година. По конгресот, повеќе не бил член на Задграничното претставништво на [[ВМОРО]]. Потоа, блиску соработувал со [[Умерно - конзервативна струја (МРО)|десната струја]] во Организацијата, поради што влегол во судир со [[Серска група|Серската група]] на [[Јане Сандански]] и не учествувал во дејноста на Организацијата до [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]], кога дошло до дефинитивен раскол во Организацијата. На овој конгрес, тој бил избран за задграничен претставник, заедно со [[Тодор Лазаров]], [[Пејо Јаворов]] и [[Христо Силјанов]]. По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од [[1908]] година, Татарчев го поддржувал [[Сојуз на бугарски уставни клубови|Соjузот на бугарските конституциони клубови]], но не учествувал во неговата работа. ===Емиграција=== Во текот на [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Првата светска војна]], Татарчев бил лекар во бугарската армија. На петнаесетгодишнината од [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тој одржал свечен говор во [[Крушево]]. Во текот на јануари [[1919]] година, ги поддржал мислењата на групата од „Бившата ВРО од Западна Македонија“, но не го потпишал нејзиниот Апел од [[9 март]] [[1919]] година само затоа што, според него, не било доволно интонирано националното прашање. По [[Првата светска војна]], Татарчев продолжил со својата револуционерна дејност. Во есента [[1920]] година учествувал во создавањето на [[Македонска федеративна организација|Македонската федеративна организација]], меѓутоа, поради недоразбирањата кој ги имал со [[Тодор Александров]], морал да ја напушти [[Бугарија]] и со своето семејство се населил во [[Торино]], [[Италија]]. Меѓу двете светски војни, Татарчев напишал голем број статии во весниците „Македонија“, „Вардар“ и др. По окупацијата на [[Вардарска Македонија]] од страна на Бугарија во [[1941]] година се вратил во својот роден град. Меѓутоа, подоцна заминал за [[Софија]], а по бомбардирањето на овој град во [[1943]] година се засолнил во [[Нова Загора]]. Во текот на [[1944]] година [[Иван Михајлов]] му предложил на Татарчев да стане претседател на проектот [[Независна република Македонија]], но тој го одбил овој предлог.<ref>''Македонската кървава Коледа. Създаване и утвърждаване на Вардарска Македония като Република в Югославска Федерация (1943-1946) Автор: Веселин Ангелов, Издател: ИК "Галик ", ISBN 9548008777, стр. 113 - 115.''</ref> === Враќање во слободна Македонија === По ослободувањето на [[Вардарска Македонија]], Татарчев се вратил во [[Ресен]] за да види како се живее таму и евентуално последните години да ги помине во Македонија. Во Ресен се сретнал со своите роднини и пријатели кои ги оставил пред многу години. Вториот ден отишол во една кафеана каде што се пеела песната - ''Бог да го прости [[Миле Поп Јорданов]]''. Нему му протекле солзи, а тогаш некои во црни мантили му рекле: "''Ти си Бугараш, веднаш да ја напуштиш Македонија, што побргу''". Татарчев им одговорил: "''Ако бев таков, немаше да трчам овде да го видам својот ослободен народ''." Вечерта, кога се прибрал дома, дошол некој негов близок роднина и му рекол: "''Уште утре да го напуштиш Ресен оти ти подготвуваат нешто''". И така, по само три дена поминати во Македонија, заминал во [[Бугарија]], но и таму не можел да живее со комунистите, па оттаму заминал во [[Торино]], [[Италија]]. По [[1947]] година, роднините на Татарчев немале никаков контакт со него. Истовремено, поради неговото минато, тие биле следени од полицијата, а неговиот внук на брат бил затворен и му бил конфискуван имотот. Притоа, државата ги одзела сите фотографии и ракописи од неговите роднини, под изговор дека ќе ги искористи за историски цели. Неговата куќа во Ресен била национализирана и некое време на неа била поставена спомен-плоча, но без неговото име. Оставена без грижа од страна на државата, подоцна куќата се урнала.<ref>Жанета Здравковска, "Поради страдањата уште повеќе се гордеем со Татарчев", ''Дневник'', година XVI, број 4 995, 23 октомври 2012, стр. 3.</ref> == Смрт == [[Податотека:Споменик - Христо Татарчев.JPG|мини|десно|Споменик на Христо Татарчев во Скопје]] Татарчев умрел во [[Торино]] на [[5 јануари]] [[1952]] година.<ref>''Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893 – 1934). Биографично-библиографски справочник. София, 2001, стр. 164.''</ref> Погребот бил извршен на [[7 јануари]] во 10:30 часот на гробиштата во Торино. До денот на погребот, неговото тело лежело во црковниот параклис на болницата. Телото, облечено во официјален костум, било поставено во двоен ковчег - внатрешен од [[цинк]] и надворешен од солидно [[даб]]ово дрво. Во 8:30 часот утрото, по една кратка молитва од свештеникот на болницата, металниот внатрешен ковчег бил запечатен со [[калај]], а со специјални „буруми“ бил затворен и дабовиот капак на надворешниот ковчег. Над ковчегот бил положен голем венец од црвени [[каранфил]]и со свилена црвена лента, со златен напис - “На великиот син - од Македонија”. Говор на погребот одржал Асен Аврамов, соработникот на Иван Михајлов од [[Македонска патриотска организација|Македонската патриотска организација]] од [[САД]], кој останал да се грижи за имотот на д-р Христо Татарчев. Наспроти неговата желба неговите посмртни останки да бидат пренесени во Солун, на иницијатива на македонски емигранти, на [[23 октомври]] [[2010]] година, неговите посмртни останки биле пренесени во Бугарија, каде биле погребани на централните софиски гробишта.<ref>''[http://www.blitz.bg/news/article/90722 Тленните останки на първия претседател и съосновател на ВМОРО д-р Христо Татарчев бяха положени в София.]''</ref> === Тестамент === Д-р Татарчев оставил тестамент, ''завештание'', напишан своерачно, на три страници, во Торино, [[1942|1952]] година. Тестаментот гласи: :''- Јас, долупотпишаниот д-р Христо Николов Татарчев, населен во Торино, Италија, го напишав своерачно следниот тестамент, по слободна волја и целосно сознание, без какво и да е надворешно вмешување или принуда, со кое го оставам во наследство на жена ми Софија, д-р Христо Николов Татарчева, Петро Логотети, која живее исто како и јас привремено во градот Торино, "Виа Гилберти" 24, целиот недвижен имот, идеалната половина дел од куќата која се наоѓа на аголот на улиците "Цар Борис" и "Егзарх Јосиф" во Софија, Бугарија и сите парични суми, кои се наоѓаат во бугарските и италијанските банки и ја правам моја единствена наследничка по тестамент, согласно законите на мојата држава Бугарија. Моја желба е по нејзината... издршка до смртта, ако остане нешто од мојот идеален дел од гореспоменатата куќа да биде дадено по еднаков дел на општините кукушка и ресенска - Македонија, за просветно - културни цели, ако последните општини се во пределите на [[Голема Бугарија]]; во спротивен случај да се даде за просветителни културни цели на општините на кој и да е македонски град кој останал под бугарска власт... Со овој тестамент ја изразувам последната моја волја и ги обезвреднувам сите претходни своерачни тестаменти напишани од мене. Овој тестамент го завршувам денес, на шести јули илјада деветстотини и четириесет и втора година, во градот Торино, Италија во присуство на моите сонародници др. Христо Манов, д-р Тома Флоров и архитект Никола Дулгеров, сите населени во Торино''.<ref>''[http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=E9EADEF447D6AA4B922B15BAA9BE7A4A Тестаментот на д-р Христо Татарчев]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> == Публикации == Татарчев е автор е на голем број статии и публикации за македонското прашање: *"Ставот на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација кон македонското прашање", ''Сп. Сила'', [[21 јуни]] [[1919]]. *"Атентатите во Југославија и европската дипломатија", ''В. Заря'' и ''В. Македония'', [[27 март]] [[1930]]. *"Хрвати и Македонци", ''В. Заря'', [[12 мај]] 1930. *"Малцинствата и англо-френцуската политика", ''В. Заря'', [[18 јуни]] 1930. *"Пансрпската идеја и македонскиот народ", ''В. Заря'', [[3 јули]] 1930. *"Франција и Југославија во ОН и македонската борба", ''В. Македония'', [[9 март]] [[1932]]. *"Српскиот вандализам во Македонија и Далмација", ''В. Македония'', [[27 декември]] 1932. *"Илинден - симбол на слобода и сплотеност", ''В. Македония'', [[18 јули]] [[1933]]. *"Од 1893 година до денешни дни", ''В. Македония'', [[2 август]] 1933. *"ВМОРО како реална суштина и легендарна моќ", ''Илинденски лист'', 2 август [[1940]]. * [http://strumski.com/biblioteka/?id=482 Статиjaта на д-р Татарчев "Илинден - символ на свобода и сплотеност", публикувана во в-к "Македония", број 2020, год. VII, стр. 3, Софиjа, 18.VII.1933 г.] качена во "Библиотека Струмски" * [http://strumski.com/biblioteka/?id=312 Тестаментот на д-р Татарчев пишуван во Торино, Италиjа, 6. VII. 1942 г.] во "Библиотека Струмски" * [http://strumski.com/biblioteka/?id=454 "Първият централен комитет на ВМРО", Софиjа, 1928 г., спомените на д-р Татарчев] в "Библиотека Струмски" == Мисли на Татарчев == === Македонија === {{Цитатник|''Македонија не е една колонија, која би можела да се третира на сфери на влијанија... македонскиот народ не може да трпи слични комбинации за делба на неговата родна земја''.<ref name="ht" />}} {{Цитатник|''Македонија била и си останува култ на македонскиот народ, на неговата религија, род, јазик, на реликвиите на нејзините дедовци и прадедовци''.<ref>''[http://www.promacedonia.org/ht/ht_13.htm Мисли на Татарчев]''</ref>}} === Македонскиот народ === {{cquote|''Идејата за слободата на Македонија се појави кај македонско-бугарскиот народ<ref group="белешка" name="vg_1"/><ref group="белешка" name="vg_2"/><ref group="белешка" name="vg_3"/> по силата на оној неминовен универзален закон во животот на народите, за развивање и конкретизација на мислата и волјата како народносно самосознание и историска реалност. Македонско-бугарскиот народ, откако се ослободи од духовно-културниот терор, за што тој дал најсветли фигури, како бр. Миладиновци, Жинзифов и др. не можеше да остане повеќе индиферентен спрема господарите на неговата родна земја при такви политичко-социјални услови. Затоа, идејата за слобода за него беше една насушна неопходност за непречена пројава на неговиот дух и волја во животот. Имено, таа неопходност го принуди да ја напушти вековната пасивност и да прибегне со оние методи и дејствија за слобода, коишто беа одобрувани од светската историја и од самиот живот. Таа негова фантазија најпосле се обејективизира во почетокот на 1893&nbsp;г. во форма на конспиративна организација - ВМОРО. Солун пак, стана не само нејзино седиште, туку и центар на нејзината револуционерна дејност''.<ref>''[https://web.archive.org/web/20080213233646/http://www.geocities.com/vmro_makedon/Publik/vmoro-ht.html ВМРО како реална суштина и легендарна моќ - Христо Татарчев]''</ref>}} === Основање на МРО === {{cquote|''...Прифатен еднаш автономниот принцип, ни налагаше да бидеме последователни и во понатамошните решенија и да го избегнуваме сето тоа, кое, во инородното население би возбудило сомнение на тесноград национализам. Поради таа причина го напуштивме зборот българска од револуционерната организација; исто така и таа од централниот комитет. Одринско од почетокот не влегуваше во нашата програма. Целото наше внимание тогаш беше насочено околу Македонија; но подоцна почна да се зацврстува идејата во нас, така што нашата организација да го опфати и Одринско, каде судбината на христијанското население, особено на бугарското, не се разликуваше со ништо од тоа на македонскиот народ и каде политичко-социјалните и економски услови беа речиси идентични со оние во Македонија. Притоа чл. 23 од Берлинскиот конгрес не охрабри доста во тој однос и зафативме попосле да го обмислуваме поопстојно и тоа прашање - дали ќе биде полезно, ако и Одринско биде вовлечено во нашата програма. Најсетне дојдовме до заклучок дека и таа област треба да составува дел од нашата ревулуционерна дејност, така што, на тој начин си мислевме дека се даваше едно задоволително решение на балканското прашање''.<ref name="ht">'' Д-р, Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност, Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995''</ref><ref>''[http://www.makedonskaistorija.com/item/5 Македонска историја -Спомени]''</ref>}} {{cquote|''Долго расправавме за целта на таа организација, и најпосле се задржавме врз автономија на Македонија со предимство на бугарскиот елемент. Не можевме да го прифатиме ставот за „директно присоединување на Македонија кон Бугарија“, затоа што увидувавме дека тоа ќе сретне големи тешкотии, поради спротивставувањето на големите сили и аспирациите на соседните мали држави и на Турција. Ни поминуваше низ мислата дека една автономна Македонија потем би можела полесно да се обедини со Бугарија, а во краен случај, ако не се постигне тоа, дека ќе може да послужи како обединувачка алка на една федерација на балканските народи...Откако се согласивме за целта на нашата организација - на истата средба се зафативме да изработиме статут на Организацијата. Прирака ми беше еден том од „Записите“ на Захариј Стојанов, и од нив го зедовме за урнек статутот на „Бугарскиот револуционерен комитет“. Го задолживме Поп Арсов, врз основа на тој статут, да изработи нацрт за нашиот статут''.<ref name="HTS " />}} {{Цитатник|''На истата седница долго се разгледуваше прашањето какво име да носи Револуционерната организација и Комитетот. Ова прашање ни одзеде прилично време, и најпосле, колку што се сеќавам, усвоивме да се наречат: „Македонска револуционерна организација“, а Комитетот – „Централен македонски револуционерен комитет“, а скратено „Ц.М.Р.К.“. На други средби статутот беше дефинитивно примен, од истиот тој состав на шестемина. Тогаш веќе, во согласност со усвоениот статут, беше конституиран првиот Централен комитет, при што мене ме избраа за претседател, а Дамјана Груев за секретар и благајник''.<ref name="ht" />}} === Илинденското востание === {{cquote|''Илинденското востание, на коешто македонскиот Бугарин ќе му ја празнува триесетгодишнината, беше сеопшта сенародна фантазија, под чијшто импулс и вера Македонија се подготвуваше редица години и ги даде сите возможни морални и материјални жртви за овој голем момент. Тоа требаше да дојде после една долгогодишна револуционерна дејност'' <ref>''[https://www.webcitation.org/query?id=1256607668445876&url=www.geocities.com/vmro_makedon/Publik/ilinden-ht.html Илинден - симбол на слобода и сплотеност - Христо Татарчев]''</ref>. }} == Белешки == {{Reflist|group="белешка"|refs= <ref name="vg_1">Во Османлиското Царство не постоел редовен систем за попис на населението со утврдени методи и принципи како во западноевропските држави. Османските власти го евидентирале само машкото население, и тоа не по национална основа, туку по вероисповед. Мажите муслимани биле запишувани поради воената обврска, а христијаните поради даноците. Меѓутоа, постоеле еден вид на матични книги т.н "нуфуз дефтери" во кои биле запишувани датумот на раѓање, името, името на родителите и презимето, меѓутоа од нуфузите не може да се утврди националниот состав на населението во Македонија. Под графата ''Муслимани'' биле запишувани: Турците, Циганите, исламизираните Македонци, Арнаутите, Черкезите, Арапите и други, односно припадниците на муслиманската вероисповед. Во графата ''Рум Милет'' (Грци) биле запишувани сите православни христијани во Отоманското Царство кои биле под духовна јурисдкција на Цариградската патријаршија, а тука спаѓаат Македонците-патријаршисти кои биле нарекувани Грци. Христијанското население кое било под духовна власт на Бугарската егзархија било запишувано како ''Бугар милет'', а тука спаѓаат Македонците-егзархисти кои биле нерекувани Бугари. Од национален аспект, само за Евреите постоела посебна графа како ''Јауди'', но и тука имало исклучок. Евреите муслимани биле впишувани како Турци (види: Ванчо Ѓорѓиев, ''Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година'', Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003.)</ref> <ref name="vg_2">Македеонската национална свест во 19 и почетокот на 20 век бил слабо развиена. Тоа го потврдуваат повеќе странци: Сеќавањата за минатото потполно исчезнале и кај селаните останале само нејасни преданија за дамнешната слобода која тие ја уживале. Во едно зафрлено село во близината на Охрид, во кое нема ни учител ни свештеник, а неговите жители не знаат ниту да пишуваат ниту да читаат, говорев со неколку дечиња за да дознаам колку тие знаат за минатото. Ги однесов кај едно осамаено и необично закосено ритче на чиј врв се наоѓа урнатините на бугарскиот цар, тие се наоѓаат над езерото и долината. Кој го изградил ова? Ги запрашаав. Одоворот беше впечатлив: Слободните луѓе. А кој биле тие? Нашите дедовци. Да, ама дали тие биле Срби, Бугари, Грци или Турци? Не, не биле Турци, тие биле христијани. И тоа беше изгледа сè што тие го знаеја (види: Доживувањата на Х. К. Бреилсфорд, Во Македонија не се поистоветуваат со својата нација (1905)). Од друга страна, пак, повеќето странски пропаганди на територијата на Македонија го попречувале национално-конститутивниот процес на Македонците (види: Ванчо Ѓорѓиев, ''Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници'', Табернакул, Скопје 2006, Ванчо Ѓорѓиев, ''Слобода или Смрт...'', Скопје 1997, Славко Димевски, ''За развојот на македонската национална мисла до создавањето на ТМОРО'', Култура - Скопје, 1980.</ref> <ref name="vg_3">Основоположниците на Македонската револуционерна организација биле бугарски воспитаници и биле под влијание на бугарската пропаганда од тоа влијание тие не се отргнале наеднаш туку постепено. Крсте Петков Мисирков во својата книга ''За македонцките работи'' истакнува: Мислата за национално обединување на Македонците, иако под маската бугарска, се зафати во 1890 г. Во крајот на 1889&nbsp;г. се префрлија во Бугарија 30-40 души ученици и студенти Македонци од Белград во Софија. Тие ученици се душата на сите настани во Македонија оттогаш досега. Тие беа запознаени со Србија и Бугарија, со нивните култури и цели во Македонија. Тие и ја сознаа опасноста за делба на Македонија помеѓу тие две држави - ако Македонците самите не се вооружат за да си извојуваат сами, со свои сопствени сили и средства слобода и со тоа да ја предупредат делбата на Македонија. По нивна иницијатива, во почетокот на деведесеттите години се образува едно национално сепаратистичко движење со цел да се одделат интересите на Македонците од бугарските со издигнување на едно од македонските наречја на степен на литературен јазик за сите Македонци. Орган на тоа сепаратистичко движење на Македонците во Бугарија беше списанието „Лоза”. Но, тоа духовно движење на Македонците не ѝ се бендиса на бугарската стамболовска влада, којашто забрани да се издава „Лоза” и фати да ги гони Македонците сепаратисти. Од тоа уште време побегна Дамјан Груев, којшто беше во бројот на Македонците ученици што паминаа од Белград во Софија и во бројот на сепаратистите. Немајќи во Бугарија почва за национален сепаратизам, Македонците што пребегаа од Белград во Софија, се зафатија со образување на револуционерни организации во Бугарија и во Македонија. Видните Македонци револуционери сепаратисти, како Делчев, беа само ученици на првото поколение Македонци ученици српски и бугарски. Исто така, и Сарафов и другите подоцнешни револуционери се јавија само како нивни продолжувачи и следбеници, но не иницијатори на револуционерната организација. Од самиот зафаток на револуционерната организација Македонците во Бугарија, или со бугарско образование, работеа под маската Бугари, едно затоа што така се викаше голем дел од населението, а друго, што по тој пат можеше да се добие поддршката на бугарската влада, на бугарскиот народ и на Бугарската егзархија (види [[За македонцките работи]] и [[Ванчо Ѓорѓиев]], ''Слобода или смрт''...)</ref> }} == Извори == <references /> == Литература == *Ванчо Ѓорѓиев, ''Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година'', Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003. *МАКЕДОНСКА АКАДЕМИЈА НА НАУКИТЕ И УМЕТНОСТИТЕ, ''МАКЕДОНСКА ЕНЦИКЛОПЕДИЈА'', СКОПЈЕ 2009. *Л. Милетич, ''Първият централен комитет на ВМОРО, Спомени на д-р Христо Татарчев'', София, 1928. *''Д-р Христо Татарчев, Вътрешна македоно-одринска революционна организация като мит или реалност'', Цочо Биљарски и Валентин Китанов, София, 1995. == Надворешни врски == * [http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=E9EADEF447D6AA4B922B15BAA9BE7A4A Тестаментот на д-р Христо Татарчев]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.promacedonia.org/ht/index.html Д-р Христо Татарчев, "Македонския въпрос, България, Балканите и Общността на Народите", съставители Цочо Билярски, Валентин Радев, Унив. Изд. „Св. Климент Охридски", София, 1996.] {{bg}} * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/spomht.html Христо Татарчев, "Спомени".] {{mk}} * [http://www.vmro.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1226:2010-10-23-12-47-48&catid=5:news&Itemid=24 Татарчев погребан во Бугарија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210712200426/http://www.vmro.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1226:2010-10-23-12-47-48&catid=5:news&Itemid=24 |date=2021-07-12 }} {{mk}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Татарчев, Христо}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Луѓе од Ресен]] [[Категорија:Бугарски политичари од Македонија]] [[Категорија:Членови на Сојузот на бугарските конституциони клубови]] [[Категорија:Основачи на МРО|Татарчев Христо]] [[Категорија:Погребани на Централните софиски гробишта]] [[Категорија:Апсолвенти на Хумболтовиот универзитет]] [[Категорија:Носители на орденот „За воена заслуга“ (Бугарија)]] [[Категорија:Дејци на Привременото претставништво на поранешната Внатрешна организација]] 5zezvyk1jobuumirr2tpqep04x5t3c7 0 10291 5611647 5467362 2026-08-19T18:55:31Z Bjankuloski06 332 /* Културни и природни знаменитости */ 5611647 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Горно Нерези | регион= | општина=[[Општина Карпош|Карпош]] | население= 181 | година= 2002 | поштенски број= | надморска височина= 771 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=58 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=22 | lon_sec=23 | мрежно место= }} [[Податотека:Горно Нерези.JPG|мини|десно|Поглед кон Горно Нерези од манастирот]] '''Горно Нерези''' — село во [[Општина Карпош]], во околината на градот [[Скопје]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:St. Pantelejmon Church 03.jpg|мини|лево|Манастирската црква „Св. Пантелејмон“ во Горно Нерези]] Горно Нерези е ридско село сместено на западниот дел на северната падина на планината [[Водно]] на надморска височина од 600 метри. == Историја == Во {{Римски|19}} век, селото е дел од нахијата ''Каршијак'' во [[Скопска каза|Скопската каза]] во [[Отоманското Царство]]. Според опширните [[Османлиско Царство|османлиски]] [[дефтер]]и за населението на [[Скопска Каза|Скопската Каза]] од 1832/33 година, селото било мешано со [[Христијанство|христијанско]] и [[Ислам|муслиманско]] население, каде имало 29 [[Христијанство|христијански]]<ref>{{Наведена книга|title=Османлиски документи за историјата на Македонија - пописи од XIX век на христијанското население - Скопски Санџак, каза Скопје.|publisher=д-р Емил Крстески|year=2021|location=Скопје}}</ref> и 15 муслимански<ref>{{Наведена книга|title=Османлиски документи за историјата на Македонија - пописи од XIX век на муслиманското население - Скопски Санџак, каза Скопје.|publisher=д-р Емил Крстески|year=2020|location=Скопје}}</ref> домаќинства. На овој попис биле забележани 89 мажи христијани, со 7 новороденчиња и 64 мажи муслимани со 2 новороденчиња. Исто така биле забележани и 6 мажи муслимани со своите смејства како тазе доселени во Нерези. Се проценува дека селото во тој период имало 336 жители. [[Стефан Верковиќ]] во 1857 го бележи со 251 жител.<ref>{{Наведена книга|title=Топографическо-этнографическій очеркъ Македоніи|last=Верковиќ|first=Стефан|year=1889|location=Санкт Петербург}}</ref> На крајот на XIX век Горно Нерези било село во [[Скопска каза|Скопската каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 г. во Нерези (Горно, Долно и Средно) живееле 260 [[Македонци]] [[христијани]] и 300 [[Албанци|Арнаути]] [[муслимани]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>{{МЕС|205|2_26}}</ref> На почетокот на XX век целото христијанско населени на селото било под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. По податоци на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 во Нерези имало 288 Македонци под егзархијата.<ref name="БИМ" /><ref>Brancoff, D.M. "La Macedoine et sa Population Chretienne". Paris, 1905, р.114-116.</ref> На етничката карта на Северозападна Македонија од 1929 г. [[Афанасиј Селишчев]] го обележал ''Нерези'' како мешано македонско-албанско село.<ref>Селищев, Афанасий. „Полог и его болгарское население. Исторические, этнографические и диалектологические очерки северо-западной Македонии“. – София, 1929.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во 1931 година, селото имало 550 [[Албанци]] и 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> == Археолошки наоѓалишта == {{:Горно Нерези (археолошки наоѓалишта)}} == Стопанство == [[Податотека:Етно село - Нерези (18).jpg|мини|лево|Куќи во Македонското етно село во Горно Нерези]] Населението главно се занимава со сточарство и полјоделство. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1041 |1953|1044 |1961|229 |1971|— |1981|— |1991|— |1994|— |2002|314 |2021|181 }} Според пописот од 2002 година, во Горно Нерези живееле 314 жители, од кои: 22 Македонци, 282 Албанци, 6 Турци, 1 Влав и 3 Срби. Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 181 жител, од кои 51 [[Македонци|Македонец]], 112 [[Македонски Албанци|Албанци]], 5 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Власи|Влав]], 6 [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]], 5 останати и 1 лице без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|560|288|1.041|1.044|229|—|—|—|—|314|181}} == Општествени установи == [[Податотека:Sv. Ilija - Gorno Nerezi 02.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Илија“ во Горно Нерези]] == Самоуправа и политика == == Културни и природни знаменитости == * „[[Црква „Св. Пантелејмон“ - Горно Нерези|Св. Пантелејмон]]“ — манастирска црква изградена во XII век; * „[[Црква „Св. Илија“ - Горно Нерези|Св. Илија]]“ — црква осветена на 23 октомври 2016 г. Изградена на место каде некогаш постоел крст со мал параклис, изграден во 1887 година. * [[Етно село (Скопје)|Македонско етно село]] == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == == Иселеништво == == Поврзано == * [[Долно Нерези]] — некогашно село, денес градска населба меѓу Козле и Тафталиџе II == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{Општина Карпош}} {{Скопски села}} [[Категорија:Горно Нерези| ]] 75b95wixywh965cenqncpb4xrshcu9w 0 12057 5611766 5605806 2026-08-20T06:26:48Z Ehrlich91 24281 5611766 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Добовјани | слика = Воздушен поглед на Добовјани.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Добовјани | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 237 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 790 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=15 | lat_sec=1 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=39 | lon_sec=36 | слава = | мрежно место = | карта = Добовјани во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед во Добовјани.jpg|мини|300п|лево|Поглед во селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], од десната страна на реката [[Црн Дрим]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=24 јуни 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=97}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 790 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 12 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]] кај селото [[Велешта]], но до селото може да се пристапи и од локален асфалтен пат преку [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]] кај селото [[Долно Татеши]]. Куќите на ова рамничарско село се наоѓаат покрај [[Црн Дрим]], од нејзината лева и десна страна. Околни села се [[Велешта]] на југоисток, [[Ташмаруништа]] на северозапад, [[Горно Татеши]] на североисток и други. Мештаните се служат со вода за пиење од бунари.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=202-204|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Стара Баница, Суво Поле, Забел, Црква (Киша), Блато, Фуша Татеши, Лаѓа, Кодри, Ѓура Мусаји, Рај, Внеш (Лозја) и Ливади Вевчанит.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип. Познати се селските маала Муса, Туши, Полиси и Халку. Најстаро е Муса со куќи околу мостот на Црн Дрим на левиот брег, а само маалото Халку се наоѓа десно од реката.<ref name=":0" /> == Историја == Во историските извори, ова село како '''Дибовјани''' првпат се споменува во 1583 година. Тогаш било [[Дервенџиство|дервенџиско]] село со 18 христијански домаќинства, а мештаните го чувале мостот на Црн Дрим. Селото повторно се споменува во 1633 година.<ref name=":0" /> До крајот на отоманскиот период, преку северниот дел на Струшко Поле поминувал стариот пат Скадар-Дебар-Битола-Солун, поради што на некои места се познава калдрма.<ref name=":0" /> На патот се наоѓало и селото Добовјани, покрај мостот на Црн Дрим, а потоа селата Ново Село, Волино, Требениште. Мештаните кажуваат дека додека постоел овој сообраќај, нивното село напредувало. За потребите на овој сообраќај, во селото постоеле пет анови, занаетчиски дуќани и 2-3 продавници. Сопственици на ановите биле мештани од Добовјани.<ref name=":0" /> Познато е дека некогаш на мостовите постоеле капии, со што можело да се наплатуваат мостарини. Таква капија постоела и на мостот преку Црн Дрим кај Добовјани во текот на {{римски|19}} век. На овој дрвен мост постоел чувар кој го вршел плаќањето. Дури во 1963 година бил изграден современ бетонски мост.<ref name=":0" /> Старото село Добовјани најпрвин имало словенско-христијанско население и така останало до 1800 година. Меѓутоа, тогаш тука дошло едно муслиманско албанско домаќинства со старешина Муса. Тој бил одреден да ја наплатува мостарината од страна на турската власт. Од него потекнува најстариот селски род Мусаи (12 к.). Потоа следело доселувањето на другите Албанци.<ref name=":0" /> Кога дошле Албанците, во селото постоел [[чифлиг]] во посед на Рушид-бег. Се пренесува дека бегот му подарил плац за куќа на првиот чувар на мостот Муса. Потоа, чифлигот се распаднал и старите словенски родови се иселиле. Тие имале своја црква на местото наречено Киша, покрај брегот на Црн Дрим на левата страна, каде биле и старите христијански гробови. Христијанскиот род ''Симоновци'' (6 к.) сега живее во селото [[Џепиште]] кај Дебар, а таму дошле од Добовјани.<ref name=":0" /> Десно од реката се наоѓаат гробови на оние патници кои умирале во Добовјани идејќи по стариот пат. Такви гробови има десетина.<ref name=":0" /> Селото било зафатено со борбите за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Во 1915 година селото настрадало при борби на српската и бугарската војска.<ref name=":0" /> Познатиот српски писател [[Бранислав Нушиќ]] во својот патопис ''Крај бреговите на Охридското Езеро'' вака го опишува селото Добовјани во првата половина на [[XX век]]: {{Цитатник|''Погоре од [[Велешта]], на Дрим, лежи селото Добовјани со 35 арнаутски куќи. Ова село лежи од двете страни на реката, а од десната страна има само три куќи. Куќите се многу расштркани. Тука е и мостот на Дрим преку кој води пат за Dебар и Струга, а тука е и друмскиот ан кој го држат [[Арнаути]], синови на некојси Шаит од Добовјани.''}} Покрај селото се наоѓаат војни бункери изградени во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref name=":0" /> == Стопанство == Селото има еден од најмалите атари во Македонија. Атарот зафаќа простор само 1&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 79,8 [[хектар]]и, поради што има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Селото припаѓа на хидросистемот „Струшко Поле“, поточно на потсистемот „Ложани“. Во минатото, мештаните одгледувале пченка, зеленчук и овошје, додека од стока чувале говеда, овци и коњи. Во поново време, населението оди на привремена работа во странство.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|173 |1953|197 |1961|261 |1971|306 |1981|367 |1991|0 |1994|424 |2002|475 |2021|237 }} Во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, селото имало 42 жители Македонци.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 102-103.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Добовјани живееле 390 жители, од кои 240 [[Македонци]] и 150 [[Албанци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 254.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Добовјани се води како мешано македонско-албанско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 30 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|32}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 200 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Добовјани во 1961 година броело 261 жител, а во 1994 година бројот двојно се зголемил на 424 жители, албанско население.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1991 година не бил воопшто одржан во селото Добовјани, бидејќи целото негово население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, за селото нема податоци.{{#tag:ref|Во пописот од 1991 година, во населените места: Грачани, Никиштане, Ново Село (Боговиње), Раковец, Селце Кеч, Гургурница, Долно Јаболчиште, Клуковец, Добовјани, Врановци, Јажинце, Орашје, Равен, Спас, Богојци, Поум, Џепин, Долна Ѓоновица, Горна Лешница, Групчин, Добарце, Копачин Дол, Ларце, Мерово, Ново Село (Желино), Палатица, Рогле, Седларево, Стримница, Церово, Чифлик (Желино), Грешница, Длапкин Дол, Долно Строгомиште, Колибари, Речани - Зајаско, Вражале, Горно Седларце, Новаќе, Синичане, Мамудовци, Трапчин Дол, Горно Свиларе, Дворце, Рашче, Алашевце, Ваксинце, Виштица, Глажња, Гошинце, Злокуќане, Извор (Липково), Липково, Лојане, Оризари, Отља, Р’нковце, Руница, Слупчане, Стрима, Бибај, Богдево, Грекај, Нивиште, Орќуше, Рибница, Горјане, Градец, Ѓурѓевиште, Ломница, Арангел, Жубрино, Папрадиште, Ќафа, Црвивци, Бојане, Копаница, Паничари, Раовиќ, Чајлане, Патишка Река, Света Петка, Чифлик (Сопиште), Лакавица, Падалиште, Србиново, Страјане, Трново, Франгово, Шум, Алдинци, Горно Количани, Драчевица, Рамни Габер, Црвена Вода, Црн Врв, Нераште, Вејце, Селце, Корито, Блаце, Брест, Танушевци, Ѓермо, Порој, Бозовце, Бродец, Вешала и Шипковица, целото население не прифати да земе учество (го бојкотираше) во Пописот.|group="заб"}} Според пописот од 2002 година, селото броело 475 жители, од кои 473 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 2 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 јуни 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 237 жители, од кои 235 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 2 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|390|—|173|197|261|306|367|0|424|475|237}} === Родови === Добовјани е албанско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1977 година, родови во селото: ''Мусаи'' (12 к.), доселени се од областа Матија во [[Албанија]], тие се први доселени во селото, доселени се во 1800 година. Го знаат следното родословие: Алија (жив, 54 години во 1980 г.)-Шабан-Реџеп-Аљуш-Ајдар-Муса, основачот на родот кој се доселил; ''Туши'' (14 к.), доселени се од [[Дебарско]], дошле после претходниот род; ''Полиси'' (12 к.), доселени се од селото Полис во близина на [[Елбасан]], Албанија; ''Халку'' (6 к.), доселени се од Дебарско; ''Дешку'' (2 к.), ''Шеху'' (2 к.), ''Винца'' (1 к.) и ''Каца'' (1 к.), доселени се од соседното поголемо село [[Велешта]], подалечно потекло на овие родови е од Дебарско. === Иселеништво === Покрај споменатото иселување на словенскот население, помеѓу двете светски војни и во поново време се иселиле околу 30 домаќинства во Турција, Албанија, Струга, Охрид и Битола. Има по некој иселен род и во струшките села: [[Биџево]] (''Дабовјанци'', 2 к.), [[Ново Село (Струшко)|Ново Село]] (''Туши'', 5 к.) и [[Долна Белица]] (''Дабовјанци'', 2 к.).<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:ОУ „Зини Хани“ - Добовјани 2.jpg|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Зини Хани“ - Добовјани|Подрачното основно училиште „Зини Хани“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Зини Хани“ - Велешта]] == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Добовјани било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Велешта]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Добовјани, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Долна Белица, Долно Татеши, Ташморуништа и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Добовјани било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 1919 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|392}}</ref> * [[Аниште (Добовјани)|Аништа]] — црква од старохристијанско време; и * [[Плачи Круша (Добовјани)|Плачи Круша]] — населба и некропола од хеленистичко и римско време. ;Цркви<ref name=":0" /> * Во минатото, во селото постоела црква на левиот брег на реката, каде била и старите христијански гробишта. ;Џамии<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Џамија (Добовјани)|Џамија]] — главна селска џамија. <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Добовјани == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Црн Дрим низ Добовјани 2.jpg|Црн Дрим низ селото Податотека:Џамија во Добовјани.jpg|Селската џамија Податотека:Aerial view of Dobovjan, Struga (4).jpg|Воздушен поглед на селото Податотека:Црна Дрим низ Добовјани.jpg|Црн Дрим низ селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dobovjani}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Добовјани| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] k6mmhqnjjomx6nztlhgc043dw1pp0sv 0 12088 5611769 5596425 2026-08-20T06:33:20Z Ehrlich91 24281 5611769 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. == Историја == [[Податотека:Ташмаруништа 02.jpg|thumb|мини|десно|Поглед на селото Ташмаруништа]] На крајот на XIX век, селото било дел од Струшката нахија во Охридската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]].<ref name="енциклопедија" /> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_39.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Таш-Моруништа'' е претставено како чисто македонско село во Охридската каза на Битолскиот санџак со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село. '''Доселеници:''' ''Магаревчани или Крстановци (10 к.)'' доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди (3 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски (7 к.)'' доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми (5 к.)'' доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци (5 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци (2 к.) и Зенговци (2 к.)'' потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки).<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|date=1992|publisher=САНУ|isbn=8670251582|oclc=466478840}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле: * '''Староседелци:''' ''Петревци (9 к.), Трајчевци (6 к.) и Огненовци (9 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Костовци (11 к.)'' по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми или Столевци или Марковци (15 к.)'' доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски или Јаковчевци (5 к.)'' доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци.''<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|„Св. Архангел Михаил“]] — главната селска црква, *[[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|„Св. Димитрија“]] — осветена на 20 октомври 1996 година, *[[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|„Св. Мина“]] — осветена на 31 август 2003 година, *[[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|„Св. Недела“]] — осветена на 14 септември 2003 година, *[[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|„Св. Харалампије“]] — камен-темелник осветен и поставен на 24мај 2007 година. *[[Црква „Св. Петка“ - Ташмаруништа|„Св. Петка“]] — осветена на 31 август 2003 година, Познато е по вредните црковни храмови како што се црквата „Св. Архангел Михаел“ стара повеќе од 150 години и ранохристијанската базилика „Св. Мартинија“.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> == Самоуправа и политика == == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|399-400}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница, * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време, * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време, * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време, * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време, * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. == Редовни настани == == Личности == ;Родени * [[Ристо Тасев]] (? - 1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (? - 1906) — македонски револуционер од ВМОРО * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] ;Починати * [[Пантелеј Томовски]] (1872 - 1936) — македонски револуционер == Култура и спорт == * [[ФК Ташмаруништа]] * Забавен и спортски парк „Св. Василија“ == Иселеништво == Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите: * Од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година). * Од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година).<ref name=":2" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Tašmaruništa}} *[http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] *[http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] jpgw9crgqxstr4kve28ai0jb54hxepg 5611775 5611769 2026-08-20T06:52:06Z Ehrlich91 24281 5611775 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. == Историја == [[Податотека:Ташмаруништа 02.jpg|thumb|мини|десно|Поглед на селото Ташмаруништа]] На крајот на XIX век, селото било дел од Струшката нахија во Охридската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]],<ref name="енциклопедија" /> како и загинатите во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Споменик во Ташмаруништа 2.jpg|Поглед на споменикот Податотека:Спомен-плоча во Ташмаруништа.jpg|Спомен-плоча на споменикот Податотека:Споменик во Ташмаруништа.jpg|Поглед на споменикот </gallery> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ташмаруништа се води како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население, но со намалување на бројот на населението. Така, селото во 1961 година броело 588, а во 1994 година 210 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село. '''Доселеници:''' ''Магаревчани или Крстановци (10 к.)'' доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди (3 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски (7 к.)'' доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми (5 к.)'' доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци (5 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци (2 к.) и Зенговци (2 к.)'' потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки).<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|date=1992|publisher=САНУ|isbn=8670251582|oclc=466478840}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле: * '''Староседелци:''' ''Петревци (9 к.), Трајчевци (6 к.) и Огненовци (9 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Костовци (11 к.)'' по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми или Столевци или Марковци (15 к.)'' доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски или Јаковчевци (5 к.)'' доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци.''<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите: * Од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година). * Од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година).<ref name=":2" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште * Карневалско друштво „Св. Василија“ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 2.jpg|Објектот на карневалското друштво Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 3.jpg|Влезот во објектот Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа.jpg|Објектот на карневалското друштво </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Ташмаруништа било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Лабуништа]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Ташмаруништа, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Добовјани, Долна Белица, Долно Татеши и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Ташмаруништа било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|399-400}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница, * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време, * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време, * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време, * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време, * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|„Св. Архангел Михаил“]] — главната селска црква, *[[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|„Св. Димитрија“]] — осветена на 20 октомври 1996 година, *[[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|„Св. Мина“]] — осветена на 31 август 2003 година, *[[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|„Св. Недела“]] — осветена на 14 септември 2003 година, *[[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|„Св. Харалампије“]] — камен-темелник осветен и поставен на 24мај 2007 година. *[[Црква „Св. Петка“ - Ташмаруништа|„Св. Петка“]] — осветена на 31 август 2003 година, Познато е по вредните црковни храмови како што се црквата „Св. Архангел Михаел“ стара повеќе од 150 години и ранохристијанската базилика „Св. Мартинија“.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> == Редовни настани == == Личности == ;Родени * [[Ристо Тасев]] (? - 1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (? - 1906) — македонски револуционер од ВМОРО * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] ;Починати * [[Пантелеј Томовски]] (1872 - 1936) — македонски револуционер == Култура и спорт == * [[ФК Ташмаруништа]] == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Tašmaruništa}} * [http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] * [http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] d50k6m2378qlkvio00rwz7y1ca01p39 5611794 5611775 2026-08-20T07:14:10Z Ehrlich91 24281 5611794 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. Селото се наоѓа на почетокот на клисурата на Црн Дрим, од десната страна. Куќите на селото се наоѓаат на допир на блага падина на југозапад и гребенот [[Голем Рид (Караорман)|Голем Рид]] (1.332 м.) на североисток. Околни села се [[Добовјани]], [[Лабуништа]] и други. Во минатото, мештаните се служеле со вода за пиење од една чешма, а на атарот на селото има повеќе извори (Стари Боровец, Љаљи-Ореши, Брод и Св. Мартинија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=204-207|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Загони, Краста, Гнојишта, Горно и Долно Поле, Извори, Млака, Главје, Млечник, Пенчео Гумно, Церов Дол, Бунар, Робови Дупки, Горец, Ушине, Дукварен, Стари Боровец, Просиште, Умиште, Кеска, Брод, Св. Мартинија, Св. Димитрија и Св. Аранѓел.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на помали маала наречени по родовите: Уруми, Тоски, Вали Кадри и други.<ref name=":0" /> == Историја == Општото предание ни кажува дека Ташмаруништа е старо село и изобилува со старини. На северозапад се издигнува возвишението [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]], каде постоела тврдина од која се контролирал сообраќајот низ клисурата. Други старини се во самото село или покрај него, како што се Св. Аранѓел, Св. Димитрија и Св. Мартинија.<ref name=":0" /> .<ref name=":0" /> .<ref name=":0" /> .<ref name=":0" /> .<ref name=":0" /> .<ref name=":0" /> Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]],<ref name="енциклопедија" /> како и загинатите во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Споменик во Ташмаруништа 2.jpg|Поглед на споменикот Податотека:Спомен-плоча во Ташмаруништа.jpg|Спомен-плоча на споменикот Податотека:Споменик во Ташмаруништа.jpg|Поглед на споменикот </gallery> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ташмаруништа се води како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население, но со намалување на бројот на населението. Така, селото во 1961 година броело 588, а во 1994 година 210 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село. '''Доселеници:''' ''Магаревчани или Крстановци (10 к.)'' доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди (3 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски (7 к.)'' доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми (5 к.)'' доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци (5 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци (2 к.) и Зенговци (2 к.)'' потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки).<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|date=1992|publisher=САНУ|isbn=8670251582|oclc=466478840}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле: * '''Староседелци:''' ''Петревци (9 к.), Трајчевци (6 к.) и Огненовци (9 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Костовци (11 к.)'' по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми или Столевци или Марковци (15 к.)'' доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски или Јаковчевци (5 к.)'' доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци.''<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите: * Од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година). * Од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година).<ref name=":2" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште * Карневалско друштво „Св. Василија“ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 2.jpg|Објектот на карневалското друштво Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 3.jpg|Влезот во објектот Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа.jpg|Објектот на карневалското друштво </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Ташмаруништа било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Лабуништа]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Ташмаруништа, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Добовјани, Долна Белица, Долно Татеши и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Ташмаруништа било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|399-400}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница, * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време, * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време, * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време, * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време, * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|„Св. Архангел Михаил“]] — главната селска црква, *[[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|„Св. Димитрија“]] — осветена на 20 октомври 1996 година, *[[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|„Св. Мина“]] — осветена на 31 август 2003 година, *[[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|„Св. Недела“]] — осветена на 14 септември 2003 година, *[[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|„Св. Харалампије“]] — камен-темелник осветен и поставен на 24мај 2007 година. *[[Црква „Св. Петка“ - Ташмаруништа|„Св. Петка“]] — осветена на 31 август 2003 година, Познато е по вредните црковни храмови како што се црквата „Св. Архангел Михаел“ стара повеќе од 150 години и ранохристијанската базилика „Св. Мартинија“.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> == Редовни настани == == Личности == ;Родени * [[Ристо Тасев]] (? - 1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (? - 1906) — македонски револуционер од ВМОРО * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] ;Починати * [[Пантелеј Томовски]] (1872 - 1936) — македонски револуционер == Култура и спорт == * [[ФК Ташмаруништа]] == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Tašmaruništa}} * [http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] * [http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] fl33uitn1w81e89kwaf9tuxpoxbeii2 5611797 5611794 2026-08-20T07:31:59Z Ehrlich91 24281 5611797 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. Селото се наоѓа на почетокот на клисурата на Црн Дрим, од десната страна. Куќите на селото се наоѓаат на допир на блага падина на југозапад и гребенот [[Голем Рид (Караорман)|Голем Рид]] (1.332 м.) на североисток. Околни села се [[Добовјани]], [[Лабуништа]] и други. Во минатото, мештаните се служеле со вода за пиење од една чешма, а на атарот на селото има повеќе извори (Стари Боровец, Љаљи-Ореши, Брод и Св. Мартинија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=204-207|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Загони, Краста, Гнојишта, Горно и Долно Поле, Извори, Млака, Главје, Млечник, Пенчео Гумно, Церов Дол, Бунар, Робови Дупки, Горец, Ушине, Дукварен, Стари Боровец, Просиште, Умиште, Кеска, Брод, Св. Мартинија, Св. Димитрија и Св. Аранѓел.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на помали маала наречени по родовите: Уруми, Тоски, Вали Кадри и други.<ref name=":0" /> == Историја == Општото предание ни кажува дека Ташмаруништа е старо село и изобилува со старини. На северозапад се издигнува возвишението [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]], каде постоела тврдина од која се контролирал сообраќајот низ клисурата. Други старини се во самото село или покрај него, како што се Св. Аранѓел, Св. Димитрија и Св. Мартинија.<ref name=":0" /> Св. Аранѓел се наоѓа на рамно место пониско од селото. Таму се наоѓа селската [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|црква „Св. Архангел Михаил“]] со стари дабови. Црквата потекнува од 1860 година. [[Св. Димитрија (Ташмаруништа)|Св. Димитрија]] пак се наоѓа покрај селското училиште. Таму имало стар храм, кој бил обновен како [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|црква „Св. Димитриј“]] во 1970-тите.<ref name=":0" /> [[Св. Мартинијан (Ташмаруништа)|Св. Мартинија]] е манастир покрај патот кој води за соседното муслиманско село [[Добовјани]]. Традицијата наведува дека таму најпрвин постоел познат стар храм. Меѓутоа, Турците го срушиле до темел. Каменот од ѕидовите на манастирот муслиманските Албанци од Добовјани го искористиле за изградба на своите куќи. Нов храм бил изграден во 1923 година и има народен собир на [[Свети Мартинијан|Св. Мартинија]] и на третиот ден на Велигден.<ref name=":0" /> Ташмаруништа било погодено од повеќе епидемии. Од една епидемија, како што се верува, изумреле сите жители. Потоа, се собрале од сите страни предците на денешните селски родови.<ref name=":0" /> На месноста Стари Боровец што е оддалечено 2 километри северно од Ташмаруништа имало некогаш село покрај Црн Дрим. Тоа село било христијанско, но бидејќи не можеле да живеат од Турците и напаѓачите од Дебар се решиле да отидат на повисоко земјиште лево од реката и го основале денешното село [[Бороец|Боровец]]. Селиштето денес е потопено од вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]], а претходно таму имало црквичка и гробови. Околу нив мештаните од Ташмаруништа имале ниви.<ref name=":0" /> Далеку од Ташмаруништа кон селото [[Глобочица]] се наоѓа местото Дедено, каде исто така имало словенско-христијанско село. Кај него имало и едно манастирче. Иселеници од Дедено има во Струга и Битола.<ref name=":0" /> Во Ташмаруништа се зачувани сеќавањата на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година. Во селото имало добра востаничка организација. Од селото се истакнувал Ристо Тасески со некои други мештани. Во 1903 година бил убиен турски „миљазим“ по што започнале борци и селото било запалено, освен три куќи и селската црква. Некое време селаните се повлекле во соседната планинска област [[Малесија]]. Во судирот биле убиени околу 25 востаници и 7-8 други селани. Потоа, селото било обновено. Ташмаруништа било активно и за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога 13 негови мештани загинале во борбите.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]],<ref name="енциклопедија" /> како и загинатите во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Споменик во Ташмаруништа 2.jpg|Поглед на споменикот Податотека:Спомен-плоча во Ташмаруништа.jpg|Спомен-плоча на споменикот Податотека:Споменик во Ташмаруништа.jpg|Поглед на споменикот </gallery> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Жителите се занимавале со земјоделство, сточарство и печалба. По изградбата на езерото Глобочица и потопувањето на најубавото земјиште се јавило големо иселување.<ref name=":0" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ташмаруништа се води како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население, но со намалување на бројот на населението. Така, селото во 1961 година броело 588, а во 1994 година 210 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село. '''Доселеници:''' ''Магаревчани или Крстановци (10 к.)'' доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди (3 к.)'' доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски (7 к.)'' доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми (5 к.)'' доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци (5 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци (2 к.) и Зенговци (2 к.)'' потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки).<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|date=1992|publisher=САНУ|isbn=8670251582|oclc=466478840}}</ref> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле: * '''Староседелци:''' ''Петревци (9 к.), Трајчевци (6 к.) и Огненовци (9 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Костовци (11 к.)'' по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми или Столевци или Марковци (15 к.)'' доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски или Јаковчевци (5 к.)'' доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци (1 к.)'' доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци.''<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите: * Од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година). * Од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година). * Од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година).<ref name=":2" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште * Карневалско друштво „Св. Василија“ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 2.jpg|Објектот на карневалското друштво Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 3.jpg|Влезот во објектот Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа.jpg|Објектот на карневалското друштво </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Ташмаруништа било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Лабуништа]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Ташмаруништа, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Добовјани, Долна Белица, Долно Татеши и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Ташмаруништа било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|399-400}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница, * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време, * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време, * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време, * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време, * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|„Св. Архангел Михаил“]] — главната селска црква, *[[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|„Св. Димитрија“]] — осветена на 20 октомври 1996 година, *[[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|„Св. Мина“]] — осветена на 31 август 2003 година, *[[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|„Св. Недела“]] — осветена на 14 септември 2003 година, *[[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|„Св. Харалампије“]] — камен-темелник осветен и поставен на 24мај 2007 година. *[[Црква „Св. Петка“ - Ташмаруништа|„Св. Петка“]] — осветена на 31 август 2003 година, Познато е по вредните црковни храмови како што се црквата „Св. Архангел Михаел“ стара повеќе од 150 години и ранохристијанската базилика „Св. Мартинија“.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> == Редовни настани == == Личности == ;Родени * [[Ристо Тасев]] (? - 1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (? - 1906) — македонски револуционер од ВМОРО * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] ;Починати * [[Пантелеј Томовски]] (1872 - 1936) — македонски револуционер == Култура и спорт == * [[ФК Ташмаруништа]] == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Tašmaruništa}} * [http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] * [http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] nfbk3hfmns0p47dibiowujgns3js289 5611802 5611797 2026-08-20T07:43:34Z Ehrlich91 24281 5611802 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. Селото се наоѓа на почетокот на клисурата на Црн Дрим, од десната страна. Куќите на селото се наоѓаат на допир на блага падина на југозапад и гребенот [[Голем Рид (Караорман)|Голем Рид]] (1.332 м.) на североисток. Околни села се [[Добовјани]], [[Лабуништа]] и други. Во минатото, мештаните се служеле со вода за пиење од една чешма, а на атарот на селото има повеќе извори (Стари Боровец, Љаљи-Ореши, Брод и Св. Мартинија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=204-207|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Загони, Краста, Гнојишта, Горно и Долно Поле, Извори, Млака, Главје, Млечник, Пенчео Гумно, Церов Дол, Бунар, Робови Дупки, Горец, Ушине, Дукварен, Стари Боровец, Просиште, Умиште, Кеска, Брод, Св. Мартинија, Св. Димитрија и Св. Аранѓел.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на помали маала наречени по родовите: Уруми, Тоски, Вали Кадри и други.<ref name=":0" /> == Историја == Општото предание ни кажува дека Ташмаруништа е старо село и изобилува со старини. На северозапад се издигнува возвишението [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]], каде постоела тврдина од која се контролирал сообраќајот низ клисурата. Други старини се во самото село или покрај него, како што се Св. Аранѓел, Св. Димитрија и Св. Мартинија.<ref name=":0" /> Св. Аранѓел се наоѓа на рамно место пониско од селото. Таму се наоѓа селската [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|црква „Св. Архангел Михаил“]] со стари дабови. Црквата потекнува од 1860 година. [[Св. Димитрија (Ташмаруништа)|Св. Димитрија]] пак се наоѓа покрај селското училиште. Таму имало стар храм, кој бил обновен како [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|црква „Св. Димитриј“]] во 1970-тите.<ref name=":0" /> [[Св. Мартинијан (Ташмаруништа)|Св. Мартинија]] е манастир покрај патот кој води за соседното муслиманско село [[Добовјани]]. Традицијата наведува дека таму најпрвин постоел познат стар храм. Меѓутоа, Турците го срушиле до темел. Каменот од ѕидовите на манастирот муслиманските Албанци од Добовјани го искористиле за изградба на своите куќи. Нов храм бил изграден во 1923 година и има народен собир на [[Свети Мартинијан|Св. Мартинија]] и на третиот ден на Велигден.<ref name=":0" /> Ташмаруништа било погодено од повеќе епидемии. Од една епидемија, како што се верува, изумреле сите жители. Потоа, се собрале од сите страни предците на денешните селски родови.<ref name=":0" /> На месноста Стари Боровец што е оддалечено 2 километри северно од Ташмаруништа имало некогаш село покрај Црн Дрим. Тоа село било христијанско, но бидејќи не можеле да живеат од Турците и напаѓачите од Дебар се решиле да отидат на повисоко земјиште лево од реката и го основале денешното село [[Бороец|Боровец]]. Селиштето денес е потопено од вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]], а претходно таму имало црквичка и гробови. Околу нив мештаните од Ташмаруништа имале ниви.<ref name=":0" /> Далеку од Ташмаруништа кон селото [[Глобочица]] се наоѓа местото Дедено, каде исто така имало словенско-христијанско село. Кај него имало и едно манастирче. Иселеници од Дедено има во Струга и Битола.<ref name=":0" /> Во Ташмаруништа се зачувани сеќавањата на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година. Во селото имало добра востаничка организација. Од селото се истакнувал Ристо Тасески со некои други мештани. Во 1903 година бил убиен турски „миљазим“ по што започнале борци и селото било запалено, освен три куќи и селската црква. Некое време селаните се повлекле во соседната планинска област [[Малесија]]. Во судирот биле убиени околу 25 востаници и 7-8 други селани. Потоа, селото било обновено. Ташмаруништа било активно и за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога 13 негови мештани загинале во борбите.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]],<ref name="енциклопедија" /> како и загинатите во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Споменик во Ташмаруништа 2.jpg|Поглед на споменикот Податотека:Спомен-плоча во Ташмаруништа.jpg|Спомен-плоча на споменикот Податотека:Споменик во Ташмаруништа.jpg|Поглед на споменикот </gallery> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Жителите се занимавале со земјоделство, сточарство и печалба. По изградбата на езерото Глобочица и потопувањето на најубавото земјиште се јавило големо иселување.<ref name=":0" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":1">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ташмаруништа се води како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население, но со намалување на бројот на населението. Така, селото во 1961 година броело 588, а во 1994 година 210 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1977 година, родови во селото: * '''Доселеници:''' ''Магаревчани'' или ''Крстановци'' (10 к.), доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди'' (3 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски'' (7 к.), доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми'' (5 к.), доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци'' (5 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци'' (2 к.) и ''Зенговци'' (2 к.), потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки). Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле:<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Староседелци:''' ''Петревци'' (9 к.), ''Трајчевци'' (6 к.) и ''Огненовци'' (9 к.). * '''Доселеници:''' ''Костовци'' (11 к.), по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми'' или ''Столевци'' или ''Марковци'' (15 к.), доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски'' или ''Јаковчевци'' (5 к.), доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци'' (1 к.), доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци''. === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите:<ref name=":2" /> од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година); од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година) и од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година). Поголеми иселувања се случиле по Втората светска војна, кога неколку семејства биле колонизирани во Јабука кај Панчево. Подоцна се иселиле 45 домаќинства, најмногу во Белград, Струга, Охрид и Скопје. Има иселеници (15 к.) во струшкото село [[Мислешево]], како и во селото [[Мороишта]] (4 к.).<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште * Карневалско друштво „Св. Василија“ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 2.jpg|Објектот на карневалското друштво Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 3.jpg|Влезот во објектот Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа.jpg|Објектот на карневалското друштво </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Ташмаруништа било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Лабуништа]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Ташмаруништа, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Добовјани, Долна Белица, Долно Татеши и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Ташмаруништа било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|399-400}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница, * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време, * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време, * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време, * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време, * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref> *[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|„Св. Архангел Михаил“]] — главната селска црква, *[[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|„Св. Димитрија“]] — осветена на 20 октомври 1996 година, *[[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|„Св. Мина“]] — осветена на 31 август 2003 година, *[[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|„Св. Недела“]] — осветена на 14 септември 2003 година, *[[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|„Св. Харалампије“]] — камен-темелник осветен и поставен на 24мај 2007 година. *[[Црква „Св. Петка“ - Ташмаруништа|„Св. Петка“]] — осветена на 31 август 2003 година, Познато е по вредните црковни храмови како што се црквата „Св. Архангел Михаел“ стара повеќе од 150 години и ранохристијанската базилика „Св. Мартинија“.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> == Редовни настани == == Личности == ;Родени * [[Ристо Тасев]] (? - 1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (? - 1906) — македонски револуционер од ВМОРО * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] ;Починати * [[Пантелеј Томовски]] (1872 - 1936) — македонски револуционер == Култура и спорт == * [[ФК Ташмаруништа]] == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Tašmaruništa}} * [http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] * [http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] qjgd43whflgfmiqe1uzo7pztmevzt7f 5611842 5611802 2026-08-20T08:41:58Z Ehrlich91 24281 5611842 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. Селото се наоѓа на почетокот на клисурата на Црн Дрим, од десната страна. Куќите на селото се наоѓаат на допир на блага падина на југозапад и гребенот [[Голем Рид (Караорман)|Голем Рид]] (1.332 м.) на североисток. Околни села се [[Добовјани]], [[Лабуништа]] и други. Во минатото, мештаните се служеле со вода за пиење од една чешма, а на атарот на селото има повеќе извори (Стари Боровец, Љаљи-Ореши, Брод и Св. Мартинија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=204-207|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Загони, Краста, Гнојишта, Горно и Долно Поле, Извори, Млака, Главје, Млечник, Пенчео Гумно, Церов Дол, Бунар, Робови Дупки, Горец, Ушине, Дукварен, Стари Боровец, Просиште, Умиште, Кеска, Брод, Св. Мартинија, Св. Димитрија и Св. Аранѓел.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на помали маала наречени по родовите: Уруми, Тоски, Вали Кадри и други.<ref name=":0" /> == Историја == Општото предание ни кажува дека Ташмаруништа е старо село и изобилува со старини. На северозапад се издигнува возвишението [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]], каде постоела тврдина од која се контролирал сообраќајот низ клисурата. Други старини се во самото село или покрај него, како што се Св. Аранѓел, Св. Димитрија и Св. Мартинија.<ref name=":0" /> Св. Аранѓел се наоѓа на рамно место пониско од селото. Таму се наоѓа селската [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|црква „Св. Архангел Михаил“]] со стари дабови. Црквата потекнува од 1860 година. [[Св. Димитрија (Ташмаруништа)|Св. Димитрија]] пак се наоѓа покрај селското училиште. Таму имало стар храм, кој бил обновен како [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|црква „Св. Димитриј“]] во 1970-тите.<ref name=":0" /> [[Св. Мартинијан (Ташмаруништа)|Св. Мартинија]] е манастир покрај патот кој води за соседното муслиманско село [[Добовјани]]. Традицијата наведува дека таму најпрвин постоел познат стар храм. Меѓутоа, Турците го срушиле до темел. Каменот од ѕидовите на манастирот муслиманските Албанци од Добовјани го искористиле за изградба на своите куќи. Нов храм бил изграден во 1923 година и има народен собир на [[Свети Мартинијан|Св. Мартинија]] и на третиот ден на Велигден.<ref name=":0" /> Ташмаруништа било погодено од повеќе епидемии. Од една епидемија, како што се верува, изумреле сите жители. Потоа, се собрале од сите страни предците на денешните селски родови.<ref name=":0" /> На месноста Стари Боровец што е оддалечено 2 километри северно од Ташмаруништа имало некогаш село покрај Црн Дрим. Тоа село било христијанско, но бидејќи не можеле да живеат од Турците и напаѓачите од Дебар се решиле да отидат на повисоко земјиште лево од реката и го основале денешното село [[Бороец|Боровец]]. Селиштето денес е потопено од вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]], а претходно таму имало црквичка и гробови. Околу нив мештаните од Ташмаруништа имале ниви.<ref name=":0" /> Далеку од Ташмаруништа кон селото [[Глобочица]] се наоѓа местото Дедено, каде исто така имало словенско-христијанско село. Кај него имало и едно манастирче. Иселеници од Дедено има во Струга и Битола.<ref name=":0" /> Во Ташмаруништа се зачувани сеќавањата на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година. Во селото имало добра востаничка организација. Од селото се истакнувал Ристо Тасески со некои други мештани. Во 1903 година бил убиен турски „миљазим“ по што започнале борци и селото било запалено, освен три куќи и селската црква. Некое време селаните се повлекле во соседната планинска област [[Малесија]]. Во судирот биле убиени околу 25 востаници и 7-8 други селани. Потоа, селото било обновено. Ташмаруништа било активно и за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога 13 негови мештани загинале во борбите.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]],<ref name="енциклопедија" /> како и загинатите во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Споменик во Ташмаруништа 2.jpg|Поглед на споменикот Податотека:Спомен-плоча во Ташмаруништа.jpg|Спомен-плоча на споменикот Податотека:Споменик во Ташмаруништа.jpg|Поглед на споменикот </gallery> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Жителите се занимавале со земјоделство, сточарство и печалба. По изградбата на езерото Глобочица и потопувањето на најубавото земјиште се јавило големо иселување.<ref name=":0" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":1">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ташмаруништа се води како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население, но со намалување на бројот на населението. Така, селото во 1961 година броело 588, а во 1994 година 210 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1977 година, родови во селото: * '''Доселеници:''' ''Магаревчани'' или ''Крстановци'' (10 к.), доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди'' (3 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски'' (7 к.), доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми'' (5 к.), доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци'' (5 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци'' (2 к.) и ''Зенговци'' (2 к.), потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки). Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле:<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Староседелци:''' ''Петревци'' (9 к.), ''Трајчевци'' (6 к.) и ''Огненовци'' (9 к.). * '''Доселеници:''' ''Костовци'' (11 к.), по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми'' или ''Столевци'' или ''Марковци'' (15 к.), доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски'' или ''Јаковчевци'' (5 к.), доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци'' (1 к.), доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци''. === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите:<ref name=":2" /> од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година); од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година) и од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година). Поголеми иселувања се случиле по Втората светска војна, кога неколку семејства биле колонизирани во Јабука кај Панчево. Подоцна се иселиле 45 домаќинства, најмногу во Белград, Струга, Охрид и Скопје. Има иселеници (15 к.) во струшкото село [[Мислешево]], како и во селото [[Мороишта]] (4 к.).<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште * Карневалско друштво „Св. Василија“ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 2.jpg|Објектот на карневалското друштво Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 3.jpg|Влезот во објектот Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа.jpg|Објектот на карневалското друштво </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Ташмаруништа било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Лабуништа]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Ташмаруништа, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Добовјани, Долна Белица, Долно Татеши и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Ташмаруништа било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 1912 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|398-399}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница; * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време; * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време; * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време; * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време; и * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref><ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — главна селска црква; * [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Димитриј“]] — помала селска црква, осветена на 20 октомври 1996 година; * [[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Мина“]] — помала селска црква, осветена на 31 август 2003 година; * [[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Недела“]] — помала селска црква, осветена на 14 септември 2003 година; * [[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Харалампиј“]] — помала селска црква, камен-темелник осветен и поставен на 24 мај 2007 година; * [[Црква „Св. Петка“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Петка“]] — помала селска црква, осветена на 31 август 2003 година; и * [[Црква „Св. Мартинијан“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Мартинијан“]] — помала селска црква покрај која се наоѓа и ранохристијанска базилика.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> ;Споменици * Споменик за паднатите борци во Илинденското востание и НОБ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Димитриј“ Податотека:Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Харалампиј“ Податотека:Црква „Св. Мартинијан“ - Ташмаруништа 9.jpg|Црквата „Св. Мартинијан“ со ранохристијанската базилика Податотека:Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Недела“ Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа.jpg|Главната селска црква „Св. Архангел Михаил“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Ташмаруништа * [[Ристо Тасев]] (?-1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска;<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (?-1906) — македонски револуционер од ВМОРО; * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> и * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]. ;Починати во Ташмаруништа * [[Пантелеј Томовски]] (1872-1936) — македонски револуционер. == Култура и спорт == Во селото постои [[ФК Ташмаруништа]]. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Воздушен поглед на дел од Ташмаруништа.jpg|Воздушен поглед на дел од селото Податотека:Глобочичко Езеро покрај Ташмаруништа.jpg|Езерото Глобочица кај селото Податотека:Игралиште во Ташмаруништа.jpg|Спортско игралиште Податотека:Куќа во Ташмаруништа.jpg|Куќа во селото Податотека:Лулашки во Ташмаруништа.jpg|Лулашки во селото Податотека:Поглед во Ташмаруништа.jpg|Сретселото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Tašmaruništa}} * [http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] * [http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] ff30y6cygd3ocbqrywzxstx1056hezn 5611843 5611842 2026-08-20T08:42:55Z Ehrlich91 24281 5611843 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. Селото се наоѓа на почетокот на клисурата на Црн Дрим, од десната страна. Куќите на селото се наоѓаат на допир на блага падина на југозапад и гребенот [[Голем Рид (Караорман)|Голем Рид]] (1.332 м.) на североисток. Околни села се [[Добовјани]], [[Лабуништа]] и други. Во минатото, мештаните се служеле со вода за пиење од една чешма, а на атарот на селото има повеќе извори (Стари Боровец, Љаљи-Ореши, Брод и Св. Мартинија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=204-207|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Загони, Краста, Гнојишта, Горно и Долно Поле, Извори, Млака, Главје, Млечник, Пенчео Гумно, Церов Дол, Бунар, Робови Дупки, Горец, Ушине, Дукварен, Стари Боровец, Просиште, Умиште, Кеска, Брод, Св. Мартинија, Св. Димитрија и Св. Аранѓел.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на помали маала наречени по родовите: Уруми, Тоски, Вали Кадри и други.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Поглед во Ташмаруништа.jpg|мини|300п|десно|Сретселото]] Општото предание ни кажува дека Ташмаруништа е старо село и изобилува со старини. На северозапад се издигнува возвишението [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]], каде постоела тврдина од која се контролирал сообраќајот низ клисурата. Други старини се во самото село или покрај него, како што се Св. Аранѓел, Св. Димитрија и Св. Мартинија.<ref name=":0" /> Св. Аранѓел се наоѓа на рамно место пониско од селото. Таму се наоѓа селската [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|црква „Св. Архангел Михаил“]] со стари дабови. Црквата потекнува од 1860 година. [[Св. Димитрија (Ташмаруништа)|Св. Димитрија]] пак се наоѓа покрај селското училиште. Таму имало стар храм, кој бил обновен како [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|црква „Св. Димитриј“]] во 1970-тите.<ref name=":0" /> [[Св. Мартинијан (Ташмаруништа)|Св. Мартинија]] е манастир покрај патот кој води за соседното муслиманско село [[Добовјани]]. Традицијата наведува дека таму најпрвин постоел познат стар храм. Меѓутоа, Турците го срушиле до темел. Каменот од ѕидовите на манастирот муслиманските Албанци од Добовјани го искористиле за изградба на своите куќи. Нов храм бил изграден во 1923 година и има народен собир на [[Свети Мартинијан|Св. Мартинија]] и на третиот ден на Велигден.<ref name=":0" /> Ташмаруништа било погодено од повеќе епидемии. Од една епидемија, како што се верува, изумреле сите жители. Потоа, се собрале од сите страни предците на денешните селски родови.<ref name=":0" /> На месноста Стари Боровец што е оддалечено 2 километри северно од Ташмаруништа имало некогаш село покрај Црн Дрим. Тоа село било христијанско, но бидејќи не можеле да живеат од Турците и напаѓачите од Дебар се решиле да отидат на повисоко земјиште лево од реката и го основале денешното село [[Бороец|Боровец]]. Селиштето денес е потопено од вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]], а претходно таму имало црквичка и гробови. Околу нив мештаните од Ташмаруништа имале ниви.<ref name=":0" /> Далеку од Ташмаруништа кон селото [[Глобочица]] се наоѓа местото Дедено, каде исто така имало словенско-христијанско село. Кај него имало и едно манастирче. Иселеници од Дедено има во Струга и Битола.<ref name=":0" /> Во Ташмаруништа се зачувани сеќавањата на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година. Во селото имало добра востаничка организација. Од селото се истакнувал Ристо Тасески со некои други мештани. Во 1903 година бил убиен турски „миљазим“ по што започнале борци и селото било запалено, освен три куќи и селската црква. Некое време селаните се повлекле во соседната планинска област [[Малесија]]. Во судирот биле убиени околу 25 востаници и 7-8 други селани. Потоа, селото било обновено. Ташмаруништа било активно и за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога 13 негови мештани загинале во борбите.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]],<ref name="енциклопедија" /> како и загинатите во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Споменик во Ташмаруништа 2.jpg|Поглед на споменикот Податотека:Спомен-плоча во Ташмаруништа.jpg|Спомен-плоча на споменикот Податотека:Споменик во Ташмаруништа.jpg|Поглед на споменикот </gallery> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Жителите се занимавале со земјоделство, сточарство и печалба. По изградбата на езерото Глобочица и потопувањето на најубавото земјиште се јавило големо иселување.<ref name=":0" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":1">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ташмаруништа се води како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население, но со намалување на бројот на населението. Така, селото во 1961 година броело 588, а во 1994 година 210 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1977 година, родови во селото: * '''Доселеници:''' ''Магаревчани'' или ''Крстановци'' (10 к.), доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди'' (3 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски'' (7 к.), доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми'' (5 к.), доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци'' (5 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци'' (2 к.) и ''Зенговци'' (2 к.), потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки). Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле:<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Староседелци:''' ''Петревци'' (9 к.), ''Трајчевци'' (6 к.) и ''Огненовци'' (9 к.). * '''Доселеници:''' ''Костовци'' (11 к.), по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми'' или ''Столевци'' или ''Марковци'' (15 к.), доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски'' или ''Јаковчевци'' (5 к.), доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци'' (1 к.), доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци''. === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите:<ref name=":2" /> од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година); од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година) и од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година). Поголеми иселувања се случиле по Втората светска војна, кога неколку семејства биле колонизирани во Јабука кај Панчево. Подоцна се иселиле 45 домаќинства, најмногу во Белград, Струга, Охрид и Скопје. Има иселеници (15 к.) во струшкото село [[Мислешево]], како и во селото [[Мороишта]] (4 к.).<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште * Карневалско друштво „Св. Василија“ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 2.jpg|Објектот на карневалското друштво Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 3.jpg|Влезот во објектот Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа.jpg|Објектот на карневалското друштво </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Ташмаруништа било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Лабуништа]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Ташмаруништа, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Добовјани, Долна Белица, Долно Татеши и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Ташмаруништа било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 1912 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|398-399}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница; * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време; * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време; * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време; * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време; и * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref><ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — главна селска црква; * [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Димитриј“]] — помала селска црква, осветена на 20 октомври 1996 година; * [[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Мина“]] — помала селска црква, осветена на 31 август 2003 година; * [[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Недела“]] — помала селска црква, осветена на 14 септември 2003 година; * [[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Харалампиј“]] — помала селска црква, камен-темелник осветен и поставен на 24 мај 2007 година; * [[Црква „Св. Петка“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Петка“]] — помала селска црква, осветена на 31 август 2003 година; и * [[Црква „Св. Мартинијан“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Мартинијан“]] — помала селска црква покрај која се наоѓа и ранохристијанска базилика.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> ;Споменици * Споменик за паднатите борци во Илинденското востание и НОБ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Димитриј“ Податотека:Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Харалампиј“ Податотека:Црква „Св. Мартинијан“ - Ташмаруништа 9.jpg|Црквата „Св. Мартинијан“ со ранохристијанската базилика Податотека:Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Недела“ Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа.jpg|Главната селска црква „Св. Архангел Михаил“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Ташмаруништа * [[Ристо Тасев]] (?-1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска;<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (?-1906) — македонски револуционер од ВМОРО; * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> и * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]. ;Починати во Ташмаруништа * [[Пантелеј Томовски]] (1872-1936) — македонски револуционер. == Култура и спорт == Во селото постои [[ФК Ташмаруништа]]. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Воздушен поглед на дел од Ташмаруништа.jpg|Воздушен поглед на дел од селото Податотека:Глобочичко Езеро покрај Ташмаруништа.jpg|Езерото Глобочица кај селото Податотека:Игралиште во Ташмаруништа.jpg|Спортско игралиште Податотека:Куќа во Ташмаруништа.jpg|Куќа во селото Податотека:Лулашки во Ташмаруништа.jpg|Лулашки во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Tašmaruništa}} * [http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] * [http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] rg46jd4341d2uwbzgn6l28jol6w3akk 5611958 5611843 2026-08-20T11:02:52Z Ehrlich91 24281 /* Културни и природни знаменитости */ 5611958 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ташмаруништа | слика = Воздушен поглед на Ташаруништа.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Ташмаруништа | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]] | население = 173 | година = 2021 | поштенски број = 6334 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 800 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=16 | lat_sec=18 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Ташмаруништа во Општина Струга.svg }} '''Добовјани''' — село во областа [[Охридско-струшка Котлина|Струшко Поле]], во [[Општина Струга]], во околината на градот [[Струга]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Ташмаруништа 01.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Селото се наоѓа речиси во средишниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]], во средишниот дел на [[Општина Струга]], таму каде што започнува да се заезерува реката [[Црн Дрим]] во езерото [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=295}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 800 метри. Од градот [[Струга]] селото е оддалечено околу 14 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 1201|регионалниот пат 1201]]. Селото се наоѓа на почетокот на клисурата на Црн Дрим, од десната страна. Куќите на селото се наоѓаат на допир на блага падина на југозапад и гребенот [[Голем Рид (Караорман)|Голем Рид]] (1.332 м.) на североисток. Околни села се [[Добовјани]], [[Лабуништа]] и други. Во минатото, мештаните се служеле со вода за пиење од една чешма, а на атарот на селото има повеќе извори (Стари Боровец, Љаљи-Ореши, Брод и Св. Мартинија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=204-207|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Загони, Краста, Гнојишта, Горно и Долно Поле, Извори, Млака, Главје, Млечник, Пенчео Гумно, Церов Дол, Бунар, Робови Дупки, Горец, Ушине, Дукварен, Стари Боровец, Просиште, Умиште, Кеска, Брод, Св. Мартинија, Св. Димитрија и Св. Аранѓел.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на помали маала наречени по родовите: Уруми, Тоски, Вали Кадри и други.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Поглед во Ташмаруништа.jpg|мини|300п|десно|Сретселото]] Општото предание ни кажува дека Ташмаруништа е старо село и изобилува со старини. На северозапад се издигнува возвишението [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]], каде постоела тврдина од која се контролирал сообраќајот низ клисурата. Други старини се во самото село или покрај него, како што се Св. Аранѓел, Св. Димитрија и Св. Мартинија.<ref name=":0" /> Св. Аранѓел се наоѓа на рамно место пониско од селото. Таму се наоѓа селската [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|црква „Св. Архангел Михаил“]] со стари дабови. Црквата потекнува од 1860 година. [[Св. Димитрија (Ташмаруништа)|Св. Димитрија]] пак се наоѓа покрај селското училиште. Таму имало стар храм, кој бил обновен како [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|црква „Св. Димитриј“]] во 1970-тите.<ref name=":0" /> [[Св. Мартинијан (Ташмаруништа)|Св. Мартинија]] е манастир покрај патот кој води за соседното муслиманско село [[Добовјани]]. Традицијата наведува дека таму најпрвин постоел познат стар храм. Меѓутоа, Турците го срушиле до темел. Каменот од ѕидовите на манастирот муслиманските Албанци од Добовјани го искористиле за изградба на своите куќи. Нов храм бил изграден во 1923 година и има народен собир на [[Свети Мартинијан|Св. Мартинија]] и на третиот ден на Велигден.<ref name=":0" /> Ташмаруништа било погодено од повеќе епидемии. Од една епидемија, како што се верува, изумреле сите жители. Потоа, се собрале од сите страни предците на денешните селски родови.<ref name=":0" /> На месноста Стари Боровец што е оддалечено 2 километри северно од Ташмаруништа имало некогаш село покрај Црн Дрим. Тоа село било христијанско, но бидејќи не можеле да живеат од Турците и напаѓачите од Дебар се решиле да отидат на повисоко земјиште лево од реката и го основале денешното село [[Бороец|Боровец]]. Селиштето денес е потопено од вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]], а претходно таму имало црквичка и гробови. Околу нив мештаните од Ташмаруништа имале ниви.<ref name=":0" /> Далеку од Ташмаруништа кон селото [[Глобочица]] се наоѓа местото Дедено, каде исто така имало словенско-христијанско село. Кај него имало и едно манастирче. Иселеници од Дедено има во Струга и Битола.<ref name=":0" /> Во Ташмаруништа се зачувани сеќавањата на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година. Во селото имало добра востаничка организација. Од селото се истакнувал Ристо Тасески со некои други мештани. Во 1903 година бил убиен турски „миљазим“ по што започнале борци и селото било запалено, освен три куќи и селската црква. Некое време селаните се повлекле во соседната планинска област [[Малесија]]. Во судирот биле убиени околу 25 востаници и 7-8 други селани. Потоа, селото било обновено. Ташмаруништа било активно и за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога 13 негови мештани загинале во борбите.<ref name=":0" /> Во селото постои споменик на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]],<ref name="енциклопедија" /> како и загинатите во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Споменик во Ташмаруништа 2.jpg|Поглед на споменикот Податотека:Спомен-плоча во Ташмаруништа.jpg|Спомен-плоча на споменикот Податотека:Споменик во Ташмаруништа.jpg|Поглед на споменикот </gallery> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,4&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 616 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 223 хектари, а на обработливото земјиште 77 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Работат услужни објекти во селото.<ref name="енциклопедија" /> Жителите се занимавале со земјоделство, сточарство и печалба. По изградбата на езерото Глобочица и потопувањето на најубавото земјиште се јавило големо иселување.<ref name=":0" /> Во 2011 година, [[Електрани на Македонија]] разработила проект да гради хидроцентрала на [[езерото Глобочица]]. Пумпно-реверзибилната хидроцентрала [[ХЕЦ „Ташмаруништа“|Ташмаруништа]], чија инсталирана моќност треба да биде вкупно 225 мегавати, ЕЛЕМ планирала да ја користи за балансирање на енергијата. Се проценува дека оваа електрана годишно би произведувала 231 гигават-часови електрична енергија, со можност итно да обезбеди струја во следните 20 часа од вклучувањето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.kapital.com.mk/mk/dneven_vesnik.aspx/71848/elem_kje_gradi_hidrocentrala_na_globochica.aspx?iId=2296|title=ЕЛЕМ ЌЕ ГРАДИ ХИДРОЦЕНТРАЛА НА ГЛОБОЧИЦА|last=Поповска|first=Катерина|date=28 јули 2011|publisher=Капитал|language=македонски|accessdate=2011-08-30}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|523 |1953|529 |1961|588 |1971|419 |1981|229 |1991|198 |1994|210 |2002|210 |2021|173 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ташмаруништа живееле 470 жители, од кои 400 [[Македонци]] и 70 [[Албанци]].<ref name=":1">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ташмаруништа се води како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 48 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Ташмаруништа имало 400 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е населено со македонско население, но со намалување на бројот на населението. Така, селото во 1961 година броело 588, а во 1994 година 210 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото броело 210 жители, од кои 209 [[Македонци]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 август 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 173 жители, од кои 166 [[Македонци]], 1 останат и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|470|400|523|529|588|419|229|198|210|210|173}} === Родови === Ташмаруништа е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1977 година, родови во селото: * '''Доселеници:''' ''Магаревчани'' или ''Крстановци'' (10 к.), доселени се од селото [[Магарево]], [[Битолско]]. Од овој род потекнувал [[Ставре Крстаноски]], селски учител од пред крајот на турското владеење; ''Великарди'' (3 к.), доселени се од некое место во [[Црна Гора]]; ''Тоски'' (7 к.), доселени се од некое место во јужна [[Албанија]]; ''Уруми'' (5 к.), доселени се од некое место во денешна [[Грција]]; ''Огњановци'' (5 к.), доселени се, но не знаат од каде; ''Сулевци'' (2 к.) и ''Зенговци'' (2 к.), потекнуваат од муслимански [[Роми]], кои се женеле за две православни сестри (Македонки). Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од крајот на 1940-тите, родови во селото биле:<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Струшко Поле-Ташмаруништа|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ АЕ 88/1|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Староседелци:''' ''Петревци'' (9 к.), ''Трајчевци'' (6 к.) и ''Огненовци'' (9 к.). * '''Доселеници:''' ''Костовци'' (11 к.), по преданието се [[Црногорци]]. Пред повеќе од 260 избегале од [[Црна Гора]] поради крв, најпрво во [[Матија (округ)|Матија]] во [[Албанија]]. Па од таму 50 години потоа се доселиле во Ташмаруништа; ''Уруми'' или ''Столевци'' или ''Марковци'' (15 к.), доселени се после претходниот род од некое место во [[Грција]]; ''Тоски'' или ''Јаковчевци'' (5 к.), доселени се пред околу 200 години од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија|јужна Албанија]], по кое и го добиле името [[Тоскиско наречје|Тоски]]; ''Чупевци'' (1 к.), доселени се од селото [[Глобочица]], каде припаѓале на родот ''Мечкаровци''. === Иселеништво === Од родовите поединечно се знае за следните иселеници до крајот на 1940-тите:<ref name=":2" /> од ''Петревци'' иселеници има во: [[Јабука]] кај [[Банат]], [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Огненовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1905 година), [[Качарево]] во [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Белград]] (две семејства од 1928 година); од ''Костовци'' има во: [[Романија]] (едно семејство од 1923 година), [[Белград]] (едно семејство од 1928 година), [[Зрењанин]] (едно семејство од 1938 година) и во [[Јабука]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Столевци или Марковци'' има во: [[Банат]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1929 година), [[Суботица]] (едно семејство од 1908 година), [[Крајова]] во [[Романија]] (едно семејство од 1913 година), [[Вишни (село)|Вишни]] (како домазет од 1920 година), и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година); од ''Јаковчевци'' има во: [[Тракија]] во [[Бугарија]] (едно семејство од 1918 година), [[Белград]] (едно семејство од 1937 година), [[Јабука]] кај [[Војводина]] (две семејства од 1946 година) и во [[Гудурица]] во [[Војводина]] (едно семејство од 1946 година) и од ''Чупевци'' има во: [[Вевчани]] (како домазет од 1904 година) и во [[Зрењанин]] (едно семејство од 1946 година). Поголеми иселувања се случиле по Втората светска војна, кога неколку семејства биле колонизирани во Јабука кај Панчево. Подоцна се иселиле 45 домаќинства, најмногу во Белград, Струга, Охрид и Скопје. Има иселеници (15 к.) во струшкото село [[Мислешево]], како и во селото [[Мороишта]] (4 к.).<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште * Карневалско друштво „Св. Василија“ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 2.jpg|Објектот на карневалското друштво Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа 3.jpg|Влезот во објектот Податотека:Објект на карневалското друштво во Ташмаруништа.jpg|Објектот на карневалското друштво </gallery> == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Ташмаруништа било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Лабуништа]]. Во периодот од 1957 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото припаѓало на некогашната општина Велешта. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Велешта, во која покрај селото Ташмаруништа, се наоѓале и селата Велешта, Враништа, Горно Татеши, Добовјани, Долна Белица, Долно Татеши и Тоска. Во периодот 1950-1952 година, селото Ташмаруништа било дел од некогашната општина Велешта, во која влегувале селата Велешта, Добовјани и Ташмаруништа. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 1912 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|398-399}}</ref> * [[Главје (Ташмаруништа)|Главје]] — средновековна населба и топилница; * [[Градиште (Ташмаруништа)|Градиште]] — утврдена населба од римско време; * [[Млака (Ташмаруништа)|Млака]] — сакрален објет и некропола од доцноантичко време; * [[На Чука (Ташмаруништа)|На Чука]] — сакрален објект од доцнохристијанско време; * [[Св. Димитриј (Ташмаруништа)|Св. Димитриј]] — сакрален објект од доцноантичко време; и * [[Св. Мартиниј (Ташмаруништа)|Св. Мартиниј]] — сакрален објект од доцноантичко време. ;Цркви<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|title=Цркви во Драслачката парохија|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2011-08-30|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp#cetvrta_struska_parohija|url-status=dead}}</ref><ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — главна селска црква; * [[Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Димитриј“]] — помала селска црква, осветена на 20 октомври 1996 година; * [[Црква „Св. Мина“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Мина“]] — помала селска црква, осветена на 31 август 2003 година; * [[Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Недела“]] — помала селска црква, осветена на 14 септември 2003 година; * [[Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Харалампиј“]] — помала селска црква, камен-темелник осветен и поставен на 24 мај 2007 година; и * [[Црква „Св. Мартинијан“ - Ташмаруништа|Црква „Св. Мартинијан“]] — помала селска црква покрај која се наоѓа и ранохристијанска базилика.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne|title=Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е|last=|first=|date=4 јуни 2010|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=30 август 2011}}</ref> ;Параклиси * [[Параклис „Св. Петка“ - Ташмаруништа|Параклис „Св. Петка“]] — параклис, осветен на 24 август 2003 година. ;Споменици * Споменик за паднатите борци во Илинденското востание и НОБ <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Димитриј“ Податотека:Црква „Св. Харалампиј“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Харалампиј“ Податотека:Црква „Св. Мартинијан“ - Ташмаруништа 9.jpg|Црквата „Св. Мартинијан“ со ранохристијанската базилика Податотека:Црква „Св. Недела“ - Ташмаруништа.jpg|Црквата „Св. Недела“ Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа.jpg|Главната селска црква „Св. Архангел Михаил“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Ташмаруништа * [[Ристо Тасев]] (?-1903) — војвода на селската чета во Ташмаруништа на [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]], загинува на 4 август за време на Илинденското востание, заедно со својот брат Наум во бој со турската војска;<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 164</ref>. * [[Цветко Тасев]] (?-1906) — македонски револуционер од ВМОРО; * [[Иван Василоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Глигур Тасев Крстаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Андрија Наумоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":3">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Симун Несторовски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":3" /> * [[Богдан Петрески]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том III, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Петко Столески]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":4">{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел I. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> * [[Спасе Стрезов Трајкоски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref name=":4" /> * [[Климо Цветаноски]] — македонски револуционер од ВМОРО;<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2017). Илинденски сведоштва. том IV, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> и * [[Русанда Климеска|Русанда Петреска Климеска]] (р.1919) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]. ;Починати во Ташмаруништа * [[Пантелеј Томовски]] (1872-1936) — македонски револуционер. == Култура и спорт == Во селото постои [[ФК Ташмаруништа]]. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Воздушен поглед на дел од Ташмаруништа.jpg|Воздушен поглед на дел од селото Податотека:Глобочичко Езеро покрај Ташмаруништа.jpg|Езерото Глобочица кај селото Податотека:Игралиште во Ташмаруништа.jpg|Спортско игралиште Податотека:Куќа во Ташмаруништа.jpg|Куќа во селото Податотека:Лулашки во Ташмаруништа.jpg|Лулашки во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Струга]] * [[Струшко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Tašmaruništa}} * [http://ohridpress.com.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=7269:2011-06-10-07-57-32&catid=42:2010-02-11-16-49-30&Itemid=120 Хидроцентрала ќе се гради во струшко Ташмаруништа?] * [http://www.sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/vo-strushko-tashmarunishta-otkrieni-vredni-predmeti-od-6-i-7-vek-pne Во струшко Ташмаруништа откриени вредни предмети од 6 и 7 век п.н.е] {{Општина Струга}} [[Категорија:Ташмаруништа| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] smffev5ezsua5zbkejvq10gu14r5izr 0 15736 5611484 5591144 2026-08-19T13:28:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611484 wikitext text/x-wiki {{Музичар | Name = Тоше Проески | Img = Toseproeskiskopje.jpg | Background = solo_singer | Birth_name = Тодор Проески | Alias = Тоше | Occupation = пејач, композитор, изведувач на гитара, текстописец | birth_date= {{роден на|25|јануари|1981}} | birth_place= {{роден во|Прилеп}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | death_date= {{починал на|16|октомври|2007}} {{мали|(возр. 26)}} | death_place= {{починал во|Нова Градишка}}, [[Хрватска]] | Genre = [[Поп музика|поп]]<br /> [[македонска народна музика]]<br /> [[класична музика]]<br />[[рок]] | Years_active = 1992 — 2007 | URL = [http://www.facebook.com/ToseProeskiMusic FaceBook Page] [http://www.twitter.com/OneToseProeski Twitter] [http://www.youtube.com/ToseProeskiOfficial YouTube Channel] }} '''Тодор „Тоше“ Проески''' ({{роден на|25|јануари|1981}} во {{роден во|Прилеп}} — {{починат на|16|октомври|2007}} во {{починат во|Нова Градишка}}) — познат [[Македонија|македонски]] поп-[[пејач]] и една од најголемите ѕвезди на [[балкан]]ската музичка сцена, каде што е доживуван како заштитен знак на Македонија. Музичката кариера ја започнал со настапот на [[прилеп]]скиот фестивал ''[[Мелфест]]'' во [[1997]], каде што и победил изведувајќи ја песната ''Yesterday'' од ''[[Битлси]]''. Патот кон ѕвездите му го отвораат песните ''Пушти ме'' ([[1997]]) и ''Остани до крај'' ([[1998]]). Имал блиска соработка со [[Џеф Бек]], [[Григор Копров]], [[Жељко Јоксимовиќ]], [[Леонтина Вукомановиќ]], [[Марина Туцаковиќ]], [[Бора Ѓорѓевиќ]], [[Миро Буљан]], [[Антонија Шола]], [[Тони Цетински]], [[Phoebus]], [[Ања Рупел]] и голем број на други влијателни балкански и светски [[музика|музичари]] и [[композитор]]и. Се смета дека подемот во неговата кариера започнал по изведбата на песната ''Твоите бакнежи на моите бели кошули'' на ''Скопскиот фестивал'' во [[1999]] година. Во меѓувреме Тоше станал дел од продуцентската куќа ''Авалон'', каде што останал сè до истекувањето на неговиот договор во [[април]] [[2002]]. Во [[2004]] година бил прогласен за ''Амбасадор на добрата волја'' на [[УНИЦЕФ]]. Негов заштитен знак е познатиот израз ''Ве сакам сите''. Загинал на [[16 октомври]] [[2007]] во сообраќајна несреќа во [[Хрватска]]. Посмртно бил прогласен за заслужен граѓанин на Македонија. Денот на неговиот погреб, [[17 октомври]], бил прогласен за ''Ден на национална жалост.''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.toseproeski.info/ |title=ј ToseProeski.info. |accessdate=2006-08-10 |archive-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170117075413/http://www.toseproeski.info/ }}</ref> == Животопис == === Рани години === [[Податотека:ToseZS.jpg|мини|лево|300п|Тоше на детскиот фестивал ''[[Златно славејче]]'' — Скопје, 1992 година]] Роден е како Тодор Проески во [[Прилеп]], во [[Македонски Власи|влашко семејство]], чие постојано живеалиште било [[Крушево]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tosefansforum.com.mk/index.php?option=com_content&view=featured&Itemid=125 |title=Биографија |accessdate=2015-05-30 |archive-date=2014-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827093858/http://tosefansforum.com.mk/index.php?option=com_content&view=featured&Itemid=125 |url-status=dead }}</ref><ref>Historical Dictionary of the Republic of Macedonia, Historical Dictionaries of Europe, Dimitar Bechev, Scarecrow Press, 2009, ISBN 0810862956, p. 234.</ref><ref>Destination Avdela 2012, or back to the future a travelogue, Paul Beza, Fast-Print Publishing, 2013, ISBN 1780356285, p. 38.</ref> Музичкото образование го стекнува во [[Музичко училиште „Тоше Проески“ - Битола|музичко училиште]] во [[Битола]] и на Музичката академија во [[Скопје]]. Првите почетоци на музички план Тоше Проески ги прави уште во раното детство настапувајќи на детскиот фестивал „[[Златно славејче]]“ во [[1992]] година со песната „Јас и мојот дедо“ испеана на [[влашки јазик]]. Тоше Проески ја започнува својата музичка кариера на фестивалот „''[[Мелфест]]''” каде во 1997 година победува со изведбата на ''Yesterday'' на ''[[Битлси]]''. Истата година учествува и на „''[[Макфест]]''” со композицијата „''Пушти ме''". Тоше работел со еден од најпознатите македонски композитори и текстописци [[Григор Копров]], соработка која му донела два од најголемите хитови ''Усни на усни'' и ''Сонце во твоите руси коси''. Во [[1999]] година го издал својот деби-албум „''Некаде во ноќта''" кој содржи единаесет песни. Летото истата година, Тоше го одржал својот прв [[концерт]], кој, и покрај дождот и лошото време, останува незаборавен за неговите обожаватели. Во [[2000]] година Тоше учествува на „''[[Скопје фест]]''” (од каде се избира македонскиот претставник на ''[[Евровизија]]'') со песната „''Солзи прават златен прстен''" која, и покрај тоа што победува на телегласањето, на крајот го освојува третото место, зад [[Каролина Гочева]] и победниците [[XXL (група)|XXL]]. Во овој период почнува да ги снима и песните за својот втор албум „''Синот Божји''" кој е промовиран во [[јуни]] [[2000]] година. Албумот ќе даде голем број хитови во опусот на Тоше, како „''Немир''" (дует со [[Каролина Гочева]]), „''Во коси да ти спијам''", „''Излажи ме уште еднаш''", како и „''Илузија''" и „''Тајно моја''", две песни компонирани од [[Кире Костов]], (со втората го освојува второто место на фестивалот „[[Сунчане скале]]" во [[Херцег Нови]], [[Црна Гора]]). [[Србија|Српската]] продукциска куќа „''[[BK Sound]]''” ги откупува правата за издавање на следниот албум на Тоше на просторот на [[Југославија|поранешна Југославија]], што пак ќе резултира со ''Оскар на популарноста'' на просторот на [[Југославија|поранешните југословенски републики]] за [[2000]] година, како и со целосно распродадени концерти во [[Скопје]] и [[Белград]]. Во [[2001]] година Тоше, заедно со неколку други македонски пејачи, отпочнува турнеја низ [[Австралија]]. === Ѕвездена слава === Откако минува одредено време заедно со својата нова менаџерка [[Лилјана Петровиќ (менаџер)|Лилјана Петровиќ]] снимајќи во студио во [[Атина]], [[Грција]], Тоше го пушта во продажба својот трет албум „''Ако ме погледнеш во очи''" на [[македонски]] и [[српски јазик]]. Следи период на интензивна промоција во [[Македонија]], [[Србија]], [[Босна и Херцеговина]] и [[Бугарија]]. Во [[април]] [[2003]] година, Тоше победува на фестивалот „''[[Беовизија]]''" со песната „''Чија си''" која станува огромен хит во поголем дел од балканските републики. Со цел да го подобри своето [[пеење]], Тоше оди на часови кај маестро [[Вилијам Рајли]] во [[Њујорк (град)|Њуjорк]] кој во својата кариера е и учител на [[Лучано Павароти]]. По враќањето, Тоше одржува низа хуманитарни концерти низ [[Македонија]]. Ја добива ''Хуманитарната награда [[Мајка Тереза]]'' а во [[2003]] година станува регионален [[УНИЦЕФ]] амбасадор. Следната година [[МРТВ]] го избира Тоше за претставник на [[Евровизија|Евровизискиот настап]] кој се одржува во [[Истанбул]], [[Турција]]. Во [[февруари]], со помош на [[телегласање]], жири и лично мислење, избрана е песната ''Ангел си ти''. Во [[април]] Тоше го издава албумот „''Ден за нас''", двојно це-де на кое се сместени осумте песни изведени на изборот за песна на [[Евровизија]]. Следниот месец, Тоше го освојува 14-то место со песната „''Life''", англиската верзија на „''Ангел си ти''”. Пред изборот, станува омилена личност меѓу репортерите, преку демонстрација на неговите извонредни [[опера|оперски]] квалитети на [[прес-конференција|прес-конференциите]]. Во [[2004]] година, именуван е за ''Амбасадор на добрата волја'' на [[УНИЦЕФ]]. По тој повод ја снима песната ''За овој свет'' која има и англиска верзија — ''This World'' и која станува химна на [[УНИЦЕФ]]. Тоше потпишува договор со ''Dallas Records'' за издавање на неговиот следен албум во [[Хрватска]] и [[Словенија]]. Тоше ја снима „''Krajnje Vreme''” со словенечката пејачка [[Ања Рупел]]. Во [[2005]], неговиот петти албум „''По тебе''” е издаден низ целата територија на поранешна [[Југославија]]. ''По тебе'' е сѐ уште еден од најуспешните албуми било кога издадени на [[Балкан]]от — неколку недели останува на врвот на листите во [[Република Македонија]], [[Србија]], [[Хрватска]], [[Словенија]] и [[Босна и Херцеговина]]. Сингловите од овој албум пак, со месеци се задржуваат на највисоките места на музичките топ-списоци во овие земји. Неговиот следен албум — ''Божилак'' — е компилација на 14 избрани [[македонска народна музика|македонски народни песни]] проследени од симфониски оркестар. Во [[2007]] година, Тоше го издава и ''Игри без граници'' — неговиот последен албум. Неговиот последен концерт (уште еден во низата хуманитарни концерти) одржан на [[5 октомври]] [[2007]] година на градскиот стадион во [[Скопје]] бил посветен на ревитализација на македонското школство. На концертот биле присутни повеќе од 40.000 посетители. === Композитор и текстописец === Тоше Проески исто така се потврдува и на полињата на компонирањето музика. Има напишано неколку песни за себе — ''Има ли ден за нас?'', ''Слушаш ли?'', ''Малечка'' и ''Полско цвеќе''. Во [[2004]], Проески ја компонира и ''Муза'' — голем хит за [[Мартин Вучиќ]] и наслов на неговиот следен албум. Во едно интервју, Тоше има речено дека има повеќе од 100 искомпонирани и напишани песни за кои чека прав момент за да ги издаде. === ''Супер Тоше'' === Борба против злото, елиминација на непријателите, победа на доброто биле главните црти на [[стрип]]от „Супер Тоше“, во кој главниот јунак бил правен според ликот на Тоше Проески. „Супер Тоше“ бил првиот стрип во државава во кој главен протагонист бил популарниот пејач, а сето тоа било дел од хуманитарната кампања која се одвивала под мотото „Суперхерој на хуманоста“. „''Во стрипот ги вметнавме сите доблести и одлики на Тоше за да изградиме фиктивен суперхерој, кој се надеваме ќе прерасне во идол на младите. Тоше е идеализиран, но на тој начин сакаме да им дадеме верба на младите за победа на доброто над злото''“, изјавил своевремено Оливер Ромевски, автор на „Супер Тоше“. „''Задачата на Тоше воопшто не беше лесна. Тој како оружје го имаше својот суперглас со кој се обидуваше да го елиминира злото и да ги победи непријателите, меѓу кои предничеше Мистер Пират, главен во пиратеријата во целиот свет, шверцот со деца, криминалците со дрога и оружје''...“ Згодите и незгодите на ''Супер Тоше'' биле стокмени на 32 страници во црно-бела техника, а на дел од нив било сместено и интерактивното катче ''Супер Тоше'' обожавателски клуб, како и хуманитарните содржини наменети за оние што имаат потреба од помош. === Победа на ''Беовизија'' === На [[13 април]] [[2003]] година, Тоше Проески победил на првата [[Беовизија]] (фестивал на кој од 2004 година се избира српско-црногорскиот, а од [[2007]] само српскиот претставник на [[Евровизија]]). Тоше на ''Беовизија'' настапил со песната ''Чија си'', на авторскиот тандем [[Леонтина Вукомановиќ]] и [[Жељко Јоксимовиќ]], која на крајот имал вкупно 75 бода, што било дури за 29 гласа повеќе од второпласираната композиција. Значењето на победата на Тоше била голема пресвртница и значаен момент во неговата кариера, особено поради тоа што на фестивалот настапиле мошне популарни екс-југословенски ѕвезди, а во стручното жири членуваа истакнати музички дејци. Искачувајќи се на сцената, уште еднаш да ја отпее победничката песна, Тоше Проески не пропушти прилика да ја спомне својата земја, истакнувајќи дека би било убаво доколку [[Македонија]] или СЦГ во 2005 ја организираат [[Евровизија]]. Песната ''Чија си'' стана еден од најголемите хитови што Тоше ги испеал во целокупната кариера, песна која заедно со Тајно моја ја лансирала македонската мегаѕвезда директно во редот на најпопуларните изведувачи кај нашиот северен сосед и пошироко. === Тоше Проески на натпреварот за песна на Евровизија 2004 === [[Податотека:Projeski Eurovision 2004.jpg|thumb|290px|Тоше Проески на [[Евровизија 2004]] со песната [[Ангел си ти|Life]]]] На 49-тото издание на Изборот за песна на [[Евровизија]], [[Македонија]] ја претставувала нејзината најголема музичка ѕвезда Тоше Проески. Тоше се претставил со песната ''Life'', која всушност била преработена верзија на оригинално избраната ''[[Ангел си ти]]''. Оваа песна била избрана на [[14 февруари]] [[2004]] година, во конкуренција со уште седум други песни од еминентни музички имиња, напишани специјално за Тоше. Инаку, музиката и аранжманот на песната ''[[Ангел си ти]]'' се на [[Јован Јованов]], а текстот на [[Илија Николовски]]. Оваа композиција била убедливо најдобра, како според телевоутингот, така и според 11-членото жири, а најмногу му се допаднала и на самиот Тоше. На Изборот за песна на Евровизија, Тоше со својата моќна и енергична изведба како и со придружните вокали кои направиле артистично шоу на сцената, успеа да се пласира од полуфиналната на финалната вечер. На финалната вечер, со освоени 47 бода се пласирал на 14-тото место. Иако Тоше не бил задоволен од својот пласман, поради познатата соседска размена на гласови, како и поради самиот евровизиски концепт кој не бара врвни пејачки квалитети, туку акробации и жонглирање на сцена, сепак Македонците достојно ја пречекале својата ѕвезда при враќањето од [[Истанбул]] во толкава бројност и толкава еуфорија, исто како Тоше да победил на Евровизија. === Вториот голем концерт на Градски стадион === На [[23 јуни]] [[2006]] година се случил вториот голем солистички концерт на Тоше, на Градскиот стадион. Спектакуларниот концерт започнал со привлечна танчерска група од [[Белград]] и во ритамот на придружниот состав на Тоше, [[Blue Funky Individuals]]. Воведните стихови на огромниот хит ''По тебе'' ветувале дека журката на Градски ќе биде незаборавна. Легендарната Јужна трибина била преполна, како и тревникот пред бината, што уште повеќе го мотивирал Тоше да го даде својот максимум. Се ределе хитовите од албумот ''По тебе'': ''Рани на усните'', ''Громови на душа'', ''Кој ли ти гризе образи'', ''Полско цвеќе''..., како и песните од претходните изданија: ''Во коси да ти спијам'', ''Лејди'', ''Излажи ме'', ''Сонце во твоите руси коси'', ''Далеку од мене'', ''Ангел си ти''... Секоја од нив била прифатена еуфорично. Некаде на половината на концертот, на сцена се појавил етно-пејачката [[Биља Крстиќ]], која во дует со Тоше ја испеала ''Јовано, Јованке'', а додека Тоше се пресоблекувал, Биља ја почестила публиката со својот голем хит ''Пуче пушка'' од филмот ''[[Зона Замфирова]]''. Со неверојатна енергија, Тоше бил брилијантен и во другиот дел од концертот, кој официјално завршил длабоко по полноќ. На бисот уште еднаш ја отпеал ''По тебе'', како и ''Зајди, зајди''. Веднаш после концертот Тоше заминал за [[Будва]]. === Концерт во Белградска арена === На [[14 февруари]] [[2007]] година, Тоше одржал спектакуларен концерт во српската престолнина — [[Белград]]. На неговиот концерт присуствувале помеѓу 15 и 20 илјади луѓе од сите генерации. Концертот се одржал во Белградската арена, најубавата сала за концертни, културни и спортски активности на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. За концертот на Тоше, српските медиуми известувале неколку дена претходно, респектирајќи го како голем и централен настан во српската метропола. Тоше со своето тричасовно шоу успеал да го докаже тоа. Тој го започнал концертот со песната ''Пратим те'' (македонска верзија По тебе), а потоа се изнаредиле сите негови хитови од српската фаза на неговата кариера, со исклучок на ''Тајно моја'', која публиката на течен македонски ја испеала хорски, од прв до последен збор. „''Ова е најсреќен ден во мојот живот. Првпат ми се случува концертот кој уште да не е почнат, јас се плашам дека ќе заврши''" — рекол Тоше по неколку испеани песни. На одличен [[српски јазик]], Тоше без проблем комуницирал со својата публика како никогаш до сега. Ерупција од задоволства настанале кога најпрво им го честитал православниот празник [[Св. Трифун|Св. Трипун]], па меѓународниот Св. Валентин. Фидбекот постојано се враќал од другата страна, оти обожавателите ги знаеле сите песни напамет. Како што забележале некои медиуми, Тоше на концертот се покажал како одличен гитарист, речиси на самиот старт кога се фатил за гитара, во изведба на ''Лејди''. Со него на сцена биле и членовите на неговиот бенд [[Blue Funky Individuals]], диригентот [[Саша Николовски - Ѓумар]], симфониски оркестар, хор... и сите беспрекорно си ја завршиле својата работа. Тоше на концертот имал и многубројни гости, [[Биља Крстиќ]] со која ги испеала македонските народни песни ''Јовано,Јованке'' и ''Море сокол пие'', [[Џана Нанини]], со која заедничката песна ''Арија'' ја имала својата светска премиера, [[Александра Милиќевиќ]] со која ја испеала песната ''1200 милји'' (во оригиналната изведба со [[Гоца Тржан]]), оркестарот на [[Срѓан Азировиќ]] со кој ја исполнил ''Несаница'' (тема од филмот [[Ивкова слава]]) и [[Танец (ансамбл)|Танец]] кои уште еднаш докажале дека се вистински македонски културни амбасадори. Крајот на концертот бил вистински делириум, бидејќи за крај биле оставени неговите најголеми хитови — ''Лагала нас мала'', ''Чија си'' и ''Срце није камен''. Како специјален подарок од Тоше за неговите обожаватели, тој ги испеал ''Fragile'' од [[Стинг]], ''Nothing else matters'' од [[Металика]] и ''Као какао'' од [[Леб и сол (музичка група)|Леб и сол]]. На [[12 февруари]] [[2008]] година концертот од Белградската арена започнал да се продава во ДВД-издание. Овој концерт е одлика на неговиот патриотизам и сè она што бил Тоше – велат од неговата матична продукција „Аворд“. На ДВД-то има материјали од хрватскиот Радиски фестивал во [[Хвар]], промоцијата на албумот „Игри без граници“ од [[Загреб]]. === Победа на ''Хрватски радиски фестивал'' === Најпопуларниот македонски пејач Тоше Проески, го продолжил искачувањето кон врвот на балканската музичка сцена со победата на Хрватски радиски фестивал на [[9 јуни]] [[2007]] година. Тој со песната ''Veži me za sebe'', сосема заслужено освоил Гран при во категоријата поп-рок и урбана музика, освојувајќи вкупно 16.589 гласови. === Третиот голем концерт на Градски стадион === Под мотото „Образованието е одговорност на сите“ поп-ѕвездата Тоше Проески, на [[5 октомври]] [[2007]] во 19:30 часот, одржал спектакуларен хуманитарен концерт на Градскиот стадион во [[Скопје]], поддржан од организацијата [[УСАИД]]. Парите од билетите, кои чинеле 200 денари, се искористиле за петгодишниот проект за основно образование финансиран од фондацијата. Со нив ќе бидат реновирани околу 100 училишта во Македонија, ќе се подобри наставната програма и ќе се спроведат образовните реформи. На вечерната прес-конференција во хотелот „Континентал“, освен Тоше, присуствувале претставници од УСАИД. Директорот Мајкл Еди, кој се обратил на македонски, рекол дека се гордее што работи со ѕвезда од рангот на Проески. Тоше истакнак дека „Никола Карев“, училиштето во кое учел во [[Крушево]], забрзано се реновира. — ''Чест ми е што сум дел од проект од вакви размери и од големи планови за македонското образование. Сите концерти ми се драги, но хуманитарните многу ми значат оти остануваат трајно. Ако се подобри образованието во Македонија, ќе имаме поздраво општество'' — изјавил Тоше. Како негови гости настапиле [[Адријан Гаџа]], [[Бојан Маровиќ]] и [[Антонија Шола]]. Тоше на прес-конференцијата непосредно пред концертот истакнал дека секогаш ќе се чувствува како Македонец и никогаш нема да ја напушти својата татковина. — ''На успехот секогаш е залепено зло зашто човечката природа е таква. Се надевам на поддршка од сите за да се справам со злобните луѓе, оти не можам да го направам тоа сам'' — рекол пејачот. Третиот голем солистички концерт на Тоше Проески, на Градскиот стадион, повеќеилјадната публика ќе го памети по неговиот силен и енергичен настап, како и по фактот дека таа ноќ Тоше максимално ѝ се дал на македонската публика. Особено запаметено останува неговото барање: „Сликајте ме со ѕвезденото небо", кога илјадници мобилни телефони и запалки светнале на неговите романтични рефрени. По завршувањето на концертот, на Тоше и на неговите колеги им биле доделени статуетки Мајка Тереза, од истоимената фондација, како знак на благодарност за хуманото дело. Тоше ја предал статуетката на неговата мајка Доминика, која му ја всадила хуманоста од мали нозе. Додека се случувало сето тоа, небото над [[Скопје]], го осветлувало величествен [[огномет]] во чест на Тоше. Со специјални материјали, концертот од 5 октомври 2007 година, бил емитуван на [[Бадник]] — [[6 јануари]] [[2008]] година на [[А1 Телевизија]], од 15 до 19 часот. === Сообраќајна несреќа === Тоше Проески загинал на [[16 октомври]] [[2007]] во трагична сообраќајна несреќа на автопатот [[Загреб]] — [[Липовац]], кај местото [[Нова Градишка]] во [[Република Хрватска]], на возраст од 26 години.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mia.com.mk/portal/page?_pageid=113,128365&_dad=portal&_schema=PORTAL |title=Македонска Информативна Агенција, '''Тоше Проески загина во сообраќајна несреќа.''' |accessdate=2007-10-16 |archive-date=2008-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080731145155/http://www.mia.com.mk/portal/page?_pageid=113,128365&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref> Во мигот на несреќата, Тоше се наоѓал на совозачкото седиште во возилото ''[[фолксваген]] туарег (Volkswagen Touareg)'' кој со голема брзина удрил во приколката на камионот пред него и потоа во крајпатната заштитна ограда. Останатите двајца патници — возачот [[Ѓорѓе Георгиевски]] поминал со потешки, додека неговата менаџерка [[Лилјана Петровиќ (менаџер)|Лилјана Петровиќ]], со полесни повреди. И двајцата биле вон-животна опасност.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.makfax.com.mk/look/novina/article.tpl?IdLanguage=10&IdPublication=2&NrArticle=86596&NrIssue=479&NrSection=10 |title=www.makfax.com.mk |accessdate=2007-10-16 |archive-date=2008-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112003711/http://www.makfax.com.mk/look/novina/article.tpl?IdLanguage=10&IdPublication=2&NrArticle=86596&NrIssue=479&NrSection=10 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://vijesti.hrt.hr/ShowArticles.aspx?ArticleId=34132 |title=vijesti.hrt.hr |accessdate=2007-10-16 |archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016165146/http://vijesti.hrt.hr/ShowArticles.aspx?ArticleId=34132 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dnevnik.hr/naslovnica/vijesti/crnakronika/20071016_28177_76757.php |title=dnevnik.hr |accessdate=2007-10-16 |archive-date=2007-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016163954/http://dnevnik.hr/naslovnica/vijesti/crnakronika/20071016_28177_76757.php |url-status=dead }}</ref> == Последното испраќање на Тоше == [[Податотека:ToseAleksandar.jpg|thumb|left|270px|Телото на Тоше, пречекано на аеродромот Александар Велики од премиерот и висока владина делегација]] Телото на Тоше пристигна на аеродромот „Александар Велики" од [[Хрватска]], на [[16 октомври]], околу 23 часот, со хеликоптер на Армијата на Република Македонија. Целата нација со солзи го пречека во родната [[Македонија]], со оглед на тоа дека настанот беше пренесуван од сите национални телевизии. На аеродромот, неговото тело беше пречекано од неговите најблиски и од владина делегација на чело со премиерот [[Никола Груевски]]. Беше организирана мала процесија од страна на почесната гарда на Армијата. Во сите македонски градови и села веќе беше отпочнато оплакувањето на најомилениот естраден лик и македонска национална гордост. На плоштадот „Македонија" во [[Скопје]], масовно се палеа свеќи, а народот спонтано излегуваше на улиците за да го пречека и испрати на патот до [[Крушево]]. Погребот на најголемата македонска музичка ѕвезда започна утредента во 13 часот, откако претходно беше одржана комеморација пред споменикот [[Македониум]]. "Крушево и Македонија уште од Илинден 1903-та не ги обземало таква тага и очај. И со право, зашто изгуби ангел. Продолжи Тоше да пееш, на небото, придружуван од ангели" - се прости архиепископот г.г. Стефан од „ангелскиот глас“. Овие зборови на архиепископот г.г. Стефан најдобро ја опишуваат атмосферата во која Македонија се прости од својот „ангелски глас“ Тоше Проески. Со липање и со неизмерна почит верната публика и на крушевско Гумење му го подари последниот аплауз на својот сакан. Премиерот [[Никола Груевски]] во обраќањето рече дека Тоше нè научи на чистота, на јасност, на упорност, на скромност, на хуманост, на искреност. - Нè научи на вредности на кои треба да почива универзумот. „Ни остави песна за да нè теши и да нè потсети како е да се биде човек" - рече Груевски на комеморацијата пред неколку илјади крушевчани, Македонци, почитувачи на Тоше, кои како река дојдоа да се простат со својот миленик. Тажното простување од големата ѕвезда почна уште во 11 часот, во црквата „Пресвета Богородица“, каде што Тоше бил крстен. Од црквата ковчегот беше ставен на лафет од каде што поворката тргна кон месноста Гумење, кај [[Споменик „Илинден“|Споменикот на крушевската револуција]]. Глумицата [[Весна Петрушевска]] со говор се прости од својот пријател. - „Најстрашно е што Македонија го изгуби најдоброто нешто. Мислам дека умре надежта. Мислам дека умре најголемата ѕвезда што некогаш се родила во Македонија". Посмртно прогласен за почесен граѓанин на Македонија, Тоше беше погребан со најголеми државни почести. На неговото испраќање присуствуваше државниот врв, а венци пред ковчегот со неговото тело положија претседателот [[Бранко Црвенковски]], премиерот Груевски, претседателот на Собранието [[Љубиша Георгиевски]] и речиси сите членови на Владата, делегации од политичките партии, хуманитарни организации на кои тој несебично им помагаше. Во реката луѓе што се поклонија пред големиот пејач беа неговите колеги, пејачи од [[Македонија]] и од [[Балкан]]от, глумци, црковниот врв, но и одбојкарите од неговиот клуб, игроорци, неговите пријатели, илјадници обожаватели. Последна почит му оддадоа и многу негови пријатели од балканската естрада, меѓу кои македонската поп дива [[Калиопи]] и нејзиниот сопруг, глумецот [[Васил Зафирчев]], оперската дива [[Весна Гиновска-Илкова]], [[Арбен Шаќири|Бени]] и [[Нора Шакири]], пејачот [[Адријан Гаџа]], хрватските пејачи [[Аки Рахимовски]], [[Тони Цетински]], српските пејачки ѕвезди [[Жељко Јоксимовиќ]], [[Светлана Ражнатовиќ-Цеца|Светлана Ражњатовиќ]] и други. Беа и амбасадорката на САД [[Џилијан Миловановиќ]], евроамбасадорот [[Ерван Фуере]] и градоначалникот на Скопје [[Трифун Костовски]]. == ''Македонија навива за вас'' == [[Податотека:St.Preobrazenie Tose Proeski church.jpg|мини|десно|250п|Црквата „Преображение Господово“ што Тоше започнал да ја гради]] Песната „Македонија навива за вас", која, како последен проект во својот живот ја снимил Тоше Проески, со 196 илјади гласа победила на изборот за официјална спортска химна, што се одржала на 10 ноември 2007 во Метрополис арена на Скопски саем. Од оваа манифестација од 213 илјади телефонските гласања собрани биле околу 17 илјади евра, кои биле донирани за помош во лекувањето на малиот Тео Тасев. Авторот на победничката химна, [[Александар Митевски (пејач)|Александар Митевски]], добил ваучер од 3.000 евра, кои, како што рекол тој, исто така ќе бидат донирани за помош на Тео. Претходно на [[фудбал]]скиот натпревар [[Македонија]] — [[Андора]] повеќеилјадна публика го скандирала името на Тоше. Поради големиот интерес, непосредно пред почетокот на фудбалскиот квалификациски натпревар, од безбедносни причини влегувањето на Јужната трибина било запрено. Службените лица од [[УЕФА]] за ваквите пропусти во организацијата имале разбирање. Токму со реприза на отпеаната химна од Тоше во хор со гледалиштето пред натпреварот со [[Англија]], сите се присетиле дека тој бил нераскинлив дел и од спортските настани. Младите, начичкани на скалилата, ги кревале постерите со ликот на крушевчанецот, на кои стоела пораката „Секогаш во срце ќе те носиме“. „Комитите“ од Запад ја повикувале Јужна, а Исток — Северната трибина, сите заедно да го скандираат во хор името на Тоше. „Поздрав за Тоше“, „Тоше е еден“, „Играјте за Тоше“ или само едноставно „Тоше“ ечеле во свежата квечерина преку ридиштата. Како да сакале да ги слушне од неговиот вечен дом во Гумење. [[Андора]] сама за себе на студот ќе привлечела можеби одвај илјада гледачи. Но, повикот на Фудбалската федерација на Македонија, која во знак на почит кон својот навивач ширум ги отворила портите на Градски, бил повод на Денот на жалоста да се слави. Не се славело првата победа по 38 месеци, 80. меч на капитенот [[Гоце Седлоски]], туку се славел ликот и делото на Тоше. Македонските фудбалери излегле на теренот во маички со ликот на Проески, била промовирана националната спортска химна во изведба токму на Тоше, а и головите му биле посветени нему. [[Горан Пандев]] веќе станал фудбалска легенда по головите против [[ФК Реал Мадрид|Реал]], [[Јувентус]] во дресот на [[Лацио]], но се поклонил пред музичката и легенда на хуманоста, кревајќи го погледот и рацете нагоре, по постигнувањето на голот. Тоа било посвета од спортскиот до културниот амбасадор на Македонија. И стрелецот на првиот гол [[Илчо Наумоски]], веднаш по погодокот се стрчал кон Јужната трибина, бакнувајќи го големиот постер со ликот на Тоше. — ''При последната средба со Тоше, ми рече дека сигурно ќе дадам гол на следниот меч за репрезентацијата. Тоше ни ја даде победата'' — вели Наумоски. Македонија ја прекинала лошата серија од три години и два месеца без победа на свој терен, но Наумоски рекол дека нема многу причини за радост. — ''Пред мечот го загубивме еден од нашите најверни навивачи и другар на репрезентацијата. Два дена жалиме за Тоше. Ова беше меч посветен нему. Сите погодоци и победата се во негова чест'' — вели Наумоски, кој настапувал за австрискиот [[Матерсбург]]. — ''Тоше често знаеше да не посети и мене и [[Гоце Седлоски]]. Се дружевме во Виена. Тој беше еден од најголемите навивачи на нашата репрезентација. Постојано нè бодреше, а често знаеше да дојде и на мечевите што ги игравме и на гости. Знам дека и вечерва ќе беше на стадион и ќе навиваше. Вака, нè гледаше од небото. Тој беше најмилата личност. Не знам зошто [[Господ]] ги зема добрите, но знам дека Тоше сега е во [[рај]]от'' — скршен од болка вели Наумоски, кој по мечот во публиката ги фрлил дресот и тренерките. „Збогум голем човеку“, „Ангел беше на земјата, ангел ќе бидеш на небото“, „Гордост наша, почивај во мир, Тоше“, се дел од транспарентите истакнати на оградата на стадионот. Таканаречените „мексикански бранови“ во текот на второто полувреме биле вибрациите во чест на Тоше од тие што успеале да влезат на стадионот. Навивачите од прва ја запаметиле и „Македонија навива за вас“, спортската химна што со толку страст ја отпеал токму Тоше. Химната, која е само една од 12-те што ги одбрала Агенцијата за млади и спорт и што ќе се натпреваруваат за официјалната навивачка химна, била промовирана на паузата меѓу двете полувремиња. Тоа било и последна снимена композиција на Проески. Македонија навивала за Тоше. == Реакции по смртта на Тоше == Веста за смртта на Тоше Проески е објавена од најголемите светски новински агенции<ref>[http://www.makfax.com.mk/look/novina/article.tpl?IdLanguage=10&IdPublication=2&NrArticle=86690&NrIssue=479&NrSection=10 '''МАКФАКС'''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081112003716/http://www.makfax.com.mk/look/novina/article.tpl?IdLanguage=10&IdPublication=2&NrArticle=86690&NrIssue=479&NrSection=10 |date=2008-11-12 }}, Светските медиуми за Тоше</ref>. Најголем дел од нив го нарекуваат „''најголема балканска ѕвезда''“, а ''Би-Би-Си''<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7046808.stm '''BBC'''], Balkan pop star dies in car crash, Proeski's fame transcended ethnic divisions in the Balkans Macedonian pop star Tose Proeski, a hugely popular singer in the Balkans, has died in a car crash in Croatia</ref>, неговата слава на [[Балкан]]от ја поистоветува со онаа на [[Елвис Присли]] во [[САД]]. По повод смртта на Тоше Проески, на главниот плоштад во [[Скопје]] се отворени книги на жалост, а илјадници скопјани оставаат пораки, палат свеќи и се потпишуваат во книгата на жалоста. Отворена е и петиција за името на Тоше Проески да го носи ''Средното музичко училиште'' во градот [[Битола]], каде учел Тоше Проески. Истата петиција важи и за промоција на хуманитарен фестивал кој ќе се одржува секоја година на денот на неговата смрт 16 октомври и кој ќе го носи неговото име и ќе опфаќа музичари од сите музички жанрови, сè со цел да им се помогне на сите оние на кои им треба хуманитарна помош. <center><gallery> Tose Proeski commemoration Skopje Macedonia 1.jpg Tose-Skopje2.JPG Tose-Skopje3.jpg Tose-Skopje4.JPG Tose-Skopje5.JPG Tose Proeski commemoration Skopje Macedonia 4.jpg Tose-Skopje7.JPG Tose-Skopje8.jpg </gallery></center> == Посмртни признанија == [[Податотека:Toseproeski.jpg|thumb|right|200px|Тоше Проески.]] На 10 декември 2007 година во Загреб официјално стартуваше продажбата на албумот „Ako me pogledaš u oči“, во [[Македонија]] објавен пред пет години, кој на некој начин беше и пресвртница во кариерата на легендарниот пејач. Ова е деби на овој носач на звук, во издание на Hit records, а секој негов купувач учествуваше во хуманитарниот проект Dodaj notu dobrote. Овој албум е прво негово издание кое е работено на македонски и српскохрватски јазик. На албумот се наоѓаат песните: Ćini, Ako me pogledaš u oči, Još jedan stepenik, Soba za tugu... Овој албум за само три недели продажба достигна платинест тираж во Хрватска, со продадени 10.222 копии. Издавачката куќа Hit records која за хрватскиот пазар објави неколку албуми на Тоше, јавно обелодени дека неговиот последен албум Igra bez granica во Хрватска '''го достигна платинестиот тираж''', со продадени 50.000 копии. Во рамките на промоцијата, оваа издавачка куќа на главните автори на проектот Igra bez granica: Мирослав Рус, Никша Братош и Миро Буљан им врачи платинести плакети, а платинеста плоча посмртно му беше доделена и на Тоше. Од [[15 декември]] [[2007]] година, '''еден милион поштенски марки со ликот на Тоше''' почнаа да кружат низ светот, исто како и неговата песна. Марката на која Тоше е фотографиран со гулаб, во кој гледа со неизмерна нежност, смиреност и добрина, дело на фотографот [[Дарко Мораитов]], беше официјално промовирана во [[Македониум]]от во Крушево. Издадената поштенска марка е преседан во историјата на Македонска пошта. По ограничениот број марки со ликот на загинатиот претседател [[Борис Трајковски]], за првпат се издава марка на великан од чие дело не поминале најмалку 50 години. Оваа одлука, главните луѓе на Македонска пошта, со солзи во очите ја донеле истиот ден кога Тоше трагично го загуби својот живот во сообраќајната несреќа во Нова Градишка, Хрватска. Парите од продадените марки (една марка чинеше 12 денари) се слеаја во Фондацијата Тоше Проески и се распределуваа во хуманитарни цели. Месеци по смртта на македонскиот великан Тоше, вратите од куќата на семејството Проески, на фамозната адреса Томе Никле 32, беа отворени, и во неа со изразита почит и љубов, влегуваа посетителите на вечното почивалиште на пејачот. [[Податотека:Спомен куќа на Тодор Проески, Крушево.jpg|мини|десно|250п|[[Спомен куќа на Тоше Проески|Спомен куќата]] на Тоше Проески во родното Крушево.]] [[Податотека:Spomen sobata na Toshe 011.JPG|мини|десно|250п|Спомен-собата на Тоше Проески во конаците на Преображенскиот манастир]] [[Податотека:Toše Proeski na Mostot na umetnosta (4).JPG|мини|Споменик на Тоше Проески на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]]]] Во '''специјалната божиќна програма на телевизија Ватикан''' е прикажана посебна репортажа за духовната и хуманата посветеност на македонскиот поп пејач Тоше Проески. Во 15-минутната приказна за Тоше и неговото верување во Бога се истакнува дека за својот краток век, тој со целото свое битие беше посветен на верата, црквата и хуманоста, неговите песни со текстовите и музиката беа молитви, информира граѓанската асоцијација „Скопјанката Мајка Тереза“, Тоше ги радуваше и сплотуваше луѓето без разлика на која нација, вера или генерација припаѓаат. Пееше на македонски, на мајчиниот влашки, на англиски, српски, хрватски, шпански, италијански, руски, француски и други јазици. Беше поп-ѕвезда, но пееше и изворна народна музика, а не ги достигна височините на светската оперска сцена за што ги имаше сите потенцијали. Телевизија [[Ватикан]] пренесувајќи дека Тоше Проески за своја водилка во хуманоста ја сметаше блажената [[Мајка Тереза]], со татковско влашко потекло, открива дека тој бил член на организацијата „Скопјанката Мајка Тереза“ и во нејзината спомен соба и светилиште во родниот град [[Скопје]] во честите молитви пред нејзиниот портрет го пронаоѓал мирот во душата и инспирацијата во работата. Во репортажата се пренесува чинот кога Проески на неговиот хуманитарен концерт на стадионот во Скопје ја прима последната награда во својот живот - токму статуата на Мајка Тереза и која и ја предава на својата мајка Домника, нагласувајќи дека добрината и хуманоста ги наследил од родителите. Во телевизискиот запис се истакнува дека Тоше е личност на годината во Македонија и во Хрватска. Покрај манастирот што го градеше, до неговиот гроб во родниот град Крушево ќе биде подигната и црква во чест Тоше Проески. Потенцирајќи дека Тоше го посетил [[Ватикан]], телевизијата, која емитува програма на 40 јазици, објавува делови од настапите што во чест на [[Мајка Тереза]] ги имал во [[Македонската академија на науките и уметностите]] во Скопје и инсерти и пораки од повеќето негови хуманитарни мисии. Истакнувајќи дека Тоше е идол на младите и симбол за хуманоста, се пренесува идејата за негова световна канонизација во куќата на сестрите на Мајка Тереза во Ватикан. Тоше посмртно е добитник на '''специјално признание за придонес во спортот''' во изборот организиран од Сојузот на спортските федерации на Македонија и од [[Агенцијата за млади и спорт]]. Проески беше награден со ова признание поради исклучителниот придонес во спортот воопшто, а особено во одбојката. Проески ја возобнови одбојката во својот град [[Крушево]], со заживувањето на клубот Синалко, чиј активен член беше. Во име на семејството Проески, признанието го прими претставник на клубот. На [[23 јануари]] [[2008]], два дена пред роденденот на трагично загинатиот Тоше Проески во [[Спомен куќа на Мајка Тереза|Спомен куќата на Мајка Тереза]], беше откриена бронзена биста со неговиот лик. Отворена беше и изложба со 27 фотографии од хуманитарните акции на Тоше. „Таа љубов кон него и за него не сјати и овде, во овој храм на хуманоста, во оваа мало катче во кое Тоше наоѓаше дел од својот мир, од каде повикуваше на мир, на хуманост, на добрина, на човекољубие“, изјави [[Стојан Тренчевски]]. [[Борис Трајанов]], уметник на мирот на УНЕСКО апелираше, македонската јавност да и упати благодарност на менаџерката на Тоше, [[Лилјана Петровиќ (менаџер)|Љиљана Петровиќ]]. Чествувањето на хуманоста на Тоше Проески повторно ги собра неговите млади обожаватели, повторно солзи и потсетување на трагедијата, но и на големината на Тоше, дојдоа и неговите колеги естрадни уметници и претставници на семејството. „Некој рече дека пород не направил, нема фамилија, фамилија му се песните, фамилија му е цела Македонија“, рече [[Есма Реџепова]], Бронзената статуа е дело на вајарот [[Митко Тошев]] од [[Струмица]], кој на 25 јануари ќе ја подари на родителите на Тоше. „Додека го работев ликот на Тоше почувствував дека Тоше има ангелски лик и можев да влезам внатре во неговата душа и да откријам дел од неговата чиста душа“, изјави Митко Тошев. Изложбата на фотографиите патуваше низ градовите во [[Македонија]], [[Србија]], [[Хрватска]], [[Индија]], [[Ватикан]] и [[Велика Британија]]. == ''The hardest thing'' == На [[31 мај]] [[2008]], на Хрватскиот радиски фестивал во [[Опатија]], беше промовиран видео записот за песната The hardest thing (Најтешкото нешто).Од следниот ден, истиот започна да се емитува и на MTV Adria. Спотот го изработи „Ем-ти-ви Адрија“ од снимки направени во [[Лондон]] и на [[Јамајка]], како и кадри од некои приватни моменти на покојната ѕвезда. Тоше во 2006 година престојуваше 20 дена на Јамајка со менаџерката Лилјана Петровиќ и со Ласто Николовски од „Аворд продукција. Тие биле придружувани од Брајан Тејлор, менаџер на Тоше за странскиот пазар и композиторот, Енди Рајт кој ги направил првите пет албуми на „Симпли ред“. Обожавателите на Проески во [[Опатија]] настанот го проследија со транспаренти, маици со негов лик и со македонски знамиња. Во првите редови на публиката беше и неговата менаџерка Петровиќ. По емитувањето на спотот, во чест на Тоше беа прикажани и снимки од изведбата на „Вежи ме за себе“, со која лани победи на овој фестивал што се одржа на [[Хвар]], како и дуетскиот спот со [[Антонија Шола]] за „Волим осмијех твој“.„Хит рекордс“ им врачи дијамантски плочи на зетот на Тоше, Славен Ристоски и на менаџерката Петровиќ. Специјално за овој настан пристигнаа обожавателите на Тоше од сите поранешни југословенски републики, како и почитувачи на неговото дело од [[Фиренца]]. Хрватските обожаватели направија 20-метарско платно на кое беше напишано „Тоше, заувјек твоји потписујемо“. Платното ќе му го подарат на семејството на Проески, за да стои во спомен-куќата. Поради вонредното значење на овој настан - објавувањето на првиот сингл од англискиот проект на Тоше, фестивалот го пренесуваше и Македонската национална телевизија. Цела македонска нација со особено внимание го проследи настанот и се потсети на својот непреболен ангел. На [[6 јуни]] [[2008]] година, во етерот на македонската телевизија [[Канал 5]], премиерно беше пуштен краткиот документарец снимен за време на престојот на Тоше Проески во [[Јамајка]]. На него може да се забележи „креативниот процес“ на создавање на песните од англискиот албум и нескриеното задоволство што Тоше го искажува во врска со материјалите и соработката со Брајан Тејлор. Во документарецот меѓу другото, Тоше ја издвојува песната The hardest thing како песна „која ги вади сите емоции од него“, со што се обвистинуваат прогнозите дека токму таа е песната со која тој требаше да се пробие и да го освои светскиот музички пазар. Во краткиот документарец има и секвенци од видео-записот за темата Aria (итал. воздух), која Тоше ја отпеа заедно со италијанската дива [[Џана Нанини]]. == Концерт во чест на Тоше == На [[5 октомври]] [[2008]] година, на Градскиот стадион во Скопје се одржа хуманитарен концерт, во чест на најголемата балканска ѕвезда - Тоше. Избран беше овај датум, бидејќи на 5 октомври 2007 година, исто така на Градскиот стадион Тоше одржа еден од најголемите хуманитарни концерти досега. Неговата желба беше пак наредната година да го наполни Градскиот стадион, па во таа чест беше одржан овој концерт, кој се претпоставува дека ќе премине во традиција. На концертот под мотото: „Тоше - те сакаме сите“ настапија голем број на музички ѕвезди, меѓу кои и [[Калиопи]], [[Гоца Тржан]], [[Тони Цетински]], [[Руслана]], [[Синтезис]] и други. == Филм посветен на животот од Тоше == [[Министерство за култура и туризам на Македонија|Министерството за култура и туризам на Македонија]] најавило игран филм, документарен филм и телевизиска серија во чест на животот на Тоше Проески. Се очекувало да се приклучат поголем дел од националните телевизии од Балканот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.filmneweurope.com/news/macedonia-news/item/126622-multiple-formats-announced-about-macedonian-music-legend-tose-proeski|title=Multiple Formats Announced about Macedonian Music Legend Toše Proeski - FilmNewEurope.com|last=Lazarevska|first=Marina|work=www.filmneweurope.com|language=en-gb|accessdate=2025-02-27}}</ref> [[Македонска радио-телевизија|Македонската радио-телевизија]] во 2025 година ќе одржи конкурс за филмаџии заинтересирани да работат на неодамна најавениот проект како документарен, долгометражен и телевизиска серија за Тоше Проески, проект кој треба да биде готов во следните две години според изјавите на министерот за култура и туризам [[Зоран Љутков]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mia.mk/en/story/mrtv-to-hold-contest-for-toshe-proeski-documentary-feature-tv-series-in-2025|title=MRTV to hold contest for Toshe Proeski documentary, feature, TV series in 2025|last=Reed|first=Magdalena|date=2024-12-20|work=Mia.mk|language=en|accessdate=2025-02-27|archive-date=2025-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227110604/https://mia.mk/en/story/mrtv-to-hold-contest-for-toshe-proeski-documentary-feature-tv-series-in-2025|url-status=dead}}</ref> МРТ најави дека за снимањето на филмот за познатиот македонски пејач ќе бидат издвоени 1.473.475 евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lom.com.mk/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%81%D0%B5-%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BC-%D0%B8-%D1%82%D0%B2-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%82%D0%BE%D1%88%D0%B5/|title=Се снима игран филм и ТВ серија за Тоше Проески, обезбеден е буџет од милион долари, објави македонскиот министер|last=Игор|date=2024-12-21|work=Lom.com.mk|language=mk-MK|accessdate=2025-02-27}}{{Мртва_врска|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[17 јуни]] [[2026|2026 година]], Пеце Талевски — продуцент од Охо Продукција најавил дека снимање за филмот и телевизиска серија би почнало во [[јануари]] [[2027|2027 година]]. Зад [[Режија|режијата]] бил Игор Стоименов и Ѓорѓи Унковски. [[Сценарист|Сценаристи]] биле Игор Стоименов, Милана Влаовиќ и Андреј Волкашин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zenskimagazin.faktor.mk/produkcija-oho-najavuva-vo-januari-2027-godina-pochnuva-snimanjeto-na-filmot-za-toshe-proeski|title=Продукција „Охо“ најавува: Во јануари 2027 година почнува снимањето на филмот за Тоше Проески|work=Женски Магазин|language=en|accessdate=2026-07-08}}</ref> == Албуми == * [[1999]], [[Некаде во ноќта (албум)|Некаде во ноќта]] * [[2000]], [[Синот божји (албум)|Синот божји]] * [[2002]], [[Ако ме погледнеш во очи (албум)|Ако ме погледнеш во очи]] * 2002, Ako me pogledaš u oči * [[2004]], [[Ден за нас (албум)|Ден за нас]] * 2004, Dan za nas * [[2004, DVD Тоше Проески - стадион '04- Live]] * [[2005]], [[По тебе (албум)|По тебе]] * 2005, Pratim te * [[2006]], [[Божилак (албум)|Божилак]] (анг: Rainbow) * [[2006, DVD Тоше Проески - стадион '06 - Live]] * 2006, DVD Toše Proeski - Live Skenderija '06 * [[2007]], [[Игри без граници (албум)|Игри без граници]] * 2007, Igra bez granica * [[2008]], DVD Toše Proeski - Live 2007, Beogradska Arena * [[2009]], [[The hardest thing (албум)|The Hardest Thing]] [post mortem] * 2009, DVD Тоше Проески - стадион '07 - Live * [[2010]], Тоше и пријателите - Сè уште сонувам дека сме заедно * [[2011]], Со љубов од Тоше *2018, Secret Place [post mortem] === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- |'' Морска звезда'' || 2000 || Томато продукција |- |''Твојте бакнежи на мојте врели кошули'' || 2000 || |- | ''1200 милји ''|| 2001 || - |- | ''Синот божји'' || - || - |- |'' Во коси да ти спијам''|| - || - |- | ''Немир'' ||- || - |- | ''Немаш ни благодарам'' ||2002 ||Томато продукција |- | ''Магија ''|| 2003 || - |- |'' Ако ме погледнеш во очи'' || - || - |- | ''Ангел си ти ''|| 2004 || - |- |'' По тебе'' || 2005 || - |- |'' Сите сме нивни деца'' || 2005 || - |- | ''Нај нај ''|| - || - |- | ''Зошто отиде ''|| - || - |- | ''Кој ли ти гризе образи'' || -|| - |- |'' Лагала нас мала ''|| - || - |- | ''Lady'' || - || - |- |'' Волим осмех твој ''|| 2007 || - |- |'' Крајње вријеме ''|| - || - |- |'' Aria ''|| - || - |- | ''Још увек сањам да смо заједно'' || - || - |- | ''Жао ми је ''|| 2006 || - |- | ''Све је ово премало за крај ''|| - || - |- | ''If you wanna leave me'' || 2016 ||- |- | ''Secret Place'' || 2018 ||- |- | ''When I've Got The Sunlight'' || 2018 ||- |- |} == Најголеми хитови == * ''Чија си'' - #1 Македонија, #1 СЦГ, #1 БиХ * ''Немаш ни благодарам'' * ''Тајно моја'' - #1 Македонија * ''Ако ме погледнеш во очи'' - #1 Македонија, #1 СЦГ * ''Соба за тага'' * ''Life'' - #1 Македонија, #2 СЦГ #49 Јужна Африка * ''Жао ми је'' * ''Кој ли ти гризе Образи (Ко ти то гризе образе)'' - #1 Македонија, #1 СЦГ, #1 Хрватска * ''Лагала нас мала'' (со [[Тони Цетински]]) - #1 Македонија, #1 СЦГ, #1 Хрватска (20 недели) * ''По тебе'' * ''Срце није камен'' (Хит на годината во Хрватска) * ''Вежи ме за себе'' (#1 на „Радиски фестивал“ во Хрватска) * ''Никој како тебе не бакнува'' - #1 во Македонија * ''Месечина'' * ''Волим осмијех твој'' (со Антонија Шола) - #1 во Хрватска * ''Боже, чувај ја од зло'' * ''Игри без граници'' - #1 на Балканот(3 месеци).... * ''The Hardest thing'' * ''Сè уште сонувам дека сме заедно'' ==Дуети== *„Лагала нас мала“-Тони Цетински *„Магија“ - [[Есма Реџепова]] *„Волим осмех твој“ - [[Антонија Шола]] *„Крајње време“ - Ања Рупел *„Арија“ - Џана Нанини *"1200 милји" - [[Гоца Тржан]] *"Немир" - [[Каролина Гочева]] *"Ој девојче, девојче" - [[Синтезис]] *"When I've Got The Sunlight" - Rebecca Poole Aka Purdy *"Жена Балканска" - [[Синтезис]] == Извори == <div class="references-small"> <references /> <ol> <li value="9"> [http://www.360macedonia.com/macedonia/en/index.php 360macedonia.com Virtual Panorama IN MEMORIAM - Tose Proeski] </li> </ol> </div> == Надворешни врски == * [http://www.ringeraja.mk/dve-tazhni-godini-bez-nashiot-angel_463.html Две тажни години без нашиот ангел на Рингераја] {{mk}} * [http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/Razno/403825/index.html Снимка од погребот на Тоше, Македонска радио-телевизија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071225223305/http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/Razno/403825/index.html |date=2007-12-25 }} * [http://tose.krusevo.gov.mk/ Официјална книга на жалост посветена на Тоше] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081005070420/http://tose.krusevo.gov.mk/ |date=2008-10-05 }} * [http://toshe4ever.com Неoфицијална книга на жалост посветена на Тоше] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101001114117/http://toshe4ever.com/ |date=2010-10-01 }} * [http://www.toseproeski.info/ Официјално мрежно место на Тоше Проески] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170117075413/http://www.toseproeski.info/ |date=2017-01-17 }} {{mk}} {{en}} * [http://www.toseproeski-music.com/main_eng.html Стар портал на Тоше Проески] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090304130637/http://www.toseproeski-music.com/main_eng.html |date=2009-03-04 }} {{mk}} * [http://www.muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=10105 Дискографија на „Тоше Проески“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160510160413/http://muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=10105 |date=2016-05-10 }} евидентирана од [http://www.muzichkiregistar.com ВБУ Музички регистар] '''(македонски)''' {{Тоше Проески}} {{Македонија на Евровизија}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} __ИНДЕКС__ {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Проески, Тоше}} [[Категорија:Тоше Проески| ]] [[Категорија:Луѓе од Крушево]] [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Македонски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Носители на Орденот за заслуги за Македонија]] [[Категорија:Учесници на Евровизија]] qc7av8vim9fgbe9ds2crsw5umkrto98 0 16216 5611931 5610171 2026-08-20T10:25:45Z Ehrlich91 24281 5611931 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Архангел Михаил |слика = Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Трета струшка |координати = {{coord|41|6|24|N|20|37|56|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Радожда |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Архангел Михаил]] |изградба = {{римски|13}} век |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Архангел Михаил''' — [[пештерна црква]] во струшкото село [[Радожда]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> Црквата е сместена во еден од најубавите предели на западниот брег на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], над селото [[Радожда]]. Таа е прогласена за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. == Местоположба == Црквата е сместена западно од селото во висока пештера.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=160|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> До црквата води уредена пешачка патека, која започнува од две места во селото [[Радожда]].<ref name="МПКН"/> == Историја == Црквата потекнува од средниот век,<ref name=":0"/> односно била изградена во {{римски|13}} век.<ref name="МПКН"/> Ноќта помеѓу 12 и 13 ноември 2011 година имало обид за [[кражба]] во црквата, каде сторителот извршил пребарување, а откако не одзел ништо го напуштил местото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/ograbeni-crkvi-vo-strushko-radozda|title=Ограбени цркви во струшко Радожда|last=Аритоновска|first=Нина|date=14 ноември 2011|work=|publisher=Сител|language=македонски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=2011-11-15}}</ref> Истата ноќ, во другата селска црква [[Црква „Св. Никола“ - Радожда|„Св. Никола“]] била извршена тешка кражба, каде биле украдени 12 вредни икони кои потекнуваат од [[XIX век]] како и еден сребрен крст со подлошка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telma.mk/index.php?task=content&cat=1&rub=6&item=12216|title=УКРАДЕНИ 12 ИКОНИ И СРЕБРЕН КРСТ ОД ЦРКВАТА ВО РАДОЖДА|last=Момировски|first=Горан|date=14 ноември 2011|publisher=Телма|language=македонски|accessdate=2011-11-15}}</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна. Истата е во задоволителна состојба.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url= https://monitoring.icomos.org.mk/churches/49/view|title=Св. Архангел Михаил|work= monitoring.icomos.org.mk|accessdate=2026-08-16}}</ref> === Фрескоживопис === Живописот во црквата е доста добро зачуван.<ref name=":0"/> Најстарите слоеви од сликарството датираат од XIII век. Втората сликарска фаза е од крајот на XIV-почеток на XV век, а последната сликарска фаза е од крајот на XVII и почетокот на XVIII век.<ref name="МПКН"/> Најголемиот дел од откриените фрески потекнуваат од XIV век, а посебно се истакнува единствената сочувана композиција од XIII век, со претстава „[[Чудото во Хона]]“ — насликана во чест на патронот кому е посветена црквата. [[Зограф]]от што го насликал овој лик ни се прикажува не само како надарен мајстор, туку и напреден творец кој ги излага новите непознати уметнички идеали - внесувајќи во ликот внатрешна сугестивност. Оваа [[пештерна црква]] повторно е живописана кон крајот на XIV век, кога во [[Охрид]] и околината никнуваат многубројни споменици, придружени со процутот на сликарските работилници. Нема сомнение дека помладиот слој [[живопис]] на [[Свети Архангел Михаил]] од пештерната црква е едно од последните дела на Охридската сликарска школа од XIV век. Состојбата на ѕидното сликарство е лоша, а особено лоша е во наосот, нартексот и олтарниот простор, при што се забележува одвојување на сликарскиот малтер од основата со ризик за отпаѓање.<ref name="МПКН"/> <gallery mode="packed" heights="130px" caption="Фрески во црквата"> Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 5.jpg|Ниша со фреска над влезот Податотека:Mihael Radožda.jpg|Фреска на Св. Архангел Михаил од црквата со претстава на сцена од циклусот „Чудото во Хона“ Податотека:Saint Archangel Michael cave church, Radozda, Macedonia (17).JPG|Иконостасот Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 13.JPG|Фрески Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 14.JPG|Фрески Податотека:Св. Архангел Михаил, пештерска црква, Радожда 15.JPG|Фрески </gallery> === Икони и иконостас === Црквата поседува мал дрвен иконостас, кој заедно со чесниот крст е изработен од [[Јаков Мажовски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=2&pid=5&ppid=99&tid=243|title=Пештерна црква Св. Архангел Михаил – с. Радожда|work=Macedonium|accessdate=16 август 2026}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 2.jpg|Простор за свеќи Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 3.jpg|Sвоното Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 4.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 6.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 7.jpg|Крст во дворот Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 8.jpg|Потпорни столбови Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Радожда 9.jpg|Апсидата со фрески над нејзе (2025 г.) Податотека:Saint Archangel Michael cave church, Radozda, Macedonia (11).JPG|Апсидата со фрески над нејзе (2015 г.) Податотека:Church st. Arhangel Mihail in Radozda.jpg|Поглед на црквата Податотека:Saint Archangel Michael cave church, Radozda, Macedonia (13).JPG|Скалите до црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Трета струшка парохија]] * [[Радожда]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|St. Michael the Archangel Church (Radožda)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/49/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] * [http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 Фрески во црква "Св.Архангел Михаил" во с. Радожда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140223035633/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 |date=2014-02-23 }} * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=2&pid=5&ppid=99&tid=243 Црквата Св. Архангел Михаил" избрана во конкуренција меѓу 146 споменици во светот, Утрински вестник, 16 октомври 2006] * [http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 Пештерна црква Св. Архангел Михаил - с. Радожда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140223035633/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=4400AC49495B6342BBE5C26E2808E9C4 |date=2014-02-23 }} {{Пештерски цркви во Македонија}} {{КНМ-Струга}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Архангел Михаил, Калишта}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Архангел Михаил во Македонија|Радожда]] [[Категорија:Калишки манастир]] [[Категорија:Пештерни цркви во Македонија|Архангел Михаил]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] qwroh00mj25tow84xa0xf1knz1xyqvs 0 16256 5611627 5199816 2026-08-19T17:06:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611627 wikitext text/x-wiki {{Infobox cave | name = Убавица | photo = File:Убавица (пештера) 02.jpg | caption = Поглед кон отворот на пештерата | location = [[Горна Ѓоновица]], [[Гостиварско]] | depth = | length = 1.300 м | coords = {{Coord|41|42|8.28|N|20|55|7.32|E|type:landmark|display=inline,title}} | elevation = | survey = | survey electronic format = | discovery = | geology = | number of entrances = | list of entrances = | difficulty = | hazards = | access = | translation = | language = | pronunciation = | embedded = <mapframe latitude="41.7023" longitude="20.9187" zoom="12" width="250" height="250" align="center" frameless="1"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "", "marker-size": "small", "marker-color": "#D2691E" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 20.91857, 41.702195 ] } } ] } </mapframe> }} '''Убавица''' или '''Ѓоновица'''<ref name="Геодив">{{ГеодивГеонас|глава= Буковиќ |страница= 118}}</ref> — [[пештера]] на планината [[Буковиќ (планина)|Буковиќ]], над стариот пат [[Гостивар]] - [[Кичево]], во близина на селото [[Горна Ѓоновица]]. == Име == Името „Убавица“ е дадено поради изразитиот [[сталагмит]] во облик на женска силуета, но и поради големото богатство од разновидни подземни природни украси<ref name="Милевски" />.Другиот назив на пештерата доаѓа од самата месност, по која се наречени и двете блиски села. == Геморфологија == Пештерата е настаната е вдолж [[раседна линија]], во правец север - југ. Овој расед избива и на површината на Буковиќ, за што сведочи [[карст|скарстената]] [[суводолица]] која се протега во ист правец. Убавица е ретка со својот раскош, со безбројните фигури од [[сталактити]] и [[сталагмити]] создавани со илјадници години, неколку галерии, столбови, ишарани тавани, разновиден пештерски накит, канал со вода, езерца, водопад висок седум метри, пет врела и уште облици и во должина од над петстотини метри<ref name="Милевски">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.igeografija.mk/Portal/?p=3047|title=Пештерата Убавица, една од најубавите во Македонија|last=Милевски|first=Ивица|date=15 септември 2012|work=ИГЕО портал|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=3 декември 2018}}</ref>. == Хидрографија == Во поголемиот дел на пештерата, со исклучок на влезниот канал (85 м), присутен е постојан подземен водотек. За време на пролетните месеци при топењето на снегот и висок [[водостој]], водите од подземниот водотек се излеваат и истекуваат од пештерата течејќи како силна река и поплавувајќи го патот и околината. Покрај многубројните и разновидните пештерски украси со кои изобилува пештерата, особено интересно е последното пештерско проширување (10×13&nbsp;м), во која се наоѓа подземен [[водопад]] висок 5 - 6 метри. == Животински свет == Покрај [[лилјаци]]те, во пештерата е застапен [[ендемизам|ендемскиот]] вид ''Ceuthophilus bukoviki'' од семејството на [[пештерски штурец|пештерските штурци]] (''Rhaphidophoridae''). ==Галерија== <gallery mode="packed" heights="100"> Податотека:Пештера Убавица 01.jpg|Подземниот водотек во внатрешноста на пештерата Податотека:Пештера Убавица 25.jpg|Поглед од внатрешноста кон отворот на пештерата Податотека:Пештера Убавица 10.jpg|Лилјаци во внатрешноста на пештерата Податотека:Пештера Убавица 14.jpg|Во внатрешноста на главниот пештерски ходник Податотека:Пештера Убавица 21.jpg|Пештерски украси - сталагмити Податотека:Пештера Убавица 22.jpg|Пештерски облици на таваницата Податотека:Пештера Убавица 09.jpg|Пештерски облици - столбови </gallery> == Поврзано == * [[Буковиќ (планина)]] * [[Пештери во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Ubavica cave}} * {{нмс|url=http://idsbiolozi.com/2016/04/%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%93%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0/|title=Убавината на пештерата Ѓоновица|last=|first=|date=28 април 2016|work=[[ИДСБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614155959/http://idsbiolozi.com/2016/04/%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%93%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0/|archive-date=2019-06-14|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}} * {{нмс|url=https://mms.mk/24198/%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%93%D0%BE%D0%BD/|title=Пештерата Убавица во гостиварска Ѓоновица ќе стане туристичка атракција|last=|first=|date=16 август 2018|work=ММС|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024001946/https://mms.mk/24198/%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%93%D0%BE%D0%BD/|archive-date=2020-10-24|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}} * {{нмс|url=http://matka-vrelo.com.mk/ekspedicija-gjonovica-2015/|title=Експедиција – Ѓоновица 2015|last=|first=|date=30 септември 2015|work=Спелеонуркачки клуб „Врело“|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}} * [https://mapio.net/pic/p-92841347/ Пештера Убавица] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20241208073638/https://mapio.net/pic/p-92841347/ |date=2024-12-08 }} — Mapio * [http://www.studiotecnicomt.it/Virtual_tour/Ubavica_Cave/05-Tour/Ubavica_2018.html Виртуелна прошетка низ Убавица] [[Категорија:Пештери во Македонија]] [[Категорија:Горна Ѓоновица]] j8u5q9ay2swxriio79y0is3pqxu81pu 0 20613 5611660 4975736 2026-08-19T20:09:46Z Ehrlich91 24281 5611660 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина | name = Стогово | other_name = | photo = Поглед на Стогово.jpg | photo_size = 300п | photo_caption = Воздушен поглед на планината од селото [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]] во [[Малесија]] | elevation_m = 2.273 м. | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | range = | area = 522 ^км2<ref>Заедно со планината [[Караорман]].</ref> | map = Македонија | map_caption = Местоположба на Стогово | map_size = 240 | parent_peak = [[Голем Рид (Стогово)|Голем Рид]] | label = Стогово | label_position = left | listing = | location = {{МКД}} | lat = 41.520833 | long = 22.877778 | coordinates = {{Coord|41|28|59.88|N|20|39|0|E|type:mountain_region:MK|display=inline,title}} | region_type = | region = }} '''Стогово''' — висока [[планина]] во [[Западна Македонија|западниот дел на Македонија]] која се протега делумно во меридијански правец север-југ, односно северозапад-југоисток. Заедно со планината [[Караорман]] зафаќаат површина од 522 км².<ref name=aleksandarstojmilov>{{наведена книга|last=Стојмилов|first=Александар|title=Географија на Република Македонија|language=македонски |publisher=Универзитет за туризам и менаџмент|year=2011|pages=56}}</ref> Според други извори нивната површина изнесува помалку (475,5 километри квадратни).<ref name="Геодив">{{ГеодивГеонас|глава=Планини|страница=100}}</ref> == Правец на протегање == Планината Стогово се наоѓа меѓу долината на [[Црн Дрим]] на запад и [[Сатеска]] од исток. На север и исток Стогово се надоврзува со планината [[Бистра]], а на југ преку врвот [[Бабин Срт]] (2.240 метри надморска височина) се надоврзува на планината [[Караорман]]. На север е ограничена со [[Мала Река]], [[Гарска Река]], Јамска Река и превојот Јама, а на југ преку [[Караорман]] допира до [[Охридско-струшка Котлина|Охридско-струшката Котлина]].<ref name="aleksandarstojmilov" /> На запад и југозапад падините на Стогово ги оградуваат [[Дебарска Котлина|Дебарското Поле]] и долината на реката [[Црн Дрим]] односно областите [[Дримкол]] и [[Малесија]], додека пак на исток и југоисток ги оградува [[Кичевска Котлина|Кичевската Котлина]] и северниот дел на областа [[Дебрца]]. Се протега во правец северозапад-југоисток.<ref name="aleksandarstojmilov" /> Планината е млада верижна со остри сртови и припаѓа на Шарскиот планински систем. Сртот е јасно изразен по целата должина, на места е заоблен, а наместа остар и слабо расчленет.<ref name="aleksandarstojmilov" /> Планинската страна свртена кон север од почетокот благо се спушта, а потоа стрмно паѓа кон долината на Мала Река и нејзините притоки Гарска и Јамска Река.<ref name="aleksandarstojmilov" /> Највисоки врвови се [[Голем Рид (Стогово)|Голем Рид]] - 2273 метри надморска височина, [[Бабин Срт]] - 2241 м.н.в., [[Стогово (врв)|Стогово]] - 2218 метри, [[Канеш]] - 2216 м.н.в. и има уште 7 други врвови повисоки од 2000 метри.<ref name="aleksandarstojmilov" /> [[Ѓорче Петров]] го дава следниот опис на правецот на протегање на Стгово: недалеку од [[Дебар]] преку [[Радика]], започнува планината Стогово, која врви кон југоисток под [[тап агол]] со [[Кораб]] и се покажува во Кичевско 3 часа на југозапад од градот [[Кичево]], со врвот Стогово.<ref name=gjorcepetrov>{{наведена книга|last=Петров|first=Гьорче|title=Материали по изучванието на Македония|language=бугарски |publisher=Печатница Вълковъ|year=1896|pages=10}}</ref> Тука таа завртува на југ и под името [[Караорман]] завршува во [[Охридско]].<ref name="gjorcepetrov" /> == Градба и природни одлики == Стогово е млада верижна планина која настанала за време на алпската орогенеза. Во геолошкиот состав се сретнуваат филитоиди, зелени шкрилци, карбонати, глинци, рожнаци и сл.<ref name=aleksandarstojmilov1>{{наведена книга|last= Стојмилов|first=Александар|title=Географија на Република Македонија|language=македонски|publisher=Универзитет за туризам и менаџмент |year=2011|pages=64}}</ref> За време на плеистоценот планината Стогово била зафатена со глацијација и денеска на неа се јавува леднички (леднички) релјеф како циркови, валови и морени. Во цирковите се јавуваат три леднички езера: [[Горно Езеро (Стогово)|Горно]] и [[Долно Езеро (Стогово)|Долно Езеро]] и езерото [[Маруша (езеро)|Маруша]].<ref name="aleksandarstojmilov" /> Застапеноста на флората е „по катови“ односно во подножјето се застапени листопадните букови и дабови шуми, кон врвот тие се заменети со боровите зимзелени шуми, а самите каменести врвови се опкружени со високотревнати [[пасишта]] познати под името „алпски пасишта“. Бројни пасишта и бачила има на зарамнетото било на планината наречено Голема и Мала Мегданица која е опркужена со врвовите Голем Рид на запад, Бабин Срт на југ и Стогово на исток. Во 2012 година, на источните падини на Стогово во [[Кичевско]] во два наврати биле пронајдени единки на [[рис]], во рамки на истражувањето на рисовите во [[Македонија]].<ref name="Нова Македонија">{{наведена мрежна страница|url=http://novamakedonija.com.mk/DetalNewsInstant.asp?vestInstant=10246|title=Фатен третиот рис на планината Стогово|date=2 ноември 2012|publisher=[[Нова Македонија]]|accessdate=9 септември 2015|location=Скопје}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Голем Рид на Стогово.JPG|Поглед кон гребнот на врвот Голем Рид Податотека:Бабин Срт на Стогово.JPG|Поглед кон врвот Бабин Срт (десно) Податотека:Стогово кон Бабин Срт.JPG|Глетка кон врвот Бабин Срт Податотека:Мегданица на Стогово.JPG|Глетка од пасиштата во месноста Мегданица Податотека:Планина во Маврово.jpg|Поглед кон Стогово од Лазарополе File:Езеро Маруша на Стогово 16.jpg|Ледничкото езеро [[Маруша (езеро)|Маруша]] на Стогово Податотека:Stogovo-kraj-Debarskoto Ezero.JPG|Поглед на Стогово кај Дебарското Езеро </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Stogovo}} [[Категорија:Стогово| ]] [[Категорија:Планини во Македонија]] mf5n2l61dxogqzmiog8x2q0ednla50i 5611662 5611660 2026-08-19T20:10:20Z Ehrlich91 24281 5611662 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина | name = Стогово | other_name = | photo = Поглед на Стогово.jpg | photo_size = 300п | photo_caption = Воздушен поглед на планината од селото [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]] во [[Малесија]] | elevation_m = 2.273 м. | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | range = | area = 522 ^км2<ref>Заедно со планината [[Караорман]].</ref> | map = Македонија | map_caption = Местоположба на Стогово | map_size = 240 | parent_peak = [[Голем Рид (Стогово)|Голем Рид]] | label = Стогово | label_position = left | listing = | location = {{МКД}} | lat = 41.4833 | long = 20.65 | coordinates = {{Coord|41|28|59.88|N|20|39|0|E|type:mountain_region:MK|display=inline,title}} | region_type = | region = }} '''Стогово''' — висока [[планина]] во [[Западна Македонија|западниот дел на Македонија]] која се протега делумно во меридијански правец север-југ, односно северозапад-југоисток. Заедно со планината [[Караорман]] зафаќаат површина од 522 км².<ref name=aleksandarstojmilov>{{наведена книга|last=Стојмилов|first=Александар|title=Географија на Република Македонија|language=македонски |publisher=Универзитет за туризам и менаџмент|year=2011|pages=56}}</ref> Според други извори нивната површина изнесува помалку (475,5 километри квадратни).<ref name="Геодив">{{ГеодивГеонас|глава=Планини|страница=100}}</ref> == Правец на протегање == Планината Стогово се наоѓа меѓу долината на [[Црн Дрим]] на запад и [[Сатеска]] од исток. На север и исток Стогово се надоврзува со планината [[Бистра]], а на југ преку врвот [[Бабин Срт]] (2.240 метри надморска височина) се надоврзува на планината [[Караорман]]. На север е ограничена со [[Мала Река]], [[Гарска Река]], Јамска Река и превојот Јама, а на југ преку [[Караорман]] допира до [[Охридско-струшка Котлина|Охридско-струшката Котлина]].<ref name="aleksandarstojmilov" /> На запад и југозапад падините на Стогово ги оградуваат [[Дебарска Котлина|Дебарското Поле]] и долината на реката [[Црн Дрим]] односно областите [[Дримкол]] и [[Малесија]], додека пак на исток и југоисток ги оградува [[Кичевска Котлина|Кичевската Котлина]] и северниот дел на областа [[Дебрца]]. Се протега во правец северозапад-југоисток.<ref name="aleksandarstojmilov" /> Планината е млада верижна со остри сртови и припаѓа на Шарскиот планински систем. Сртот е јасно изразен по целата должина, на места е заоблен, а наместа остар и слабо расчленет.<ref name="aleksandarstojmilov" /> Планинската страна свртена кон север од почетокот благо се спушта, а потоа стрмно паѓа кон долината на Мала Река и нејзините притоки Гарска и Јамска Река.<ref name="aleksandarstojmilov" /> Највисоки врвови се [[Голем Рид (Стогово)|Голем Рид]] - 2273 метри надморска височина, [[Бабин Срт]] - 2241 м.н.в., [[Стогово (врв)|Стогово]] - 2218 метри, [[Канеш]] - 2216 м.н.в. и има уште 7 други врвови повисоки од 2000 метри.<ref name="aleksandarstojmilov" /> [[Ѓорче Петров]] го дава следниот опис на правецот на протегање на Стгово: недалеку од [[Дебар]] преку [[Радика]], започнува планината Стогово, која врви кон југоисток под [[тап агол]] со [[Кораб]] и се покажува во Кичевско 3 часа на југозапад од градот [[Кичево]], со врвот Стогово.<ref name=gjorcepetrov>{{наведена книга|last=Петров|first=Гьорче|title=Материали по изучванието на Македония|language=бугарски |publisher=Печатница Вълковъ|year=1896|pages=10}}</ref> Тука таа завртува на југ и под името [[Караорман]] завршува во [[Охридско]].<ref name="gjorcepetrov" /> == Градба и природни одлики == Стогово е млада верижна планина која настанала за време на алпската орогенеза. Во геолошкиот состав се сретнуваат филитоиди, зелени шкрилци, карбонати, глинци, рожнаци и сл.<ref name=aleksandarstojmilov1>{{наведена книга|last= Стојмилов|first=Александар|title=Географија на Република Македонија|language=македонски|publisher=Универзитет за туризам и менаџмент |year=2011|pages=64}}</ref> За време на плеистоценот планината Стогово била зафатена со глацијација и денеска на неа се јавува леднички (леднички) релјеф како циркови, валови и морени. Во цирковите се јавуваат три леднички езера: [[Горно Езеро (Стогово)|Горно]] и [[Долно Езеро (Стогово)|Долно Езеро]] и езерото [[Маруша (езеро)|Маруша]].<ref name="aleksandarstojmilov" /> Застапеноста на флората е „по катови“ односно во подножјето се застапени листопадните букови и дабови шуми, кон врвот тие се заменети со боровите зимзелени шуми, а самите каменести врвови се опкружени со високотревнати [[пасишта]] познати под името „алпски пасишта“. Бројни пасишта и бачила има на зарамнетото било на планината наречено Голема и Мала Мегданица која е опркужена со врвовите Голем Рид на запад, Бабин Срт на југ и Стогово на исток. Во 2012 година, на источните падини на Стогово во [[Кичевско]] во два наврати биле пронајдени единки на [[рис]], во рамки на истражувањето на рисовите во [[Македонија]].<ref name="Нова Македонија">{{наведена мрежна страница|url=http://novamakedonija.com.mk/DetalNewsInstant.asp?vestInstant=10246|title=Фатен третиот рис на планината Стогово|date=2 ноември 2012|publisher=[[Нова Македонија]]|accessdate=9 септември 2015|location=Скопје}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Голем Рид на Стогово.JPG|Поглед кон гребнот на врвот Голем Рид Податотека:Бабин Срт на Стогово.JPG|Поглед кон врвот Бабин Срт (десно) Податотека:Стогово кон Бабин Срт.JPG|Глетка кон врвот Бабин Срт Податотека:Мегданица на Стогово.JPG|Глетка од пасиштата во месноста Мегданица Податотека:Планина во Маврово.jpg|Поглед кон Стогово од Лазарополе File:Езеро Маруша на Стогово 16.jpg|Ледничкото езеро [[Маруша (езеро)|Маруша]] на Стогово Податотека:Stogovo-kraj-Debarskoto Ezero.JPG|Поглед на Стогово кај Дебарското Езеро </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Stogovo}} [[Категорија:Стогово| ]] [[Категорија:Планини во Македонија]] 4dy7q26xfp6vspuriwh7kmb38b0l1p7 0 21763 5611655 5578528 2026-08-19T20:06:01Z Zafer 48674 Photo add 5611655 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFED00 | color2 = #163962 | clubname = Фенербахче | current = 2013–14 Fenerbahçe season| | image = [[Податотека:Fenerbahce.png|200px]] | fullname = Фенербахче Спорт клуб | nickname = ''Фенер'' | founded = [[3 мај]] [[1907]] | ground = [[Стадион Шукру Сараџоглу]]<br />[[Истанбул]], [[Турција]] | capacity = 53,715 | owner = | chrtitle = Претседател | | chairman = {{знамеикона|Турција}} Азиз Јилдирим | manager = {{знамеикона|Турција}} [[Исмаил Картал]] | mgrtitle = Тренер | | league = [[Податотека:SporTotoSuperLigLogo.png|20px]] [[Турска Супер лига]] | season = 2024-25 | position = 2-ри | website = http://www.fenerbahce.org/ | pattern_la1 = _fener2021h | pattern_b1 = _fener2021h | pattern_ra1 = _fener2021h | pattern_sh1 = _fener2021h | pattern_so1 = _fener1920t | leftarm1 = 000060 | body1 = 000060 | rightarm1 = 000060 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _fener2021a | pattern_b2 = _fener2021a | pattern_ra2 = _fener2021a | pattern_sh2 = _fener2021a | pattern_so2 = _fener2021a | leftarm2 = EFD990 | body2 = EFD990 | rightarm2 = EFD990 | shorts2 = EFD990 | socks2 = EFD990 | pattern_la3 = _fener2021t | pattern_b3 = _fener2021t | pattern_ra3 = _fener2021t | pattern_sh3 = _fener2021t | pattern_so3 = _fener2021t | leftarm3 = 021748 | body3 = 021748 | rightarm3 = 021748 | shorts3 = 021748 | socks3 = 021748 |}} '''ФК Фенербахче''' е професионален [[Турција|турски]] фудбалски клуб со седиште во градот [[Истанбул]]. Во моментов клубот се натпреварува во [[Турска Супер лига|Супер лигата на Турција]]. Клубот е основан во [[1907]] година од група на локални луѓе, а тоа го прави еден од првите фудбалски клубови формирани во Турција. Тие се еден од најуспешните фудбалски клубови во Турција,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.fenerbahce.org.tr/kurumsal/detay.asp?ContentID=23 |title=архивски примерок |accessdate=2015-10-30 |archive-date=2015-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219075745/http://www.fenerbahce.org.tr/kurumsal/detay.asp?ContentID=23 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.fotomac.com.tr/multimedya/galeri/futbol/kuluplerin-seyirci-ortalamalari?tc=30&page=4</ref> со 19 титули во [[Турска Супер лига|турското првенство]], 6 [[Фудбалски куп на Турција|Купа на Турција]] и 9 [[Суперкуп на Турција|Суперкупа]], а исто така тие никогаш во нивната историја не испаднале во пониските лиги. Клубот важи и за еден од клубовите со најмногу навивачи во Турција. Клубот игра на [[Стадион Шукру Сараџоглу|Стадионот Шукру Сараџоглу]] кој е со капацитет од 53,715. ==Историја== Фенербахче бил основан во [[Кадиќој]] областа во [[Истанбул]] од [[Зија Сонѓулен]] (1886-1936), Ајетулах бег (1888-1919) и Неџип Оканер (1892-1959). Оваа група на поединци го основале клубот тајно, со цел да се задржи на низок профил. Во тоа време, султанот [[Абдул Хамид II]], му забранувал на турскиот народ да основа клубови, па дури и да игра фудбал. На првата средба, Сонѓулен бил избран за прв претседател на клубот. Сè до промените во законите, кои дошле со [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[1907]] година, активностите на Фенербахче биле обавувани под строга тајност. Тимот се приклучи на [[Истанбулска фудбалска лига|Истанбулската фудбалска лига]] во [[1909]] година и во сезоната 1911-1912 го освоил своето прво првенство, минувајќи низ целата сезона без пораз. ==Бои и амблеми== Официјалните бои на клубот се [[жолта]]та и [[сина]]та ([[Податотека:Giallo e Blu (Strisce).png|20px]]). ==Титули== *'''{{Трофеј-Турција (Супер лига)}} [[Турска Супер лига|Турско првенство]]''' ** '''Победник (19) :''' 1959, 1960-1961, 1963-1964, 1964-1965, 1967-1968, 1969-1970, 1973-1974, 1974-1975, 1977-1978, 1982-1983, 1984-1985, 1988-1989, 1995-1996, 2000-2001, 2003-2004, 2004-2005, 2006-2007, 2010-2011, 2013-2014 *'''[[Фудбалски куп на Турција|Куп на Турција]]''' ** '''Победник (6) :''' 1967-1968, 1973-1974, 1978-1979, 1982-1983, 2011-2012, 2012-2013 *'''Куп на претседателот/[[Суперкуп на Турција]]''' ** '''Победник (9) :''' 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014 *'''Балкан куп ''' ** '''Победник (1) :''' 1966-67 *'''Куп Ататурк''' ** '''Победник (2) :''' 1964, 1998 *'''Куп на премиерот''' ** '''Победник (8) :''' 1945, 1946, 1950, 1973, 1980, 1988, 1992, 1998 *'''Куп на турските спортски новинари''' ** '''Победник (12) :''' 1969, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1982, 1985, 1986, 1994, 1995 *'''Куп на Истанбул''' ** '''Победник (16) :''' 1911-12, 1913-14, 1914-15, 1920-21, 1922-23, 1929-30, 1932-33, 1934-35, 1935-36, 1936-37, 1943-44, 1946-47, 1947-48, 1952-53, 1956-57, 1958-59 == Стадион == [[Податотека:FB-GS Seramoni.jpg|200п|десно|мини|Стадион Шукру Сараџолу]] {{Главна|Стадион Шукру Сараџоглу}} Фенербахче својте домашни натпревари ги игра на стадионот [[Стадион Шукру Сараџоглу|Шукру Сараџоглу]], који се наоѓа во [[Кадиќој]], азискиот дел на [[Истанбул]]. Стадионот е изграден во [[1908]] година, а реконструкцијата траела во периодот од [[1999]] до [[2006]] година. На овој стадион е одиграно финалето на [[Финале на Куп на УЕФА 2009|Купот на УЕФА 2009]]. ==Играчи== ===Моментален состав=== [[Податотека:Volkan Demirel'14-15.JPG|200px|thumb|right|Голманот [[Волкан Демирел]] е моментален капитен на клубот.]] [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Fenerbahçe 2026]] {{fs start}} {{fs player|no=1|pos=GK|nat=TUR|name=[[Волкан Демирел]] {{Капитен}}}} {{fs player|no=3|pos=DF|nat=TUR|name=[[Хасан Али Калдирим]]}} {{fs player|no=4|pos=DF|nat=CHL|name=[[Маурисио Исла]]}} {{fs player|no=5|pos=MF|nat=TUR|name=[[Мехмет Топал]]}} {{fs player|no=6|pos=DF|nat=TUR|name=[[Исмаел Којбаши]]}} {{fs player|no=7|pos=MF|nat=TUR|name=[[Алпер Потук]]}} {{fs player|no=8|pos=MF|nat=NGA|name=[[Викор Моузес]]}} {{fs player|no=9|pos=FW|nat=BRA|name=[[Роберто Солдадо]]}} {{fs player|no=11|pos=MF|nat=TUR|name=[[Мехмет Екичи]]}} {{fs player|no=13|pos=GK|nat=CMR|name=[[Карлос Камени]]}} {{fs player|no=14|pos=MF|nat=TUR|name=[[Махсун Чапкан]]}} {{fs player|no=15|pos=MF|nat=TUR|name=[[Сердар Азиз]]}} {{fs player|no=16|pos=MF|nat=NED|name=[[Ферди Кадиоглу]]}} {{fs player|no=17|pos=FW|nat=HON|name=[[Алберт Елис]]}} {{fs player|no=18|pos=MF|nat=TUR|name=[[Толгај Арслан]]}} {{fs player|no=19|pos=DF|nat=TUR|name=[[Шенер Озбајракли]]}} {{fs player|no=20|pos=FW|nat=GHA|name=[[Андре Ају]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=21|pos=MF|nat=SLO|name=[[Миха Зајц]]}} {{fs player|no=22|pos=FW|nat=SUI|name=[[Михаел Фреј]]}} {{fs player|no=25|pos=GK|nat=TUR|name=[[Берке Озер]]}} {{fs player|no=26|pos=MF|nat=TUR|name=[[Толга Чигерчи]]}} {{fs player|no=28|pos=MF|nat=FRA|name=[[Матје Валбуена]]}} {{fs player|no=31|pos=FW|nat=ALG|name=[[Ислам Слимани]]}} {{fs player|no=32|pos=MF|nat=BRA|name=[[Жаилсон Сикеира|Жаилсон]]}} {{fs player|no=33|pos=MF|nat=RUS|name=[[Роман Нојштадтер]]}} {{fs player|no=35|pos=GK|nat=TUR|name=[[Харун Текин]]}} {{fs player|no=37|pos=DF|nat=SVK|name=[[Мартин Шкртел]]}} {{fs player|no=39|pos=FW|nat=ALG|name=[[Јасин Бензија]]}} {{fs player|no=41|pos=DF|nat=TUR|name=[[Омер Чаки]]}} {{fs player|no=44|pos=DF|nat=TUR|name=[[Садик Чифтпинар]]}} {{fs player|no=54|pos=GK|nat=TUR|name=[[Ертан Ерсу]]}} {{fs player|no=66|pos=DF|nat=TUR|name=[[Огуз Каган Гучтекин]]}} {{fs player|no=80|pos=DF|nat=TUR|name=[[Серхат Кот]]}} {{fs player|no=99|pos=MF|nat=MKD|name=[[Елиф Елмас]]}} {{fs end}} == Надворешни врски == * [http://www.fenerbahce.org Официјална страна на клубот] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52692/profile/index.html Фенербахче на официјалната страна на УЕФА] == Наводи == {{рв|Fenerbahce}} {{наводи}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Турција|Фенербахче]] [[Категорија:ФК Фенербахче| ]] [[Категорија:Кадиќој]] mtbe06zwqmco8hde51ydjs8mm7u9zcj 5611854 5611655 2026-08-20T09:07:11Z Makenzis 67668 5611854 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFED00 | color2 = #163962 | clubname = Фенербахче | current = 2013–14 Fenerbahçe season| | image = [[Податотека:Fenerbahce.png|200px]] | fullname = Фенербахче Спорт клуб | nickname = ''Фенер'' | founded = [[3 мај]] [[1907]] | ground = [[Стадион Шукру Сараџоглу]]<br />[[Истанбул]], [[Турција]] | capacity = 53,715 | owner = | chrtitle = Претседател | | chairman = {{знамеикона|Турција}} Азиз Јилдирим | manager = {{знамеикона|Турција}} [[Исмаил Картал]] | mgrtitle = Тренер | | league = [[Податотека:SporTotoSuperLigLogo.png|20px]] [[Турска Супер лига]] | season = 2025-26 | position = 2-ри | website = http://www.fenerbahce.org/ | pattern_la1 = _fener2021h | pattern_b1 = _fener2021h | pattern_ra1 = _fener2021h | pattern_sh1 = _fener2021h | pattern_so1 = _fener1920t | leftarm1 = 000060 | body1 = 000060 | rightarm1 = 000060 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _fener2021a | pattern_b2 = _fener2021a | pattern_ra2 = _fener2021a | pattern_sh2 = _fener2021a | pattern_so2 = _fener2021a | leftarm2 = EFD990 | body2 = EFD990 | rightarm2 = EFD990 | shorts2 = EFD990 | socks2 = EFD990 | pattern_la3 = _fener2021t | pattern_b3 = _fener2021t | pattern_ra3 = _fener2021t | pattern_sh3 = _fener2021t | pattern_so3 = _fener2021t | leftarm3 = 021748 | body3 = 021748 | rightarm3 = 021748 | shorts3 = 021748 | socks3 = 021748 |}} '''ФК Фенербахче''' е професионален [[Турција|турски]] фудбалски клуб со седиште во градот [[Истанбул]]. Во моментов клубот се натпреварува во [[Турска Супер лига|Супер лигата на Турција]]. Клубот е основан во [[1907]] година од група на локални луѓе, а тоа го прави еден од првите фудбалски клубови формирани во Турција. Тие се еден од најуспешните фудбалски клубови во Турција,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.fenerbahce.org.tr/kurumsal/detay.asp?ContentID=23 |title=архивски примерок |accessdate=2015-10-30 |archive-date=2015-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219075745/http://www.fenerbahce.org.tr/kurumsal/detay.asp?ContentID=23 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.fotomac.com.tr/multimedya/galeri/futbol/kuluplerin-seyirci-ortalamalari?tc=30&page=4</ref> со 19 титули во [[Турска Супер лига|турското првенство]], 6 [[Фудбалски куп на Турција|Купа на Турција]] и 9 [[Суперкуп на Турција|Суперкупа]], а исто така тие никогаш во нивната историја не испаднале во пониските лиги. Клубот важи и за еден од клубовите со најмногу навивачи во Турција. Клубот игра на [[Стадион Шукру Сараџоглу|Стадионот Шукру Сараџоглу]] кој е со капацитет од 53,715. ==Историја== Фенербахче бил основан во [[Кадиќој]] областа во [[Истанбул]] од [[Зија Сонѓулен]] (1886-1936), Ајетулах бег (1888-1919) и Неџип Оканер (1892-1959). Оваа група на поединци го основале клубот тајно, со цел да се задржи на низок профил. Во тоа време, султанот [[Абдул Хамид II]], му забранувал на турскиот народ да основа клубови, па дури и да игра фудбал. На првата средба, Сонѓулен бил избран за прв претседател на клубот. Сè до промените во законите, кои дошле со [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[1907]] година, активностите на Фенербахче биле обавувани под строга тајност. Тимот се приклучи на [[Истанбулска фудбалска лига|Истанбулската фудбалска лига]] во [[1909]] година и во сезоната 1911-1912 го освоил своето прво првенство, минувајќи низ целата сезона без пораз. ==Бои и амблеми== Официјалните бои на клубот се [[жолта]]та и [[сина]]та ([[Податотека:Giallo e Blu (Strisce).png|20px]]). ==Титули== *'''{{Трофеј-Турција (Супер лига)}} [[Турска Супер лига|Турско првенство]]''' ** '''Победник (19) :''' 1959, 1960-1961, 1963-1964, 1964-1965, 1967-1968, 1969-1970, 1973-1974, 1974-1975, 1977-1978, 1982-1983, 1984-1985, 1988-1989, 1995-1996, 2000-2001, 2003-2004, 2004-2005, 2006-2007, 2010-2011, 2013-2014 *'''[[Фудбалски куп на Турција|Куп на Турција]]''' ** '''Победник (6) :''' 1967-1968, 1973-1974, 1978-1979, 1982-1983, 2011-2012, 2012-2013 *'''Куп на претседателот/[[Суперкуп на Турција]]''' ** '''Победник (9) :''' 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014 *'''Балкан куп ''' ** '''Победник (1) :''' 1966-67 *'''Куп Ататурк''' ** '''Победник (2) :''' 1964, 1998 *'''Куп на премиерот''' ** '''Победник (8) :''' 1945, 1946, 1950, 1973, 1980, 1988, 1992, 1998 *'''Куп на турските спортски новинари''' ** '''Победник (12) :''' 1969, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1982, 1985, 1986, 1994, 1995 *'''Куп на Истанбул''' ** '''Победник (16) :''' 1911-12, 1913-14, 1914-15, 1920-21, 1922-23, 1929-30, 1932-33, 1934-35, 1935-36, 1936-37, 1943-44, 1946-47, 1947-48, 1952-53, 1956-57, 1958-59 == Стадион == [[Податотека:FB-GS Seramoni.jpg|200п|десно|мини|Стадион Шукру Сараџолу]] {{Главна|Стадион Шукру Сараџоглу}} Фенербахче својте домашни натпревари ги игра на стадионот [[Стадион Шукру Сараџоглу|Шукру Сараџоглу]], који се наоѓа во [[Кадиќој]], азискиот дел на [[Истанбул]]. Стадионот е изграден во [[1908]] година, а реконструкцијата траела во периодот од [[1999]] до [[2006]] година. На овој стадион е одиграно финалето на [[Финале на Куп на УЕФА 2009|Купот на УЕФА 2009]]. ==Играчи== ===Моментален состав=== [[Податотека:Volkan Demirel'14-15.JPG|200px|thumb|right|Голманот [[Волкан Демирел]] е моментален капитен на клубот.]] [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Fenerbahçe 2026]] {{fs start}} {{fs player|no=1|pos=GK|nat=TUR|name=[[Волкан Демирел]] {{Капитен}}}} {{fs player|no=3|pos=DF|nat=TUR|name=[[Хасан Али Калдирим]]}} {{fs player|no=4|pos=DF|nat=CHL|name=[[Маурисио Исла]]}} {{fs player|no=5|pos=MF|nat=TUR|name=[[Мехмет Топал]]}} {{fs player|no=6|pos=DF|nat=TUR|name=[[Исмаел Којбаши]]}} {{fs player|no=7|pos=MF|nat=TUR|name=[[Алпер Потук]]}} {{fs player|no=8|pos=MF|nat=NGA|name=[[Викор Моузес]]}} {{fs player|no=9|pos=FW|nat=BRA|name=[[Роберто Солдадо]]}} {{fs player|no=11|pos=MF|nat=TUR|name=[[Мехмет Екичи]]}} {{fs player|no=13|pos=GK|nat=CMR|name=[[Карлос Камени]]}} {{fs player|no=14|pos=MF|nat=TUR|name=[[Махсун Чапкан]]}} {{fs player|no=15|pos=MF|nat=TUR|name=[[Сердар Азиз]]}} {{fs player|no=16|pos=MF|nat=NED|name=[[Ферди Кадиоглу]]}} {{fs player|no=17|pos=FW|nat=HON|name=[[Алберт Елис]]}} {{fs player|no=18|pos=MF|nat=TUR|name=[[Толгај Арслан]]}} {{fs player|no=19|pos=DF|nat=TUR|name=[[Шенер Озбајракли]]}} {{fs player|no=20|pos=FW|nat=GHA|name=[[Андре Ају]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=21|pos=MF|nat=SLO|name=[[Миха Зајц]]}} {{fs player|no=22|pos=FW|nat=SUI|name=[[Михаел Фреј]]}} {{fs player|no=25|pos=GK|nat=TUR|name=[[Берке Озер]]}} {{fs player|no=26|pos=MF|nat=TUR|name=[[Толга Чигерчи]]}} {{fs player|no=28|pos=MF|nat=FRA|name=[[Матје Валбуена]]}} {{fs player|no=31|pos=FW|nat=ALG|name=[[Ислам Слимани]]}} {{fs player|no=32|pos=MF|nat=BRA|name=[[Жаилсон Сикеира|Жаилсон]]}} {{fs player|no=33|pos=MF|nat=RUS|name=[[Роман Нојштадтер]]}} {{fs player|no=35|pos=GK|nat=TUR|name=[[Харун Текин]]}} {{fs player|no=37|pos=DF|nat=SVK|name=[[Мартин Шкртел]]}} {{fs player|no=39|pos=FW|nat=ALG|name=[[Јасин Бензија]]}} {{fs player|no=41|pos=DF|nat=TUR|name=[[Омер Чаки]]}} {{fs player|no=44|pos=DF|nat=TUR|name=[[Садик Чифтпинар]]}} {{fs player|no=54|pos=GK|nat=TUR|name=[[Ертан Ерсу]]}} {{fs player|no=66|pos=DF|nat=TUR|name=[[Огуз Каган Гучтекин]]}} {{fs player|no=80|pos=DF|nat=TUR|name=[[Серхат Кот]]}} {{fs player|no=99|pos=MF|nat=MKD|name=[[Елиф Елмас]]}} {{fs end}} == Надворешни врски == * [http://www.fenerbahce.org Официјална страна на клубот] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52692/profile/index.html Фенербахче на официјалната страна на УЕФА] == Наводи == {{рв|Fenerbahce}} {{наводи}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Турција|Фенербахче]] [[Категорија:ФК Фенербахче| ]] [[Категорија:Кадиќој]] 7n3btfk8dpra078vga6op2r83apjdvd 10 34115 5611591 5605951 2026-08-19T15:43:48Z Bjankuloski06 332 5611591 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Жупании во Хрватска | title = [[Жупании во Хрватска]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Coat of arms of Croatia.svg|десно|35п|Грбот на Хрватска]] | listclass = hlist | list1 = * [[Бјеловарско-билогорска Жупанија|Бјеловарско-билогорска]] * [[Бродско-посавска Жупанија|Бродско-посавска]] * [[Вараждинска Жупанија|Вараждинска]] * [[Вировитичко-подравска Жупанија|Вировитичко-подравска]] * [[Вуковарско-сремска Жупанија|Вуковарско-сремска]] * [[Загреб|Град Загреб]] * [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-неретванска]] * [[Загрепска Жупанија|Загрепска]] * [[Задарска Жупанија|Задарска]] * [[Истарска Жупанија|Истарска]] * [[Карловачка Жупанија|Карловачка]] * [[Копривничко-крижевска Жупанија|Копривничко-крижевска]] * [[Крапинско-загорска Жупанија|Крапинско-загорска]] * [[Личко-сењска Жупанија|Личко-сењска]] * [[Меѓимурска Жупанија|Меѓимурска]] * [[Осиечко-барањска Жупанија|Осиечко-барањска]] * [[Пожешко-славонска Жупанија|Пожешко-славонска]] * [[Приморско-горска Жупанија|Приморско-горска]] * [[Сисачко-мославинска Жупанија|Сисачко-мославинска]] * [[Сплитско-далматинска Жупанија|Сплитско-далматинска]] * [[Шибенско-книнска Жупанија|Шибенско-книнска]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за жупании во Хрватска| ]] [[Категорија:Предлошки за Хрватска]] [[Категорија:Жупании во Хрватска| ]] </noinclude> e15jyc7xge1t4lewfymmffmjoljjoun 0 34303 5611702 5493538 2026-08-19T21:27:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611702 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Феликс Менделсон | image = Felix Mendelssohn Bartholdy by Eduard Magnus (1833).jpg | caption = Портрет од 1846 година | alt = | birth_date = {{birth date|1809|02|03|df=y}} | birth_place = [[Хамбург]] | death_date = {{death date and age|1847|11|04|1809|02|03|df=y}} | death_place = [[Лајпциг]] | occupation = {{hlist|композитор|пијанист|ораганист|диригент}} | works = [[Список на композиции на Феликс Менделсон|Список на композиции]] | signature = Felix Mendelssohn Signature.png | signature_size = 150 }} '''Јакоб Лудвиг Феликс Менделсон Бартолди''' ({{langx|de|Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy}}; {{роден на|3|февруари|1809}} - {{починал на|4|ноември|1847}}) — германски [[композитор]], [[пијанист]] и [[диригент]] од времето на [[романтизам|романтизмот]].{{sfn|Temperley|2008|loc=§3}} Тој е истакнат претставник на роматизмот, но во неговото дело сепак е нагласено чувството за класична форма. Менделсон има голема заслуга за запознавањето и оживувањето на делото на [[Јохан Себастијан Бах]]. Со успех творел во сите подрачја на музичкото творештво, освен во операта. Меѓу неговите најдобри музички дела спаѓаат „''Виолински концерт во е-мол''“ и увертирата на „''Сонот на летната ноќ''“. ==Биографија== [[File:Mendelssohn Bartholdy 1821FXD.jpg|thumb|upright|alt=|Феликс Менделсон на 12 години]] Менделсон е роден е [[1809]] во град-државата [[Хамбург]]{{refn|Од 1806 година Хамбург бил независен град, [[Слободен царски град]] Хамбург; бил припоен кон [[Прво Француско Царство|Првото Француско Царство]] од Наполеон во 1810 година.|group=n}} во истата куќа каде што, една година подоцна, ќе се роди посветениот и првиот изведувач на неговиот концерт за виолина, [[Фердинанд Давид (музичар)|Фердинанд Давид]]{{sfn|Conway|2012|p=194}} во богатото [[Евреи|еврејско]] семејство{{sfn|Conway|2012|pp=147–148}} на прочуениот филозоф [[Мозес Менделсон]]. За разлика од некои композитори, тој не морал да се бори со родителите за своето главно занимање бидејќи родителите на Менделсон се грижеле за неговиот музички развој кога го виделе неговиот талент. По преселувањето во [[Берлин]],{{sfn|Mercer-Taylor|2000|p=1}} тој учел кај прочуени педагози, кај пијанистот Бергер, композиторот Целтер, а слушал насава и на филозофски факултет. Тој бил во директна врска со многу истакнати личности, претставници на уметноста и науката кои биле чести гости во домот на Менделсон. ==Кариера== Неговиот композиторски талент созреал рано. На 16-годишна возраст, Менделсон го напишал својот [[Октет (Менделсон)|Oктет]], дело кое се сметало за „''почеток на неговата зрелост како композитор''.<ref>{{cite web |url=http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=composition&composition_id=3182 |title=Kennedy Center notes |publisher=Kennedy-center.org |date=17 February 2011 |access-date=17 December 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616065112/http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=composition&composition_id=3182 |archive-date=16 June 2013 }}</ref> На свои 17 години ја напишал предиграта на „''Сонот на летната ноќ''“ според драмата на [[Вилијам Шекспир|Шекспир]], а година подоцна и единствената опера „''Свадбата на Гамачо''“. Веќе во млади години, Менделсон стекнал голема љубов и почитување кон делата на [[Јохан Себастијан Бах|Бах]]. Проучувајќи ги делата на Бах, Менделсон ја увидел сета негова величина и значење кои биле директна причина да предизвикат епохален потфат кај него, после изведбата на Баховата „''Пасија по Матеја''“ да биде повторно изведена во Берлин под диригентство на Менделсон. Тој датум претставува почеток на Баховта ренесанса со кое името Бах повторно станало врвна култура оставена на човештвото. Истата година Менделсон заминал во [[Лондон]] каде доживеал успех како [[диригент]] на некои свои творби. После престојот во [[Шкотска]] ја создал прочуената ''Шкотска симфонија'', а потоа заминал во [[Италија]] и [[Франција]]. Во Италија се запознал со [[Хектор Берлиоз]], а средоземното поднебје го инспирирал да ја напише прочуената Италијанска симфорнија. Во 1835 гоодина Менделсон заминал во [[Лајпциг]] каде го добил местото на градски диригент во местото Гевант Хаус. Тој го издигнал музички [[Лајпциг]] на врвно ниво, а во [[1843]] година го основал и [[Лајпцишки конзерваториум|Лајпцишкиот конзерваториум]] како прва установа од овој вид во Германија.{{refn|Кога била основана во 1843 година, оваа институција била официјално позната како „Leipziger Konservatorium der Musik“.<ref>[https://www.hmt-leipzig.de/de/home/hochschule/geschichte_hmt "Geschichte der Hochschule"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20241222172230/https://www.hmt-leipzig.de/de/home/hochschule/geschichte_hmt |date=2024-12-22 }}, {{in lang|de}}, website of the [[University of Music and Theatre Leipzig|Hochschule für Musik und Theater Felix Mendelssohn Bartholdy]], Leipzig, retrieved 26 January 2019.</ref> Властите на Менделсон на англиски јазик, на пример Р. Лари Тод и Ерих Вернер, го нарекуваат конзерваториум Лајпциг.{{sfn|Todd|2003|pp=450–451}}{{sfn|Werner|1963|pp=385–389}}|group=n}} Кога [[Фридрих Вилхелм IV]] дошол на прускиот престол во [[1840]] година со амбиции да го развие [[Берлин]] како културен центар (вклучувајќи го и формирањето музичко училиште и реформата на музиката за црквата), очигледниот избор да ги предводи овие реформи бил Менделсон. Тој не сакал да ја преземе задачата, особено во светлината на неговата постоечка силна позиција во Лајпциг.{{sfn|Todd|2003|pp=403–408}} Менделсон сепак поминал извесно време во Берлин, пишувајќи црковна музика како што е „ „[[Die Deutsche Liturgie]]“, и, на барање на кралот, музика за продукции на [[Софокле]] „[[Антигона (Софокле)|Антигона]]“ (1841 г.){{refn|Во 1842 година на Менделсон му беше доделена од страна на кралот чест [[Pour le Mérite]] за науки и уметности.<ref>{{cite book |last=Orden Pour le Mérite für Wissenschaften und Künste |date=1975 |title=Die Mitglieder des Ordens. 1 1842–1881. |url=http://www.orden-pourlemerite.de/plm/mgvita/mendelssohnbartholdy1809_vita.pdf |location=Berlin |publisher=Gebr. Mann Verlag |page=66 |isbn=978-3-7861-6189-9 |access-date=9 June 2018 |archive-date=27 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127014415/https://orden-pourlemerite.de/plm/mgvita/mendelssohnbartholdy1809_vita.pdf |url-status=dead }}</ref>|group=n}} Но, средствата за училиштето никогаш не се оствариле, а многу од ветувањата на дворот до Менделсон во врска со финансиите, титулата и програмирањето на концертите биле прекршени. Затоа тој не бил незадоволен што имал изговор да се врати во Лајпциг.{{sfn|Mercer-Taylor|2000|pp=163–164, 168–170, 182–185}} Во меѓувреме неговото здравје започнало да се нарушува, а непрекинатата работа целосно го исцрпило неговиот организам. Смртта на неговата сестра и татко го забрзал неговиот крај. Феликс Менделсон починал во 1847 година на 39 години. Како композитор, Менделсон е изразит лиричар и романтичната црта го поврзува во голема мера со [[Роберт Шуман|Шуман]]. Сепак Менделсон се одликува со сопствни поединечни односи, посебно во планот на мелодиката и односот на музичката форма. Кај него интелектот секогаш бил регулатор на музичката содржина која се движела во границите на прегледноста и формалната унапредност. Поради тоа не треба да не чудат зборовите на Менделсон за [[Хектор Берлиоз]] дека после прелистувањето на партитурите на Берлиоз, треба секогаш да се измијат рацете. Во разузданиот романтичарски период на Берлиоз, Менделсон гледал само неугледост, недостаток за смисла на симетрија, јаснотија и елеганција. Како и сите романтичари и Менделсон многу му посветил внимание на [[пијано]]то и дал огромно значење за него. И кај него минијатурите за пијано имаат значајна улога, а посебно 8-те книги т.н „''Песни без зборови''“ (48 клавирски минијатури). Неговата лирика целосно се искажува во овие програмски дела кои претставуваат своевидни слики оформени на оригинален начин. Од виртуозните дела за пијано најзначајни се: „''Сериозните варијации''“ оп.54, „''Рондо капричозо''“ оп.14. А, на полето на концертната музика тоа се двата концерти за [[пијано]] и [[оркестар]]. Сепак на планот на концертната музика најповеќе се издвојува генијалниот концерт за [[виолина]] и оркестар оп.64, еден од најуспешните дела. Во ова дело се здружени големата мелодиска инвенција, довршеноста на темата и големиот степен на виртуозитет. Од оркестарски дела најзначајни се увертирите и симфониите. Од увертирите: „''Хебриди''“, „''Сон на летната ноќ''“ а од симфониите се III во a-мол ''Шкотска симфонија'' и IV A-dur „''Италијанска симфонија''“. Менделсон се искажал во голема мера и на планот на вокалистички музичар. Пишувал соло песни, помали вокални ансамбли и хорска музика. Најуспешните дела во вокалниот род Менделсон ги дал на планот на ораториумот, форма коа привлекла бројни романтичарски композитори. Интересен е фактот дека слично како и [[Георг Фридрих Хендл|Хендл]] и [[Јозеф Хајдн|Хајдн]] и Менделсон ги пишувал ораториуми за [[Лондон]] и неговиот најпрочуен ораториум е ''Елијас'', кој бил првпат билв изведен во 1846 година во [[Бирмингем]] под диригентство на авторот. И покрај влијанието од Бах - неговиот ораториум дал и сопствен придонес во развојот на оваа форма преку типичните за него лирски музички уфрлувања на либретата за ораториумот. Феликс Менделсон имал огромната улога во музичкиот живот на [[Германија]] и [[Европа]] од првата половина на XVIII век. Сите заслуги како композитир и диригент и творец на Баховата преродба како и основа на Лајпциговиот конзерваториумот му обезбедиле трајно место во музичката историја. ==Забелешки== {{Reflist|group=n}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} {{EB1911 Poster|Mendelssohn-Bartholdy, Jakob Ludwig Felix|Felix Mendelssohn}} * {{Gutenberg author | id=Mendelssohn,+Felix | name=Felix Mendelssohn}}, {{Gutenberg author | id=Mendelssohn-Bartholdy,+Felix | name=Felix Mendelssohn-Bartholdy}} (Both these relate to Felix Mendelssohn, but the Gutenberg system lists him under both names). * {{Internet Archive author |sname=Felix Mendelssohn}} * {{Musopen|felix-mendelssohn}} * [http://www.saw-leipzig.de/forschung/projekte/leipziger-ausgabe-der-werke-von-felix-mendelssohn-bartholdy ''Leipzig Edition of the Works by Felix Mendelssohn Bartholdy''] edited by the Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig {{in lang|de}} Information about the ongoing complete edition. * [http://www.lieder.net/lieder/get_settings.html?ComposerId=5034 Texts and translations of vocal music by Mendelssohn] at [http://www.lieder.net The LiederNet Archive] * [http://www.uni-leipzig.de/~musik/web/index.php?main=institut&sub=briefausgabe Complete Edition: Leipzig Edition of the Letters of Felix Mendelssohn Bartholdy] {{in lang|de}} Information about the ongoing complete edition. * [http://themendelssohnproject.org/ The Mendelssohn Project] A project with the objective of "recording of the complete published and unpublished works of Felix and Fanny Mendelssohn" * {{Librivox author |id=15099}} * [http://www.library.yale.edu/musiclib/exhibits/mendelssohn/mendelssohn.htm A Renaissance Man Among the Romantics: Felix Mendelssohn at 200] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130201064436/http://www.library.yale.edu/musiclib/exhibits/mendelssohn/mendelssohn.htm |date=2013-02-01 }} A virtual exhibit of Mendelssohn manuscripts and early editions held at the Irving S. Gilmore Music Library, Yale University *{{BBC composer page|mendelssohn|Mendelssohn}} *[http://www.mendelssohninscotland.com Mendelssohn in Scotland] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210504062652/http://www.mendelssohninscotland.com/ |date=2021-05-04 }} * [https://archive.org/stream/charlesaucheste02shepgoog/charlesaucheste02shepgoog_djvu.txt Full text of ''Charles Auchester'' by Elizabeth Sheppard (1891 edition)] (her novel with a hero based on Mendelssohn) * Archival material at [https://library.leeds.ac.uk/special-collections-explore/439889 Leeds University Library] * [https://staatsbibliothek-berlin.de/die-staatsbibliothek/abteilungen/musik/sammlungen/bestaende/familie-mendelssohn/felix-mendelssohn-bartholdy-1809-1847#c190774 Resources on Felix Mendelssohn] at the [[Berlin State Library]] {{Германија-био-никулец}} {{Романтизам}} {{нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Менделсон, Феликс}} [[Категорија:Германски композитори]] [[Категорија:Германски диригенти]] [[Категорија:Германски пијанисти]] [[Категорија:Германски Евреи]] [[Категорија:Луѓе од Хамбург]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Апсолвенти на Хумболтовиот универзитет]] [[Категорија:Композитори на оргули]] 4g9mhggains8o6ikvotwld9f9a2u9jq 0 40268 5611640 227567 2026-08-19T18:31:23Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Екстремни вредности]] 5611640 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 44722 5611806 5423225 2026-08-20T08:06:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611806 wikitext text/x-wiki {{Infobox Province AR| province = Хухуј| image_flag = [[Податотека:Bandera de la Provincia de Jujuy.svg|200px]]| capital = [[Сан Салвадор де Хухуј]] | area = 53,219 | population = 611,888 (2001)| density = 11.5| governor = Волтер Барионуево| demonym = ''Хухуец (Jujeño)''| image_map = [[Податотека:Provincia de Jujuy, Argentina.png|200px]]| comments = |iso3166_2=Y }} [[Податотека:Pucará de Tilcara 01.JPG|thumb|left|200px|Рушевините на Пукара]] '''Хухуј''' ({{langx|es|Jujuy}}) е [[покраини во Аргентина|покраина]] во [[Аргентина]] сместена во крајниот северозапад на земјата. Се граничи со [[Чиле]] и [[Боливија]]. Единствен сосед од во аргентина ѝ е покраината [[Салта (покраина)|Салта]], со која се граничи на исток и југ. == Административна поделба == Провинцијата е поделена на 16 [[департман]]и (''departamentos''). <center><gallery> File:Cerro de los siete colores.jpg| File:Camino a Villa Nougues (Tucumán).jpg| File:Jujuy-Capital-P3110030.JPG| </gallery></center> == Поврзано == * [[Административна поделба на Аргентина]] == Надворешни врски == {{рв|Jujuy}} * [http://www.jujuy.gov.ar Управен портал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110304015316/http://www.jujuy.gov.ar/ |date=2011-03-04 }} (шпански) * [http://www.argentour.com/jujuying.html Опис на Хухуј] (англиски) {{Аргентина}} [[Категорија:Покраини во Аргентина]] nnlzxatmrzuoesqgweo2fa1p7ri2o6y 0 45877 5611859 5559980 2026-08-20T09:16:30Z Buli 2648 5611859 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Ottoman miniature of Murad II enthroned. ''[[Hünername]]'', {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Sultan of the Ottoman Empire]] ([[Падишах]]) | reign = 26 May 1421 – August 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Mehmed I]] | successor = [[Mehmed II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Mehmed II | successor1 = Mehmed II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Ottoman dynasty|Ottoman]] | house_type = Dynasty | father = [[Mehmed I]] | mother = [[Emine Hatun]] | birth_date = June 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Amasya]], [[Ottoman Sultanate]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Edirne]], Ottoman Sultanate | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] bkzeplmd6b5xm3pumrnzj7logrcah00 5611860 5611859 2026-08-20T09:18:12Z Buli 2648 5611860 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Ottoman miniature of Murad II enthroned. ''[[Hünername]]'', {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Sultan of the Ottoman Empire]] ([[Падишах]]) | reign = 26 May 1421 – August 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Mehmed II | successor1 = Mehmed II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Ottoman dynasty|Ottoman]] | house_type = Dynasty | father = [[Mehmed I]] | mother = [[Emine Hatun]] | birth_date = June 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Amasya]], [[Ottoman Sultanate]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Edirne]], Ottoman Sultanate | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] 6ftr0m6ujqwmncd0fu5bxglqu0ylzrr 5611861 5611860 2026-08-20T09:20:49Z Buli 2648 5611861 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Ottoman miniature of Murad II enthroned. ''[[Hünername]]'', {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Sultan of the Ottoman Empire]] ([[Падишах]]) | reign = 26 May 1421 – August 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Mehmed II | successor1 = Mehmed II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Ottoman dynasty|Ottoman]] | house_type = Dynasty | father = [[Mehmed I]] | mother = [[Emine Hatun]] | birth_date = June 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] 3vt31ko4i4854vl5ebvazgbd7ha5ro9 5611864 5611861 2026-08-20T09:22:35Z Buli 2648 5611864 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Ottoman miniature of Murad II enthroned. ''[[Hünername]]'', {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Sultan of the Ottoman Empire]] ([[Падишах]]) | reign = 26 May 1421 – August 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Mehmed II | successor1 = Mehmed II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = June 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] rqnccp3p0zv6ux5ci9lzpq9wpzqdfwd 5611868 5611864 2026-08-20T09:23:23Z Buli 2648 5611868 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Ottoman miniature of Murad II enthroned. ''[[Hünername]]'', {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Sultan of the Ottoman Empire]] ([[Падишах]]) | reign = 26 мај 1421 – август 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Мехмед II | successor1 = Мехмед II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = June 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] 9vxyqwts4g0wu1yiet3mnta7qobp8uo 5611870 5611868 2026-08-20T09:23:59Z Buli 2648 5611870 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Ottoman miniature of Murad II enthroned. ''[[Hünername]]'', {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Султан на Османлиската Империја]] ([[Падишах]]) | reign = 26 мај 1421 – август 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Мехмед II | successor1 = Мехмед II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = June 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] huwhnu8su9n0at16h1p9vbxahhthqw1 5611873 5611870 2026-08-20T09:24:41Z Buli 2648 5611873 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Ottoman miniature of Murad II enthroned. ''[[Hünername]]'', {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Султан на Османлиската Империја]] ([[Падишах]]) | reign = 26 мај 1421 – август 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Мехмед II | successor1 = Мехмед II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = јуни 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] gz2uuz8yuof2a8aglneygx97vteizi6 5611876 5611873 2026-08-20T09:26:29Z Buli 2648 5611876 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Османска минијатура на Мурад II на престолот. Хунернаме (Hünername), {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Султан на Османлиската Империја]] ([[Падишах]]) | reign = 26 мај 1421 – август 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Мехмед II | successor1 = Мехмед II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = јуни 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Мурат II |image_portrait= Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Murad II. - 2237 - Bavarian State Painting Collections.jpg |image_tugra=Tughra of Murad II.JPG |Military=Подем на Отоманското Царство |birth_date=јуни 1404 |birth_place={{роден во|Амасија}} |death_date={{починал на|3|февруари|1451}} |death_place={{починал во|Одрин}} |father=Мехмед I |mother=[[Емине Хатун]] |queen=[[Алима Хатун]]<br />[[Јени Хатун]]<br />[[Хума Хатун]]<br />Хатиџе Халима Хатун<br />[[Марија Бранковиќ]]<br />Халима Хатун |issue=Алаудин<br />[[Бујук Ахмед]]<br />Мехмед<br />Орхан<br />Хасан<br />Ќучук Ахмед<br />Хатиџе<br />Фатма<br / |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед I]] |after=[[Мехмед II]] |years=1421&ndash;44 |years2=1446&ndash;51}} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] tk4x305hbg15m1k9iwj6hzanm57wbxq 5611879 5611876 2026-08-20T09:27:13Z Buli 2648 5611879 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Османска минијатура на Мурад II на престолот. Хунернаме (Hünername), {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Султан на Османлиската Империја]] ([[Падишах]]) | reign = 26 мај 1421 – август 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Мехмед II | successor1 = Мехмед II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = јуни 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Muradiye Complex]], [[Bursa]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] h4pzu0us0hp47a2ety2ex9psnj2qrug 5611881 5611879 2026-08-20T09:28:42Z Buli 2648 5611881 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Османска минијатура на Мурад II на престолот. Хунернаме (Hünername), {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Султан на Османлиската Империја]] ([[Падишах]]) | reign = 26 мај 1421 – август 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Мехмед II | successor1 = Мехмед II | spouse = {{plainlist| *[[Hatice Halime Hatun]] *[[Hüma Hatun]] *[[Mara Branković|Mara Hatun]] * Yeni Hatun * Hundi Ümmügülsüm Hatun}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Mehmed II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = јуни 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Комплекс Мурадије]], [[Бурса]], Турција | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] tuqawwonyhwaovppiw9ks9k9g1mi8vb 5611884 5611881 2026-08-20T09:30:47Z Buli 2648 5611884 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Мурат II | title = [[Гази]] | image = Murad II. Hünername, folio 143b. TSMK Hazine 1523 (created 1584-1588).jpg | caption = Османска минијатура на Мурад II на престолот. Хунернаме (Hünername), {{circa|1584–88}}, TSMK Hazine 1523 | succession = [[Султан на Османлиската Империја]] ([[Падишах]]) | reign = 26 мај 1421 – август 1444 | reign_type = First reign | predecessor = [[Мехмед I]] | successor = [[Мехмед II]] | reign1 = септември 1446 – 3 февруари 1451 | reign_type1 = Second reign | predecessor1 = Мехмед II | successor1 = Мехмед II | spouse = {{plainlist| *[[Хатиџе Халиме Хатун]] *[[Хума Хатун]] *[[Мара Бранковиќ|Мара Хатун]] * Јени Хатун * Хунди Уммигулсум Хатун}} | spouse_type = Consorts | issue = [[Мехмед II]] | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Murad bin Mehemmed Han<ref>Avery Plaw, (2012), ''The Metamorphosis of War'', p. 128</ref> | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед I]] | mother = [[Емине Хатун]] | birth_date = јуни 1404<ref name=tdv>{{TDV Encyclopedia of Islam|title=Murad II|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii|last=Inalcik|first=Halil|volume=31|pages=164–172}}</ref> | birth_place = [[Амасија]], [[Османлиски Султанат]] | death_date = {{death date and age|1451|2|3|1404|6|16|df=yes}} | death_place = [[Одрин]], Османлиски Султанат | burial_date = | burial_place = [[Комплекс Мурадије]], [[Бурса]], Турција | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Murad_II.svg }} '''Мурат II''' — шестиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. На власт бил од [[1421]] до [[1451]] година со исклучок во периодот помеѓу [[1444]]–[[1446]] година. На власт дошол по смртта на татко му, [[Мехмед I]]. == Рани години == Мурат II е роден во јуни [[1404]] година во Амасија, центар на владеаните од татко му Мехмед во времето на граѓанската војна. Во тоа време османлиските територии биле расзелени меѓу синовите на Бајазит. По крајот на граѓанската војна, Мехмед II излегол како победник. Мајка на Мурат II била Емине хатун, ќерка на емирот на Дулкадир. Мурат најверојатно поголемиот дел од своето детство го поминал во Амасија. Во 1416 година кога имал само 12 години тој бил дел од армијата на военоначалникот Бајазит паша кој го задушил востанието на [[Мустафа Челебија|Мустафа]] заедно со [[Бедредин Симави]] во [[Ајден]] и [[Сарухан]]. Неговиот татко починал во [[1421]] година, но неговите најблиски соработници ја зачувале тајната до пристигање на неговото тело во Бурса и прогласувањето на Мурат за нов султан, Двајца од неговите браќа, Јусуф и Махмуд биле ослепени и затворени во Бурса. Но тоа не ја спречила расправата за престолот бидејќи византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] го пуштил [[Мустафа Челебија]] од ропство, кој бил последниот жив син на Бајазит I. Мустафа Челебија бил признаен како [[вазал]] на царот и му ветувал значителни територијални отстапки, вклучувајќи го Галиполе. Така на 15 август 1421 година тој му помогнал да замине во Галиполе каде тој ја поразил армијата на Мурат II на чело со Бајазит паша а по ова влегол триумфално во Едрене. По воспоставувањето на контрола над Румелија тој се откажал од договорите со византискиот цар и во зимата своите војски ги насочил кон Бурса. Двете армии се сретнале кај реката Нилуфер, но до конечна пресметка не дошло бидејќи голем дел од луѓето на Мустафа Челебија преминале на страната на Мурат. Со помош на управителот на Џенова, Мурат го проследил на Мустафа кон Румелија каде го заробил и го обесил во Едрене. По крајот на Мустафа, Мурат своите војски ги насочил кон Византија, кои биле сојузници на Мустафа. На 10 јуни 1422 година била [[Опсада на Цариград (1422)|опседната престолнината]] [[Цариград]] во лично присуство на Михаилоглу Мехмед, а во исто време Евреносоглу Барак започнал со [[Опсада на Солун (1422–1430)|осумгодишната опсада]] на [[Солун]]. Додека војските на Мурат ги опсадувале Цариград и Солун, неговиот помлад брат Мустафа ја придобил поддршката од анадолските емири од Гермијан и КараманНа почетокот на септември 1422 година принцот Мустафа заедно со војските на Гермијан и Караман започнале да ја опсадуваат Бурса. Со приближувањето на муратовите војски, Мустафа побегнал најпрвин во Цариград а потоа во Изник. Кон крајот на јануари 1423 година Мустафа бил убиен. == (1430 — 1437) == Мурат II ги укинал сите кнежевства во Анадолија и под своја власт ги ставил Џандаридите и Караманидите. Додека, Мурат бил зафатен во војната со својот чичко Мустафа и својот помлад брат Мустафа, во Влашка синот на војводата Мирче, [[Влад Дракул]] освоил дел од османлиските територии, по текот на реката [[Дунав]]. Исто така и Венеција имала претензии кон [[Солун]] и [[Мореја]], притоа во летото 1423 година Венецијанците склопиле сојуз со [[Византија]], со што Солун кој бил под османлиска опсада и бил отстапен на [[Венеција]]. Османлиите на 22 февруари 1424 година склопиле договор со пратениците на Византија, Лука Нотарас, Мануил Мелахрен и Сфранцес. Со овој договор византискиот цар [[Мануил II Палеолог]] се обврзал да му плаќа на султанот 3.000 сребреника годишно и да отстапи дел од градовите по брегот на Црното Море и територијата по текот на реката [[Струма]]. На тој начин безмалку Византија се претворила во вазална земја на османлиската држава. Со цел да ја среди внатрешната состојба во државата, Мурат II влегол во војна и со владетелот на Синоп и Кастамонија, Исфендароглу и го поразил. Пред паѓањето на [[Солун]] во [[1430]] година, османлиската армија на чело со Синан паша се насочила кон [[Епир]] каде била освоена [[Јанина]]. Во исто време започнале нападите кон [[Јован Кастриот]] во денешна Албанија и биле заземени голем дел од неговите територии. Во следните години во регионот постојано избувнувале востанија, а во 1433 година конечно биле ставени под контрола. [[Јован Кастриот]] се прогласил за османлиски вазал и во дворот на Мурат го испратил својот син Ѓорги, познат подоцна како [[Скендербег]]. Во 1435 година тој испратил војска во [[Србија]] каде било потврдено вазалството на [[Ѓорги Бранковиќ]], а самиот Мурат се оженил за неговата ќерка [[Марија Бранковиќ]]. Во 1437 година пак започнал повторно конфликт со [[Караманија]] во кои Мурат успеал да ги придобие [[Бејшехир]] и [[Акшехир]]. == (1437 — 1444) == Смртта на унгарскиот крал Сигисмунд Луксембуршки на крајот на [[1437]] година го ставил почетокот на новиот судир помеѓу Османлиското Царство и Унгарија. Во почетокот на следната година Мурат повел голема армија во која се вклучил и влашкиот војвода Влад II Дракула, и без да сретне сериозна отпор ја разграбил Трансилванија. Потоа од непознати причини се свртел против христијанските си вазали, го затворил Влад Дракула во [[Галиполе]] и го нападнал Жорги Бранковиќ. Во 1438 година ги зазел [[Зворник]] и [[Сребреница]], а главниот град на Бранковиќ [[Смедерево]] паднало на [[29 август]] по тримесечна опсада. Во [[1440]] година починал унгарскиот крал Албрехт Хабсбург и Османлиите се обиделе да го искористат династичниот спор меѓу неговата вдовица и полскиот крал [[Владислав III]]. На двапати во текот на 1441 и 1442 година Османлиите влегле во [[Трансилванија]], но биле одбиени од [[Јанош Хуњади]]. Во меѓувреме, во текот на летото на 1442 година Мурат го ставил под опсада но без успех Цариград, поддржувајќи го Димитар Палеолог против брат му, императорот [[Јован VIII Палеолог]]. Уште во [[1439]] година била склучена Фирентинска унија, според која византиската црква била ставена под владеење на [[папа]]та во [[Рим]]. Таа дала поттик за создавање на антиосманлиска унија, во која освен папата и [[Византија]] се придружиле и [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], [[Бургундија]] и Унгарија. Успесите на Хуњади ги поттикнало сојузниците и во 1443-1444 година папата, [[Венеција]] и [[Бургундија]] започнале со изградба на голема флота за војување во [[Егејско Море]]. Во летото на [[1443]] година, поттикнати од царот на Византија, емирот на Караманија ги нападнал османлиските територии во Анадолија, достигнувајќи до Гермијан, но откако Мурат преминал во Мала Азија со своите војници бил склучен мир. По враќањето во [[Едрене]] Мурат дознал за почнатиот во октомври [[Долгата кампања на Јанош Хуњади|голем унгарски поход]]. Нападот ги оставил Османлиите неподготвени и изненадени. Унгарците напредувале успешно на југ зазимајќи ги Ниш, Пирот и Софија. Решителна битка се одвила на просторот меѓу Софија и Златница кога двете армии биле раководени од султанот Мурат и Јанош. Во оваа битка Османлиите излегле како победници, а унгарските сили се повлекле кон Белград, а османлиските кон Едрене. По повторното влегување на Османлиите во Софија започнала убивање на месното население кое претходно ги поддржувало на сојузничките сили. Кон крајот на 1443 година пак, синот на Јован Кастриоти, Скендербег, ја отфрлил османлиската власт и се прогласил за самостоен владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]]. Турскиот гарнизон бил уништен, а востаниците го замениле османлискмото знаме со знаме со црвена основа и двоглав орел кој во тоа време бил симбол на [[Византија]] и на [[христијанство]]то. По освојувањето на Кроја востаниците се упатиле кон централна [[Албанија]] каде што ослободиле уште неколку градови. Востанието било поддржано од селаните. По победата, Скендербег во ослободените области формирал принципати, а на чело на еден од нив бил лично тој. Во 1444 година Скендербег го свикал народното собрание на сите главатари коишто всушност биле албанските феудалци и со нив решил да се формира Албанска лига како воено-политички сојуз. Во март [[1444]] година во Леш албанските феудалци се договориле за командант на војската да биде прогласен [[Скендербег]], и да се формира Лига на албанските феудалци со цел феудалците за да ја поддржат борбата и годишно да собираат по 200.000 златни дукати. Меѓутоа и покрај договореното феудалците ја задржале својата автономија, а Скендербег од нив се разликувал само по тоа што бил прв меѓу еднаквите. И покрај притисокот на папата и Венеција за продолжување на војната, Унгарците биле воздржани и во текот на летото на [[1444]] година склучиле десетгодишно примирје со Мурат II, а Бранковиќ го вратил градот Смедерево. Сепак само неколку дена подоцна Владислав бил убеден од папскиот легат Јулијан да го наруши мирот и да започне нов поход против Османлиите. Причина за тоа била и благопријатната воено-политичка ситуација. Во тоа време Обединетата папско-венецијанско-бургундска флота пристигнала на [[Дарданели]]те, а емирот на Караманија извршил повторно напад врз Османлиите. Од овој конфликт Караманија повторно ги вратила градовите Бејшехир и Акшехир, но нејзиниот емир се прогласил за вазал на османлискиот султан. кон крајот на август или почетокот на септември 1444 година, според неразјаснети причини Мурат II абдицирал од престолот во корист на својот син [[Мехмед II|Мехмед]]. Според некои извори, причината за неговата абдикација била преголемата тага по својот син Алаедин кој бил убиен за време на војната со Караманија. == (1444 — 1451) == Абдикацијата на Мурат и формалното преземање на власта од страна на неговиот дванаесетгодипен син Мехмед од страна на христијанските сојузници било сметано како внатрешно ослабување на државата. Во почетокот на октомври 1444 година станало јасно за голем воен поход организиран од страна на Унгарија. На чело на походот застанале [[Владислав III]], Јанош Хуњади и папскиот претставник [[Џулијано Чезарини]]. Христијанските сојузници успеале да преземат неколку тврдини и се упатиле кон Варна. Овие настани во престолнината [[Едрене]] била примена во паника, па градот бил дополнително евакуиран. Во исто време Мурат бил повикан од Маниса. Бидејќи Дарданелите биле блокирани, Мурат навлегол во [[Румелија]] преку [[Босфор]]от на [[15 октомври]] со помош на Џенова. По пристигнувањето на [[Едрене]], Мурат го оставил својот син во заштитениот град, а самиот тој се насочил кон Несебар и Црно Море. Така, на [[10 ноември]] [[1444]] година се одвила [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], во која христијанските сојузници доживеале пораз. Ова битка воедно е и последен опит [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] да биде протерена од [[Балкан|Балканскиот Полуостров]], како и една од последните во т.н. [[Крстоносни војни]].<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. По крајот на битката, Мурат повторно се повлекол во [[Маниса]]. Во почетокот на 1446 година во престолнината избувнале немири предизвикани од страна на јаничарите. По ова, големиот везир Халил започнал да го убедува на Мехмед да се откаже од престолот. Мехмед го прифатил предлогот и Мурат повторно застанал на чело на земјата. Веднаш по ова, Мурат објавил поход кон Константин Палеолог во Пелопонез. Константин по ова станал османлиски вазал. Во меѓувреме на Балканот своите територии ги проширил [[Скендербег]] и ги загрозил позициите на Венеција. Во 1448 година Мурат со поддршка од Венеција започнал поход против Скендербег [[Втора опсада на Светиград (1449)|зазимајќи го Светиград]], но по ова тој се повлекол поради можната опасност од Унгарија. Во август 1448 година Мурат започнал со нова мобилизација на армијата и издвоил последователна [[Битка на Косово (1448)|победа на Косово]]. Унгарците сметале дека на Косово ќе добијат помош од страна на албанските сили на [[Скендербег]], но до тоа не дошло главно поради разбивањето на унгарската војска. Во оваа битка не учествувал српскиот деспот [[Ѓурак Бранковиќ]], бидејќи сметал дека османлиската војска е премногу силна за да се сопре нејзината инвазија. Затоа, Јанош Хуњади, Србија ја сметал за непријател во војната. Главно поради ова, по неговото повлекување Јанош Хуњади бил заробен од страна на српските сили. Бранковиќ побарал огромен откуп за Хуњади. По неколкумесечните преговори, тој бил ослободен за 100.000 дукати. Во 1450 година Мурат II ја опседнал [[Прва опсада на Кроја (1450)|Кроја]]. Опсаата на [[Кроја]] започнала на [[14 мај]] [[1450]] година, и истата траела до [[23 ноември]] [[1450]] година. Неуспешната опсада на Османлиите ги чинела околу 20.000 мртви војници наспроти само околу 1.000 Албанци. Според Марин Берлети, самиот султан починал од болест по видената слика во Кроја.<ref>''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis'' by [[Marin Barleti]]</ref> Сепак, познато е дека тој починал во [[Едрене]] во [[1451]] година.<ref>Gibbon p. 465, note 42.</ref> Се смета дека Мурат бил приморен да ја повлече опсадата поради доаѓањето на зимата.<ref name="Housley90">Housley p. 90.</ref> Сепак, најверојатно се повлекол поради големите загуби кои биле предизвикани од страна на албанските герилски сили.<ref>Francione p. 93.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Murad II}} *[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 Encyclopædia Britannica] {{Семарх|url=https://archive.today/20121208212614/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9054316 |date=2012-12-08 }} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Родени во 1404 година]] [[Категорија:Деца на Мехмед I]] [[Категорија:Мурат II| ]] lkmd7vz589bcclmu94bxg8dhpuep7ph 0 45879 5611847 5559996 2026-08-20T08:57:00Z Buli 2648 5611847 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Bayezid II | title = [[Basileus]] and [[autokrator]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature | more_text = | reign = 22 May 1481 – 24 April 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Mehmed II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Selim I]] | succession = [[List of sultans of the Ottoman Empire|Sultan of the Ottoman Empire]]<br/>([[Padishah]]) | spouse = {{ubli|[[Şirin Hatun]]|[[Hüsnüşah Hatun]]|[[Bülbül Hatun]]|[[Nigar Hatun]]|[[Gülruh Hatun]]|[[Gülbahar Hatun (wife of Bayezid II)|Gülbahar Hatun]]|[[Ferahşad Hatun|Muhtereme Ferahşad Hatun]]|[[#Consorts|Others]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Aynışah Sultan]]|[[Şehzade Abdullah (son of Bayezid II)|Şehzade Abdullah]]|[[Ayşe Sultan (daughter of Bayezid II)|Ayşe Sultan]]|[[Şehzade Ahmed (son of Bayezid II)|Şehzade Ahmed]]|[[Gevhermüluk Sultan]]|[[Şehzade Korkut]]|[[Şehzade Şehinşah]]|[[Selim I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Ottoman dynasty|Ottoman]] | house_type = Dynasty | father = [[Mehmed II]] | mother = [[Gülbahar Hatun (wife of Mehmed II)|Gülbahar Hatun]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Didymoteicho|Dimetoka]], [[Ottoman Empire]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Abalar, [[Havsa]], [[Ottoman Empire]] | burial_date = | burial_place = [[Bayezid II Mosque, Istanbul]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Бајазит II |image_portrait= Beyazid II.jpg |image_tugra=Tughra of Bayezid II.JPG |Military=Територијално проширување на Отоманското Царство |birth_date=[[3 декември]] 1447 |birth_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |death_date={{починал на|26|мај|1512}} |death_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |father=Мехмед II |mother=[[Мјукриме Хатун]] |queen=[[Ајше Хатун]]<br /> |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед II]] |after=[[Селим I]] |years=1481&ndash;1512}} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] 2h36elzn3wdg44n81pe7msnvq1sk4jt 5611848 5611847 2026-08-20T08:59:08Z Buli 2648 5611848 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Бајазит II | title = [[Basileus]] and [[autokrator]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature | more_text = | reign = 22 мај 1481 – 24 април 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Мехмед II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Селим I]] | succession = [[List of sultans of the Ottoman Empire|Sultan of the Ottoman Empire]]<br/>([[Padishah]]) | spouse = {{ubli|[[Şirin Hatun]]|[[Hüsnüşah Hatun]]|[[Bülbül Hatun]]|[[Nigar Hatun]]|[[Gülruh Hatun]]|[[Gülbahar Hatun (wife of Bayezid II)|Gülbahar Hatun]]|[[Ferahşad Hatun|Muhtereme Ferahşad Hatun]]|[[#Consorts|Others]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Aynışah Sultan]]|[[Şehzade Abdullah (son of Bayezid II)|Şehzade Abdullah]]|[[Ayşe Sultan (daughter of Bayezid II)|Ayşe Sultan]]|[[Şehzade Ahmed (son of Bayezid II)|Şehzade Ahmed]]|[[Gevhermüluk Sultan]]|[[Şehzade Korkut]]|[[Şehzade Şehinşah]]|[[Selim I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Ottoman dynasty|Ottoman]] | house_type = Dynasty | father = [[Mehmed II]] | mother = [[Gülbahar Hatun (wife of Mehmed II)|Gülbahar Hatun]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Didymoteicho|Dimetoka]], [[Ottoman Empire]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Abalar, [[Havsa]], [[Ottoman Empire]] | burial_date = | burial_place = [[Bayezid II Mosque, Istanbul]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Бајазит II |image_portrait= Beyazid II.jpg |image_tugra=Tughra of Bayezid II.JPG |Military=Територијално проширување на Отоманското Царство |birth_date=[[3 декември]] 1447 |birth_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |death_date={{починал на|26|мај|1512}} |death_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |father=Мехмед II |mother=[[Мјукриме Хатун]] |queen=[[Ајше Хатун]]<br /> |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед II]] |after=[[Селим I]] |years=1481&ndash;1512}} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] dyu7kojw5jer855or0mgfn94jieajf7 5611849 5611848 2026-08-20T09:01:30Z Buli 2648 5611849 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Бајазит II | title = [[Basileus]] and [[autokrator]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Портрет на Бајазит II од османлиска минијатура од XVI век | more_text = | reign = 22 мај 1481 – 24 април 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Мехмед II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Селим I]] | succession = [[List of sultans of the Ottoman Empire|Sultan of the Ottoman Empire]]<br/>([[Padishah]]) | spouse = {{ubli|[[Şirin Hatun]]|[[Hüsnüşah Hatun]]|[[Bülbül Hatun]]|[[Nigar Hatun]]|[[Gülruh Hatun]]|[[Gülbahar Hatun (wife of Bayezid II)|Gülbahar Hatun]]|[[Ferahşad Hatun|Muhtereme Ferahşad Hatun]]|[[#Consorts|Others]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Aynışah Sultan]]|[[Şehzade Abdullah (son of Bayezid II)|Şehzade Abdullah]]|[[Ayşe Sultan (daughter of Bayezid II)|Ayşe Sultan]]|[[Şehzade Ahmed (son of Bayezid II)|Şehzade Ahmed]]|[[Gevhermüluk Sultan]]|[[Şehzade Korkut]]|[[Şehzade Şehinşah]]|[[Selim I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Mehmed II]] | mother = [[Gülbahar Hatun (wife of Mehmed II)|Gülbahar Hatun]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Didymoteicho|Dimetoka]], [[Ottoman Empire]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Abalar, [[Havsa]], [[Ottoman Empire]] | burial_date = | burial_place = [[Bayezid II Mosque, Istanbul]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Бајазит II |image_portrait= Beyazid II.jpg |image_tugra=Tughra of Bayezid II.JPG |Military=Територијално проширување на Отоманското Царство |birth_date=[[3 декември]] 1447 |birth_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |death_date={{починал на|26|мај|1512}} |death_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |father=Мехмед II |mother=[[Мјукриме Хатун]] |queen=[[Ајше Хатун]]<br /> |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед II]] |after=[[Селим I]] |years=1481&ndash;1512}} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] qh30epuj5xtxf2idfi5u7nggl1eb998 5611851 5611849 2026-08-20T09:03:17Z Buli 2648 5611851 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Бајазит II | title = [[Basileus]] and [[autokrator]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Портрет на Бајазит II од османлиска минијатура од XVI век | more_text = | reign = 22 мај 1481 – 24 април 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Мехмед II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Селим I]] | succession = [[Список на султани на Османлиското Царство|Султан на Османлиската Империја]]<br/>([[Падишах]]) | spouse = {{ubli|[[Şirin Hatun]]|[[Hüsnüşah Hatun]]|[[Bülbül Hatun]]|[[Nigar Hatun]]|[[Gülruh Hatun]]|[[Gülbahar Hatun (wife of Bayezid II)|Gülbahar Hatun]]|[[Ferahşad Hatun|Muhtereme Ferahşad Hatun]]|[[#Consorts|Others]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Aynışah Sultan]]|[[Şehzade Abdullah (son of Bayezid II)|Şehzade Abdullah]]|[[Ayşe Sultan (daughter of Bayezid II)|Ayşe Sultan]]|[[Şehzade Ahmed (son of Bayezid II)|Şehzade Ahmed]]|[[Gevhermüluk Sultan]]|[[Şehzade Korkut]]|[[Şehzade Şehinşah]]|[[Selim I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Mehmed II]] | mother = [[Gülbahar Hatun (wife of Mehmed II)|Gülbahar Hatun]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Didymoteicho|Dimetoka]], [[Ottoman Empire]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Abalar, [[Havsa]], [[Ottoman Empire]] | burial_date = | burial_place = [[Bayezid II Mosque, Istanbul]], Turkey | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Бајазит II |image_portrait= Beyazid II.jpg |image_tugra=Tughra of Bayezid II.JPG |Military=Територијално проширување на Отоманското Царство |birth_date=[[3 декември]] 1447 |birth_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |death_date={{починал на|26|мај|1512}} |death_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |father=Мехмед II |mother=[[Мјукриме Хатун]] |queen=[[Ајше Хатун]]<br /> |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед II]] |after=[[Селим I]] |years=1481&ndash;1512}} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] nzj159j3o59knrh2anfozc7401c0ief 5611853 5611851 2026-08-20T09:06:53Z Buli 2648 5611853 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Бајазит II | title = [[Basileus]] and [[autokrator]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Портрет на Бајазит II од османлиска минијатура од XVI век | more_text = | reign = 22 мај 1481 – 24 април 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Мехмед II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Селим I]] | succession = [[Список на султани на Османлиското Царство|Султан на Османлиската Империја]]<br/>([[Падишах]]) | spouse = {{ubli|[[Şirin Hatun]]|[[Hüsnüşah Hatun]]|[[Bülbül Hatun]]|[[Nigar Hatun]]|[[Gülruh Hatun]]|[[Gülbahar Hatun (wife of Bayezid II)|Gülbahar Hatun]]|[[Ferahşad Hatun|Muhtereme Ferahşad Hatun]]|[[#Consorts|Others]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Aynışah Sultan]]|[[Şehzade Abdullah (son of Bayezid II)|Şehzade Abdullah]]|[[Ayşe Sultan (daughter of Bayezid II)|Ayşe Sultan]]|[[Şehzade Ahmed (son of Bayezid II)|Şehzade Ahmed]]|[[Gevhermüluk Sultan]]|[[Şehzade Korkut]]|[[Şehzade Şehinşah]]|[[Selim I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед II]] | mother = [[Емине Ѓул Бахар]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Димотика]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Абалар, [[Хавса]], [[Османлиска Империја]] | burial_date = | burial_place = [[Џамија Бајазид II]], Турција | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Бајазит II |image_portrait= Beyazid II.jpg |image_tugra=Tughra of Bayezid II.JPG |Military=Територијално проширување на Отоманското Царство |birth_date=[[3 декември]] 1447 |birth_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |death_date={{починал на|26|мај|1512}} |death_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |father=Мехмед II |mother=[[Мјукриме Хатун]] |queen=[[Ајше Хатун]]<br /> |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед II]] |after=[[Селим I]] |years=1481&ndash;1512}} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] fzxxpc2aw328o8zr5e71a56jmruh0bd 5611855 5611853 2026-08-20T09:08:31Z Buli 2648 5611855 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Бајазит II | title = [[Basileus]] and [[autokrator]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Портрет на Бајазит II од османлиска минијатура од XVI век | more_text = | reign = 22 мај 1481 – 24 април 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Мехмед II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Селим I]] | succession = [[Список на султани на Османлиското Царство|Султан на Османлиската Империја]]<br/>([[Падишах]]) | spouse = {{ubli|[[Ширин Хатун]]|[[Хуснушах Хатун]]|[[Булбул Хатун]]|[[Нигар Хатун]]|[[Гулрух Хатун]]|[[Гулбахар Хатун (сопруга на Бајазит II)|Гулбахар Хатун]]|[[Ферахшад Хатун|Мухтереме Ферахшад Хатун]]|[[#Сопруги|Други]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Ајнишах Султан]]|[[Шехзаде Абдулах (син на Бајазит II)|Шехзаде Абдулах]]|[[Ајше Султан (ќерка на Бајазит II)|Ајше Султан]]|[[Шехзаде Ахмед (син на Бајазит II)|Шехзаде Ахмед]]|[[Гевхермулук Султан]]|[[Шехзаде Коркут]]|[[Шехзаде Шехиншах]]|[[Селим I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед II]] | mother = [[Емине Ѓул Бахар]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Димотика]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Абалар, [[Хавса]], [[Османлиска Империја]] | burial_date = | burial_place = [[Џамија Бајазид II]], Турција | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} {{Infobox Ottoman sultan |Sultan_name=Бајазит II |image_portrait= Beyazid II.jpg |image_tugra=Tughra of Bayezid II.JPG |Military=Територијално проширување на Отоманското Царство |birth_date=[[3 декември]] 1447 |birth_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |death_date={{починал на|26|мај|1512}} |death_place=[[Димотика]], [[Тракија]] |father=Мехмед II |mother=[[Мјукриме Хатун]] |queen=[[Ајше Хатун]]<br /> |title=[[Список на отомански султани|Отомански султан]] |before=[[Мехмед II]] |after=[[Селим I]] |years=1481&ndash;1512}} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] eo7icthzv03gf6abd5biq5e1f9mmw0c 5611856 5611855 2026-08-20T09:09:20Z Buli 2648 5611856 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Бајазит II | title = [[Basileus]] and [[autokrator]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Портрет на Бајазит II од османлиска минијатура од XVI век | more_text = | reign = 22 мај 1481 – 24 април 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Мехмед II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Селим I]] | succession = [[Список на султани на Османлиското Царство|Султан на Османлиската Империја]]<br/>([[Падишах]]) | spouse = {{ubli|[[Ширин Хатун]]|[[Хуснушах Хатун]]|[[Булбул Хатун]]|[[Нигар Хатун]]|[[Гулрух Хатун]]|[[Гулбахар Хатун (сопруга на Бајазит II)|Гулбахар Хатун]]|[[Ферахшад Хатун|Мухтереме Ферахшад Хатун]]|[[#Сопруги|Други]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Ајнишах Султан]]|[[Шехзаде Абдулах (син на Бајазит II)|Шехзаде Абдулах]]|[[Ајше Султан (ќерка на Бајазит II)|Ајше Султан]]|[[Шехзаде Ахмед (син на Бајазит II)|Шехзаде Ахмед]]|[[Гевхермулук Султан]]|[[Шехзаде Коркут]]|[[Шехзаде Шехиншах]]|[[Селим I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед II]] | mother = [[Емине Ѓул Бахар]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Димотика]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Абалар, [[Хавса]], [[Османлиска Империја]] | burial_date = | burial_place = [[Џамија Бајазид II]], Турција | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] p4hj53h3waknwor2oob7eym82tzd0qh 5611857 5611856 2026-08-20T09:11:27Z Buli 2648 5611857 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Бајазит II | title = [[Василевс]] и [[автократор]]<ref>{{cite book|title=The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe|year=2023|page=335|author=Gábor Ágoston}}</ref> | title_text = | more = | image = Portrait of Bayezid II from a 16th century Ottoman miniature.jpg | image_size = | alt = | caption = Портрет на Бајазит II од османлиска минијатура од XVI век | more_text = | reign = 22 мај 1481 – 24 април 1512 | coronation = | cor_type = | predecessor = [[Мехмед II]] | regent = | reg_type = | successor = [[Селим I]] | succession = [[Список на султани на Османлиското Царство|Султан на Османлиската Империја]]<br/>([[Падишах]]) | spouse = {{ubli|[[Ширин Хатун]]|[[Хуснушах Хатун]]|[[Булбул Хатун]]|[[Нигар Хатун]]|[[Гулрух Хатун]]|[[Гулбахар Хатун (сопруга на Бајазит II)|Гулбахар Хатун]]|[[Ферахшад Хатун|Мухтереме Ферахшад Хатун]]|[[#Сопруги|Други]]}} | spouse_type = Consorts | issue = {{ubli|[[Ајнишах Султан]]|[[Шехзаде Абдулах (син на Бајазит II)|Шехзаде Абдулах]]|[[Ајше Султан (ќерка на Бајазит II)|Ајше Султан]]|[[Шехзаде Ахмед (син на Бајазит II)|Шехзаде Ахмед]]|[[Гевхермулук Султан]]|[[Шехзаде Коркут]]|[[Шехзаде Шехиншах]]|[[Селим I]]}} | issue_link = #Sons | issue_pipe = Among others | full_name = Bayezid bin Mehmed | house = [[Отоманска династија|Османлии]] | house_type = Dynasty | father = [[Мехмед II]] | mother = [[Емине Ѓул Бахар]]<ref name="Gülbahar">{{cite book|author=Necdet Sakaoğlu|title=Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler|url=https://books.google.com/books?id=6WUMAQAAMAAJ&q=G%C3%BClbahar+h%C3%A2tun|publisher=Oğlak publications|year=2008|pages=110–112|isbn=978-9-753-29623-6|author-link=:tr:Necdet Sakaoğlu}} (The name of the real biological mother of ''Bayezid II'' is given as ''Meliketû'l-Melikât Gül-Bahar Valide Hâtun'').</ref><ref>{{cite book |last=Peirce |first=Leslie |author-link=Leslie Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1993|isbn=0-19-508677-5|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC|page=120}}</ref> | birth_date = 3 December 1447 or 1448 | birth_place = [[Димотика]], [[Османлиска Империја]] | death_date = {{death date and age|1512|5|26|1447|12|3|df=yes}} | death_place = Абалар, [[Хавса]], [[Османлиска Империја]] | burial_date = | burial_place = [[Џамија Бајазид II]], Турција | signature_type = [[Тугра]] | religion = [[Сунитски ислам]] | signature = Tughra_of_Bayezid_II.svg }} '''Бајазит II''' бил осмиот [[султан]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Рани години == Бајазит II е роден во [[Димотика]], [[Тракија]] како син на [[Мехмед II]] (1432-1481) и [[Валиде султан]] [[Мјукриме Хатун]], ќерката на Сулејман-бег, шести владетел на емиратството Дулкадиридс, кој починал во 1492 година.<ref>{{Наведена книга|last=Edmonds|first=Anna|title=Turkey's religious sites|url=http://books.google.com/books?ei=2do8TIGfMKOcOISUsJsP&ct=result&hl=en&id=xVbkAAAAMAAJ&dq=Gülbahar+Albanian&q=An+Albanian+by+birth,+legend+also+has+it+that+Gulbahar+Hatun+was+a+French+princess+kidnapped+for+the+sultan's+harem.#search_anchor|publisher=Damko|isbn=975-8227-00-9|page=1997}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Babinger|first=Franz|title=Mehmed the Conqueror and His Time|url=http://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&pg=PA175&dq=Kladas+%2B+Albanian&hl=en&ei=TtY8TIrFJ4SoOKbF1Y8P&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCoQ6AEwATgK#v=onepage&q=Albanian&f=false|year=1992|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-01078-1|page=51}}</ref> Бајазит II се оженил со [[Ајше Хатун]], која била мајка на [[Селим I]]. Новиот султан не ја уживал потполната поддршка од своите претпоставени. Имено, везирот Гедик Ахмед-паша уште за време на владеењето на султанот Мехмед II му замерил на младиот принц Бајазит. Бајазит ја увидел горделивоста на својот претпоставен. Имено, при една нивна директнасредба, Ахмед-паша одбил да ја послуша наредбата на младиот принц а притоа му вратил со зборовите: „А што ќе ми направиш? Ти се колнам во успесите на твојот татко, доколку ти дојдеш на власт, никогаш нема да пристапам со својава сабја во твоја служба.“ Но, откако на власт дошол Бајазит, тој го повикал својот везир Ахмед-паша, и му рекол: „Учителу мој, ти имаш долго паметење. Заборави на неискуството во мојата младост, земи ја својата сабја и искористи ја против моите непријатели.“ По ова Ахмед-паша, за време на граѓанската војна меѓу Бајазит и Џем му останал лојален Бајазит II <ref>Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva, 1, Zagreb 1979, с. 260</ref>. == Борба за власт== [[Image:Mengli bayezid.jpg|thumb|Кримскиот хан Мехгали Гирај пред султанот]] Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот се застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на империјата по стапувањето на власт на Бајазид, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазид. Кога нивниот татко починал, Бајазид бил управител на [[Сивас]], [[Токат]] и [[Амасија]] додека пак [[Шехзаде Џем|Џем]] управувал со [[Караман]] и [[Конија]]. Последниот везир на Мехмед, [[Караманли Мехмед-паша]] по смртта на султанот преку своите гласници испратил во исто време и на двата принцови писмо за смртта на својот татко, но гласникот кон патувал кон [[Шехзаде Џем|Џем]] бил убиен па Џем за смртта на својот татко дознал четири дена подоцна. [[Јаничари]]те биле револтирани од оваа постапка на везирот и го убиле по кое следувало признавање на синот на Бајазид, [[Шехзаде Коркут|Коркут]] како регент на престолот (4 мај 1481) до доаѓањето на неговиот татко во престолнината. Принцот Бајазид во [[Истанбул]] пристигнал на [[21 мај]] [[1481]] година и веднаш бил прогласен за султан. Џем од друга страна на [[27 мај]] пристигнал во [[Инегол]] во близина на [[Бурса]], со околу 4.000 јаничари. Во меѓувреме, пред градот веќе била соберена војската на Бајазид на чело со Ајас-паша. На [[28 мај]] 1481 г. силите на Ајас-паша биле поразени, а Џем се прогласил за султан со престолнина во [[Бурса]]. Во овој период [[Шехзаде Џем|Џем]] му предложил на својот брат поделба на империјата со кое тој би владеел во [[Анадолија]], а Бајазид во [[Румелија]] но Бајазид овој предлог го одбил. Бајазид успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]] предводена лично од султанот и [[Гедик Ахмед-паша]]. По поразот Џем побегнал во [[Каиро]] заедно со своето семејство. Од Каиро Џем добил писмо во кое му биле понудени еден милион акчиња со цел да се откаже од престолот, но Џем ја отврлил оваа понуда и следната [[1482]] г. се вратил во својата татковина и најпрвин го опседнал градот [[Конија]]. Кога разбрал за ова, Бајазид веднаш тргнал кон Конија по кое Џем се повлекол кон [[Анкара]] со намера повторно да побегне за Каиро но во тоа не успеал. Тој побарал помош од витешкиот ред на Свети Јован во [[Родос]]. Кога на [[29 јуни]] [[1482]] г. пристигнал на Родос, тој планирал за кратко време да го напушти островот но бил измамен и прогласен како затвореник. По некое време тој бил испратен во [[Франција]] а Бајазид испратил пратеник во кое барал неговиот брат да се чува таму. [[Папа Инокентиј VIII]] започнал да ги мобилизира западните војски за започнување на нов крстоносен поход во кој Џем ќе го искористи како алатка за уништување на [[Османлии]]те во [[Европа]]. Папата му понудил на Џем да го прифати [[христијанство]]то но тој тоа го одбил. По ова папата добил повеќе од 40.000 златници годишно од Бајазид за негово заложништво, но истото било прекинато кога папата го заплашил на Османлиите дека ќе го ослободи на Џем. Папската крстоносна војна не доживеала успех и реализација па Џем бил оставен сам и тој починал во Неапол во затвор на 25 февруари 1495 г. По дознавањето на Бајазид тој прогласил тридневен траур а по четири години било донесено и неговото тело кое било погребано во [[Бурса]]. == Владеење== [[File:Bayezid-Selim.jpg|thumb|Бајазид во борба против својот син Селим.]] [[File:Sultan Bayezid II tomb March 2008.JPG|thumb|Гробод на Бајазид во Истанбул]] Бајазид II на отоманскиот престол се качил во [[1481]] година<ref name="WDL">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.wdl.org/en/item/8832/ |title = Sultan Bajazid's (i.e., Beyazit's) Mosque, Constantinople, Turkey |website = [[World Digital Library]] |date = 1890-1900 |accessdate = 2013-10-19 |archive-date = 2013-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019122749/http://www.wdl.org/en/item/8832/ |url-status = dead }}</ref>. Тој ретко војувал, станувајќи првиот султан кој одбил лично да и командува на војската, и влегол во историјата како патрон на културата и книжевноста. Истакнатиот историчар [[Робер Мантран]] истакнува дека Бајазид бил исклучително побожна личност, приврзаник во редот на дервишите. Во периодот на неговото владеење на дервишките редови им биле дадени сите привилегии, а притоа му бил додаден и прекарот „Свети“ (Вели). Во одреден период од својот живот, тој пишувал и поезија, а бил познат и како еден од мирољубивите султани, за разлика од неговите воинствени претходници. Иако ја ценел поезијата, уметноста и верата сепак тоа не му пречело на Бајазид да ги продаде портретите на својот татко, кои биле изработени од италијанските ренесансни мајстори. Тој ги отстранил како “''непристојни''” сите дела на венецијанецот [[Џентиле Белини]], кои го украсувале ентериерот на сарајот, изграден од таткото на Бајазид. Во текот на своето владеење направил походи кон [[Мореја]] против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Последниот поход завршил со успех за Бајазид во [[1501]] година кое означувало целосна контрола на [[Пелопонез]] од страна на Османлиите. Бунтовите на исток предизвикани од страна на Казалбашите постојано го измачувале на султанот бидејќи тие биле секогаш поддржувани од страна на персискиот шах Исмаил кој сакал да го промовира шиитскиот ислам во османлиската држава. Првата деценија од неговото владеење биле одбележани со походите кои тој лично ги преземал. Особено во периодот од 1484 до 1491 г., Бајазид II влегол во перманентни судири со [[Мамелуци]]те и нивниот султан [[Кајит бег]]. Во текот на пролетта 1486 г. Мамелуците ги освоиле [[Тарс]] и [[Адана]], но следната година во 1487 година големиот везир Давуд-паша ги покорил туркменските племиња [[Тургут]] и [[Варсак]], кои биле сојузници со Мамелуците. Во текот на [[1488]] година мамелучката војска освоила голем дел од областа [[Киликија]], а во [[1490]] година го опсадувала [[Кајсери]], а бил опустошен и [[Караман]]. Со склучениот мир во мај 1491 година, меѓу Османлиите и мамелучката војска, Бајазид II повторно ја воспоставил својата власт над Киликија, вклучително и градовите Тарс и Адана. За разлика од неговиот татко [[Мехмед II]], Бајазид II водел претпазлива дипломатска политика и воените походи ги презема доколку имал причина за тоа. Па така, во пролетта 1482 година султанот тргнал во одмазднички поход на [[Албанија]], откако таму избувнало востание предводено од [[Јован Кастриот]]. Но, Бајазид II не успеал целосно да ја покори Албанија, сè до судирот со [[Венеција]], кој започнал во [[1499]] година, кога во 1501 година. Османлиите го освоиле [[Драч]]. Во текот на 1496 и 1497 г. биле организирани походи во [[Црна Гора]] и [[Молдавија]], а како последица на османлискиот напад над Молдавија, во јуни 1497 година таму интервенирала полската војска. Набрзо, султанот бил соочен со војна на два фронта. Во текот на 1496 година, Полска и Унгарија склучиле антиосманлиски сојуз и отпочнале војна со Бајазид II, а во 1499 година започнала војната со Венеција. Во текот на август 1499 година Османлиите го опсадувале [[Лепанто]], а на 29 август венецијанската флота била поразена, а Лепанто паднал во рацете на Османлиите. Откако под контрола го имале Лепант, османлиската флота тргнала во напад на Фурланија (Фриули) и [[Задар]]. Голем успех на османлиската флота претставувало освојувањето на Наварино на [[12 август]] 1499 година. Во 1500 година [[Унгарија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]], а на 30 мај 1501 година бил склучен и Тројниот анти-османлиски сојуз помеѓу Папската Држава, Венеција и Унгарија. Имено, Бајазид I вешто калкулирал помеѓу односите на европските држави и сили, тој отворено ја поддржувал позицијата на Милано и Неапол во нивниот конфликт со француско - италијанската лига. Султанот, одел до таму што ветувал и воена помош на своите сојузници. == Еврејска миграција== Во јули 1492 година, Шпанија го протерала арапското и еврејското население како дел од [[Шпанска инквизиција|инквизицијата]]. Бајазит ја испратил османлиската морнарица на чело со Кемал Рејс во Шпанија во 1492 година со цел безбедно да ги евакуира овие луѓе. Тој исто така им понудил на бегалците да се засолнат во неговите земји и да станат османлиски граѓани, исмејувајќи ги Фердинанс II од Арагон и Изабела I Кастиљска за овој чин бидејќи сметал дека протерувањето на оваа класа на луѓе била многу лоша одлука. По ова тој издал и еден ферман до сите управители во европските провинции наредувајќи им не само да се воздржат од одбивање на шпанските бегалци, туку и да им обезбедат пријателски прием. Тој се заканил со смрт за сите оние кои нема да ги почитуваат неговите наредби, посебно за еврејската популација. Арапите и Евреите од Шпанија придонеле многу за зголемувањето на моќта на Отоманското Царство со воведување на нови идеи, методи и изработка. Сефардските заедници не само што ги развиле главните трговски османлиски центри Истанбул и Солун туку директно влијаеле за подобрување на економската ситуација, а ги пренеле многу од занаетите во главните османлиски трговски места. Од друга страна, големите европски сили Шпанија и Португалија, а исто така делумно и од италијанските држави, направиле голем чекор назад, со тоа што ги изгониле сефардските Евреи<ref>Ицак Меис (уредник), автори: д-р Мајкл Беренбаум, Марк Коен и др., Македонска хроника: Приказната за сефардските Евреи на Балканот, Скопје 2011г., с. 22-26.</ref>. Првата печатарска преса во [[Цариград]] била основана од страна на сефардските Евреи во 1493 година. Од овде се заклучува дека под владеењето на Бајазит II, Евреите доживеале културна експанзија, преку присуството на научниците Мордехај Комтино и Соломон бен Елијах Шарбит ха-Заха. == Војна со синовите== На [[14 септември]] [[1509]] година престолнината [[Истанбул]] била уништена од [[земјотрес]]. Последните години од неговото владеење биле исполнети со постојаниот конфликт меѓу неговите два сина [[Селим I|Селим]] и [[Шехзаде Ахмет]]. Ахмед имал два браќа, [[Шехзаде Коркут]] кој владеел со [[Анталија]] и Селим кој владеел во [[Трабзон]]. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул. На синот на Селим, идниот [[Сулејман Величествениот|султан Сулејман]] му бил доделен градот [[Болу]], мал санџак кој бил поблиску до [[Истанбул]]. На ова најмногу се спротивставил Ахмед и по ова тој бил преместен во [[Крим]]. Од друга страна пак, Селим во ова видел како поддршка за неговиот постар брат од страна на неговиот татко па веднаш побарал да му се додели [[Румелија]]. Селим бил одбиен со образложение дека румелиските територии не се давале на принцовите, но и покрај тоа му било понудено да управува со [[Смедерево]] кој бил доста далеку од [[Истанбул]]. Тој ја одбил оваа понуда на својот татко а Бајазит како одговор на неговата непослушност го поразил во една битка во 1511 година<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 226-231</ref>. == Последни години == Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во [[Анадолија]]. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач [[Хадим Али-паша]] го загубил животот за време на бунтот. Ахмет заминал во [[Конија]] каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на [[25 април]] [[1512]] година<ref>Joseph von Hammer: ''Geschichte der osmanischen Dichtkunst'' (condensation Mehmet Ata) Millitet yayınları, İstanbul pp 229-236</ref>, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од [[Анадолија]] во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на [[Бурса]] на [[24 април]] [[1513]] година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен. Другиот брат на Селим, [[Шехзаде Коркут]] бил владетел на Анталија но кога побарал да му биде доделена поблиска територија на владеење до Истанбул, во истиот момент бил одбиен по кое тој побегнал во Египет. Ова од страна на Бајазит било сметано како предавство па тој морал повторно да замине во Истанбул и да се извини <ref>.Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi'' Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 220-227</ref><ref>Joseph von Hammer:''Osmanlı Tarihi'' cilt I (condensation: Mehmet Ata-Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp 243</ref>. Во текот на војната помеѓу Ахмед и Селим, тој останал неутрален бидејќи немал приврзаници кои би застанале на негова страна. По абдикацијата на неговиот татко, Селим го егзекутирал во Бурса во 1513 година. Бајазит заминал кон својот роден крај но починал на [[26 мај]] [[1512]] година во [[Бујукчекмеше]]. Тој бил погребан во [[Џамија Бајазид II|Бајазитовата џамија]] во [[Истанбул]]. == Наводи == {{наводи}} {{Отомански султани}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отомански султани од 15 век]] [[Категорија:Отомански султани од 16 век]] [[Категорија:Родени во 1447 година]] [[Категорија:Починати во 1512 година]] [[Категорија:Отомански Турци]] [[Категорија:Деца на Мехмед II]] [[Категорија:Бајазит II| ]] a5hj7leshaf3398vt08fue0vvmpom8z 0 49743 5611674 4880509 2026-08-19T20:40:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611674 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија фудбалски клуб| име = ФК Том Томск| лого = [[Податотека:Емблема ФК Том.png]]|150px|Амблемот на Том Томск]]| целосно име = Фудбалски Клуб Том Томкс | основан = [[1957]] | терен = [[Стадион Труд]] | капацитет = 15.000 | претседател = {{знамеикона|Russia}} [[Јуриј Степанов]]| тренер = {{знамеикона|Russia}} [[Валериј Петраков]]| лига = [[Руска Прва лига]] | сезона = 2007 | позиција = [[Руска Премиер лига]], 11-ти | }} '''ФК Том Томск''' е [[фудбал]]ски клуб од градот [[Томск]], [[Русија]]. Игра во ''Руската Прва лига''. Тренер на клубот во моментов е [[Валериј Патраков]]. Клубот игра на [[Стадион Труд]] (15.000 седишта). == Претходни имиња == * 1957 - Буревестник * 1958 - Томич * 1959-60 - Сибелектромотор * 1961-63 - Томич * 1964-67 - Торпедо * 1968-73 - Томлес * 1974-78 - Торпедо * 1979-87 - Манометр * 1988 - Том == Стадион Труд == * '''Име''' - Труд * '''Град''' - Томск * '''Капацитет''' - 15000 * '''Изграден''' - 1 јуни 1929 == Македонци кои играат/играле во ФК Том Томск == * [[Горан Мазнов]] == Надворешни врски == * [http://football.tomsk.ru/ Официјално мрежно место на ФК Том] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080721110053/http://football.tomsk.ru/ |date=2008-07-21 }} * [http://www.fc-tom.ru/ Неофицијално мрежно место на Том] * [http://www.lazurny.tomsk.ru/ Мрежно место на навивачите на ФК Том"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080415115203/http://lazurny.tomsk.ru/ |date=2008-04-15 }} [[Категорија:Фудбалски клубови од Русија|Том]] n3cwamooz9mvbekb5odbh56axqp3x1d 0 62488 5611822 5610505 2026-08-20T08:24:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611822 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија за филм | name = Цветот на мојата тајна| image =| writer = [[Педро Алмодовар]] | starring = [[Мариса Паредес]],<br />[[Хуан Ечанове]],<br />[[Роси де Палма]],<br />[[Чу Лампреав]],<br />[[Хоакин Кортес]] | director = [[Педро Алмодовар]] | producer = [[Агустин Алмодовар]],<br />[[Естер Гарсија]] | runtime = 102 мин. | language = шпански | imdb_id = 0113083 | }} '''Цветот на мојата тајна''' ({{langx|es|La flor de mi secreto}} е филм на [[Шпанија|шпанскиот]] [[режисер]] [[Педро Алмодовар]] снимен во [[1995]] година. == Синопсис == Мариса Паредес е Леокадија (Лео) Масијас, жена која пишува романи под псевдонимот Аманда Грис. Нејзините романи се популарни во цела Шпанија. Но нејзиниот приватен љубовен живот е во проблеми. Лео има несреќна врска со сопругот Пако, офицер кој подоцна ќе отпатува во Босна, кој не е близок со неа ни физички ни емоционално. Лео почнува да го менува начиот на пишување и се задржува на темни теми како болка и загуба и веќе не може да ги пишува новелите на Аманда Грис, бидејќи издавачите сакаат среќни краеви. Лео почнува да го преиспитува својот живот, врската со сопругот, нејзината „најдобра“ пријателка Бети, сестра ѝ Роса и постарата мајка. Исто така, го запознава Анхел, уредник на весник кој ќе се вљуби во Лео и во нејзиниот стил на пишување. == Награди == * [[1996]] - 7 [[Гоја]] номинации * Мариса Паредес освои неколку награди за најдобра главна улога. == Надворешни врски == * {{imdb title|id=0113083|title=La flor de mi secreto}} * [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1285/is_n4_v26/ai_18268107/print Interview with Pedro Almodóvar about The Flower of My Secret] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20040725080932/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1285/is_n4_v26/ai_18268107 |date=2004-07-25 }} {{Филмови на Педро Алмодовар}} [[Категорија:Филмови од 1995 година]] [[Категорија:Шпански филмови]] [[Категорија:Филмови на Педро Алмодовар]] [[Категорија:Филмови на француски јазик]] q0btemw8z92qge0cnypph76z1cm4b2p 0 65429 5611634 5605209 2026-08-19T17:52:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611634 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | name = Улцињ | native_name = {{јаз|cnr|Улцињ}}<br/>{{јаз|sq|Ulqin}} | settlement_type = град и општина | pushpin_map = Црна Гора | pushpin_label_position = left<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Местоположба во Црна Гора | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Регион | subdivision_name1 = Приморски | subdivision_type2 = [[Општини во Црна Гора|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Улцињ|Улцињ]] | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image |total_width = 300 |border = infobox |perrow = 1/2/2 |caption_align = center | image1 = Ulcinj, Montenegro - Sept. 2010.jpg |caption1 = Поглед на Улцињ | image2 = Xhamia e Pashës, Ulqin.jpg |caption2 = Пашината џамија | image3 = 18 Ulcinj wieza zegarowa.jpg |caption3 = Саат-кулата }} | map_caption = Местоположба на Улцињ во Црна Гора | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | population_as_of = 2023 | government_type = Управа | leader_title = Градоначалник | leader_name = Генци Ниманбегу | leader_party = ФОРЦА | area_total_km2 = 255 | population_rank = | population_blank1 = 21,395 {{increase}} | population_blank1_title = Општина | population_density_km2 = 79.47 | population_urban = 11,488 {{increase}} | population_rural = 9,907 {{increase}} | population_demonym = | parts = 39 | parts_type = Нас. места | established_date = V век п.н.е. | coordinates = {{coord|41.92|19.20|region:ME|display=inline,title}} | area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр,]] | area_code = +382&nbsp;30 | blank1_info_sec1 = UL | blank1_name_sec1 = [[Регистарски таблички|Рег. таб.]] | postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] | postal_code = 85360 | blank_info_sec1 = ME-20 | blank_name_sec1 = ISO 3166-2&nbsp;код | website = {{URL|http://www.ul-gov.me|Службен портал}} | image_flag = Flag of Ulcinj.svg | image_shield = Coat of Arms of Ulcinj.svg | shield_alt = Грб }} '''Улцињ''' ({{langx|cnr|Улцињ}}; {{langx|sq|Ulqin}}) — приморски град и општина во јужна [[Црна Гора]]. Улцињ има население од околу 10.828 жители. Во градот живее претежно [[Албанци|албанско]] население. Општина зафаќа површина од {{км2|255}} и население од 20.290 жители. Тука се наоѓа и граничен премин кон соседна [[Албанија]] во селото [[Сукобин]], близу [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Ulcinj}} * [https://www.ul-gov.me/me Портал на Општина Улцињ] * [https://ulcinj.travel/ Туристичка организација на Улцињ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240416171845/https://ulcinj.travel/ |date=2024-04-16 }} {{Општина Улцињ}} {{Градови во Црна Гора}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Улцињ| ]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] 6rgqce3no7mc20grrd34nwnh1r7l639 0 68878 5611723 5425875 2026-08-20T01:50:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611723 wikitext text/x-wiki {{Infobox UKproperty |property_name = Хавардски замок<br />''Castle Howard'' |imgage_name = Castle Howard and garden.jpg |image_size = 250px |caption = Јужната фасада на Хавардскиот замок |type = [[достоинственички дом]] |NT/EH/RHS = ''Castle Howard Estate Ltd'' |area = |main = Дом од [[Класифицирани знаменитости во Обединетото Кралство|I класа]] |other = Пејзажирани градини |public_access = да |museum = |exhibition = да |country = Англија |region = [[Јоркшир и Хамбер]] |gridSquare = SE7170 |address = Castle Howard, York, North Yorkshire |postcode = YO60 7DA |refreshments = да |parking = да |shop = да |webAddress = [http://www.castlehoward.co.uk Хавардски замок] |co_ord ={{coord|54|7|17|N|0|54|21|W|display=inline,title|region:GB_type:landmark}} }} '''Хавардскиот замок''' ({{langx|en|Castle Howard}}) — [[достоинственички дом]] во [[Северен Јоркшир]], [[Англија]], 24 км северно од [[Јорк]]. Ова е една од највеличествените приватни резиденции во Британија, во најголем дел изградена помеѓу 1699 и 1712 г. за [[Чарлс Хавард (ерл)|третиот Ерл од Карлајл]], дело на архитектот [[Џон Ванбру]]. Ова не е вистински [[замок]]: зборот често се употребува за [[вонградска куќа|англиските вонградски куќи]] изградени по времето на градителството на замоци (~1500) и не е наменет да служи никаква воена функција. Хавардскиот замок е дом на дел од семејството [[Хавард (семејство)|Хавард]] веќе над 300 години. Местото е познато кај гледачите како измислениот „Брајдсхед“ во ТВ адаптацијата на романот на [[Ивлин Во]] насловен како „[[Враќање во Брајдсхед (минисеријал)|Враќање во Брајдсхед]]“ и во двочасовната филмска адаптација на истото дело од 2008 г. Денес објектот е член на групата за заштита на кутурното наследство наречена [[Драгоцени куќи на Англија]]. == Дворец == Третиот Ерл од Карлајл прво зборувал со [[Вилијам Талман]], водечки архитект, но се одлучил за Ванбру, со кој членувал во [[Кит-Кет клуб]]от. Хавардскиот замок бил првото архитектонско дело на овој дилетант, но сепак тој го проектирал со помош на [[Николас Хоксмур]]. Ванбру конструирал [[барокна архитектура|барокна]] градба со две издадени симетрични крила од секоја страна на северно-јужна оска. Централната купола била додадена подоцна, во текот на изградбата. Изградбата започнала на источниот крај, со тоа што источното крило се градело од 1701 до 1703, источниот дел од зградата кон градината од 1701 до 1706, централниот блок (со куполата) од 1703 до 1706, а западниот крај на зградата кон градината од 1707 до 1709 г. Сите делови се разкошно украсени во барокен стил, со коронети, херувими, урни и монограми, со [[Дорски ред|дорски]] [[пиластер|пиластри]] на западната страна, а [[Коринтски ред|коринтски]] на јужната. Многу од ентериерите биле украсени од [[Џовани Антонио Пелегрини]]. [[Податотека:Castle Howard - VB birdseye.jpg|thumb|left|250px|Поглед на целосниот проект на Џон Ванбру за Хавардскиот замок од север, објавен во третиот том од „[[Vitruvius Britannicus]]“ во 1725. Некои поединости, како на пример западното крило, не биле изградени.]] Ерлот потоа го свртел вниманието на околните градини и имотот. Иако целосниот проект прикажан во третиот том на „[[Vitruvius Britannicus]]“ од [[Колен Кемпбел]], издаден во 1725 г., западното крило не било изградено (ниту пак почнато) до смртта на Ванбру во 1726 г., и покрај негодувањата на Ерлот. Дворецот останал недовршен и со смртта на третиот Ерл во 1738 г., но изградбата конечно продолжила под раководство на четвртиот Ерл. Меѓутоа планот на Ванбру не бил довршен: западното крило било изградено во спротивставен Паладијански стил според проект на зетот на третиот Ерл, [[Томас Робинсон|Сер Томас Робинсон]]., Со смртта на четвртиот Ерл во 1758, новото крило останало недовршено, без кат и покрив; иако подоцна е поставен покрив, внатрешноста останала недекорирана и при смртта на Робинсон во 1777 г. Собите биле довршувани фаза по фаза низ следните декади, но како целина дворецот не бил довршен сè до 1811 г. Голем дел од дворецот (вклучувајќи ја и куполата) бил уништен во пожар кој избил на 9 ноември 1940.<ref>{{cite news |date=11 ноември 1940 |title= |url=https://www1.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/BL/0000324/19401111/026/0003 |page=3 |language=англиски |work=Hull Daily Mail |access-date=25 јануари 2021 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во текот на следните децении бил обновен најголемиот дел од собите, но за жал не сите. Дворецот е отворен за јавноста од 1952 г. == Градини == [[Податотека:Castle Howard with fountain.jpg|thumb|200px|left|Фонтаната и дворецот]][[Податотека:TOTFW.jpg|thumb|200px|right|Храмот на четирите ветрови]] Хавардскиот замок има пространи и разнолики градини.<ref>{{наведено списание |last1=Лиувин |first1=Едвард В. |date= |title=Echoes of Arcadia. Rituals in the Arcadian Landscape of Castle Howard |journal=Die Gartenkunst |volume=2004 |issue=1 |pages=73-84 |issn=0935-0519}}</ref> Веднаш зад куќата има голема формална градина. Дворецот е сместен на срт и ова било искористено за создавање на [[пејзажна градина]] која е во продолжение на формалната градина и се прелева во паркот. Во овој пејзаж се сместени две поголеми градински објекти: Храмот на четирите ветрови на крајот од градината, и [[Мавзолеј]]от во [[парк]]от. Од обете страни на дворецот има и езеро. Тука има и [[арборетум]] наречем Реј Вуд, како и [[заѕидана градина]] со украсни [[роза|розови]] и цветни градини. Во понатамошните објекти, надвор од зачуваните градини спаѓа руинираната [[пирамида]] која е во фаза на реставрација, [[обелиск]] и неколку [[каприц (архитектура)|каприци]] и видоловки во облик на тврдини. Во блиското место [[Прити Вуд]] стои украсен столб од Џон Ванбру наречен „Четири лица“ (''Quatre Faces''). Во рамките на дворецот има и посебен арборетум од 514,000&nbsp;м² (127&nbsp;[[акр]]и) наречен '''Кју кај Хавардскиот замок''', кој се наоѓа близу домот и градината, но има посебен влез. Засадувањето почнало во 1975 г., со намера да се создаде една од најважните збирки на дрвја-примероци во Обединетото Кралство. Пејзажот е поотворен отколку оној кај Реј Вуд, а насадите се сѐ уште недораснати. Ова е заедничко претприемаштво на Хавардскиот замок и градините во [[Кју (градини)|Кју]], а го раководи добротворна задолжбина наречена ''Castle Howard Arboretum Trust'', основана во 1997 г. Арборетумот се отворил за јавноста во 1999 г. Во 2006 г. е отворен нов посетителски центар.<ref>{{cite web |url=http://www.docbrown.info/docspics/malton/malpage18.htm |title=The Yorkshire Arboretum on the Castle Howard Estate |access-date=25 јануари 2021 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202122204/http://www.docbrown.info/docspics/malton/malpage18.htm |url-status=dead }}</ref> == Заштитени објекти == Хавардскиот замок е знаменитост од [[Класифицирани знаменитости во Обединетото Кралство|I Класа]], а постојат и многу други знаменитости на имотот, од кои неколку се наоѓаат на списокот на [[Записник на градби во ризик|Записникот на градби во ризик]].<ref>{{cite web |author=Historic England |url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1316030 |title=Castle Howard and East Court (1316030) |date=26 април 2004 |website=National Heritage List for England |access-date=25 јануари 2021}}</ref> == Хавардскиот замок како место за филмски дела== Покрај „Враќање во Брајдсхед“, Хавардскиот замок послужил како локација за ред филмски и телевизиски снимања: * „Леди Л“ (1965) со [[Софија Лорен]], [[Дејвид Нивен]] и [[Пол Њуман]], режиран од [[Питер Устинов]] * Имотот на Леди Линдон во „[[Бери Линдон]]“ од [[Стенли Кјубрик]] (надворешност) * „[[Гарфилд: Приказна за двете мачиња]]“ * „[[Враќање во Брајдсхед (филм)|Враќање во Брајдсхед]]“ (2008) == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Џон Ванбру]] * [[Драгоцени куќи на Англија]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://www.castlehoward.co.uk/ Мрежно место на Хавардскиот замок] {{en}} * [http://www.dicamillocompanion.com/Houses_hgpm.asp?ID=398 За Хавардскиот замок] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090505152510/http://www.dicamillocompanion.com/Houses_hgpm.asp?ID=398 |date=2009-05-05 }} {{en}} * [http://www.kewatch.co.uk/ Мрежно место на Кју при Хавардскиот замок] * {{IoE|328983|- Класа I}} * {{EHbarName|Castle+Howard}} {{Treasure Houses of England}} [[Категорија:Англиска барокна архитектура]] [[Категорија:Историски куќи во Северен Јоркшир]] [[Категорија:Знаменитости од I класа во Обединетото Кралство]] [[Категорија:Градби на Џон Ванбру]] [[Категорија:Градби на Николас Хоксмур]] [[Категорија:Архитектура од 18 век]] dkditii66hepf47761mw4kmq845nuks 0 69144 5611714 5273199 2026-08-20T00:18:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611714 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија шаховско отворање |openingname = Француска одбрана |image = {{Chess diagram|= | | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd|pd|__|pd|pd|pd|= |__|__|__|__|pd|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= |__|__|__|__|pl|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= |pl|pl|pl|pl|__|pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= | }} |потези=1.e4 е6 |ЕШО=С00-С19 |настанување= |име по = Кореспондентскиот меч одигран помеѓу градовите Лондон и Париз (1834 - 1836) |предотворање = [[Отворање со кралски пешак]] |синоними= |надворешна врска=39913&move=2&moves=e4.e6&nodes=21720.39913 }} {{Chess diagram|= | tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd|__|__|pd|pd|pd|= |__|__|__|__|pd|__|__|__|= |__|__|__|pd|__|__|__|__|= |__|__|__|pl|pl|__|__|__|= |__|__|__|__|__|__|__|__|= |pl|pl|pl|__|__|pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Позицијата по: 1.e4 е6 2.d4 d5 }} '''Француска одбрана''' — [[шаховско отворање]] кое настанува со потезите: :1. [[wikibooks:Opening theory in chess/1. e4|e4]] [[wikibooks:Opening theory in chess/1. e4/1...e6|e6]] Француската одбрана претставува солиден и флексибилен начин на отворање на играта, којшто м оже да му донесе мала стеснетост на црниот во првата фаза од играта. Црниот често добива можности за противнапад на дам,иното крило, додека белиот е концентриран на развој на играта на кралското крило. Одбраната името го добила по [[Кореспондентски шах|кореспондентниот меч]] одигран помеѓу градовите [[Лондон]] и [[Париз]] одигран во 1834 (иако постојат примери на партии во кои и пред тоа се наоѓа ова отворање). Како одговор на 1.е4, на Француската одбрана е обрнувано многу мало внимание во XIX век во споредба со 1...е5. Првиот [[Светски првак во шах|светски првак]] [[Вилхелм Штајниц]] рекол: :„Никогаш во мојот живот не сум играл Француска одбрана, коешто е најглупавото отворање.“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.brainyquote.com/quotes/authors/w/wilhelm_steinitz.html |title=Цитати од Вилхелм Штајниц |accessdate=2008-10-31 |archive-date=2010-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120141553/http://brainyquote.com/quotes/authors/w/wilhelm_steinitz.html |url-status=dead }}</ref> Во раниот XX век, [[Геза Мароци]] можеби бил првиот шахист од светска класа кој го применил ова отворање како силно оружје насочено кон потегот 1.е4. Долго време, потегот 1...е6 бил трето најпопуларно решение на 1.е4, по потезите [[Сицилијанска одбрана|1...с5]] и 1...е5. И покрај тоа, според [https://web.archive.org/web/20060507132727/http://www.chessbase.com/shop/product.asp?pid=255 Mega Database 2007] во 2006, потегот 1...е6 беше втор најпопуларен по [[Сицилијанска одбрана|Сицилијанската одбрана]]. Историски, најголем придонес во развојната ртеорија на ова отворање дале: [[Михаил Ботвиник]], [[Виктор Корчној]], [[Арон Нимцович]], [[Тигран Петросјан]], [[Лав Псакис]], [[Волфганг Улман]] и [[Рафаел Ваганјан]]. Во најново време, ова отворање е често играно од: [[Евгени Бареев]], [[Алексеј Дреев]], [[Михаил Гуревич]], [[Александар Калифман]], [[Смбат Лпутјан]], [[Александар Морозевич]], [[Тејмур Раџабов]] и [[Најџел Шорт]]. По воведните потези 1.е4 1...е6, играта најчесто продолжува со 2.d4 2...d5, каде белиот го зголемува својот напор во центарот, а црниот веднаш на ниашн го зема белиот пешак на е4. Во оваа позција белиот има неколку главни можности - тој може да ги смени пешаците, играјќи 3.ехd5, да продолжи со движење на е-пешакот со е5, или пак да го заштити играјќи 3.Sd2 или 3.Sс3. == Главни размислувања == {{Chess diagram|= | tleft | |= | | | | | | | | |= |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|= | | | | |pd| | | |= | | | |pd|pl| | | |= | | | |pl| | | | |= | | | | | | | | |= |pl|pl|pl| | |pl|pl|pl|= | | | | | | | | |= |}} На дијаграмот лево е претставена пешачката структура која е типична за Француската одбрана. Црниот има повеќе простор на даминото крило и се обидува да се фокусира и да јаз развива својата игра на таа страна од таблата. Тој скоро секогаш игра ...c7-c5 за да ја нападне основата на пешачката структура на белиот, а со тоа се подготвува и да игра со a и b пешаците. Алтернативно и во исто време, црниот може да се о0биде да го разбие центарот на белиот, што ја стегнува неговата позиција. Обично, потегот ...c7-c5 не е доволен за да се развие ова, па црниот често игра и ...f7-f6. Доколку белиот го заштити пешакот на е5, играјќи f2-f4, тогаш црниот има две вообичаени идеи. Тој може директно да го нападне f-пешакот, играјќи ...g7-g5. Пешакот на g5 би бил и закана за понатамошно напредување на g4, принудувајќи го белиот коњ да отстапи од f3. Другата мо=жност е да се одигра ...fxe5 и ако белиот земе со f-пешакот, тогаш на црниот му е отворена f-вертикалата за неговиот топ. Бидејќи белиот коњ на f3 има значајна улога во заштита на пешаците на d4 и e5, црниот може со жртвата ...Rxf3 да го ослаби белиот центар. Од друга страна ако белиот одигра dxe5, тогаш се отвора дијагоналата a7-g1, ожнувајќи му ја можноста на белиот да рокира на пократката страна. Понекогаш, кога белиот е неразвиен и неговиот крал сѐ уште е во центарот, црниот може да жртвува фигура на e5 за целосно да го уништи центарот на белиот ио да започне напад. {{Chess diagram|= | tright | |= |rd|nd|bd| | |rd|kd| |= |pd|pd| |nd|qd|pd|pd|pd|= | | | | |pd| | | |= | | |pd|pd|pl| | | |= | | | |pl| |pl| | |= | | |nl|bl| |nl| | |= |pl|pl|pl| | | |pl|pl|= |rl| | |ql|kl| | |rl|= |}} Белиот обично се обидува да го искористи поголемиот слободен простор, кој го има на располагање на кралското крило, каде понекогаш може да создаде и матен напад. Белиот се обидува да го направи ова, на пр. во Алехин-Катардовиот напад. Друг пример е следнава линија од Класичната Француска одбрана: 1.e4 e6 2.d4 d5 3.Sc3 Sf6 4.Lg5 Le7 5.e5 Sfd7 6.Lxe7 Dxe7 7.f4 0-0 8.Sf3 c5 9.Ld3 (видете десно) Белиот белополен ловец го има на вид слабиот пешак на h7, кој обично е заштитен само од коњот на f6, но овде тој е потиснат од пешакот на е5 и не го заштитува слабиот пешак. Типичен начин за белиот да го продолжи нападот е 9...cxd4 10.Lxh7+ Kxh7 11.Sg5+, каде црниот мора да ја „даде“ својат дама за да ја иазбегне матната закоан којашто го очекува, продолжувајќи со 11...Dxg5 12.fxg5 dxc3. Црниот има три лесни фигури за дама, што теоретски е еднаква размена, но неговиот крал е ранлив, па белиот има добри напаѓачки шанси. Освен нападпт со фигури, белиот може да игра за да овозможи напредок на пешаците на кралското крило (особено значајна идеја во завршницата), што обично вклучува f2-f4, g2-g4 и тогаш f4-f5. Белиот пешак на f5 може да биде многу силен и може да се заканува да земе на е6 или да напредува на f6. Понекогаш играњето на h-пешакот на h5 или h6 може исто така што биде делотворно. Современата идеја на белиот е да обезбеди поголем простор на даминото крило, играјќи a2-a3 и b2-b4. Доколко ова се спроведе успешно, тоа би ги потиснало црните фигури уште повеќе. {{Chess diagram|= | tleft | |= |rd| |bd| | |rd|kd| |= | | | | | |pd|pd|pd|= |pd| | | |pd| | | |= | |pd|nd|pd|pl| | | |= | | | | | |pl| | |= | | |nl| | | |pl| |= |pl|pl|pl| | | |bl|pl|= |rl| | | | |rl|kl| |= |'''З. Тараш-Р. Теихман'''<br />Сан Себастијан 1912<br />позиција по 15...Sxc5 }} Еден од најголемите проблеми за црниот во Француската одбрана е неговиот белополен ловец, кој е блокиран од неговиот пешак на е6. Овој ловец може да биде бескорисен во почетната фаза од партијата и црниот прави напори за да го ослободи (обично се пешачките удари ...c5 и ...f6). Често цитиран пример за можни слабости на ловецот е оној од партијата [[Зигберт Тараш|Тараш]]-[[Рихард Теихман|Теихман]], одиграна во [[Сан Себастијан]] во 1912, во која, дадената позиција (дијаграмот лево) е добиена по 15 одиграни потези во Класична Француска одбрана. Овде црниот е доведен до комплетна пасивност. Ловецот на с8 е многу лошо поаставен, заробен од сопствените пшешаци на a6, b5, d5, e6 и f7. Белиот најверојатно ќе се обиде да го замени црниот коњ, којшто е единствената активна црна фигура. Иако може да се каже дека постои можност за црниот да ја одбрани оваа лоша позиција и да обезбеди реми, тоа не е лесно и бара грешки во играта од страна на белиот, по што црниот би имал шанси да организира контраигра. Во партијата Тараш-Теихман, белиот победил по 41 одигран потег. За да се избегне овој вид на фијаско, црниот обично си зема за прироитет во раната фаза на развојот на играта да најде начин за да го вклучи во игра и својот ранлив белополен ловец. Тој може да одигра ...Ld7-a4 за да го нападне пешакот на с2, што се појавува во многу линии на Винаверовата варијанта. Ако црниот f-пешак се наоѓа на f6, тогаш црниот може да смета на префрлање на ловецот на g6 или h5 преку d7 and e8. Ако белиот белополен ловец е позициониран на дијагоналата f1-a6, црниот може да се обиде да го замениoи, играјќи ...b6 и ...La6 или ...Db6, проследено со ...Ld7-Lb5. == Варијанта со размена: 3.exd5 exd5 == {{Chess diagram|= | tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|= | | | |__| |__|__|__|= | | |__|pd|__|__|__|__|= | | |__|pl| |__|__|__|= | | |__|__|__|__|__|__|= |pl|pl|pl| |__|pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Варијантата со размена:1.е4 е6 2.d4 d5 3.exd5 exd5 }} '''Варојантата со размена''' била најверојатно најпопуларното продолжение за белиот во Француска одбрана во XIX век, но неговата популарност опаднала. [[Гари Каспаров]] експериментираше со ова отворање во почетокот на 1990-тите, но подоцна и тој се сврте на вообичаеното 3.Sc3. За забелешка е и тоа дека играта на црниот е многу полесна поради отворените линии, а црниот нема повеќе грижи со неговиот чувствителен белополен ловец од позатворените варијанти. is made much easier as his queen's bishop has been liberated. Може да се смета дека белиот има еднаквост поради симетричната позиција. Многу шахисти, кои се отвораат со 1.е4 се жалат дека Француската одбрана е многу тешко отворање за игра за нив, особено пшротив затворените структури и единствените стратегии. На пример, Боби Фишер бил очаен во играта против Француската одбрана. Освен тоа, многу шахисти избираат да ја играат варијантата со размена, бидејќи позицијата станува поедноставна и појасна. Белиот не ја задржува предноста од првиот потег, па тој ја избира оваа линија, надевајќи се за рано реми, а ремите и често се појавува, доколку ниту една од страните не ја наруши симетријата во позицијата. екстремен пример била партијата [[Хосе Раул Капабланка|Капабланка]]-[[Геза Мароци|Мароци]], одиграна покрај [[Езеро Хопатконг|езерото Хопатконг]] во 1926. Партијата по варојантата со размена продолжила со: 4.Ld3 Ld6 5.Sf3 Sf6 6.0-0 0-0 7.Lg5 Lg4 8.Te1 Sbd7 9.Sbd2 c6 10.c3 Dc7 11.Dc2 Tfe8 12.Lh4 Lh5 13.Lg3 Lxg3 14.hxg3 Lg6 15.Txe8+ Txe8 16.Lxg6 hxg6 17.Te1 Txe1+ 18.Sxe1 Se8 19.Sd3 Sd6 20.Db3 a6 21.Kf1 1/2-1/2 (партијата може да ја разгледате [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1094365 овде]). И покрај тоа, симетричната пешачка структура на белиот не може да му гарантира реми. Обземеноста со добивање на понекогаш резултати на засраменост за белиот, како во партијата Татаи-[[Виктор Корчној|Корчној]], одиграна во [[Бишеба]] во 1978, којашто продолжила со 4.Ld3 c5!? 5.Sf3 Sc6 6.De2+ Le7 7.dxc5 Sf6 8.h3 O-O 9.O-O Lxc5 10.c3 Te8 11.Dc2 Dd6 12.Sbd2 Dg3 13.Lf5 Te2 14.Sd4 Sxd4 0-1 (партијата може да ја разгледате [http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1082469 овде]). Не толку екстремен случај била партијата [[Михаил Гуревич|Гуревич]]-[[Најџел Шорт|Шорт]], одиграна во [[Манила]] во 1990, каде белиот, силниот руски [[велемајстор]] Миахаил Гуревич играл отворено за реми, но бил совладан од Шорт по 42 одиграни потези.[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1124451] За да создаде реални шанси за победа, белиот би морал да одигра c2-c4, со што би вршел притисокк на црниот пешак на d5. Црниот може да го остави белиот со изолиран d пешак, земајќи на c4, но ова има дава поголема слобода на белите фигури, што може да доведе до солидни напаѓачки шанси. Ова се појавува во линиите како 3.exd5 exd5 4.c4 и 4.Sf3 Ld6 5.c4. Во спротивно, доколку белиот одбие да го одигра ова, тогаш црниот го има силниот удар ...c7-c5 (на пр. 4.Bd3 c5). Оваа идеја била воведена од страна на Корчној, но најверојатно е најдобра за воздржување од оваа ризична ситуација за позиции кои мора да се добијат. Доколку белиот не одигра c2-c4, тогаш ии тој и црниот би имале по два параметри за фигурите. Белиот би можел да ги постави своите фигури, преку Sf3, Ld3, Lg5 (врзувајќи го црниот коњ), Sc3, Dd2 или коњот на b1 да се најде на d2 и белиот би можел да го зацврсти центарот со c3 и можеби подоцна да одигра Db3. Во спротивно, кога коњот од b1 се наоѓа на c3, коњот на g1 би можел да дојде на e2, каде противничкиот ловец и коњ може да бидат задржени за клучните полиња e4 и g4, преку f3. Кога коњот е на c3 во првата и последната од овие стратегии, белиот може да одбере дали ќе рокира на пократката или на подолгата страна. Очигледно, рокирањето на спротивна страна води до динамична шаховска борба, а доколку и обата противници рокираат на пократката страна, тогаш можно е да се одигра било која од горенаведените варијанти. Позициите се симетрични поради тоа што можностите и стратегиите на обете страни се исти. Друг начин ад се наруши симетријата и балансот во играта е белиот и црниот да рокираат на спротивни страни на таблата. Еден пример на оваа линија е: 4.Ld3 Sc6 5.c3 Ld6 6.Sf3 Lg4 7.0-0 Sge7 8.Te1 Dd7 9.Sbd2 0-0-0. == Варијанта со напредување:3.e5 == {{Chess diagram|= | tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|= | | | |__|pd|__|__|__|= | | |__|pd|pl|__|__|__|= | | |__|pl| |__|__|__|= | | |__|__|__|__|__|__|= |pl|pl|pl| |__|pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Варијантата со напредување:1.е4 е6 2.d4 d5 3.e5 }} Како и варијантата со размена, така и '''Варијантата со напредување''' била често играна во почетокот на развојот на анализите на Француската одбрана. [[Арон Нимцович]] верувал дека тоа е најдобриот избор за белиот и ја збогатил теоријата на оваа варијанта со интересни идеи. И покрај тоа, оваа варијанта ја изгубила својата популарност во XX век, сѐ додека повторно не била обновена идејата за оваа варијанта од страна на познатиот велемајстор и шаховски теоретичар [[Евгени СВешников]], кој е водечки експерт за оваа линија. Во последните неколку години, оваа линија е популарна како и линијата со 3.Sd2 ([[Француска одбрана#Тарашова варијанта|Тарашова варијанта]]); велемајсторот [[Алексанадр Гришчук]] успешно ја применува оваа варијанта на највисоко ниво. Главната линија во варијантата со напредување продолжува со 3...c5 4.c3 Sc6 5.Sf3. Постојат и други алтернативни стратегии, кои биле пробани на почетокот на XX век. Такви се 3... b6, настојувајќида се фјанкетира слабиот ловец или 3...Sc6, настојувајќи да го постави ловецот на f8 или d7, што е пасивно, но придобива услови за мала контраигра. Исто така, 4...Db6 5.Sf3 Ld7, настојувајќи со 6...Lb5 да го замени „лошиот“ белополен ловец, доколку тоа е можно. По 5.Sf3, главни линии се 5...Db6 и 5...Ld7. Идејата зад потегот 5...Db6 е да се зголеми притисокот на d4 и евентуално да се наруши белиот центар. Потегот Db6 also исто така го напаѓа и чувствителниот пешак на b2, па белиот црнополен ловец не може лесно да го заштитува пешакот на d4 без да го остави незаштитен пешакот на b2. Највообичаени одговри на белиот на 5...Db6 се 6.a3 и 6.Le2. Потегот 6.a3 iе моментно најважниот потег во варијантата со напредување на Француска одбрана. Со тој потег се подготвува 7.b4, ослободувајќи простор на даминото крило. Црниот може да се заштити од ова со 6...c4, настојувајќи да земе ''ан пасан'' ако белиот одигра b4. Ова создава затворена игра, каде црниот се бори за контрола на полето b3. Од друга страна, црниот може да продолжи со развоот со 6...Sh6, настојувајќи ...Sf5. Потегот Sh6 изгледа ннеобчен, бидејќи белиот може да го принуди црниот на водвојување на пешаците, играјќи Lxh6, но сепак ова се смета за добро на црниот. Црниот игра Lg7 и O-O има адекватна одбрана, па белиот би го пропуштил својот можен црнополен ловец. 6.Le2 е друга алтернатива, со цел да се рокира. Повторно, највообичаен потег за црниот е 6...Sh6, настојувајќи по 7...cxd4 8.cxd4 Sf5 да напдне на d4. Ако црниот коњ стигне до f5 од h6, тогаш пешакот на d4 би бил нападнат од 3 фигури, додека би бил заштитен само од коњот на f3, пешакот на c3 и дамата на d1. Како пшто беше изложено пртетходно, белиот црнополен ловец не оже да дојде на посакуваното поле, бидејќи во таква ситуација би висел пешакот на b2. Освен тоа белиот мора да планира профилактички и на 6...Sh6 да одговори со 7. Sa3, подготвувајќи се да го заштити пешакот на d4 со Sc2. Потегот 5...Ld7 бил споменат и од страна на [[Џоакино Греко]] околу 1620 и бил обноевн и повторно добил на популарност по неговата примена од страна на [[Виктор Корчној]] во 1970-тите. Идејата зад овој потег е дека црниот обично игра ...Ld7 порано или подоцна, бидејќи сака да му покаже на белиот со што располага. Ако белиот одигра 6. a3, современата теорија вели дека црниот изедначува, па дури е и подобар по 6...f6! Линиите се сложени, но суштината е дека a3 е непотребен потег доклку црната дама не е на b6 и црниот веднаш ја искористува предноста од освоеното темпо, напаѓајќи го центарот на белиот. црниот може да продолжи со 7...Sf5 за да нападне на d4 или 7...Sg6 проследено со ...f6 и напад на е5. Главна тема во Француската е дека белиот сака да го постави својот белополен ловец на d3, каде тој има поголема контрола на таблата. Белиот не може веднаш да го одигра овој потег, бидејќи во таква ситуација виси пешакот на d4. Јасно, црниот не мже веднаш да го земе пешакот, бидејќи 6.Ld3 cxd4 7.cxd4 Sxd4? 8.Sxd4 Dxd4?? 9.Lb5+ води до освојување на црната дама преку откриен шах. Освен тоа, [[шаховска теорија|теоријата]] вели дека црниот треба да одигра 7...Ld7 за да се заштити од откривањето. Овде белиот може да го жртвува d-пешакот, продолжувајќи 8.0-0 Sxd4 9.Sxd4 Dxd4 10.Sc3. Ова е Милнер-Бариевиот гамбит, наречен во чест на Сер [[Стјуарт Милнер-Бариy]] и се смета дека е дополнително солидно. Друга тема е и дека белиот сака да напредува на кралското крило и да го нападне црниот рокиран крал. Белиот ќе се обиде да обезбеди напад, истиснувајќи го црниот коњ, а притоа играјќи f5 со g4 или h4-h5. Поради блокираниот центар, матните напади со жртва често се можни. Од француските шахисти се вели дека класичната жртва на ловец (Ld3xh7) треба да биде закана во секој потег. Црниот и покрај тоа, често пречекува напад, како што Француската одбрана е озлогласена за развивање на различни зашеметувачки тактики и маневри, кои на црниот му оставаат материјал за завршницата. [[Виктор Корчној]], кој заедно со [[Михаил Ботвиник|Ботвиник]] бил најсилниот шахист кој ја играл Француската одбрана, има прокоментирано како психолошки ги мамел неговите противници да го нападнат со жртва на материјал, за што не би мжеле да обезбедат соодветна компензација, по што често доаѓал до лесно добиени [[завршница|завршници]]. == Тарашова варијанта 3.Sd2 == {{Chess diagram|= | tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|= | | | |__|pd|__|__|__|= | | |__|pd|__|__|__|__|= | | |__|pl|pl|__|__|__|= | | |__|__|__|__|__|__|= |pl|pl|pl|nl|__|pl|pl|pl|= |rl|__|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Тарашовата варијанта:1.е4 е6 2.d4 d5 3.Sd2 }} '''Тарашовата варијанта''' е наречена според [[Зигберт Тараш]]. овој потег бил многу популарен на крајот од 1970-тите и почетокот на 1980-тите, кога [[Анатолиј Карпов]] го играл со одличен ефект. Овој потег се применува и денес, а со него обично се доаѓа до мала, но сигурна предност. Потегот се разликува од 3.Sc3 од неколку аспекти: не го блокира патот на белиот c пешак, што значи дека белиот може да одигра c3, заштитувајќи го пешакот на d4 pawn; и ја избегнува [[#Винаверова_варијанта_3...Lb4|Винаверовата варијанта]], бидејќи 3...Lb4 може да биде пресретнато со 4.c3, каде црниот губи потег (мора да отстапи со ловецот). Продолжението 3...c5 4.exd5 exd5 е од многу од битките меѓу Карпов и Корчној и обично води до создавање на изо0лиран црн d пешак (видете [[изолиран пешак]]). Главната линија продолжува со 5.Sgf3 Sc6 6.Lb5 Bd6 7.0-0 Sge7 8.dxc5 Lxc5 9.Sb3 Lb6 со позиција во која белиот може да ја неутрализира активноста на црните фигури во средишницата и би имал мала предност во завршницата. ДРуго можно продолжение за белиот е 5.Lb5+ Ld7 (можно е и 5...Sc6) 6.De2+ Le7 7.dxc5 со замена на ловците и создавајќи му потешкотии на црниот да го врати пешакот. Продолжението 3...c5 4.exd5 Dxd5!? е значајна алтернатива за црниот. Идејата е да се заменат неговите c- и d-пешаци за белите d- и e-пешаци, оставајќи го црниот со централен пешак. Ова создвава мала структурна преедност, но за возврат белиот добива времеза развој, вознемирувајќи ја црната дама. Ова дејство на статична и динамична предност е причината зошто ова линија стана многупопуларна во последната декада. Играта обично продолжува со 5.Sgf3 cxd4 6.Lc4 Dd6 7.0-0 Sf6 (оневозможувајќи 8.Se4) 8.Sb3 Sc6 9.Sbxd4 Sxd4, и овбде белиот може да остане во средишницата со 10.Sxd4 или да понуди замена на дамите со 10.Dxd4. Додека, целта на потегот 3...c5 беше да се отвори центарот, потегот 3...Sf6 се стреми да го затвори. По 4.e5 Sfd7 5.Ld3 c5 6.c3 Sc6 (6...b6, со цел ...La6 за да се ослободи „лошиот“ белополен ловец, вообичаена идеја во Француската одбрана) 7.Se2 (оставајќи го полето f3 слободно за коњот) 7...cxd4 8.cxd4 f6 9.exf6 Sxf6 10.Sf3 Bd6 црниот ги осслободи своите фигури, за тоа плаќајќи ја цената со [[заостанат пешак|заостанатиот пешак]] на e6. Белиот може да избере дали да го заштити својот пешак на e5, играјќи 4.e5 Sfd7 5.c3 c5 6.f4 Sc6 7.Sdf3, но како резултат на ова, неговиот развој се одвв побавно. Продолжението 3.Sd2 Sc6 е познато како '''Гимардова варијанта''': по 4.Sgf3 Sf6 5.e5 Sd7 црниот ќе го замени белиот сопрен e-пешак со потегот ...f6. И покрај тоа, црниот не врши притисок на d4, бидејќи не може да одигра ...c5, по што белиот би обзебедил мала предност. Во мода во последните неколку години, во партиите на најдобрите велемајстори е продолжението 3...Le7!?, на изглед чуден потег, кој настојува да докаже дека сега секој потег на белиот е враќање назад, на пр. по 4.Sgf3 Sf6 5.e5 Sfd7, белиот сега не може да одигра f4, а 4.Ld3 c5 5.dxc5 Sf6 and 4.e5 c5 5.Dg4 Kf8!? води до усложнувања. Неверојатно, но потегот 3... h6?! со сличен мотив има свои љубители во последните неколку години, вклучувајќи го и велемајсторот Александар Морозевич. Друга ретка линија е 3...a6, со идеја да му се оневозможи на белиот белополен ловец да дојде на b5, преддасе одигра ...c5. == Главна линија 3.Sc3 == Во 40% од вкупниот број на продолженија на Француската одбрана, потегот 3.Sc3 може да се смета за главна линија. Црниот има три главни можности: 3...dxe4 ('''Рубинштајнова варијанта'''), 3...Lb4 ('''Винаверова варијанта''') и 3...Sf6 ('''Класична варијанта'''). Необично продолжение е 3...Sc6!? 4.Sf3 Sf6 со идеја 5.e5 Se4. Овие потези ги има анлизирано германскиот меѓународен мајстор ХелмѕтРефшлегер. === Рубинштајнова варијанта 3...dxe4 === Оваа варијанта името го добила по [[Акиба Рубинштајн]] и може да настане и по 3.Sd2 dxe4. Белиот има слободен развој и повеќе простор во енатрот, што црниот се надева да го неутрализира преку ...c7-c5. Оваа солидна линија има голема примена денес, а е дел и од партиите меѓу најдобрите велемајстори. По 4.Sxe4, највообичаени можности за црниот се 4...Ld7 5.Sf3 Lc6 ('''Варијанта Фор Нокс''') активирајќи го белополниот ловец, што било често решение во оваа позиција на АЛександар Растеммов, или 4...Sd7 5.Sf3 Sgf6 6.Sxf6+ Sxf6 (повообичаена линија), каде епоготвен за ...c5. Потегот 4...Dd5 е исто така интересна идеја коментирана во Тајните на изненадувањата во отворањето од Жероен Бош. === Винаверова варијанта 3...Lb4 === Оцваа варијанта именувана по [[Симон Винавер]] и воведена во врвниот шах од страна на [[Арон Нимцович]] и [[Михаил Ботвиник]] е еден од многуте системи во Француска одбрана. Околу средината на XX век, ова бил најчесто играниот потег по 3.Sc3, но во 1980-тите, Класичната варијанта била обновена и станала попопуларна. Потегот 3...Lb4 го врзува коњот на с3 со кралот во поаздина, оставајќи го пешакот на е4 незаштитен. Белиот нормално го движи својот пешак на безбедно со 4.e5, ослободувајќи простор и надевајќи се да докаже дека црниот ловец на b4 е погрешно поставен. Црниот обично возвраќа со 4...c5 проследено со 5.a3 Lxc3+ 6.bxc3, што резултира со озицијата претставена на дијаграмот лево. {{Chess diagram|= | tleft | |= |rd|nd|bd|qd|kd| |nd|rd|= |pd|pd| | | |pd|pd|pd|= | | | | |pd| | | |= | | |pd|pd|pl| | | |= | | | |pl| | | | |= |pl| |pl| | | | | |= | | |pl| | |pl|pl|pl|= |rl| |bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |}} Како што белиот има водвоени пешаци на даминото крило, црниот обично цели на нив, развивајќи ја својата контраигра, но тие може да му послужат на белиот, давајќи му поголема контрола во центарот и на полуотворената b-вертикала. Покрај тоа, белиот има поголем простор на кралското крило, каде црниот е послаб од вообичаено, бидејќи тој веќе го замени својот црнополен ловец. Комбинацијата со ловечка двојка му дава изгледни напаѓачки шанси на белиот. Во позицијата на дијаграмот, црниот најчесто игра 6...Se7. (главна алтернативна е 6...Dc7, која лесно може да се трансформира во главните линии по 7.Dg4 Se7, но црниот исто така ја има можноста и за 7.Dg4 f5.) Сега белиот може да го искористи недостатокот на црниот од црнополен ловец, играјќи 7.Qg4, оставајќи му на црниот да избере меѓу две можности: тој може да жртвува пешаци на кралското крило со 7...Dc7 8.Dxg7 Tg8 9.Dxh7, но за возврат да го уништи цантарот на белиот, т.н. „[[Варијанат со отровен пешак]]“; или може да одигра 7...0-0 8.Ld3 Sbc6, што го избегнува жртвувањето на материјал, но го остава кралот на крилото на кое белиот се обидува да нападне. Во последните неколку години, во врвниот шах продолжението 7.Dg4 е вообичаено продолжение на [[Јудит Полгар]]. Ако тактичките усложнувања по 7.Dg4 не се по вкусот на белиот, продолженијата 7.Sf3 и 7.a4 се добри позициони алтернативи. Потегот 7.Sf3 е само природен развоен потег и белиот обично го игра со цел, потоа да го смести својот ловац на d3 или e2 (понекогаш и на b5) и да рокира на пократката страна. Намерата на потегот 7.a4 е тројна: се подготвува Lc1-a3, со предност поради недостатокот на црниот од црнополниот ловец. Тоа исто така го оневозможува црниот да одигра ...Da5-a4 или ...Ld7-a4 напаѓајќи на c2 и ако црниот одигра ...b6 (проследено со ...La6 за да го замени пасивниот ловец), белиот може да одигра a5 и да го нападне пешакот на b6. Обете страни имаат многу алтернативи во Винаверовата варијанта. За четвртиот потег, неколку од можностите на белиот вклучуваат: * 4.exd5 exd5, со трансформација во линијата на варијантата со размена; * 4.Se2 ('''Аљехинов гамбит''') 4...dxe4 5.a3 Le7 (5...Lxc3+ е потребно ако белиот сака да се обиде да го задржи пешакот) 6.Sxe4 да го оневозможи црниот да ги водвои неговите пешаци; * 4.Ld3 заштитувајќи го пешакот на e4; * 4.a3 Lxc3+ 5. bxc3 dxe4 6. Dg4, друг начин за да се искористат слабостите на црниот на g7. По 4.e5 c5, белиот може да се обиде со 5. Ld2, повторно оневозможувајќи го водвојувањето на пешаци и создавајќи можности за 6.Sb5, од каде коњот може да скокне на d6 или едноставно да го заштитува пешакот на d4. По 4.e5, црниот не мора да одигра 4...c5, но може да се обиде со 4...b6 проследено со ...La6 или 4...Dd7 со идеја да го пресретне потегот 5 Dg4 со 5...f5. И покрај тоа, теоријата ги претпочита шансите на белиот и во двете линии. Друга популарна можност за црниот е 4.e5 c5 5.a3 La5 ('''Ерменска варијанта'''). Црниот го задржува врзувањето на коњот, коешто белиот обично се обидува да го отстрани со 6.b4 cxb4 7.Dg4 или 7.Sb5 (обично 7.Sb5 bxa3+ 8.c3 Lc7 9.Lxa3 и белиот се има ослободено). Кога белиот игра 7.Sf3 наместо 7.Dg4, тоа е наречена Винаверова варијанта со напредување. Оваа линија често продолжува со 7...Ld7 8.Bd3 c4 9.Le2 La4 10. 0-0 Da5 11.Ld2 и основната позиција се појавува по 11.Sbc6 12.Sg5 h6 13.Sh3 0-0-0. Неговата проценка е многу нејасна, но се смета едка на црниот му е „удобно“ во оваа позиција. === Класична варијанта 3...Sf6 === {{Chess diagram|= | tright | |= |rd|nd|bd|qd|kd|bd|__|rd|= |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|= | | | |__|pd|nd|__|__|= | | |__|pd|__|__|__|__|= | | |__|pl|pl|__|__|__|= | | |nl|__|__|__|__|__|= |pl|pl|pl|__|__|pl|pl|pl|= |rl|__|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= |Класична варијанта:1.е4 е6 2.d4 d5 3.Sd2 Sf6 }} Ова е друг голем систем во Француска одбрана. Белиот може да продолжи со 4.e5, '''Штајницовата варијанта''' (именувана по [[Вилхелм Штајниц]]; видете подолу) или 4.Bg5. Последниот потег претставува закана за црниот од потегот 5.e5, со напад на црниот врзан коњ. Највообичаен одговор на врвно ниво е 4...dxe4 ('''Барнова варијанта''', именувана по [[Амос Барн]]). По тоа, највообичаено продолжение е 5.Sxe4 Le7 6.Lxf6 Lxf6 7.Sf3 Sd7 ili 7...0-0, што резултира со позиција слична на оние кои настануваа во Рубинштајновата варијанта. И покрај тоа, овде црниот има ловечка двојка и освен тоа има големи динамични шанси (иако белиот коњ е добро поставен на е4), па оваа линија е попопуларна од Рубинштајновата и долго време му е омилена на [[Евгени Бареев]]. Црниот, исто така може да се обиде со 5.Sxe4 Le7 6.Lxf6 gxf6, што било играно во неколку случаи од страна на [[АЛександар Морозевич]]; со намера ...f5 и ...Lf6, црниот обезбедува добра контрола во центарот, за возврат на лошата пешачка структура.structure. ДРуга линија, слична на Рубиштајновата варијанта е 5.Sxe4 Sbd7 6.Sf3 Le7 (овде се игра и 6...h6) 7.Sxf6+ Lxf6. Потегот 4...Le7 се смета за главна линија по 4.Lg5 и е сѐ уште значаен, иајко дури и Барнсовата варијанта го стигнува со својата популарност. overtaken it in popularity. Вообичаено продолжение е 5.e5 Sfd7 6.Lxe7 Dxe7 7.f4 0-0 8.Sf3 c5, каде белиот има бројни можности, вклучувајќи ги и 9.Ld3, 9.Dd2 и 9.dxc5. Алтернатива за белиот е [[гамби]]от 4...Le7 5.e5 Sfd7 6.h4, кој бил измислен од страна на [[Адолф Албин]] и одигран од Шатар, но не бил сфатен сериозно, откако [[Александар Аљехин]] го одиграл во победата на Фарни во Манхајм во 1914 година. Денес, ова продолжение е познато како '''Албин-Шатардов напад''' или '''Алехин-Шатардов напад'''. По 6...Lxg5 7.hxg5 Dxg5 8.Sh3 De7 9.Sf4 Sc6 10.Dg4 (причина за 8.Sh3 отколку 8.Sf3), белиот жртвува пешак за да ја отвори h-вертикалата, зголемувајќи ги своите напаѓачки шанси на кралското крило. Црниот може и да го одбие гамбитот во некои случаи, како 6...a6 и 6...f6, но најголемиот број од врвните шахисти го претпочитаат потегот 6...c5. Аљехин-Шатардовиот напад не е толку популарен на [[велемајстор]]ско ниво (иако тоа не е целосно познто; [[Гари Каспаров]] го има играно ова продолжение со успех против [[Виктор Корчној]] во 2001), но е многу почесто во аматерските партии. Третиот избор за црниот е противнапад со потегот 4...Lb4 ('''Маккачонова варијанта'''), занемарувајќи ја заканата од 5.e5, каде главната линија продолжува со 5.e5 h6 6.Ld2 Lxc3 7.bxc3 Se4 8.Dg4. На ова место црниот може да одигра 8...g6, што ги слабее црните полиња на кралското крило, но ја одржува можноста за рокада на подолгата страна, или 8...Kf8. Маккачоновата варијанта е именувана по Џон Линдзи Маккачон од [[Филаделфија]] (1857-1905), кој ја издал варијантата пред вниманиетона јавноста, кога ја применил за да го победи [[светски првак во шах|светскиот првак]] [[Вилхелм Штајниц]] во симултана егзибиција во [[Менхетен]] во 1885.<ref>[[Tim Harding (chess)|T.D. Harding]], ''French: MacCutcheon'' [sic] ''and Advance Lines'', Batsford, 1979, pp. 12, 56. ISBN 0-7134-2026-X.</ref><ref>Although many sources refer to John Lindsay McCutcheon and his [[eponym]]ous variation as "MacCutcheon", "McCutcheon" is the correct spelling. [[Jeremy Gaige]], ''Chess Personalia'', McFarland & Company, 1987, pp. 260, 275. ISBN 0-7864-2353-6; [[David Hooper (chess player)|David Hooper]] and [[Kenneth Whyld]], ''The Oxford Companion to Chess'' (2nd ed. 1992), Oxford University Press, p. 240, p. 478 n. 1205. ISBN 0-19-866164-9.</ref><ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1296635 Steinitz-McCutcheon, New York simul 1885]</ref> '''Штајницовата варијанта''' настанува по 4.e5 Sfd7, каде белиот се соочува со избор меѓу 5.f4 (највообичаено), 5.Sce2 ('''Варијанта Широв-Ананд'''; Блиот е подотвен да го заврсти центарот со c2-c3 и f2-f4) или 5.Sf3 (асо цел да игра за фигура). По 5.f4 c5 6.Sf3 Sc6 7.Le3 (7.Sce2 води до трансформација на варијантата Широв-АнандShirov-Anand Variation; стапица е 7.Le2 cxd4 8.Sxd4 Sdxe5! 9.fxe5 Dh4+, освојувајќи пешак), Црниот има неколку можности. Тој може да го намали притисокот на d4, играјќи 7...Db6 или 7...cxd4 8.Sxd4 Db6 или пак да избере да заврши со својот развој development, или да запоне да напредува на кралското крило, преку 7...cxd4 8.Sxd4 Lc5 или на даминото крило, преку 7...a6 8.Dd2 b5. == Рани отстапувања на белиот == По 1.e4 e6, речиси 90% од сите партии продолжуваат со 2.d4 d5, но белиот може да се обиде и со други идеи. Најзначајна од овие е продолжението 2.d3 d5 3.Sd2, со верзија на '''[[Кралско индиски напад|Кралско индискиот напад]]'''. Белиот би ги одиграл потезите Sgf3, g3, Lg2, 0-0, c3 и/или Te1 по некој ред во следните неколку потези. Црниот може на неколку начини да се спротивстави на оваа поставеност: 3...c5 проследено со ...Sc6, ...Ld6, ...Sf6 или ...Sge7 и ...0-0 е вообичаено, 3...Sf6 4.Sgf3 Sc6 со план ...dxe4 и ...e5 за да се блокира Lg2 и 3...Sf6 4.Sgf3 b6, правејќи го потегот ...Ba6 возможен, доколку белиот белополен ловец ја напушти дијагоналата а6-f1. Потегот 2.d3 бил применуван од многу врвни шахисти, вклучувајќи ги велемајсторите [[Пал Бенко]], [[Боби Фишер]] и [[Лав Псакис]]. Продолжението со потегот 2.De2 е '''[[Михаил Чигорин|Лигориновата]]''' варијанта, којашто го обесхрабрува потегот 2...d5, бидејќи по 3.exd5, црниот пешак е врзан, што значи дека црниот би морал да земе со дама. Црниот обично возвраќа 2...c5, по што играта може да биде слична на варијантата со 2.d3 од Затворената варијанта на [[Сицилијанска одбрана]]. Продолжението 2.Sf3 d5 3.Sc3 е Варијантата со '''два коња'''': 3...d4 и 3...Sf6 се добри одговори за црниот. Потегот 2.b3 води до '''[[Рихард Рети|Ретиевиот]] гамбит''' по 2...d5 3.Lb2 dxe4, но црниот може тоа и да го одбие, играјќи 3...Sf6. Продолжението со 2.e5 е познато како '''Штајницов напад''' по името на првиот светски првак во шах, кој го анализирал и понекогаш играл на крајот од XIX век.Тоа не се смета за предизвикувачки одговор на 1...e6 и е релативно ретко. Останата позната невообичаена варијанта е '''Бармановата''' варијанта, 2. Lb5?! Овој на изглед чуден потег е развиен за да го спречи црниот пешак да го заземе полето d5 и да го ослабе нападот. Играта може да продолжи со 2...c6 3. Lc4 d5 4. exd5 cxd5 5. Lb5+ Ld7 6. Sc3 d4 7. Df3!, со закана за црниот топ. По 2.d4 d5, белиот може да го одбере '''Димер-Думовиот гамбит''' со 3.c4?!, но според теоријата овој потег е слаб. Највообичаено продолжение е 3...dxe4 4. Sc3 Sf6 5. f3, по што 5...Lb4, 5...c5 и 5...exf3 се можни продолженија. подробни информации може да се пронајдат на [http://www.funet.fi/pub/doc/games/chess/ddg/ DDG site]. == Рани отстапувања на црниот == Иако потегот 2...d5 е најдоследен потег по 1.e4 e6 2.d4, црниот во одредени случаи игра и други потези: * 2...c5, познат како '''Франко-Бенони''', бидејќи се одликува со пуштањето напред со ...c5, карактеристични за [[Бенониева одбрана|Бенониевата одбрана]] по воведните потези од Француската одбрана. Белиот може да продолжи 3.d5, каде игра за трансформација во Бенониева одбрана, додека белиот има дополнителна можност, да одигра c4. Потегот 3.Sf3, со трансформација во нормалната [[Сицилијанска одбрана]] и 3.c3, со трансформација во линијата, нарелчена [[Сицилијанска одбрана, Алапинова варијанта|Алапинова Сицилијанска одбрана]] (обично настанува по 1.e4 c5 2.c3 e6 3.d4) се исто така можни. Играта, сепак мора да продолжи во Француска одбрана (1.e4 e6 2.d4 c5 3.c3 d5 4.е5 води до трансформација во варијантата со напредување во Француска одбрана). * 2...f5?! е '''[[Кингстонска одбрана|Кингстонската одбрана]]''', која има малку одлики од [[Холандска одбрана|Холандската одбрана]]. Потегот 3.e5 создава неколку проблеми за црниот по 3...Se7 4.Sf3 c5. Најголемиот тест за црниот е варијантата со размена (3.exf5 exf5 4.Ld3), каде 4...Sc6 5.Lxf5 Df6 отфрла неколку извонредни тактики. Потегот 2... Sf6 е познат како '''Средоземна одбрана''' е многу редок. == ЕШО шифри == ''[[Енциклопедија на шаховски отворања|Енциклопедијата на шаховски отворања]]'' вклучува азбучнобројчен класификационен систем за отворањата кои најчесто се употребуваат во шаховската литература. Шифрите, од C00 до C19 се наменети аз Француската додбрана (сите освен C00, започнуваат со потезите1.e4 e6 2.d4 d5): * C00 - 1.e4 e6 без 2.d4 (рано отстапување) * C01 - 2.d4 d5 (вклучувајќи ја варијантата со размена, 3.exd5) * C02 - 3.e5 (варијанта со напредување) * C03 - 3.Sd2 (вклучува 3...Le7; C03-C09 ја покриваат Тарашовата варијанта) * C04 - 3.Sd2 Sc6 (Гимардова варијанта) * C05 - 3.Sd2 Sf6 * C06 - 3.Sd2 Sf6 4.e5 Sfd7 5.Ld3 * C07 - 3.Sd2 c5 (вклучува 4.exd5 Qxd5) * C08 - 3.Sd2 c5 4.exd5 exd5 * C09 - 3.Sd2 c5 4.exd5 exd5 5.Sgf3 Sc6 * C10 - 3.Sc3 (ја вклучува Рубуинштајновата варијанта, 3...dxe4) * C11 - 3.Sc3 Sf6 (вклучувајќи ја Штајницовата варијанта, 4.e5; C11-C14 ја покриваат Класичната варијанта) * C12 - 3.Sc3 Sf6 4.Lg5 (вклувајќи ја Маккаченовата варијанта, 4...Lb4) * C13 - 3.Sc3 Sf6 4.Lg5 dxe4 (Барнова варијанта) * C14 - 3.Sc3 Sf6 4.Lg5 Le7 * C15 - 3.Sc3 Lb4 (C15-C19 ја покриваат Винаверовата варијанта) * C16 - 3.Sc3 Lb4 4.e5 * C17 - 3.Sc3 Lb4 4.e5 c5 * C18 - 3.Sc3 Lb4 4.e5 c5 5.a3 (вклучувајќи ја Ерменската варијанта, 5...Ba5) * C19 - 3.Sc3 Lb4 4 e5 c5 5.a3 Lxc3+ 6.bxc3 Se7 7.Sf3 и 7.a4 == Наводи == * {{наведена книга | last = Вотсон | first = Џон | authorlink = Џон Л. Вотсон | title = Играј Француска одбрана | edition = 3. издание | publisher = Everyman Chess | year = 2003 | pages = | id = }} == Наводи == {{навосди}} == Надворешни врски == * [http://www.chessville.com/instruction/Openings/French_Defense/instr_open_french_intro_1.htm Основи на Француската одбрана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100919143659/http://chessville.com/instruction/Openings/French_Defense/instr_open_french_intro_1.htm |date=2010-09-19 }} {{en}} {{Шаховски отворања}} [[Категорија:Шаховски отворања]] 3a0c9f68joo0fqazcoigzsld8u0fed4 10 69267 5611671 5601527 2026-08-19T20:31:43Z Dandarmkd 31127 5611671 wikitext text/x-wiki {{Infobox | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = background-color:#ededed | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|'''Податоци за хотелот'''}} | above = {{{building_name|{{{hotel_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}}}}}}}} | subheader = {{#if:{{{native_building_name|{{{native_name|}}}}}}|<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>''{{{native_building_name|{{{native_name}}}}}}''</span>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|{{{logo_width|}}}}}}|sizedefault=250px|upright={{{logo_upright|1.1}}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|{{{image_width|}}}}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1.1}}}|border=yes|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption2 = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|{{{map_alt|}}}}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{{map_dot_mark|Red pog.svg}}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|{{{map_dot_label|}}}}}} |relief = {{{pushpin_relief|{{{relief|}}}}}} |border = infobox |caption = {{{pushpin_map_caption|{{{map_caption|Location within {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|{{{map_type}}}}}}|name}}}}}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|{{{map_size|}}}}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|{{{map_type|}}}}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe|auto|onByDefault={{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{map_type|}}}{{{image_map|}}}|no|yes}}|mapframe-zoom={{{mapframe-zoom|15}}}|mapframe-frame-width={{{mapframe-frame-width|250}}}|mapframe-wikidata={{{mapframe-wikidata|yes}}}}} | caption4 = {{#invoke:Infobox mapframe|autocaption|onByDefault={{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{map_type|}}}{{{image_map|}}}|no|yes}}}} | label1 = Поранешни називи | data1 = {{{former_names|{{{former_name|}}}}}} | class1 = nickname | label2 = Останати називи | data2 = {{{alternate_names|{{{alternate_name|}}}}}} | class2 = nickname | label3 = Етимологија | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Хотелски ланец | data4 = {{{hotel_chain|{{{chain|}}}}}} | header5 = {{#if:{{{highest_prev|}}}{{{highest_next|}}}{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}{{{highest_region|}}}|Рекордна висина}} | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |Највисока {{#if:{{{highest_region|}}}|во {{{highest_region}}}|на светот}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |од {{{highest_start|}}} до {{{highest_end|}}} |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|до {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{{highest_reflabel|talleststatus}}}|I|}} }} | label7 = Претходна | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Повисока | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = {{#if:{{{status|}}}{{{building_type|}}}{{{architectural_style|}}}{{{style|}}}{{{classification|}}}{{{location|}}}{{{location_town|}}}{{{location_city|}}}{{{location_country|}}}{{{address|}}}{{{latitude|}}}{{{latd|}}}{{{longitude|}}}{{{longd|}}}{{{coordinates|}}}{{{altitude|}}}{{{start_date|}}}{{{construction_start_date|}}}{{{topped-out_date|}}}{{{topped_out_date|}}}{{{est_completion|}}}{{{completion_date|}}}{{{inauguration_date|}}}{{{groundbreaking_date|}}}{{{opening_date|}}}{{{opening|}}}{{{opened|}}}{{{opened_date|}}}{{{renovation_date|}}}{{{closing_date|}}}{{{demolition_date|}}}{{{date_demolished|}}}{{{demolished_date|}}}{{{destruction_date|}}}{{{destroyed|}}}{{{cost|}}}{{{ren_cost|}}}{{{client|}}}{{{owner|}}}{{{governing_body|}}}{{{landlord|}}}{{{management|{{{operator|}}}}}}{{{affiliation|}}}|Општи податоци}} | label10 = Статус | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|{{{Status|}}}}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|{{{Status|}}}}}}}} | built | completed | finished | complete = <span style="color:darkgreen">завршена</span> | destroyed = <span style="color:#e42328">уништена</span> | demolished = <span style="color:black">урната</span> | on hold = <span style="color:purple">во мирување</span> | incomplete | unfinished | under construction = <span style="color:purple">во изградба</span> | cancelled | canceled | never built = <span style="color:red">никогаш неизградена</span> | topped out | topped-out = <span>овенчана</span> | planned | proposed = <span style="color:orange">предложена</span> | approved = <span style="color:orange">одобрена</span> | #default = {{{status|{{{Status|}}}}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|<span style="color:red">никогаш неизградена</span>|{{#if:{{{topped_out|}}}|<span>овенчана</span>}} }} }} | label11 = Вид | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = [[Архитектонски стил|Стил]] | data12 = {{{architectural_style|}}}{{{style|}}} | class12 = category | label13 = Класификација | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Место | data14 = {{{location|}}} | label15 = Адреса | data15 = {{{address|}}} | label16 = Град | data16 = {{ifempty|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}}} | label17 = Земја | data17 = {{{location_country|}}} | label18 = [[Географски координатен систем|Координати]] | data18 = {{#if:{{both|{{{latitude|}}}{{{latd|}}}|{{{longitude|}}}{{{longd|}}}}}| {{Geobox coor|wrap=yes|{{#if:{{{latitude|}}}|{{{latitude}}}|{{{latd|}}}}}|{{{latm|}}}|{{{lats|}}}|{{{latNS|}}}|{{#if:{{{longitude|}}}|{{{longitude}}}|{{{longd|}}}}}|{{{longm|}}}|{{{longs|}}}|{{{longEW|}}}|type:landmark{{#if: {{{iso_region|}}}|_region:{{{iso_region}}}|{{#if:{{{location_country|}}}|_region:{{CountryAbbr|{{{location_country}}}|}}|}}}}|{{#if:{{{coordinates_display|}}}|title|μ}}={{{coordinates_display|}}}|format={{{coordinates_format|}}}}}|{{{coordinates|}}}}} | label19 = Надм. височина | data19 = {{{altitude|}}} | label20 = Сегашни станари | data20 = {{{current_tenants|}}} | label21 = Наречена по | data21 = {{{namesake|}}} | label22 = Темелот удрен | data22 = {{{groundbreaking_date|}}} | label23 = {{безпрелом|Почната}} | data23 = {{{start_date|}}}{{{construction_start_date|}}} | label24 = Овенчана | data24 = {{{topped-out_date|{{{topped_out_date|}}}}}} | rowclass25= note | label25 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Изградбата завршува|Завршена}} | data25 = {{#if:{{{est_completion|}}}|{{{est_completion}}}|{{{completion_date|}}}}} | label26 = Отворена | data26 = {{ifempty|{{{opening_date|}}}|{{{opening|}}}|{{{opened|}}}|{{{opened_date|}}}}} | label27 = Пуштена во употреба | data27 = {{{inauguration_date|}}} | label28 = Преместена | data28 = {{{relocated_date|}}} | label29 = Обновена | data29 = {{{renovation_date|}}} | label30 = Затворена | data30 = {{{closing_date|}}} | rowclass31= note | label31 = {{#if:{{{demolition_date|}}}{{{date_demolished|}}}{{{demolished_date|}}}|Урната|Уништена}} | data31 = {{ifempty|{{{demolition_date|}}}|{{{date_demolished|}}}|{{{demolished_date|}}}|{{{destruction_date|}}}|{{{destroyed|}}}}} | label32 = Трошок за изградба | data32 = {{{cost|}}} | label33 = Трошок за обнова | data33 = {{{ren_cost|}}} | label34 = Нарачател | data34 = {{{client|}}} | label35 = Сопственик | data35 = {{{owner|}}} | label36 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Управен орган|{{#if:{{{landlord|}}}|Поседник|Раководство}}}} | data36 = {{#if:{{{governing_body|}}}|{{{governing_body|}}}|{{#if:{{{landlord|}}}|{{{landlord}}}|{{{management|{{{operator|}}}}}}}}}} | label37 = Припадност | data37 = {{{affiliation|}}} | header38 = {{#if:{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}|Висина}} | label39 = Висина | data39 = {{{height|}}} | label40 = Архитектонска | data40 = {{{architectural|}}} | label41 = Завршеток | data41 = {{{tip|}}} | label42 = Антена | data42 = {{{antenna_spire|}}} | label43 = Покрив | data43 = {{{roof|}}} | label44 = Последен кат | data44 = {{{top_floor|}}} | label45 = Видиковец | data45 = {{{observatory|}}} | header46 = {{#if:{{{diameter|}}}{{{circumference|}}}{{{weight|}}}{{{other_dimensions|}}}|Димензии}} | label48 = Пречник | data48 = {{{diameter|}}} | label49 = Обиколка | data49 = {{{circumference|}}} | label50 = Тежина | data50 = {{{weight|}}} | label51 = Други димензии | data51 = {{{other_dimensions|}}} | header52 = {{#if:{{{structural_system|}}}{{{material|}}}{{{size|}}}{{{floor_count|{{{floors|}}}}}}{{{floor_area|}}}{{{elevator_count|}}}|Технички податоци}} | label53 = Структурен систем | data53 = {{{structural_system|}}} | class53 = category | label54 = Материјал | data54 = {{{material|}}} | class54 = category | label55 = Големина | data55 = {{{size|}}} | label56 = Катови | data56 = {{{floor_count|{{{floors|}}}}}} | label57 = Подна површина | data57 = {{{floor_area|}}} | label58 = Лифтови | data58 = {{{elevator_count|}}} | label59 = Дворно место | data59 = {{{grounds_area|}}} | header60 = {{#if:{{{architect|}}}{{{architecture_firm|}}}{{{developer|}}}{{{engineer|}}}{{{structural_engineer|}}}{{{civil_engineer|}}}{{{other_designers|}}}{{{quantity_surveyor|}}}{{{main_contractor|}}}{{{main_contractors|}}}|Проектирање и изградба}} | label61 = Архитект | data61 = {{{architect|}}} | label62 = Архит. биро | data62 = {{{architecture_firm|}}} | label63 = Изведувач | data63 = {{{developer|}}} | label64 = Инженер | data64 = {{{engineer|}}} | label65 = Статичар | data65 = {{{structural_engineer|}}} | label66 = Внатрешен проектант | data66 = {{{services_engineer|}}} | label67 = Градежен инженер | data67 = {{{civil_engineer|}}} | label68 = Други проектанти | data68 = {{{other_designers|}}} | label69 = Проценител | data69 = {{{quantity_surveyor|}}} | label70 = Главен изведувач | data70 = {{{main_contractor|{{{main_contractors|}}}}}} | rowclass71 = note | label71 = Награди | data71 = {{{awards|}}} | label72 = Прогласена&nbsp;за | data72 = {{{designations|}}} | label73 = Позната&nbsp;по | data73 = {{{known_for|}}} | header74 = {{#if:{{{ren_architect|}}}{{{ren_firm|}}}{{{ren_engineer|}}}{{{ren_str_engineer|}}}{{{ren_serv_engineer|}}}{{{ren_civ_engineer|}}}{{{ren_oth_designers|}}}{{{ren_qty_surveyor|}}}{{{ren_contractor|}}}{{{ren_awards|}}}|Обновувачи}} | rowclass75 = note | label75 = Архитект | data75 = {{{ren_architect|}}} | label76 = Обновувач | data76 = {{{ren_firm|}}} | label77 = Инженер | data77 = {{{ren_engineer|}}} | label78 = Статичар | data78 = {{{ren_str_engineer|}}} | label79 = Внатрешен проектант | data79 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label80 = Градежен инженер | data80 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label81 = Други проектанти | data81 = {{{ren_oth_designers|}}} | label82 = Проценител | data82 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label83 = Главен изведувач | data83 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass84 = note | label84 = Награди | data84 = {{{ren_awards|}}} | header85 = {{#if:{{{seating_type|}}}{{{capacity|{{{seating_capacity|}}}}}}{{{number_of_stores|}}}{{{number_of_anchors|}}}{{{unit_count|}}}{{{number_of_units|}}}{{{number_of_rooms|}}}{{{room_count|}}}{{{rooms|}}}{{{number_of_suites|}}}{{{suite_count|}}}{{{suites|}}}{{{number_of_restaurants|}}}{{{number_of_bars|{{{number_of_Bars|}}}}}}{{{facilities|}}}{{{parking|}}}|Други податоци}} | label86 = Распоред на седење | data86 = {{{seating_type|}}} | label87 = Седишта | data87 = {{{capacity|{{{seating_capacity|}}}}}} | label88 = Продавници | data88 = {{{number_of_stores|}}} | label89 = Котви | data89 = {{{number_of_anchors|}}} | label90 = {{#if:{{{unit_count|}}}{{{number_of_units|}}}|Станови|Соби}} | data90 = {{ifempty|{{{unit_count|}}}|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}|{{{room_count|}}}|{{{rooms|}}}}} | label91 = Апартмани | data91 = {{ifempty|{{{number_of_suites|}}}|{{{suite_count|}}}|{{{suites|}}}}} | label92 = Ресторани | data92 = {{{number_of_restaurants|}}} | label93 = Барови | data93 = {{{number_of_bars|{{{number_of_Bars|}}}}}} | label94 = Постројки | data94 = {{{facilities|{{{Facilities|}}}}}} | label95 = Паркиралиште | data95 = {{{parking|}}} | header96 = {{#if:{{{website|}}}{{{url|}}}|Портал}} | data97 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}|{{{url|}}}}} | data98 = {{{nrhp|{{{embedded|}}}}}} | header99 = {{#if:{{{references|}}}|Наводи}} | data100 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}{{главен-друг| {{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|}} {{#ifeq:{{{1|μ}}}|μ||}} }}<noinclude>{{документација}}</noinclude> d1og4g2e1ykdkulcl0nso9i3stqo8dp 0 75018 5611774 5415770 2026-08-20T06:51:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611774 wikitext text/x-wiki {{Geobox | Град <!-- *** Heading *** --> | name = Храдец Кралове | native_name = Hradec Králové | other_name = Königgrätz | category = Град <!-- *** Image *** --> | image = Velké náměstí (Hradec Králové) 02(js).jpg | image_caption = <!-- *** Symbols *** --> | flag = Flag of Hradec Kralove.svg | flag_border = 1 | symbol = Hradec_Kralove_CoA_CZ.svg <!-- *** Name *** --> | etymology = | official_name = | motto = | nickname = Салонот на републиката <!-- *** Country etc. *** --> | country = Чешка | country_flag = 1 | state = | region = [[Краловохрадечки крај]] | region_type = Регион | district = [[Краловохрадечки округ]] | district_type = Окрузи | municipality = <!-- *** Family *** --> | part = | river = [[Елба]] | river1 = [[Орлице]] <!-- *** Locations *** --> | location = | elevation = 235 | lat_d = 50 | lat_m = 12 | lat_s = 34 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 50 | long_s = 00 | long_EW = E | highest = | highest_elevation = | highest_lat_d = | highest_long_d = | lowest = | lowest_elevation = | lowest_lat_d = | lowest_long_d = <!-- *** Dimensions *** --> | area = 105.61 | area_round = 2 <!-- *** Population *** --> | population = 94255 | population_date = 2006 | population_density = <!-- *** History & management *** --> | established = 1225 | established_type = Основан | mayor = Зденек Финк ([[Храдечки Демократски Клуб|HDK]]) <!-- *** Codes *** --> | timezone = | timezone_DST = | postal_code = 500 00 | area_code = | code = <!-- *** Free frields *** --> | free = <!-- *** Maps *** --> | map = Czechia - outline map.svg | map_background = Czechia - background map.png | map_caption = Местоположба во Чешка | map_locator = Чешка <!-- *** Websites *** --> | commons = Hradec Králové | statistics = | website = [http://www.hradeckralove.org/en.html www.hradeckralove.org] <!-- *** Footnotes *** --> | footnotes = <!-- *** Leftover data, please report if some important non-empty fields get here *** --> | established1_type = }} '''Храдец Кралове''' ({{langx|cs|Hradec Králové}}, {{langx|de|Königgrätz}}; во превод ''Замокот на кралицата'') — град во [[Чешката Република]], и административен центар на [[Краловохрадечки крај|Краловохрадечкиот крај]] во [[Бохемија]]. Економијата на градот е заснована на технилогија за прехранбена, фотохемиска и електронска индустрија. Во градот се произведуваат и светки познатите пијана „Petrof“. == Надворешни врски == * [http://www.hradeckralove.org/en.html Градски портал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070714070458/http://www.hradeckralove.org/en.html |date=2007-07-14 }} * [http://www.jazzgoestotown.com/ Џез во Храдец Карлове] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080913173340/http://www.jazzgoestotown.com/ |date=2008-09-13 }} * [http://hradec-photos.nill.cz/ Фотогалерија и карта] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070822023329/http://hradec-photos.nill.cz/ |date=2007-08-22 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Чешка]] [[Категорија:Храдец Кралове| ]] [[Категорија:Краловохрадечки крај]] govjvylluspzw1kvlww9tqdgi1nx09e 0 75185 5611897 5565060 2026-08-20T09:51:24Z Виолетова 1975 5611897 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Ореви | image = Juglans regia Broadview.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Персиски орев]] (''Juglans regia'') | regnum = [[Растенија]] | divisio = [[Скриеносеменици]] | classis = [[Дикотиледони]] | ordo = [[Буковидни]] | familia = '''Ореви''' | familia_authority = [[Огистем Пирам де Кандол|DC.]] ex [[Карл Ју|Perleb]] }} [[Податотека:Walnut03.jpg|мини|десно|Орев на ''Juglans regia''.]] [[Податотека:Platycarya strobilacea1.jpg|right|thumb|Листови и ресести соцветија на ''Platycarya strobilacea''.]] '''Ореви''' ([[науч.]] ''Juglandaceae'') ― семејство на [[Дрво|дрвја]], понекогаш [[Грмушка|грмушки]], во редот буковидни, ''[[Fagales]]''. Различните членови од оваа фамилија се домородни за [[Америка]], [[Евроазија]] и [[Југоисточна Азија]]. Оревите имаат големи и ароматични [[лист]]ови, кои најчесто се последователни, но наспрамни кај родовите ''Alfaroa'' и ''Oreomunnia''. Листовите се пересто насечени или троделни, и обично 20-100 см во должина. Дрвјата се анемофилни (се опрашуваат со ветер), а [[цвет]]овите најчесто се поредени во [[Реса (соцветие)|реси]]. {{clear|left}} Постојат осум рода во оваа фамилија, вклучувајќи ги и комерцијално важните [[Орев (плод)|ореводајните]] дрва [[орев]] (''Juglans''), [[пекан]] (''Carya illinoinensis'') и [[хикори]] (''Carya''). Персискиот орев , ''Juglans regia'', е еден од најважните орешкови култури во светот. Овие дрвја се исто така добри како градежни материјали. == Систематика == Познатите рецентни родови се групирани во потсемејства, племиња и потплемиња на следниот начин<ref>Manos, P. S., aand D. E. Stone 2001. "Evolution, phylogeny and systematics of the Juglandaceae." ''Annals of the Missouri Botanical Garden'' '''88'''231-269</ref>: Потсемејство ''Engelhardioideae'' * ''[[Alfaroa]]'' Standl. — (гуалин) * ''[[Engelhardia]]'' Lesch. ex Blume — (хео) * ''[[Oreomunnea]]'' Oerst. Потсемејство ''Juglandoideae''<br /> &nbsp;Племе Platycaryeae * ''[[Platycarya]]'' Siebold & Zucc. &nbsp;Tribe Juglandeae<br /> &nbsp;&nbsp;Потплеме Caryinae * ''[[Хикори|Carya]]'' Nutt. — (хикори и пекан) &nbsp;&nbsp;Потплеме Juglandinae * ''[[Cyclocarya]]'' Iljinsk * ''[[Орев|Juglans]]'' L. — (орев) * ''[[Pterocarya]]'' Kunth == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ореви]] [[Категорија:Буковидни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 2wvqkc9s6wa87zuq82n325fgztfmpzi 5611902 5611897 2026-08-20T09:56:17Z Виолетова 1975 /* Систематика */ 5611902 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Ореви | image = Juglans regia Broadview.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Персиски орев]] (''Juglans regia'') | regnum = [[Растенија]] | divisio = [[Скриеносеменици]] | classis = [[Дикотиледони]] | ordo = [[Буковидни]] | familia = '''Ореви''' | familia_authority = [[Огистем Пирам де Кандол|DC.]] ex [[Карл Ју|Perleb]] }} [[Податотека:Walnut03.jpg|мини|десно|Орев на ''Juglans regia''.]] [[Податотека:Platycarya strobilacea1.jpg|right|thumb|Листови и ресести соцветија на ''Platycarya strobilacea''.]] '''Ореви''' ([[науч.]] ''Juglandaceae'') ― семејство на [[Дрво|дрвја]], понекогаш [[Грмушка|грмушки]], во редот буковидни, ''[[Fagales]]''. Различните членови од оваа фамилија се домородни за [[Америка]], [[Евроазија]] и [[Југоисточна Азија]]. Оревите имаат големи и ароматични [[лист]]ови, кои најчесто се последователни, но наспрамни кај родовите ''Alfaroa'' и ''Oreomunnia''. Листовите се пересто насечени или троделни, и обично 20-100 см во должина. Дрвјата се анемофилни (се опрашуваат со ветер), а [[цвет]]овите најчесто се поредени во [[Реса (соцветие)|реси]]. {{clear|left}} Постојат осум рода во оваа фамилија, вклучувајќи ги и комерцијално важните [[Орев (плод)|ореводајните]] дрва [[орев]] (''Juglans''), [[пекан]] (''Carya illinoinensis'') и [[хикори]] (''Carya''). Персискиот орев , ''Juglans regia'', е еден од најважните орешкови култури во светот. Овие дрвја се исто така добри како градежни материјали. == Систематика == Познатите рецентни родови се групирани во потсемејства, племиња и потплемиња на следниот начин<ref>Manos, P. S., aand D. E. Stone 2001. "Evolution, phylogeny and systematics of the Juglandaceae." ''Annals of the Missouri Botanical Garden'' '''88'''231-269</ref>: Потсемејство ''Engelhardioideae'' * ''[[Alfaroa]]'' Standl. — (гуалин) * ''[[Engelhardia]]'' Lesch. ex Blume — (хео) * ''[[Oreomunnea]]'' Oerst. Потсемејство ''Juglandoideae''<br /> &nbsp;Племе Platycaryeae * ''[[Platycarya]]'' Siebold & Zucc. Племе Juglandeae<br /> &nbsp;&nbsp;Потплеме Caryinae * ''[[Хикори|Carya]]'' Nutt. — (хикори и пекан) &nbsp;&nbsp;Потплеме Juglandinae * ''[[Cyclocarya]]'' Iljinsk * ''[[Орев|Juglans]]'' L. — (орев) * ''[[Pterocarya]]'' Kunth == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Ореви]] [[Категорија:Буковидни]] [[Категорија:Флора на Македонија]] tunxeglhotcouqhqi7kn2g36704usd2 0 79976 5611838 4996423 2026-08-20T08:38:05Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611838 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Andretta | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = Andretta.jpg | image_caption = Плоштад во Андрета | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = Џузепе Џулелмо (од [[26 мај]] [[2002]]) | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = 840 | area_footnotes = | area_total_km2 = 43.61 | population_footnotes = | population_as_of = 31-3-2022 | population_total = 1654<ref>[https://demo.istat.it/app/?a=2022&i=D7B Месечен демографски биланс 2022 година (привремени податоци)] на ''istat.it''</ref> | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 50,17 | coordinates = {{coord|40|56|18|N|15|19|33|E|region:IT_type:city(2188) }} | gentilic = Андретези | telephone = 0827 | postalcode = 83040 | frazioni = Матинела | saint = [[Свети АНтонио од Падова]] | day = [[5 септември]] | mapx = {{ #expr:40 + 56 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:15 + 19 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Андрета | name = Андрета | website = http://www.comune.andretta.av.it }} '''Андрета''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] m1uijfy5h0c36k8obvajznjkum7r6xb 0 79977 5611839 5060803 2026-08-20T08:38:53Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611839 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = aquilonia-Stemma.png| official_name = Comune di Aquilonia| name =Аквилонија| region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | elevation_m = 750| area_total_km2 = 55|<ref name="istat">{{in lang|it}} [http://demo.istat.it/bil20111009/index.html Source]: [[Национален статистички институт на Италија|Istat]] 2011</ref> population_as_of = [[31 декември]] [[2004]]| population_total = 2074| population_density_km2 =38| timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|40|59|N|15|28|E}}| mapx=40.9| mapy=15.45| frazioni = | telephone = 0827| postalcode = 83041| gentilic = Акфвилониези| saint = [[Свети Витиј]]| day = [[15 јуни]] | mayor = | website = [http://www.comune.aquilonia.av.it comune.aquilonia.av.it] | }} '''Аквилонија''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. [[Податотека:91 396 parco archeologico - particolare 3-1-.jpg|мини|Археолошки парк Аквикарбо]] == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] lceytyhb69kvpqpqei7x4l5yt1igjsz 0 80004 5611840 4996508 2026-08-20T08:39:45Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611840 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Very old vinyeard in castelfranci.jpg|мини|Многу старо лозје во Кастелфранки]] '''Кастелфранки''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 ноември 2019 година било 1,927 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190409085013/http://demo.istat.it/bilmens2019gen/index.html |date=2019-04-09 }} - Резидентно население од 30-11-2019 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 2pb2v9f624j8p3hcy9x14ec9ai8ajkb 0 80014 5611827 4996686 2026-08-20T08:29:03Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611827 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Fontanarosa | official_name = Comune di Fontanarosa | native_name = | image_skyline = CarrodiFontanarosa.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = Фонтанароса | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | latd = 41 |latm = 1 |lats = 9 |latNS = N | longd = 15 |longm = 1 |longs = 17 |longEW = E | coordinates_type = region:IT | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=CAM}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV) | frazioni = | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 16.75 | population_footnotes = <ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[Национален статистички институт на Италија|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009]</ref> | population_total = 3336 | population_as_of = 1 мај 2009 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Фонтанаросани | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 480 | twin1 = | twin1_country = | saint = [[Свети Никола]] | day = 6 декември | postal_code = 83040 | area_code = 0825 | website = {{official website|http://www.comune.fontanarosa.av.it/}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat = 064033 | fractions = [[Gesualdo (Italia)|Gesualdo]], [[Grottaminarda]], [[Luogosano]], [[Mirabella Eclano]], [[Paternopoli]], [[Sant'Angelo all'Esca]] | fiscal_code = D671 }} {{Без извори|датум=ноември 2009}} '''Фонтанароса''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] po93zlb2njcs84w7afs82oxcn8l66qa 0 80024 5611829 4996522 2026-08-20T08:30:28Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611829 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ponte Principe Lapio (Av).jpg|300px|мини|Мостот Понте Принципе во Лапио, 2009 година]] '''Лапио''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 декември 2017 година било 1,546 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2021&lingua=ita Dato Istat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211006201731/http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2021&lingua=ita |date=2021-10-06 }} - Резидентно население од 31-12-2017 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] s0go44zhxzyow4i04jm5y9hd1hws36g 0 80036 5611832 4996553 2026-08-20T08:32:44Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611832 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Monteforte Irpino - Castello - 202209251125.jpeg|мини|Поглед кон остатоците на замокот ]] '''Монтефорте Ирпино''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 ноември 2019 година било 11,824 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190409085013/http://demo.istat.it/bilmens2019gen/index.html |date=2019-04-09 }} - Резидентно население од 30-11-2019 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 00oyp0vd13culwx924hg71v6d20xhvx 0 80043 5611833 4996257 2026-08-20T08:33:30Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611833 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Chiesa di San Nicola - Montoro Inferiore (AV).jpg|мини|Поглед кон влезот на црквата „Свети Никола“]] '''Монторо Инфериоре''' — поранешна [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 август 2021 година било 19,145 жители. <ref>[http://www.istat.it/it/archivio/82599 Dato Istat ] - Резидентно население од 31-8-2021 година (привремена бројка).</ref> По одржаниот референдум, општината е укината на 3 декември 2013 г. откако е споена со [[Монторо Супериоре]], образувајќи ја новата општина [[Монторо (Италија)|Монторо]].<ref>[http://burc.regione.campania.it/eBurcWeb/directServlet?DOCUMENT_ID=58404&ATTACH_ID=78257 Italian Regional Law no. 16, 11 ноември 2013]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Поранешни општини во Италија]] ix606fhfsvdn9pg45ax7cimjiqccoep 0 80047 5611836 4996559 2026-08-20T08:36:15Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611836 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Mugnano del Cardinale | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = Santa Filomena (Mugnano del Cardinale) - Exterior | image_caption = Поглед кон црквата во Муњано дел Кардинале | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = | area_footnotes = | area_total_km2 = 12 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 4910 | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 409 | coordinates = {{coord|40|56|0|N|14|38|0|E|region:IT_type:city(4910) }} | gentilic = | telephone = 081 | postalcode = 83027 | frazioni = | saint = | day = | mapx = {{ #expr:40 + 56 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:14 + 38 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Муњано дел Кардинале | name = Муњано дел Кардинале | website = http://www.comune.mugnanodelcardinale.av.it// }} '''Мањано дел Кардинале''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 ноември 2017 година било 5,283 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2017&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 30-11-2017 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Кампанија]] [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] a4en2oyk532b2072p2o55dkb3nclrk1 5611837 5611836 2026-08-20T08:37:13Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611837 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Mugnano del Cardinale | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = 8. Santuario di Santa Filomena. (8571) d.jpg | image_caption = Поглед кон црквата во Муњано дел Кардинале | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = | area_footnotes = | area_total_km2 = 12 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 4910 | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 409 | coordinates = {{coord|40|56|0|N|14|38|0|E|region:IT_type:city(4910) }} | gentilic = | telephone = 081 | postalcode = 83027 | frazioni = | saint = | day = | mapx = {{ #expr:40 + 56 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:14 + 38 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Муњано дел Кардинале | name = Муњано дел Кардинале | website = http://www.comune.mugnanodelcardinale.av.it// }} '''Мањано дел Кардинале''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 ноември 2017 година било 5,283 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2017&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 30-11-2017 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Кампанија]] [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] o88afzqh37zv7r83tbvmdhxosl81jqh 0 80053 5611834 4996571 2026-08-20T08:34:47Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611834 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Panorama (Paternopoli) 30 07 2023 01.jpg|мини|Панорамски поглед кон Патернополи]] '''Патернополи''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 декември 2017 година било 2,377 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2017&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 31-12-2017 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 14r3fp33gzwfv6k4s7o5ud8ept92663 0 80068 5611896 4996615 2026-08-20T09:50:55Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611896 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di San Mango sul Calore | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = Castelvetere sul Calore 30 07 2023 01.jpg | image_caption =Панорамски поглед кон Сан Манго сул Калоре | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = | area_footnotes = | area_total_km2 = 14 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 1235 | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 88 | coordinates = {{coord|40|58|0|N|14|58|0|E|region:IT_type:city(1235) }} | gentilic = | telephone = 0827 | postalcode = 83050 | frazioni = | saint = | day = | mapx = {{ #expr:40 + 58 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:14 + 58 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Сан Манго сул Калоре | name = Сан Манго сул Калоре | website = http://www.comune.sanmangosulcalore.av.it }} '''Сан Манго сул Калоре''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 ноември 2020 година било 1,054 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&lingua=ita Dato Istat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200727133056/http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&lingua=ita |date=2020-07-27 }} - Резидентно население од 30-11-2020 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Кампанија]] [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 72peb20ap85vvg1vbhizwh6vjp7wlcf 0 80071 5611898 4996621 2026-08-20T09:52:16Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611898 wikitext text/x-wiki [[Податотека:San Michele di Serino - Chiesa di San Michele Arcangelo - 2025-09-25 22-50-38 001.jpg|300px|мини|Поглед кон црквата Сан Микеле Арканџело]] '''Сан Микеле ди Серино''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 јули 2018 година било 2,497 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2018&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 31-7-2018 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Градови во Кампанија]] [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] lcsvwlg3mzmix53mkg12pbnhx140yom 0 80076 5611899 4996645 2026-08-20T09:53:03Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611899 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Santa Lucia di Serino, panorama.JPG|мини|Поглед кон Санта Лучија ди Серино]] '''Санта Лучија ди Серино''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[Покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] во регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 август 2018 година било 1,404 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2018&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 31-8-2018 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Градови во Кампанија]] [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 79p2rale3vtsf0nv0iza515onqqcx3m 0 80084 5611900 4996606 2026-08-20T09:54:16Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611900 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Savignano Irpino | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline =Savignano irpino.jpg | image_caption =Поглед кон Савињано Ирпино | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = 718 | area_footnotes = | area_total_km2 = 38 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 1647 | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 34 | coordinates = {{coord|41|14|0|N|15|11|0|E|region:IT_type:city(1647) }} | gentilic = Савињанези | telephone = 0825 | postalcode = 83030 | frazioni = Савињано СКало | saint = [[Света Ана]]; [[Свети Никола]] | day = [[26 July]]; [[6 December]] | mapx = {{ #expr:41 + 14 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:15 + 11 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Савињано Ирпино | name = Савињано Ирпино | website = }} '''Савињано Ирпино''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 98d2dan66hjjuxfyjze6f5o2372k7gm 0 80086 5611825 4996653 2026-08-20T08:26:21Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611825 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Senerchia.jpg|мини|Поглед кон Сенеркија]] '''Сенеркија''' (Senerchia) е општина во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 април 2018 година било 772 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 30-4-2020 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 2d5x39071cmq10cf7cv28nlc8acd41j 0 80090 5611826 4996660 2026-08-20T08:27:24Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611826 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sorser.jpg|мини|Поглед кон парорхиската црква]] '''Сорбо Серпико''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 1 јануари 2021 година било 554 жители.<ref>[https://demo.istat.it/popres/index.php?anno=2021&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 1-1-2021 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] fgl2slfd64smlsev12qmyw1tz731ldr 0 80092 5611901 4996662 2026-08-20T09:56:04Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611901 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Sperone | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = Stazione di Avella.jpg | image_caption = Железничка станица во близина на Спероне | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 3185 | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 1062 | coordinates = {{coord|40|57|0|N|14|36|0|E|region:IT_type:city(3185) }} | gentilic = | telephone = 081 | postalcode = 83020 | frazioni = | saint = | day = | mapx = {{ #expr:40 + 57 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:14 + 36 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Спероне | name = Спероне | website = http://www.comune.sperone.av.it/ }} '''Спероне''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 октомври 2018 година било 3,771 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2018&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 31-10-2018 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 4eozi459861k5zl0g5n8iisddf50qvx 0 80095 5611831 4996667 2026-08-20T08:31:46Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611831 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Taurano | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = Taurano (AV), 2007, Abbazia di SantAngelo..jpg | image_caption = Манастирот Сант'Анџело во Таурано | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = 300 | area_footnotes = | area_total_km2 = 9 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 1538 | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 171 | coordinates = {{coord|40|53|0|N|14|38|0|E|region:IT_type:city(1538) }} | gentilic = Тауранези | telephone = 081 | postalcode = 83020 | frazioni = | saint = Марија Санта Асунта | day = [[15 August]] | mapx = {{ #expr:40 + 53 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:14 + 38 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Таурано | name = Таурано | website = }} '''Таурано''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 октомври 2018 година било 1,505 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2018&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 31-10-2018 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 1gaow5w5gnl1aiatl7feg1hmpe45gb3 0 80096 5611911 4996666 2026-08-20T10:15:13Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611911 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = | official_name = Taurasi| | image_skyline = Taurasi (5289110742).jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = Улица во Таурази | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | elevation_m = 384| area_total_km2 = 14| population_as_of = [[31 декември]] [[2004]]| population_total = 3000| population_density_km2 = | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|0|N|14|57|E}}| frazioni = | telephone = 0827| postalcode = 83030 | gentilic = Тауразини | saint = Сан Марцијано | day = | mayor = Антониио Буоно (од [[13 јуни]] [[2004]]) | website = [http://www.comune.taurasi.av.it comune.taurasi.av.it] }} '''Таурази''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 октомври 2018 година било 2,296 жители.<ref>[https://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2021&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 31-10-2018 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] 8blochaqzzuwf0q7ube3q2z29dnrczb 0 80098 5611913 4996671 2026-08-20T10:16:09Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611913 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Teora | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = Teorainvernoblog.JPG | image_caption = Панорамски поглед кон Теора | region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = 660 | area_footnotes = | area_total_km2 = 23 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 1571 | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 68 | coordinates = {{coord|40|51|0|N|15|15|0|E|region:IT_type:city(1571) }} | gentilic = Теорези | telephone = 0827 | postalcode = 83056 | frazioni = | saint = [[Свети Никола]] | day = [[6 декември]] | mapx = {{ #expr:40 + 51 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:15 + 15 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Теора | name = Теора | website = http://www.comune.teora.av.it/ }} '''Теора''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 октомври 2018 година било 1,476 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2018&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 31-10-2021 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] bsnazq3bgge7g0ba6j8z9ugzewa1boc 0 80100 5611916 4996674 2026-08-20T10:17:59Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611916 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = TorreLeNocelle-Stemma.gif| img_coa_small=yes| | image_skyline = Campo Ceraso, Torre Le Nocelle.jpg | image_caption = Поглед кон археолошкиот локалитет Кампо Церасо во Торе Ле Ночеле| official_name = Comune di Torre Le Nocelle| name=Torre Le Nocelle| region = [[Кампанија]] | province = [[Авелино (покраина)|Авелино]] | elevation_m = 420| area_total_km2 = 10| population_as_of = [[31 декември]] [[2004]]| population_total = 1370| population_density_km2 = 137| timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|01|N|14|54|E}}| frazioni = | telephone = 0825| postalcode = 83030| gentilic = Торези | saint = Сан Киријако | day = [[16 март]] и [[8 август]]| mayor = | website = | }} '''Торе Ле Ночеле''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 ноември 2018 година било 1,247 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2018&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 30-11-2018 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] esy0kalkap64n5sxcxzkcav3r8bvu4b 0 80103 5611918 4996680 2026-08-20T10:19:12Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611918 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Tufo (17910695944).jpg|мини|Поглед кон црквата во Туфо]] '''Туфо''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 30 ноември 2018 година било 844 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2018&lingua=ita Dato Istat] - Резидентно население од 30-11-2018 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] ibzlfykmwvyhfu1v8duwjvdzx09efvo 0 80106 5611920 5366567 2026-08-20T10:20:10Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611920 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Monumento ai Caduti - panoramio (1).jpg|мини|Споменик во Вентикано]] '''Вентикано''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 јануари 2021 година било 2,356 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2021&lingua=ita Dato Istat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211006201731/http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2021&lingua=ita |date=2021-10-06 }} - Постојано население од 31 јануари 2021 година (привремена бројка).</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] djpaopsvcvquw10ixef89bwgr1vhhw9 0 80108 5611922 4996451 2026-08-20T10:21:15Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611922 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Villanova del Battista – panorama.jpg|мини|Панорамски поглед кон Виланова дел Батиста]] '''Виланова дел Батиста''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Авелино (покраина)|Авелино]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. Населението на 31 јануари 2021 година било 1,518 жители.<ref>[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2021&lingua=ita Dato Istat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211006201731/http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2021&lingua=ita |date=2021-10-06 }} - Резидентно население од 31 јануари 2021 година (привремена бројка).</ref> [[Податотека:Villanova del Battista rainbow banner.jpeg|мини|Целосен поглед на Виланова дел Батиста]] == Наводи == {{наводи}} {{Авелино (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Авелино (покраина)]] g45izd1l56254ta7g2cm438os21g9e3 0 96415 5611925 4996502 2026-08-20T10:22:43Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611925 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di Castelvenere | img_coa = Castelvenere-Stemma.gif | img_coa_small = | image_skyline = Castelvenere (BN), 2017, Le torri e il castello. (32883897281).jpg | image_caption = Поглед кон обновената кула во Кастелвенере | region = {{RegioneIT|sigla=CAM}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=BN}} (BN) | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = 119 | area_footnotes = | area_total_km2 = 15.2 | population_footnotes = | population_total = 2629 | population_as_of = 1 јануари 2020 | population_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=16 March 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref> | | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 170 | coordinates = {{coord|41|14|0|N|14|33|0|E|region:IT_type:city(2588) }} | gentilic = Castelveneresi | telephone = 0824 | postalcode = 82030 | frazioni = Марајоли, Парито | saint = [[Сан Барбато]] | day = [[19 февруари]] | mapx = {{ #expr:41 + 14 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:14 + 33 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Кастелвенере | name = Кастелвенере | website = http://www.comune.castelvenere.bn.it }} '''Кастелвенере''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Беневенто (покраина)}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] 0619qvfy447k3x74ld566enaq0ltd9g 0 96428 5611927 4996515 2026-08-20T10:23:52Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611927 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = | official_name = Colle Sannita | | image_skyline = Colle Sannita - Chiesa del Gesù 01.jpg | image_caption = Поглед кон црквата во Коле Санита| name = Коле Санита | region = [[Кампанија]] | province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | elevation_m = 720 | area_total_km2 = 37.0 | | population_total = 2239 | population_as_of = 1 јануари 2020 | population_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=30 March 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 81 | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|22|N|14|50|E|type:city(2,982)_region:IT|display=inline,title}}| frazioni = Декората | telephone = 0824 | postalcode = 82024 | gentilic = collesi | saint = | day = | mayor = | website = [http://www.comune.collesannita.bn.it www.comune.collesannita.bn.it] | mapy = 14.8333 | mapx = 41.3667 | }} '''Коле Санита''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Беневенто (покраина)}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] omoldkefm8gkz15hlcuedrj8tmdiieh 0 96430 5611928 4996466 2026-08-20T10:25:07Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611928 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = | official_name = Dugenta | name = Дугента | | image_skyline = Regionale a Frasso - Dugenta.jpg | image_caption = Железничка станица Фрасо - Дугента| region = [[Кампанија]] | province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | elevation_m = 55 | area_total_km2 = 16.0 | | population_total = 2721 | population_as_of = 1 јануари 2020 | population_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=30 March 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 167 | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|8|N|14|27|E|type:city(2,669)_region:IT}}| frazioni = Санта Марија Импесоле, Сан Никола | telephone = 0824 | postalcode = 82030 | gentilic = dugentesi | saint = Свети Андреј<ref>{{cite web |url=http://www.comuni-italiani.it/062/027/index.html |title=Comune di Dugenta |publisher=Comuni di Italia |accessdate=30 March 2021}}</ref> | day = 30 ноември | mayor = Ада Ренци | website = | mapy = 14.4500 | mapx = 41.1333 | }} '''Дугента''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Беневенто (покраина)}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] 315q7drplcqq4xx4j60vlvgjfj78qnb 0 96431 5611932 4996467 2026-08-20T10:26:10Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611932 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = | official_name = Durazzano | name = Дурацано | | image_skyline = Ponte Durazzano.jpg | image_caption = Поглед кон мостот во Дурацано| region = [[Кампанија]] | province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | elevation_m = | area_total_km2 = 13.2 | | population_total = 2171 | population_as_of = 1 January 2020 | population_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=31 March 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 161 | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|4|N|14|27|E|type:city(2,130)_region:IT}}| frazioni = | telephone = 0823 | postalcode = 82015 | gentilic = | saint = | day = | mayor = | website = | mapy = 14.4500 | mapx = 41.0667 | }} '''Дурацано''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Беневенто (покраина)}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] q5bpu5pqgbwbn3r26iiq6kyn3du2hw7 0 96450 5611934 4996563 2026-08-20T10:27:31Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611934 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = | official_name = Pago Veiano | name = Паго Вејано | | image_skyline = Pago Veiano - Resti di Palazzo Casalbore 1.jpg | image_caption = Поглед кон тврдината во Паго Вејано| region = [[Кампанија]] | province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | elevation_m = | area_total_km2 = 23.7 | | population_total = 2363 | population_as_of = 1 јануари 2020 | population_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=20 July 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 110 | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|15|N|14|52|E|type:city(2,617)_region:IT}}| frazioni = | telephone = 0824 | postalcode = 82020 | gentilic = | saint = | day = | mayor = | website = | mapy = 14.8667 | mapx = 41.2500 | }} '''Паго Вејано''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Беневенто (покраина)}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] n3a8dylacswy5jfx6hcsctf55u7lerl 0 96463 5611938 4996581 2026-08-20T10:29:38Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611938 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa =Pietraroja-Stemma.gif | official_name = Comune di Pietraroja | name = Пјетрароја | region = [[Кампанија]] | image_skyline=PietrarojaBN.jpg| province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | | image_skyline = Pietraroja (25572472277).jpg | image_caption = Плоштад во Пјетрароја| elevation_m = 818 | area_total_km2 = 35.7 | | population_total = 515 | population_as_of = 1 јануари 2020 | population_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |title=Resident population |publisher=Istat |date=1 January 2020 |accessdate=28 July 2021 |archive-date=2021-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831200256/http://demo.istat.it/pop2020/index3_e.html |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|21|N|14|33|E|type:city(658)_region:IT}}| frazioni = Мастрамичи, Потете| telephone = 0824 | postalcode = 82030 | gentilic = Pietrarojesi (дијалектно ''Petriàni'')| saint = Свети Никола| day = 6 декември| mayor = Лоренцо ди Фуриа | website = [http://www.pietraroja.asmenet.it www.pietraroja.asmenet.it] | mapy = 14.5500 | mapx = 41.3500 | }} '''Пјетрароја''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Беневенто (покраина)}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] 9h7g2nh1cupi7hpfaqcvnuvobjex1jp 0 96471 5611939 4996595 2026-08-20T10:30:31Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611939 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = | official_name = Reino | name = Реино | region = [[Кампанија]] | | image_skyline = Reino - Palazzo Meomartini.jpg | image_caption = Административна зграда во Реино| province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | elevation_m = | area_total_km2 = 23.6 | | population_total = 1219 | population_as_of = 1 јануари 2015 | population_footnotes = <ref name="istat">Сите демографски и други статистички податоци: Италијански статистички институт Istat.</ref>| population_density_km2 = 57 | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|17|N|14|49|E|type:city(1,344)_region:IT|display=inline,title}}| frazioni = | telephone = 0824 | postalcode = 82020 | gentilic = | saint = | day = | mayor = | website = | mapy = 14.8167 | mapx = 41.2833 | }} '''Реино''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Кампанија-гео-никулец}} {{Беневенто (покраина)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] hgsz0gl6x91gizpn8ynr21vkntvfel6 0 96475 5611941 5157803 2026-08-20T10:32:08Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611941 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = | official_name = San Leucio del Sannio | name = Сан Леучио дел Санио | region = [[Кампанија]] | | image_skyline = Ancient Papal State border, (Beltiglio, Ceppaloni).jpg | image_caption = Античка граница на [[Папска Држава|Папската Држава]]| province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | elevation_m = |344meters above sea level area_cityproper = 10.0 <ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>| population_as_of = декември 2004 | population_total = 3269 | population_density_km2 = 328 | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|5|N|14|46|E|type:city(3,269)_region:IT}}| frazioni = | telephone = 0824 | postalcode = 82010 | gentilic = | saint = | day = | mayor = | website = | mapy = 14.7667 | mapx = 41.0833 | }} '''Сан Леучио дел Санио''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Беневенто (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] l54bwl88bhs8mtl9cas940s0b6yridf 0 96477 5611943 5157807 2026-08-20T10:32:48Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611943 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | official_name = Comune di San Lorenzo Maggiore | img_coa = | img_coa_small = | image_skyline = Panoramica di San Lorenzo Maggiore.jpg | image_caption = Панорамски поглед кон Сан Лоренцо Маџоре | region = [[Кампанија]] | province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | mayor = | mayor_party = | elevation_footnotes = | elevation_m = 330 | area_footnotes = | area_total_km2 = 16 | population_footnotes = | population_as_of = | population_total = 2,813<ref>"Popolazione Residente al 1° Gennaio 2018". Italian National Institute of Statistics. Retrieved 16 March 2019. </ref> | pop_density_footnotes = | population_density_km2 = 142 | coordinates = {{coord|41|15|0|N|14|37|0|E|region:IT_type:city(2275) }} | gentilic = Laurentini | telephone = 0824 | postalcode = 82034 | frazioni = | saint = Сан Лоренцо Маџоре | day = [[10 август]] | mapx = {{ #expr:41 + 15 / 60.0 }} | mapy = {{ #expr:14 + 37 / 60.0 }} | locator_position = | native_name = Сан Лоренцо Маџоре | name = Сан Лоренцо Маџоре | website = http://sanlorenzomaggiore.asmenet.it }} '''Сан Лоренцо Маџоре''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Беневенто (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] 6mhfeovu53gx77pewb0s3hgf58vk8a8 0 96488 5611947 4996644 2026-08-20T10:35:03Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611947 wikitext text/x-wiki {{Infobox CityIT | img_coa = SantaCrocedelSannio-Stemma.gif| img_coa_small=yes| official_name = Comune di Santa Croce del Sannio | name = Санта Кроке дел Санио | region = [[Кампанија]] | | image_skyline = Santa Croce del Sannio - abitazioni fortificate 1.jpg | image_caption = Детали за утврдена куќа во историскиот центар на Кроке дел Санио| province = [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] | elevation_m = | area_total_km2 = 16.3 | population_as_of = декември 2004<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[Istat]].</ref>| population_total = 1021 | population_density_km2 = 63 | timezone = [[Central European Time|CET]], [[Coordinated Universal Time|UTC]]+1 | coordinates = {{coord|41|23|N|14|43|E|type:city(1,021)_region:IT|display=inline,title}}| frazioni = | telephone = 0824 | postalcode = 82020 | gentilic = | saint = | day = | mayor = | website = | mapy = 14.7167 | mapx = 41.3833 | }} '''Санта Кроке дел Санио''' — [[Општини во Италија|општина]] во [[покраини во Италија|покраината]] [[Беневенто (покраина)|Беневенто]] од регионот [[Кампанија]], [[Италија]]. == Наводи == {{reflist}} {{Беневенто (покраина)}} {{Кампанија-гео-никулец}} [[Категорија:Општини во Беневенто (покраина)]] 84zoxz0zyjwrzzswz50yhaag2fmnu4g 0 102808 5611800 5581569 2026-08-20T07:39:23Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5611800 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1999|книжевноста}} '''[[1999]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == * Кон крајот на годината била основана наградата „[[Роман на годината (Македонија)|Роман на годината]]“ од тогашниот „[[Утрински весник]]“. Денес ја доделува фондацијата „Славко Јаневски“. * Основана е [[Издавачка куќа|издавачката куќа]] „[[Антолог]]“. * Воспоставена е кинеската книжевна награда „Лао Ше“ (Lao She Literary Award). Оваа престижна кинеска награда се доделува на секои две до три години за извонредни книжевни дела. * Фондацијата „Círculo de Leitores“ во Португалија ја основал книжевната награда „Жозе Сарамаго“. Оваа награда ги слави младите автори од земјите од португалско говорно подрачје. ==Книги== ===Македонија=== [[Податотека:Петре М. Андреевски.jpg|мини|150px|[[Петре М. Андреевски]]]] * [[Петре М. Андреевски]] – ''[[Лакримариј (поезија)|Лакримариј]]'' * [[Зоран Анчевски]] - ''Дом на месечината'' * [[Борис Апостолов]] - ''Реинкарнирана тишина'' * [[Петко Дабески]] - ''Не е сè хаику'' * [[Петко Дабески]] - ''Покривка на зборовите'' * [[Јован Дамјановски]] - ''Диви магнолии'' * [[Киро Донев]] – ''[[Киндер квачка]]'' * [[Македонка Јанчевска]] - ''Шарена поплава'' * [[Јован Котески]] - ''Разор'' * [[Данило Коцевски]] - ''Јустинијана, градот кој го нема'' * [[Никола Маџиров]] – ''[[Заклучени во градот]]'' * [[Никола Маџиров]] - ''Некаде никаде'' * [[Матеја Матевски]] - ''Мртвица'' * [[Радован Павловски]] - ''Синот на Сонцето'' * [[Санде Стојчевски]] - ''Великата лирска песна'' * [[Бранко Цветкоски]] - ''Ек и одек'' * [[Ненад Џамбазов]] - ''Земјата на лажговците'' ===Свет=== * [[Борис Акунин]] – ''[[Државен советник (роман)]]'' * [[Роберто Болањо]] – ''[[Амајлија (роман)]]'' * [[Георги Господинов]] – ''[[Природен роман]]'' * [[Жан Ешноз|Жан Ешнoз]] – ''[[Заминувам]]'' * [[Карлос Руиз Зафон|Карлос Луиз Зафон]] – ''Марина (роман)'' * [[Џон Максвел Куци|Џон М. Куци]] – ''[[Срамота (роман)|Срамота]]'' * [[Харуки Мураками]] – ''Спутник, љубов моја'' * [[Милорад Павиќ]] – ''[[Кутија за пишување]]'' * [[Николас Спаркс (писател)|Николас Спаркс]] – ''[[Прошетка за паметење (роман)|Прошетка за паметење]]'' * [[Џ. К. Роулинг]] – ''[[Хари Потер и затвореникот од Азкабан]]'' * [[Анджеј Сапковски]] – ''[[Дамата од езерото (роман на Сапковски)|Дамата од езерото]]'' * [[Владимир Сорокин]] – ''Сино сало'' * [[Сју Таунсенд]] – ''[[Адријан Мол: Години на капучиното]]'' * [[Трејси Шевалие]] – ''[[Девојката со бисерна обетка (роман)|Девојката со бисерна обетка]]'' ==Награди== [[Податотека:Günter Grass auf dem Blauen Sofa.jpg|мини|150px|[[Гинтер Грас]]]] * [[Нобелова награда за литература]] – [[Гинтер Грас]] ===Македонија=== *[[Награда „Златен венец“]]: [[Ив Бонфоа]]<ref>{{нмс|url=https://svp.org.mk/golden-wreath-award|title=НАГРАДА „ЗЛАТЕН ВЕНЕЦ“|website=[[СВП]]|access-date=19 мај 2026}}</ref> *[[Награда „Браќа Миладиновци“]]: [[Јован Котески]]<ref>{{нмс|url=https://svp.org.mk/miladinov-brothers-award|title=НАГРАДА „БРАЌА МИЛАДИНОВЦИ “|website=[[СВП]]|access-date=19 мај 2026}}</ref> *[[Награда „Стале Попов“]]: [[Јован Павловски]]<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://mke.iml.edu.mk/Home/Avtor/24|publisher= Енциклопедија на македонската книжевност|title=Јован Павловски|language=македонски|access-date=17 јуни 2026}}</ref> *[[Григор Прличев (награда за поема)|Награда за поема „Григор Прличев“]]: [[Бранко Цветкоски]]<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://gbsk.mk/index.php?option=com_content&id=51&tmpl=component&task=preview&Itemid=74&lang=mk|title=Брано Цветковски|language=македонски|accessdate=2013-02-07}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Србија=== *[[НИН-ова награда]]: [[Максимилијан Еренрајх Остојиќ]] ===Франција=== * [[Гонкурова награда]] – [[Жан Ешноз]] ===Велика Британија=== * [[Букерова награда]] - [[Џон Максвел Куци]] == Родени == * [[9 јануари]] - [[Ива Дамјановски]], македонска пијанистка, композиторка и поетеса. * [[13 октомври]] – [[Фарида Абике-Ијимиде]], нигериско-британска авторка и колумнистка. == Починати == [[Податотека:Simon Drakul.jpg|мини|150px|[[Симон Дракул]]]] * [[11 јануари]] ** [[Симон Дракул]], истакнат македонски раскажувач, романсиер, драматург и сценарист (роден во 1930) ** [[Наоми Мичисон]], шкотска романсиерка и поетеса (родена во [[1897 во книжевноста|1897]])<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vXj3DwAAQBAJ&pg=PT16|title=The Burning Glass: The Life of Naomi Mitchison|last=Jenni Calder|date=13 June 2019|publisher=Sandstone Press Ltd|isbn=978-1-912240-67-8|page=16}}</ref> * [[16 јануари]] – Дејди Рајландс (Џорџ Рајландс), англиски шекспиров научник (роден во [[1902 во книжевноста|1902]]) * [[8 февруари]] – [[Ајрис Мердок]], романсиерка и филозофка родена во Ирска (родена во [[1919 во книжевноста|1919]])<ref>{{Наведена енциклопедија|location=Oxford}}</ref> * [[20 февруари]] – Сара Кејн, англиска драматург (самоубиство, родена во [[1971 во книжевноста|1971]]) * [[22 февруари]] – Вилијам Бронк, американски поет (роден во [[1918 во книжевноста|1918]]) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1999/02/25/arts/william-m-bronk-81-a-poet-of-depth-and-haunting-vision.html?partner=rssnyt&emc=rss|title=William M. Bronk, 81, a Poet Of Depth and Haunting Vision|last=Peter Appleborne|date=25 February 1999|work=New York Times|accessdate=4 May 2023}}</ref> * [[24 февруари]] – Андре Дубус, американски писател на кратки раскази, есеист и автобиограф (роден во [[1936 во книжевноста|1936]])<ref name="Beatrice">{{Cite interview|access-date=2009-03-21|url=http://www.beatrice.com/interviews/dubus/|title=Andre Dubus III: "What I'm working on now, I can't think about anyone liking"}}</ref> * [[4 март]] ** Дел Клоуз, американски глумец, писател и учител (роден во [[1934 во книжевноста|1934]]) <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1999/03/16/arts/del-close-64-a-comedian-with-a-flair-for-improvisation.html|title=Del Close, 64, a Comedian With a Flair for Improvisation|last=Bruce Weber|date=March 16, 1999|work=[[The New York Times]]|access-date=2014-09-02}}</ref> ** Карел ван Хет Рев, холандски писател (роден во [[1921 во книжевноста|1921]]) * [[5 март]] – Џон Фигероа, јамајкански поет (роден во [[1920 во книжевноста|1920]]) * [[8 март]] – Адолфо Биој Касарес, аргентински автор (роден во [[1914 во книжевноста|1914]])<ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Literary Translation Into English: A-L. Kiribati|last=O. Classe|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|year=2000|page=153}}</ref> * [[13 март]] ** Ли Фолк, американски карикатурист, писател, театарски режисер и продуцент (роден во [[1911 во книжевноста|1911]]) <ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-lee-falk-1081509.html|title=Obituary: Lee Falk|last=Gifford|first=Denis|date=19 March 1999|work=The Independent|access-date=15 February 2020|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220501/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-lee-falk-1081509.html|archive-date=2022-05-01|language=en}}</ref> ** Гарсон Канин, американски драматург и сценарист (роден во [[1912 во книжевноста|1912]] ) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kanin-garson|title=KANIN, GARSON (1912–1999), U.S. playwright and director.|work=Jewish Virtual Library|accessdate=November 20, 2020}}</ref> * [[28 март]] – Џим Тарнер, американски уредник (роден во [[1945 во книжевноста|1945]]) * [[13 април]] – Кнут Хауге, норвешки романописец, драматург и писател за деца (роден во [[1911 во книжевноста|1911]]) <ref name="snl">{{Наведена енциклопедија|location=Oslo|access-date=26 February 2011}}</ref> * [[8 мај]] – Соман Хс, индонезиски романописец (роден во [[1904 во книжевноста|во 1904 година]] ) * [[10 мај]] – Шел Силверштајн, американска поетеса за деца (родена во [[1930 во книжевноста|1930]] ) <ref>{{Наведена книга|title=Shel Silverstein|last=Michael Gray Baughan|publisher=Facts On File, Incorporated|year=2013|isbn=978-1-4381-4936-3}}</ref> * [[27 мај]] – Алис Адамс, писателка на кратки раскази и романописец (родена во [[1926 во книжевноста|1926]] ) * [[14 јуни]] – Џ.Ф. Пауерс, американски писател (роден во [[1917 во книжевноста|1917 година]] ) * [[2 јули]] – Марио Пузо, американски писател (роден во [[1920 во книжевноста|1920]]) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1999/07/03/movies/mario-puzo-author-who-made-the-godfather-a-world-addiction-is-dead-at-78.html|title=Mario Puzo, Author Who Made 'The Godfather' a World Addiction, Is Dead at 78|date=July 3, 1999|work=[[The New York Times]]}}</ref> * [[14 јули]] – Марија Бануш, романска поетеса и преведувачка (родена [[1914 во книжевноста|1914]] ) * [[25 септември]] – Марион Зимер Бредли, американска писателка (родена [[1930 во книжевноста|1930]]) <ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-marion-zimmer-bradley-1123162.html|title=Obituary: Marion Zimmer Bradley|last=Adrian|first=Jack|date=30 September 1999|work=The Independent|access-date=2018-09-24|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220501/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-marion-zimmer-bradley-1123162.html|archive-date=2022-05-01|language=en-GB}}</ref> * [[3 октомври]] – Хајнц Г. Консалик, германски романописец (роден [[1921 во книжевноста|во 1921 година]] ) * [[19 октомври]] ** Пенелопе Мортимер, англиска романсиерка и биографка родена во Велс (родена [[1918 во книжевноста|1918 година]] ) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.findmypast.com/BirthsMarriagesDeaths.jsp|title=Deaths England and Wales 1984–2006|work=Findmypast.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104084417/http://www.findmypast.com/BirthsMarriagesDeaths.jsp|archive-date=4 November 2015|accessdate=11 June 2018}}</ref> ** [[Натали Сарот|Натали Саро]]<nowiki/>т, француска писателка и адвокатка родена во Русија (родена во [[1900 во книжевноста|1900]])<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IdLLDwAAQBAJ|title=Nathalie Sarraute: A Life Between|last=Jefferson|first=Ann|date=2020-07-21|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-20192-4|language=en}}</ref> ** Е.Џ. Сковел, англиски поет (роден [[1907 во книжевноста|1907]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-e-j-scovell-1125270.html|title=Obituary: E.J. Scovell|last=John Mole|date=12 November 1999|work=Independent|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220501/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-e-j-scovell-1125270.html|archive-date=2022-05-01|accessdate=13 January 2021}}</ref> * [[11 ноември]] – Јакобо Тимерман, аргентински новинар и издавач роден во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] (роден во [[1923 во книжевноста|1923]]) * [[18 ноември]] – [[Пол Боулс]], американски романописец (роден [[1910 во книжевноста|1910]])<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/library/books/111999obit-p-bowles.html|title=Obituary for Paul Bowles|date=19 November 1999|work=The New York Times}}</ref> * [[2 декември]] – Мет Коен, канадски романописец (роден [[1942 во книжевноста|1942]]) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sf-encyclopedia.com/entry/cohen_matt|title=SFE: Cohen, Matt|work=sf-encyclopedia.com|accessdate=12 January 2022}}</ref> * [[8 декември]] – Руперт Харт-Дејвис, англиски уредник и издавач (роден [[1907 во книжевноста|во 1907 година]]) * [[12 декември]] – Џозеф Хелер, американски романописец (роден во [[1923 во книжевноста|1923]])<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1999/12/14/books/joseph-heller-darkly-surreal-novelist-dies-at-76.html?ref=joseph_heller|title=Joseph Heller, Darkly Surreal Novelist, Dies at 76|last=Severo, Richard|date=December 14, 1999|work=The New York Times|access-date=June 15, 2010|last2=Mitgang, Herbert}}</ref> * ''непознат датум'' ** [[Владо Додовски]], македонски новинар, театарски критичар и писател. (роден во 1938) ** [[Ненад Џамбазов]], македонски поет за деца, сатиричар и хуморист. (роден во 1943) ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Книжевноста во 1999 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] bhyjiipepmdmdzp7hxoznbqltbwl5vm 0 104307 5611804 5561632 2026-08-20T07:57:46Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5611804 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1969|книжевноста}} '''[[1969]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == *[[22 април]] – Првата [[Букерова награда]] за фикција му му била доделена на [[Перси Хавард Њуби]] за „Се бара одговор“ (''Something to Answer For'')<ref>{{наведена книга|title=Who was who|url=https://books.google.com/books?id=Btjc3DN_WX0C|year=1996|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-29366-6|page=426}}</ref> ==Книги== [[Податотека:S JANEVSKI.tif|мини|200п|[[Славко Јаневски]]]] *[[Славко Јаневски]] - ''[[Војник два метра в земја]]'' *[[Славко Јаневски]] – ''[[Тврдоглави]]'' *[[Мирослав Јосиќ Вишњиќ]] – ''[[Убавата Јелена (книга)|Убавата Јелена]]'' *[[Урсула Ле Гвин]] – ''[[Левата рака на темнината]]'' *[[Итало Калвино]] – ''[[Замокот на вкрстените судбини]]'' *[[Роберт Кувер]] - ''[[Бебиситерката]]'' *[[Милан Кундера]] – ''[[Смешни љубови]]'' *[[Владо Малески]] – ''[[Разбој (роман)|Разбој]]'' *[[Видое Подгорец]] – ''[[Илјада цветови (поезија)|Илјада цветови]]'' *[[Видое Подгорец]] - ''[[Аз, буки, веди...]]'' *[[Марио Пузо]] – ''[[Кум (роман)|Кум]]'' *[[Васил Пујовски]] – ''[[Пред божји суд]]'' *[[Луј-Фердинан Селин]] – ''[[Ригодон (роман на Селин)|Ригодон]]'' *[[Бора Ќосиќ]] – ''[[Улогата на моето семејство во светската револуција]]'' *[[Џон Фаулс]] – ''[[Жената на францускиот поручник (роман)|Жената на францускиот поручник]]'' *[[Емил Чоран]] – ''[[Злобниот демиург]]'' ==Родени== *[[12 март]] - [[Аполон Гилевски]], поет, раскажувач, есеист и критичар. *[[25 април]] - [[Дејан Дуковски]], драмски автор. *[[17 мај]] - [[Кристина Николовска]], поет, книжевен критичар, есеист *[[28 мај]] – [[Мириел Барбери]], француска писателка и професор по филозофија.<ref>Groskop, Viv (2008-09-14). [https://www.theguardian.com/books/2008/sep/14/fiction3?gusrc=rss&feed=books "Confessions of a clever concierge". The Guardian.] Retrieved 2017-04-04.</ref> *[[19 октомври]] - [[Теута Арифи]], [[писател]]ка и [[есеист]]ка. *[[21 ноември]] – [[Зоран Стефановиќ]], српски писател. *[[12 декември]] – [[Софи Кинсела]], британска писателка (починала во 2025). * ''Непознат датум'' **1969 - [[Елизабета Баковска]] [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка, [[Теорија на книжевноста|книжевна теоретичарка]] и [[Преведување|преведувачка]]. **1969 - [[Атанас Чупоски]], роден во [[Скопје]] – [[писател]] и [[режисер]], [[поет]] и [[сценарист]]. **1969 – [[Дејан Атанацковиќ]], српски писател. **1969 – [[Вуле Журиќ]], српски писател. ==Починати== *[[26 март]] – [[Рене Гијо]], француски писател за деца. (роден во 1900) *[[25 јули]] – [[Витолд Гомбрович]], полски писател. (роден во 1904) *[[10 август]] – [[Тоне Селишкар]], словенечки писател и поет. (роден во 1900) *[[28 октомври]] – [[Корнеј Чуковски]], руски писател. (роден во 1882) *[[15 ноември]] – [[Игнасио Алдекоа]], шпански писател од баскиско потекло. (роден во 1925) ==Награди== *[[Нобелова награда за литература]]: [[Семјуел Бекет]]<ref>{{нмс|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1969/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 1969|website=Nobel Prize|access-date=17 декември 2020}}</ref> ===Македонија=== *[[Награда „Златен венец“]]: [[Мак Диздар]]<ref>{{нмс|url=https://svp.org.mk/golden-wreath-award|title=НАГРАДА „ЗЛАТЕН ВЕНЕЦ“|website=[[СВП]]|access-date=19 мај 2026}}</ref> *[[Награда „Браќа Миладиновци“]]: [[Миле Неделкоски]]<ref>{{нмс|url=https://svp.org.mk/miladinov-brothers-award|title=НАГРАДА „БРАЌА МИЛАДИНОВЦИ “|website=[[СВП]]|access-date=19 мај 2026}}</ref> ===Србија=== *[[НИН-ова награда]]: [[Бора Ќосиќ]], ''[[Улогата на моето семејство во светската револуција]]''<ref>{{нмс|url=https://www.nin.rs/nin-ova-nagrada/iz-arhive/41368/bora-cosic-uloga-moje-porodice-u-svetskoj-revoluciji|title=Bora Ćosić - "Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji"|website=НИН|access-date=19 мај 2026}}</ref> ===Франција=== *[[Гонкурова награда]]: [[Фелисјен Марсо]], „''Кризи''“ (''Creezy'') ===Велика Британија=== *[[Букерова награда]]: [[Перси Хавард Њуби]], „''Се бара одговор''“ (''Something to Answer For'') ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Книжевноста во 1969 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] 8h6ohxoxsakkqx91d1w4ke8mvzy366p 0 104404 5611819 5138867 2026-08-20T08:16:53Z P.Nedelkovski 47736 Создадено со преведување на одделот „Deaths“ од страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1366671617|1899 in literature]]“ 5611819 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{Year nav topic|1899|книжевноста}} '''[[1899]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == [[Категорија:Книжевноста во 1899 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] == Починати == * [[10 февруари]] – Арчибалд Лампман, канадски поет (роден во [[1861 во книжевноста|1861 година]]) * [[16 март]] – [[Александар Балох Гросарт]], шкотски литературен уредник (роден во [[1827 во книжевноста|1827 година]]) * [[1 мај]] – [[Лудвиг Бихнер]], германски филозоф (роден во [[1824 во книжевноста|1824 година]]) * [[16 мај]] – [[Франсиск Сарсе]], француски новинар и театарски критичар (роден во [[1827 во книжевноста|1827 година]]) * [[7 јуни]] – Огастин Дејли, американски драматург и театарски менаџер (роден во [[1838 во книжевноста|1838 година]]) * [[30 јуни]] – [[Е.Д.Е.Н. Саутворт]], американска романсиерка (родена во [[1819 во книжевноста|1819 година]]) * [[18 јули]] – [[Хорацио Алгер Помладиот]], американски романописец и автор на детски книги (роден во [[1832 во книжевноста|1832 година]]) * [[27 август]] – [[Вендела Хебе]], шведска новинарка и романсиерка (родена во [[1808 во книжевноста|1808 година]]) * [[29 август]] – [[Катарин Пар Треил]], канадска авторка родена во Англија (родена во [[1802 во книжевноста|1802 година]]) * [[22 октомври]] – [[Ела Х. Броквеј Аван]], американска едукаторка и писателка (родена во [[1853 во книжевноста|1853 година]]) * [[25 октомври]] – [[Грант Ален]], канадски научен писател и романописец (роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[27 октомври]] – [[Флоренс Марјат]], англиска романсиерка и забавувачка (родена [[1833 во книжевноста|во 1833 година]]) * [[2 ноември]] – [[Ана Свонвик]], англиска феминистичка писателка (родена во [[1813 во книжевноста|1813 година]]) * [[13 ноември]] – [[Артур Жири]], француски историчар (роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[17 декември]] – [[Бернард Кварич]], англиски библиограф и продавач на книги роден во Германија (роден во [[1819 во книжевноста|1819 година]]) * [[18 декември]] - [[Бонифачу Флореску]], романски автор во повеќе области (вентрикуларна хипертрофија, роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[22 декември]] – [[Двајт Л. Муди]], американски проповедник и издавач (роден во [[1837 во книжевноста|1837 година]]) k9p1opjfj3grwffwfy4km1hls2bqwz6 5611956 5611819 2026-08-20T11:00:00Z P.Nedelkovski 47736 Создадено со преведување на одделот „New books“ од страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1366671617|1899 in literature]]“ 5611956 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{Year nav topic|1899|книжевноста}} '''[[1899]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == [[Категорија:Книжевноста во 1899 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] == Книги == === Фикција === * === Деца и младина === * [[Хелен Банерман]] - ''Малиот црн Самбо'' * [[Л. Френк Баум]] – ''Татко Гусак: Неговата книга'' * [[Том Беван (писател)|Том Беван]] - ''Станот на деканот: Приказна за времето на освојувачот'' * [[Геза Гардоњи]] – ''[[Ѕвездите на Егер]]'' (''Egri csillagok'') * [[Е. Несбит]] – ''Приказната за барателите на богатство'' (прва во серијата „Бастабл“) * [[Етел Педли]] - ''Дот и кенгурот'' * [[Џозефин Полард]] ** ''Библиски приказни за деца'' ** ''Историја на Стариот завет во зборови од еден слог'' ** ''Историја на Новиот завет во зборови од еден слог'' * [[Едвард Стратемаер]] како Артур М. Винфилд ** ''Момчињата од Ровер на училиште'' ** ''Момчињата од Ровер на океан'' ** ''Момчињата од Ровер во џунглата'' (првите три од серијата од 30 книги „Момчињата од Ровер “) === Драма === * [[Антон Павлович Чехов|Антон Чехов]] - ''[[Вујко Вања]]'' * [[Арнолд Денхам]] (веројатно со други) – ''Кели Бандата'' * Жорж Фејдо – ''La Dame de chez Maxim'' * [[Клајд Фич]] – ''Барбара Фричи'' * [[Хенрик Ибзен]] – ''Кога ќе се разбудиме мртви (Når vi døde vågner)'' * [[Леон Кобрин]] – ''Мина или, Уништеното семејство од центарот на градот'' * [[Мулшанкар Мулани]] – ''Ајабкумари'' * [[Артур Винг Пинеро]] - ''Геј Лорд Кекс'' * Станислав Виспјањски ** ''Клетва'' (Проклетството) ** ''Мелеагер'' ** ''Протесилас и Леодамија'' * [[Вилијам Јанг (драматург)|Вилијам Јанг]] (адаптација) – ''Бен-Хур'' === Поезија === * [[Вилијам Батлер Јејтс|В.Б. Јејтс]] – ''Ветрот меѓу трските'' === Нефикција === * [[Касим Амин]] – ''Ослободувањето на жените (Tahrir al- mar'a)'' * [[Едуард Бернштајн|Едвард Бернштајн]] - ''Еволутивен социјализам'' * [[Елиза Брајтвен]] – ''Прошетки со студенти по природа'' * [[Хјустон Стјуарт Чемберлејн]] - ''Основите на деветнаесеттиот век (Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts)'' * [[Огист Шоази]] – ''Историја на архитектурата'' * [[Перси Дирмер]] – ''Прирачникот на свештеникот'' * [[Џон Дјуи]] – ''Училиштето и општеството'' * [[Емилија Дилке]] – ''Француски сликари од осумнаесеттиот век'' (прв од четири тома) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/32825|title=Dilke, Emilia Francis, Lady Dilke (1840–1904)|last=Fraser|first=Hilary|year=2004|work=[[Oxford Dictionary of National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|accessdate=2017-09-02}} {{ODNBsub}}</ref> * В.Е.Б. Дибоа - ''Филаделфискиот црнец'' * [[Зигмунд Фројд]] – ''Толкување на соништата (Die Traumdeutung)'' (датиран од 1900 година) * [[Едвард Брус Хамли]] (починал во 1893 година) – ''Национална одбрана'' * [[Елберт Хабард]] - ''Порака до Гарсија'' * [[Гертруда Џекил]] - ''Дрвја и градина'' * [[Артур Сајмонс]] – ''Симболистичкото движење во литературата'' (прво собрание издание) * [[Торстајн Веблен]] – ''Теорија на класата на слободно време'' == Починати == * [[10 февруари]] – Арчибалд Лампман, канадски поет (роден во [[1861 во книжевноста|1861 година]]) * [[16 март]] – [[Александар Балох Гросарт]], шкотски литературен уредник (роден во [[1827 во книжевноста|1827 година]]) * [[1 мај]] – [[Лудвиг Бихнер]], германски филозоф (роден во [[1824 во книжевноста|1824 година]]) * [[16 мај]] – [[Франсиск Сарсе]], француски новинар и театарски критичар (роден во [[1827 во книжевноста|1827 година]]) * [[7 јуни]] – Огастин Дејли, американски драматург и театарски менаџер (роден во [[1838 во книжевноста|1838 година]]) * [[30 јуни]] – [[Е.Д.Е.Н. Саутворт]], американска романсиерка (родена во [[1819 во книжевноста|1819 година]]) * [[18 јули]] – [[Хорацио Алгер Помладиот]], американски романописец и автор на детски книги (роден во [[1832 во книжевноста|1832 година]]) * [[27 август]] – [[Вендела Хебе]], шведска новинарка и романсиерка (родена во [[1808 во книжевноста|1808 година]]) * [[29 август]] – [[Катарин Пар Треил]], канадска авторка родена во Англија (родена во [[1802 во книжевноста|1802 година]]) * [[22 октомври]] – [[Ела Х. Броквеј Аван]], американска едукаторка и писателка (родена во [[1853 во книжевноста|1853 година]]) * [[25 октомври]] – [[Грант Ален]], канадски научен писател и романописец (роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[27 октомври]] – [[Флоренс Марјат]], англиска романсиерка и забавувачка (родена [[1833 во книжевноста|во 1833 година]]) * [[2 ноември]] – [[Ана Свонвик]], англиска феминистичка писателка (родена во [[1813 во книжевноста|1813 година]]) * [[13 ноември]] – [[Артур Жири]], француски историчар (роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[17 декември]] – [[Бернард Кварич]], англиски библиограф и продавач на книги роден во Германија (роден во [[1819 во книжевноста|1819 година]]) * [[18 декември]] - [[Бонифачу Флореску]], романски автор во повеќе области (вентрикуларна хипертрофија, роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[22 декември]] – [[Двајт Л. Муди]], американски проповедник и издавач (роден во [[1837 во книжевноста|1837 година]]) n0kl5twaipd4agazcxndl2cpm5tx97c 5611957 5611956 2026-08-20T11:01:53Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5611957 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1899|книжевноста}} '''[[1899]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == == Книги == === Фикција === === Деца и младина === * [[Хелен Банерман]] - ''Малиот црн Самбо'' * [[Л. Френк Баум]] – ''Татко Гусак: Неговата книга'' * [[Том Беван (писател)|Том Беван]] - ''Станот на деканот: Приказна за времето на освојувачот'' * [[Геза Гардоњи]] – ''[[Ѕвездите на Егер]]'' (''Egri csillagok'') * [[Е. Несбит]] – ''Приказната за барателите на богатство'' (прва во серијата „Бастабл“) * [[Етел Педли]] - ''Дот и кенгурот'' * [[Џозефин Полард]] ** ''Библиски приказни за деца'' ** ''Историја на Стариот завет во зборови од еден слог'' ** ''Историја на Новиот завет во зборови од еден слог'' * [[Едвард Стратемаер]] како Артур М. Винфилд ** ''Момчињата од Ровер на училиште'' ** ''Момчињата од Ровер на океан'' ** ''Момчињата од Ровер во џунглата'' (првите три од серијата од 30 книги „Момчињата од Ровер “) === Драма === * [[Антон Павлович Чехов|Антон Чехов]] - ''[[Вујко Вања]]'' * [[Арнолд Денхам]] (веројатно со други) – ''Кели Бандата'' * Жорж Фејдо – ''La Dame de chez Maxim'' * [[Клајд Фич]] – ''Барбара Фричи'' * [[Хенрик Ибзен]] – ''Кога ќе се разбудиме мртви (Når vi døde vågner)'' * [[Леон Кобрин]] – ''Мина или, Уништеното семејство од центарот на градот'' * [[Мулшанкар Мулани]] – ''Ајабкумари'' * [[Артур Винг Пинеро]] - ''Геј Лорд Кекс'' * Станислав Виспјањски ** ''Клетва'' (Проклетството) ** ''Мелеагер'' ** ''Протесилас и Леодамија'' * [[Вилијам Јанг (драматург)|Вилијам Јанг]] (адаптација) – ''Бен-Хур'' === Поезија === * [[Вилијам Батлер Јејтс|В.Б. Јејтс]] – ''Ветрот меѓу трските'' === Нефикција === * [[Касим Амин]] – ''Ослободувањето на жените (Tahrir al- mar'a)'' * [[Едуард Бернштајн|Едвард Бернштајн]] - ''Еволутивен социјализам'' * [[Елиза Брајтвен]] – ''Прошетки со студенти по природа'' * [[Хјустон Стјуарт Чемберлејн]] - ''Основите на деветнаесеттиот век (Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts)'' * [[Огист Шоази]] – ''Историја на архитектурата'' * [[Перси Дирмер]] – ''Прирачникот на свештеникот'' * [[Џон Дјуи]] – ''Училиштето и општеството'' * [[Емилија Дилке]] – ''Француски сликари од осумнаесеттиот век'' (прв од четири тома) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/32825|title=Dilke, Emilia Francis, Lady Dilke (1840–1904)|last=Fraser|first=Hilary|year=2004|work=[[Oxford Dictionary of National Biography]]|publisher=[[Oxford University Press]]|accessdate=2017-09-02}} {{ODNBsub}}</ref> * В.Е.Б. Дибоа - ''Филаделфискиот црнец'' * [[Зигмунд Фројд]] – ''Толкување на соништата (Die Traumdeutung)'' (датиран од 1900 година) * [[Едвард Брус Хамли]] (починал во 1893 година) – ''Национална одбрана'' * [[Елберт Хабард]] - ''Порака до Гарсија'' * [[Гертруда Џекил]] - ''Дрвја и градина'' * [[Артур Сајмонс]] – ''Симболистичкото движење во литературата'' (прво собрание издание) * [[Торстајн Веблен]] – ''Теорија на класата на слободно време'' == Починати == * [[10 февруари]] – Арчибалд Лампман, канадски поет (роден во [[1861 во книжевноста|1861 година]]) * [[16 март]] – [[Александар Балох Гросарт]], шкотски литературен уредник (роден во [[1827 во книжевноста|1827 година]]) * [[1 мај]] – [[Лудвиг Бихнер]], германски филозоф (роден во [[1824 во книжевноста|1824 година]]) * [[16 мај]] – [[Франсиск Сарсе]], француски новинар и театарски критичар (роден во [[1827 во книжевноста|1827 година]]) * [[7 јуни]] – Огастин Дејли, американски драматург и театарски менаџер (роден во [[1838 во книжевноста|1838 година]]) * [[30 јуни]] – [[Е.Д.Е.Н. Саутворт]], американска романсиерка (родена во [[1819 во книжевноста|1819 година]]) * [[18 јули]] – [[Хорацио Алгер Помладиот]], американски романописец и автор на детски книги (роден во [[1832 во книжевноста|1832 година]]) * [[27 август]] – [[Вендела Хебе]], шведска новинарка и романсиерка (родена во [[1808 во книжевноста|1808 година]]) * [[29 август]] – [[Катарин Пар Треил]], канадска авторка родена во Англија (родена во [[1802 во книжевноста|1802 година]]) * [[22 октомври]] – [[Ела Х. Броквеј Аван]], американска едукаторка и писателка (родена во [[1853 во книжевноста|1853 година]]) * [[25 октомври]] – [[Грант Ален]], канадски научен писател и романописец (роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[27 октомври]] – [[Флоренс Марјат]], англиска романсиерка и забавувачка (родена [[1833 во книжевноста|во 1833 година]]) * [[2 ноември]] – [[Ана Свонвик]], англиска феминистичка писателка (родена во [[1813 во книжевноста|1813 година]]) * [[13 ноември]] – [[Артур Жири]], француски историчар (роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[17 декември]] – [[Бернард Кварич]], англиски библиограф и продавач на книги роден во Германија (роден во [[1819 во книжевноста|1819 година]]) * [[18 декември]] - [[Бонифачу Флореску]], романски автор во повеќе области (вентрикуларна хипертрофија, роден во [[1848 во книжевноста|1848 година]]) * [[22 декември]] – [[Двајт Л. Муди]], американски проповедник и издавач (роден во [[1837 во книжевноста|1837 година]]) ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Книжевноста во 1899 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] cuq8odet87zoojpt4k4axhddlndmp3g 0 108908 5611803 5587595 2026-08-20T07:49:06Z P.Nedelkovski 47736 #WPWPMK 5611803 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1799|уметноста}} '''[[1799]] година во [[уметност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == * [[19 март]] – Скулпторот [[Жан-Жак Кастекс]] го напушта Каиро за Горен Египет во групата предводена од [[Пјер-Симон Жирар|Пјер Жирар]]. Тој се враќа од експедицијата со многу цртежи. * [[18 август]] (1-ви [[фруктидор]] VII година) – Отворање на [[Салонот за сликарство и скулптура|Салонот]], на кој биле изложени 429 уметнички дела. Со своето второ учество во Салонот, [[Пјер-Нарсис Герен]] стекна озлогласеност со изложбата „[[Враќањето на Марко Секст|Враќањето на Марко Секст]]“, чиј успех бил поврзан со толкувањето на сликата како алузија на враќањето на иселениците. Уметничкиот настан бил обележан и со скандалот околу сликата „Госпоѓица Ланж како Данаја“ од Ан-Луј Жироде, сатиричен портрет на глумицата Ан-Франсоаз-Елизабет Ланж како гола Данаја. Уметникот ја насликал во дух на одмазда по инцидентот со глумицата, која била незадоволна што нејзиниот претходен портрет, на кој била прикажана гола, „Госпоѓица Ланж како Венера“, бил изложен во Салонот. Скандалот бил толку голем што ја уништил кариерата на глумицата.<ref>{{harvsp|Lobstein|2006|p=40-41|id=Lobstein}}</ref> * [[21 декември]] (30 фример, VIII година) – [[Жак-Луј Давид]] ја организирал изложбата на својата слика „[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]“ во поранешната архитектонска сала на [[Лувр]]. Изложбата е необична по тоа што се наплаќала влезница, бидејќи Давид одлучил да не изложува во Салонот. * [[Џејмс Бери (сликар)|Џејмс Бери]] станува првиот и (за 200 години) единствен член кој е исклучен од британското [[Кралско друштво на уметности]], набргу по појавувањето на неговото воинствено „Писмо до [[Друштвото на дилетанти]]“. * [[Каспар Давид Фридрих]] го доживува својот прв [[Депресија (расположение)|депресивен]] интерлудиум. * [[Пјер-Анри де Валенсиен]] го објавува ''Éléments de perspektiva pratique: à l'usage des artistes, suivis de réflexions et conseils à un élève sur la peinture, et particulièrement sur le genre du paysage; Елементи за користење на уметникот од практична перспектива и совети од студентот за користење на практична перспектива сликарство, особено за жанрот [[пределно сликарство|предел]]). ==Дела== [[Податотека:The Intervention of the Sabine Women - David (Louvre INV 3691).jpg|мини|200п|Сабињанките]] [[Податотека:Francisco Goya y Lucientes Pintor.jpg|200px|мини|''Капричо бр. 1, Франсиско Гоја и Лусиентес, сликар.'' Како прелудиум на неговите „Капричоси“, Гоја вклучил портрет на авторот на оваа низа сатири за шпанското општество од неговото време. Тој е претставен со сатиричен став и како важна личност.]].]] * [[Лемуел Френсис Абот]] – ''[[:Податотека:HoratioNelson1.jpg|Контраадмиралот сер Хорацио Нелсон]]'' *[[Вилијам Бичи]] – ''[[Портрет на Џон Филип Кембл]]'' * [[Фереол Бонмезон]] – ''[[Млада жена претекната од бура]]''<ref>https://www.brooklynmuseum.org/en-GB/objects/4817{{Мртва_врска|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Џон Синглтон Копли]] – ''[[Битката кај Кампердаун]]''<ref>{{нмс|url=https://artuk.org/discover/artworks/the-surrender-of-the-dutch-admiral-de-winter-to-admiral-duncan-at-the-battle-of-camperdown-209919|title=Предавањето на холандскиот адмирал де Винтер на адмиралот Данкан на Битката кај Кампердаун (Победата на лорд Данкан)|издавач=Art UK|датум на пристап=15 декември 2025 година}}</ref> * [[Жак-Луј Давид]] ** ''[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]'' ** ''[[Портрет на Анриет де Вернинак]]''<ref>https://pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/000PE000830</ref> * [[Ан-Луј Жироде|Ан-Луј Жироде де Руси-Триосон]] – ''[[Портрет на госпоѓица Ланж како Данаja]]'' * [[Франсиско Гоја]] ** ''[[Капричосите]]'' ** ''[[Карло IV во ловечка облека]]'' * [[Пјер-Нарсис Герен]] – ''[[Враќањето на Марко Секст]]'' * [[Филип Џејмс де Лутербур]] ** ''[[Битката кај Кампердаун (Лутербур)|Битката кај Кампердаун]]'' ** ''[[Далечна градска бура што доаѓа]]'' * [[Ремзи Ричард Рејнагл]] – ''[[Портрет на Џон Констабл]]'' * [[Вилијам Тарнер|Џ. М. В. Тарнер]] – ''Замокот Норам'' * [[Јохан Цофани]] – ''Дидона и леди Елизабет Мареј'' ==Родени== * 7 јануари – [[Едуард Магнус]], [[Германија|германски]] сликар (починал во [[1872 во уметност|1872]]) * 18 јануари – [[Валентин Вартоломеј]], англиски сликар на цвеќиња (починал во [[1879 во уметност|1879]]) * 31 јануари – [[Родолф Топфер]], швајцарски карикатурист (починал во [[1846 во уметност|1846]]) * 14 февруари – [[Валенти Ванкович]], [[Белоруси|белоруски]]-[[Полјаци|полски]] сликар (починал [[1842 во уметност|1842]]) * 27 февруари – [[Фредерик Катервуд]], англиски уметник и архитект (починал во [[1854 во уметност|1854]]) * 30 март – [[Берндт Годенхелм]], фински сликар (починал во [[1881 во уметност|1881]]) * 26 мај – [[Аугуст Копиш]], [[Германија|германски]] [[поет]] и сликар (починал во [[1853 во уметност|1853]]) * 10 јуни – [[Фјодор Бруни]], руски сликар од италијанско потекло (починал во [[1875 во уметност|1875]]) * 12 август – [[Патрик Мекдауел]], [[Ирци|ирски]] [[скулптура|скулптор]] од [[Белфаст]] (починал во [[1870 во уметност|1870]]) * 20 септември – [[Едвард Калверт (сликар)|Едвард Калверт]], [[Англија|Англичанец]] [[гравер]] и сликар (починал во [[1883 во уметност|1883]]) * 30 октомври – [[Емил Беренцен]], дански портретист и [[литографија|литограф]] (починал во [[1868 во уметност|1868]]) * 12 декември – [[Карл Брујлов]], [[Русија|руски]] сликар кој преминал од рускиот [[неокласицизам]] во [[романтизам]] (починал во [[1852 во уметност|1852]]) * ''датум непознат'' ** [[Анри Декен]], белгиски историски и портретист (починал во [[1852 во уметност|1852]]) ** [[Едуард Клеменс Фехнер]], германски портретист и базер (починал во [[1861 во уметност|1861]]) ** [[Вилијам Симсон]], сликар роден во Шкотска (починал во [[1847 во уметност|1847]]) ==Починати== * 1 февруари – [[Фердинанд Кобел]], германски сликар и гравер (роден во [[1740 во уметноста|1740]]) * 9 февруари – [[Јохан Баптист Бабел]], швајцарски скулптор (роден во во [[1716 во уметноста|1716]]) * 14 февруари – [[Луис Парет и Алказар]] – [[Шпанија|шпански]] сликар од доцниот [[Барок]] или [[Рококо]] период (роден во [[1746 во уметноста|1746]]) * 18 март – [[Адам Фридрих Оезер]], германски гравер, сликар и скулптор (роден во [[1717 во уметноста|1717]]) * 1 јуни – [[Џејмс Таси]], шкотски гравер (роден во [[1735 во уметноста|1735]]) * 3 август – [[Хендрик Кобел]], холандски пределен и морски сликар, бакрорезбар, цртач и акварелист (роден во [[1751 во вид|1751]]) * 4 август – [[Џон Бејкон (скулптор, роден во 1740)|Џон Бејкон]], англиски скулптор (роден во [[1740 во уметноста|1740]]) * 30 ноември – [[Гијом Воарио]], француски портретист (роден во [[1713 во уметноста|1713]]) * 8 декември – [[Џузепе Кадес]], [[Италија|италијански]] скулптор, сликар и гравер (роден во [[1750 во уметноста|1750]]) * 9 декември – [[Бартоломео Кавачепи]], италијански скулптор (роден во [[1716 во уметноста|1716]]) * 14 декември – [[Јохан Балцер]], чешки бакрорезбар и гравер (роден во [[1738 во уметноста|1738]]) * ''датум непознат'' ** [[Вилијам Бејли (уметник од 18 век)|Вилијам Бејли]], британски уметник кој работел во Индија (роден во [[1752 во уметноста|1752/1753]]) ** [[Габриеле Бела]], италијанска барокна сликарка (роден воа [[1730 во уметноста|1730]]) ** [[Жак-Луј Копија]], француски гравер (роден во [[1764 во уметноста|1764]]) ** [[Луо Пинг]], кинески сликар од династијата [[Чјинг]], еден од [[Осумте ексцентрици на Јангџоу]] (роден во [[1733 во уметноста|1733]]) ** [[Мартен Вефелаертс]], фламански пределен сликар (роден во [[1748 во уметноста|1748]]) ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Уметноста во 1799 година| ]] 22iu94ggxus3tky4gqilszj1qqr915x 0 113416 5611606 4339676 2026-08-19T16:45:20Z Gurther 105215 5611606 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1252}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == a5t9m9b329l7hy8kr1ug0eo1iwiavle 0 113418 5611607 4341013 2026-08-19T16:45:40Z Gurther 105215 5611607 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=748}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == f1rfv27c832z7bih2pbalwcymivugev 0 113420 5611608 4339675 2026-08-19T16:45:54Z Gurther 105215 5611608 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1251}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 8gjiv8lerybx2znzu7ygzktyxvy3ajo 0 113422 5611609 4341014 2026-08-19T16:46:09Z Gurther 105215 5611609 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=749}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == tj2vhn0mo1pl6fkklulia2c8sdneay1 0 113424 5611610 4339674 2026-08-19T16:46:22Z Gurther 105215 5611610 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1250}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 8lt4f7rbn10a4ztjkkvdh7a66r38vst 0 113426 5611611 4341016 2026-08-19T16:46:37Z Gurther 105215 5611611 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=750}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 3nezrzcc939ghyrr7scdz1c5xt9rage 0 113428 5611612 4339672 2026-08-19T16:46:50Z Gurther 105215 5611612 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1249}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == swlyfn1df4plhky4wwpiq3gdanjjjf0 0 113430 5611613 4341017 2026-08-19T16:47:12Z Gurther 105215 5611613 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=751}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == cfmuh0kzc6ldfki5xlcktaxndrt2j5w 0 113432 5611614 4339671 2026-08-19T16:47:26Z Gurther 105215 5611614 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1248}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 2y3x79y0lle6qv906m8am82pzd7srlm 0 115178 5611919 5180919 2026-08-20T10:19:26Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611919 wikitext text/x-wiki [[Image:Virginia Apgar.jpg|thumb|Вирџинија Апгар]] '''Апгар-тест''' е едноставна метода за брза проценка на здравствената состојба на [[новородено]] дете веднаш по [[раѓање]]то. Тестот бил измислен од [[Вирџинија Апгар]], [[анестезиолог]], со цел да се утврди ефектот на акушерската [[анестезија]] врз бебињата.<ref name="Apgar53">{{Наведено списание | last = Apgar | first = Virginia | url = http://apgar.net/virginia/Apgar_Paper.html | title = A proposal for a new method of evaluation of the newborn infant | journal = Curr. Res. Anesth. Analg. | year = 1953 | volume = 32 | issue = 4 | pages = 260&ndash;267 | pmid = 13083014 | access-date = 2012-08-06 | archive-date = 2018-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180702211634/http://apgar.net/virginia/Apgar_Paper.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Наведено списание | author = Finster M |author2=Wood M. | title = The Apgar score has survived the test of time | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_2005-04_102_4/page/855 | journal = Anesthesiology | year = 2005 | volume = 102 | issue = 4 | pages = 855–857 | pmid = 15791116 | doi = 10.1097/00000542-200504000-00022}}</ref> Резултатот од Апгар-тестот (т.н. '''Апгар скор''') е одреден преку оценување на новороденото за пет едноставни критериуми на скала од нула до два, а потоа со собирање на добиените пет вредности. Резултатот може да биде од 0 до 10. Почетните букви од критериумите, на англиски јазик, го даваат името АПГАР: ('''A'''ppearance: изглед или боја на кожата, '''P'''ulse: [[пулс]], '''G'''rimace: гримаса или [[рефлекс]]на раздразливост, '''A'''ctivity: активност или [[тонус|мускулен тонус]], '''R'''espiration: респирации, односно дишење). На бебињата со збир меѓу 4 и 6 им е потребна [[реанимација]], која најчесто вклучува вшмукување на содржината од дишните патишта и примена на [[кислород]]. На оние со збир помал од 4 им се неопходни подрастични акции за спасување на животот. {{медицина-никулец}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Неонатологија]] [[Категорија:Медицински скали]] [[Категорија:Медицински испитувања]] [[Категорија:Американски пронајдоци]] ik5t5u54bn50vtdwafh749z4e2hq718 0 115587 5611574 5611276 2026-08-19T15:33:51Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611574 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство | WHS = Стари Град<br />Stari Grad | Image = [[Податотека:Aerial image of Stari Grad, island of Hvar (view from the south).jpg|thumb|center|240px]] | State Party = {{CRO}} | Type = Cultural | Criteria = ii, iii, v | ID = 1240 | Region = [[Список на светско и културно наследство во Европа|Европа]] | Year = 2008 | Session = 32. | Extension = | Link = http://whc.unesco.org/en/list/1240 }} '''Стари Град''' ([[хрватски јазик|хрватски]]: Stari Grad) — град кој се наоѓа во [[Хрватска]].<ref>{{наведени вести |url=http://thechronicleherald.ca/travel/1266530-croatia-journey-to-my-ancestral-home |title=Croatia: Journey to my ancestral home |last=Zann |first=Lenore |date=2015-01-30 |work=The Chronicle-Herald |accessdate=2015-02-01 |language= |location=Halifax, Nova Scotia, Canada}}</ref> Градот е вклучен во [[Список на светско културно и природно наследство на УНЕСКО|списокот на УНЕСКО]]. Заштитник на градот е [[Свети Рок]]. {{Сплитско-далматинска Жупанија}} [[Категорија:Хвар| ]] [[Категорија:Светско наследство во Хрватска]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Старогрчки градови]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 6babdgfut0pcvm8u697t7b6s3450p64 0 115914 5611675 5534832 2026-08-19T20:48:38Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Бордер коли]] на [[Бордер-коли]] 5534832 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Кучешка раса |name = Бордер коли |image = File:Border Collie.jpg |image_alt = |altname = Шкотски овчар<br />(понекогаш со [[Велшки овчар]]) |country = Обединето Кралство<br />англиско-шкотска граница |patronage = <!-----Traits-----> |maleweight = {{convert|14|-|20|kg|lb|abbr=on}} |femaleweight = {{convert|12|-|19|kg|lb|abbr=on}} |maleheight = {{convert|48|-|56|cm|in|abbr=on}} |femaleheight = {{convert|46|-|53|cm|in|abbr=on}} |coat = мазно |life_span = 10–17 години, во просек од 12 години <!-----Classification and standards-----> |fcigroup = [[FCI Sheepdogs and Cattle Dogs Group|1]] |fcisection = 1 Sheepdogs |fcinum = 297 |fcistd = http://www.fci.be/Nomenclature/Standards/297g01-en.pdf |akcgroup = Herding |akcstd = http://images.akc.org/pdf/breeds/standards/Border_Collie.pdf?_ga=2.200221158.918427991.1501178542-1902644685.1501178542 |ankcgroup = Group 5 (Working Dogs) |ankcstd = http://ankc.org.au/media/pdf/635576344962332900_6eb97cb9-742f-4a4e-a8ee-32214535e7f0.pdf |kcukgroup = Pastoral |kcukstd = http://www.thekennelclub.org.uk/services/public/breed/standard.aspx?id=5166 |nzkcgroup = Working |nzkcstd = http://nzkc.dogsnz.org.nz/breed_info/br516.html |ukcgroup = Herding Dog |ukcstd = https://www.ukcdogs.com/docs/breeds/border-collie.pdf |ckcgroup = Group 7 (Herding) |ckcstd = http://www.ckc.ca/CanadianKennelClub/media/Breed-Standards/Group%207/Border-Collie.pdf }} '''Бордер коли''' — вид на куче со потекло од [[Велика Британија]]. Ова куче е со највисок коефициент на [[интелегенција]] и на оваа листа го зазема првото место<ref>[https://www.livescience.com/5613-dogs-smart-2-year-kids.html]</ref>. На секоја скоро научена команда, како и на гласовна или гестикулативна команда реагира скоро моментно. == Особености == Освен тоа ова куче, кое ретко прифаќа милување, е дружељубиво и верно. Покрај тоа што се користи како [[овчарско куче]] и за спортски натпревари, на Запад, ова куче се почесто се користи и за следење на постари лица и во здравствените установи. Со векови е одгледуван како овчарско куче. Бордер коли е куче со средна висина, со складен изглед. Елеганцијата и складноста се комбинирани со доволно тежина, заради што ова куче остава впечаток на изаржливост. Тоа е верно, грижливо, агресивно овчарско [[куче]] кое е доста прилагодиво. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Кучешки раси]] [[Категорија:Сточарски кучиња]] osakqfj17tctnpdznwrav29v5wvtbww 5611679 5611675 2026-08-19T20:49:24Z Andrew012p 85224 5611679 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Кучешка раса |name = Бордер-коли |image = File:Border Collie.jpg |image_alt = |altname = Шкотски овчар<br />(понекогаш со [[Велшки овчар]]) |country = Обединето Кралство<br />англиско-шкотска граница |patronage = <!-----Traits-----> |maleweight = {{convert|14|-|20|kg|lb|abbr=on}} |femaleweight = {{convert|12|-|19|kg|lb|abbr=on}} |maleheight = {{convert|48|-|56|cm|in|abbr=on}} |femaleheight = {{convert|46|-|53|cm|in|abbr=on}} |coat = мазно |life_span = 10–17 години, во просек од 12 години <!-----Classification and standards-----> |fcigroup = [[FCI Sheepdogs and Cattle Dogs Group|1]] |fcisection = 1 Sheepdogs |fcinum = 297 |fcistd = http://www.fci.be/Nomenclature/Standards/297g01-en.pdf |akcgroup = Herding |akcstd = http://images.akc.org/pdf/breeds/standards/Border_Collie.pdf?_ga=2.200221158.918427991.1501178542-1902644685.1501178542 |ankcgroup = Group 5 (Working Dogs) |ankcstd = http://ankc.org.au/media/pdf/635576344962332900_6eb97cb9-742f-4a4e-a8ee-32214535e7f0.pdf |kcukgroup = Pastoral |kcukstd = http://www.thekennelclub.org.uk/services/public/breed/standard.aspx?id=5166 |nzkcgroup = Working |nzkcstd = http://nzkc.dogsnz.org.nz/breed_info/br516.html |ukcgroup = Herding Dog |ukcstd = https://www.ukcdogs.com/docs/breeds/border-collie.pdf |ckcgroup = Group 7 (Herding) |ckcstd = http://www.ckc.ca/CanadianKennelClub/media/Breed-Standards/Group%207/Border-Collie.pdf }} '''Бордер-коли''' — вид на куче со потекло од [[Велика Британија]]. Ова куче е со највисок коефициент на [[интелегенција]] и на оваа листа го зазема првото место<ref>[https://www.livescience.com/5613-dogs-smart-2-year-kids.html]</ref>. На секоја скоро научена команда, како и на гласовна или гестикулативна команда реагира скоро моментно. == Особености == Освен тоа ова куче, кое ретко прифаќа милување, е дружељубиво и верно. Покрај тоа што се користи како [[овчарско куче]] и за спортски натпревари, на Запад, ова куче се почесто се користи и за следење на постари лица и во здравствените установи. Со векови е одгледуван како овчарско куче. Бордер-колито е куче со средна висина, со складен изглед. Елеганцијата и складноста се комбинирани со доволно тежина, заради што ова куче остава впечаток на изаржливост. Тоа е верно, грижливо, агресивно овчарско [[куче]] кое е доста прилагодиво. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Кучешки раси]] [[Категорија:Сточарски кучиња]] 56u0n9avjavmp3aiiwjy4wveexea08g 0 119478 5611530 4203491 2026-08-19T15:27:52Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Крапинско-загорска жупанија]] → [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 5611530 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |official_name = Кумровец |image_skyline = |image_caption = |image_shield = |pushpin_map = Хрватска |map_caption = Location of Kumrovec in Croatia |subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] |subdivision_name = [[Хрватска]] |subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] |subdivision_name1 = [[Крапинско-загорска жупанија|крапинско-загорска]] |area_total_km2 = |population_as_of = 2001 |population_note = |population_total = 1854 |latd = 46 |latm = 04 |latNS = N |longd = 15 |longm = 40 |longEW = E |leader_title = Градоначалник |leader_name = Миливој Прекратиќ |timezone = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST =[[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST =+2 |notes = }} '''Кумровец''' е село во [[Хрватска]], дел од [[Крапинско-загорска жупанија|Крапинско-загорската жупанија]]. Селото се наоѓа на реката [[Сутла (река)|Сутла]] не хрватско-[[словенија|словенечката]] граница. Општината Кумровец има околу 1.854 жители, а самото село има околу 304 жители. Општината била основана на [[6 мај]] [[1997]]. == Познати личности од Кумровец == [[Податотека:Kumrovec-TitoHouse.JPG|150px|left|thumb|Родната куќа на Тито.]] * [[Јосип Броз - Тито]] - маршал на СФРЈ и доживотен претседател. {{среди}} == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.kumrovec.hr/ Официјална страна] {{гео-никулец}} {{coord|46|04|N|15|40|E|region:HR_type:city|display=title}} {{Крапинско-загорска жупанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 8gd1fbrh9jh3x2c1bdk0yvyypfggaf5 0 121582 5611603 5543640 2026-08-19T16:36:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611603 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Food fromTurkey.jpg|мини|десно|200п|Турски специјалитети]] '''Турската кујна''' има долга историја и во голема мера претставува наследство од [[Отоманска кујна|отоманската кујна]], која што може да биде опишана како соединување и прочистување на централно-азиските, блискоисточните, средоземните и балканските кујни.<ref>Nur İlkin - A Taste of Turkish cuisine</ref><ref>{{наведена книга |last1=Aarssen | first1=Jeroen |last2=Backus | first2=Ad |year=2000 |title=Colloquial Turkish |url=http://books.google.com/books?id=7yR_icdtJ7sC&pg=PA71&dq=cuisine&lr= |publisher=Routledge |page=71 |isbn=978-0415157469 |accessdate=15 април 2009}}</ref> Турската кујна имала влијание на овие кујни, но и на другите соседни, вклучувајќи ги и оние од [[западна Европа]]. Турците негувале различни и создале специјалтети, кои денес се познати во различни делови од светот. Турската кујна не е едноставна. Освен главните специјалитет, кои може да се најдат низ цела [[Турција]], постојат и бројни регионални специјалитети. Кујната на регионот покрај [[Црно Море|Црното Море]] се одликува со готвење со употреба на [[пченка]] и [[сардела|сардели]]. Во југоисточниот дел од земјата, вклучувајќи ги градовите [[Шанлаурфа|Урфа]], [[Газиантеп]] и [[Адана]], карактеристични специјалитети се [[ќебап]]ите, [[мезе|мезињата]] и [[десерт]]и зготвени со тесто, како што се [[баклава]]та, [[кадаиф]]от и [[кунефе]]то. Во западните делови на Турција, каде што обилно растат маслинови дрвја, [[маслиново масло|маслиновото масло]] е главен вид на масло, кој се употребува при готвењето.<ref name="multiple">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bpe.com/food/ethnic_cusine/turkey.htm |title=Ethnic Cuisine - Turkey by Terrie Wright Chrones |accessdate=2010-05-01 |archive-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070429005226/http://www.bpe.com/food/ethnic_cusine/turkey.htm |url-status=dead }}</ref> Кујните пак на [[Егејско Море|егејските]], [[Мраморно Море|мраморните]] и [[Средоземно Море|средоземните]] покрачја покажуваат основни одлики на [[Средоземна кујна|средоземната кујна]], поради тоа што специјалитетите од овие региони се богати со зеленчук и риба. Во средишниот дел на земјата, особено во [[Анадолија]], познати се специјалитети подготвени од тестенини, како што се [[кешкеќ]]от, [[манти]]те и [[ѓомлезе]]то. Имињата на турските специјалитети, понекогаш вклучуваат име на град или регион, било да се во или надвор од Турција, и може да се однесуваат до специфични техники или состојки користени во тој регион. На пример, разликата меѓу ќебапот Урфа и ќебапот Адана е во употребата на [[лук]] наместо [[кромид]]от и лутиот [[пипер]] којшто го содржи ќебапот. == Кулинарски обичаи == [[Податотека:Turkishcoffee.jpg|мини|десно|170п|Филџан кафе]] === Појадок === Вообичаени намирници, кои ги содржи турскиот појадок се сирење, путер, маслинки, јајца, зеленчук (обично домати, краставици и пиперки), како и овошје, џем и мед.[[Суџук]] (зачинет турски [[колбас]]), [[пастрма]], [[бурек]], [[симит]], [[погача]] па дури и супи можат да бидат како појадок во Турција. Заеднички турски специјалитет за појадок е наречен [[менемен]], којшто е подготвен од пржени домати, пиперки, маслиново масло и јајца. Речиси секогаш [[Црн чај|црниот чај]] е секогаш сервиран на појадокот. [[Кафе]]то толку има влијание врз турската култура што турскиот збор за појадок „Кахвалти“ кој буквално значи “пред кафе”. === Јадење надвор === И покрај здобиената популарност и многу големи странски [[ресторан]]и за [[брза храна]] се отворија низ Турција, [[Турци]]те се потпираат во прв ред на богатите и пространетите јадења на турската кујна. Покрај тоа некои традиционални турски јадења, посебно [[ѓозлеме]], [[ќофте]], [[бурек]] и донер често се сервираат како брза храна во Турција. Јадењето надвор отсекогаш било заедничко во големите комерцијални градови. [[Еснаф локантаси]] (што значи ресторани за трговци) се распространети, нудејќи традиционално турско домашно готвење по прифатливи цени. === Летна кујна === Во топлото турско [[лето]], многумина повеќе сакаат полесни јадења кои содржат сезонски [[зеленчук]] и [[овошје]]. Обично летното јадење е подготвено од пржен зеленчук (како што е [[Модар патлиџан|модриот патлиџан]], [[компир]]и, [[тиквички]] и зелени пиперки) сервирани со јогурт, сос од домати, [[овчо сирење]], краставици, домати, [[Лубеница|лубеници]], [[Диња|дињи]], или летна [[алва]] (полесна или помалку блага од вообичаената алва). === Клучните состојки === Обично состојките коишто се користат во турските специјалитети вклучуваат: [[месо]], модри патлиџани, зелени пиперки, [[кромид]], [[лук]], леќи, [[грав]]/[[грашок]], и [[домат]]и. [[Фастаци]]те, [[бадем]]и, [[Лешник|лешници]], и [[орев]]и заедно со зачините, имаат посебно место во турската кујна. Голема разноликост на зачини се продаваат на пазарот за [[зачин]]и (Мисир Чаршиси). Претпочитаните зачини и билки вклучуваат [[магдонос]], [[ким]], [[црниот пипер]], [[пипер]], [[нане]], [[оригано]] и [[мајчина душица]]. === Масло и маст === [[Путер]]от или [[маргарин]]от, [[маслиново масло]], [[сончогледово масло]] и пченкарното масло широко се користат во готвењето. [[Кујрук јаи]] (маст од опашот на [[овца]]та) главно се користи за [[ќебап]]и и јадења од месо. Маслото од [[сусам]]от, [[лешник]]от и [[орев]]от се користат исто така. === Користење на овошјето === Во отоманската кујна, комбинацијата на овошје со месо била секојдневна. Во турската кујна, [[сливи]]те, [[Кајсија|кајсиите]], [[Урма|урмите]], [[Јаболко|јаболките]], [[грозје]]то и смоквите се најчесто користеното овошје (било да е свежо или сушено). На пример, [[компот]]от или [[хошаф]]от (од персискиот ''кнош'' што буквалното значење е “добра вода” се меѓу главните страни на месните јадења и пилавот. [[долма (јадење)|Долма]] и [[пилав]]от обично содржат [[Рибизла|рибизли]] или [[суво грозје]]. Етли јапрак [[сарма]] (листови од грозје полнети со месо и ориз) во отоманската кујна се готвеле со кисели сливи. === Употреба на модар патлиџан === Модриот патлиџан има посебно место во турската кујна. Се комбинира со [[мелено месо]] во [[карнијарик]]. Како специјалитет во [[Источна Турција]], има и ќебапи од патлиџан, како што е [[Токат ќебап]], специјалитет од токатското подрачјето и [[Антепски ќебап]] од модар патлиџан. Во голем број на [[Мезе|мезиња]], јадења од страна, и главните видови на јадења како што се [[шакшука]], салата од модар патлиџан, полнет модар патлиџан, пире од модар патлиџан подготвен со сирење и традиционално сервиран со јагнешко, модар палтиџан во основен елемент. Во подрачјето на [[Анталија]], се користи за правење на џем од морад патлиџан (patlıcan reçeli). === Месо === Во некои региони, [[месо]]то коешто најмногу се јаде само на свадбите или за време на [[Курбан бајрам]], како [[Етли пилав]] (пилав со месо) стана дел од дневната храна од воведување на индустриското производство. [[Теле]]шкото месо, порано избегнувано, сега е распространето. Главната употреба на месо во готвењето станува комбинација на [[мелено месо]] и [[зеленчук]], со имиња како што се [[грав]] со мелено месо или [[спанаќ]] со мелено месо, каде што најчесто се сервира со [[јогурт]]. Друго, во крајбрежните градови, евтините риби како што е сардината е распространета, како и многу други коишто се сезонски расположливи. Потрошувачката на [[живина]] е секојдневна, која што најмногу се содржи од пилешко, вклучувајќи и јајца. [[Јагне|Јагнињата]] (доенчиња) со [[млеко]], некогаш најпопуларен извор на месо, опфаќа мал дел од сегашната потрошувачка. Јагне потготвено на [[ражен]], некогаш на важни церемонии, е ретко виден. Земја во која доминира [[Ислам]]от, свинското нема никаква улога во турската кујна. == Видови специјалитети == === Млечни производи === Од млчените производи, турската кујна е богата со различни видови на [[сирење]], но се чини дека најзначаен млечен производ е [[јогурт]]от. Јогуртот е важен елемент на турската кујна<ref name="multiple"/> и е распространет во целиот свет, а името на производот е прифатено, речиси во сите јазици во светот. Овој пијалак има сообено големо значење како додаток при послужувањето на останатите специјалитети. Обично се служи со предјадењата, но можно е да се служи со некои главни јадења. Во селата, јогуртот обично се консумира со [[ориз]] или [[леб]]. Со цедење на јогуртот од сурутката се добива т.н. „исцеден јогурт“ (турски: ''süzme yoğurt''), кој е погуст и со поголема масленост. Но, иако најчесто се консумира како додаток, јогуртот се употребува и за подготвување на други јадења, како торти, чорби и слатки. Исто така, традиционалниот турски пијалак, [[ајран]], се прави од јогурт.<ref>[http://www.wisegeek.com/what-is-an-ayran.htm What is an Ayran?], wiseGEEK</ref> Во Турција се произведуваат разни видови на [[сирење]], најмногу од овчо млеко. Во основа овие сирења се со релативно мала масленост. Во турската кујна се разликуваат дваесетина разни видови на ирење, кои може да се поделат во пет групи: [[бело сирење|белото сирење]], [[кашар]], [[тулум (сирење)|тулум]], [[михалч]] и [[лор]].<ref name="TC">[http://www.turkishculture.org/pages.php?ParentID=11&ID=312 The Indispensible Ingredient of Turkish Tables: Cheese], turkishculture.com</ref> [[Податотека:Cheese 14 bg 050306.jpg|мини|лево|170п|Бело сирење]] Белото сирење е солено сирење, кое името го добило по неговата бела боја. Овој производ е распространет на [[Балкан]]от, а е сличен со грчката [[фета]]. Овој вид на сирење се произведува од овчо или од кравјо млеко, а техниките на производство зависат од регионот во кој истото се произведува.<ref name="TC"/> Белото сирење достасува откако ќе биде потопено во солена вода 90 дена.<ref name="TC"/> Сирењето со поголема масленост е меко и мазно, но доколку е со помала масленост е потврдо.<ref name="TC"/> Белото сирење е значајна состоја од многу салати, а се употребува и како додаток на традиционалните специјалитети, кои се служат за појадок, како што се [[менемен]], [[бурек]]<ref name="TC"/> и [[пита]]. Кашар (турски: ''kaşar'') е овчо сирење со умерена масленост, коешто е слично со грчкото „касери“. Овој вид на сирење се произведува во цилиндрични калапи и по боја е темно-жолто.<ref name="TC"/> До достасувањето, кашарот треба да отстои во кружни канти најмалку еден месец. Може да се консумира директно или како додаток со некои други специјалитети. Тулумот (турски: ''tulum'') е вид на сирење, кое се произведува со обработка не телемето, негово посолување и оставање на достасување во специјални канти.<ref name="TC"/> За производство на овој вид сирење се употребува овчо или козјо млеко.<ref name="TC"/> Ова жолтеникаво сирење е карактеристично за делови од северна Анадолија и за регионот покрај [[Егејско Море|Егејското Море]]. Вкусот на овој вид сирење се разликува во зависност од областите во кои се произведува,<ref>[http://www.mymerhaba.com/Turkish-Cheese-in-Turkey-1771.html Turkish Cheese] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090207163440/http://www.mymerhaba.com/Turkish-Cheese-in-Turkey-1771.html |date=2009-02-07 }}, mymerhaba</ref> па така тоа што произведува во регионот покрај Егејското Море е посолено. Познат вид на сирење е сирењето од видот михалич (турски: ''mihaliç peynir''), кое се произведува од овчо млеко. При производството на воој вид сирење, телемето се остава да стои во солена вода. Водата во којашто истото достасува е со температура од 40 до 45&nbsp;°C, па за разлика од кашарот, михаличот е потврдо, по боја е бело и содржи отвори.<ref name="TC"/> Овој вид на сирење е со голема масленост (околу 45%<ref name="CH">[http://www.cheese.com/Description.asp?Name=Mihalic%20Peynir Mihalic Peynir] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120205051935/http://www.cheese.com/Description.asp?Name=Mihalic%20Peynir |date=2012-02-05 }}, Cheese.com</ref>) и обично се чува во расол.<ref name="CH"/> Се произведува во регионот околу [[Бурса]] и може да биде во различни големини и во различни форми. Ова сирење, обично е состојка од салати и се служи со печени специјалитети.<ref name="CH"/> Лор (турски: ''lor'') е меко сирење, коешто е слично на малку потврдите видови „рикота“ во [[Италија]] и „мизитра“ и „антотиро“.<ref name="VI">[http://www.vinotolia.com/eng/iframe/sarap_mutfak_peynir.html Turkish Cheeses] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120308152417/http://www.vinotolia.com/eng/iframe/sarap_mutfak_peynir.html |date=2012-03-08 }}, Vinotolia</ref> Ова сирење се добива од сурутката која останува при производството на кашар и михалич, на тој начин што сурутката се вари и коагулиранат материја се дели на текни парчиња.<ref name="TC"/> Сирењето се консумира без сол, најчесто со [[орев]]и и домати. Овој вид на сирење, исто така може да се употребува и како состојка на [[бурек]]от,<ref name="TC"/> а бидејќи не е солено се употребува и како состојка на некои десерти, како што е десертот [[хошмерим]]. Доколку се консумира за појадок или закуска, тоа одлично одговара со шеќер, мед или џем.<ref name="VI"/> Покрај овие главни видови на сирење, во турската кујна има и други познати видови. [[Податотека:Kashkaval-Galichki-Republik of Macedonia.jpg|мини|десно|170п|Кашкавал]] Чокелек (турски: ''çökelek'') е едно од двата вида несолено бело сирење, кое се произведува од вриење на сурутката која останала од правење на белото сирење. Има разни регионални видови на чокелек. Некои се јадат свежи, додека другите се конзервирани или складирани во козја кожа или во грниња. ''Курут'' и ''кеш'' се регионални имиња на исушени парчиња од јогурт, произведен од млеко со мала масленост или од чокелек произведен од путер. Тркалезното жолто овчо сирење е познато под името [[кашкавал]]. Овој вид на сирење е слично со свежиот кашар. Кашкавалот е распространет, не само во Турција, туку и во балканските земји. Билното сирење (турски: ''Otlu peynir'') се произведува од овчо или од козјо млеко, но со додавање на билки, по кои и го добило името. Како билки, кои обично се додаваат се дивиот лук и коњското нане. Ова сирење се произведува во источна Анадолија. Хелим (турски: ''hellim'') е солено [[тврдо сирење]], кое се произведува со додавање на малку нане. Во [[Турција]], ова сирење се пржи со малку маслиново масло. === Супи === Во турската кујна, големо значење имаат и различните видови на супи, а особено [[чорба|чорбите]]. Супите се обично именувани по нивната главна состојка, а главни состојки, кои се употребуваат при готвењето на супите се леќа, јогурт или пченица. Деликатесните супи, обично не се дел од секојдневната исхрана, а најпознати такви се [[чкембе-чорба]] и [[пача]] (пивтија). Пред популаризацијата на карактеристичниот турски појадок, за некои луѓе супата не била дел од утринските оброци. Најпознати супи во турската кујна се: [[тархана]], [[јајла]], чорбата со јогурт, [[езогелин]], [[чкембе чорба]], [[шехрије]] и [[балик]]. * ''Tarhana'' -тархана * ''Yayla'' -јајла * ''Buğday aşı''/''Yoğurt Çorbası''/''Ayran Çorbası'' - која што може да се сервира топла или ладна * ''Domates'' -супа од домати * ''Mercimek'' -супа од леќа * ''Ezogelin'' -езогелин * ''Düğün'' - свадбарска супа * ''İşkembe'' -ишкембе * ''Paça'' -пача, пивтија * ''Şehriye'' -шехрије * ''Balık'' -балик * ''Bademli Tavuk'' - пилешка супа со бадеми * ''Mahluta'' -махлута * ''Yüksük'' -јуксук * ''Tutmaç'' - јадење од леќа со кнедли * ''Lahana'' - супа со јагнешко === Леб === * ''Mısır Ekmeği'' -мисир екмеи * ''Pide'' - широк, тркалезен и сплескан леб направен од пченица * ''Lavaş'' -лаваш * ''Tandır'' - леб печен во внатрешни ѕидови во тркалезна печка * ''Bazlama'' -базлама * ''Simit'' - исто така познат како ѓеврек, друг вид на прстенест леб покриен со сусам. Симитот е често јаден во Турција, едноставно со сирење, путер или мармелада. === Печива === [[Податотека:Simit-2x.JPG|thumb|200px|right|геврек.]] Турската кујна има опсег на вкусни и слатки печива. Специјалитети од тесто се формираат од составниот дел на турската кујна. Употребата на слоевитото тесто е вкоренет во номадскиот карактер на првобитните централно азиски Турци. Комбинацијата од засводен метал (турски валец), овозможувајќи го пронајдокот на слоевитото тесто употребено во [[бурек]], [[гулач]] и [[баклава]]. Бурекот е општо име за солени печива направени со [[јуфка]], што се состои од многу тенки слоеви на тесто. [[Су бореи]], направен со зовриени јуфкасти слоеви, [[сирење]] и [[магдонос]], е најмногу јадено. [[Чи боери]] е пржен и полнет со мелено месо. [[Кол бореи]] е друг добро познат вид на бурек, каде што го зема името од неговата форма, како што е fincan-(финџан, шолја за кафе), muska (талисман), Gül böreği (роза), или Sigara böreği (цигара). Други турски традиционални буреци вклучуваат Talaş böreği (јуфки полнети со зеленчук и месо во коцки), Puf böreği. Laz böreği сладок вид на бурек, распространет во подрачјето на Црното Море. ''Poğaça''-([[погача]]) е обележано име за солени печива. Исто така ''çörek'' е друго обележано име кое се користи и за слатки и солени печива. [[Ѓозлеме]] е храна типична за рурални подрачја, направен од идваш лебот или теста свиткани околу разни полнења како [[спанаќ]]от, сирењето и магдонос, мелено месо или компири и зготвени во големи калапи (традиционален сач). Катмер е уште едно традиционално превиткано тесто. Може да биде солено или благо, во зависност од филот. ''Lahmacun''-([[лахмаџун]]) е тенок сплеснаст леб покриен со слој од зачинето мелено месо, домати, пиперка, кромид или лук. Pide ([[пиде]]), коешто може да се направи со мелено месо (заедно со кромидот, исечкани домати, магдонос и зачини), кашар сирење, спанаќ, бело сирење, парчиња месо, зготвено месо, суџук, пастрма или и јајца свиткани во тесто, е едно од најпознатите традиционални турски сецијалитети. [[Ачма]] е мек леб кој го има во многу делови во Туција. Во облик е сличен со симитот, покриен со глазура од сусам и обично се јаде како дел на здрав појадок. === Пилав или тестенини === [[Податотека:Mantar Gozleme.jpg|thumb|200px|right|Подготовка на ѓомлезе.]] [[Податотека:Mantı.jpg|thumb|200px|right|Манти.]] [[Манти]] со [[јогурт]] или [[лук]], зачинети со црвен [[пипер]] и растопен [[путер]]. Познато верување е дека вкусот на пилав доаѓа од путерот и стебло за готвење. Како и да е, денес, повеќето претпочитаат маслиново масло или путер. * ''Sade pilav'': обичен ориз, каде што може да оди со скоро секое јадење * ''Domatesli pilav'': пилав од домати * ''Etli pilav'': ориз со парчиња месо * ''Nohutlu pilav'': ориз со парчиња од пилешко месо * ''İç pilav'': ориз со парчиња од џигер, рибизли, кикирики, костени, цимет и разни билки * ''Patlıcanlı pilav'': ориз со модар патлиџан * ''Özbek'' (узбек) pilavı: ориз со јагнешко, кромид, домати и морков * ''Acem pilavı'' (Персиски пилав): ориз со јагнешко подготвен со месо и фстаци, цимет итн * ''Bulgur pilavı'': житарици направени од дурум пченица. Со [[булгур]]от најмногу се меша доматот, зелената пиперка и меленото месо. Турското име (bulgur pilavı) покажува дека тоа е ориз, но всушност е пченица. * ''Perde pilavı'': ориз со пилешко, кромид и кикирики, завиткан во тенок слој на тесто, прелиен со бадеми. * ''Hamsili pilav'': зачинет ориз покриени со сардели, зготвен во печка. Специјалитет од подрачјето на Црното Море * ''Mantı'': Турска тестенина која се содржи од превиткани триаголници на тесто полнети со мелено месо, често со мелен кромид и магдонос. Обично се служи со топол прелив од јогурт со лук и растопен путер или стоплено масло, и низа на зачини како што се оригано, сушено нане, земјен sumac, и мелен црвен пипер. Комбинацијата на тесто полнето со мелено месо со јогурт, различни од други кнедли како што се тортелини, равиоли, и Кинескиот вонтон. Мантите обично се јадат како главно јадење. Мелено пилешко и месо од [[препелица]] исто така се користат за готвење на манти во некои подрачја на Турција. * ''Erişte'': домашни тестенини во Турција се нарекуваат erişte. Може да биде комбинирано со зеленчук но исто така може да се користи во супи и ориз. * ''Keşkek'': месо и динстана пченица (или јачмен) * ''Kuskus'':(кускус) турската верзија на ''couscous'', коешто може да се сервира со кое било јадење од месо. === Вегетаријански специјалитети === ==== Специјалитети со зеленчук ==== Вегетаријанските специјалитети, исто така се послужуваат како главно јадење. За готвење на овие специјалитети, се употребуваат разновидни видови зеленчук, како [[спанаќ]], [[праз]], [[карфиол]], [[артичоки]], [[зелка]], [[целер]], [[боранија]], [[кромид]] и др. Карактеристичен зеленчуков специјалитет се подготвува со сечкани моркови и кромидод, испржени во маслиново масло, прелиени со лимонов сок и послужени со малку ориз, компири или пире од домати. Ваквите специјалитети, обично се послужуваат со послужување на истите во водата во којашто биле зготвени и во Турција се нарекуваат „јадења со сок“ (турски: ''sulu yemek''; „сулу јемек“). Специјалитетите со спанаќ, праз, боранија артичоки се најрастространети во [[Турција]]. Најпознати зеленучкови специјалитети се: [[имамбајалд]], [[ќофте мерџимек|ќофтето мерџимек]], [[муџвер]], [[туршу]] и [[пилав]]. Имамбајалд претставува посен специјалитет сличен на специјалитетот [[карнјарик]] и се подготвува со полнење на модар патлиџан со фил од домати, моркови, кромид и лук. Ќофтето мерџимек не содржи месо, на што посочува неговото име. Главните негови состојки се црвената леќа, младиот кромид и доматите. Специјалитетот меџвер се подготвува со ситно сечкани или рендани тиквички, компири, јајца и кромид и употреба на брашно. Овој специјалитет може да биде печен или пржен, а денес и двата вида се вообичаени. [[Туршу]] се краставици направени со [[туршија]], обично со додаток на [[лук]]. Обично се служи како предјадење. Се прави од разни зеленчуци, слични на краставици и тиквички. Во градовите на егејското крајбрежје, водата од туршијата се консумира како пијалак. [[Пилав]]от од ориз може да се служи како мезе или како главно јадење, но пилавот подготвен од сварена тестеста пченица (турски:''bulgur pilavı''), исто така често се готви. Специјалитетите подготвени со сушен грав, комбиниран со кромид, зеленчук, мелено месо, каша од домати и ориз, секогаш биле познати поради економичноста и хранливоста. Многу важен вегитаријански специјалитет се и [[долма (јадење)|долмите]] подготвени со зеленчук и овошје. ==== Специјалитети со јајца ==== Покрај зеленчуковите специјалитети, турската кујна е богата и со специјалитети подготвени со јајца. Некои од овие специјалитети, како што е [[кајгана]]та (омлет) се распространети и во некои други кујни, кои биле и се под влијание на турската кујна. Други специјалитети со јајца се: [[менемен]] и [[чилбир]]. Кајганата претставува предјадење, кое се подготвува со пржење на јајца, кои најчесто се послужуваат со сирење, модар патлиџан, па дури и мед. Во отоманско време, кајганата била позната како „омлет“ и денес поретко се подготвува во големите градови. Специјалитетот менемен се подготвува слично со кајганата, со таа разлика што додека јацата се пржат, тие се зачинети со бибер и најчесто со нив се пржат и парчиња домат. Јајцата, обично се пржат со путер, но може да се употреби и маслиново масло. Вообичаено е овој специјалитет да се служи за појадок и да се јаде со [[леб]]<ref>''Turkish Cookery'', M. Işın Günür, 1990, ISBN 975-479-100-7</ref>. Чилбирот се подготвува со фил од јајца и јогурт, а често се додаваат и лук, пиперка и путер. === Долма === {{Главна|Долма (јадење)}} Специјалитетите со полнети зеленчуци се познати како [[долма (јадење)|долма]]. Зборот „долма“ во буквален превод означува „полнето нешто“.<ref>[http://www.m-w.com/dictionary/dolma Merriam-Webster Online - Dolma]</ref> Долмата и посебно место во турската кујнна и може да се служи како мезе, но и како главно јадење. Најчесто се подготвуваат два вида на долма: долма полнета со ориз и долма полнета со месо. Долмите полнети со ориз се подготвуваат со маслиново масло и се служат ладни, додека долмите полнети со месо претставуваат главно јадење и најчесто се служат со јогурт.<ref name="ХВ">[http://www.hranaivino.tv/MK/kujni/turska.html Турска кујна] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100501011016/http://www.hranaivino.tv/MK/kujni/turska.html |date=2010-05-01 }}, Храна и вино</ref> Долмата со маслиново масло (турски: ''Zeytinyagli dolma'') е долма направена со листови од [[винова лоза]] зготвени со [[маслиново масло]] и полнети со мешевина од ориз и зачини. Овој вид на долма не содржи месо, се служи ладно и наликува на [[сарма]], што на турски значи обвиткување. Зборот „сарма“ се користи и за некои видови на десерти, како што се обвитканите ф'стаци (турски: ''fıstık sarma''). Ако долмата не содржи месо, понекогаш се нарекува „јаланџи долма“ (турски: ''yalancı dolma''; буквално „лажна долма“). Во отоманската кујна сушеното овошје како што се смоквите, вишните и циметот, вообичаено се нарекуваат засладени долми. Листовите од винова лоза можат да бидат полнети не само со ориз и зачини туку и со месо и ориз и вообичаено се служат со јогурт. Посебен вид на долма претставува „мумбар“, кој се подготвува со фил од ориз и лешници, пополнет во јагнешка кожа. Долмата која претставува полнета пиперка (турски: ''balkabağı'') во Турција се нарекува „кралица на долмите“.<ref name="ХВ"/> Меѓу најпознатите благи долми се долмите од [[диња]], [[дуња]] и [[јаболко]], кои биле специјалитети кои им се служеле на отоманските султани. Карактеристични се и долмите подготвени со суви цреши, а во поново време долмите се подготвуваат и со рибизли. Во современата турска кујна, се подготвуваат голем број на различни видови на долми, при што е тешко да се направи поделба на поголеми групи. Покрај споменатите, долмите може да се подготвуваат со [[тиквичка]] (турски: ''kabak''), [[модар патлиџан]] (''patlıcan''), [[домат]] (''domates''), [[бибер]] (''biber''), [[зелка]] (''lahana''), [[цвекло]] (''pazı'') и [[школка]] (''midye''). == Мезе и салати == [[Податотека:Turkish Meze Plate.jpg|thumb|200px|right|Турско мезе.]] [[Податотека:Cacik.jpg|thumb|right|200px|Џаџик.]] [[Мезе]] е избор на храна сервирана како предјадење со или без пијалак. Некои од нив можат да бидат сервирани и како [[главно јадење]]. Со исклучок на [[маслинки]]те, зрелото кашар сирење, бело сирење, туршија од краставици, мезиња кои се јадат често во Турција вклучуваат: * Acılı ezme - луто и зачинето пире од домати со кромид и зелени тревки * Acuka - мезе подготвено со ореви, каша од домати и лук) * Arnavut ciğeri - значи Албански џигер, мали пржени парчиња џигер сервирани со кромид, магдонос и лут пипер * Roka - рока салата * Baba Gannuş - Patlıcan salatası - салата од модар патлиџан * Barbunya - барбуња * Borani - боранија * Börek - тенки слоеви од тесто полнети со сирење, месо или зеленчук * Cacık - краставица со јогурт, сушено нане и маслиново масло * Çerkez tavuğu - значи Черкеско пилешко * Çiğ Köfte - сирови ќофтиња подготвени со Булгур и мелено месо * Deniz Börülcesi - дениз борулџеси * Çoban salatası - овчарска салата * Dolma - листови од грозје, листови од зелка, пиперки, домат, тиква, модри патлиџан, или школки полнети со ориз или месо * Fasulye pilaki - грав подготвен со лук, каша од домати, морков и маслиново масло * Fava - пире од грав * Fried köfte - ќофтиња * Пржен зеленчук - пржен модар патлиџан, пиперки, јогурт со доматен сос со лук * Gavurdağı salad - гавурдаги салад * Hardalotu - салата од растенија со сенф * Haydari - хајдари * Hummus - збор кој потекнува од Арабија и се подготвува од сусам, лук, маслиново масло, и сок од лимон * İçli köfte - може да биде сервирани и како мезе или како главно јадење, посебно во Источна Турција каде што се готви преку вриење во [[лонец]], içli köfte се сервира како главно јадење * Kabak Çiçeği Dolması - вид на долма, која се полни со зелка) * Kısır - многу популарно мезе или гарнир подготвен со Булгур, каша од домати, магдонос, кромид, лук, сок ос скиселена калина и многу зачини * Muammara - муамара * Piyaz - бел [[грав]] или салата од [[компир]] со [[кромид]] или [[оцет]] * Semizotu salad - семиз растеније сервирано со јогурт * Şakşuka или друга верзија Köpoğlu - пржен и сечкан модар патлиџан и пиперки сервирани со јогурт со лук или доматен сос * Turp otu - салата Мезиња од [[морски плодови]] * kalamar - пржени и сервирани со таратур сос, подготвени на скара * Octopus - салата од [[октопод]] подготвена на скара * Mussles - пржени и сервирани со таратур сос или како midye долма; полнети со ориз * Shrimp - салата од морски ракови, подготвени на скара со зеленчук во ѓувеч == Месо == === Ќебапи === * [[Шиш-ќебап]] (''Şiş Kebap'') - се изговара „шиш“ што значи ражен на [[турски јазик]]. Се состои од маринирано пилешко или јагнешко месо, на ражен зготвено на отворен оган. Иако се консумира секој вид на халал месо, јагнешкото месо од јагне цицалче е омиленото. Рибата зготвена како шиш-ќебап е познато како „шиш-риба“ (fish shish). * [[Адана-ќебап]] (''Adana kebap'') * [[Урфа-ќебап]] (''Urfa kebap'') * [[Бејти-ќебап]] (''Beyti kebap'') * ''Fıstıklı kebap'' (ќебап со фстаци) * ''Patlıcanlı kebap'' (ќебап од модар палтиџан од местото Газиантеп) * ''Spring kebap'' (спринг-ќебап) * ''Orman kebabi'' (Орман-ќебап) * ''Oruk kebabı'' (орук-ќебап) * ''Islim kebabı'' (ислим-ќебап) * [[Тас-ќебап]] (''Tas kebabı'') * ''Talaş kebabı'' (ќебап во тесто) талаш ќебап) * ''Cağ kebab'' (Ча-ќебап) * ''Testi kebabı'' (тести-ќебап) * ''Tokat kebabı'' - ќебап од модар палтиџан од местото Токат * [[Донер-ќебап]] (''Döner'') * ''Iskender kebab'' - е вид на донер ќебап, кој потекнува од Бурса. Донер е извлечен од турскиот глагол ''dönmek'' (да се сврти) како месо зготвено со свртување напред во вертикална позиција на изворот на топлината. Месото од донер може да се јаде во сендвич (пита или леб) но исто така со ориз. * ''Ciğer kebabı'' (чиер-ќебап) * ''Abant kebabı'' (абант-ќебап) '''Други јадења со месо''' * ''Kuzu Güveç'' - јагнешко зготвено во тепсија * ''Kuzu Kapama'' - динстано пролетно јагнешко * ''Haşlama'' - зовриено јагнешко со зеленчук и сок од лимон * ''Kavurma'' ("kavurma", што значи печење на Турски јазик, посебно се употребува за печено јагнешко. ''Çoban kavurma'' е разноличност на тоа, подготвено со јагнешко на коцки со домати, кромид, печурки, пиперки и тревки. ''Kavurma'' е една од најомилените јадења за време на Рамазан. * ''Hünkar Beğendi'' - што значи дека му се допаѓало на владетелот/султанот, „султанов мерак“, јадењето се состои од пире од модрите патлиџани на скара, со cashar сирењето прелиен со јагнешко месо на коцки. * ''Türlü'' - динствуван зеленчук и месо зготвени во güveç(ѓувеч)-тепсија * ''Tandır'' - без додавање на вода, месото се готви многу полека со посебна техника. * İncik - јагнешко со коска зготвено во рерна * ''Mahmudiye'' - специјалитет на палатата кој се состои од пилешко месо со мед, кајсија, бадеми и црн пипер. * ''Moussaka'' - турската верзија се подготвува со пржени модри патлиџани, зелена пиперка, домати, кромид, мелено месо и магдонос. Често се сервира со cacık и пилав. Исто така има и сорти со тиквички, моркови и компири. * ''Karnıyarık'' - поделени модри патлиџани , модриот патлиџан се дели на пола и се пржи. Се полнат со мелено месо, кромид, лук и каша од домати и се готви во рерна. * ''Köfte'' (ќофте) е уште едно јадење во Турција. името ќофте е понекогаш изведено од име на град, коешто се однесува на техниката за готвење или состојќите или зачините кои се користат во таа област, на пример, İnegöl ќофте; Sultanahmet ќофте; İzmir ќофте; Akçaabat ќофте; Bursa ќофте; Filibe ќофте; Tire ќофте; Islama ќофте (главно во провинцијата Сакарија) итн. Главната состојка е меленото месо, магдонос, леб или јајце (неопходно, обично домашните ќофтиња содржат жолчка и малку здробен леб) и видови на зачини; ким, оригано, нане, црвен или црн мелен пипер со кромид или лук. Kadınbudu köfte е друго традиционален специјалитет, мелено месо со ориз и е пржено. Içli köfte може да се опише како лушпа од Булгур, полнети со кромид, мелено месо и ореви, бадеми и лешници. Çiğ köfte е мезе од јужно-источна Турција, што значи сирови ќофтиња подготвени со булгур, и сирово мелено месо. Terbiyeli Sulu Köfte е друг специјалитет на ќофте подготвено со брашно, каша од домати, и вода во која се додадени сок ос лимон и сос од јајце. * Суџук (''sucuk'') е форма на сиров колбас (направено со говедско месо и видови на зачини, посебно лук, слично на шпански chorizo) често јадено за појадок. Наместо класични колбаси, sujuk во Турција најмногу се употребува за ужина, брза храна и сендвичи. * ''Pastırma'' е друг омилен специјалитет од говедско. Pastırma и sujuk можат да се стават во kuru fasulye (сув грав) за да се збогати аромата. Можат да бидат сервирани и како мезе. Sucuk или pastırma со кајгана, сервирани во мало [[тенџере]] наречено sahan, во Турција се јаде за појадок. * ''Kokoreç'' (црево од овца) со зачини е традиционална брза храна со ниски цени во Турција. * Џигер се пржи во Турската кујна. "Arnavut ciğeri" (значи албански џигер), сервиран со кромид и sumac, обично се јаде како мезе, во комбинација со други мезиња како гравот. "Edirne ciğeri" е друго познато јадење од џигер од Одрин. Прво џигерот се замрзнува така што може да се сече на тенки парчиња. Откако ќе се исечат, се пржат. * ''Kelle'' (печена овча глава) * ''Kuzu Etli Enginar'' (артичоки со јагнешко) * ''Etli Taze Fasulye'' (зелен грав динстан со јагнешко) * ''Pastırmalı Kuru Fasulye'' (едар грав со пастрма) * ''Etli Bamya'' (бамја со месо или пилешко) * ''Piliç Dolma'' (полнето пилешко со фил од зачини) === Риба === Турција е опколена од [[Море|мориња]], кои содржат голема разноликост на [[риби]]. Рибите се печат на [[скара]], се пржат или се готват полека со методот ''buğulama'' (ловокрадство). ''Buğulama'' е риба покриена со [[лимон]] и [[магдонос]] која се готви на [[пареа]]. Поимот ''pilâki'' исто така се користи за риба зготвена со [[зеленчук]], вклучувајќи и кромид во рерна. Во областа на Црното Море, рибите обично се пржат со густо [[пченично брашно]]. Рибите исто така се јадат изладени, како чадени (''isleme'') или сушени (''çiroz''), конзервирани, солени или закиселени (''lâkerda''). Во Турција рибата се готви и во [[сол]] или во [[тесто]]. Во рибните ресторани, можно е да се најдат други вкусни риби како што се ''balık dolma''- (полнета риба), ''balık iskender'' (инспириран од [[искендер ќебап]]от), [[рибни ќофтиња]] или [[риба ен папилоте]]. Супата од риба подготвена со зеленчук, кромид и брашно е заедничка ви крајбрежните градови. Во Истанбулскиот Eminönü-Еминону и други крајбрежни области, рибите печени на скара сервирани во леб со домати, тревки и кромид е популарна брза храна. Во внатрешните делови на Турција, пастрмката е општопозната како главен вид на слатководна риба. Популарни мезиња од морска храна вклучуваат полнети школки, пржени школки и пржен [[каламари|каламар]] со таратур сосот. Популарни морки јадења во Турција вклучува: [[сардели]], [[сардини]], [[деверика]], [[црвен барбун]], [[иверак]], [[сабјарки]], [[шкарпина]] итн. == Десерти == [[Податотека:Baklava - Turkish special, 80-ply.JPEG|300px|right|thumb|Турска баклава.]] Еден од светски познатите десерти во турската кујна е [[баклава]]та. Баклавата се прави или со [[фстаци]] или со [[ореви]]. Турската кујна има низа на десерти слични на баклавата како што се : ''şöbiyet''-шобијет, ''bülbül yuvası''- булбул јуваси, ''saray sarması''- сарај сармаси, ''sütlü nuriye-''сутљу нурије, и ''sarı burma''- сари бурма. [[Кадаиф]]от е општопознат турски десерт со парчиња на јуфки. Постојат разни видови на кадаиф: ''tel'' (жица) или ''wring'' (цеден) кадаиф, кои и двата можат да се подготват и со фстаци и ореви. Иако ја носи етикетата кадаиф, ''ekmek kadayıfı'' е сосема различен од "tel kadayıf". ''Künefe''-ќунефе и ''ekmek kadayıfı''-екмек кадаифи се богати со шербет и путер, и обично се сервираат со [[кајмак]]. ''Künefe'' содржи кадаиф како жица со слоеви на истопено сирење помеѓу и се сервира топло со фстаци или ореви. Среде млечните десерти, најпопуларни се ''muhallebi''-[[мухалеби]], ''sütlaç''- сутлач ([[сутлијаш]]), ''keşkül'' - кешќул, ''kazandibi'' - [[казандиби]] (што значи дното на “казанот” заради неговата загорена површина) и ''tavuk göğsü''-[[тавук ѓосу]] (сладок желатизиран млечен десертен пудинг сличен со казандиби, каде што се додаваат тенки излупени пилешки гради за да се добие еластична текстура. [[Алва]] (обично се готви откако ќе почине некој), irmik helvası-ирмик хелваси (се готви со гриз и семиња од бор или шишарки), ''yaz helvası''-јаз хелваси (се прави од бадеми или ореви), tahin helvası-тахин хелваси (згмечен сусам),'' kos helva''-кос хелваси, ''pişmaniye''-пишманије ([[свилена алва]]). Други популарни десерти се [[реванија]] (со гриз и скроб), ''şekerpare''-[[шеќерпаре]], ''kalburabasma''-[[калбурабасма]], ''dilber dudağı''-[[дилбер дураи]], ''vezir parmağı''-[[везир пармаи]], ''hanım göbeği''-[[ханим ѓобеи]], ''kemalpaşa''-[[кемалпаша]], ''tulumba''-[[тулумба]], ''zerde''-[[зерде]], ''höşmerim''-[[хошмерим]], ''paluze''-[[палузе]], ''irmik tatlısı/peltesi''-[[ирмик татлиси]]/пелтеси, ''lokma''-[[локма]]. ''Güllaç''-[[ѓулач]] е Рамазански десерт кој содржи многу тенки и големи слоеви на тесто ставени во млеко и вода роза сервирани со зрна калинки и ореви. Приказната кажува дека во кујните на палатата, тие екстра тенки слоеви на тесто биле припремани со “молитви” и како што се веруваше тој што не се молеше додека го правеше тестото, никогаш нема да може да се добијат такви тенки слоеви. [[Податотека:Turkish desserts.jpg|240px|right|thumb]] ''Aşure''-[[ашуре]] може да се опише како слатка супа која содржи сварени зрна, пченица и исушено овошје. Понекогаш кога се сервира може да се додаде и цимет и вода од ружа. Како што кажува легендата, најпрво било зготвено на арката на дедо Ное и содржела седум различни состојки во едно јадење. Целиот народ од [[Анадолија]] го готвеле и сѐ уште го готват посебно за време на месецот Мухарем. Некои традиционални турски десерти се врз основа на овошје: ayva tatlısı-ајва татлиси (дуња), incir tatlısı-инџир татлиси (смоква), kabak tatlısı-кабак татлиси (тиква), elma tatlısı-елма татлиси (јаболко) и armut tatlısı-армут татлиси (слатко од круша). Овошјето се вари во тенџере или во рерна со шеќер, каранфил и цимет (без додавање на вода). Откако ќе се излади се сервира со ореви или фстаци и кајмак. Домашните колачи на турски заедно се викаат kurabiye-курабије (гурабии). Најпознати видови на гурабии се acıbadem ''kurabiyesi''-аџибадем курабијеси (се готват само со јајца, шеќер и бадеми), un kurabiyesi-ун курабијеси (гурабии од брашно), и гурабии со ореви. Друг десерт од тесто е ay çöreği-ај чореи. ''Tahin-pekmez'' е традиционална комбинација посебно во рурални области. Tahin е каша од сусам а pekmez е сируп од грозје. Се продаваат одвоено и се мешаат пред потрошувачката. [[Локум]] коешто се јадеше за варење после јадење наречен "rahat hulkum" во времето на Отоманите, е исто така доста познато слатко со низа на разноликост. Суџук од ореви (наречен по формата на суџук исто така во Циркаскиот Регион познат како Churchkhela-чуркела и зашеќерено овошје се исто така познати слатки. Марципанот направен од коренот на фстакот е исто така познато слатко во Турција. Друго желе слатко во Турција е macun- маџун. Месир маџун на Маниса/Измир (којшто исто така беше наречен неврузије се дистрибуираше во Отоманската Палата на првиот ден во пролетта) содржи 41 различни вида. Сè уште се верува дека Месур Маџуну е добро за здравјето и има лековит ефект. Како и локумот, нане маџуну (подготвен со ментол) порано се јадеше за варење по тешките јадења. Тревките и цвеќињата имаат лековисто дејство кои растеа во градините на Топкапи под контрола на главниот доктор и фармацистот во Палатата кои ги користеа тие тревки за подготвување на посебни видови на маџун и шербет. Сушеното овошје кое се користи во долмата, пилавот, јадењата со месо и други десерти исто така се јаде со ореви и бадеми како десерт. Смоквите, грозјето и кајсиите се најраспространети сушени овошја. [[Кајмак]]от, се користи со десертите за да се ублажи слаткоста. Чајот или турското кафе, со или без шеќер се служи по вечерата или ручекот или не често заедно со десертите. == Пијалаци == === Алкохолни пијалаци === Иако поголемиот дел од [[Турци]]те ја проповедаат [[ислам]]ската вера, алкохолните пијалаци се исто така распространети како и во [[Европа]]. Меѓутоа некои Турци се воздржуваат од пиење на алкохолни пијалаци за време на светиот месец [[Рамазан]]. Постојат неколку локални брендови на бело [[пиво]] како што се [[Текел Бираси]], [[Мармара34]] и [[Ефес (пиво)|Ефес]], и разни видови на меѓународни пива коишто се произведуваат во Турција како што се [[Скол]], [[Бекс]], [[Карлсберг]] и [[Туборг]]. Постојат разни видови на локални вина произведени до турските брендови како што се [[Каваклидере]], [[Долуџа]], [[Корвус]], [[Кајра]], [[Памуккале (пиво)|Памуккале]] и [[Дирен]] коишто стануваат популарни со промената на климатските услови коишто влијаат на производството на вино. Во Турција растат разни видови на [[грозје]]. За производство на црвено вино најмногу се користат следните видови на грозје: во мармарскиот регион [[Адакараси]], [[Папазкараси]], [[Семилион]], [[Кунтра]], [[Гамај]], [[Кинсаулт]]; во егејскиот регион: [[Каригнане]], [[Чалкараси]], [[Мерлот]], [[Каберне Совињон]], [[Аликанте Бошет]]; во регионот на Црното Море и источните делови на земјата, [[Окусѓозу]], [[Боаскере]]; во централната [[Анадолија]], [[Калеџик Караси]], [[Папазкараси]], [[Димрит]]; во средоземниот регион, [[Серги Караси]], [[Димрит]]. За бело вино, грозјето може да се класифицира на следниот начин: во мармарскиот регион, [[шардоне]], [[ризлинг]], [[семилион]], [[бејлерџе]], [[јапинџак]]; во Егејскиот регион, [[мускат]] и [[семилион]]; во регионот на Црното Море, [[Наринџе]]; во централна Анадолија, Емир, Хасандеде. За поголемо производство, популарно е да се произведува вино во приватните фарми и да се продаваат во местото. Посетителите можат да најдат различни вина од домашно производство во [[Централна Анадолија]] (Кападокиски регион-Невшехир), егејското крајбрежје (Селџук и Бозџада, острови на Егејското Море). [[Ракија]]та, традиционален алкохолен пијалак, зачинет со [[анасон]], е вообичаен пијалак со мезе, риба или ќебапи. Во суштина, укинувањето на монополот на државното преземање на Текел во производство на алкохолните пијалаци го прошири производството на ракијата и виното во [[Турција]]. === Безалкохолни пијалаци === За време на појадокот и преку целиот ден, Турците го пијат [[Црн чај|црниот чај]]. Чајот во Турција се прави со два [[чајник]]а. Јакиот горчлив чај направен во горниот чајник се разблажува со додавање на зовриена вода од долниот чајник. [[Ајран]] (солен јогурт) е најпознат ладен пијалак, кој може да се пие скоро со сите јадења во Турција. [[Ќефир]]от се подготвува со зрна од ќефир и млеко. [[Салгам сују]] (млечен или топол сок од репка) е друго познат безалкохолен пијалак кој обично се комбинира со ќебапи. [[Боза]] е традиционален зимски пијалак којшто исто така е познат како вино од просо (се сервира ладен со цимет и понекогаш со леблебии). [[Салеп]]от е друг пијалак омилен во зимските денови (се сервира топол со цимет). Салепот е направен од корените на диви орхидеи кој исто така во Турција може да се употребува и како сладолед. Ова беше популарен пијалак во западна Европа пред да дојде кафето од [[Африка]]. [[Шербет]] е традиционален сладок пијалак во Турција направен од шипинки, корнелиевски цреши, роза и зачини. Во класичната турска кујна хошафот или компотот се пијат со јадењата од месо и пилавот. Турското [[кафе]] е светско познато кафе кое може да се служи благо или горчливо. Други безалкохолни пијалаци: * Шербет од роза * Лимонада * Мира * Сируп == Поврзано == * [[Баклава]] * [[Ѓомлезе]] * [[Кадаиф]] * [[Турско кафе]] * [[Турска ракија]] * [[Турски чај]] == Слични кујни == * [[Балканска кујна]] * [[Централно-азиска кујна]] * [[Левантска кујна]] * [[Средноевропска кујна]] * [[Монголска кујна]] * [[Отоманска кујна]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * Турска културна фондација- [http://www.turkish-cuisine.org/english/index.php Портал за турска храна] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090301190825/http://www.turkish-cuisine.org/english/index.php |date=2009-03-01 }} * [http://www.cornucopia.net/cookerylisting.html Готвач] * [http://turkey.balkan-cuisine.com Рецепти] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151012045629/http://turkey.balkan-cuisine.com/ |date=2015-10-12 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Турска кујна]] 5mx9713cr4ane2oa3rcdxekz9aqa45i 1 137453 5611677 679146 2026-08-19T20:48:39Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Бордер коли]] на [[Разговор:Бордер-коли]] 679146 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} fi9ukiti4ejqtjl9wpque6tk8asqqvm 0 155560 5611730 5350619 2026-08-20T04:05:01Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611730 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Charles Ponzi.jpg|мини|[[Податотека:Ponzi1920.jpg|мини|Понзи1920]]Чарлс Понзи, истоименикот на шемата, во 1920 година]] '''Пирамидална измама''' — манипулативна финансиска операција која им исплаќа на [[Инвеститор|инвеститорите]] (или на штедачите) поврат во форма на дивиденда или на [[камата]] од нивните сопствени вложени средства, или од средствата вложени од следните инвеститори/штедачи, наместо од реален заработен профит. Пирамидалната измама обично вклучува и невообичаено висок поврат кој ниеден друг инвеститор или банка не може да го гаратнира, со цел да придобие нови жртви, во форма на краткорочни дивиденди (или камати) кои се или ненормално високи или невообичаено доследни. Траењето на Пирамидалната шема зависи од постојаното зголемување на протокот на пари од инвеститорите за да се одржи измамата. Системот е осуден на пропаст, бидејќи профитот од вложувањата (ако воопшто постојат) е помал од повратот што им се исплаќа на инвеститорите (вложувачите). Вообичаено овие шеми ги прекинуваат властите, бидејќи се забележливи тогаш кога ќе се зголеми бројот на учесниците, или кога текот на парите ќе стане голем и забележлив. Во Македонија се познати повеќе пирамидални измами: штедилниците ТАТ, Лавци, Алфа-С и други, играта Џек-Пот, итн. Најголема е онаа со [[Аферата ТАТ]], во која биле оштетени околу 13.000 граѓани за повеќе од 120 милиони германски марки или 60 милиони евра.<ref>[http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=2&tabid=1&EditionID=1035&ArticleID=68156 Време, број 1007, 09.03.2007: Стотина самоубиени очајници се под земја, а криминалците на слобода]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во светот, најпозната пирамидална измама е онаа што ја извел [[Бернард Мејдоф]], која траела цели 48 години (1960 - 2008), и биле проневерени вкупно околу 65 милијарди долари. За ова дело Мејдоф бил осуден на 150 години затвор без право на помилување.<ref>{{наведени вести |title=Madoff Sentenced to 150 Years for Ponzi Scheme |url=http://www.nytimes.com/2009/06/30/business/30madoff.html?_r=1&hp |first=Jack |last=Healy |publisher=[[The New York Times]] |date=29 јуни 2009 |accessdate=2009-06-29}}</ref> == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Финансиски афери]] [[ru:Международный ответный купон#Финансовая пирамида Понци]] ey979jjqp7ekyvpu2bs4ukoksyxjw1d 0 159512 5611568 4044709 2026-08-19T15:33:08Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сисачко-мославинска жупанија]] → [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] 5611568 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox Historic building |name = Тврдина Зрин<br /> Utvrda Zrin |image = Castle Zrin, Croatia-4.JPG |caption = |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Зрин]], [[Сисачко-мославинска жупанија]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Тврдината Зрин''' се наоѓа во регионот [[Зрин]], [[Сисачко-мославинска жупанија]], во [[Хрватска]]. Замокот за првпат се споменува во [[13 век]], кога бил во сопственост на [[династија Бобоничи]]. Од [[1347]] година била во сопственост на [[династија Шубиќ]], кога го добила и денешното име ''Зринска тврдина''. Во ниван сопственост се наоѓала до [[1577]] година, кога истата била заземена од страна на [[Османлии]]те. Во [[1718]] година била ослободена. Денеска, од неа има останато само рушевини. {{Тврдини во Хрватска}} {{Градби во Хрватска-никулец}} {{Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Зрин]] [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] 9rfgmuvp83qoy2uj4c7hmzucpk6rrg0 14 159531 5611565 5606405 2026-08-19T15:32:19Z Bjankuloski06 332 5611565 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Primorje-Gorski Kotar County}} [[Категорија:Жупании во Хрватска]] 3m2pbo65ttbzambepj13uap7gc5n1dc 0 159533 5611587 5384185 2026-08-19T15:39:09Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Шибенско-книнска жупанија]] → [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] 5611587 wikitext text/x-wiki {{Поврзано|Свети Никола (појаснување)}} {{Infobox Historic building |name = Тврдина Свети Никола <br /> Tvrđava Sv. Nikole |image = Aerial image of St. Nicholas Fortress (view from the southeast).jpg |caption = Поглед кон тврдината |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Шибеник]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Тврдината Свети Никола''' се наоѓа во [[Шибеник]], во [[Хрватска]]. Во градот има четири тврдини, но само оваа тврдина се наоѓа на самото пристаниште на [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. Тврдината била изградена во [[1525]] година, во времето кога со овие простори простори владееле [[Венецијанска Република|Венецијаните]]. Нејзин архитект е [[Хиронимос Ди Сан Махаела]]. ==Галерија== <gallery> Слика:St. Nicholas Fortress.jpg|alt=St Nicholas Fortess| Слика:Vincenzo Coronelli, S. Nicolò di Sebenico.jpg Слика:St. Nicholas Fortress gun posts.jpg|alt=Gun posts|Gun posts </gallery> {{Тврдини во Хрватска}} {{Градби во Хрватска-никулец}} {{Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Стари Град]] [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] [[Категорија:Шибеник]] aj93w7j7xjffhqyn8pinwas3sjbij44 0 159535 5611579 4554311 2026-08-19T15:34:06Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611579 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic building |name = Стари Град<br />(Фортица) |image =Fortica at Sunset.jpg |caption = Тврдината Стари Град (Фортица) |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Омиш]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Тврдината Стари Град''' се наоѓа во [[Омиш]], во [[Хрватска]]. Била изградена по доаѓањето на [[Османлии|Османлиите]] во [[15 век]]. {{Шаблон:Тврдини во Хрватска}} {{Шаблон:Градби во Хрватска-никулец}} {{Шаблон:Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Стари Град]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] [[Категорија:Архитектура од 15 век]] [[Категорија:Омиш]] ldljymynlwwu00eaua17c5ldekc40l2 0 159594 5611578 4554313 2026-08-19T15:34:03Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611578 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic building |name = Тврдина Прозор<br /> Тvrđava Prozor |image = Vrlika i sveti nikola.jpg |caption = Поглед кон тврдината |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Сплитско-далматинска жупанија]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Тврдината Прозор ''' се наоѓа во [[Сплитско-далматинска жупанија]], во [[Хрватска]]. {{Шаблон:Тврдини во Хрватска}} {{Шаблон:Градби во Хрватска-никулец}} {{Шаблон:Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Прозор]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] oz6ywchl9lz40ff7kotcizb7nacar59 0 159601 5611577 5080711 2026-08-19T15:34:00Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611577 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox Historic building |name = Тврдина Нехај<br /> Tvrđava Nehaj |image = Nehaj Senj Croatia 01.jpg |caption = |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Сењ]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Тврдината Нехај''' се наоѓа во градот [[Сењ]], во [[Хрватска]]. Тврдината е позната и како ''Кула Нехај''. Тврдината е изградена на истоименото брдо во [[1558]] година, под надзор на капетанот и генералот на хрватската армија, [[Иван Ленковиќ]]. [[Ускоци]]те оваа тврдина ја користиле како засолниште, и место од каде ги напаѓале позициите на [[Османлии]]те и [[Венецијанска Република|Венецијаните]], бранејќи го градот [[Сењ]]. Тврдината е симбол на градот, и таа се наоѓа на грбот на градот. Ѕидините на тврдината се високи 18 метри, а темелите 5.5 метри, Тврдината има пет кули. {{Тврдини во Хрватска}} {{Градби во Хрватска-никулец}} {{Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Нехај]] [[Категорија:Сењ]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] [[Категорија:Архитектура од 16 век]] 47wx1o4mjvbz6wtkqs4j8mvk1zyy3tu 0 159649 5611576 2961519 2026-08-19T15:33:57Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611576 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox Historic building |name = Тврдина Мирабела<br /> Gradina Mirabela |image = Cetina, kurz hinter Omis IMG 8228.JPG |caption = |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Омиш]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Тврдината Мирабела''' се наоѓа во градот [[Омиш]], во [[Сплитско-далматинска жупанија]], [[Хрватска]]. Тврдината е позната и како Пеовица. Таа била изградена во [[13 век]]. {{Шаблон:Тврдини во Хрватска}} {{Шаблон:Градби во Хрватска-никулец}} {{Шаблон:Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Мирабела]] [[Категорија:Омиш]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] [[Категорија:Архитектура од 13 век]] cdhqhhr3qq24xxhbgwqxc4vbdap6m66 14 160123 5611583 3052436 2026-08-19T15:34:18Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611583 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{Ризница-врска|Trogir}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] eykki2qny1kbj6cuykmtudrxyj2za3b 0 160158 5611575 3685716 2026-08-19T15:33:55Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611575 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox Historic building |name = Тврдина Главаш<br /> |image = Glavaš Fortress, Dinara.jpg |caption = Поглед на тврдината Главаш |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Сплитско-далматинска жупанија]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Главаш''' — [[тврдина]] во [[Сплитско-далматинска жупанија|Сплитско-далматинската жупанија]], во [[Хрватска]], на планината [[Динара]]. тврдината била изградена во текот на [[15 век]], во време на [[Османлии|Османлиската]] инвазија на овој простор. {{Шаблон:Тврдини во Хрватска}} {{Шаблон:Градби во Хрватска-никулец}} {{Шаблон:Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Главаш]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5t784ps6j4n75ryt0cr1heql4ynbt1k 0 160160 5611543 4318220 2026-08-19T15:29:44Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] → [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 5611543 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Infobox Historic building |name =Тврдина Фештетиќ<br />Dvorac Feštetić |image = Dvorac Feštetić, Pribislavec -istok.JPG |caption = |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Чаковец]] |location_country = [[Хрватска]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Тврдината Фештетиќ''' се наоѓа во близина на градот [[Чаковец]], во [[Хрватска]]. Во текот на својата историја, тврдината на повеќепати била во владеење на различни господари, меѓу кои и членовите на [[династија Зрински]]. Во нивно време, дворецот бил реконструиран, а се смета дека претходно овде постоела и капела. Денешниот изглед, тврдината го добила во [[19 век]]. Во [[1923]] година, овде живеел грофот [[Еуген Фештетиќ]], а подоцна тој истиот го продал. Во него, во следните години биле сместувани разни државни службеници и воени бегалци. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], дворецот бил претворен во училиште. {{Тврдини во Хрватска}} {{Градби во Хрватска-никулец}} {{Тврдина-никулец}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска|Фештетик]] [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 1dz3s6m8w19nasuwcewbobbyg05z7qz 14 160161 5611538 3070286 2026-08-19T15:29:28Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] на [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 3070286 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{Ризница-врска|Međimurje County}} [[Категорија:Жупании во Хрватска]] o956phna06sdf8iipa5nac6sx5m83im 0 166866 5611493 5547439 2026-08-19T13:40:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611493 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Transylvania.png|thumb|250px|Трансилванија на картата на Романија]] [[Податотека:Transylvania location.svg|thumb|250px|Трансилванија на картата на Европа]] '''Трансилванија''' или '''Седмоградска''' ([[романски]]: ''Ardeal или Transilvania''; [[унгарски]]: ''Erdély; германски: Siebenbürgen'') — историски регион кој се наоѓа во централниот дел на [[Романија]]. Граничи на исток и на југ од [[Карпати]]те, продолжува на запад до [[Апусени]]. Терминот, сепак често ги опфаќа не само териториите на Трансилванија, туку и некои историски региони како што се: [[Кришана]], [[Марамуреш]] и [[Банат]]. == Историја == Трансилванија во текот на својата историја била „во срцето“ на [[Кралство Дакија]] ([[82 п.н.е.]]-[[106]]). Во [[106]] година била освоена од страна на [[Римско Царство|Римјаните]], а нејзините богатства целосно експлоатирани. Кога Римјаните се повлекле во [[271]] година, територијата била изложена на различни влијанија од различни племиња. Во следните години, оваа област била под контрола на [[Карпи|дакиското племе Карпи]], [[Визиготи]], [[Хуни]], [[Гепиди]], [[Авари]] и [[Прабугари|Бугари]]. По [[романизација]]та на овие простори, дакиските племиња и народи започнале да се предвижуваат кон југ. Така, главниот карактер на населението во Трансилванија бил формиран со мешењето на Дакиските народи и Римјаните заедно со нивните култури.<ref name="boundary">{{Наведена мрежна страница|title=''International Boundary Study'' - No. 47 – 15 април, 1965 - Hungary – Romania (Rumania) Boundary|publisher=US Bureau of Intelligence and Research|url=http://www.law.fsu.edu/library/collection/LimitsinSeas/IBS047.pdf|accessdate=2010-01-24|archive-date=2009-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303212328/http://www.law.fsu.edu/library/collection/LimitsinSeas/IBS047.pdf|url-status=dead}}</ref> Сепак, денес историчарите водат сѐ уште дебати околу карактерот на областа пред таа да биде освоена од страна на [[Унгарци]]те. Така, кон крајот на [[9 век]], со Трансилванија започнала да биде зазимана од страна на [[Кралство Унгарија]], за да во [[1003]] година, во времето на [[Иштван I]], го порази принцот [[Ѓула]], кој воедно му бил вујко.<ref>Gyula - it is possible that during the 10th century some of the holders of the title of ''[[Gyula (title)|gyula]]'' also used Gyula as a personal name, but the issue has been confused because the chronicler of one of the most important primary sources (the ''Gesta Hungarorum'') has been shown to have used titles or even names of places as personal names in some cases.</ref><ref name=Britannica/><ref>{{Наведена книга |title=The Realm of St Stephen |last=Engel |first=Pal |authorlink= |author2=Andrew Ayton |year=2005 |publisher= Tauris|location= London|isbn=185043977X |page=27 |pages= |url=http://books.google.com/books?id=vEJNBqanT_8C&pg=PA27}}</ref><ref name="MSNEncarta">"Transylvania," Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2008 http://encarta.msn.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090411143533/http://encarta.msn.com/ |date=2009-04-11 }} © 1997-2008 Microsoft Corporation. All Rights Reserved.</ref> Во периодот од 1003 до 1526 година, Трансилванија претставувала [[војводство]] во рамките на [[Кралство Унгарија]], на чие чело стоел војвода кој директно бил назначуван од страна на унгарскиот крал. По [[Мохачка битка|Мохачката битка]], во [[1526]] година Трансилванија станала независно кнежевство управувана од [[калвинизам|калвинистичките]] унгарски ннезови. Во [[1566]] година, Унгарија била поделена помеѓу [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]] и [[Османлиско Царство|Османликсатас империја]], а Кнежевство Трансилванија добила одредена автономија во рамките на османлиската држава. По [[Битка кај Виена (1683)|Битката кај Виена]], Хабсбуршката династија во [[1683]] година ја зазела Трансилванија. Но, многу бргу, унгарскиот суверенитет бил признаен над Трансилванија,<ref name="boundary"/> а наспроти ова Трансилванците го признале [[сузеренство]]то на [[Цар на Светото Римско Царство|царот на Светото Римско Царство]] [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] (1687), кое означува дека територијата била под директно влијание на Австријците.<ref>{{cite web | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1459175/Diploma-Leopoldinum | title=Diploma Leopoldinum &#124; Reformation, Transylvania, Hungary &#124; Britannica }}</ref><ref name="britannica.com">{{cite web | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/603323/Transylvania | title=Transylvania &#124; Location, Population, Map, & History &#124; Britannica }}</ref><ref>Peter F. Sugar. Southeastern Europe Under Ottoman Rule, 1354-1804 (History of East Central Europe), University of Washington Press, July 1983, page 163, http://books.google.com/books?id=LOln4TGdDHYC&pg=PA163&dq=independent+principality+that+was+not+reunited+with+Hungary&lr=</ref><ref>John F. Cadzow, Andrew Ludanyi, Louis J. Elteto, Transylvania: The Roots of Ethnic Conflict, Kent State University Press, 1983, page 79, http://books.google.com/books?id=fX5pAAAAMAAJ&q=diploma+leopoldinum+transylvania&dq=diploma+leopoldinum+transylvania&lr=&pgis=1</ref><ref name=books.google.com>Paul Lendvai, Ann Major. “The Hungarians: A Thousand Years of Victory in Defeat” C. Hurst & Co. Publishers, 2003, page 146; http://books.google.com/books?id=9yCmAQGTW28C&pg=PA146&dq=diploma+leopoldinum+transylvania&lr=</ref> По [[1867]] година, регионот целосно бил заземен од [[Унгарија]], како дел од новоформираната [[Австроунгарија]].<ref name=Britannica/><ref name="MSNEncarta"/> По поразот во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Австроунгарија се распаднала. На [[1 декември]], [[1918]] година, [[Романија]] прогласила [[независност]], по кое голем дел од територијата на Трансилванија била приклучена кон новата држава. [[Унгарија]] протестирала против ова присвојување, бидејќи околу 1.600.000 [[Унгарци]] живееле на овие простори<ref>{{Наведена книга|title = Történelmi világatlasz|language=hu|title=World Atlas of History|publisher = [[Cartographia]]|year = 1998|isbn = 9633525195CM}}</ref>, главно во [[Цеклер]]. Во [[1940]] година, за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Унгарија присоединила 40% од територијата на Трансилванија, главно како награда добиена од [[Германија]] и [[Италија]]. Сепак, освоените територии на Романија повторно и биле вратени по крајот на војната во [[1945]] година, кое било потврдено со [[Париска мировна конференција|париската мировна конференција]] по две години.<ref name=Britannica>{{наведена енциклопедија|title=Transylvania|url=http://britannica.com/EBchecked/topic/603323/Transylvania|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|year=2008|accessdate=2008-08-01}}</ref>. Во денешно време, Трансилванија честопати е поврзувана со [[Дракула]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.afn.org/~vampires/tsd.html |title=Transylvania Society of Dracula Information<!-- Bot generated title --> |accessdate=2010-01-24 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107202642/http://www.afn.org/~vampires/tsd.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DE143BF931A1575BC0A965958260 Travel Advisory Lure of Dracula In Transylvania - New York Times<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.icromania.com/infoTransylvania.asp Romania Transylvania<!-- Bot generated title -->]</ref>, како и со многу хорор филмови, додека пак од [[Средна Европа]] и [[Источна Европа]], регионот е доста познат по своите убавини и ценета историја. == Потекло на поимот == Името Трансилванија, за првпат во латинската географија се појавило во [[1 век]], како област која се наоѓала во рамките на провинцијата [[Дакија]]. Во средновековед документ, којшто датира од [[1975]] година, Трансилванија се поистоветува со ''ultra silvam'', кое во превод значи ''надвор од шумата''. Трансилванија, со алтернативна латинска предлошка претставка, значи "''од другата страна на шумата''". Унгарски историчари тврдат дека средновековната латинска форма ''Ultrasylvania'', а подоцна Трансилванија, била директен превод од унгарскатс форма на ''Erdő-elve''.<ref name="engel">Engel, Pál (2001). ''Realm of St. Stephen: History of Medieval Hungary, 895–1526 (International Library of Historical Studies)'', page 24, London: I.B. Taurus. ISBN 1-86064-061-3</ref> Германското име ''Siebenbürgen'' пак во превод значи "''седум тврдини''". Името го добило по[[седумте германи|старогермански градови]], главно населени со [[трансилваниски Саксонци]]. Градовите се: [[Брашов]], [[Сигишоара]], [[Медијаш]], [[Сибиу]], [[Себеш]], [[Бистрица (град)|Бистрица]] и [[Клуж-Напока]]. Унгарското име ''Erdély'' за првпат било споменато во [[12 век]] во Gesta Hungarorum односно Унгарски летопис како "''Erdeuleu''". Првото романско име ''Ardeal'' се појавило во [[1432]] година, како ''Ardeliu''.<ref name="Ardeliu">{{citation | last= Pascu | first= Ştefan | title= Voievodatul Transilvaniei | volume= I | year= 1972 | pages= 22}}</ref> == Административна поделба == [[Податотека:TransylvaniaEthnography ro.png|thumb|right|Романски етнографски региони (Трансилванија-црвено; Округ-сина; Сатмар-зелена; Кришана-жолти; Банат-виолетова)]] Историскиот регион, кој во [[1920]] година бил вклучен во составот на Романија вклучува речиси 102.200&nbsp;км ². Административната поделба на Трансилванија денеска вклува: * [[Округ Сату Маре|Сату-Маре]] * [[Округ Марамуреш|Марамуреш]] * [[Округ Бихор|Бихор]] * [[Округ Арад|Арад]] * [[Округ Тимиш|Тимиш]] * [[Округ Караш-Северин|Караш-Северин]] * [[Округ Хунедоара|Хунедоара]] * [[Округ Алба|Алба]] * [[Округ Сибиу|Сибиу]] * [[Округ Брашов|Брашов]] * [[Округ Муреш|Муреш]] * [[Округ Харгита|Харгита]] * [[Округ Ковасна|Ковасна]] * [[Округ Салаж|Салаж]] * [[Округ Клуж|Клуж]] * [[Бистрица-Насауд]] Најнаселени односно најголеми градови се: * [[Клуж-Напока]] (318,027) * [[Темишвар]] (317,651) * [[Брашов]] (283,901) * [[Орадеа]] (206,527) * [[Арад]] (172,824) * [[Сибиу]] (155,045) * [[Муреш]] (149,577) * [[Баја Маре]] (137,976) * [[Сату Маре]] (115,630) == Население == [[Податотека:Austria hungary 1911 and post war borders.jpg|thumb|right|200px|Население во Трансилванија]] Овој регион има население од 7.221.733, со големо [[Романци|ромснако мнозинство]] (75,9%). Исто така во Трансилванија живеат и [[Унгарци]] (20%), [[Роми]] (3.3%), [[Германци]] (0.7%) и [[Срби]] (0.1%).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.recensamant.ro/ |title=2002 Census official results |accessdate=2010-01-24 |archive-date=2006-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060424065630/http://www.recensamant.ro/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.edrc.ro/recensamant.jsp?language=0 ''Ethnocultural Diversity Resource Centre'' database]</ref> Етничките Унгарци формираат мнозинство во [[Ковасна]] и [[Харгита]]. Процентот на романско население на овие простори се зголемил по приклучувањето на Трансилванија кон новоформираната романска држава во [[1918]] година. Во [[1910]] година, според пописот, од вкупно 5.262.495 населени, [[Романци]] биле 53,8%; [[Унгарци]] 31,6%; [[Германци]] 10.7%.<ref>Varga, E. Árpád, [http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erdang.htm ''Hungarians in Transylvania between 1870 and 1995''], Translation by Tamás Sályi, Budapest, March 1999 , p. 27</ref> Заземањето на Трансилванија и експлоатација на унгарските имоти, распределба на земјиштата на романските селани, културната романизација на територијата биле главните причини за затегнување на односите помеѓу [[Романија]] и [[Унгарија]].<ref>{{наведена енциклопедија|title=Transylvania|url=http://www.bartleby.com/65/tr/Transylv.html|encyclopedia=[[Columbia Encyclopedia]]|accessdate=2008-11-18}}</ref> Во периодот помеѓу [1945] и [[1977]] година, околу 630.000 луѓе се преселиле од Старото Кралство во Трансилванија, а 280.000 од Трансилванија на Старото Кралство, особено во [[Букурешт]].<ref>Varga, E. Árpád, [http://www.kia.hu/konyvtar/erdely/erdang.htm ''Hungarians in Transylvania between 1870 and 1995''], Translation by Tamás Sályi, Budapest, March 1999 , p. 31</ref> == Економија == Трансилванија е богата со минерални ресурси, особено [[лигнит]], [[железо]], води, [[манган]], [[злато]], [[бакар]], [[природен гас]], [[сол]] и [[сулфур]]. Постојат големи ресурси на [[железо]] и [[челик]], хемиски и текстилни индустрии. Градежното дрво е уште еден вреден ресурс. Трансилванија зазема околу 35% од БДП на Романија, и има БДП по глава на жител (ППП) на околу 11.500 $, околу 10% повисока од просечната романска. == Туристички атракции == * [[Брански замок]], познат и како ''замокот на Дракула'' * Средновековните градови: [[Клуж-Напока]], [[Сибиу]] (Европски град на културата во 2007), [[Сигишоара]] * [[Црква Денсуш]] * [[Дакиски тврдини на планината Ораштие]] * [[Дрвените цркви]] * Седумте села со цркви и заштитни ѕидови во Трансилванија == Поврзано == * [[Романија]] * [[Влашка]] * [[Молдавија (регион)|Молдавија]] == Наводи == {{наводи|2}} {{Историски области во Романија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Трансилванија| ]] [[Категорија:Поделени региони]] [[Категорија:Поранешни држави во Европа]] [[Категорија:Историски области во Романија]] 4ntcy0ba9i588jtdwbxxgztcw9and2y 0 178882 5611712 5597750 2026-08-20T00:12:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611712 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Франсоа Рабле | image = Francois Rabelais - Portrait.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = меѓу 1483 и 1494 | birthplace = [[Шинон]], [[Франција]] | deathdate = 9 април 1553 | deathplace = [[Париз, Франција]] | occupation = писател, лекар, хуманист | nationality = [[Франција|француско]] | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = [[Университет во Поатје]], [[Универзитет во Монпелје]] | period = | genre = | subject = | movement = Хуманизам и ренесанса | notableworks = Пантагруел, Гаргантуа и др. | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = [[Михаил Бахтин]], [[Лоренс Штерн]], [[Џејмс Џојс]] | awards = | signature = | signature_alt = | website = http://www.musee-rabelais.fr/ François Rabelais Museum | portaldisp = }} '''Франсоа Рабле''' ([[фр.]] ''François Rabelais''), (~ 1494 – 9 април 1553) бил најголемиот [[Француска ренесанса|француски ренесансен]] писател, лекар и [[Ренесансен хуманизам|хуманист]], писател на фантазијата, [[сатира]]та, гротеската и шегата. == Животопис == Иако местото и датата на неговото раѓање не се сигурно документирани, а некои научници ја посочуваат 1483 година,<ref>{{Harvnb|The Rabelais Encyclopedia|p=xiii}}</ref>, се смета дека Франсоа Рабле е роден во ноември 1494 година, во близината на [[Шинон]], [[Ендр и Лоара|Индр-е-Лоар]], каде што неговиот татко работел како [[адвокат]].<ref name = bio>{{Наведена мрежна страница |title= Rabelais, François |publisher= The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001–07. |url= http://www.bartleby.com/65/ra/Rabelais.html |accessdate= 2008-05-27}}</ref> Ла Дивиниер во [[Сеји]], Индр-е-Лоар, е името на имотот за кој се тврди дека е родното место на писателот и куќата каде се наоѓа музејот на Рабле. Татко му, Антоан Рабле, бил богат и угледен граѓанин со селско потекло.<ref name="Mihailo Pavlović 1963">Mihailo Pavlović, „Rable i njegovo delo“, во: Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 137.</ref> Животот на Франсоа Рабле не е доволно познат. Се знае дека се школувал во [[манастир]] и дека уште во младоста ги совладал [[Грчки јазик|грчкиот]] и [[Латински јазик|латинскиот јазик]]. Најпрвин бил калуѓер, а потоа [[Свештенство|свештеник]], но таа должност извршувал неуредно. Во младоста, тој патувал постојано, воден од желбата што повеќе да научи (да биде „бездна на знаењето“) при што посетувал повеќе француски [[универзитет]]и и ги споредувал методите на учење и професорите. Се претпоставува дека студирал [[право]] во [[Универзитет во Поатје|Универзитетот во Поатје]], а се знае дека започнал да студира [[медицина]] на [[Универзитет во Монпелје|Универзитетот во Монпелје]], а студиите ги завршил дури подоцна, зашто во 1532 година започнал да работи како лекар во [[Лион]]. Неговите патувања ги надминале границите на Франција, зашто трипати бил во [[Италија]],<ref name="ReferenceA">Mihailo Pavlović, „Rable i njegovo delo“, во: Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 137-139.</ref> со својот пријател, кардиналот [[Жан ди Беле]], каде се занимавал и со [[Археологија|археолошки]] истражувања. Притоа, кратко време живеел во [[Торино]] со братот на ди Беле, Гијом. Веројатно, Рабле поминал некое време во криење и бегство, бидејќи бил прогласен за [[ерес|еретик]]. Рабле подоцна предавал медицина во Монпелје во текот на 1534 и 1539 година, а во 1547 година станал [[свештеник]] во [[Свети-Кристоф-ди-Жамбе]] и [[Медон]], од каде се повлекол пред својата смрт. Прогонет и напуштен, Рабле ги поминал последните денови од животот во беда, а умрел во [[Париз]], во 1553 година.<ref name="ReferenceA"/> Постојат различни кажувања за смртта на Рабле и за неговите последни зборови. Според некои, тој напишал една позната реченица во својот [[тестамент]]: „Јас немам ништо, должам многу, а остатокот го оставам на сиромашните“, а последните зборови му биле „Одам да го барам Големото Можеби“.<ref name = last>{{Наведена мрежна страница |title= Rabelais to Surratt |publisher= Last Words of Real People |url= http://www.geocities.com/athens/acropolis/6537/real-q.htm |accessdate= 2008-05-28 |archive-date= 2008-02-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080228064920/http://www.geocities.com/Athens/Acropolis/6537/real-q.htm |url-status= dead }}</ref> ==Творештво== === Гаргантуа и Пантагруел === [[Податотека:RabelaisPentagruelTitlepage1571.jpg|thumb|300px|Наслов на едицијата од 1571 која ги содржи последните три книги за Пантагруел: „Третата книга за јуначките дела и зборови на добриот Пантагруел“ (''Le Tiers Livre des Faits & Dits Heroïques du Bon Pantagruel'')]] Рабле се занимавал со пишување во текот на целиот живот, но нередовно. Неговите дела биле жигосувани од власта и од современиците, но заштитата од неколку моќни луѓе ([[кардинал]]и, благородници и [[крал]]еви) му овозможила да ги објавува своите дела. Во текот на животот успеал да издаде четири книги од својот роман за Гаргантуа и Пантагруел, при што често се мачел да ги објави своите дела, трпел закани од власта, а често бил принуден да го менува и ублажува напишаното. Четвртата книга од „Гаргантуа и Пантагруел“, објавена во 1552 година, претрпела цензура од [[Сорбона]] и била забранета од Врховниот суд. Неколку месеци по неговата смрт била објавена петтата книга од „Гаргантуа и Пантагруел“, чија автентичност не е сигурна.<ref>Mihailo Pavlović, „Rable i njegovo delo“, во: Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 138-139.</ref> Најважното дело на Рабле е „[[Гаргантуа и Пантагруел]]“, серија од четири или пет книги: * „Пантагруел“ (''Pantagruel'') (1532) * „[[Гаргантуа]]“ (''La vie très horrifique du grand Gargantua'') (1534) * „Третата книга“ (''Le tiers livre'') (1546) * „Четвртата книга“ (''Le quart livre'') (1552) * „Петтата книга“ (''Le quint livre'') (за која се дебатира дали ја напишал Рабле) „[[Гаргантуа и Пантагруел]]“ ја раскажува приказната за двајцата [[џин]]ови - таткото Гаргантуа и неговиот син Пантагруел - и нивните авантури, напишана на еден смешен, екстравагантен и [[Сатира|сатиричен]] начин. Додека првите две книги се фокусираат на животите на двата џина, остатокот на серијата е главно фокусиран на авантурите на пријателите на Пантагруел, како на пример Панирж, измамничкиот ерудит Маверик и брат му Жан, бивш монах во потрага по „Божественото шише“. Иако повеќето поглавја се [[хумор]]истични, сурови и понекогаш фантастични до апсурдност, неколку релативно сериозни преоди станаа симбол на описот на [[Хуманизам|хуманистичките]] идеали од времето. Конкретно, писмото на Гаргантуа до Пантагруел и поглавјата за младоста на Гаргантуа со прилично детаљна визија во врска со [[образование]]то, а под хуморот се наѕира концептот за едно идеално [[општество]]. == Значење и влијание == Иако е создавач на необични, фантастични личности и настани, Рабле е буден набљудувач и сликар на тогашната општествена стварност. Оттука, кога од неговото дело би се отстраниле хиперболите, тоа би било верна слика на сите елементи на француското општество во [[16 век]]: [[црква]]та, [[закон]]ите, [[Судска власт|судовите]], [[универзитет]]от, благородништвото, селаните итн. Некои компоненти на творештвото на Рабле (на пример, неговите идеи) се значајни само ако се набљудуваат низ историска перспектива, но високата уметничка вредност е она што го прави неговото дело актуелно. Неговата [[уметност]] е извонредна смеса на реалистично набљудување и жива фантазија. Рабле е роден раскажувач кој го претставува животот во целиот негов динамизам, независно од тоа дали се служи со реалистични и натуралистички описи, слики и [[симбол]]и или [[Алегорија|алегории]]. Тој раскажува живо, лесно и неусилено, така што не е неверојатно неговото тврдење во прологот на „Гаргантуа“ дека книгата ја напишал без никаков напор, за време на ручеците.<ref>Mihailo Pavlović, „Rable i njegovo delo“, во: Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 139-140.</ref> Како втора вредност на уметноста на Рабле се истакнуваат [[хумор]]от и комиката. Користејќи ја својата голема ерудиција, Рабле дава пародија на научните расправи, црковното и судското говорништво, античките [[Анегдота|анегдоти]] и витешките романи. Во голема мерка потпирајќи се врз алегориите, тој им се потсмева на сите глупости не тогашното општество при што комичноста на ликовите и настаните често преминуваат во гротеска, богато дополнета со сурови и претерани шеги.<ref>Mihailo Pavlović, „Rable i njegovo delo“, во: Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 1408-141.</ref> Најпосле, употребата на [[јазик]]от е една од најзначајните страни на неговото творештво. Големината на Рабле како раскажувач се состои во леснотијата и вештината со која ги пронаоѓа зборовите при што, мерено според вербалното богатство, само [[Виктор Иго]] може да се мери со него во француската книжевност. При изборот на зборовите голем придонес има неговата голема фантазија која му овозможила да ги искористи сите вербални можности: употребата на архаични зборови, на стручни изрази од различни области и на народниот јазик. Но, тој оди чекор понатаму и самиот измислува нови зборови во согласност со неговите потреби и притоа натрупува [[епитет]]и, набројува до неверојатни граници, ги реди зборовите според звучноста итн. Во тесна врска со неговиот јазик е оригиналниот стил кој често наведува на помислата дека делото е напишано од различни автори, зашто веселиот и комичен тон се испреплетува со [[Лирика|лирски]] пасажи и возвишени места.<ref>Mihailo Pavlović, „Rable i njegovo delo“, во: Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 141-142.</ref> Покрај поетот Ронсар и филозофот Монтењ, Рабле го претставува највисокиот домет на француската ренесанса.<ref name="Mihailo Pavlović 1963"/> Притоа,повеќе писатели ги искажале своите ставови за Рабле. Така, [[Анатол Франс]] предавал за творештвото на Рабле во [[Аргентина]], а рускиот [[Филозоф|филозоф]] и критичар [[Михаил Бахтин]] го извлекол својот концепт на [[гротескно тело]] од светот на Рабле. Во еден напис објавен на 8 јануари 2007 година во весникот „[[Њујоркер]]“, чешкиот писател [[Милан Кундера]] напишал за Рабле дека „заедно со [[Сервантес]], е основачот на целата [[уметност]], уметноста на [[роман]]от“ и го нарекол „најдобариот“, покрај [[Гистав Флобер]]. Од друга страна, во романот „[[Наспроти]]“, францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] вели дека Раблеовата „громогласна смеа“ може да се спореди, „од гледна точка на уметноста, со оние мајстории со обрачи кои ги развеселуваат луѓето на панаѓурите.“<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 202-203.</ref> И англискиот писател [[Џорџ Орвел]] не бил обожавател на Рабле кого во 1940 година го нарекол „исклучително перверзен, морбиден писател - еден случај за [[психоанализа]]“.<ref>Review of ''Nailcruncher'' by Albert Cohen, included in ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell'' Volume 2.</ref> == Рабле и јазикот == Француската ренесанса била време на јазични контроверзи. Меѓу прашањата дебатирани од страна на научниците било и она за потеклото на јазикот. Кој бил првиот [[јазик]]? Дали јазикот е нешто со што сите луѓе го имаат од раѓање или нешто што ќе го научат ([[nature versus nurture]])? Дали има некаква поврзаност меѓу зборовите и предметите на коишто тие се однесуваат, или зборовите се чисто произволни? Рабле во своите книги меѓу другото се занимава и со овие прашања. Почетокот на [[16 век]], исто така, било и време на иновации и промена на [[Француски јазик|францускиот јазик]], особено во неговата писмена форма. Првата [[граматика]] била објавена во 1530 година, а девет години подоцна и првиот речник. Бидејќи правописот бил многу помалку кодифициран отколку денес, секој автор користел сопствен [[правопис]]. Рабле и самиот лично развил свои прилично комплексни правила. Тој бил поддржувач на [[етимологија|етимолошкиот]] правописот, т.е. оној што го одразува потеклото на зборовите, спротивно на оние коишто фаворизирале некој поедноставен правопис, оној што го одразува реалниот изговор на зборовите. Раблеовата употреба на неговиот мајчин јазик била оригинална, жива, и креативна. Тој вовел десетици грчки, латински, италијански позајмици, француски [[кованици]] и [[идиоми]]. Тој, исто така се користел со дијалектот, а измислил и нови зборови (раблеизми) и со [[метафори]]. Некои од нив станале дел од стандардниот јазик а се користат и денес. Рабле е секако еден од авторите кои на значаен начин го збогатиле [[француски јазик]]. == Литература == * {{Наведена мрежна страница |title = François Rabelais |publisher = Encyclopaedia Britannica Online |url= http://www.britannica.com/eb/article-9062352/Francois-Rabelais |accessdate= 2008-05-27}} * Alex Online. (2003). ''[http://www.forflex.se/ Alex Online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100811100738/http://www.forflex.se/ |date=2010-08-11 }}.'' Посетено на 20 април 2006. * {{citation| last = Bowen| first = Barbara C. | title = Enter Rabelais, Laughing |publisher = Vanderbilt University Press |date=1998 | isbn = 0826513069}} * Broder, John M. [http://www.nytimes.com/2009/08/27/us/politics/27kennedy.html?hp=&pagewanted=all Edward Kennedy, Senate Stalwart, Dies], [[The New York Times]], 26 август 2009. Retrieved 2009-08-26. * Del Campo, Gerald. ''[http://www.thelemicknights.org/ootmc/rabelais/rabelais.html Rabelais: The First Thelemite] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061205024236/http://thelemicknights.org/ootmc/rabelais/rabelais.html |date=2006-12-05 }}''. The Order of Thelemic Knights. * Febvre, Lucien. Gottlieb, Beatrice trans. The Problem of Unbelief in the Sixteenth Century: The Religion of Rabelais (Cambridge: Harvard University Press, 1982) * Lee, Jae Num. "Scatology in Continental Satirical Writings from Aristophanes to Rabelais" and "English Scatological Writings from Skelton to Pope." Swift and Scatological Satire. Albuquerque: U of New Mexico P, 1971. 7–22; 23–53. * Dixon, J.E.G. & John L. Dawson. ''Concordance des Oeuvres de François Rabelais.'' Geneva: Librairie Droz, 1992. * {{Наведена книга|last=Screech |first=M.A. |title= Rabelais |url=https://archive.org/details/rabelais0000scre_o0r2 |publisher=Duckworth |date=1979 |location=London |isbn =0715616609}} * Thelemapedia. (2004). ''[http://www.thelemapedia.org/index.php/Rabelais François Rabelais] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090901001559/http://www.thelemapedia.org/index.php/Rabelais |date=2009-09-01 }}.'' Посетено на 14 април 2006. == Надворешни врски == {{wikisource author}} {{wikiquote}} {{рв|François Rabelais}} * {{gutenberg author| id=François+Rabelais | name=François Rabelais}} ** [[Project Gutenberg]] e-text of ''[http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/gutbook/lookup?num=1200 Gargantua and Pantagruel]'' * [[Association de Bibliophiles Universels]] e-text of ''[http://abu.cnam.fr/BIB/ Gargantua]'' in French * [http://www.biblioweb.org/-RABELAIS-Francois-.html Biography, Bibliography, Analysis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061005074312/http://www.biblioweb.org/-RABELAIS-Francois-.html |date=2006-10-05 }} (in French) * [http://www4.desales.edu/~salesian/resources/articles/english/rabelais.html Rabelais, Francis de Sales and the ''Abbaye de Thélème''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305025110/http://desales.edu/~salesian/resources/articles/english/rabelais.html |date=2016-03-05 }} by Alexander T. Pott, O.S. F.S. * [http://www.lib.virginia.edu/rmds/collections/gordon/literary/rabelais/index.html Digital facsimiles of rare editions of Rabelais' works] At the University of Virginia's Gordon Collection * [http://www.rabelais.nl/ A Dutch website about Rabelais] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210226125756/http://rabelais.nl/ |date=2021-02-26 }} * [http://www.renaissance-france.org/rabelais/pages/pagrablais2.html Rabelais et la Renaissance] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100110055916/http://www.renaissance-france.org/ |date=2010-01-10 }}, sur le [http://www.renaissance-france.org/ Portail de la Renaissance française] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100110055916/http://www.renaissance-france.org/ |date=2010-01-10 }} (French) * [http://www.musee-rabelais.fr/ François Rabelais Museum on the Internet] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111184142/http://www.musee-rabelais.fr/ |date=2010-01-11 }} (French) * Henry Émile Chevalier, [http://www.bmlisieux.com/curiosa/rabelais.htm ''Rabelais and his editors''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090720012543/http://www.bmlisieux.com/curiosa/rabelais.htm |date=2009-07-20 }}, 1868 (French). * Laurent Gerbier, [http://www.philosophie-chauvigny.org/spip.php?article46 "Un chien sans maître" (A Dog Without His Master), Lucien Febvre and the Athism of Rabelais] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110723115227/http://www.philosophie-chauvigny.org/spip.php?article46 |date=2011-07-23 }} (French) == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рабле, Франсоа}} [[Категорија:Франсоа Рабле]] [[Категорија:Родени во 1490 година]] [[Категорија:Починати во 1553 година]] [[Категорија:Француски писатели]] [[Категорија:Француски писатели на фантастика]] [[Категорија:Француска ренесанса]] [[Категорија:Ренесансни писатели]] [[Категорија:Писатели од 16 век]] [[Категорија:Починати во Париз]] l0xh92fv786b0u27ad01gc5okq0odro 0 180793 5611636 5587598 2026-08-19T18:20:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611636 wikitext text/x-wiki {{Универзитет | name = Универзитет Богазичи | native_name = Boğaziçi Üniversitesi | image_name = File:Bosphorus_University.jpg | image_size = 200px | logo = File:Boğaziçi University logo.svg | logo_size = 100px | established = 1863 | type = [[Државен универзитет|Државен]] | president = | rector = [[Мелих Булу]] | students = 16,517<ref name="boun.edu.tr">[http://www.boun.edu.tr/Assets/Documents/Content/Public/genel/sayilarla_bu_2010.pdf Sayılarla Boğaziçi Universitesi 2010] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210830230701/http://www.boun.edu.tr/Assets/Documents/Content/Public/genel/sayilarla_bu_2010.pdf |date=2021-08-30 }} Boğaziçi University</ref> | undergrad = 11,754<ref name="boun.edu.tr"/> | postgrad = 4,763<ref name="boun.edu.tr"/> | doctoral = 847<ref name="boun.edu.tr"/> | city = [[Истанбул]] | country = [[Турција]] | language = англиски<ref>{{cite web|title=The University|url=http://www.boun.edu.tr/en_US/Content/Academic/Undergraduate_Catalogue/The_University|publisher=Boğaziçi University|website=boun.edu.tr|access-date=17 April 2017|quote=The language of instruction at BU is English|archive-date=2017-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418001408/http://www.boun.edu.tr/en_US/Content/Academic/Undergraduate_Catalogue/The_University|url-status=dead}}</ref> | campus = 6 кампуси: вкупно {{convert|1.699|km2|acre|0}}<ref name="boun.edu.tr" /> | former_names = Роберт колеџ (1863–1970) | website = [http://www.boun.edu.tr/index_eng.html boun.edu.tr] | staff = 1,007<ref name="boun_statistics">[http://www.boun.edu.tr/about/statist_tur.html Statistics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101120110904/http://boun.edu.tr/about/statist_tur.html |date=2010-11-20 }} Boğaziçi University</ref> | colors = Светлосина и темносина {{color box|#00b2f7}}{{color box|#0800ad}} | affiliations = {{ubl |[[Европска универзитска асоцијација|ЕУА]] |[[Меѓународна асоцијација на универзитети|МАУ]] |[[Медитеранска универзитетска унија|УНИМЕД]] |[[Утрехтска мрежа]] |[[Мекдоналдска меѓународната академија на научници|ММАН]] |[[The European University of Brain and Technology|NeurotechEU]]<ref>{{cite web |url=https://theneurotech.eu/founders |title=Our founding universities |website=The European University of Brain and Technology |accessdate=2021-02-04 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229094427/https://theneurotech.eu/founders |url-status=dead }}</ref> }} }} '''Универзитет Богазичи''' ([[турски]]: ''Boğaziçi Üniversitesi'') — голем истражувачки универзитет во [[Истанбул]], [[Турција]]. Неговиот главен кампус се наоѓа на европската страна на теснецот [[Босфор]]. Има четири факултети и две училишта кои нудат додипломски студии, и шест институти кои нудат постдипломски студии. Јазикот на кој се изведува наставата е [[англиски]]. Бил снован во [[1863]] година, и заедно со [[Роберт колеџ]], Богазичи е прва американска високообразовна институција основана надвор од [[САД]]. Иако денес е под целосно турска администрација, универзитетот сè уште одржува силни врски со американскиот образовен систем. Универзитетот Богазичи постојано е рангиран највисоко во [[Турција]], имајќи најголем број апликанти преку приемните испити на турскиот универзитет ''TYT-AYT''<ref name="tanitim.boun.edu.tr">[https://tanitim.boun.edu.tr/2019-taban-puanlari] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200515204402/https://tanitim.boun.edu.tr/2019-taban-puanlari |date=2020-05-15 }} 2019 YKS SONUÇLARINA GÖRE BOĞAZİÇİ ÜNİVERSİTESİ BÖLÜMLERİNİN TAVAN-TABAN PUANLARI VE SIRALAMALARI</ref>. Универзитетот нуди учење на познатите програми се електротехника и електроника<ref>[https://ee.boun.edu.tr/] BOUN EE</ref> computer engineering,<ref>[https://www.cmpe.boun.edu.tr/] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200308233936/https://www.cmpe.boun.edu.tr/ |date=2020-03-08 }} BOUN CmpE</ref>, компјутерско инженерствО и индустриско инженерство. Само првите 800 од приближно 1,8 милиони учесници на годишниот приемен испит на турскиот универзитет (TYT-AYT) се примаат за образование. За да се примени во други програми за дипломи, обично треба да се биде во првите 1% од универзитетскиот приемен испит. Ова му овозможува на универзитетот да привлече многу студенти со највисоки оценки<ref>[http://www.tanitim.boun.edu.tr/oss_verileri/2009/2009_ilk1000_universitelere_gore_dagililm.pdf İlk 1000 Universielere göre dağılım] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331065709/http://www.tanitim.boun.edu.tr/oss_verileri/2009/2009_ilk1000_universitelere_gore_dagililm.pdf# |date=31 March 2010 }} Boğaziçi University</ref>; како и да ги има најпосакуваните програми за применета наука, образование, инженерство и социјални науки во Турција<ref>[http://osym.gov.tr/Genel/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFD4AF1EF75F7A7968A8936DAB4A974E8C Belgeler] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180707033653/http://osym.gov.tr/Genel/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFD4AF1EF75F7A7968A8936DAB4A974E8C |date=2018-07-07 }} OSYM</ref><ref>{{наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=w7xwCgrf4qgC&pg=PA184|title=Higher Education Management and Development. Compendium for Managers|first1=Jeroen|last1=Huisman|first2=Attila|last2=Pausits|date=23 April 2019|publisher=Waxmann Verlag|via=Google Books|isbn=9783830972860}}</ref>. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.boun.edu.tr Официјално мрежно место] {{tr icon}} * [http://www.boun.edu.tr/index_eng.html Официјално мрежно место] {{en}} {{Универзитети во Истанбул}} {{Coord|41.083556|N|29.050598|E|scale:5000|display=title}} [[Категорија:Босфор]] [[Категорија:Универзитет Богазичи]] lp5a2hoe4yxbva9p8d28l2ify5cz32v 0 184728 5611894 4592164 2026-08-20T09:49:35Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5611894 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Благоја Корубин | image = Благоја Корубин.png | imagesize = | alt = | caption = Благоја Корубин во младоста | pseudonym = | birth_name = Благоја Корубин | birth_date = [[1 март]] [[1921]] | birth_place = [[Прилеп]], [[Македонија]] | death_date = [[17 февруари]] [[1995]] | death_place = [[Скопје]], [[Македонија]] | occupation = [[македонист]], [[филолог]], [[публицист]], [[преведувач]] и [[професор]] | nationality = [[Македонец]] | education = дипломиран филолог | alma_mater = | period = | genre = лингвистика, филологија, политика и аналитика | subject = македонска историја, филологија, етнографија, аналитика и политика | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Благоја Корубин''' ({{роден во|Прилеп}}, {{роден на|1|март|1921}} - {{починат во|Скопје}}, {{починат на|17|февруари|1995}}) — [[македонист]], национален деец, првоборец во [[НОБ]], [[филолог]], [[преведувач]], научен советник, истражувач и раководител на Одделението за современ македонски јазик при [[Институтот за македонски јазик „Крсте Петков Мисирков“]]. == Рани години == Основно училиште и гимназија завршил во [[Прилеп]]. Како член на Литературната секција во гимназијата го напишал и првиот прозен состав на [[српски јазик]] „Живот у Прилепу и околини“ ([[1937]]/[[1938]]). Бил член на воспитна група за кандидати за [[СКОЈ]], на која [[Борка Талески]] им држел предавања за македонското национално прашање. По обуката станале членови на СКОЈ (1938/1939), а по матурирањето и членови на [[КПЈ]] (јуни 1940). Наскоро бил избран и за член на МК на СКОЈ во Прилеп, кој често организирал младински излети со културна и политичка програма, за кои составувал музичко-поетски хумористично-сатирични песни. Станал истакнат национален комунистички активист и организатор. Месниот комитет на СКОЈ, во кој членувал, ја организирал и [[Илинденска демонстрација во Прилеп|Илинденската демонстрација во Прилеп]] (1940). Потоа заминал на студии на Педагошката група на [[Филозофски факултет во Скопје|Филозофскиот факултет во Скопје]] (1940/1941). Тука формирал македонска група од 15-18 членови на КПЈ и на СКОЈ, а во студентскиот дом каде што живеел бил еден од уредниците на ''Ѕидниот весник'', каде што објавувал свои политички написи и афирмативен напис за [[македонскиот јазик]] од [[Нула Кацаволу]]. Со подоцнешниот проф. д-р [[Панче Кировски]] ја превеле од [[француски]] на македонски јазик публикацијата „Прашањата на ленинизмот“ од [[Јосиф Сталин]]. Истовремено ја раководел и скоевската група во средното техничко училиште во [[Скопје]], а бил задолжен за стручна помош и на партиската ќелија во работилницата на Папатеодоси и на ќелијата на шивачките работници. Кога бил направен обид за повторно издавање на весникот „Наша реч“ (јануари или февруари [[1941]]), влегол во редакцијата заедно со [[Дејан Алексиќ]] и [[Антун Колендиќ]] и ја напишал уводната статија за првиот број. По потпишувањето за пристапувањето на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] кон Тројниот пакт, вечерта на [[26 март]] скопските студенти излегле на скопското корзо со пароли против пактот и војната. По говорите на А. Колендиќ и [[Филимена Михајлова]], по барање на демонстрантите тој говорел на македонски јазик, поради што морал да се спасува со бегство од режимските агенти. === Втора светска војна === По фашистичката окупација станал борец на [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|Првиот прилепски партизански одред „Гоце Делчев“]] и учествувал во првата востаничка акција на [[Денот на востанието на македонскиот народ]]. Наскоро потоа бил уапсен и осуден, па целиот период на НОБ го минал во Скопскиот затвор (14 мај 1941 – мај 1943 и јуни 1943 – септември 1944) и во затворот во [[Хасково]] (мај–јуни 1943). Тука ја напишал зачуваната „Песна на скопските затвореници“ (кон крајот на 1941). Во просторијата во која биле сместени околу 60 затвореници од Македонија и Јужна Србија, тогашниот секретар на ПК на КПЈ за Македонија [[Лазар Колишевски]] формирал затворско партиско раководство, во кое бил и Корубин како одговорен за организацијата на културно-забавниот живот. За потребите на приредбите што ги организирале, тој напишал и други песни, „врапчиња“ и биле изведувани драмски текстови во проза и во стихови. === Повоен период === По Ослободувањето извесно време работел во Прилеп, а потоа во Скопје како јазичен уредник во [[Култура (издавачка куќа)|Издавачкото претпријатие „Култура“]] (1946) и во Институтот за здравствено просветување на СРМ како раководител на Одделот за печат (1946-1953). На еден конкурс ја освоил првата награда за расказот „Првите излегуваат“ (1947). Во меѓувреме ги продолжил студиите на Филозофскиот факултет (група за македонски јазик) во Скопје (1947/1948) и бил репресиран по [[Информбиро|Резолуцијата на Информбирото]] (1948). По дипломирањето (1952) преминал на работа како асистент во Одделението за јазик на [[Институт за фолклор|Институтот за фолклор]] (во јануари 1953), по два месеци осамостоен како Институт за македонски јазик, од каде што, како раководител на Одделението за современ јазик (1965-1986), заминал во пензија (1986). === Активности === Бил долгогодишен претседател на [[Друштво на литературните преведувачи на Македонија|Друштвото на литературните преведувачи на Македонија]] (1959-1966) и на [[Сојуз на друштвата за македонски јазик на Македонија|Сојузот на друштвата за македонски јазик на Македонија]]. Автор е на стручни и научни книги, голем број статии, сеќавања, прозни состави, четири стихотворби и други прилози. Бил посебно посветен во истражувањата на практиката на македонскиот јазик и повеќе децении ја уредувал рубриката „Јазично катче“ на дневниот весник „[[Нова Македонија]]“ и бил долгогодишен уредник на [[Списание „Македонски јазик“|списанието „Македонски јазик“]] и [[Списание „Литературен збор“|„Литературен збор“]]. == Наводи == * {{наведена книга | title=[[Македонска Енциклопедија]] | publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]] | year=2009 | location=[[Скопје]] | pages=739-740 | isbn=978-608-203-023-4}} == Поврзано == * [[Македонистика]] * [[Список на македонисти]] == Надворешни врски == * [http://www.oldprilep.com/prilepcani/blagoj-korubin.html Биографија на Благоја Корубин] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304202923/http://www.oldprilep.com/prilepcani/blagoj-korubin.html |date=2016-03-04 }} — портал „Стар Прилеп“ * [http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=51311925277&id=16&setIzdanie=22279 Благоја Корубин најпознат јазичар меѓу народот]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — „[[Нова Македонија]]“, 13 мај 2011 {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Корубин, Благоја}} [[Категорија:Македонски македонисти]] [[Категорија:Македонски филолози]] [[Категорија:Македонски слависти]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] lpd9dbmk8a1h6ttjwcbs8hcyqywr48v 14 201358 5611582 3052210 2026-08-19T15:34:15Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611582 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Split}} {{Катпов}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 6usjphzdcnrij4pdojyumvzxmlezj6p 0 208393 5611729 5528570 2026-08-20T03:57:48Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611729 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Vg icon.svg|мини|Од GNOME верзијата на Nuvola. ]] '''Акционо-авантуристичка игра''' или '''акциско-авантуристичка''' игра — [[видеоигра]] што спојува својства од [[авантуристичка игра|авантуристичкиот]] [[Жанр на видеоигра|жанр]] и [[акциона игра|акционите игри]]. Веројатно е најширокиот и најразновиден жанр во видеоигрите и содржи многу игри што може да се сместат во потесни поджанрови. Првата позната игра од овој жанр е ''[[Adventure (Atari 2600)|Adventure]]'' (1979) за ''[[Atari 2600]]''.<ref>{{наведена книга|title=Video Game Theory Reader|editor1-last=Волф|editor1-first=Марк Џ. П.|editor1-link=|editor2-last=Перон|editor2-first=Бернард|editor2-link=|year=2003|publisher=Routledge|location= |isbn=0-415-96878-0|page=x|chapter=Foreward|url=http://books.google.com/books?id=PurLg5KfPioC&printsec=frontcover#PPR10,M1}}</ref> Делот „авантуристичка“ од изразот „акциско-авантуристичка игра“ не се однесува на тематиката на играта (како на пример во [[Авантуристички филм|авантуристичките филмови]]), туку на начинот и стилот на играње. Слично и делот „акциона“ (односно „акциско-“) не мора да значи дека играта содржи насилни дејствија (како тепање), туку дека играта претежно содржи физички предизвици, како брзи рефлекси и добра координација. Бидејќи акциско-авантуристичкиот жанр е мешан жанр, игрите од овој жанр содржат и физички и умствени предизвици, без разлика дали има и насилство. Некои истражувања покажуваат дека машките повеќе уживаат во акциско-авантуристичките игри од женските.<ref name="DoGirls">{{наведено списание|last=Хитер|first=Кери|author2=Kaitlan Chunhui Chu, Rhonda Egidio, Punya Mishra, Leigh Graves-Wolf|date=ноември 2004|title=Do Girls Prefer Games Designed by Girls?|publisher=Michigan State University|pages=3–4|url=http://spacepioneers.msu.edu/girls_as_designers_spring_survey.pdf|format=PDF|accessdate=2009-02-05|archive-date=2009-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205130731/http://spacepioneers.msu.edu/girls_as_designers_spring_survey.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NGNM">{{наведено списание|last=Вортела|first=Елен|date=септември 2002|title=New Generations – New Media|journal=Nordicom Review|publisher=Nordicom|location=Гетеборг, Шведска|volume=23|issue=1-2|page=26|issn=1403-1108|url=http://www.nordicom.gu.se/common/publ_pdf/42_023-036.pdf|format=PDF|accessdate=2009-02-05|archive-date=2007-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609135252/http://www.nordicom.gu.se/common/publ_pdf/42_023-036.pdf|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{reflist|2}} {{видеоигра-никулец}} [[Категорија:Акциско-авантуристички игри| ]] [[Категорија:Жанрови на видеоигри]] 231m7i6x1lashyi7rpl4vha4vlr9pnn 0 374928 5611742 5407162 2026-08-20T04:52:34Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611742 wikitext text/x-wiki {{викификација}} [[Податотека:Crossing Jordan (Universal Television) logo 2.svg|мини|Лого ]] {{внимание}} Поминувајќи ја Џордан Поминувајќи ја Џордан Жанр Криминална, Драма Напишано од Тим Кринг (Tim Kring) Во главните улоги Џил Хенеси (Jill Hennessy) Мигел Ферер (Miguel Ferrer) Рави Капур (Ravi Kapoor) Кетрин Хан (Kathryn Hahn) Стив Валентин (Steve Valentine) Џери О'Конел (Jerry O'Connell) Земја на потекло САД Бр. На сезони 6 Бр. На епизоди 117 (Список на епизоди) Продукција Време на траење 42–44 минути Емитување Првичен Канал NBC Првично емитување 25 Септември 2001 – 16 Мај 2007 Статус Завршена Надворешни врски Official website Поминувајќи ја Џордан е Американска телевизиска криминална/ драмска серија која се емитуваше на НБЦ (NBC) од 24 септември 2001 година до 16 Мај 2007 година. Во главна улога е Џил Хенеси (Jill Hennessy) како медицински истражувач, Џордан Кавано, кој го решава криминалот. Емисијата употребува целосно броен кадар кој го претставуваат соработниците на Џордан, членови на Бостонската канцеларија за Медицински Истражувања и полоциски детективи назначени за различните случаи. Ова е создадено од Тим Кринг (Tim Kring.) Насловот се однесува и на името на главната улога и на библиската метафора на античките Хебрејци (Hebrews) поминувајќи ја реката Џордан (Jordan River,) често употребувана во духовните песни да претставува смрт и поминување во задгробниот живот. За време на првите две сезони, серијата употребуваше трик каде што Џордан и нејзиниот татко, пензиониран полициски детектив, Кен Ховард (Ken Howard) , ги играа настаните со менување на улоги од тоа неделно убиство, кое беше сликовито покажано со играњето на улогата на жртвата или осомничениот од страна на Џордан во рекреирањето на сцената, идејата на менувањето на улоги би и помогнало на Џордан да ги открие околностите во кои се случил криминалот, како криминалер профилер. Овој елемент од сериите беше изоставен кога Ховард ја напушти серијата како редовна улога; како и да е, имаше делови кога Џордан ги менуваше улогите со други личности, како што се Вуди и Мејси. По 6 сезони и 117 епизоди, на 14 мај 2007, серијата беше откажана он НБС. Содржина [hide] • 1 Каст и улоги o 1.1 Главни улоги o 1.2 Периодични улоги o 1.3 Помали улоги o 1.4 Појавувања во серијата • 2. Продукција • 3. Емитување o 3.1.Организација o 3.2. Откажување • 4. Епизоди, ДВД објавувања и САД рејтинг • 5 Поврзано • 6. Надворешни врски Каст и улоги Сезона Медицински Истражувач Главен Медицински Истажувач Медицински Истражувач Советник за Ожалостени Форензички Техничар Главен Детектив Помлад Детектив Семејство 1 Д-р Џордан Кавано (Jill Hennessy) Д-р Герет Мејси (Miguel Ferrer) Д-р Макеш "Баг"Вијау (Ravi Kapoor) Д-р Треј Сандерс (Mahershalalhashbaz Ali) Лили Лебовски (Kathryn Hahn) Најџел Таунсенд (Steve Valentine) Дет. Вуди Хојт (Jerry O'Connell)* / Макс Кавано (Ken Howard) 2 Д-р Елејн Дишан (Lorraine Toussaint) 3 Д-р Петер Винслоу (Ivan Sergei) 4 / Дет. Вуди Хојт (Jerry O'Connell) Разно 5 Дет. Талула "Лу" Симонс (Leslie Bibb) 6 Д-р Кејт Свицер (Brooke Smith)* / *Го означува ликот кој не се има појавено во отворачките заслуги, но се има појавено во серијата Главни улоги • Д-р Џордан Кавано (Jill Hennessy) – медицински истражувач од Босон кој решава злосторства со текот на истражувањето. Џордан е емоционално исплашена со убиството на нејзината мајка кога таа ( Џордан) била дете, кои поттикнуваат значајни проблеми со довербата кои, до скоро време, значително и ги ограничуваат врските со мажи. На крајот на шестата и последна сезона, Џордан му рече на детектив Хојт дека е вљубена во него. Таа има дипломирано на Универзитетот од Масачусетс Амхерст и Тафтс Универзитетско Училиште за Медицина. • Д-р Герет Мејси (Miguel Ferrer) – Главниот Медицински Истражувач, шефот на Џордан. Мејси мора да се справува со променливото однесување на Џордан исто како и со неговото збунето семејство (тој има ќерка-тинејџер, Аби, и е разведен од својата жена) и со неговите лични демони (Мејси е алкохоличар). Герет има афинитети кон џезот. Тој е познат по тоа дека имал романтични сплеткувања со советникот за ожалостени Лили Лебовски, Рене Валкот, Чарли Дејвис, и , очигледно, со неговата единствена сопруга. Меги Варнер. Герет го има признаено својот проблем со пиењето, по дознавањето дека неговата ќерка, Аби, станала зависник на хероин по напуштањето на колеџ и со сплеткувањето со друг зависник на хероин. • Д-р Махеш "Баг" Вијарагавенсетјанарианамурти (Махеш Вијау) (Ravi Kapoor) – брилијантен но срамежлив форензички ентомолог од Ливерпул. Тој е вљубен во Лили, што, сè до последната епизода од 5 сезона не беше возвратено. Во почетокот на сезоната 6, со откажувањето на венчавката на Лили, неговата врска со Лили започнива да се движи напред. Како и да е, работите стануваат комплицирани со неочекуваната бременост на Лили од нејзиниот некогашен сопруг, Џефри. Баг тоа го презеде на себе за да ја натера Лили да се всели со него и тој да ги подрќува и неа и бебето. Во епизодата наречена “Пост Хок“, при близу крајот на последната сезона, Баг исчезнува без трага, на големо вчудивидување од страна на неговите колеги. Д-р Мејси врши испитувања и дознава дека Баг е држан incommunicado од страна на Одделот за домашна безбеднос, под сомнение дека Баг е терорис. Тој конечно е ослободен по испитивање (не е видено) кое вклучувало мачење со посипување на вода врз него, и тој е оставен длабоко потресен од тоа искуство. • Лили Лебовски (Kathryn Hahn) ( Сезона 1 Епизода 2-8 со периодично појавување, Сезона 1 Епизода 9-Сезона 6 како константна улога); советник за ожалостени со добро срце кој работи во канцеларијата за медицински истражувања. Лили и Герет беа романтично инволвирани, но нивната развивачка врска заврши кога Герет и се врати на својата поранешна сопруга за кратко време. Од тогаш па наваму тие останаа пријатели. Како што минуваше сезона 2, Лили изгледање како да го преболува Герет само за да се сврти кон Баг. Само колку за да се искомплицираат работите (за Баг-кој сè уште има чувства кон Лили) нечувствителниот детектив Мат Сили се обидува да ја освои Лили (во негои моменти изгледаше и дека успева во тоа). Мајката на Лили умира во април 2005 откако ја прекази кола. Баг мислеше дека Лили е посвоена бидејќи нејзината крвна група се разликуваше од онаа на нејзината скоро почината мајка. Герет скоро откри дека за жената сметаше дека и е мајка е всушност нејзината тетка. Во “Мистериозни Начини“ таа се помири со тоа и ја прифати понудата за брак од страна на нејзиното момче. Таа потоа го откажа венчавањето (затоа што сфати дека имачувства кон Баг). Бргу потоа, Лили дознава дека носи дете од Џефри, Медлен. На крајот на сезона 6, таа се вселува кај Баг, по неговата понуда таа и бебето да живеат со него. • Д-р Најџел Таунсенд (Steve Valentine) (Сезона 1 Епизода 1-9 како пероидична улога, Сезона 1 Епизода 10-Сезона 6 како константна улога), досетлив британски криминолог, член на левицата и со амбициозен приватен живот. Тој тврди дека сака девојки (“Копач“), и дека имал девојка (“Не ме заборавај“), но сепак има шпекулации дека тој можеби е бисексуалец. Често познат по неговиот црн хумор и познавањето на се од кафе до текстил. Најџел побегнал од Кралската Морнарица каде што бил офицер за противобавестување. За Најџел се смета дека има чувства кон Џордан, затоа што секагаш го извршува она што таа го сака и покрај можноста дека може да ја загуби работата како последица на тоа. Тој не зборува со својот татко, кој сè уште живее во Англија, сè до некое време пред епизодата “Убиство на улицата Морг“, во која и спомнува на Џордан дека му е мило шо пак стапил во контакт со својот татко и жали зошто не одржувал контакт со него толку долго време. Како и да е, дносот помеѓу него и неговиот татко продолжува да е разнишан. Во една епизода на почетокот на серијата беше споменато дека тој има тетоважа од Бети Буп (Betty Boop) на левиот задник, но ова подоцна не беше ниту потврдено ниту негирано. Тој е познат по неговата техничка вештина, и неговата употреба на комјутер често води до важни докази. • Детектив Вуди Хојт (Jerry O'Connell) (Сезона 1-3 како периодична улога, 4-6 како константна) -полициски детектив од Висконсин кој често работи со Џордан на нејзините случаи. Тој е познат и по тоа дека негува чувства кон Џордан, која одбива, и повеќе сака пријателство мислејќи дека така е побезбедно. На роденденот на Џордан (“Ти прегрната“, Сезона 4), Вуди и даде дијамантски прстен, гест, кој според Најџел, покажува дека Вуди сака нешто повеќе во нивната врска, но Џордан го одби прстенот. За првпат се појави во епизодата “Погрешно место, погрешно време“, и остана во серијата од сезона 4. Во последната епизода од сезона 4(“Скокни Турни Падни“), Вуди беше ранет од страна на убиец на полицајци и за малку ќе умреше во болницата, случка која ја натера Џордан да ја признае нејзината љубов. Многу обожаватели го сметаат ова како голем чекор во вистинската насока за нивната врска, но опоравувачкиот Вуди ја одби, верувајќи дека нејзината изјава за романтични чувства се поттикнати од сожалување. Кога поради случај отиде во Лас Вегас, тој започна кокетна врска со Сем Маркез (од слична ТВ серија Лас Вегас). Според настанот кој се случи во епизодата “Историја на Виолони“ од сезона 4 на Лас Вегас , врската изгледаше дека е прекината иако тој беше поканет од Сем да присуствува на венчавката на Делинда Делајн. Тој има помал брат, Калвин( кој го игра вистинскиот помал брат на О’Конел, Charlie O'Connell), зависник од алкохол и дрога кој секогаш запаѓа во неволји. • Макс Кавано (Ken Howard) (Сезона 1-3, периодична во сезона 4); татко на Џордан, поранешен полицаец кој станал сопственик на бар, и исчезна на крајот на сезона 3, а повтрно се појави во епизодата “Се случи една ноќ“. Појавувањето на Кен Хоуард во серијата се смени од константна улога во појавување како ѕвезда. • Д-р Треј Сандерс (Mahershalalhashbaz Ali) (Сезона 1)- повеќе конзервативен медицински истражувач кој работи со дозвола, и ја напушти серијата по првата сезона. Иако неговото заминување не беше објаснето, се претпоставуваше дека неговата дозвола или е истечена или ја завршил, и едноставно заминал на друга работа. • Д-р Елејн Дишан (Lorraine Toussaint) (Сезона 2)- медицински истражувач кој се приклучи на тимот во сезона 2, често се удараше со глава со Џордан и Герет, и се појави дека таа била таму за да го преземе управувањето на Иследничката канцеларија од Мејси. Конечно по развивање на добар однос со тимот, таа умре од Ешерихиа Коли во епизодата “Совршена Олуја“, откако му го спаси животот на Петер. • Д-р Петер Винслоу (Ivan Sergei) (Сезона 1 една епизода-Сезона 2 периодочно, Сезона 3 константна улога) –медицински истражувач, зависник на дрога кој се лечи. Тој се појави во сезони 2 и 3 и едноставно исчезна без објаснување. Наџел го покрива Петер земајќи ја неговата смена на тенол лед. • Детектив Талула “Лу“ Симонс (Leslie Bibb) (Сезона 5 редовна; Сезона 6 периодична)- за првпат се појавува во сезона 5, кога и беше назначено да работи со детектив Хојт на некои психолошки работи на кои тој налетува за време на неговата полициска работа. Оттогаш, Лу станува чест соработник со канцеларијата на МИ на случаи гради врска со Хојт; не е познато како се справуваше во далечната врска на Вуди со Сем Маркез. Во епизодата “33 Куршуми“ (6x03), таа беше умре откако беше застрелана за време на Бостонско безредие. Периодични улоги • Јавен обвиниел Рене Валкот (Susan Gibney)- јавнен обвиниел кој постојано доаѓа во кнфликт со Џордан. Таа беше во романтична врска со Герет Мејси, но тоа заврши кога таа имаше афера со нејзиниот поранешен сопруг и остана бремена (кое се совпаѓаше со бременоста во реалниот живот на Гибни). Потоа се врати во сезона 4. • Детектив Мет Сили (David Monahan) – некаков детектив женомразач кој е син на новинарско влијателно лице. Тој има тенденција да е нечувствителен и да не мисли пред да зборува, постојано нервирајќи ги личностите во серијата. Тој покажа посебен интерес за Лили Лебовски, и врската беше колебливо истражена, но Сили се помалку и помалку се појавуваше во сезона 5, како што растеше врската на Лили со Брендау( кое се совпаѓаше со друг проект на кој Монахан работеше). • Доктор Ховард Стилс (Wallace Shawn) – постојаниот психијатар кој го проверуваше менталното здравје на сите од време на време (обично еднаш во сезона), особено она на Џордан. Тој флертуваше со Џордан, но изгледаше дека ја разбираше нејзината посветеност и занемарувачки проблеми многу добро, и е екстремно нежен кога ја советува. • Детектив Роз Фрамус (Sandra Bernhard) - неодамнешно додадена на списокот на периодичните улоги. Таа го нарекува Баг “Баглс“, што Баг го мрзи, и често го задева “Експедиторче“ и затоа што претходно имал “Уши на Спок“. • Еми (Emy Coligado) – работи како асистент во канцеларијата за медицински истражувања. Еми се има појавено во преку 20 епизоди во серијата, започнувајќи со “Роден да бега“, четвртата епизода од прва сезона. • Џефри Брандау (Ethan Sandler) - нов член (од сезона 5) во канцеларијата на јавниот обвинител кој започнува врска со Лили, создавајќи љубовен триаголник на начини помеѓу нив двајца и Баг. Лили го остава пред олтарот кога сфака дека е вљубена во Баг. Тој повторно ја бара за жена кога дознава дека таа е бремена со неговата ќерка, Мадлен, но таа одбива. • Кејт Свицер (Brooke Smith) – нов медицински истражувач, и последниот од долгата линија на антагонисти за да се приклучат на остатокот од тимот во мртвачницата. Иако таа има научено да работи подобро со колегите, нејзиниот однос со персоналот, особено со Џордан и Герет останува затегнат до крај. Иако тие имаат тенденција да се нервираат до крај, таа понекогаш исгледа како да чувствува нешто за Најџел. Таа има Денди Динмонт териер кој се вика Бинки, и често се заканува дека ќе го храно со човекови бубрези. • Џејмс Хортон (Michael T. Weiss) – Џејмс е полубратот на Џордан. Тој е шест години постар од Џордан. Нивната мајка имала афера со друг полицаец- Детектив Малден. Макс се одрекол од Џејмс, и Џејмс станал криминалец- неговите отпечатоци се најдени на местото на убиството на мајката на Џордан. Тој се смета за мртов откако скокнал во реката Чарлстон, иако негото тело никогаш не беше пронајдено. • Д-р Деван Меквајар (Jennifer Finnigan) (периодична улога)- постојан патолог кој се појави во 10 епизоди, вклучувајќи и една во која Џордан не се појавуваше. Иако таа и Џордан често се караа и оставаа впечаток дека не се сакаат, Деван ја сметаше Џордан за нејзина пријателка. Деван само што започнуваше да гради блиска врско со Вуди кога загина со авионска несреќа помеѓу Вашингтон и Бостон во епизодата “Оган од Небото“. • Детектив Ени Капра (Arija Bareikis) (периодична улога) – жена детектив која му беше партнер на Вуди во сезона 3. • Аби Мејси (Alex McKenna) (периодична улога) – ќерка на д-р Герет Мејси, која стана зависник на хероин по отпишувањето од колеџ и сплеткувањето со дилер на хероин. • Д-р Сидни Трумејн (Eugene Byrd) (периодична улога) - нов медицински истражувач кој се судри со Баг за преземањето на моќта. Сидни исто така исчезна по отворањето на сезона 5 “Нема место како дома II“. Како Петер претходно, неговото име е споменато, доведувајќи до заклучок дека тој сè уште работи, иако невиден, во мртвачницата. • Џ.Д. Полак (Charles Mesure) (периодична улога)- понекогаш добар репортер кој излегуваше со Џордан на почетокот на сезона 5. Нивната врска, која на почетокот повеќе беше сексуална, стана доволно сериозна за да Џ.Д. ја запроси, но работите се откажаа откако Џордан спиеше со Вуди во епизодата “Не ме сака“. Џ.Д. беше пронајден мртов на крајот на сезона 5. • Вилијам Ајверс (Jeffrey Donovan) (периодична улога) –повлечен шармантен адвокат најмен во сезона 6 од страна на канцеларијата на гувернерот за да истражи однесувањето доведено во прашање во мртвачницата, насочувајќи се кон Мејси, иако и Џордан беше кратко потенцијален осомничен. За разочарување тој не наоѓа ништо погрешно и подоцна се стреми кон тековното трошење на мртвачницата како отворена врата за голема катастрофа, наметнувајќи нов, строг буџет со кој во мртвачницата недостасува од многу потребната опрема. Загубата предизвикува многу проблеми во два важни случаи ( Ноќта на живите мртовци (6x06) и особено во Изолација (6x08)), кое подоцна резултираше со отповикување на буџетот и заминувањето на Ајверс. Тој на кратко се враќа во Мртво Повторно (6x15) , здружувајќи се со Џордан кога жена за која се смета дека е мртва, од случај кога Ајверс бил истражен адвокат 6 години претходно, некако се појавува мртва во мртвачницата. • Детектив Лоис Карвер (Amy Aquino) –не-бесмислена детективка која се појавува во сезона 1. Не се појавува толку често во сезона 2, воопшто не е видена во сезона 3, и се појавува во само две епизоди од сезона 4 (“Веќе Минато“ и “Потребни Ризици“). • Детектив Еди Винслоу (DW Moffet) ( Сезона 1) –Овој детектов за првпат се појавува на почетокот на сезона 1, и со сигурност се знае дека имаше тензија помеѓу него и Џордан. Постепено дознаваме и зошто-Винслоу бил последниот партнер во полицијата на Макс Кавано, кој го ’издал’ што довело Макс да биде избркан од полицијата. На крај и Макс и Џордан се помируваат со Еди, и тој добива силна улога . Тогаш тој завршува кон крајот на сезона 1. Помали улоги • Јавен обвинител Џеј Мајерс (Brian Stokes Mitchell) - извршен адвокат со кој Џордан се сплеткува кратко во сезона 1. Тој за првпат се појавува во “За Хери со љубов и беда“ (1х19) во барот на Макс кога Џордан го преипитува својот љубовен живот и започнува (претежно) сексуална врска со него, без да го знае неговото име ниту кој е тој (и обратно) сè додека Џордан (како сведок) не биде испрашувана од него на суд. Тој повторно се појавува во “Некој на кој можеш да сметаш“ (1х21), кога тој доаѓа кај Џордан за помош со гонењето на 14 годишно девојче кое ја убило својата мајка. • Херман Рединг (Jack Laufer) – институционализиран троен убиец кој тврди дека знае кој ја убил Емили Кавано, и покрај фактот дека Емили заминала одамна од болницата пред тој да биде преместен. Рединг оставал доказ по доказ за Емили на Џордан во “Тајни & Лаги, 1“(1х22), додека истражува серија убиства наместени да изгледаат како самоубиство, вклучувајќи и писмо со истиот фантомски отпечаток најден оригиналното истажување. Тој подочна престанува да молчи (по 10 години) за да направи договор со Џордан. Да го извлече од таму и да ја докаже неговата невиност во замена за она што Џордан го сака од него. • Детектив Луиза Сантана (Camille Guaty) – истакнат детектив во одделот на бостонската полиција кој се појавува во епизодата “Сина месечина“ и повторно кратко во “Семејна афера“. Се претпоставува дека е сè уште во полицијата. • Оливер Тајтлмен (Brian Kimmet)- самозамислен форензички продиџи кој се фасцинира себеси со создавањето на совршено убиство и начини на обработка на убиства за да ги измами истражувачите. Тој има невообичаена обсесија за да го победи д-р Мејси во неговата сопствена игра. Оливер се појавува во епизодата “Ѓаволот можеби се грижи“ и “Нема место како дома II“. • Калвин “Кал“ Хојт (Charlie O'Connell) - помалиот брат на Вуди. Тој за првпат се појавува во “Поделба на зајдисонце“ нуспродуктна епизода (2х20). Кал повторно е претставен во на половина на сезона 4, со позадина која го прикажува како многу шармантен, но еднакво проблематичен млад човек со историја на употреба на дрога, покрај другото, често го насадува Вуди со одговорноста. Кал не толку случано се појавува во “Кожа и Коска“ (4х16), толкму кога масивна гробница полна со гангстери е откриена. • Арлен Лебовски (Lesley Ann Warren) - мајката на Лили која ја посвоила. Таа прва пат се појавува во “Не гледај назад“ (2х08), како што е очигледно дека таа и Лили го немаат најдобриот однос. Арлен поворно се појавува во “Менувачницата на Локард“ (4х17), посетувајќи ја Лили уште еднаш, но тоа трае кратко откако Лили и наредува да се тргне од нејзиниот живот и мигови подоцна, таа е смртно погодена во престрелка. Како резултат на тоа, Лили врти нов лист, дури барајќи од правниот систем да се осигура дека жената која ја погодила Арлен, жена која верувала дека таа е љубовница на нејзинио маж, добие правдина. • Детектив Елиот Чендлер (Boris Kodjoe)- нов детектив кој се појавува во две епизоди во сезона 6. Појавувања во серијата • Gregory Jbara како Стен Бенедикт во сезона 2, епизода 2, “Бомбите пуштени“. • Josh Duhamel и Molly Sims како Дени и Делинда во епизодата од Лас Вегас вкрстување, сезона 6, епизода 4 “Луда мала работа наречена Љубов“. Продукција Поминувајќи ја Џордан е создадена од Тим Кринг и е продуцирана од Tailwind Productions во соработка со NBC Universal. пејач-композитор дуото Wendy and Lisa ја ја изведоа музиката за серијата. Кавалите и свирките на Eric Rigler можат да се слушнат во повеќе епизоди. Научните аспекти на серијата се споредливи со ЦСИ:Истрага на Место на Злостор, но доаѓаат со рок&рол сензибилност која се должи на Џордановите психолошки Олуја и Нагон. Серијата е исто така помалку графичка од ЦСИ сериите, и е повеќе карактерна. Во првата сезона, Хенеси беше единствениот член на екипата кој е прикажан во отворачките заслуги, што го истакна средувањето на Eric Rigler на традиционална ирска песна “ Мојата љубов е во Америка“ (Макара втор дел: Мојата љубов е во Америка3 од цд-то “Пат“ на Bad Haggis.) Почнувајќи од втората сезона, серијата присвои повеќе клинички заслуги каде сите главни улоги беа претставени, заедно со отворачка тема која е повеќе рок а помалку звучи на ирска тема. Поминувајќи ја Џордан е сместена во истиот фантастички универзум како и сличната серија Las Vegas од НБЦ. Во сезона 4 епизода “Што се случува во Вегас умира во Бостон“, случај ги води Вуди И Џордан во Лас Вегас , каде шо Вуди станува добро запознаен со домаќинот на казиното Монтесито, Сем Маркез (Vanessa Marcil). Тие едно време одржуваа врска на далечина, О’Конел се појави во пет епизоди на Лас Вегас а Ванеса Марчил се појави како Сем во две епизоди на Поминувајќи ја Џордан. Емитување Премиерата на Поминувајќи ја Џордан беше во 2001 година на НБЦ; првично средено да дебитира на 11 септември, но нејзиното емитување беше поместено поради терористичкиот напад на тој датум. Се емитуваше во понеделник, петок и сабота, емитувањето датираше низ 2005-2006 сезона. Серијата паузираше во 2003-2004 сезона поради бременоста во приватниот живот на Хенеси. Серијата повторно се снимаше на 9 март 2004 со скратена сезона од 13 епизоди. Крајната линија на заплетот од крајот на сезона два беше преместено во нова епизода, во која имаше смешен подзаплет Заден прозор , 1954 година од Alfred Hitchcock. Преминувачката епизода од Лас Вегас во која екипата на Поминувајќи ја Џордан се појавува се емитуваше на 17 ноември 2006 иако НБЦ не емитуваше нови епизоди од Поминувајќи ја Џордан есента во 2006 година. Првично, шестата сезона требаше да се појави во недела навечер по завршетокот на фудбалската сезона во јануари, но беше преместена за 20 октомври 2006 година и да биде во петок навечер а Медиум е преместена за недела навечер по фудбалот. Треба да се емитува во 20 часот Источно/Тихоокеанско време а 19 часот по Централно време, но НБЦ одлучи да одбегде емитување на сценариско програми во тоа време. Премиерата на сезоната беше поместена поради 1против 100, шоу кое го водеше Боб Сагет. Премиерата на сезоната се емитуваше на 17 јануари 2007 во 22 часот по Источно/ Тихоокеанско време а 21 часот по Централното. Почнувајќи од 7 март 2007, серијата се помести во ново време, среда 21/20Ц. Организација НБЦ се обиде да ја организира Поминувајќи ја Џордан за време на втората сезон. Репризи често се покажуваат на A&E во САД и Канада. Откажување Првично, финалето на шестата сезона беше промовирано како расплет. Авионска несреќа која ќе ги остави сите главни личности (со исклучок на Лили) во неволја на врв на планина со малку надеж дека ќе бидат пронајдени, беше најавено дека ќе заврши без решение, како што приказната ќе се подигне почетокот на наредната сезона. Но кога, НБЦ одлучи против обновувањето на Поминувајќи ја Џордан на седма година, обожавателите беа доведени до нов крај. Медицинскиот истражувач Џордан конечно му се спротивстави на својот страв од отворање на своите чувства кон Вуди и конечно ја призна својата љубов. Понатаму, сите личности беа спасени во крајните моменти од серијата. Крајот доведе до основа за гласини дека продуцентите снимиле два краја за финалето: еден во случај да серијата продолжи , и друг во случај да не продолжува. Серијата е откажана на 14 мај 2007, два дена пред да се емитува финалната епизода на сезона 6. t4m3am8bqcy6m34335asqs713xlruyr 0 493132 5611892 4725661 2026-08-20T09:45:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611892 wikitext text/x-wiki {{Поврзано|Црква Свети Ѓорѓи (појаснување)}} {{Инфокутија Верски објект |building_name=Црква Свети Ѓорѓи <br />Bete Giyorgis |image=Lalibela, san giorgio, esterno 24.jpg |caption= |location=[[Лалибела]], [[Етиопија]] |geo= {{coord|12|01|53.85|N|39|02|28.13|E|type:landmark|format=dms|display=title}} |religious_affiliation=[[христијанство]] |district= |consecration_year= [[13 век]] |status= |leadership=[[Етиопска православна црква]] |website= |architect= |architecture_type=[[црква]], |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length= |width= 25 |width_nave=25 |height_max=30 |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Црквата Свети Ѓорѓија''' ([[Амхарски јазик|амхарски]]: ''Bete Giyorgis''? или ''Бет Георгис'') е монолитен храм кој се наоѓа во [[Лалибела]], [[Етиопија]]. Христијанскиот храм бил изграден во текот на [[13 век]]. Овој храм бил изграден најдоцна од единаесетте цркви во областа, па честопати се нарекува и како Осмо светско чудо.<ref name="tzuchi">{{Наведена мрежна страница | publisher=Tzu Chi Foundation | title=Lalibela:The Eighth Wonder of the World | url=http://taipei.tzuchi.org.tw/tzquart/2000fa/qf3.htm | accessdate=10 November 2006 | df=dmy | archive-date=2013-01-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121073219/http://taipei.tzuchi.org.tw/tzquart/2000fa/qf3.htm | url-status=dead }}</ref>. Неговите димензии се 25 x 25 x 30 метри<ref name="sacred">{{Наведена мрежна страница | publisher=Sacred Destinations | title=Rock-Hewn Churches of Lalibela | url=http://www.sacred-destinations.com/ethiopia/lalibela.htm | accessdate=10 November 2006 | df=dmy | archive-date=2007-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070222154141/http://www.sacred-destinations.com/ethiopia/lalibela.htm | url-status=dead }}</ref>. Црквата е посветена на [[Свети Ѓорѓија]], покровител на Етиопија. == Историја == Според етиопските преданија, оваа црква била изградена во времето кога кралот [[Гебре Мескел Лалибела]] од династија [[Загве]], која на власт во земјата дошла во почетокот на [[10 век]]. Во текот на неговото владеење, неговите соперници постојано се обидувале да ја заземат неговата власт, па се обидиле и да го отрујат. Самиот крал побарал помош од Етиопската православна црква. Тој слушнал гласини од страна на Свети Георги и [[Господ]]<ref name="GIS">{{Наведена мрежна страница | publisher=GIS Development | title=The recording of Bet Giorgis | url=http://www.gisdevelopment.net/application/archaeology/general/archg0012pf.htm | accessdate=10 November 2006 | df=dmy}}</ref><ref name="Diplomatist">{{Наведена мрежна страница | publisher=L.B. Associates (Pvt) Limited | title=Ethiopia | url=http://www.diplomatist.com/page/ethiopia.htm | accessdate=10 November 2006 | df=dmy | archive-date=2013-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130301031906/http://www.diplomatist.com/page/ethiopia.htm | url-status=dead }}</ref> i [[Bog]]<ref name="tzuchi" />, кои говориле дела самиот крал бил задолжен да го изгради вториот [[Ерусалим]], бидејќи вистинскиот се наоѓал во рацете на [[муслимани]]те. Според некои извори, самиот крал бил во [[Света Земја|Светата Земја]], и бил инспириран од тоа што го видел. Сепак, при изградба на комплексот од цркви, тој во никој случај не се обидел да наметне некоја копија од блискоисточните храмови<ref>[http://www.sacred-destinations.com/ethiopia/lalibela www.sacred-destinations.com]</ref>. Првите жители од [[Европа]] кои го посетиле комплексот биле [[Португалци]]те во текот на [[16 век]]. Се вели дека кога португалскиот капетан кога ги известил властите на Португалија за убавината на храмот, тие едноставно не можеле да поверуваат дека е можно да постоат такви градби во [[Африка]]. == Опис == Црвата се наоѓа на определена далечина од останатите цркви во целиот комплекс. Таа се наоѓа во длабок ров, чија основа наликува на крст. Нејините невообичаени прозорци наликуваат на оние од катедралата во [[Аксум]]. Во нејзината внатрешност се наоѓа стенопис од Свети Ѓорги, како убива змеј. Сите цркви се меѓусебно поврзани со подземно тунели. == Црквата денес == Денеска оваа црква припаѓа на [[Етиопска православна црква|Етиопската православна црква]]. Објектот е вклучен во списокот на светско наследство на УНЕСКО<ref name="UNESCO">{{Наведена мрежна страница | publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization | title=Rock-Hewn Churches, Lalibela | url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=18 | accessdate=10 November 2006 | df=dmy}}</ref> . Комплексот денеска е еден од најголемите туристички атракции во земјата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Bete Giyorgis}} * [http://www.galenfrysinger.com/lalibela_ethiopia.htm Фотографии од целиот комплекс на цркви] * [http://www.sacred-destinations.com/ethiopia/lalibela-photos/index.html Фотографии од градот и црквата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060916073726/http://www.sacred-destinations.com/ethiopia/lalibela-photos/index.html |date=2006-09-16 }} {{DEFAULTSORT:Ѓорѓи}} [[Категорија:Цркви од 13 век]] [[Категорија:Цркви во Етиопија]] [[Категорија:Цркви на Етиопската православна црква]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи|л]] lgcshoy4uii8nogj3y5swanwvf8cf63 0 576954 5611935 5595219 2026-08-20T10:27:39Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611935 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = الخلافة الراشدة | conventional_long_name = Праведен Калифат | common_name = Праведен Калифат | government_type = [[Калифат]] | event_start= | year_start = 632 | date_start = 8 јуни | event_end = [[Прва Фитна]] | date_end = 28 јули | year_end = 661 | p1 = Мухамед во Медина | p2 = Византија | p3 = сасанидско Црство | p4 = Егзархат на Африка | p5 = Пред-исламска Арабија | s1 = Омејадски Калифат | image_map = Mohammad adil-Rashidun-empire-at-its-peak-close.PNG | image_map_caption= Праведен Калифат достигна најголема мера под калифот [[Осман]], во 654 година. | title_leader = [[Калиф]] | leader1 = [[Абу Бакр]] {{прв|(first)}} | year_leader1 = 632–634 | leader2 = [[Омар]] | year_leader2 = 634–644 | leader3 = [[Осман]] | year_leader3 = 644–656 | leader4 = [[Али]] | year_leader4 = 656–661 | leader5 = [[Хасан ибн Али|Праведен Калифат]] {{small|(последен)}}{{efn|Хасан останал калиф шест месеци и [[Мухамед]] предвидел дека „калифатот по мене ќе трае триесет години. Потоа ќе биде основано кралство.“<ref>[[Sunan Abu Dawud|Abu Dawud]], Kitaab us-Sunnah, Chapter on the Khulafaa, Hadith no. 4647</ref> And those six months of Hasan ibn Ali is included in caliphate.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=i1ZHCwAAQBAJ&q=%D8%AE%D8%A7%D9%85%D8%B3+%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86+%D8%A8%D9%86+%D8%B9%D9%84%D9%89&pg=PT69|title=من أعلام السلف – ج 1|first=أحمد|last=فريد|authorlink=:ar:أحمد فريد|publisher=IslamKotob|via=Google Books}}</ref>}} | year_leader5 = 661–661 | capital = [[Медина]] (632–656)<br>[[Куфа]] (656–661) | common_languages = [[Класичен арапски јазик]] | religion = [[ислам]] | currency = [[динар]] <br> [[дирхам]] | stat_year1 = 655 | ref_area1 = <ref>{{наведено списание|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=495|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|authorlink=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 6400000 | footnotes = [[Амир ел-Муминин]] ({{јаз|ar|{{nastaliq|أمير المؤمنين}}}}), [[калиф]] ({{јаз|ar|{{Nastaliq|خليفة}}}}) | p6 = Гасаниди |image_flag=Black_flag.svg}} '''Праведен Калифат''' ({{ArB|{{nastaliq|اَلْخِلَافَةُ ٱلرَّاشِدَةُ}}}}, ''{{Трансл|ar|al-Khilāfah ar-Rāšidah}}'') — првиот од четирите најголеми калифати основани по смртта на исламскиот пророк [[Мухамед]]. Со него управувале првите пет последователни калифи (наследници) на [[Мухамед]] по неговата смрт во 632 година од [[Наша ера|н.е.]] (11 [[Наша ера|г.]] а.е. ) Овие калифи се колективно познати во сунитскиот ислам како ''рашидун'', или „правилно водени“ калифи ( {{Јаз|ar|{{nastaliq|اَلْخُلَفَاءُ ٱلرَّاشِدُونَ}}}} ''{{Трансл|ar|al-Khulafāʾ ar-Rāšidūn}}'' ). Овој термин не е широко користен во [[Шиизам|шиитскиот ислам]] бидејќи шиитските муслимани не го сметаат владеењето на првите три калифи за легитимно.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9A2X9fB6NOEC&pg=PA5|title=Caliph and Caliphate: Oxford Bibliographies Online Research Guide|last=Sowerwine|first=James E.|date=May 2010|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=9780199806003|location=|pages=5|language=en}}</ref> Праведниот Калифат се одликува со дваесет и петгодишен период на брза [[Муслимански освојувања|воена експанзија]], проследен со петгодишен период на внатрешни судири. Силите на Праведниот Калифат на својот врв броеле повеќе од 100.000 луѓе. До 650-тите години, калифатот покрај [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]], го потчинил [[Левант]], [[Закавказје]] на север; [[Северна Африка]] и [[Египет]] до денешен [[Тунис]] на запад; и [[Иранска Висорамнина]] до делови од [[Средна Азија]] и [[Јужна Азија]] на исток. Калифатот настанал како резултат на смртта на [[Мухамед]] во [[632]] година од новата ера и последователната дебата за наследството на неговото раководство. [[Абу Бакр]], близок придружник на Мухамед од кланот Бану Тејм, бил избран за прв водач на Праведниот Калифат и започнал со [[Муслимански освојувања|освојувањето на Арапскиот Полуостров]] . Тој владеел од 632 година до неговата смрт во [[634]] година. Абу Бакр бил наследен од [[Омар]], неговиот назначен наследник од кланот Бану Ади, кој го продолжил [[Исламско освојување на Персија|освојувањето на Персија]], што на крајот довело до пад на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во 651 година. [[Омар]] бил убиен во 644 година <ref>''Modern reformist thought in the Muslim world''. By Mazheruddin Siddiqi, Adam Publishers & Distributors, p. 147</ref> а го наследил [[Утман]], кого го избрал комитет од шест лица, организиран од Омар. Под Утман започнало освојувањето на Ерменија, Фарс и Хорасан.<ref name="middle east">{{Наведена книга|title=The Middle East: A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|last=Ochsenweld|first=William|last2=Fisher|first2=Sydney Nettleton|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-07-244233-5|edition=6|location=New York|author-link2=Sydney Nettleton Fisher}}</ref> Утман бил убиен во 656 година <ref name="The Murder of the Caliph 'Uthman">{{Наведено списание|last=Hinds|first=Martin|date=October 1972|title=The Murder of the Caliph 'Uthman|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1972-10_3_4/page/457|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=3|issue=4|page=457|doi=10.1017/S0020743800025216}}</ref> и бил наследен од Али, кој претседавал со граѓанската војна позната како Прва Фитна (656–661). Војната се водеела првенствено меѓу оние кои го поддржувале братучедот на Утман и гувернер на Левант, [[Муавија I]] и оние кои го поддржувале калифот Али. Граѓанската војна трајно ја консолидирала поделбата помеѓу сунитските и шиитските муслимани. Шиитски муслимани веруваат дека Али е првиот законски калиф и имам по Мухамед.<ref name="Triana 159">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=VC4lDwAAQBAJ&pg=PA159|title=Managing Diversity in Organizations: A Global Perspective|last=Triana|first=María|date=2017-03-31|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781317423683|location=|pages=159|language=en}}</ref> Трета фракција во војната го поддржа гувернерот на Египет, Амр ибн ел-Ас . Војната била решена во полза на фракцијата Муавија, која го воспоставила [[Омејадски Калифат|Омејадскиот Калифат]] во [[661]] година. == Потекло == [[Податотека:Rashidun_Caliphate_(greatest_extent).svg|мини|Праведниот Калифат]] По смртта на [[Мухамед]] во 632 г. н.е., неговите придружници од [[Медина]] дебатирале кој од нив треба да го наследи во водењето на работите на муслиманите, додека семејството на Мухамед било зафатено со неговиот погреб. [[Омар]] и Абу Убаидах ибн ел-Џарах заложиле за лојалност кон [[Абу Бакр]], а наскоро кон оваа лојалност се придружиле и Ансарите и Курајшите. Абу Бакр така станал првиот калиф ( {{Јаз|ar|خَـلِـيْـفَـةُ رَسُـوْلِ اللهِ}} , „наследник на Божјиот Пратеник“) и започнал кампањи за пропагирање на [[ислам]]от. Прво, тој морал да ги покори арапските племиња кои тврделе дека иако ветиле верност кон [[Мухамед]] и го прифатиле исламот, тие не му должеле ништо на Абу Бакр. Како калиф, Абу Бакр не бил монарх и никогаш не користел таква титула; ниту некој од неговите тројца наследници. Наместо тоа, нивниот избор и раководство се засновало на [[Меритократија|заслуги]].<ref>{{Наведена книга|title=Indonesia, Islam, and Democracy: Dynamics in a Global Context|url=https://archive.org/details/indonesiaislamde0000azra|last=Azyumardi Azra|date=2006|publisher=[[Equinox Publishing (London)]]|isbn=9789799988812|page=[https://archive.org/details/indonesiaislamde0000azra/page/9 9]}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Understanding Islam: The First Ten Steps|last=C. T. R. Hewer|last2=Allan Anderson|date=2006|publisher=Hymns Ancient and Modern Ltd|isbn=9780334040323|edition=illustrated|page=37}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Global Studies|date=9 Mar 2012|publisher=SAGE Publications|isbn=9781412994224|editor-last=Anheier|editor-first=Helmut K.|page=151|editor-last2=Juergensmeyer|editor-first2=Mark}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/islam0000alko|title=Islam|last=Claire Alkouatli|date=2007|publisher=Marshall Cavendish|isbn=9780761421207|edition=illustrated, annotated|page=[https://archive.org/details/islam0000alko/page/44 44]|url-access=registration}}</ref> Забележително, според сунитите, сите четири праведни калифи биле поврзани со Мухамед преку брак, биле рано прифатени во исламот,<ref>Catharina Raudvere, ''Islam: An Introduction'' (I.B.Tauris, 2015), 51–54.</ref> биле меѓу десетте на кои им било ветено рај, биле најблиски придружници и често биле многу фалени од Мухамед и им било давано улоги на водство во рамките на муслиманската заедница која била во зачеток. Според сунитските муслимани, поимот Рашидунски Калифат потекнува од познат <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9781851684977|title=The first Muslims: history and memory|last=Asma Afsaruddin|date=2008|publisher=Oneworld|page=[https://archive.org/details/isbn_9781851684977/page/55 55]|url-access=registration}}</ref> хадис на Мухамед, каде што претскажал дека калифатот после него ќе трае 30 години <ref>{{Наведена книга|title=Muslim Nationhood in India: Perceptions of Seven Eminent Thinkers|last=Safia Amir|date=2000|publisher=Kanishka Publishers, Distributors|isbn=9788173913358|page=173}}</ref> (должина на Праведниот Калифат) и потоа ќе биде претворено во царство.<ref>{{Наведена книга|title=Medieval Islamic Historiography: Remembering Rebellion|last=Heather N. Keaney|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781134081066|location=Sira: Companion- versus Caliph-Oriented History|quote=He also foretold that there would be a caliphate for thirty years (the length of the Rashidun Caliphate) that would be followed by kingship.}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb|last2=Johannes Hendrik Kramers|last3=Bernard Lewis|last4=Charles Pellat|last5=Joseph Schacht|date=1970|title=The Encyclopaedia of Islam|journal=The Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill|volume=3 (Parts 57–58)|page=1164}}</ref> Понатаму, според другите хадиси во Сунан Абу Давуд и Муснад Ахмад ибн Ханбал, кон крајот на времето, Калифатот со правилен водич ќе биде обновен уште еднаш од Бога.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aqidah.com/creed/articles/kyvik-the-khilaafah-lasted-for-30-years-then-there-was-kingship.cfm|title=The Khilaafah Lasted for 30 Years Then There Was Kingship Which Allaah Gives To Whomever He Pleases|last=Aqidah.Com|date=December 1, 2009|work=Aqidah.Com|publisher=Aqidah.Com|accessdate=16 August 2014}}</ref> == Историја == === Наследување на Мухамед === Веднаш по смртта на Мухамед, се одржал собир на Ансарите (староседелци од [[Медина]]) во ''Сакифа'' (двор) на кланот Бану Саида.<ref name="FitzpatrickWalkerP3">Coeli Fitzpatrick, Adam Hani Walker ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'' (2014), p. 3</ref> Општо верување во тоа време било дека целта на состанокот е Ансарите да одлучат за нов водач на муслиманската заедница меѓу себе, со намерно исклучување на Мухаџирун (мигранти од [[Мека]]), иако ова подоцна станало предмет на дебата.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/TheSuccessionToMuhammadByWilferdMadelung|title=The Succession to Muhammad|last=Madelung|first=Wilferd|year=1997|page=[https://archive.org/details/TheSuccessionToMuhammadByWilferdMadelung/page/n50 31]}}</ref> Како и да е, [[Абу Бакр]] и [[Омар]], двајцата истакнати придружници на Мухамед, откако дознале за состанокот, се загрижиле за потенцијалниот удар и побрзале на собирот. По пристигнувањето, Абу Бакр им се обратил на собраните луѓе со предупредување дека обидот за избор на водач надвор од сопственото племе на Мухамед, Курејши, најверојатно ќе резултира со несогласување, бидејќи само тие можат да му дадат потребна почит на заедницата. Потоа ги зел за рака Омар и друг придружник, Абу Убаидах ибн ел-Џарах и им ги понудил на Ансарите потенцијални избори. Му се спротивставиле со предлогот Курејште и Ансарите да изберат по еден водач меѓу себе, кој потоа ќе владее заеднички. Ситуацијата се вжештила кога го слушнала овој предлог и започнало со меѓусебна расправија. Омар набрзина ја фатил раката на Абу Бакр и се заколнал на својата верност на последниот, пример што го следеле собраните луѓе.<ref name="MandelungP32">{{Harvard citation text|Madelung|1997|page=32}}</ref> [[Абу Бакр]] бил скоро универзално прифатен како поглавар на муслиманската заедница (со титула Калиф) како резултат на Сакифа, иако тој се соочил со расправии како резултат на брзата природа на настанот. Неколкумина придружници, меѓу кои најистакнат бил Али ибн Аби Талиб, првично одбиле да го признаат неговиот авторитет.<ref name="FitzpatrickWalkerP3"/> Можеби се очекувало од [[Али]] да го преземе водството, бидејќи му бил братучед и зет на Мухамед.<ref>Valerie J. Hoffman, ''The Essentials of Ibadi Islam'' (2012), p. 6</ref> Теологот Ибрахим ел-Нахаи изјавил дека Али имал поддршка и кај Ансарите за неговото наследување, објаснето со роднинските врски што ги споделил со нив. Дали неговата кандидатура за наследство била покрената за време на Сакифа не е познато, иако не е малку веројатно.<ref>{{Harvard citation text|Madelung|1997|page=32-33}}</ref> Абу Бакр подоцна го испратил Омар да се соочи со Али за да ја добие својата верност, што резултирало во караница што можеби вклучува и насилство <ref>{{Harvard citation text|Fitzpatrick, Walker|2014|page=186}}</ref> Сепак, по шест месеци групата склучила мир со Абу Бакр и Али му ја понудил негова слава.<ref>{{Harvard citation text|Fitzpatrick, Walker|2014|page=4}}</ref> === Хронологија === <timeline> ImageSize = width:700 height:60 PlotArea = width:680 height:30 left:10 bottom:20 Colors = id:yellow value:rgb(0.7,0.7,1) # light yellow id:red value:rgb(1,0.7,0.7) # light red id:green value:rgb(0.7,1,0.7) # light green id:blue value:rgb(1,1,0.7) # light blue id:cyan value:rgb(0.7,1,1) # light blue id:purple value:rgb(1,0.7,1) # light purple id:grey value:gray(0.8) # grey Period = from:630 till:665 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:630 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:632 BarData= bar:barre1 PlotData= align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) shift:(0,-5) bar:barre1 from: 632 till: 634 color:orange text:[[Абу Бакр]] from: 634 till: 644 color:yellow text:[[Омар]] from: 644 till: 656 color:blue text:[[Осман ибн Афан]] from: 656 till: 661 color:red text:[[Али ибн Ебу-Талиб|Али]] </timeline><small>(Забележете дека наследувањето на калифот не мора нужно да се случи на првиот ден од новата година.)</small> * [[Податотека:Map_of_expansion_of_Caliphate.svg|лево|мини|[[Муслимански освојувања|Исламски освојувања]] 622–750:{{Легенда|#a1584e|Expansion under Muhammad, 622–632}}]] === Владеењето на Абу Бакр (632–634) === Проблемите се појавиле веднаш по смртта на Мухамед, заканувајќи се на единството и стабилноста на новата заедница и држава. Отпадништвото се проширило на секое племе на [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров,]] со исклучок на луѓето во [[Мека]] и [[Медина]], Бану Такиф во Таиф и Бани Абдул Каис од [[Оман]]. Во некои случаи, цели племиња отпаднале. Другите само го задржале зекатот, данокот на милостина, без формално да го предизвикаат исламот. Многу племенски водачи тврделе за пророштво; некои тоа го направиле за време на животот на Мухамед. Првиот инцидент на отпадништво се водел и заклучувал додека Мухамед сè уште бил жив; претпоставен пророк Асвад Анси станал и ја нападнал Јужна Арабија;<ref>Balazuri: p. 113.</ref> тој бил убиен на [[30 мај]] [[632]] година од гувернерот Фарез од Јемен, персиски муслиман.<ref>Tabari: Vol. 2, p. 467.</ref> Веста за неговата смрт стигнала до [[Медина]] непосредно по смртта на Мухамед. Отпадништвото на ел-Џамама го водел друг претпоставен пророк, Мусајлима,<ref name="Parolin52">Gianluca Paolo Parolin, ''Citizenship in the Arab World: Kin, Religion and Nation-state'' (Amsterdam University Press, 2009), 52.</ref> кој станал пред смртта на Мухамед; други центри на бунтовниците биле во Наџд, Источна Арабија (позната тогаш како ''ел-Бахреин'') и Јужна Арабија (позната како ''ел-Јаман''). Многу племиња тврделе дека му се потчиниле на Мухамед и дека со смртта на Мухамед, нивната верност била прекината. [[Податотека:Tombstone_of_Umar_(r.a)_by_mohammad_adil_rais.JPG|десно|мини| Гробни споменици на халифи: Абу Бакр и Умар (десно), Медина, Кралство Саудиска Арабија]] Абу Бакр соодветно ја испланирал својата стратегија. Тој ја поделил муслиманската војска на неколку корпуси. Најсилниот корпус, и примарна сила на муслиманите, бил корпусот на Халид ибн ел-Валид . Овој корпус бил користен за борба против најмоќната од бунтовничките сили. На другите корпуси им биле дадени области од второстепено значење во кои ќе ги доведат помалку опасните отпаднички племиња на покорност. Планот на Абу Бакр бил прво да ги исчисти [[Неџд]] и Западна Арабија во близина на [[Медина]], потоа да се справи со Малик ибн Нувејра и неговите сили меѓу Неџд и ел-Бахраин и на крај да се концентрира против најопасниот непријател Мусајлима и неговите сојузници во ел-Џамама. По серијата успешни походи, Халид ибн Валид го победил Мусајлима во Битката кај Џамама .<ref>Tabari: Vol. 2, p. 518</ref> Кампањата за отпадништво се водела и завршила во текот на единаесеттата година од [[хиџра]]. Откако биле задрушени востанијата, Абу Бакр започнал војна за освојување. Без разлика дали тој имал намера за целосно империјално освојување, тој, ја активирал историската траекторија што за само неколку кратки децении ќе доведе до една од најголемите царства во историјата. Абу Бакр започнал со [[Ирак]], најбогатата провинција на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]].<ref name="Zarrinkub5-6">''The Arab Conquest of Iran and its Aftermath'', 'Abd Al-Husein Zarrinkub, '''The Cambridge History of Iran''', Volume 4, ed. William Bayne Fisher, Richard Nelson Frye (Cambridge University Press, 1999), 5–6.</ref> Тој го испратил генералот Калид ибн Валид да го нападне [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во 633 година. Потоа, тој исто така испратил четири војски да ја нападнат римската провинција [[Сирија (римска провинција)|Сирија]] <ref>''Battle of Yarmouk River'', Spencer Tucker, ''Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict'' (ABC-CLIO, 2010), 92.</ref> но одлучувачката операција била преземена само кога Халид, по завршувањето на освојувањето на Ирак, бил префрлен на сирискиот фронт во [[634]] година.<ref>''Khalid ibn Walid'', Timothy May, '''Ground Warfare: An International Encyclopedia''', Vol. 1, ed. Stanley Sandler (ABC-CLIO, 2002), 458.</ref> === Наследство на Омар === И покрај првичните резерви на неговите советници, Абу Бакр ја препознал воената и политичката моќ во [[Омар]] и посакал да успее како калиф. Одлуката била запишана во неговиот тестамент, а по смртта на Абу Бакр во 634 година, Омар бил потврден на функцијата. Новиот калиф ја продолжил [[Муслимански освојувања|војната со освојувањата што ја]] започнал неговиот претходник, туркајќи се понатаму во [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]][[Исламско освојување на Персија|Сасанидското Царство]], северно кон [[Муслиманско освојување на Сирија|византиска]] територија и заминал во [[Муслиманско освојување на Египет|Египет]]. Тоа биле региони со големо богатство контролирани од моќни држави, но долгиот судир меѓу Византијците и Персијците ги оставило и двете страни воено исцрпени, а исламските војски лесно надвладеале против нив. До 640 година, тие ја ставиле цела [[Месопотамија]], [[Сирија]] и [[Палестина]] под контрола на Праведниот Калифат; Египет бил освоен до 642 година, а целото [[Сасанидско Царство]] до 643 година. Додека калифатот продолжувал со брзото ширење, Омар ги поставил темелите на политичката структура што можела да го држи заедно. Тој основал Диван, биро за следење на владини работи. Војската била ставена директно под контрола на државата. Клучно, во освоените земји, Омар не барал немуслиманското население да премине во ислам, ниту се обидел да ја централизира владата. Наместо тоа, тој им дозволил на населението да ја задржи своите религија, јазик и обичаи, и тој ја оставил нивната влада релативно недопрена, наметнувајќи само гувернер (''амир'') и финансиски службеник наречен ''амил''. Овие нови места биле составен дел од ефикасната мрежа на оданочување што го финансирало царството. Со обезбедената дарба од освојување, Омар можел да ја поддржи својата вера на материјални начини: на придружниците на Мухамед им биле дадени пензии со кои можеле да живеат, дозволувајќи им да продолжат со религиозни студии и да вршат духовно водство во нивните заедници и пошироко. Омар е запаметен и по воспоставувањето на [[исламскиот календар]]; тој е месечев како арапскиот календар, но потеклото е поставено во 622 година, година на [[хиџра]] кога Мухамед емигрирал во [[Медина]] . Омар бил убиен од персискиот роб Пируз Нахаванди за време на утринската молитва во 644 година.<ref name="عصام محمد شبارو 1995">{{Наведена книга|title=First Islamic Arab State (1 – 41 AH/ 623 – 661 CE)|last=شبارو|first=عصام محمد|publisher=Arab Renaissance House – Beirut, Lebanon|year=1995|series=3|page=370}}</ref><ref name="Madelung1997">{{Наведена книга|title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate|url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made|last=Madelung|first=Wilferd|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-64696-3|ref=harv|author-link=Wilferd Madelung}}</ref> === Изборот на Осман === Пред да умре Омар, тој назначил комитет составен од шест мажи да одлучува за следниот калиф. Сите мажи, како Омар, биле од племето [[Курејши]]. Комитетот ги намалил изборите на двајца: Осман (или Утман) и Али. Али бил од кланот Бану Хашим (истиот клан како Мухамед) од племето Курејши, и тој бил братучед и зет на Мухамед и бил еден од неговите придружници уште од почетокот на неговата мисија. Осман бил од омејадскиот клан на Курејши. Тој бил втор братучед и зет на Мухамед и еден од првите кои го прифатиле исламот. На крајот бил избран [[Осман]]. Осман владеел дванаесет години како калиф. За време на првата половина на неговото владеење, тој станал најпопуларниот калиф меѓу сите негови претходници, додека во подоцнежната половина на неговото владеење наишол на зголемено противење, предводено од Египќаните и се концентрирал околу Али. И покрај внатрешните проблеми, Осман ги продолжил освојувачките војни започнати од Омар. Армијата ја освоила [[Северна Африка]] од [[Византија]] и дури ја нападнала [[Шпанија]], освојувајќи ги крајбрежните области на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], како и островите [[Родос]] и [[Кипар]] Исто така, крајбрежната [[Сицилија]] била нападната во 652 година.<ref>{{Наведување|editor-first=Alexander|editor-last=Kazhdan|editor-link=Alexander Kazhdan|title=Oxford Dictionary of Byzantium|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-504652-6|page=1892}}</ref> Армијата целосно го освоила [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] , а нејзините источни граници се протегале до [[Инд|долната река Инд]] . Најтрајниот проект на Осман била последната компилација на [[Куранот]]. Под негова надлежност биле напишани дијакритичари со арапски букви, така што неродените говорители на арапски јазик лесно можеле да го читаат Куранот без тешкотии. === Опсада на Осман === Откако протестот се претворил во опсада врз неговата куќа, Осман одбил да започне каква било воена акција, со цел да се избегне граѓанска војна меѓу муслиманите и претпочитал да преговара за мирно решение.  По преговорите, демонстрантите се вратиле, но наишле на маж кој ги следел, држејќи наредба да ги погуби, по што демонстрантите се вратиле во домот на Осман, носејќи ја наредбата. Осман се заколнал дека не ја напишал наредбата и дека сака да разговара со демонстрантите. Демонстрантите одговориле со барање тој да се повлече како калиф. Осман одбил и се вратил во својата соба, по што демонстрантите влегле во куќата на Осман и го убиле додека тој го читал [[Куран]]<nowiki/>от.<ref name="عصام محمد شبارو 1995"/><ref name="Madelung1997"/> Подоцна било откриено дека наредбата за убиство на бунтовниците, всушност, не потекнувала од Осман, туку дека таа била дел од заговор за негово соборување.  === Криза и фрагментација === [[Податотека:Muhammad's_widow,_Aisha,_battling_the_fourth_caliph_Ali_in_the_Battle_of_the_Camel.jpg|мини|Вдовицата на Мухамед, Ајша, се бори со четвртиот калиф Али во Битката кај камилата (минијатура од 16 век од копија на ''Сијер-и Неби'' )]] По атентатот врз третиот калиф, Утман ибн Афан, придружниците на Мухамед во [[Медина|Медина го]] избрале [[Али]], кој бил предаден на чело на раководството трипати од смртта на Мухамед, за нов калиф. Наскоро потоа, Али разрешил неколку провинциски гувернери, од кои некои биле роднини на Осман и ги заменил со доверливи соработници, како што се Малик рл-Аштар и Салман Персиецот. Потоа Али ја пренел својата престолнина од Медина во Куфа, муслимански градски гарнизон во денешен Ирак. Побарувањата за одмазда за убиството на калифот Утман се зголемиле кај делови од населението, а голема војска бунтовници предводени од Зубајр, Талха и вдовицата на Мухамед, Ајша, тргнале да се борат против насилниците. Армијата стигнала до [[Басра]] и ја зазела, при што 4.000 осомничени бунтовници биле осудени на смрт. Последователно, Али се свртел кон Басра и војската на калифот се сретнала со бунтовничката војска. Иако ниту Али, ниту водачите на спротивната сила, Талха и Зубајр, не сакале да се борат, ноќта избила битка помеѓу двете војски. Според сунитските муслимански традиции, се вели дека оние кои биле вклучени во атентатот врз Осман започнале борба, бидејќи се плашеле дека преговорите меѓу Али и спротивната армија ќе резултираат со нивно заробување и погубување. Така водената битка била првата битка меѓу муслиманите и е позната како Камилска битка. Али излегол како победник и спорот бил решен. Еминентните придружници на Мухамед, Талха и Зубајр биле убиени во битката и Али го испратил својот син Хасан ибн Али да ја придружува [[Ајша]] назад во [[Медина]]. Потоа, се кренал уште еден повик за одмазда за крвта на Утман, овој пат од [[Муавија I|Муавија]], роднина на Осман и гувернер на провинцијата Сирија. Сепак, ова повеќе се смета за обид на Муавија да го преземе калифатот, отколку да се одмазди за убиството на Осман. Али се борел со силите на Муавија до ќор-сокак во Битката кај Сифин, а потоа изгубил ја изгубил поддршката на Амр ибн ел-Ас. По ова, Али бил принуден да ја води Битката кај Нараван против бунтовните Хариџити, фракција од неговите поранешни приврзаници кои, како резултат на нивното незадоволство од арбитражата, им се спротивставиле на Али и Муавија. Ослабени од овој внатрешен бунт и недостаток на народна поддршка во многу провинции, силите на Али изгубиле контрола над поголемиот дел од територијата на калифатот во рацете на Муавија, додека големите делови на царството - како [[Сицилија]], [[Северна Африка]], крајбрежните области на [[Шпанија]] и некои тврдини во [[Мала Азија|Анадолија]] - исто така биле изгубени од надворешните сили. [[Податотека:Balami_-_Tarikhnama_-_Battle_of_Siffin_(cropped).jpg|мини|Илустрација за Битката кај Сифин од 14 век]] Во 661 година, Али бил убиен од [[Абд ел-Рахман Ибн Мулџам]] како дел од заговор на Хариџитите за убиство на сите различни исламски водачи во обид да се стави крај на граѓанската војна, но Хариџитите не успеале да ги убијат Муавија и Амр ибн ел-Ас. Синот на Али, [[Хасан ибн Али]], внук на Мухамед, накратко го презел калифатот и дошол до договор со Муавија да ги поправи односите меѓу двете групи муслимани. Во договорот било наведено дека Муавија нема да именува наследник за време на неговото владеење и дека ќе му дозволи на исламскиот свет да го избере следниот лидер (овој договор подоцна ќе биде прекршен од Муавија, бидејќи тој го прогласил неговиот син [[Јазид I|Јазид I за]] наследник) Хасан бил убиен, а Муавија го основал [[Омејадски Калифат|Омејадскиот Калифат]], заменувајќи го Праведниот Калифат.<ref name="عصام محمد شبارو 1995"/><ref name="Madelung1997"/> === Воена експанзија === Праведниот Калифат се проширил стабилно; во период од 24 години, била освоена огромна територија која ја сочинувала [[Месопотамија]], [[Левант]], делови од [[Мала Азија|Анадолија]] и поголемиот дел од [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] . За разлика од Персија, Византијците, откако ја изгубиле Сирија, се повлекле назад во Анадолија. Како резултат на тоа, тие исто така го изгубиле и [[Египет]], иако граѓанските војни меѓу муслиманите ја запреле освојувачката војна за многу години, и ова и дало време на [[Византија]] да се опорави. ==== Освојување на Сасанидското Царство ==== [[Податотека:Mohammad_adil-Khalid's_conquest_of_Iraq.PNG|мини|Карта со детали за трасата на освојувањето на Ирак од страна на Калид ибн Валид]] Првата исламска инвазија на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] , спроведена од калифот [[Абу Бакр]] во 633 година, претставувала брзо освојување, бидејќи траела само четири месеци. Абу Бакр го испратил својот генерал Калид ибн Валид да ја освои [[Месопотамија]] по војните во Рида . Откако влегол во Ирак со својата 18.000 војска, Калид извојувал решителни победи во четири последователни битки: Битката на Синџирите, водена во април 633 година; битката на Реката, водена во третата недела од април 633 година; Битката кај Валаџа, водена во мај 633 година и Битката кај Улаис, водена во средината на мај 633 година. Во последната недела од мај 633 година, главниот град на [[Ирак]] паднал во рацете на муслиманите по првичниот отпор во Битката кај Хира . Откако ги одморил своите војски, Калид се преселил во јуни 633 година кон ел-Анбар, кој се спротивставил и бил поразен, и на крајот се предадел по неколку недели опсада во јули 633 година. Потоа Калид се преселил кон југ и го освоил градот Ајн Тамр во последната недела од јули 633 година. Така, скоро цел Ирак бил под исламска контрола. Калид добил повик за помош од Даумат-ул-Џандал во Северна Арабија, каде друг муслимански генерал, Ијад ибн Ганм, бил заробен меѓу бунтовничките племиња. Калид се свртел натаму и ги победил бунтовниците во последната недела од август 633 година. Враќајќи се од Арабија, тој добил вест дека се собира голема персиска војска. За неколку недели, тој решил да ги порази. . Во ноември 633 година, Калид ја поделил својата војска на три единици и ги нападнал разделените персиски војски, од три различни страни во текот на ноќта, почнувајќи од Битката кај Музие, потоа Битката кај Сани и на крајот Битката кај Зумаил . Овие разорни порази ја завршиле персиската контрола над Ирак. Во декември 633 година, Калид стигнал до пограничниот град Фираз, каде ги победил комбинираните сили на Персија, Византија и на христијански Арапи, во [[Битка кај Фираз|Битката кај Фираз]] . Ова била последната битка во неговото освојување на Ирак.<ref>{{Наведена книга|title=Khalid bin Al-Waleed: His Life and Campaigns|last=A. I. Alkram|publisher=The Sword of Allah|page=1|chapter=Chapter 19: The Battle of Chains – Chapter 26: The Last Opposition}} </ref> Потоа Калид ја напуштил [[Месопотамија]] за да води друга кампања во Сирија против Византија, по што Митна ибн Харис ја презел командата во Месопотамија. Персијците уште еднаш концентрирале војски за да ја вратат [[Месопотамија]], додека Митна ибн Харис се повлекол од централниот дел на Ирак во регионот близу [[Арабиска Пустина|Арапската пустина за]] да ја одложи војната сè додека не дојде засилување од [[Медина]]. Омар испратил засилувања под команда на Абу Убаидах Сакфи. Со одреден првичен успех, оваа армија конечно била поразена од персиската војска во Битката кај Мостот во која бил убиен Абу Убаид. Одговорот бил одложен сè до одлучувачката муслиманска победа против Римјаните во [[Левант]] во [[Битка кај Јармук|Битката кај Јармук]] во 636 година. Потоа, Омар можел да ги пренесе силите на исток и да ја продолжи офанзивата против [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] . Омар испратил 36.000 луѓе заедно со 7500 војници од сирискиот фронт, под команда на Са`д ибн Абу Вакас против персиската војска. Следувала Битката кај ел-Кадисија, каде на почетокот преовладувале Персијците, но, на третиот ден од борбите, муслиманите ја освоиле предноста. За време на битката бил убиен легендарниот персиски генерал [[Ростам Фарохзад]]. Според некои извори, персиските загуби биле 20000, а Арапите изгубиле 10 500 мажи. По оваа битка, арапските муслимански војски се наметнале кон персискиот главен град Ктесифон (на арапски јазик наречен Мадаин), кој по кратка опсада бил евакуиран. Откако го освоиле градот, тие продолжиле кон исток, следејќи го Јаздигрд и неговите преостанати трупи. За краток временски период, арапските војски го поразиле големиот контра-напад на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во Битката кај Џалили. До средината на 7 век, Арапите ја контролирале цела Месопотамија, вклучително и областа што денес е иранска провинција [[Хузестан|Кузестан]] . Се вели дека Калифот Омар не сакал да ги испраќа своите војници низ [[Загрос|планините Загрос]] и на иранското плато. Една традиција вели дека тој посакувал „огнен ѕид“ за да ги држи Арапите и Персијците разделени. Подоцнежните коментатори го објаснуваат ова како здрав разум на претпазливост против прекумерно проширување на неговите сили. Арапите само неодамна освоиле големи територии кои сè уште требало да бидат гарнизони и администрирани. Континуираното постоење на персиската влада било, сепак, поттик за бунт на освоените територии и за разлика од византиската армија, [[Сасанидско Царство|сасанидската]] војска континуирано се обидувала да ги врати своите изгубени територии. Конечно, Омар тргнал напред, што на крајот резултирало во големо освојување на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]]. Персискиот крал, направил уште еден обид да се прегрупира и да ги порази напаѓачите. До 641 година тој собрал нова сила, во која повторно бил поразен. Муслиманите го означиле крајот на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] , уништувајќи ја последната најсилна [[Сасанидско Царство|сасанидска]] армија. Јаздегерд не бил во можност да состави друга војска и станал бегалец. Во 642 година, Омар ја испратил војската да го освои остатокот од Персија. Бил освоен целиот денешен [[Иран]], следен од Голем Хорасан (кој ги вклучува модерната иранска провинција Хорасан и [[Авганистан]]), Трансоксанија, Балучистан и Макран (дел од денешен [[Пакистан]]), [[Азербејџан]], [[Дагестан]] ( [[Русија]]), [[Ерменија]] и [[Грузија]]; овие региони подоцна биле повторно освоени за време на владеењето на Отман со понатамошно ширење во регионите што не биле освоени за време на владеењето на Омар; оттука, границите на калифатот на исток се протегале до [[Инд|долната река Инд]] и север до реката [[Аму Дарја]]. ==== Војни против Византија ==== ===== Освојување на Византиска Сирија ===== [[Податотека:Mohammad_adil-Muslims_Invasion_of_Syria.PNG|мини| Карта со детали за инвазијата на [[Левант]]]] [[Податотека:Mohammad_adil_rais-Invasion_of_Anatolia_and_Armenia.PNG|мини| Карта со детали за трасата на инвазијата на Калид ибн ал-Валид во [[Источна Анадолија]] и [[Ерменија]]]] Првите конфликти меѓу муслиманските освојувачи и Византија се случиле уште во времето на пророкот [[Мухамед]]. По договорот меѓу муслиманските сили во [[Медина]] и силите на [[Курејши]]те во [[Мека]], Бадан, кој бил сасанидски гувернер на [[Јемен]], го прифатил исламот заедно со уште неколку арапски племиња со кое силата на Медина дополнително се зголемила<ref name="Razwy">Sayed Ali Asgher Razwy (1996), ''[[A Restatement of the History of Islam and Muslims]]'', [http://al-islam.org/restatement/30.htm The Battle of Mootah], ISBN 0-9509879-1-3</ref>. Мухамед го испратил својот емисар кај византискиот гувернер на [[Арабија]], за да му го пренесе писмото наменето на својот император [[Ираклиј I]]. Но кај селото Мутах, емисарот бил погубен од страна на Гасанидите<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=ExbdVf5fFmUC&dq=battle+of+mutah&pg=PT58 | title=The Heirs of the Prophet Muhammad: And the Roots of the Sunni-Shia Schism | isbn=978-0-7481-2470-1 | last1=Rogerson | first1=Barnaby | date=2010-11-04 | publisher=Little, Brown Book }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Rx-LAwAAQBAJ&dq=battle+of+mu%27tah&pg=PA50 | title=Zayd | isbn=978-0-8122-0995-2 | last1=Powers | first1=David S. | date=2014-05-08 | publisher=University of Pennsylvania Press }}</ref>. Ова било повод [[Мухамед]] да организира експедиција, која се состоела најголемата муслиманска армија која била соберена до тој период, за одмазда против Гасанидите и [[Византија]]<ref name=Razwy/>. Така во [[Битка кај Мутах|Битката кај Мутах]] бил еден од најраните конфликти меѓу двете страни, во кои муслиманите издвојувале победа. Една од првите позначајни и поголеми битки била [[Битка кај Аџнадајн|Битката кај Аџнадајн]], каде според муслиманските историчари и извори, Визнтија имала загуба од околу 50,000 војници<ref name="Akram">Lieutenant-General [[Agha Ibrahim Akram]] (1970). ''The Sword of Allah: Khalid bin al-Waleed, His Life and Campaigns'', page 467. Nat. Publishing House. Rawalpindi. ISBN 978-0-7101-0104-4.</ref> <br>. По оваа битка, муслиманскиот генерал се упатил кон големиот град [[Дамаск]], ставувајќи го под опсада<ref>{{Harvnb|Nicolle|1994|p=56}}</ref>. =====Дамаск===== Муслиманските војски во [[7 век]] сè уште немале опрема за [[опсада]] на некој град, и обично во такви случаи практикувале тактички план за заземање на градовите или тврдините. Поради овој проблем, војските на раните муслимански освојувачи започнувале со опкружување на градот и стопирајќи го снабдувањето на бранителите и населението до нивно предавање. Така, за да биде [[Дамаск]] изолиран, Халид ги пресекол линиите за транспорт во северна [[Сирија]]. На запад застанала коњаницата на Фахал која го окупирала вниманието на визнтискиот гарнизон, друг одред бил испратен на патот кон Емеса. Изолирајќи ја околината, Халид наредил да се опкружи градот на [[21 август]] [[634]] година<ref name="Burns 2007 99">{{Harvnb|Burns|2007|p=99}}</ref>. Дамаск под опсада останал во периодот од [[21 август]] до [[19 септември]] [[634]] кога градот бил предаден по мирен пат. По предавањето на градот, Халид не го одржал ветувањето дадено во [[Дамаск]] и започнал поход кон конвојот бегалци кој се движел кон [[Антиохија]]<ref>{{Harvnb|Nicolle|1994|p=59}}</ref>. Во следната битка наводно Халид го убил на Тома, кој бил управител на Дамаск и кој го потпишал договорот за предавање на градот. По битката, позната како [[битка кај Мараџ ал-Дебаџ]], муслиманите ги заробиле на бегалците, во кој се наоѓала и сопругата и ќерка на Ираклиј I. =====Јармук===== Во [[634]] година починал [[Абу Бакр]] и на негово место застанал [[Омер]], кој решил да ја заземе византиска Сирија. Избегнувајќи ги добро утврдените градови како [[Кесарија]] и [[Ерусалим]], Арапите се упатиле кон север и го натерале на Ираклиј да ги повлече своите војски од Емеса кон [[Антиохија]]<ref>{{Harvnb|Akram|2004|p=298}}</ref>. Така, најпрвин во периодот од декември 635 до март 636 година [[Опсада на Емеса|под опсада]] бил ставен градот Емеса. По крајот на успешната битка, муслиманите се наоѓале недалеку од [[Алеп]], како и до [[Антиохија]], место каде престојувал [[Ираклиј I]]. Сериозно вознемирен од серијата неуспеси, тој подготвил противнапад за да си ги врати изгубените територии<ref>{{Harvnb|Nicolle|1994|p=60}}</ref><ref>{{Harvnb|Kaegi|1995|p=112}}</ref>. Во [[635]] година, персискиот император [[Јаздегерд III]] направил сојуз со [[Византија]], кога Ираклиј ја омжил својата ќерка, согласно традицијата, за персискиот принц. Додека Ираклиј подготвувал голема офанзива кон [[Левант]], Персија се насочила кон денешен Ирак. Но кога Ираклија го започнал својот противнапад во мај 636 година, персискиот император се повлечел поради исцрпената состојба на неговата влада<ref>{{Harvnb|Akram|2009|p=133}}</ref>. Византиските подготовки започнале кон крајот на [[635]] и почетокот на [[636]] година. Веќе во мај Ираклиј имал концентрирано голема сила во [[Антиохија]], северна Сирија. Армијата се состоела од [[Византијци]], [[Словени]], [[Франки]], [[Грузијци]], [[Ерменци]] и [[христијански Арапи]]<ref>{{Harvnb|Al-Waqidi|8th century|p=100}}</ref>. Овие сили биле организирани во пет групи, а за еднички водач бил [[Теодор Триториј]]. Во исто време, армијата на Праведниот Калифат била поделена на четири групи: едната под команда на Амр, втората под Шурабил во Јордан, третата под Јазид во Дамаск и последната под Абу Убаид и Халид во Емеса. Така, по пропаднатите преговори, Битката започнала и истата траела шест дена во која христијанските сили доживеале катастрофален пораз. Според некои извори, во Битката загинале од 50,000 до 120,000 византиски војници. =====Ерусалим ===== По крајот на Битката кај Јармук, [[Абу Убаид]], муслиманскиот командант на армијата во [[Сирија]] го свикал советот за војна на кој биле разгледувани прашањата околу идните напади кон Сирија и Палестина. На состанокот преовладувало мислењето дека мора да се освојат градовите [[Ерусалим]] и [[Кесарија]], како стратешки и многу важни градови. Калифот [[Омер]] наредил најпрвин да се нападне [[Ерусалим]]. Така, тој заедно со [[Халид ибн ал-Валид]] започнале марш кон [[Ерусалим]]. По Битката кај Јармук, Ерусалим останал отсечен од остатокот на Сирија, и се претпоставува дека подготовките за опсада започнале веднаш по битката<ref name="Gil51">{{harvnb|Gil|1997|p=51}}.</ref>.. Кога муслиманската војска стигнала до [[Ерихон]], Софрониј ги собрал сите свети мошти вклучувајќи го и [[Вистинскиот Крст]], и тајно ги испратил до брегот за да бидат испратени до византиската престолнина [[Цариград]]<ref name="Runciman17">{{harvnb|Runciman|1987|p=17}}.</ref>. Муслиманските трупи го опседнале градот во ноември [[636]]. Наместо немилосрдните напади врз градот, тие одлучиле да се продолжи со опсадата додека византиските сили не прифатат доброволно да го предадат градот<ref name="Gibbon321">{{harvnb|Gibbon|1862|loc=Volume 6, p. 321}}.</ref>. Иако деталите околу опсадата не биле регистрирани, се претпоставува дека византискиот гарнизон не може да очекува никаква помош од Ираклиј. По опсадата која траела четири месеци, [[Софрониј Ерусалимски]] понудил да се предаде на градот и да плати данок, под услов калифот дојде во [[Ерусалим]] за да го потпише договорот<ref>{{harvnb|Benvenisti|1998|p=14}}.</ref>. Така, во почетокот на април 637, Омер пристигнал во Палестина. По предавањето на градот, муслиманскиот калиф дал гаранции за гражанска и верска толеранција кон христијаните во замена на [[џизија]] или данок. Истиот бил потпишан од калифот Омер во име на муслиманите, во присуство на Халид, Амр и Рахман. Кон крајот на април 637 година, Ерусалим официјално бил предаден на калифатот. За првпат, по речиси 500 години од римското владеење, на еврејското население му било дозволено да живее во внатрешноста на градот. Самиот ерусалимски патријарх го поканил Омер заедно да се молат во црквата на Светиот гроб. Омер ја одбил пканата, стравувајќи дека прифаќањето на поканата може да го загрози статусот на црквата како христијански храм, и дека муслиманите може да го прекршат договорот и да го претворат храмот во џамија. По престојот од десет дена во Ерусалим, калифот се вратил во Медина. =====Северна Сирија===== По освојувањето на Ерусалим, калифот [[Омер]] се вратил во [[Медина]] и следејќи ги неговите упатства, генералот Јазид се упатил кон Кесарија и уште еднаш започнал опсада. Додека Амр и Шарабил марширале кон [[Палестина]] и [[Јордан]], [[Абу Убаид]] и [[Халид ибн ал-Валид]] со армија од околу 17,000 војници заминале од Ерусалим со задача да биде освоена северна Сирија. Абу Убаид заминал кон Дамаск кој бил под муслиманска власт, а од таму кон Емеса. По неколку дена тие пристигнале пред Хазир, место кое се наоѓа недалеку од Кинасрин. Византискиот командант на Кинасрин бил Менас кој решил да преземе офанзива пред муслиманските сили да пристигнат кон градот. Така со сила од околу 70,000 војници тој започнал напад. Во оваа битка според изворите биле убиени сите 70,000 византиски војници<ref name="Tabari: Vol. 3, p. 98">Tabari: Vol. 3, p. 98.</ref>. По [[Битка кај Хазир|победата кај Хазир]], муслиманските сили се упатиле кон Алеп, кој бил раководен од страна на генералот Јоаким, кој сретнал со муслиманска армија под команда на [[Абу Убаид]] и [[Халид ибн ал-Валид]] надвор од тврдината. Тој бил поразен и набрзина се повлекол во тврдината. Јоаким не добие никакви знаци на каква било помош од страна на царот Ираклиј. Како резултат на тоа, околу октомври [[637]], Римјаните го предаде градот под услов војниците мирно да заминат од градот. По падот на Алеп, следувало и заземање на [[Антиохија]]. [[Битка кај Железниот мост|Битката]] се одвила на дванаесет милји од градот, во близина на денешниот мост ''Маруба'' или Железниот мост. Главните детали околу битката не се познати. Халид повторно одиграл одлучувачка офанзива како во Битката кај Јармук<ref>[[Muhammad ibn Jarir al-Tabari|al-Tabari, Muhammad Ibn Jarir]]. ''[[History of the Prophets and Kings]]'', Vol. 3, pp.: 99-100.</ref>. Византиските сили претрпеле тешки загуби и биле поразени. Градот се предал на 30 октомври 637 според кој договор на византиските сили заминале од градот по мирен пат. ===== Окупација на Анадолија ===== Абу Убаида и Калид ибн Валид, откако ја освоиле цела северна Сирија, се преселиле на север кон [[Мала Азија|Анадолија]] заземајќи ја тврдината Азаз за да го исчистат крилото и задниот дел од византиските трупи. На пат кон [[Антиохија]], римската војска ги блокирала во близина на река на која имало железен мост. Поради ова, следната битка е позната како [[Битка кај Железниот мост|Битка на железниот мост]] . Муслиманската војска ги победила Византијците и [[Антиохија|Антиохија се]] предала на [[30 октомври]] [[637]] година н.е. Подоцна во текот на годината, Абу Убаида ги испратил Калид Ганм на чело на две одделни војски против западниот дел во Месопотамија, од кои повеќето биле освоени без силен отпор, вклучувајќи делови од Анадолија, Едеса и областа до Араратската рамнина . Другите колони биле испратени во [[Мала Азија|Анадолија]], западно до [[Таур]], важниот град Мараш и [[Малатија]], кои сите биле освоени од Калид есента 638 година н.е. За време на владеењето на Осман, Византијците повратиле многу тврдини во регионот и по наредба на Осман започнале низа кампањи за да се поврати контролата над нив. Во 647 година Муавија, гувернерот на Сирија, испратил експедиција против Анадолија, напаѓајќи ја [[Кападокија]] и [[Кајсери|Цезарија Мазака]]. Во 648 година била нападната Фригија. Големата офанзива во Киликија и Исаврија во 650-651 го принудила византискиот цар [[Констанс II Ираклиј|Констанс II]] да влезе во преговори. Примирјето што следело дозволило краток одмор и му овозможило на Констанс да се држи до западните делови на [[Ерменија]] . Во 654–655 година, по наредба на Осман, експедицијата се подготвила да го нападне [[Цариград]], но овој план не бил спроведен поради граѓанската војна што избувнала во 656 година. [[Таур]] во [[Турција]] ги одбележале западните граници на Праведниот Калифат во Анадолија за време на владеењето на калифот Осман. ===== Освојување на Египет ===== Обединетата муслиманско-арапска армија, во времето кога се соочила со римската армија, била предводена од страна на [[Амр ибн Алас]]. Исто како со [[Сирија]], така [[Византија]] го изгубил и [[Египет]] кој бил економски највредна провинција во империјата, веднаш по [[Анадолија]]. Една од првите битки била [[Битката кај Хелиополис]] која се одржала некаде од почетокот до средината на [[јули]] [[640]], во близина на античкиот град [[Хелиополис]], каде муслиманските сили имале околу 15,000 воојска на чело со [[Амр ибн Алас]], додека византиските сили пак биле околу 20,000 под раководство на Теодор, како командант на сите византиски сили во [[Египет]]. Византиската војска можела да одговори многу порано на муслиманската инвазија, но причините зошто не реагирала навреме, не се познати.<ref name=gibbon>[http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume2/chap52.htm ''The Decline And Fall Of The Roman Empire'' by Edward Gibbon], Chapter LI.</ref>. Иако дел од историчарите, како Балтер, како главни виновници ги обвинуваат христијанските Копти и неспособноста на византиските генерали да се справат со брзиот пад на Египет, историчарот Гибон се насочува кон супериозноста на карактерот на муслиманскиот водач во Египет<ref name=gibbon/>. Без разлика на грешките на византиските генерали, вклучувајќи го секако и Теодор, скоро сите историчари се согласни дека Амр направил брилијантна битка кај [[Хелиополис]]. Така, кога византиската војска започнала да се приближува, Амр својата ја поделил на три посебни единици, со еден одред под команда на доверливиот командант Кариџа. Оваа единица започнала со својата задача кон исток околу околните ридови, каде успеала да се сокрие. Оваа единица требало да остане скриена додека Римјаните ја започнат битката, по кое тие требало да го нападнат византиското крило од зад грб. Вториот одред заминал кон југ, место кое требало да се искористи за бегство доколку Битката започне да пропаѓа. Така кога византиските сили започнале со нападот, тие биле целосно изненадени од одредот на Јариџа. Теодор од друга страна го игнорирал муслиманското придвижување на коњаницата. Во нападот, меѓу византиските сили започнал да владее хаос, каде војниците на Теодор се обиделе да побегнат кон југ, но таму биле пресретнати од третиот одред, кој бил поставен таму за само таква намена. Така, византиската армија доживеала голем пораз. По крајот на битката, поголемиот дел од јужниот и централниот дел на [[Египет]] паднал под силите на Амр. Хелиополис претходно било место каде се наоѓала најголемата византиска сила во Египет, но по нивниот пораз муслиманите започнале без проблем да навлегуваат во срцето на Египет. Земјата во суштина била без одбрана, бидејќи никој не сакал да се вклучи на страната на византијците, особено домородното население, од кои поголемиот број биле [[монофизити]] и постојано биле прогонувани од [[Цариград]]. Населението многу бргу разбрало за даноците на калифатот, кои биле доста подобри за разлика од римските. Голем дел од армијата дезертирала и изразила непослушност како и голем дел од христијанските Копти. Иронично, некои од коптите верувале дека муслиманите ќе бидат потолерантни од Византијците, а дел од нив и го прифатиле исламот. Од друга страна пак, на христијанското население му се овозможило слободно да ја почитува својата религија. По уништувањето на византиските сили во [[Хелиополис]], градот [[Александрија]] бил оставен практично без одбрана и се смета дека само мал дел од провинциските сили останале во самиот град. Градот во муслимански раце паднал на [[8 ноември]] [[641]] година. Влијанието на таков голем настан бил почувствуван во целото [[Средоземје]]. Намалувањето на годишните пратки на [[жито]] од [[Египет]] и нанела решавачки удар на византиската економија. Освен тоа, Византија изгубила и големи финансиски средства од даноците на трговците кои патувале од [[Дамаск]] кон [[Александрија]]. Во следниот период имало неколку обиди на Византија да ја врати [[Александрија]]. Иако никој од нив не бил успешен за определен временски период, византиските сили биле во можност да ја вратат на кратко контролата врз градот во 645 година. Арапските хроничари напишале дека кон Александрија се упатиле голема флота и армија, на чело со Мануел. По влезот во градот, кое било без поголем отпор, византиската армија имала можност да го задржи градот. Муслиманите со сила од околу 15,000 војници започнале напад, но византиските сили започнале борба на отворено поле, по кое повторно биле поразени. Египет по неговото освојување станал една од најважните и најбогатите реони на калифатот, односно важна база за понатамошно ширење на исламот кон западот и [[Северна Африка]]. ==Белешки== {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Калифати]] [[Категорија:Праведен Калифат| ]] 5dblou1fs5jnnst1q4laefhmjb7xv79 0 747592 5611659 5576715 2026-08-19T20:09:36Z Andrew012p 85224 5611659 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име=Света Богородица |слика= |големина на слика= |опис= |епархија=Тетовско-гостиварска |намесништво=Тетовско |парохија=Втора тетовска |парохија-та=Втората тетовска |место=Џепчиште |општина=Тетово |држава=Македонија |патрон=[[Богородица]] |изградба=1994 |завршено= |осветување= |живопис=Мирко Видоески и Александар Настески |ктитор=Ристо и Бранко Добревски |зограф= |рушење= |запалена=[[4 февруари]] [[2006]] |водство= |мрежно место= |архитектонски тип= |архитектонски стил= |површина= }} '''Света Богородица''' претставува главната манастирска црква во [[тетовско]]то село [[Џепчиште]]. Се наоѓа во месноста '''Голем Манастир'''. Оваа црква е градена во [[1994]] година, на простор на поранешна за која се дознава дека била градена во турско време. Сегашната манастирска црква ја подигнале браќата Ристо и Бранко Добревски од Џепчиште, кои живеат и работат во [[Бразил]], [[Јужна Америка]]<ref name="прес">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pressonline.com.mk/?ItemID=F8317181476F7D4A829E46FFA5C3D411|title=Запалена новата манастирска црква во Џепчиште|publisher=Press online|language=македонски|accessdate=2011-02-04}}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Фрескоживописот е изработен од сликарите Мирко Видоески и Александар Настески. Главниот празник на кој се слави патронот на црквата е [[Голема Богородица]] на [[28 август]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://svetapetka.tripod.com/Praznici.html|title=П Р А З Н И Ц И кога се собира повеќе народ во црквите и манастирите во Тетовското Архиерејско Наместништво|publisher=Тетовско Архиерејско намесништво|language=македонски|accessdate=2010-08-23}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Сквернавења== Од кога црквата била изградена во [[1994]] година, таа била мета на многу грабежи и сквернавења. Еднаш била и опожарена. Најголемиот грабеж се случил во [[2008]] година, кога било украдено камбанериското ѕвоно вредно преку 2000€.<ref>{{наведени вести|url=http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=C3CB5B8D80763F4599400BE918BC3375|title=Украдено ѕвоно од црквата во селото Џепчиште|publisher=Дневник|language=македонски|accessdate=2011-01-04|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427014338/http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=C3CB5B8D80763F4599400BE918BC3375|url-status=dead}}</ref> За време на [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во Тетовско]], црквата била оштетена, најмногу настрадал олтарот, каде што биле расфрлани црквоните утвари и бил обесветен Светиот престол<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://svetapetka.tripod.com/Steti2001.html#Dzepciste|title=Оштетувања на манастирска црква "Света Богородица" во село Џепчиште|publisher=Тетовско Архиерејско намесништво|language=македонски|accessdate=2011-02-04|archive-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324215324/http://svetapetka.tripod.com/Steti2001.html#Dzepciste|url-status=dead}}</ref>. На [[4 февруари]] [[2006]] година црквата била намерно опожарена. Од пожарот целосно изгорел нејзиниот внатрешен дел, додека иконостасот бил спасен.<ref name="прес" /> Во [[2010]] година, ноќта меѓу [[1 февруари|1]] и [[2 февруари]], во близина на црквата каде се наоѓа монашки гроб стар 700 години било извршено [[сквернавење]] од страна на диви копачи. Откако земјата била раскопана, таа повторно била вратена во гробот.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinskivesnik.com.mk/category2-mk.asp?ItemID=A3D08D1E5FACD14EA025723A7510F000|title=Во Џепчиште раскопан гроб стар 700 години|date=2 февруари 2010|publisher=Утрински Весник|language=македонски|accessdate=2011-02-04}}</ref> == Поврзано == *[[Црква „Св. Атанасиј“ - Џепчиште|Црква „Св. Атанасиј“]] - Џепчиште == Наводи == {{reflist}} {{македонска црква-никулец}} {{Цркви во Општина Тетово}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Богородица Џеп}} [[Категорија:Македонската архитектура во 1994 година]] [[Категорија:Џепчиште]] [[Категорија:Храмови посветени на Пресвета Богородица во Македонија|Џепчиште]] [[Категорија:Градби оштетени за време на Воениот конфликт во Македонија]] nlkuk2fg5yxso8wfjxw4h5r2kltjvw7 0 756772 5611733 5499668 2026-08-20T04:17:13Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611733 wikitext text/x-wiki {{викифицирање}} [[Податотека:JoyDivision logo.png|мини|Лого на JoyDivision]] '''Џој Дивижн''' ([[англиски јазик|англиски]]: ''Joy Division'') бил англискa рок-група, еден од најпознатите претставници на пост-панк музиката. групата е формирана во [[1976]] година во Салфорд, [[Манчестер]]. Првично именувана како ''[[Варшава]]'' (''[[Варшава|Warsaw]]''), групата се состоела од [[Ијан Куртис]] (Ian Curtis) - вокал и повремено гитара, Бернард Самнер (Bernard Sumner) - гитара клавијатура, Питер Хук (Peter Hook) - бас гитара и придружен вокал и Стефан Морис (Stephen Morris) - тапани. == Формирање == На [[20 јули]] [[1976]] година, Самнер и Хук (кои биле пријатели уште од единаесетгодишна возраст) одделно присуствувале на вториот концерт на [[Секс Пистолс]] (''Sex pistols'') во Манчестер, во салата "''Lesser free trade''". Следниот ден, Хук позајмил од мајка му 35 [[британска фунта|фунти]] и ја купил својата прва [[бас гитара|бас-гитара]]. Самер подоцна изјавил дека Секс Пистолс го уништиле митот на поп-звездата, т.е. митот за музичар кој е некаков бог кој мора да се обожува. Инспирирани од нивната изведба, Самер и Хук формирале група со нивниот пријател Тери Мејсон (Terry Mason), кој исто така присуствувал на концертот. Самнер купил [[гитара]], а Мејсон купил комплет [[тапани]]. Тие го поканиле другарот од училиштето Мартин Грести (Martin Gresty) да им се придружи како вокал, но тој ги одбил по добивањето работа во локалната фабрика. Оттука, тие поставиле оглас за пејач во продавницата "Вирџин Рекордс "(Virgin Records). Ијан Куртис, кој веќе ја запознал тројката среќавајки ги на претходните свирки, се јавил на огласот и бил примен без аудиција. Подоцна, Самнер рекол: „Знаев дека е во ред да започне и врз тоа ја основавме целата група. Ако ни се допаднеше некој, го земавме“. Менаџерот на [[Базкокс]] (''Buzzcocks'') Ричард Бун и одачот на групата [[Пит Шели]] (''Pete Shalley'') предложиле групата да се вика "Стиф Китенс" (''The Stiff Kittens'') и како такви биле запишани за нивниот прв јавен настап, но сепак, кратко пред свирката, групата го избрала името „Варшава“ според истоимената песна од [[Дејвид Боуви]] (''David Bowie''). „Варшава“ ја отсвириле својата прва свирка на [[29 мај]] [[1977]] година како предгрупа на „Базкокс“, „Пенетрејшн“ (''Penetration'') и Џон Купер Кларк (''John Cooper Clarke'') во салата "''Electric Circus''". Групата го свртела вниманието на пошироката публика благодарение на критиките за свирката, напишани од музичките новинари [[Паул Морли]] (''Paul Morley'') од "Њу Мјузикал Експрес" (''NME'') и Ијан Вуд (Ian Wood) од Саундс (''Sounds''). Таа вечер, на тапани свирел Тони Табак (Tony Tabac) кој се приклучил кон групата два дена претходно. Мејсон станал менаџер на групата и во јуни 1977 го заменил Табак со Стив Бродердејл (Steve Brotherdale), кој исто така свирел во панк-групата „Паник“ (Panic). За време на неговото свирење во „Варшава“, Бродердејл се обидел да го натера Куртис да ја напушти групата и да им се придружи на „Паник“, па дури го натерал и да се јави на аудиција за групата. Во јули 1977, „Варшава“ снимила пет демо-снимки во студиото „Pennine Sound“, во Олдам. Поради агресивниот карактер на Бродердејл, тој бил отпуштен по демо-сесиите. Во август 1977 година, групата објавила оглас во музичката продавница кој гласел: "Бараме тапанар". Стефан Морис, кој учел во училиштето кое го посетувал и Куртис, бил единствениот кој се јавил на огласот. Дебора Куртис (''Deborah Curtis''), жената на Ијан, изјавила дека Морис „одговара совршено“ со останатите момци и со неговото влегување „Варшава“ станале „комплетно семејство“. За да ја избегнат забуната со лондонската [[панк рок|панк]]-група „Варшавски Пакт“ (Warsaw Pact), на почетокот од [[1978]] година, групата се преименувала во „Џој Дивижн“, позајмувајќи го името од едно проститутско крило на Нацистичкиот концентрационен логор, спомнато во новелата „Куќата на куклите“ од [[1955]] година. Во декември 1978 година, групата ја снимила нивната прва деби-плоча, „An Ideal for Living“ во студиото „Pennine Sound“ и на Нова година, во [[Ливерпул]] ја отсвириле нивната последна свирка под името „Варшава“. На [[25 јануари]] [[1978]] година, во диското "Пип" во Манчестер, на картите повторно го пишувало името „Варшава“ колку да обезбедат публика, но тогаш, групата ја отсвирила својата прва свирка под името „Џој Дивижн“. == Први издавања == RCA Records им понудиле на Joy Division да направат песната за N.F. Porter „Keep on Keepin’ On, а како за возврат им било дозволено одреден период да снимаат во професионалното студио Манчестер. Joy Division го поминаа крајот на март и април 1978 година пишувајќи и снимајќи пробен материјал. За време на концертот Стиф/Чизик во клубот Рафтерс во Манчестер, на 14 април, групата го привлекла вниманието на Тони Вилсон и Роб Гретон. Куртис го прекорил Вилсон поради тоа што не ги вметнал во неговото шоу So It Goes, на веќе сега неговиот непостојечки телевизиски канал Гранада. Вилсон како одговор на тоа кажал дека тие ќе бидат следниот бенд кој ќе се појави на телевизија. Гретон, резидент диџеј, бил толку многу имресиониран од бендот со што ги убедил Joy Division да им стане менаџер. За Гретон, со неговата истрајна решителност, се сметало дека е главен виновник за големиот успех на бендот. Тој придонел со неговите деловни вештини, кои и баш Joy Division не ги поседувале многу, за подобра креативна основа. Joy Division ја поминале првата недела од мај 1978 година снимајќи во студиото Arrow во Манчестер. Бендот бил незадоволен од продуцентот на Grapevine Records, Џон Андерсон, и од неговото инсистирање за додавање на синтисајзер за да ја омекнат музиката, така што го замолиле да го отпишат од договорот, кој бил неодамна потпишан со RCA. Joy Division првото деби го имале во јуни 1978 година. Самиот бенд ја издал плочата „An Ideal for living“, а две недели подоцна една нивна песна, „At a Later Date“, била вметната во компилацискиот албум Short Circuit: Live at the Electric Circus (кој бил снимен во живо во октомври 1977 година). На прегледот од музичкиот весник Melody Maker, Крис Брејзер рекол дека „ја имаат онаа познато грубо-врежана природа на домашно продуцирани снимки, но тие не се свирачи на плех музика-за седум месеци имаат голем број на добри идеи и до сега можеби станале прилично забавен бенд“. На омотот од An Ideal for Living, на корицата имало цртеж од член на Хитлеровата младина и заедно со името на бендот, предизвикало шпекулации за нивните политички ориентации. Додека Хук и Самнер подоцна признале дека некое време биле заинтригирани од фашизмот, Морис инсистирал на тоа дека опсесијата со нацистичката фантазија е резултат на желбата за задржување на спомените од Втората светска војна и жртвите на нивните родители, баби и дедовци. Кажал дека обвиненијата на нео-нацистичките симпатизери едвај и ги испровоцирале кажувајќи „продолжете со тоа што го правите, бидејќи ние сме таков вид на луѓе“. Во септември 1978 година, Joy Division го имале својот прв телевизиски настап на локалните вести на шоуто Granada Reports, чиј водител бил Тони Вилсон. Истиот месец подоцна, Joy Division придонел со двете песни снимени со продуцентот Мартин Ханет, за дуплата компилација-7“ на плочата A Factory Sample, првото издавање на дискографската куќа на Тони Вилсон, Factory Records. Наскоро Joy Division се приклучиле кон распоредот на Factory Records, откупувајќи дел од својот договор со „RCA“. Роб Гретон станал партнер на куќата за да ги застапува интересите на бендот. На 27 декември, Ијан Куртис за првпат ја имал неговата препознатлива епилептичарска епизода. За време на возењето накај дома, Куртис имал напад и бил однесен во болница. И покрај неговата болест , Joy Division продолжиле со нивната кариера и напредок. На 13 јануари 1979 година во изданието од списанието NME, Куртис се појавил на насловната страница само заради настојувањето на музичкиот новинар Пол Морли. Истиот месец, бендот ја снимил нивната прва радио сесија за BBC Radio 1, со диџејот Џон Пил. Според Дебора Куртис „Болеста на Ијан беше нешто за кое што моравме да се приспособиме, иако беше ставен помеѓу тие две значајни белези“. == Непознати задоволства == Во април 1979 година, бендот го започна нивниот прв деби-албум Unknown Pleasures во студиото Strawberry , во Стокпорт. Продуцентот Мартин Ханет имаше значаен придонес за конечниот звук. На почеток, бендот не го сакаше „просторниот и атмосферски звук“ на албумот, кој не го рефлектирал нивниот жив поагресивен звук. Хук, во 2006 година изјавил „Тоа дефинитивно не излезе како што сакав....Но, сега гледам дека Мартин завршил добра работа.....Нема дилема околу тоа дека Мартин Ханет го создаде звукот на „Joy Division“. Омотот на албумот беше дизајниран од Питер Савил, човекот којшто продолжил да работи на понатамошните издавања на „Joy Division“.Unknown Pleasures беше издаден во јуни и по првичниот тираж, се распродадоа 10,000 копии. Тони Вилсон изјавил дека релативниот успех на албумот го претворил „инди“ правецот во прав, вистински бизнис и „револуционерна сила“ која што оперирала надвор од дискографскиот систем. Писателот Џон Севиџ, разгледувајќи го албумот за Melody Maker, Unknown Pleasures го нарече „непроѕирна манифестација“ и изјави дека „напуштањето“ на XX век е многу тешко; повеќето луѓе сакаат да се вратат во минатото и да жалат за него. Оф леле. Joy Division барем поставија правец во сегашноста со кондензациски траги за иднината – најверојатно не може да се побара повеќе. Навистина, Unknown Pleasures може да е еден од најдобрите, бели, англиски, деби-плочи на годината“. Joy Division настапија повторно на ТВ Гранада во јули 1979 година, а нивниот прв настап на национално ниво го имаа во септември на ТВ-програмот BBC2, во шоуто Something Else. Во ноември беше издаден нивниот сингл "Transmission". Како резултат на растечкиот успех на Joy Division произлезе прекарот, кој беше посветен на нив, „Култ без име“ и беше стереотипизиран како „напнати млади луѓе облечени во сиви капути“. == Албумот Closer и самоубиството на Куртис == Во јануари 1980 година, Joy Division тргнаа на турнеја низ Европа. Иако турнејата беше напорна, Куртис преживеа само два гранд мал напади (вид епилепсија, кај која кратко пред нападот се појавуваат аура и необични сензации) во рок од два месеца пред завршниот датум. Во март во лондонското студио Britannia Row заедно со Мартин Ханет, повторно како продуцент, бендот го снимија нивниот втор албум, Closer. Исто така во март, беа издадени синглот Licht und Blindheit ( вклучувајќи ги и песните Dead Souls и Atmosphere ) во малата француска дискографска куќа Sordid Sentimental. Заради недостаток на сон и долготрајна нестабилна епилепсија, нападите на Куртис веќе не можеле да се контролираат. Куртис често имал напади за време на настапите, нешто што го правело да се чувствува засрамено и депримирано. Додека бендот бил загрижен за неговиот пејач, публиката мислела дека неговото однесување било дел од нивниот настап. На 7 април, Куртис имал обид за самоубиство со фенобарбитантско предозирање. Следната вечер, Joy Division требале да свират во Дерби халата, во Бјури. Со закрепнувањето на Куртис, било решено бендот да отсвири комбиниран сет заедно со Алан Хемпстал од Crispy Ambulance и Симон Топинг од A Certain Ratio, како вокали за првите неколку песни. Куртис се појавил на сцена само за дел од настапот. Кога се вратил Топинг да го заврши сетот на Куртис, некои во публиката почнале да фрлаат со шишиња накај бината. Гретон скокнал во толпата и насанал хаос. Неколку свирки во април биле откажани заради болеста на Куртис, но и покрај тоа тој месец бендот снимил спот за промоција на синглот Love Will Tear Us Apart. На 2 мај, бендот ја имал последната свирка во Универзитетот од Бирмингем во халата High. Во мај 1980 година, „ Joy Division“ требаше да ја започнат нивната прва турнеја низ Америка. Додека Куртис изразувал желба за мал одмор за да посети некои познаници, тој ја лажирал својата возбуда во врска со турнејата. Не сакал да ги разочара своите другари од бендот како и дискографската куќа Factory Records. Во тоа време, односите на Куртис со жена му, Дебора Куртис ( парот се венчал уште во 1975 година како тинејџери), се распаѓале. Факторите што придонеле за тоа биле неговото нарушено здравје, нејзиното отсуство од неговиот живот со бендот и неговата врска со една млада белгијка , чие име било Аник Хоноре. Се сретнале на турнејата низ Европа. Вечерта, пред „ Joy Division“ да ја започнат турнејата низ Америка, Куртис се вратил во неговиот дом во Маклесфилд за да разговара со жена му, која веќе не била со него. Ја замолил да се откаже од разводот; подоцна ,тој и кажал да го остави на само во куќата, додека го чека утринскиот воз за Манчестер. Рано наутро, 18 мај 1980 година, Куртис се обесил во кујната; кога се вратила на пладне, Дебора Куртис била таа која го нашла неговото тело. Во 2005 година Тони Висон изјавил: „ Мислам дека сите ние згрешивме што не помисливме дека ќе се случи неговото самоубиство… Сите ние комплетно ја потценивме опасноста на ситуацијата. Не ја сфативме сериозно. Ете колку сме глупави“. == Последици == Самоубиството на Куртис „направено за моментален мит“, беа зборовите на музичкиот критичар Сајмон Рејнолдс. Џон Севиџ, во куртисовата посрмтница во Melody Maker, напиша: „ Сега никој нема да го памети неговото дело со „ Joy Division“ додека беше жив. Ќе се перцепира како трагично а не храбро“. Во јуни 1980 година, беше издаден посмртниот сингл Love Will Tear Us Apart, кој го достигна 13-тото место од британската топ-список на синглови. Во јули 1980 година, конечно излезе Closer, пробивајќи се на 6-тото место од британската топ-список на албуми. Критичарот на NME, Чарлс Шаар Муреј напишал: „Closer е величествен спомен (колку за „ Joy Division“ толку и за Ијан Куртис) каков што секој посмртно популарен музичар треба да го има. Членовите на „ Joy Division“ направиле пакт долго време пред смртта на Куртис, дека ако некој член си замине, останатите ќе го сменат името на групата. Со тек на време, тие се преименувале во New Order (Нов Поредок). Бендот се преродил како трочлен, со помош на вокалните способности на Самнер. Подоцна, групата ја регрутираше девојката на Морис, Џилиан Гилберт, за да ја пополни дупката од клавијатурист и втора гитарист. Во 1981, првиот сингл на New Order со име Ceremony (Церемонија), беа вметнати две песни напишани од Ијан Куртис. Додека на почетокот, групата се бореше да ја избегне сенката на Joy Division, New Order достигнаа прилично поголем комерцијален успех, за разлика од нивниот претходен бенд. Останатиот материјал на Joy Division беше издаден по нивното пропаѓање. Во 1981 година беше издаден албумот Still (Сè уште) кој е компилација од песни во живо и ретки снимки. Во 1988 година, Factory ја објави компилацијата Substance, која ги содржи сингловите што не се излезени. Друга компилација, Permanent (Постојан) , беше објавена во 1995 година од дискографската куќа London Records, која се стекна со каталогот на Joy Division, по банкротот на Factory Records во 1992 година. Компилацискиот албум The best of Joy Division (Најдоброто од Џој Дивижн), беше издаден во 2008 година. == Музички стил == На Joy Division им беше потребно време за да го развијат нивниот звук. Како Warsaw, бендот свиреше некарактеристично променет хард рок-панк. Критичарот Сајмон Рејнолдс изјави: „Оригиналноста на Joy Division навистина стана забележлива со сè поголемото успорување на песните“. Музиката на групата имаше „оскуден“ квалитет. Во описот на Рејнолд: „Басот на Питер Хук ја понесуваше мелодијата, гитарата на Бернард Самнер оставаше празнини наместо да го пополни звукот на групата со збиени рифови, а пак тапаните на Стив Морис изгледаа како да кружат на ивица од кратер“. Во 1994 година, Самнер го опиша карактеристичниот звук на бендот како: „Се испадна спонтано, природно. Јас сум повеќе за ритам и акорди, а Хуки за мелодија. Тој порано басот го свиреше со повисок тон, бидејќи сакав гитарата да ми звучи дисторзирано, а засилувачот, којшто тогаш го имав, работепе само кога гласот е појачан до крај. Кога Хуки свиреше пониско, тој самиот не можеше да се слушне. Стив има свој стил кој е различен од стилот на останатите тапанари. За мене, тапанарот во бендот е како часовник, но Стив не може да биде часовник, бидејќи е пасивен. Тој го следеше ритамот на бендот, нешто што не направи посебни. Повремено, Ијан Куртис пееше да пее со низок, баритон глас. Тоа често доведуваше до споредби со Џим Морисон од The Doors (еден од најомилените бендови на Куртис)“. Самнер беше како неофицијалниот музички директор на бендот, улога која ја извршуваше и во New Order. Додека Самнер беше главниот гитарист на групата, Куртис свиреше на гитара само на неколку снимени песни и за време на неколку шоуа. Куртис мразел да свири на гитара, но бендот инсистирал на тоа. Самнер изјавил: „Тој свиреше на прилично бизарен начин, а тоа нам ни беше интересно, бидејќи никој друг не би свирел како Ијан“. За време на снимањата за Closer , Самнер почнал да користи само-вградени синтисајзери, а Хук за повеќе мелодија користел бас со шест жици. Продуцентот Мартин Ханет „се посветил себеси на доловување и засилување на морничавата просторност на Joy Division“. Ханет мислел дека панк-рокот е звучно конзервативен, заради неговото одбивање да ја искористи технологијата на студиото за создавање на звучен простор. Наместо тоа, продуцентот целел кон тоа да на снимките од групата создаде звук кој повеќе се шири. Ханет рекол: „ Joy Division се како подарок за еден продуцент, бидејќи тие немаа поим. Не се расправаа“. Ханет сакал чиста и јасна „звучна поделба“ не само за поединечните инструменти, туку и за поединечните делови од тапанарската опрема на Морис. Морис рекол: „За песните за коишто мислеше дека се потенцијални синглови, тој ме тераше да свирам на секој тапан посебно за да избегнам „крварење“ на звукот. == Стихови == Единствениот текстописец на групата бил Ијан Куртис. Кога ќе го „прифателе“ тој почнувал да пишува трескавично. Потоа ја слушал музиката на бендот (нешто што често било аранжирано од страна на Самнер) и ги користел стиховите таму каде што било најсоодветно. Зборовите и сликите како „студ, притисок, темнина, криза, неуспех, колапс, губење контрола“ често се повторувале во неговите песни. Во 1979 година, новинарот на NME Пол Рамбали напишал: „Темите од музиката на Joy Division се полни со јад, болка, а понекогаш и длабока тага. Музичарот Робер Палмер во списанието Musician напишал дека текстовите на Вилијам С. Бароуз и Ј.Г. Балард очигледно имале влијание на Куртис, а Морис спомнал дека пејачот често го читал и Т.С. Елиот. Бендот не сакал да ги објасни стиховите на новинарите, ниту да ги испечати. Куртис изјавил за списанието Printed Noise:„ Всушност немаме некоја порака. Стиховите се отворени за толкување. Тие се повеќедимензионални. Во нив можете да видите сè што сакате“. Во 1987 година, во интервјуто направено од музичкото списание Option (избор), Морис коментирал: „Мислевме дека песните се еден вид на сочувство и расположителни а не депресивни. Но секој си има право на свое мислење“. Според Дебора Куртис, со самото појавување на албумот Closer многумина, кои биле блиски со пејачот, сфатиле дека неговите намери и чувства биле таму, вметнати во стиховите. Преживеаните членови не бендот во ретроспективно жалење не ги видоа предупредувачките знаци во стиховите на Куртис. „Ова ќе звучи ужасно, но само по смртта на Ијан, ние седнавме да ги ислушаме стиховите“-изјави Морис во 2007 година. „Ќе се приметиш самиот себеси како размислуваш ’О Боже, го промашив ова’. Ги гледав стховите на Ијан и мислев колку бил тој паметен, да се стави на местото на некој друг. Никогаш не поверував дека тој пишувал за себеси. Гледајќи наназад, како можев да бидам толку проклето глупав? Секако дека ги пишувал за себе. Но не никогаш го прашав ’Еј, што ти е ?’ Сега морам да живеам со тоа“. == Настапи во живо == Во контраст на звукот на нивните студиски снимки, Joy Division за време на нивните настапи во живо, свиреле типично гласно и агресивно. Бендот не бил задоволен со тоа што Ханет им го измиксал Unknown Pleasures, што довело до намалување на зајадливоста на нивниот звук. Според Самнер: „Музиката беше толку гласна и тешка, па почувствувавме дека Мартин ја намалил, особено кај деловите со гитарите“. На концерт, групата малку комуницирала со публиката. Пол Морли напишал: „За време на сетот на Joy Division, од песните, ако имаш среќа, можеш да чуеш само два три збора како Здраво и Збогум. Без почеток, без промоција“. Куртис, додека пеел често го изведувал танцот кој го нарекле „танцот на мртвата мува“, кога рацете на пејачот ќе почнеле да „летаат“ во полукружно, хипнотизирачко вртење. Сајмон Рејнолдс забележал дека стилот на играњето на Куртис го потсетувало на падавичарски движења и дека пред да му дијагностираат епилепсија, тој почнал да игра на таков начин. Заради неговата состојба, настапите во живо станувале голем проблем. Самнер подоцна рекол: „Немавме осветлување, но понекогаш некој ритам од тапаните правеше да се случува нешто со него. На момент, ќе беше во транс, а потоа тотално ќе се изгуби и ќе почнеше да се движи падавично. Моравме да ги прекинуваме настапите и да го однесеме во соблекувалната каде што си ги ’вадеше’ очите плачејќи, заради таа ужасна работа што му се случила“. == Наследство == Покрај нивната кратка кариера и култен статус, Joy Division извршиле огромно влијание. Џон Буш од списанието Allmusic објавил дека Joy Division станале првиот бенд во пост-панк движењето со нагласување на расположението и изразувањето а не на гневот и енергијата, посочувајќи го почетокот на меланхоличната алтернативна музика од 80-тите години. Магливиот и темен звук на бендот, кој Мартин Ханет во 1979 година го опиша како „музика за танцување со готски призвуци“, го навестил појавувањето на готскиот рок жанр. Додека во музиката од 1970-тите години поимот „готик“ бил опишан како „атмосфера на пропастот“, наскоро тој бил применет во специфични бендови како Bauhaus , кој бил проследен со појавувањето на Joy Division. Слични музички елементи на раните готик-рок бендови како „високо пискави пост-Joy Division бас линии кој ја узурпирале улогата на мелодијата“ и „ вокали кои биле скоро оперски и тевтонски или длабоки, како на Џим Морисон и Ијан Куртис“.Joy Division имале влијание на бендови од типот на U2 и како и на изведувачите на пост-панк будењето The Cure Interpol, Bloc Party и Editors. Фронтменот на U2 , Боно, изјави дека неговата група ги обожавала Joy Division. Пејачот изјави за автобиографијата од нивниот бенд: „Ќе биде тешко да се најде потемно место од она што е во музиката од Joy Division. Нивното име, нивните стихови и нивниот пејач беа како голем црн облак кој може да се пронајде на небото. Сепак, го почувствував присуството на Господ, или светлото, или причината...причината за да се постои. Со Joy Division и од нивниот пејач можете да почувствувате убавина која е искрена и искреност која е убава. Нивната цел беше потрага по двете“. Изведувачите кои имаат вметнато и електронски елементи, како Moby и гитаристот на Red Hot Chili Peppers Џон Фрусканте, да оддале својата почит кон музиката на Joy Division и на влијанието кое било присутно во нивниот материјал. Во 2005 година, Joy Division заедно со New Order биле воведени во британската музичка хала на славни. Издадени се два биографски филма коишто ги драматизираат Joy Division. Во 2002 година, 24 Hour Party People (24 часа забава),еден вид на фикција, го претстави подемот и падот на Factory Records , кој ги вклучува и членовите на Joy Division како споредни улоги. Тони Вилсон, за филмот рече дека „се е вистина, се е невистина. Не е некаков документарен филм“, инсистирајќи на тоа дека кога се снимал филмот, кога било можно, го ставал митот пред вистината. Филмот од 2007 година Control (Контрола), со режија на Антон Корбијн, е биографијата на Ијан Куртис (Сем Рајли) и се заснова на биографската книга за починатиот сопруг на Дебора Куртис, Touching from a Distance (Допирајќи од далечина). Control ја имаше својата меѓународна премиера на отворањето на четвртата режисерска ноќ во 2007 година на Канскиот филмски фестива, каде што беше добро примен од страна на критичарите. Таа година Грант Џи го режираше документарниот филм за бендот, едноставно наречен Joy Division. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Англиска музика]] [[Категорија:Пост-панк]] [[Категорија:Музички групи основани во 1976 година]] 7f2n4sgxp471jxtlbmjo4ustvxr86hs 0 759972 5611768 4958639 2026-08-20T06:32:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611768 wikitext text/x-wiki [[File:Quintus Horatius Flaccus.jpg|thumb|right]] '''Квинт Хорациј Флак''' ([[латински]]: ''Quintus Horatius Flaccus '', [[8 декември]] [[65 п.н.е.]] - [[27 ноември]] [[8 п.н.е.]]) - римски поет. ==Животопис== Хорациј се родил во [[град]]от Венузија, во областа [[Апулија]], на границата со Луканија, како син на еден ослободен роб, а мајка му воопшто не ја споменува, можеби затоа што умрела млада. Неговиот татко бил [[Сиромаштија|сиромашен]] и имал скромен имот (''macro pauper agello''), но се трудел на Хорациј да му обезбеди добро [[образование]]. Основното образование, Хорациј го завршил кај некој Флавиј, „во која одеа синовите на големите центуриони“, а потоа тој и татко му се преселиле во [[Рим]]. Таму, татко му работел како коактор (инкасант на [[Лицитација|лицитациите]]), занимање кое не било ценето, но било добро платено, а Хорациј се здобил со одлично средношколско образование, посетувајќи настава кај повеќе [[Педагогија|педагози]], меѓу кои бил и познатиот Луциј Орбилиј Пупил, кој се споменува како „Орбилиј што дава ќотек“ (''plagosus Orbilius''). Кај него, Хорациј ги читал „[[Одисеја]]“ (во превод на Лавиј Андроник) и „[[Илијада]]“. Сепак, главен воспитувач му бил неговиот грижлив татко.<ref>Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 51-52.</ref><ref>„Objašnjenja“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 105.</ref> Во потрага по највисоко образование, Хорациј се преселил во [[Атина]], каде студирал [[философија]], т.е. „за да умеам доброто да го разликувам од лошото“ (''ut vellem curvo dignoscere rectum''). Таму го затекнала граѓанската [[војна]], кога [[Марко Јуниј Брут]] пристигнал во градот и почнал да ги привлекува римските студенти со своите [[република]]нски идеи. Хорациј бил висок [[офицер]] во [[војска]]та на Брут кого веројатно го придружувал во воениот поход во [[Мала Азија]], а учествувал и во Битката кај Филипи ([[42 п.н.е.]]), во која републиканците биле поразени од војската на [[Марко Антониј]] и [[Октавијан Август]].<ref>Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 52.</ref> По завршувањето на [[Граѓанска војна|граѓанската војна]], неговиот имот во Венузија бил [[Конфискација|конфискуван]] и им бил поделен на воените ветерани. Уште повеќе, за време на неговото враќање, неговиот [[Брод (пловило)|брод]] претрпел бродолом при што Хорациј едвај останал жив. Така, тој „со пресечени крилја, останувајќи без татковиот дом и имотот“ (''me demisere Philippi decisis humilem pennis inopemque paterni et laris fundi'') се вратил во [[Рим]], каде добил [[амнестија]] и со последните [[пари]] успеал да стекне место во писарскиот еснаф, и тоа во финансиската струка (квестура). На таа служба останал сè додека во 38 година, најпрвин [[Вергилиј]], а потоа и поетот [[Луциј Вариј Руф]], го запознале со [[Мецена]], кој по девет месеци го повикал кај себе и тогаш започнало нивното долгогодишно пријателство. Во 33 година, во замена за одземениот имот во Венузија, Хорациј добил (најверојатно од Мецена) мал имот во сабинските ридови, во близина на градот Вариј (денес, Виковаро), крај реката [[Тибар]]. На својот сабински имот (''fundus Sabinus''), Хорациј го поминал целиот свој живот, при што живеел повлечено и мирно, а единствениот значаен настан во неговиот живот се случил во 29&nbsp;г. п.н.е., кога за малку ќе погинел кога во дворот на неговата куќа се урнало едно дрво.<ref name="ReferenceA">Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 52-53.</ref><ref name="Objašnjenja 1964">„Objašnjenja“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 108.</ref> Овој настан, тој го опеал во една своја песна, посветена на Мецена.<ref>Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 41.</ref> На имотот, тој читал, пишувал песни, добро се согласувал со [[роб]]овите и со соседите, а одвреме-навреме го посетувале неговите моќни пријатели од Рим (негов голем пријател бил конзулот Сестиј).<ref name="Objašnjenja 1964"/> Само понекогаш, тој се враќал во Рим, каде времето го минувал во прошетки по улиците и во разговори со обичните луѓе. Најмногу сакал да престојува во [[бања]]та Бајама, лечејќи се од [[Ревматизам|ревматизмот]].<ref>Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 53.</ref> Со помош на Мецена, Хорациј се поврзал со [[Октавијан Август]], кој му го понудил местото на личен секретар.<ref name="Objašnjenja 1964"/> Така, во едно писмо до Мецена, Октавијан Август вели: „... сакам нашиот Хорациј да го одвлечкам од тебе... па ќе ми помага во пишувањето писма.“ Со цел да ја задржи уметничката слобода, Хорациј ја одбил понудата, правдајќи се со лошото здравје. Оттука, одвреме-навреме, императорот продолжил да му врши благ притисок, пишувајќи му „ако ти гордо го презре моето пријателство, не мислам поради тоа кон тебе да заземам надмен став“ и „знај дека ти се лутам поради тоа што во повеќето твои записи (т.н. ''Sermones'') не водиш разговор првенествено со мене. Случајно, да не мислиш дека на твоето добро име кај потомството, ако те сметаат за мој интимен пријател?“<ref>Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 53-54.</ref> Хорациј бил образован човек и добро ги познавал [[Старогрчки јазик|хеленскиот јазик]] и [[Старогрчка книжевност|книжевност]], а имал познавања и од [[философија]]та. Тој имал независен дух и сакал да биде независен, за што сведочи одбивањето на понудата на царот Октавијан Август да му биде личен секретар. Неговата сакана девојка се викала Лудија.<ref>„Objašnjenja“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 107.</ref> Инаку, тој бил низок, дебел и со црна коса, која рано му побелела. На пример, во едно писмо до него, Октавијан Август пишува: „... иако ти недостига висина, телесниот волумен не ти недостига...“ Хорациј никогаш не се оженил, живеел скромно и бил претежно [[Вегетаријанство|вегетаријанец]].<ref name="ReferenceB">Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 55.</ref> ==Творештво== Хорациј почнал да пишува уште во Атина, каде составувал стихови на [[грчки јазик]]. Потоа, по враќањето во Рим, почнал да пишува латински стихови, а според неговите зборови, „[[сиромаштија]]та, која ја буди смелоста, ме натера да правам стихови“ (''paupertas inpulit audax, ut versus facerem''). Така, благодарејќи на својата [[поезија]], тој успеал да ги придобие богатите покровители.<ref name="ReferenceA"/> Неговиот опус не е голем, но затоа пак е целосно сочуван и се состои од четири книги со [[лирска поезија]] и четири книги со сатири. На почетокот од поетската кариера, под влијание на големиот римски сатиричар Луцилиј и на хеленскиот јамбограф Архилох, Хорациј пишувал сатири и јамби. Подоцна, тој си поставил задача на римска почва да ја пренесе еолската лирика на [[Сафо]] и [[Алкеј]], т.е. за разлика од неговите современици кои пишувале под влијание на [[Хеленистичка култура|хеленистичката]] (александриска) поезија, Хорациј бил под влијание на архајската хеленска традиција. Така, во текот на седум години пишувал лиркси песни по примерот на еолската мелика и во [[23 п.н.е.]] веќе имал доволно песни за една збирка.<ref name="ReferenceC">Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 55-56.</ref> [[Податотека:Horatius - Boek I Ode XIV - Cleveringaplaats 1, Leiden.JPG|десно|thumb|200px|Ѕидна поема во Лајден]] Хорациј е автор на следниве дела:<ref>„Kvint Horacije Flak“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 97-98.</ref><ref>Jevrosima Drašković, „Razvitak rimske lirike“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 111.</ref> * „Сатири“ (во две книги), кои самиот тој ги нарекувал „Разговори“ (''Sermones''), испеани во хексаметри, а посветени на Мецена. Во нив, тој ги критикувал негативните страни на [[општество]]то. Во [[35 п.н.е.]], ја објавил првата книга „Сатири“ (10 песни, со вкупно 1.000 хексаметри) кои подоцна ги нарекувал козерии, т.е. лесни разговори (''Sermones''). Исто така, тие биле напишани и по примерот на дијатрибите (актуелни [[Филозофија|философски]] разговори) водени меѓу Бион и Бористен. Во [[30 п.н.е.]], ја објавил втората збирка „Сатири“ (8 песни, со 1.000 хексаметри), која е позрела од првата (авторот не зборува во прво лице, развиен е дијалогот, итн.). Меѓутоа, самиот Хорациј не им придавал големо значење на своите ''Sermones'' и ги нарекувал „проза во стихови“ (''musa pedestris'').<ref name="ReferenceC"/> * „Еподи“ (вкупно 17 песни со 600 [[стих]]ови), т.е. кратки и долги [[Лирика|лирски]] песни, кои тој ги нарекувал јамби. Во нив, по примерот на [[Архилох]], тој напаѓа одделни личности. Оваа збирка е објавена околу [[30 п.н.е.]], при што тој ги нарекувал пенсите „јамби“, но поради мешањето на кратките стихови (еподи) со долгите, подоцна целата збирка го добила името „[[Еподи (Хорациј)|Еподи]]“.<ref name="ReferenceB"/> * „Песни“ (''Carmina''), т.е. 104 кратки и долги песни (објавени во четири книги кои содржат по 38, 20, 30 и 15 песни, соодветно), испеани во стилот на [[Сафо]], [[Анакреонт]] и [[Алкеј]], но во кои тој ја сочувал самостојноста. Станува збор за химни во кои се опеваат [[бог]]овите и пријателите, како и пригодни песни и песни за [[вино]]то. Тие се одликуваат со разум, совршена форма и звучен [[јазик]]. Од нив, особено се истакнуваат првите шест песни од третата книга (т.н. „Римски оди“). Првите три години биле напишани во текот на седум години и биле завршени во [[23 п.н.е.]], додека четвртата книга била објавена веројатно во [[13 п.н.е.]], а била напишана по убедување на Октавијан Август.<ref name="ReferenceD">Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 56-57.</ref> * „Писма“, т.е. „Посланија“ (''Epistulae'') во две книги, од кои првата содржи 20, а втората само три посланија. По „Песните“, Хорациј повторно им се вратил на дијатрибите и во [[20 п.н.е.]] ја објавил првата збирка „Посланија“ составена од 20 песни, со вкупно 1.000 хексаметри, кои според содржината сосема малку се разликуваат од „Сатирите“. Во втората книга на „Посланијата“ (три песни со 1.000 хексаметри) тој се свртел кон [[Филозофија|философијата]] и во нив пишува за [[естетика]]та и за поетската уметност. Од нив се истакнува третото послание, кое набргу било издвоено како посебно дело, „За поетската уметност“ (''De arte poetica'') со 476 стихови, напишано под влијание на сличното дело на Неоптолем од Парион.<ref name="ReferenceD"/> Неговите писма се сметаат за едно од врвните дела на [[Римска книжевност|римската книжевност]]. * „Столетна песна“ (''Carmen saeculare'') е [[химна]] во 19 строфи. Имено, со намера да го одбележи крајот на граѓанските војни и почетокот на новата ера на [[мир]]от, во [[17 п.н.е.]], [[Октавијан Август]] сакал да го прослави Секуларниот празник (''ludi saeculares''), кој се празнувал на секои сто години. На Хорациј му припаднала честа да напише [[химна]] во која ги моли [[бог]]овите да му дадат материјална благосостојба на римскиот народ. Празникот бил славен три дена и три ноќи со полна [[месечина]], од 31 мај до 3 јуни, а химната ја пеел хор составен од 27 момчиња и 27 девојчиња. Во 1890 година, од реката [[Тибар]] била извадена камена плоча на која пишувало: ''carmen composuit Q. Horatius Flaccus''. Тогаш, Хорациј се стекнал со голема слава и оттогаш тој бил сметан за „поет на римската лира“ (''Romanae fidicen lyrae'').<ref name="ReferenceD"/> Во своето време, Хорациј бил најголемиот римски поет. И тој самиот, во песната посветена на [[Музи|музата]] Мелпомена, ја опеал својата поетска слава: во неа, тој вели дека подигнал споменик потраен од [[камен]], кого нема да го сотре ниту чекорот на времето; дека голем дел од него ќе остане во срцата на потомците и, на тој начин, никогаш нема да умре; дека од сиромашен човек станал голем; и дека прв во [[Римското Царство]] ја пренесол песната на [[Еолија]].<ref>Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 50.</ref> Од неговите 104 [[Лирика|лирски]] песни, 38 се напишани со алкејски а 26 во сафички строфи. Во тој поглед, Хорациј го надминал проблемот на оригиналноста, присутен во [[Римска поезија|римската поезија]] и на хеленската форма ѝ дал своја содржина во духот на неговата животна философија. Навистина, во младоста, тој бил [[Епикурејство|епикуреец]] (зашто му бил ученик на [[Филодем]]), но таа црта не е пресудна во неговото творештво од зрелата возраст и од староста. Според неговата [[меланхолија]], песимизам и апатија, како и по паролата „Ништо да не се чудиш!“ (''Nil admirari''), тој е поблиску до [[етика]]та на [[Зенон]]овата „стоа“. Хорациј ја побарал утехата во поединечната [[слобода]], во создавањето слобода во себе, во изолацијата и во апатијата. Затоа, неговата поезија е [[Рационализам|рационално]] студена и [[Стоицизам|стоички]] мирна. Како човек кој се разочарал во животот и како пасивен републиканец, во својата поезија ги фалел минатите времиња (''laudator temporis acti''). Тој претставува еден вид пасивен стоички отпор кон [[монархија]]та и може да се смета за првиот предвесник на познатиот „сенаторски стоицизам“ во времето на царството.<ref>Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 58-60.</ref> Рефлексивната [[лирика]] на Хорациј извршила големо влијание не само врз неговите современици, туку и врз поезијата во [[Среден век|средниот]] и во новиот век: токму по примерот на Хорациј, [[Сенека]] почнал да пишува стоички дијатриби (разговори), само во проза, наместо во стихови; Плејадата во Франција и анакреонтичарите во Германија од него го позајмиле епикурејскиот [[хедонизам]]; [[Класицизам|класичарите]] ја зеле неговата „поезија на разумот“; а неговите мисли за поезијата и за [[драма]]та имале големо влијание врз Боало и биле прифатени како канони во времето на калсицизмот.<ref>Jevrosima Drašković, „Razvitak rimske lirike“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 111-112.</ref><ref name="ReferenceE">Мирослав Марковић, „Квинт Хорације Флак“, во: Хорације, ''Одабране песме''. Београд: Нолит, 1956, стр. 60.</ref> Неговиот придонес кон светската [[книжевност]] не е толку во оригиналноста на мотивот, туку во силата на изразот. Исто така, неговата поезија се одликува со јасна и прецизна [[версификација]], како и со различност на [[јазик]]от. Така, во сатирите, тој употребува полународен јазик, додека во лирските песни пее со пуристичкиот јазик.<ref name="ReferenceE"/> Говорејќи за Хорациј, [[Гете]] вели дека тој бил над неговото време и сатирично и иронично ја прикажувал [[морал]]ната расипаност.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 62.</ref> Од друга страна, во романот „[[Наспроти]]“, францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] ја нарекува поезијата на Хорациј „слоновска елеганција“ и „дрдорење на очаен тронто што се умилкува со мрсни шеги... како некој стар кловн...“.<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 44.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{wikiquote|Horace}} {{wikisourcelang|la|Scriptor:Quintus Horatius Flaccus|Latin texts of Quintus Horatius Flaccus}} {{wikisourcelang|en|Author:Horace|English translations of texts of Quintus Horatius Flaccus}} {{Wikisource1911Enc|Horace}} {{Commons|Quintus Horatius Flaccus}} *[http://www.archive.org/stream/eclogaehoratiana02horauoft/eclogaehoratiana02horauoft_djvu.txt Full text (in Latin): Horace’s Satirae (= Satires), Epistolae (= Epistles, Letters), etc.] From archive.org. Retrieved 13 September 2010. *{{gutenberg author|id=Horace_(-65--8)|name=Horace}} *[http://www.thelatinlibrary.com/hor.html The works of Horace] at [[The Latin Library]] *[http://www.poetseers.org/the_great_poets/the_classics/horace/ Selected Poems of Horace] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120530192921/http://www.poetseers.org/the_great_poets/the_classics/horace/ |date=2012-05-30 }} *[http://www.perseus.tufts.edu/cache/perscoll_Greco-Roman.html ''The Perseus Project'' — Latin and Greek authors (with English translations), including Horace] *[http://www.stoa.org/diotima/anthology/horawillbio.shtml Biography and chronology] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081206121450/http://www.stoa.org/diotima/anthology/horawillbio.shtml |date=2008-12-06 }} *[http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/Aut186.HTM Horace's works]: text, concordances and frequency list *[http://www.rhapsodes.fll.vt.edu/horace_ode_1.htm SORGLL: Horace, Odes I.22, read by Robert Sonkowsky] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090527202758/http://www.rhapsodes.fll.vt.edu/horace_ode_1.htm |date=2009-05-27 }} *[http://toutcoule.blogspot.com/search/label/horace Translations of several odes in the original meters (with accompaniment).] *[http://www.thethepoetry.com/2011/02/some-notes-on-translations-of-horace/ A discussion and comparison of three different contemporary translations of Horace's Odes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200818115922/http://www.thethepoetry.com/2011/02/some-notes-on-translations-of-horace/ |date=2020-08-18 }} *[http://www.virgilmurder.org/images/pdf/arsengl.pdf Some spurious lines in the ''Ars Poetica''?] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Римски поети]] [[Категорија:Писатели на латински јазик]] [[Категорија:Писатели од 1 век п.н.е.]] [[Категорија:Римјани од 1 век п.н.е.]] 7yaegjs1ptxuulh35j4zoptircj1sl6 0 766274 5611799 5360586 2026-08-20T07:33:56Z Goalkeeper92 82011 https://www.premierliga.ru/players/Dzagoev-Alan/?category=profile 5611799 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Алан Ѕагоев | image = [[Податотека:Alan Dzagoyev.jpg]] | fullname = Алан Елизбарович Ѕагоев | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1990|6|17}} | cityofbirth = [[Беслан]] | countryofbirth = [[СССР]] | height = 1.78 м | position = [[среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = [[ФК ЦСКА Москва|ЦСКА Москва]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 2000–2005 |youthclubs1 = Јуност Владикавказ | youthyears2 = 2005 |youthclubs2 = [[Коноплиов академија]] | years1 = 2006–2007 |clubs1 = [[Академија Тољјати]] |caps1 = 37 |goals1 = 6 | years2 = 2008– |clubs2 = [[ФК ЦСКА Москва|ЦСКА Москва]] |caps2 = 237|goals2 = 52 | nationalyears1 = 2008– |nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Русија|Русија]] |nationalcaps1 = 59|nationalgoals1 = 9 | pcupdate = 21 јули 2012 | ntupdate = 16 јуни 2012 }} '''Алан Ѕагоев''' ([[руски]]: ''Алан Елизбарович Дзагоев'', [[Осетски јазик|осетски]]: ''Зæгъойты Елызбары фырт Алан'', роден на {{роден на|17|јуни|1990}} во {{роден во|Беслан}}) — руски фудбалер кој во моментот настапува за екипата на [[ФК ЦСКА Москва]]. Ѕагоев својата професионална кариера ја започнал во [[2006]] година како играч на [[ФК Академија Тољјати]]. Во моментот настапува за [[ФК ЦСКА Москва]] и се смета како еден од најталентираните руски фудбалери. За [[Фудбалска репрезентација на Русија|Руската фудбалска репрезентација]] дебитирал во [[2008]] година и постигнал еден гол. {{Состав на Русија на Светското првенство 2018}} {{Најдобри стрелци на Европските првенства во фудбал}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѕагоев}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК ЦСКА Москва]] [[Категорија:Руски фудбалери]] mbobqkk00v4zlri4ozbgj9aggx7r52o 0 768083 5611944 4700417 2026-08-20T10:33:29Z Ehrlich91 24281 5611944 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Архангел Михаил |слика = Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Четврта струшка |координати = {{coord|41|16|10|N|20|38|27|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ташмаруништа |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Архангел Михаил]] |изградба = 19 септември 1858 |завршено = 1863 |осветување = 21 ноември 1890 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Архангел Михаил''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во струшкото село [[Радожда]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на рамнина пониско од селото, околу која се наоѓаат гробиштата со стари дабови.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=205|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> == Историја == [[Јован Трифуноски]] има запишано дека црквата потекнува од 1860 година,<ref name=":0"/> но според натписна табла поставена на самата црква се дознава дека камен-темелникот бил поставен на 19 септември 1858 година. Нејзината изградба завршила во 1863 година, а била осветена на 21 ноември 1890 година. Во 1922 година, на западната страна биле доградени припратата и камбанаријата.<ref name="МПКН"/> Во 2009 година во периодот помеѓу 30 август и 5 септември, црквата била цел на кражба, каде биле украдени девет икони и две позлатени царски порти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=D4B64043E7089F4AA5762E4FCDCD43D0|title=Ограбена црквата во Ташмаруништа|last=|first=|date=9 септември 2009|work=|accessdate=2011-08-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник|language=македонски}}</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна, при што околу нејзе се изградени повеќе придружни објекти. Црквата е во добра состојба.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url= https://monitoring.icomos.org.mk/churches/51/view|title=Св. Архангел Михаил|work= monitoring.icomos.org.mk|accessdate=2026-08-20}}</ref> === Фрескоживопис === Во црквата има живопис, кој е насликан во поново време, односно во 1990-тите години. Истиот е присутен само во куполата и во пандатифите и е во добра состојба.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === Црквата содржи вредна колекција на икони од [[Дичо Зограф]]. Иконите на Свети Јован Претеча и Архангел Михаил се потпишани и потекнуваат од 1862 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://preminportal.com.mk/ikonopis-i-freskopis/43-ikonopis-i-freskopis/2714-ikonopisnoto-tvoreshtvo-na-dicho-zograf-vo-skopje-i-skopskiot-region|title=ИКОНОПИСНОТО ТВОРЕШТВО НА ДИЧО ЗОГРАФ ВО СКОПЈЕ И СКОПСКИОТ РЕГИОН|work=preminportal.com.mk|accessdate=2026-08-20}}</ref> Икононите на иконостасот се довршени во 1870 година од браќата [[Јосиф Мажовски|Јосиф]] и [[Јаков Мажовски]].<ref name="Прилози.102">{{cite book |title= Прилози, том 38, бр. 1-2 |year= 2007|publisher= МАНУ|pages= 102}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Гробишта во Ташмаруништа.jpg|Селските гробишта Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 10.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 11.jpg|Летниковец Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 12.jpg|Чешма Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 13.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 14.jpg|Јарбол со [[Ѕвезда од Кутлеш|знамето од Кутлеш]] Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 15.jpg|Година 1999 на црквата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 2.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 3.jpg|Влезот на припратата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 4.jpg|Ниша над споредниот влез Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 5.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 6.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 7.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 8.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 9.jpg|Помошниот објект </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Четврта струшка парохија]] * [[Ташмаруништа]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|St. Michael the Archangel Church (Tašmaruništa)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/51/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Архангел Михаил, Ташмаруништа}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Архангел Михаил во Македонија|Ташмаруништа]] 66qmfwyzdgx07zkik51ibvcwmj1oj0v 5611953 5611944 2026-08-20T10:45:56Z Ehrlich91 24281 5611953 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Архангел Михаил |слика = Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Четврта струшка |координати = {{coord|41|16|10|N|20|38|27|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ташмаруништа |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Архангел Михаил]] |изградба = 19 септември 1858 |завршено = 1863 |осветување = 21 ноември 1890 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Архангел Михаил''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во струшкото село [[Ташмаруништа]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на рамнина пониско од селото, околу која се наоѓаат гробиштата со стари дабови.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=205|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> == Историја == [[Јован Трифуноски]] има запишано дека црквата потекнува од 1860 година,<ref name=":0"/> но според натписна табла поставена на самата црква се дознава дека камен-темелникот бил поставен на 19 септември 1858 година. Нејзината изградба завршила во 1863 година, а била осветена на 21 ноември 1890 година. Во 1922 година, на западната страна биле доградени припратата и камбанаријата.<ref name="МПКН"/> Во 2009 година во периодот помеѓу 30 август и 5 септември, црквата била цел на кражба, каде биле украдени девет икони и две позлатени царски порти.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=D4B64043E7089F4AA5762E4FCDCD43D0|title=Ограбена црквата во Ташмаруништа|last=|first=|date=9 септември 2009|work=|accessdate=2011-08-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник|language=македонски}}</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна, при што околу нејзе се изградени повеќе придружни објекти. Црквата е во добра состојба.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url= https://monitoring.icomos.org.mk/churches/51/view|title=Св. Архангел Михаил|work= monitoring.icomos.org.mk|accessdate=2026-08-20}}</ref> === Фрескоживопис === Во црквата има живопис, кој е насликан во поново време, односно во 1990-тите години. Истиот е присутен само во куполата и во пандатифите и е во добра состојба.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === Црквата содржи вредна колекција на икони од [[Дичо Зограф]]. Иконите на Свети Јован Претеча и Архангел Михаил се потпишани и потекнуваат од 1862 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://preminportal.com.mk/ikonopis-i-freskopis/43-ikonopis-i-freskopis/2714-ikonopisnoto-tvoreshtvo-na-dicho-zograf-vo-skopje-i-skopskiot-region|title=ИКОНОПИСНОТО ТВОРЕШТВО НА ДИЧО ЗОГРАФ ВО СКОПЈЕ И СКОПСКИОТ РЕГИОН|work=preminportal.com.mk|accessdate=2026-08-20}}</ref> Икононите на иконостасот се довршени во 1870 година од браќата [[Јосиф Мажовски|Јосиф]] и [[Јаков Мажовски]].<ref name="Прилози.102">{{cite book |title= Прилози, том 38, бр. 1-2 |year= 2007|publisher= МАНУ|pages= 102}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Гробишта во Ташмаруништа.jpg|Селските гробишта Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 10.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 11.jpg|Летниковец Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 12.jpg|Чешма Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 13.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 14.jpg|Јарбол со [[Ѕвезда од Кутлеш|знамето од Кутлеш]] Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 15.jpg|Година 1999 на црквата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 2.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 3.jpg|Влезот на припратата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 4.jpg|Ниша над споредниот влез Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 5.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 6.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 7.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 8.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Ташмаруништа 9.jpg|Помошниот објект </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Четврта струшка парохија]] * [[Ташмаруништа]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|St. Michael the Archangel Church (Tašmaruništa)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/51/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Архангел Михаил, Ташмаруништа}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Архангел Михаил во Македонија|Ташмаруништа]] fcggupq2b2j38ayn5vvz73h9kplj37b 0 768085 5611955 4700479 2026-08-20T10:56:08Z Ehrlich91 24281 5611955 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Димитриј |слика = Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Четврта струшка |координати = {{coord|41|16|3.1|N|20|38|26.8|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ташмаруништа |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Свети Димитрија Солунски|Свети Димитриј]] |изградба = |завршено = |осветување = 20 октомври 1996 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Димитриј''' — помала селска [[Црква (градба)|црква]] во струшкото село [[Ташмаруништа]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name="епархија">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Струшко архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|language=македонски|accessdate=2010-05-17|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведена книга|last=Грозданов|first=Цветан|others=Вера Битракова -Грозданова|title=Христијански светилишта во село Ташмаруништа|publisher=Музеј на Струга|date=2009|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа кај селското училиште и се смета за мало манастирче.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=205|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> == Историја == Црквата била подигната во 1970-тите години на темели на стар храм.<ref name=":0"/> При изградбата на црквата биле откриени темели од постар објект со мозаичен под, веројатно од [[базилика]], поради што местото околу црквата претствува археолошко наоѓалиште познато како [[Св. Димитрија (Ташмаруништа)|Св. Димитрија]]. Исто така, во времето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] бугарските војници, копајќи ровови, откриле мермерни плочи.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|398-399}}</ref> Била осветена на 20 октомври 1996 година од страна на митрополитот [[Дебарско-кичевска епархија|Дебарско-кичевски]] [[Тимотеј Дебарско-кичевски|г. Тимотеј]].<ref name="епархија"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 2.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 3.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 4.jpg|Куполата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 5.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 6.jpg|Фонтана Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 7.jpg|Трпезаријата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 8.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Ташмаруништа 9.jpg|Натписна табла </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Четврта струшка парохија]] * [[Ташмаруништа]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Michael the Archangel Church (Tašmaruništa)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Димитриј, Ташмаруништа}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Димитрија во Македонија|Ташмаруништа]] 9q8h6xv70zejzzzjcmouvj80qsnl5pd 0 777947 5611467 5611346 2026-08-19T12:29:11Z Bjankuloski06 332 /* Население */ 5611467 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Копривничко-крижевачка жупанија | native_name = Koprivničko-križevačka županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупа (административна област)|Жупанија]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Koprivnica-Križevci County.png | flag_alt = | image_shield = Koprivnica County coat of arms.png | shield_alt = | image_map = Croatia location map, Koprivnica-Krizevci county.svg | map_alt = | map_caption = Копривничко-крижевачката жупанија (портокалово)<br /> во Хрватска (светложолта боја) | seat_type = Главен град | seat = [[Копривница]] | leader_title = [[Жупан]] | leader_name = [[Дарко Корен]] | leader_party = [[Хрватската Селска Партија|ХСП]] | area_total_km2 = 1746 | area_footnotes = | population_as_of = 2001 | population_total = 124467 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | latd = |latm = |latNS = N | longd = |longm = |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | iso_code = HR-06 | website = http://www.kckzz.hr/ | footnotes = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Хрватска|Повикувачки број]] | area_code = 048 }} '''Копривничко-крижевачката жупанија''' е жупанија во северозападниот дел на [[Хрватска]]. Прв жупан на Копривничко-крижевачката жупанија бил: Иван Станчер ([[1993]] - [[1997]]). ==Население== Според пописот од [[2001]] година, жупанијата броела 124.467 жители (2,8% од вкупното население на Хрватска) со просечна густина на населеност од 71 жител на км². Етничкиот состав бил следниот: [[Хрвати]] 96%, [[Срби]] 1,9%, [[Словенци]] 0,1%, [[Роми]] 0,1%, [[Унгарци]] 0,1% и други. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''бр. на жители''' |124.467 |129.397 |133.790 |138.994 |143.019 |142.362 |140.565 |143.268 |139.054 |142.546 |132.581 |121.772 |105.529 |97.581 |87.464 |- |} * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. ==Географија== Копривничко-крижевачката жупанија се наоѓа во северозападниот дел на Република Хрватска, т.е. во североисточниот дел на Централна Хрватска. Таа е распространета по низината на Драва и е омеѓена со Билогора и Калнчка Гора.<ref>''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> Со површина од 1,746 км², оваа е седумнаеста по големина жупанија во Хрватска според површината. Североисточниот дел на жупанијата го сочинува долината на реката [[Драва (река)|Драва]] на која преовладува земјоделската дејност со значајни наоѓалишта на [[нафта]] и на земен гас. Поголеми населени места во овој простор се [[Копривница]], [[Крижевци]] и [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]]. == Стопанство == Копривничко-крижевачката жупанија спаѓа во панонската регија. [[Земјоделство|Земјоделскиот]] простор на жупанијата се состои од пет микрорегионални целини: * Подравскиот земјоделски басен ([[Подравина]]) * [[Прекодравље]] * Источен и североисточен дел ([[Билогора]]) * Калничко подрачје ([[Калник]]) * Калничко-пригорскиот дел на жупанијата Подравскиот земјоделски басен и Прекодравље се подрачја со интензивно земјоделско производство. Останатите гранки на економијата се производството на [[млеко]], производството на [[хмељ]], [[сточарство]]то, [[зеленчукови култури|зеленчуковите култури]] и [[виноградарство]]то. ===Туризам=== Најважни одредишта во жупанијата се Галеријата на наивната уметност во [[Хлебине]], жупната црква Свети Ане, гркокатоличката катедрала на Светото Тројство и црквата на Свети Крст во [[Крижевци]], историското средиште Крижевци, прехранбениот музеј “[[Подравка]]” – [[Копривница]], Стариот град [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]] и Галеријата Лацковиќ – Батинска, стариот град [[Калник]] и Мал Калник. ==Знаменитости== На подрачјето на Копривничко-крижевачката жупанија има единаест заштитени делови од природата, кои заземаат површина од околу 5,550 ha. * Посебни резервати : ** географско-ботанички: Ѓурѓевачките песоци ** ботанички: Мал [[Калник]] ** орнитолошки: [[Голем Пажут]] ** шумски: [[Црни Јарци]], Долго Брдо * Парк шума: Жупетница * Заштитени предели: ** Чамбина ** Калник * Споменици на природата: ** Седам стабала [[храст лужњак|храста лужњака]] * Споменици од парковната архитрктура: ** Парк кај Основнато училиште ˝Владимир Назор˝, [[Крижевци]] ** Парк кај земјоделското училиште во Крижевци == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.kckzz.hr Официјален портал] {{hr}} {{Жупании во Хрватска}} {{Копривничко-крижевска жупанија}} [[Категорија:Копривничко-крижевска Жупанија| ]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] hi4hj6dht4m6pi01ul5gzskka2cj346 5611525 5611467 2026-08-19T15:25:36Z Bjankuloski06 332 5611525 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Копривничко-крижевска жупанија | native_name = Koprivničko-križevačka županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупа (административна област)|Жупанија]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Koprivnica-Križevci County.png | flag_alt = | image_shield = Koprivnica County coat of arms.png | shield_alt = | image_map = Croatia location map, Koprivnica-Krizevci county.svg | map_alt = | map_caption = Копривничко-крижевската жупанија (портокалово)<br /> во Хрватска (светложолта боја) | seat_type = Главен град | seat = [[Копривница]] | leader_title = [[Жупан]] | leader_name = [[Дарко Корен]] | leader_party = [[Хрватската Селска Партија|ХСП]] | area_total_km2 = 1746 | area_footnotes = | population_as_of = 2001 | population_total = 124467 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | latd = |latm = |latNS = N | longd = |longm = |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | iso_code = HR-06 | website = http://www.kckzz.hr/ | footnotes = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Хрватска|Повикувачки број]] | area_code = 048 }} '''Копривничко-крижевската жупанија''' е жупанија во северозападниот дел на [[Хрватска]]. Прв жупан на Копривничко-крижевската жупанија бил: Иван Станчер ([[1993]] - [[1997]]). ==Население== Според пописот од [[2001]] година, жупанијата броела 124.467 жители (2,8% од вкупното население на Хрватска) со просечна густина на населеност од 71 жител на км². Етничкиот состав бил следниот: [[Хрвати]] 96%, [[Срби]] 1,9%, [[Словенци]] 0,1%, [[Роми]] 0,1%, [[Унгарци]] 0,1% и други. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''бр. на жители''' |124.467 |129.397 |133.790 |138.994 |143.019 |142.362 |140.565 |143.268 |139.054 |142.546 |132.581 |121.772 |105.529 |97.581 |87.464 |- |} * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. ==Географија== Копривничко-крижевската жупанија се наоѓа во северозападниот дел на Република Хрватска, т.е. во североисточниот дел на Централна Хрватска. Таа е распространета по низината на Драва и е омеѓена со Билогора и Калнчка Гора.<ref>''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> Со површина од 1,746 км², оваа е седумнаеста по големина жупанија во Хрватска според површината. Североисточниот дел на жупанијата го сочинува долината на реката [[Драва (река)|Драва]] на која преовладува земјоделската дејност со значајни наоѓалишта на [[нафта]] и на земен гас. Поголеми населени места во овој простор се [[Копривница]], [[Крижевци]] и [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]]. == Стопанство == Копривничко-крижевската жупанија спаѓа во панонската регија. [[Земјоделство|Земјоделскиот]] простор на жупанијата се состои од пет микрорегионални целини: * Подравскиот земјоделски басен ([[Подравина]]) * [[Прекодравље]] * Источен и североисточен дел ([[Билогора]]) * Калничко подрачје ([[Калник]]) * Калничко-пригорскиот дел на жупанијата Подравскиот земјоделски басен и Прекодравље се подрачја со интензивно земјоделско производство. Останатите гранки на економијата се производството на [[млеко]], производството на [[хмељ]], [[сточарство]]то, [[зеленчукови култури|зеленчуковите култури]] и [[виноградарство]]то. ===Туризам=== Најважни одредишта во жупанијата се Галеријата на наивната уметност во [[Хлебине]], жупната црква Свети Ане, гркокатоличката катедрала на Светото Тројство и црквата на Свети Крст во [[Крижевци]], историското средиште Крижевци, прехранбениот музеј “[[Подравка]]” – [[Копривница]], Стариот град [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]] и Галеријата Лацковиќ – Батинска, стариот град [[Калник]] и Мал Калник. ==Знаменитости== На подрачјето на Копривничко-крижевската жупанија има единаест заштитени делови од природата, кои заземаат површина од околу 5,550 ha. * Посебни резервати : ** географско-ботанички: Ѓурѓевачките песоци ** ботанички: Мал [[Калник]] ** орнитолошки: [[Голем Пажут]] ** шумски: [[Црни Јарци]], Долго Брдо * Парк шума: Жупетница * Заштитени предели: ** Чамбина ** Калник * Споменици на природата: ** Седам стабала [[храст лужњак|храста лужњака]] * Споменици од парковната архитрктура: ** Парк кај Основнато училиште ˝Владимир Назор˝, [[Крижевци]] ** Парк кај земјоделското училиште во Крижевци == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.kckzz.hr Официјален портал] {{hr}} {{Жупании во Хрватска}} {{Копривничко-крижевска жупанија}} [[Категорија:Копривничко-крижевска Жупанија| ]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] fxb8opp71mlbp786up9lopm1xgc9x50 5611526 5611525 2026-08-19T15:26:55Z Bjankuloski06 332 /* Знаменитости */ 5611526 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Копривничко-крижевска жупанија | native_name = Koprivničko-križevačka županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупа (административна област)|Жупанија]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Koprivnica-Križevci County.png | flag_alt = | image_shield = Koprivnica County coat of arms.png | shield_alt = | image_map = Croatia location map, Koprivnica-Krizevci county.svg | map_alt = | map_caption = Копривничко-крижевската жупанија (портокалово)<br /> во Хрватска (светложолта боја) | seat_type = Главен град | seat = [[Копривница]] | leader_title = [[Жупан]] | leader_name = [[Дарко Корен]] | leader_party = [[Хрватската Селска Партија|ХСП]] | area_total_km2 = 1746 | area_footnotes = | population_as_of = 2001 | population_total = 124467 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | latd = |latm = |latNS = N | longd = |longm = |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | iso_code = HR-06 | website = http://www.kckzz.hr/ | footnotes = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Хрватска|Повикувачки број]] | area_code = 048 }} '''Копривничко-крижевската жупанија''' е жупанија во северозападниот дел на [[Хрватска]]. Прв жупан на Копривничко-крижевската жупанија бил: Иван Станчер ([[1993]] - [[1997]]). ==Население== Според пописот од [[2001]] година, жупанијата броела 124.467 жители (2,8% од вкупното население на Хрватска) со просечна густина на населеност од 71 жител на км². Етничкиот состав бил следниот: [[Хрвати]] 96%, [[Срби]] 1,9%, [[Словенци]] 0,1%, [[Роми]] 0,1%, [[Унгарци]] 0,1% и други. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''бр. на жители''' |124.467 |129.397 |133.790 |138.994 |143.019 |142.362 |140.565 |143.268 |139.054 |142.546 |132.581 |121.772 |105.529 |97.581 |87.464 |- |} * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. ==Географија== Копривничко-крижевската жупанија се наоѓа во северозападниот дел на Република Хрватска, т.е. во североисточниот дел на Централна Хрватска. Таа е распространета по низината на Драва и е омеѓена со Билогора и Калнчка Гора.<ref>''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> Со површина од 1,746 км², оваа е седумнаеста по големина жупанија во Хрватска според површината. Североисточниот дел на жупанијата го сочинува долината на реката [[Драва (река)|Драва]] на која преовладува земјоделската дејност со значајни наоѓалишта на [[нафта]] и на земен гас. Поголеми населени места во овој простор се [[Копривница]], [[Крижевци]] и [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]]. == Стопанство == Копривничко-крижевската жупанија спаѓа во панонската регија. [[Земјоделство|Земјоделскиот]] простор на жупанијата се состои од пет микрорегионални целини: * Подравскиот земјоделски басен ([[Подравина]]) * [[Прекодравље]] * Источен и североисточен дел ([[Билогора]]) * Калничко подрачје ([[Калник]]) * Калничко-пригорскиот дел на жупанијата Подравскиот земјоделски басен и Прекодравље се подрачја со интензивно земјоделско производство. Останатите гранки на економијата се производството на [[млеко]], производството на [[хмељ]], [[сточарство]]то, [[зеленчукови култури|зеленчуковите култури]] и [[виноградарство]]то. ===Туризам=== Најважни одредишта во жупанијата се Галеријата на наивната уметност во [[Хлебине]], жупната црква Свети Ане, гркокатоличката катедрала на Светото Тројство и црквата на Свети Крст во [[Крижевци]], историското средиште Крижевци, прехранбениот музеј “[[Подравка]]” – [[Копривница]], Стариот град [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]] и Галеријата Лацковиќ – Батинска, стариот град [[Калник]] и Мал Калник. ==Знаменитости== На подрачјето на Копривничко-крижевската жупанија има единаест заштитени делови од природата, кои заземаат површина од околу 5,550 ha. * Посебни резервати : ** географско-ботанички: Ѓурѓевачки Песоци ** ботанички: Мал [[Калник]] ** орнитолошки: [[Голем Пажут]] ** шумски: [[Црни Јарци]], Долго Брдо * Парк шума: Жупетница * Заштитени предели: ** Чамбина ** Калник * Споменици на природата: ** Седам стабла на [[стежер]]и * Споменици од парковната архитрктура: ** Парк кај Основнато училиште ˝Владимир Назор˝, [[Крижевци]] ** Парк кај Земјоделското училиште во Крижевци == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.kckzz.hr Официјален портал] {{hr}} {{Жупании во Хрватска}} {{Копривничко-крижевска жупанија}} [[Категорија:Копривничко-крижевска Жупанија| ]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] 2tjnvqe2svlyv2na71uzzns47zw7qy8 5611527 5611526 2026-08-19T15:27:07Z Bjankuloski06 332 5611527 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Копривничко-крижевска жупанија | native_name = Koprivničko-križevačka županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупа (административна област)|Жупанија]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Koprivnica-Križevci County.png | flag_alt = | image_shield = Koprivnica County coat of arms.png | shield_alt = | image_map = Croatia location map, Koprivnica-Krizevci county.svg | map_alt = | map_caption = Копривничко-крижевската жупанија (портокалово)<br /> во Хрватска (светложолта боја) | seat_type = Главен град | seat = [[Копривница]] | leader_title = [[Жупан]] | leader_name = [[Дарко Корен]] | leader_party = [[Хрватската Селска Партија|ХСП]] | area_total_km2 = 1746 | area_footnotes = | population_as_of = 2001 | population_total = 124467 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | latd = |latm = |latNS = N | longd = |longm = |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | iso_code = HR-06 | website = http://www.kckzz.hr/ | footnotes = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Хрватска|Повикувачки број]] | area_code = 048 }} '''Копривничко-крижевска жупанија''' е жупанија во северозападниот дел на [[Хрватска]]. Прв жупан на Копривничко-крижевската жупанија бил: Иван Станчер ([[1993]] - [[1997]]). ==Население== Според пописот од [[2001]] година, жупанијата броела 124.467 жители (2,8% од вкупното население на Хрватска) со просечна густина на населеност од 71 жител на км². Етничкиот состав бил следниот: [[Хрвати]] 96%, [[Срби]] 1,9%, [[Словенци]] 0,1%, [[Роми]] 0,1%, [[Унгарци]] 0,1% и други. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''бр. на жители''' |124.467 |129.397 |133.790 |138.994 |143.019 |142.362 |140.565 |143.268 |139.054 |142.546 |132.581 |121.772 |105.529 |97.581 |87.464 |- |} * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. ==Географија== Копривничко-крижевската жупанија се наоѓа во северозападниот дел на Република Хрватска, т.е. во североисточниот дел на Централна Хрватска. Таа е распространета по низината на Драва и е омеѓена со Билогора и Калнчка Гора.<ref>''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> Со површина од 1,746 км², оваа е седумнаеста по големина жупанија во Хрватска според површината. Североисточниот дел на жупанијата го сочинува долината на реката [[Драва (река)|Драва]] на која преовладува земјоделската дејност со значајни наоѓалишта на [[нафта]] и на земен гас. Поголеми населени места во овој простор се [[Копривница]], [[Крижевци]] и [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]]. == Стопанство == Копривничко-крижевската жупанија спаѓа во панонската регија. [[Земјоделство|Земјоделскиот]] простор на жупанијата се состои од пет микрорегионални целини: * Подравскиот земјоделски басен ([[Подравина]]) * [[Прекодравље]] * Источен и североисточен дел ([[Билогора]]) * Калничко подрачје ([[Калник]]) * Калничко-пригорскиот дел на жупанијата Подравскиот земјоделски басен и Прекодравље се подрачја со интензивно земјоделско производство. Останатите гранки на економијата се производството на [[млеко]], производството на [[хмељ]], [[сточарство]]то, [[зеленчукови култури|зеленчуковите култури]] и [[виноградарство]]то. ===Туризам=== Најважни одредишта во жупанијата се Галеријата на наивната уметност во [[Хлебине]], жупната црква Свети Ане, гркокатоличката катедрала на Светото Тројство и црквата на Свети Крст во [[Крижевци]], историското средиште Крижевци, прехранбениот музеј “[[Подравка]]” – [[Копривница]], Стариот град [[Ѓурѓевац (Хрватска)|Ѓурѓевац]] и Галеријата Лацковиќ – Батинска, стариот град [[Калник]] и Мал Калник. ==Знаменитости== На подрачјето на Копривничко-крижевската жупанија има единаест заштитени делови од природата, кои заземаат површина од околу 5,550 ha. * Посебни резервати : ** географско-ботанички: Ѓурѓевачки Песоци ** ботанички: Мал [[Калник]] ** орнитолошки: [[Голем Пажут]] ** шумски: [[Црни Јарци]], Долго Брдо * Парк шума: Жупетница * Заштитени предели: ** Чамбина ** Калник * Споменици на природата: ** Седам стабла на [[стежер]]и * Споменици од парковната архитрктура: ** Парк кај Основнато училиште ˝Владимир Назор˝, [[Крижевци]] ** Парк кај Земјоделското училиште во Крижевци == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.kckzz.hr Официјален портал] {{hr}} {{Жупании во Хрватска}} {{Копривничко-крижевска жупанија}} [[Категорија:Копривничко-крижевска Жупанија| ]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] iw3ljruekpu7jo1ja76677vuz09xi0j 0 777957 5611528 5606349 2026-08-19T15:27:45Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Крапинско-загорска жупанија]] → [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 5611528 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Крапинско-загорска жупанија | native_name = Krapinsko-zagorska županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупа (административна област)|Жупанија]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Krapina-Zagorje County.svg | flag_alt = | image_shield = Seal of Krapina-Zagorje County.svg | shield_alt = | image_map = Croatia location map, Krapina-Zagorje county.svg | map_alt = | map_caption = Крапинско-загорската жупанија (светлопортокалова боја)<br /> во Хрватска (светложолта боја) | seat_type = Главен град | seat = Главен град | leader_title = [[Жупан]] | leader_name = [[Синиша Хајдаш Дончиќ]] | leader_party = [[Социјалдемократска партија на Хрватска|СДПХ]] | area_total_km2 = 1224 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 133,064 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | latd = |latm = |latNS = N | longd = |longm = |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | iso_code = HR-02 | website = http://www.kzz.hr/ | footnotes = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Хрватска|Повикувачки број]] | area_code = 049 }} '''Крапинско-загорска жупанија''' ({{langx|hr|Krapinsko-zagorska županija}}) — [[жупании во Хрватска|жупанија]] во северозападниот дел на [[Хрватска|Република Хрватска]] и припаѓа на просторот на централна Хрватска. ==Географија== Крапинско-загорската жупанија се граничи на север со [[Словенија|Република Словенија]] и [[Вараждинска жупанија|Вараждинската жупанија]], на запад со Република Словенија, на југ со [[Загреб|градот Загреб]] и [[Загрепска жупанија|Загрепската жупанија]] и на исток со Загрепската и Вараждинската жупанија. Таа го опфаќа јужниот дел на [[Хрватско Загорје]] и се наоѓа меѓу [[Медведница]], [[Калник]], Иванчица, Страхинчица, мацељска Гора и реката [[Сутла]]. Релјефот е претежно ритчест, а низ жупанијата поминува реката [[Крапина (река)|Крапина]]. Жупанијата е густо населена, но поголемите населби се сместени по речните долини, додека останатите населби се мали и раштркани. Најголемо место е [[Крапина]], кое лежи во долината Крапинчица. Областа е позната и по големиот број извори на термални води.<ref>''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> ==Население== Според пописот од [[2011]] година на подрачјето на Крапинско-загорската жупанија живееле 133,064 жители, што е околу 3% од вкупниот број на жители во Република Хрватска. Етнички состав бил следниот: [[Хрвати]] 98,4%, [[Словенци]] 0,3%, [[Срби]] 0,2% и други. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2011]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''Жители''' |133.064 |142.432 |148.779 |153.567 |161.247 |168.952 |178.938 |181.586 |175.227 |163.594 |168.404 |152.047 |139.547 |125.394 |113.711 |100.804 |- |} ==Извор== * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. ==Надворешни врски== * [http://www.kr-zag-zupanija.hr/ Официјален портал на жупанијата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060206232749/http://kr-zag-zupanija.hr/ |date=2006-02-06 }} {{hr}} * http://www.zagorje.hr/ {{hr}} == Наводи == {{наводи}} {{Крапинско-загорска жупанија}} {{Жупании во Хрватска}} [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија| ]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] rddp4nzrhywxyl9elll094lo9gio9b4 0 778044 5611746 4916967 2026-08-20T05:39:27Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611746 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Катедрала на Христовото Воскресение <br />Патріарший Собор Воскресіння Христового |image=Дніпровські острови - 21.JPG |caption=Поглед кон црквата |location=[[Киев]], [[Украина]] |geo= |religious_affiliation= [[Унијатство]] |district= |consecration_year= |status= |leadership=[[Украинска Грчка католичката црква]] |website= |architect= |architecture_type= |architecture_style= |facade_direction= |year_completed=2013 |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Патријаршиската катедрала на Христовото Воскресение''' ([[украински]]: ''Патріарший Собор Воскресіння Христового'') е главната катедрала на [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]], кој се наоѓа во [[Киев]], главниот град на [[Украина]]. Црквата е во фаза на изградба, иако нејзината златна куполи и крстот веќе се изградени. Соборниот храм се наоѓа на левата страна од реката Днепар, што е една од ретките цркви на Киев, кои не се наоѓаат на десната страна. {{Цркви во Киев}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Христовото Воскресение }} [[Категорија:Цркви во Киев]] [[Категорија:Украински католички катедрали во Украина]] [[Категорија:Цркви од 21 век]] [[Категорија:Днепарски реон]] [[Категорија:Храмови посветени на Вознесението Христово|Киев]] p0h1iktncukiylkjf7bxaxo03ruid17 0 778056 5611535 5606354 2026-08-19T15:28:40Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Личко-сењска жупанија]] → [[Категорија:Личко-сењска Жупанија]] 5611535 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Личко-сењска Жупанија | native_name = Ličko-senjska županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупа (административна област)|Жупанија]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Lika-Senj County.svg | flag_alt = | image_shield = Lika-Senj County coat of arms.svg | shield_alt = | image_map = Croatia location map, Lika-Senj county.svg | map_alt = | map_caption = Личко-сењската Жупанија (портокалова боја)<br /> во Хрватска (жолта боја) | seat_type = Главен град | seat = [[Госпиќ]] | leader_title = [[Жупан]] | leader_name = [[Милан Јурковиќ]] | leader_party = [[Хрватска Демократска Унија|ХДУ]] | area_total_km2 = 5352 | area_footnotes = | population_as_of = 2001 | population_total = 53643 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | latd = |latm = |latNS = N | longd = |longm = |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | iso_code = HR-09 | website = http://www.licko-senjska.hr/ | footnotes = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Хрватска|Повикувачки број]] | area_code = 053 }} '''Личко-сењската Жупанија''' главно се наоѓа на подрачјето на [[Лика]] во западна [[Хрватска]], но го вклучува и северниот дел на островот [[Паг]]. Се граничи со [[Задарска Жупанија|Задарската Жупанија]] на југ, и со [[Карловачка Жупанија|Карловачката Жупанија]] и [[Приморско-горанска Жупанија|Приморско-горанската Жупанија]] на север. ==Население== ===Личко-сењска Жупанија=== Според пописот од [[2001]] година во жупанијата живееле 53.677 жители (1,2% од вкупниот број на жители во Хрватска - најмалку населена жупанија во државата). [[Густина на населеност|Густината на населноста]] изнесувала околу 10 жители на км². Етничкиот состав бил следниот: [[Хрвати]] 86,2%, [[Срби]] 11,5%, [[Албанци]] 0,2% и други ([[1991]]; [[Хрвати]] 59,7%, [[Срби]] 37%). ====Бројот на жителите низ годините==== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''бр. на жители''' |53.677 |85.135 |90.836 |106.433 |118.329 |125.677 |130.855 |172.735 |177.055 |182.392 |186.871 |170.084 |155.382 |165.692 |155.467 |- |} ==Извор== * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. == Географија == Во Личко-сењската Жупанија течат три реки: Лика со должина од 78,1&nbsp;км (по по која е именувано и Личкото поле, а потоа и целиот регион Лика), [[Гацка]] со должина од 55,4 [[km]] и [[Новчица]] со должина од 29&nbsp;км. Највисоки планински врвови во жупанијата се: ''Вагански врв'' со висина од 1.757 m и ''Велики Завижан'' со висина од 1.676 m на [[Велебит]], а на [[Плешевица (планина)|Плешевица]] Озеблин со висина од 1.657 m. Во жупанијата има и доста езера, а најголеми по површина се Крушќица со 3,9 км² и [[Плитвички Езера|Плитвичките Езера]] со 2 км². == Поврзано == *[[Лика]] *[[Велебит]] *[[Плитвички Езера]] *[[Паг]] ==Надворешни врски== *[http://www.licko-senjska.hr/ Официјален портал на жупанијата] {{hr}} *[http://www.lickosenjska.com/ Портал посветен на жупанијата] {{hr}} {{Жупании во Хрватска}} {{Личко-сењска жупанија}} [[Категорија:Личко-сењска Жупанија| ]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] ru51a7qm0091lg9y8b529esbz1f9mg3 0 778062 5611540 5605947 2026-08-19T15:29:33Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] → [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 5611540 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!-- See Template:Инфокутија Населено место for additional fields and descriptions --> | name = Меѓимурска жупанија | native_name = Međimurska županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Хрватска]] | image_skyline = Welcome table Međimurje County.jpg|thumb| | imagesize = | image_alt = | image_caption = Добредојдовте во Меѓимурската жупанија испишано на табла на хрватски јазик | image_flag = Flag of Međimurje County.svg | flag_size = | flag_alt = | image_seal = Međimurska županija (grb).svg | image_map = Croatia location map, Medimurje county.svg | map_alt = | map_caption = Меѓимурската жупанија (портокалова боја)<br /> во Хрватска (жолта боја) | mapsize = | map_alt = | latd = 46.466 |latm = |lats = |latNS = N | longd = 16.414 |longm = |longs = |longEW = E | coordinates_type = region:HR-20_type:adm1st_source:dewiki | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | established_title = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_footnotes = | area_total_km2 = 730 | population_footnotes = | population_total = 118426 | population_as_of = 2001 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi= | population_demonym = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = 040<ref>[http://medjimurje.net/medjimurje/info/zupanija/zhupanijske-sluzhbe-i-ustanove/ Međimurje | Međimurska županija | Županijske službe i ustanove | Međimurska županija | službe i ustanove<!-- Bot generated title -->]</ref> | blank_name_sec1 = [[ISO 3166-2:HR]] | blank_info_sec1 = HR-20 | blank1_name_sec1 = Главен град | blank1_info_sec1 = [[Чаковец]] | blank2_name_sec1 = [[Жупан]] | blank2_info_sec1 = [[Ивица Перхоч]] | website = [http://www.medjimurska-zupanija.hr www.medjimurska-zupanija.hr] | footnotes = }} '''Меѓимурје''' ('''Меѓимурска жупанија''') е жупанија на крајниот север на [[Хрватска]]. Центар на жупанијата е [[Чаковец]]. ==Географија== Жупанијата се граничи со [[Унгарија]] и [[Словенија]], додека пак е многу блиску и со границата на [[Австрија]]. Западниот дел допира на падините на [[Алпи]]те, додека пак централниот и источниот дел на низината ([[Панонска низина]]). Жупанијата се наоѓа помеѓу две реки, [[Драва]] на југ и [[Мура]] на север и исток, до устието на Драва (кон границата со Унгарија). Таа е најсеверната жупанија во Хрватска, која според одликите на природната средина се дели на два дела: Горо Меѓимурје, кое е ритчесто и поретко населено, и Долно Меѓимурје, кое е низинско и понаселено.<ref>''Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom'', Hrvatska turistička zajednica, 2009.</ref> ==Население== Меѓимурската жупанија е најгусто населен дел на Хрватска. На подрачје од 729,5 км² (72,956 ha), во 126 населени места живеат 126,500 жители што претставува густина на населеност од 164,2 жители на км². [[Хрвати]]те сочинуваат 96% од населението во оваа жупанија, додека пак останатите ([[Унгарци]], [[Словенци]] и [[Роми]]) сочинуваат 4% од населението. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''бр. на жители''' |118,426 |119,866 |116,825 |115,660 |112,073 |112,551 |110,686 |99,346 |92,760 |88,623 |79,808 |73,728 |66,638 |61,397 |55,412 |- |} ==Извор== * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. ==Надворешни врски== *[http://www.medjimurska-zupanija.hr/ Официјален портал на жупанијата] == Наводи == {{наводи}} {{Жупании во Хрватска}} {{Меѓимурска жупанија}} {{Области во Хрватска}} [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] frv9aasoa4yk1e1lygcv0gkg6abllyw 0 778084 5611566 5611200 2026-08-19T15:33:02Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сисачко-мославинска жупанија]] → [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] 5611566 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Сисачко-мославинска жупанија | native_name = Sisačko-moslavačka županija | native_name_lang = hr | settlement_type = [[Жупанија]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Sisak-Moslavina County.png | flag_alt = | image_shield = Sisak-Moslavina County coat of arms.png | shield_alt = | image_map = Croatia location map, Sisak-Moslavina county.svg | map_alt = | map_caption = Сисачко-мославинската жупанија (портокалова боја)<br /> вои Хрватска (жолта боја) | seat_type = Главен град | seat = [[Сисак]] | leader_title = [[Жупан]] | leader_name = [[Марина Ловриќ Мерзел]] | leader_party = | area_total_km2 = 4463 | area_footnotes = | population_as_of = 2001 | population_total = 183730 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | latd = |latm = |latNS = N | longd = |longm = |longEW = E | coordinates_type = | coordinates_display = title | iso_code = HR-03 | website = http://www.smz.hr/ | footnotes = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Хрватска|Повикувачки број]] | area_code = 044 }} '''Сисачко-мославинска жупанија''' е жупанија во централна [[Хрватска]], со седиште во [[Сисак]]. ==Географија== Жупанијата ја опфаќа низинската област по течението на [[Сава]], опкружена со Вукомерички Горици, Мославачка Гора, [[Петрова Гора]] и Зринска Гора. Најнискиот дел е Лоњско Поле, а покрај Сисак, поголеми населени места се: [[Кутина]], [[Петриња]], [[Глина (град)|Глина]] и [[Јасеновац]]. Жупанијата се граничи со [[Унгарија]] и [[Словенија]], додека пак е многу блиску и со границата на [[Австрија]]. Западниот дел допира на падините на [[Алпи]]те, додека пак централниот и источниот дел на низината ([[Панонска низина]]). Сисачко-мославинската жупанија се граничи со жупаниите: * [[Карловачка жупанија|Карловачка]] (запад) * [[Загребачка жупанија|Загребачка]] (север) * [[Бјеловарско-билогорска жупанија|Бјеловарско-билогорска]] (север; североисток) * [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонска]] (исток) * [[Бродско-посавска жупанија|Бродско-посавска]] (југоисток) ==Население== Според пописот од [[2001]] година на просторот на жупанијата живееле 185,387 жители (4,1% од населението во Хрватска). Густината на населеност била 42 жители на км². Етничкиот состав бил следниот: [[Хрвати]] 82,1%, [[Срби]] 11,7%, [[Бошњаци]] 0,6% и останати. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на попис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[2001]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1971]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1961]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1953]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1948]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1931]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1921]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1910]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1900]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1890]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1880]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1869]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1857]]''' |- |'''Жители''' |185.387 |251.332 |255.292 |258.643 |255.635 |247.482 |234.953 |268.287 |248.953 |256.207 |235.514 |215.675 |186.059 |182.656 |168.292 |- |} ==Извор== * ЦД-ром: "Насеља и становништво РХ од 1857-2001. године", Издание на Државниот завод за статистика при Република Хрватска, Загреб, 2005. ==Надворешни врски== *[http://www.smz.hr/ Официјален портал на жупанијата] {{hr}} == Наводи == {{наводи}} {{Жупании во Хрватска}} [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија| ]] [[Категорија:Жупании во Хрватска]] hpzko7585i9zjc0s0w76u2pqs0iadnk 0 782854 5611747 4725707 2026-08-20T05:40:13Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611747 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Џамија Хандан-ага<br>Handanağa Camii |image= Handanağa Camii IMG 0473.jpg |caption= Поглед кон џамијата |location=[[Истанбул]], [[Турција]] |geo= |religious_affiliation=[[ислам]] |district= [[Бејоглу]] |consecration_year=[[XV век]] |status= |leadership= |website= |architect= |architecture_type=[[Џамија]] |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Џамијата Хандан-ага''' ([[турски]]: ''Handanağa Camii'') — џамија која се наоѓа во [[Бејоглу]], [[Истанбул]], [[Турција]]. Оваа џамија била изградена од страна на еден од агите на султанот [[Мехмед II]], Хандан-ага. Џамијата била обновувана во XVIII, XIX и XX век<ref>Ani Anıtsal Yapılar Koruma Değerlendirme ve Yapım Mimarlık Restorasyon Ltd. Şti.''İstanbul: Handan Ağa Camii Rölöve Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri''. URL: https://web.archive.org/web/20110707144041/http://www.anitsal.com/projedetay.asp?pid=254 Retrieved 9 October 2009.</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{Џамии во Турција}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хандан Ага}} [[Категорија:Џамии во Бејоглу]] [[Категорија:Архитектура од 15 век]] catu55r71cikaepxht1qyhpgqo5n22n 0 972532 5611705 4503304 2026-08-19T21:49:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611705 wikitext text/x-wiki '''Меѓународниот фестивал на книги кои се јадат''', или уште какошто е познат '''Денот на книги кои се јадат''', се одржува секоја година на или околу [[први април]].<ref name="week">{{наведени вести|url=http://week.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/theWeekContent.do?BV_ID=@@@&contentType=EDITORIAL&sectionName=TheWeek%20Lifestyle&programId=1073755413&contentId=6895557|title=WRITE BITE|date=March 21, 2010|work=[[The Week]]|publisher=Malayala Manorama Publications Kochi, Kerala.|accessdate=18 March 2010}}</ref> Глобалниот настан се прославува секоја година од почетокот на вториот милениум од нашата ера, на различни локации низ целиот свет. Творбите обично пред да се козумираат се фотографираат и се поставуваат на мрежното место <nowiki>www.books2eat.com</nowiki>, како би биле споделени со целата светска популација и зачувани како нематеријално [[културно наследство]].<ref name="week"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.colophon.com/ediblebooks/photos.html|title=Book2eat gallery|publisher=[[Colophon Page]]|accessdate=18 March 2010|archive-date=2023-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530050405/http://www.colophon.com/ediblebooks/photos.html|url-status=dead}}</ref> Редовни придонесувачи се разни групи од [[Австралија]], [[Бразил]], [[Индија]], [[Италија]], [[Јапонија]], [[Луксембург]], [[Мексико]], [[Мароко]], [[Монако]], [[Русија]], [[Холандија]] и [[Хонгконг]]. Настанот е поттикнат од [[Џудит А. Хофберг]] и [[Беатрис Корон]] во [[2000 година]].<ref name="week"/> [[Image:Jean Anthelme Brillat-Savarin.jpg|thumb|Корицата на "La Physiologie du Goût" ("Психологија на вкусот") од францускиот гастроном Жан Антелм Брилат-Саварин (1755-1826) со потрет на авторот.]] ==Наводи== <references/> ==Надворешни врски== *[http://www.books2eat.com/ The International Edible Book Festival] {{никулец}} [[Категорија:Меѓународни фестивали]] s0w64wddkhqve6sfl4o80dws90pc1kj 0 1061225 5611713 5601835 2026-08-20T00:17:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611713 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија франциум}} [[File:Marguerite Perey.jpg|thumb|[[Маргарет Perey]], пронаоѓач на Франциумот.]] '''Франциум''' — [[хемиски елемент]] со симбол&nbsp; '''Fr''' и [[атомски број]]&nbsp;87. Се користи за да биде познат како [[Ека-цезиум]] и [[actinium К]].<ref group="б">најмалку нестабилен изотоп е франциум-223</ref> Тој е вториот најмалку [[електронегативен]] елемент, веднаш зад цезиум. Франциумот е високо [[радиоактивен]] метал кој се распаѓа на [[astatine]], [[радиум]], и [[радон]]. Како алкален метал, тој има еден [[валентен електрон]]. Масовно франциумот никогаш не се гледа.Според општиот изглед на други елементи во своите периодични колони од табелата, се претпоставува дека франциумот ќе се појави како високо рефлективен метал.Обезбедувањето на такви примероци е многу неверојатно, бидејќи екстремната топлина на забите (полураспадот на својот најдолг животен век изотоп е само 22 минути) веднаш испарува како видлива количина на елементот. Франциумот беше откриена од страна на [[Маргарет Perey]] во Франција (од каде елементот го носи името) во 1939. Тоа беше последниот елемент првпат кој се откри во природата, а не од страна на синтеза.<ref group="б">Некои вештачки елементи, како [[технециум]] и [[плутониум]], подоцна се наоѓаат во природата.</ref> Надвор од лабораторија, франциумот е исклучително редок, и трагиод него се наоѓаат во [[уран]] и [[ториум]], каде [[изотоп]] Франциум -223 постојано се формира и се распаѓа. Постои 20-30&nbsp;g (една унца) во било кое дадено време во текот на [[Земјината кора]]; но другите изотопи (освен за франциум-221) се целосно вештачки. Најголемиот износ произведени во лабораторија беше група од повеќе од 300.000 атоми.<ref name=chemnews/> == Особености == Франциумот е најнестабилен одприродно-настанатите елементи: нејзиниот најголем стабилен изотоп, francium-223, има [[полураспад]] од само 22&nbsp;минути. Спротивно на тоа, astatine, вториот најмалку стабилен природен елемент, има полуживот од 8,5&nbsp;часа.<ref name="andyscouse" /> Сите изотопи на франциумот се распаѓаат во astatine, радиум, или радон.<ref name="andyscouse">{{Наведена мрежна страница| last = Price| first = Andy| title = Francium| date = December 20, 2004| url = http://www.andyscouse.com/pages/francium.htm| accessdate = February 19, 2012}}</ref> Франциумот исто така е помалку стабилен од сите вештачки елементи до [[елементот 105]].<ref name="CRC2006">{{Наведена книга |date =2006 |title = CRC Handbook of Chemistry and Physics |volume = 4|page= 12|publisher = CRC|isbn= 0-8493-0474-1}}</ref> Франциумот е алкален метал чиј хемиски својства најмногу личат на оние на цезиумот.<ref name="CRC2006" /> Тежок елемент со еден [[валентен електрон]],<ref>{{Наведена мрежна страница| last = Winter| first = Mark| title = Electron Configuration| work = Francium| publisher = The University of Sheffield| url = http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/eneg.html| accessdate = April 18, 2007| archive-date = 2008-02-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20080213232758/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/eneg.html| url-status = dead}}</ref> тој има најголема [[еквивалентна тежина]] од секој елемент.<ref name="CRC2006" /> Течно создадениот франциум треба да има [[површински напон]] од 0,05092&nbsp;[[N]]/m во својата точка на топење.<ref>{{Наведено списание|last = Kozhitov| first = L. V. | last2=Kol'tsov|first2=V. B. |last3=Kol'tsov|first3=A. V. | title = Evaluation of the Surface Tension of Liquid Francium|journal = Inorganic Materials| volume = 39| issue = 11|pages = 1138–1141| date = 2003|doi = 10.1023/A:1027389223381}}</ref> Точката на топење на франциумот беше пресметана за да биде околу 27&nbsp;°C (80&nbsp;°F, 300&nbsp;К).<ref name="losalamos"/> Точката на топење е неизвесна.Така, проценетата вредност на точката на вриење од 677&nbsp;°C (1250&nbsp;°F, 950&nbsp;К) е исто така неизвесна. [[Лајнус Полинг]] проценува [[електронегативност]] на франциум од 0,7 на [[скалата на Полинг]], исто како и цезиум,<ref>{{Наведена книга| last = Pauling| first = Linus| title = The Nature of the Chemical Bond| url = https://archive.org/details/natureofchemical0000paul_3ed|edition = Third| authorlink = Linus Pauling| publisher = Cornell University Press| date = 1960| isbn = 978-0-8014-0333-0| pages = [https://archive.org/details/natureofchemical0000paul_3ed/page/93 93]}}</ref> вредноста за цезиум оттогаш се сведува на 0,79.<ref>{{Наведено списание |author= Allred, A. L. |date= 1961 |journal= J. Inorg. Nucl. Chem.|volume= 17 |issue= 3–4 |pages= 215–221 |title= Electronegativity values from thermochemical data |doi= 10.1016/0022-1902(61)80142-5}}</ref> Франциумот има малку повисока енергија на [[јонизација]] од цезиумот ,<ref>{{Наведено списание|author = Andreev, S.V.|author2 = Letokhov, V.S.|author3 = Mishin, V.I.|title = Laser resonance photoionization spectroscopy of Rydberg levels in Fr|journal = [[Physical Review Letters]]|date = 1987|volume = 59|pages = 1274–76|doi = 10.1103/PhysRevLett.59.1274|pmid=10035190|bibcode=1987PhRvL..59.1274A|issue = 12}}</ref> 392,811(4)&nbsp;kJ/mol што е спротивно на 375,7041(2)&nbsp;kJ/mol на цезиум, како што би се очекувало од [[релативистички ефекти]], а тоа би значело дека цезиум е помалку електронегативен од двете. Франциум исто така треба да има поголем [[афинитет на електрони]] од цезиум.<ref name="Thayer">{{Наведено списание |last1=Thayer |first1=John S. |title=Relativistic Effects and the Chemistry of the Heavier Main Group Elements |date=2010 |page=81 |doi=10.1007/978-1-4020-9975-5_2}}</ref> Francium [[супероксид]] (FrO²), се очекува да има повеќе [[ковалентен]] карактер од своите сродни елементи; ова се должи на 6p електроните во Франциумот да бидат повеќе вклучени во сврзување francium кислород.<ref name="Thayer"/> Франциум coprecipitates со неколку цезиум соли, како што цезиум перхлорат, резултира со мали количини на [[франциум перхлорат]]. Речиси сите франциум соли се [[растворливи во вода]]. == Изотопи == {{Главните|Изотопи на франциум}} Постојат 34 познати изотопи на Франциум кои се движат со [[атомска маса]] од 199 до 232.<ref name=autogenerated1>{{Наведена книга |date = 2006 |title = CRC Handbook of Chemistry and Physics |editor-last = Lide |editor-first = David R. |volume = 11 |pages = 180–181 |publisher = CRC |isbn=0-8493-0487-3}}</ref> Франциумот има седум [[метастабилни]] [[јадрен изомер|јадрени изомери]].<ref name="CRC2006" /> Франциум-223 и Франциум-221 се единствените изотопи кои се јавуваат во природата, иако првиот е далеку повеќе заеднички.<ref name="nostrand679">{{Наведена книга|date = 2005|title= Francium, in Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry|editor-last = Considine| editor-first = Glenn D.| page= 679|location= New York| publisher = Wiley-Interscience| isbn = 0-471-61525-0}}</ref> Франциум-223 е најстариот стабилен изотоп, со полураспад од 21,8&nbsp;минути,<ref name="CRC2006" /> и е многу веројатно дека изотоп на Франциум со подолг полураспад некогаш ќе биде откриен или синтетизиран.<ref name="mcgraw" /> Франциум-223 е петти производ на серијата [[актиниум]] како ќерка изотоп на actinium-227.<ref name="nostrand332">{{Наведена книга|date = 2005|title= Chemical Elements, in Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry|editor-last = Considine| editor-first = Glenn D.|page=332|location= New York| publisher = Wiley-Interscience| isbn = 0-471-61525-0}}</ref> Франциум-223 потоа се распаѓа во радиум-223 од [[бета распаѓање]] (1149&nbsp;keV [[распадна енергија]]), со мали (0.006%) [[алфа распаѓање]] на пат да astatine-219 (5,4&nbsp;MeV распаѓање енергија).<ref>{{Наведена мрежна страница |author=National Nuclear Data Center |date=1990 |title=Table of Isotopes decay data |url=http://ie.lbl.gov/toi/nuclide.asp?iZA=870223 |publisher=[[Brookhaven National Laboratory]] |accessdate=April 4, 2007 |archive-date=2014-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111150034/http://ie.lbl.gov/toi/nuclide.asp?iZA=870223 |url-status=dead }}</ref> Франциум-221 има полураспад од 4,8&nbsp;минути.<ref name="CRC2006" /> Тој е деветтиот производ на серијата [[neptunium]] како ќерка изотоп на actinium-225.<ref name="nostrand332" /> Франциум-221 потоа се распаѓа во astatine-217 со алфа распаѓање ( 6,457&nbsp;MeV распадна енергија).<ref name="CRC2006" /> Најмалку стабилна основна состојба на изотоп е francium-215, со полураспат од 0,12&nbsp;μs. (9,54&nbsp;MeV алфа распаѓање на astatine-211). == Апликации == Поради својата нестабилност и реткост, не постојат комерцијални апликации за Франциум.<ref>{{Наведена мрежна страница| last = Winter| first = Mark| title = Uses| work = Francium| publisher = The University of Sheffield| url = http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/uses.html| accessdate = March 25, 2007| archive-date = 2007-03-31| archive-url = https://web.archive.org/web/20070331031655/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/uses.html| url-status = dead}}</ref><ref name="nbb">{{Наведена книга| last = Emsley|url=https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC&pg=PA151| first = John| title = Nature's Building Blocks| publisher = Oxford University Press| date = 2001| location = Oxford| pages = 151–153| isbn = 0-19-850341-5}}</ref><ref name="elemental">{{Наведена мрежна страница| last = Gagnon| first = Steve| title = Francium| publisher = Jefferson Science Associates, LLC| url = http://education.jlab.org/itselemental/ele087.html| accessdate = April 1, 2007| archive-date = 2007-03-31| archive-url = https://web.archive.org/web/20070331235139/http://education.jlab.org/itselemental/ele087.html| url-status = dead}}</ref><ref name="nostrand332" /> Тој се користи за истражувачки цели во областа на [[хемијата]]<ref name='bio'>{{Наведено списание| last = Haverlock|first = TJ|pmid = 12553788|doi= 10.1021/ja0255251|title = Selectivity of calix[4]arene-bis(benzocrown-6) in the complexation and transport of francium ion|journal = J Am Chem Soc|date = 2003|volume=125|pages=1126–7| last2 = Mirzadeh| first2 = S| last3 = Moyer| first3 = BA| issue = 5}}</ref> и на [[атомската структура]]. Неговата употреба како потенцијалена дијагностичка помош за различни видови на [[рак]], исто така, е истражена,<ref name="andyscouse" /> но оваа апликација се смета за непрактична.<ref name="nbb" /> Франциум има способност да се синтетизира, заробени, и заедно со својата релативно едноставна [[атомска структура]] е предмет на специјализирани експерименти во [[спектроскопија]] кои се направени. Овие експерименти доведоа до поспецифични информации во врска со [[нивото на енергија]] и [[константната спрега]] помеѓу [[субатомски честички]].<ref>{{Наведено списание| last = Gomez| first = E|author2=Orozco, L A |author3=Sprouse, G D | title = Spectroscopy with trapped francium: advances and perspectives for weak interaction studies| journal = Rep. Prog. Phys.| volume = 69| issue = 1| pages = 79–118| date = November 7, 2005|doi = 10.1088/0034-4885/69/1/R02|bibcode = 2006RPPh...69...79G }}</ref> Од студиите на светлината емитирана од ласерски заробени франциум-210 јони се предвидени точни податоци за транзиции меѓу атомското ниво на енергија кои се прилично слични на оние предвидени со [[квантната теорија]].<ref>{{Наведено списание|last = Peterson|first = I|title = Creating, cooling, trapping francium atoms|page = 294|journal = Science News|date = May 11, 1996|url = http://www.sciencenews.org/pages/pdfs/data/1996/149-19/14919-06.pdf|accessdate = September 11, 2009|volume = 149|issue = 19|doi = 10.2307/3979560|archive-date = 2011-06-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20110604223626/http://www.sciencenews.org/pages/pdfs/data/1996/149-19/14919-06.pdf|url-status = dead}}</ref> == Историја == Уште во 1870 година, хемичарите сметале дека треба да има еден алкален метал надвор од [[цезиум]], со атомски број 87.<ref name = "andyscouse" /> Тоа тогаш беше наведено од страна на привременото име ''[[Ека-цезиум]]''. Франциум (атомски број 87), последниот откриен природен елемент]. Истражувачки тимови се обиделе да го лоцираат и да го изолираат овој елемент што недостасува, а беа направени најмалку четири лажни тврдења дека елементот бил пронајден пред да се направи автентично откритие. === Погрешни и нецелосни откритија === Советскиот хемичар [[Д. К. Dobroserdov]] беше првиот научник кој тврдел дека пронашол Ека-цезиум, или франциум. Во 1925 година, тој забележал слаба радиоактивност во примерок на [[калиум]], уште еден алкален метал, и погрешно заклучил дека Ека-цезиум беше контаминација на примерокот (радиоактивноста од примерокот беше од природно-настанатите калиум радиоизотоп, [[калиум-40]]).<ref name="fontani">{{cite conference| first = Marco| last = Fontani| title = The Twilight of the Naturally-Occurring Elements: Moldavium (Ml), Sequanium (Sq) and Dor (Do)| booktitle = International Conference on the History of Chemistry| pages = 1–8| date = September 10, 2005| location = Lisbon|url = http://5ichc-portugal.ulusofona.pt/uploads/PaperLong-MarcoFontani.doc| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060224090117/http://5ichc-portugal.ulusofona.pt/uploads/PaperLong-MarcoFontani.doc|archivedate=February 24, 2006|accessdate = April 8, 2007}}</ref> Кратко потоа, Dobroserdov почна да се фокусира на наставата кариера на Политехничкиот институт во [[Одеса]]. Следната година, англискиот научник [[Gerald J. F. Druce]] и [[Фредерик Х. Лоринг]] анализирале [[рендгенски]] фотографии на [[манган (II) сулфат]].<ref name="vanderkroft"/> Тие забележале спектрални линии кои се претпоставувале дека се на ЕКА-цезиум. Тие го најавија нивното откритие на елементот 87 и предложиле ''alkalinium'' име, како што тоа и ќе биде најтешкиот алкален метал.<ref name="fontani"/> Во 1930 година, [[Фред Алисон Алабама]] на [[Политехничкиот институт]] тврди дека откриле 87 елементи при анализа на [[pollucite]] и [[lepidolite]] користејќи ја својата [[магнето-оптички машина]]. Алисон бара да биде именуван ''virginium'' по неговата матична држава [[Вирџинија]], заедно со симболите VI и В.М..<ref name="vanderkroft"/><ref>{{наведени вести| title = Alabamine & Virginium| publisher = TIME| date = February 15, 1932| url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html| accessdate = April 1, 2007| archive-date = 2011-01-30| archive-url = https://web.archive.org/web/20110130144712/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743159,00.html| url-status = dead}}</ref> Во 1936 година, романскиот физичар [[Horia Hulubei]] и неговиот француски колега [[Yvette Cauchois]] исто така ги анализирале pollucite, овој пат со користење на нивните Х-зраци апарат со висока резолуција.<ref name="fontani"/> Тие забележале неколку слаби линии на емисиите, кои се претпоставувале дека се оние на елементот 87. Hulubei и Cauchois го објавија своето откривање и предложиле ''moldavium'' име, заедно со симболот ml, по [[Молдавија]], романската покраина каде што е роден Hulubei.<ref name="vanderkroft"/> Во 1937 година, работата на Hulubei беше критикувана од страна на американски физичар [[FH Hirsh Џуниор]], кој го отфрли истражување на Hulubei преку неговите методи. Hirsh беше сигурен дека Ека-цезиум не може да се најде во природата, а Hulubei наместо тоа набљудувал [[жива]] или [[бизмут]] Х-зраци линии. Hulubei инсистирал на тоа дека неговите рендгенски апарати и методи биле толку точни па не може да се направи таква грешка. Поради ова, [[Жан Батист Перен]], добитник на [[Нобеловата награда]] и ментор на Hulubei е,одобрена moldavium како вистински Ека-цезиум над неодамна откриениот Франциум од [[Маргарет Perey]] е. Perey се потруди да биде точна и детална во својата критика на работата Hulubei, и, конечно, таа беше заслужена како единствен пронаоѓач на елементот 87.<ref name="fontani"/> Сите други претходни наводни откритија на елементот 87 се отфрлиле.<ref name="vanderkroft" /> == Анализите на Perey == Ека-цезиум беше откриен во 1939 година од страна на [[Маргарет Perey]] на [[Институтот Кири]] во [[Париз]], кога таа прочистениот примерок од [[actinium]]-227 заклучила дека има распадна енергија од 220&nbsp;keV. Perey забележала дека честичките имаат ниво на енергија од 80&nbsp;keV. Различните тестови ја елиминираа можноста на непознат елемент како [[ториум]], радиум, [[олово]], бизмут, или [[талиум]]. Новиот производ изложи хемиски својства на алкален метал, што доведе Perey да веруваат дека тоа е елемент 87, предизвикан од [[алфа распаѓање]] на actinium-227.<ref name="chemeducator" /> Perey потоа се обидела да го утврди процентот на [[бета распаѓање]] на алфа распаѓање во actinium-227. Нејзиниот прв тест доби алфа разгранување на 0,6%, бројка која подоцна ревидиран до 1%.<ref name="mcgraw" /> Perey во 1946 година, таа го предложи името ''catium'' за новооткриениот нејзин елемент. [[Ирен Жолио-Кири]], еден од надзорниците на Perey се противел на името.<ref name="chemeducator"/> Perey тогаш предложила ''Франциум'', по Франција. Ова име беше официјално усвоено од страна на [[Меѓународен сојуз за чиста и применета хемија|Меѓународниот сојуз за чиста и применета хемија]] во 1949 година, и станува вториот елемент по [[галиум]] да биде именуван по Франција. Му беше доделен симболот Fa.<ref name="hackh">{{Наведена книга| last = Grant| first = Julius| contribution = Francium| date = 1969| title = Hackh's Chemical Dictionary| url = https://archive.org/details/hackhschemicaldi00hack| pages = [https://archive.org/details/hackhschemicaldi00hack/page/283 279]–280| publisher = McGraw-Hill| isbn = 0-07-024067-1}}</ref> франциум беше последниот елемент откриен во природата, а да не се синтетизира, по [[rhenium]] во 1925 година.<ref name="chemeducator" /> Понатамошното истражување за структурата на франциум е извршено од страна, од [[Sylvain Либерман]], и неговиот тим на [[ЦЕРН]] во 1970-тите и 1980-тите. == Појава == [[File:Pichblende.jpg|thumb|Овој е примерок на [[уранинит]] кој содржи околу 100.000 атоми (3,3 {{e | -20}} г) од Франциум-223 во било кое дадено време.<ref name="nbb" />|alt= Сјајна сива 5 сантиметри парче на материјата со груба површина.]] == Природа == ²²³Fr е резултат на алфа распаѓање на ²²⁷Ac и може да се најде во траги во [[уран]] и [[ториум минерали]].<ref name="CRC2006" /> Во даден примерок на ураниум, таму се очекува да биде само еден франциум атом за секој 1 × 10¹⁸ ураниум атоми.<ref name="nbb" /> Таа се пресметува дека има најмногу 30&nbsp;гр франциум во Земјината кора во било кое дадено време. == Синтеза == [[File:franciumtrap.PNG|thumb|Неутрални франциум атоми можат да бидат заробени во МОТ со помош на магнетно поле и ласерски зраци <ref name="sbtrapping" />|alt= Сложени експериментални нагодувања кај кои хоризонтална стаклена цевка се става меѓу две бакарни намотки.]] {{двојна слика |1=Лево |2=Francium.jpg |3={{#expr:150*150/165 round 0}} |4=Fr,87.jpg |5=150 |6=Слика на светлината емитирана од примерок од 200.000 франциум атоми во магнето-оптички стапица |7=топлотна слика од 300.000 франциум атоми во магнето-оптички стапица |8=Круг топка на црвено светло опкружена со зелен сјај |9=Една мала бела точка во средината опкружена со црвен круг. Постои жолт прстен надвор од црвениот круг, зелен круг надвор од жолтиот п прстен и син круг околу сите други кругови.}} франциумот можат да се синтетизира во јадрената реакција: :¹⁹⁷Au + ¹⁸O → ²¹⁰Fr + 5 n Овој процес, е развиен од страна на [[Стони Брук физика]], приносите на франциум изотопи со маса од 209, 210 и 211,<ref name="sbproduction">{{Наведена мрежна страница| title = Production of Francium| work = Francium| publisher = [[State University of New York at Stony Brook]]|date = February 20, 2007|url = http://fr.physics.sunysb.edu/francium_news/production.HTM| accessdate = March 26, 2007}}</ref> кои потоа се изолирани од [[магнето-оптичка стапица]] (МОТ).<ref name="sbtrapping">{{Наведена мрежна страница| title = Cooling and Trapping| work = Francium| publisher = [[State University of New York at Stony Brook]]| date = February 20, 2007| url = http://fr.physics.sunysb.edu/francium_news/trapping.HTM| accessdate = May 1, 2007| archive-date = 2008-05-31| archive-url = https://web.archive.org/web/20080531060115/http://fr.physics.sunysb.edu/francium_news/trapping.HTM| url-status = dead}}</ref> Стапката на производство на одредена изотоп зависи од енергијата на кислород зрак. Еден ¹⁸0 зрак од Стони Брук LINAC создава ²¹⁰Fr во цел на злато со јадрена реакција ¹⁹⁷Au + ¹⁸O → ²¹⁰Fr + 5n. Производството е потребно извесно време за да се развие и да го разбереме. Јадрената реакција вградува Франциум атоми длабоко во цел на злато, и тие мора да се отстранат ефикасно. Атомите брзо да се дифузни на површината на целта за злато и се ослободуваат како јони, но тоа не се случува во секое време. Јоните на франциум се водени од електростатички леќи сè додека не слетаат на површината на топла итриум и да станат неутрални повторно. Тогаш Франциум се инјектира во стаклена светилка. Магнетното поле и ласерските зраци се изладени и се ограничи на атоми. Иако атоми остане во стапица за само околу 20 секунди пред да избега (или распаѓање), постојан прилив на свежи атоми на местото на оние изгубените. Првично, околу 1000 франциум атоми биле заробени во експериментот. Истражувачите сега можат да направат многу чувствителни мерења на емитираната светлина и се апсорбира од страна на заробени атоми, обезбедување на првата експериментални резултати на разни транзиции меѓу атомското ниво на енергијата во франциум. Првичните мерења покажуваат многу добар договор меѓу експерименталните вредности и пресметки врз основа на квантната теорија. Франциум не се синтетизира во количини доволно големи.<ref name="andyscouse" /><ref name="losalamos">{{Наведена мрежна страница| title = Francium| publisher = Los Alamos National Laboratory|date = 2011| url = http://periodic.lanl.gov/87.shtml|accessdate = February 19, 2012}}</ref><ref name="nbb" /> {{Компактен периоден систем}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хемиски елементи]] [[Категорија:Алкални метали]] [[Категорија:Франциум| ]] m3ok1yszp34kahsyffnbtr77heyhljy 0 1061357 5611865 5595453 2026-08-20T09:22:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611865 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија циркониум}} '''Циркониум''' — [[хемиски елемент]] со симбол '''Zr''' и [[атомски број]] 40. Името ''циркониум'' се зема од името на минералот циркон (зборот е поврзан со [[Персиски јазик|персиски]] ''zargun'' (циркон, ''zar-gun'' , "како злато")), најважниот извор на циркониум.<ref>{{OEtymD|zircon}}</ref> Тоа е сјаен, сиво-бел, силен [[Преодни метали|преоден метал]] кој многу наликува на [[Хафниум|хафиум]] и, во помала мера, на [[титан]]иум . Циркониумот главно се користи како огноотпорник и омофикатор, иако мали количини се користат за легирање поради неговата силна отпорност на корозија. Циркониумот формира различни [[Неорганска хемија|неоргански]] и [[Органометална хемија|органометални соединенија,]] како што се циркониум диоксид и цирконоцен дихлорид , соодветно. Пет [[Изотоп|изотопи се]] јавуваат природно, од кои три се стабилни. Циркониевите соединенија немаат позната биолошка улога. [[Податотека:Zirconium_rod.jpg|лево|мини| Циркониуомова прачка]] Циркониум е сјаен , сиво-бел, мек, нодуларен , податлив метал кој е цврст на собна температура, иако е тежок и кршлив во помали чистоти.<ref name="nbb"/><ref name="madehow"/> Во форма на прав, циркониумот е многу запалив, но солидната форма е многу помалку склона кон палење. Циркониумот е високо отпорен на корозија со алкалии, киселини, солена вода и други агенси.<ref name="CRC2008"/> Сепак, тој ќе се раствори во [[Солна киселина|хлороводородна]] и [[сулфурна киселина]] , особено кога е присутен [[флуор]] .<ref name="Nostrand">{{Наведена книга|title=Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry|date=2005|publisher=Wylie-Interscience|isbn=978-0-471-61525-5|editor-last=Considine|editor-first=Glenn D.|location=New York|pages=1778–1779|chapter=Zirconium}}</ref> [[Легура|Легумите]] со [[цинк]] се магнетни на помалку од 35 &nbsp; K.<ref name="CRC2008" /> [[Точка на топење|Точка]] на [[Точка на топење|топење]] на циркониум е 1855&nbsp;°C (3371 &nbsp; °F), а [[Точка на вриење|точката]] на [[Точка на вриење|вриење]] е 4371&nbsp;°C (7900&nbsp;°C) &nbsp; °F).<ref name="CRC2008"/> Циркониумот има [[електронегативност]] од 1,33 на скалата Паулин. Од елементите во рамките на [[Блок (периоден систем)|d-блокот]] со познати електронегативности, циркониумот има петта најниска електронегативност по [[хафниум]] , [[итриум]] , [[Lanthanum|лантан]] и [[актиниум]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.webelements.com/webelements/properties/text/image-flash/electroneg-pauling.html|title=Electronegativity (Pauling)|last=Winter|first=Mark|date=2007|publisher=University of Sheffield|accessdate=2008-03-05|archive-date=2008-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080318141745/http://www.webelements.com/webelements/properties/text/image-flash/electroneg-pauling.html|url-status=dead}}</ref> На собна температура, циркониумот има компактна, шестаголна, кристилна структура, α-Zr, која се менува во β-Zr, структура на кубична кристализација во центарот на телото, на 863&nbsp;°C. Циркониум постои во β-фаза до точката на топење.<ref>{{Наведено списание|last=Schnell I|last2=Albers RC|last-author-amp=yes|date=January 2006|title=Zirconium under pressure: phase transitions and thermodynamics|journal=Journal of Physics: Condensed Matter|volume=18|issue=5|pages=16|bibcode=2006JPCM...18.1483S|doi=10.1088/0953-8984/18/5/001}}</ref> === Изотопи === Природниот циркониум е составен од пет изотопи. ⁹⁰ Zr, ⁹¹ Zr, ⁹² Zr и ⁹⁴ Zr се стабилни, иако ⁹⁴ Zr е предвидено да подложит на [[Двоен бета-распад|двојно бета распаѓање]] (не е забележано експериментално) со [[Период на полураспад|полуживот]] поголем од 1,10 × 10 ¹⁷ &nbsp; години. ⁹⁶ Zr има полуживот од 2,4 × 10 ¹⁹ &nbsp;години, и е најдолгиот радиоизотоп на циркониум. Од овие природни изотопи, најзастапени се ⁹⁰ Zr, што претставува 51,45% од вкупниот циркониум. ⁹⁶ Zr е најмалку чест, кој содржи само 2,80% циркониум.<ref name="nubase">{{Наведено списание|last=Audi, G|last2=Bersillon|first2=O.|last3=Blachot|first3=J.|last4=Wapstra|first4=A. H.|date=2003|title=Nubase2003 Evaluation of Nuclear and Decay Properties|url=http://hal.in2p3.fr/in2p3-00014184|journal=Nuclear Physics A|volume=729|issue=1|pages=3–128|bibcode=2003NuPhA.729....3A|citeseerx=10.1.1.692.8504|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001}}</ref> Дваесет и осум вештачки изотопи на циркониум се синтетизираат, кои се движат со атомска маса од 78 на 110. <nowiki><sup id="mwTg">93</sup></nowiki> Zr е најдолгиот вештачки изотоп, со полуживот од 1.53 × 10 ⁶ &nbsp; години. ¹¹⁰ Zr, најтешкиот изотоп на циркониум, е најрадиоактивен, со приближен полуживот од 30 милисекунди. Радиоактивните изотопи на или над масата број 93 се распаѓаат со [[Бета-распад|емисија на електрони]] , додека оние кои се наоѓаат на или под деградацијата 89 со [[Бета-распад|позитронска емисија]] . Единствен исклучок е ⁸⁸ Zr, кој се распаѓа со [[Електронски зафат|електронски апсење]] .<ref name="nubase"/> Пет изотопи на циркониум, исто така, постојат како метастабилни изомери : ^83m Zr, ^85m Zr, ^89m Zr, ^90m1 Zr, ^90m2 Zr и ^91m Zr. Од нив, ^90m2 Zr има најкраток полуживот на 131 &nbsp; наносекунди. ^89m Zr е најдолготраен со полуживот од 4.161 &nbsp; минути.<ref name="nubase"/> [[Податотека:Zirconium_mineral_concentrates_-_world_production_trend.svg|лево|мини| Светски тренд на производство на циркониумови минерални концентрати]] Циркониум има концентрација од околу 130 &nbsp; mg / kg во [[Застапеност на хемиските елементи во Земјината кора|Земјината кора]] и околу 0,026 &nbsp; μg / L во морска вода .<ref name="argonne" /> Не се наоѓа во природата како мајчин метал , како одраз на неговата внатрешна нестабилност во однос на водата. Главниот комерцијален извор на циркониум е циркон (ZrSiO ₄ ), [[Силикатни минерали|силикатен минерал]] ,<ref name="nbb"/> кој се наоѓа првенствено во Австралија, Бразил, Индија, Русија, Јужна Африка и САД, како и во помали депозити ширум светот.<ref name="madehow"/> Од 2013 година, две третини од цирконското рударство се јавува во Австралија и Јужна Африка.<ref name="nbb13">{{Наведена мрежна страница|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/mcs-2014-zirco.pdf|title=Zirconium and Hafnium - Mineral resources|date=2014|format=[[PDF]]|accessdate=2019-03-04|archive-date=2019-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111161558/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/mcs-2014-zirco.pdf|url-status=dead}}</ref> Цирконските ресурси надминуваат 60 милиони [[Тона|тони]] ширум светот <ref name="usgs2008">{{Наведено списание|date=January 2008|title=Zirconium and Hafnium|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/mcs-2008-zirco.pdf|journal=Mineral Commodity Summaries|pages=192–193|access-date=2008-02-24|archive-date=2012-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303153111/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/mcs-2008-zirco.pdf|url-status=dead}}</ref> а годишното производство на циркониум во светот изнесува околу 900.000 тони.<ref name="argonne">{{Наведена книга|url=http://www.evs.anl.gov/pub/doc/ANL_ContaminantFactSheets_All_070418.pdf|title=Radiological and Chemical Fact Sheets to Support Health Risk Analyses for Contaminated Areas|last=Peterson|first=John|last2=MacDonell|first2=Margaret|date=2007|publisher=Argonne National Laboratory|pages=64–65|chapter=Zirconium|format=[[PDF]]|access-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528130257/http://www.evs.anl.gov/pub/doc/ANL_ContaminantFactSheets_All_070418.pdf|archive-date=2008-05-28|url-status=dead|df=}}</ref> Циркониум, исто така, се јавува во повеќе од 140 други минерали, вклучувајќи ги и комерцијално корисните руди baddeleyite и kosnarite .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mindat.org/chemsearch.php?inc=Zr%2C&exc=&sub=Search+for+Minerals|title=Minerals that include Zr|last=Ralph, Jolyon|last2=Ralph, Ida|date=2008|publisher=Mindat.org|accessdate=2008-02-23|lastauthoramp=yes}}</ref> Циркониумот е релативно изобилен кај [[Ѕвездена класификација|ѕвездите од типот S]] , и е откриен на сонце и во метеорити. Примероците на месечевите карпи, вратени од неколку мисии на Аполо до Месечината, имаат висока содржина на циркониум оксид во однос на копнените карпи.<ref name="CRC2008"/> [[Податотека:2005zirconium.PNG|мини|Производство на циркониум во 2005 година]] Циркониум е нус-производ на рударството и обработка на [[титан]]иум минерали лименит и рутил , како и [[калај]] рударството.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/|title=Zirconium and Hafnium Statistics and Information|last=Callaghan|first=R.|date=2008-02-21|publisher=US Geological Survey|accessdate=2008-02-24|archive-date=2018-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218030521/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/|url-status=dead}}</ref> Од 2003 до 2007 година, додека цените за минералниот циркон постојано се зголемуваа од 360 до 840 долари за тон, цената на необработениот метал циркониум се намали од 39,900 долари на 22,700 долари по тон. Металот на циркониум е на многу повисока цена отколку цирконот, бидејќи процесите на намалување се скапи.<ref name="usgs2008"/> Собран од крајбрежните води, цирконскиот песок се прочистува со спирални концентратори за отстранување на полесни материјали, кои потоа се враќаат во водата, бидејќи тие се природни компоненти на песокот на плажа. Користејќи магнетна сепарација , титанските руди илменит и рутил се отстранети. Повеќето циркон се користи директно во комерцијални апликации, но мал процент се претвора во метал. Повеќето Zr метали се произведуваат со редукција на циркониум (IV) хлорид со метал од [[магнезиум]] во процесот на Крол .<ref name="CRC2008"/> Добиениот метал се синтерува сè додека не е доволно пластичен за обработка на метали.<ref name="madehow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.madehow.com/Volume-1/Zirconium.html|title=Zirconium|date=2007|work=How Products Are Made|publisher=Advameg Inc.|accessdate=2008-03-26}}</ref> === Одделување на циркониум и хафниум === Комерцијалниот циркониумски метал обично содржи 1-3% од [[Хафниум|хафиум]] ,<ref name="Ullmann" /> кој обично не е проблематичен бидејќи [[хемиско својство|хемиските својства]] на хафниум и циркониум се многу слични. Меѓутоа, нивните својства за апсорпција на неутроните се разликуваат силно, со што се бара одвојување на хафниум од циркониум за јадрени реактори.<ref name="Stwertka">{{Наведена книга|title=A Guide to the Elements|last=Stwertka|first=Albert|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-508083-4|pages=117–119}}</ref> Во употреба се неколку шеми за раздвојување.<ref name="Ullmann">Nielsen, Ralph (2005) "Zirconium and Zirconium Compounds" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.a28_543}}</ref> Течно-течната екстракција на дериватите на тиоцијанат -оксид го експлоатира фактот дека дериватот на хафиум е малку повеќе растворлив во метил-изобутил кетон отколку во вода. Овој метод се користи главно во САД. Zr и Hf, исто така, може да се одделат со фракционална кристализација на калиум хексафлуороцирконат (K ₂ ZrF ₆ ), кој е помалку растворлив во вода од аналогниот дериват на хафиум. Фракционалната дестилација на тетрахлоридите, исто така наречена екстрактивна дестилација , се користи првенствено во Европа. Производот од четворчен VAM (вакуум лак) топење, во комбинација со топло екструдирање и различни апликации за валање се излечи со користење на висок притисок, висока температура автоклав на гас. Ова произведува циркониум реактор-одделение, што е околу 10 пати поскапо од комерцијалната одбрана заразена со хафиум. Хафниум мора да се отстрани од циркониум за јадрените апликации бидејќи хафниум има пресек на апсорпција на неутрон 600 пати поголем од циркониум.<ref name="b1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vIhvSQLhhMEC&pg=PA1063|title=Materials handbook: an encyclopedia for managers, technical professionals, purchasing and production managers, technicians, and supervisors|last=Brady, George Stuart|last2=Clauser, Henry R.|last3=Vaccari, John A.|date=24 July 2002|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-136076-0|pages=1063–|access-date=2011-03-18|last-author-amp=yes}}</ref> Одделениот хафиум може да се користи за прачки за контрола на реакторот.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=iAlt_F5K9KkC&pg=PA21|title=Titanium, niobium, zirconium and tantalum for medical and surgical applications|last=Zardiackas, Lyle D.|last2=Kraay, Matthew J.|last3=Freese, Howard L.|date=1 January 2006|publisher=ASTM International|isbn=978-0-8031-3497-3|pages=21–|access-date=2011-03-18|last-author-amp=yes}}</ref> == Соединенија == Како и другите [[Преодни метали|транзициони метали]] , циркониумот формира широк спектар на [[Неорганска хемија|неоргански соединенија]] и [[Комплекс (хемија)|координатни комплекси]] .<ref>{{Greenwood&Earnshaw2nd}}</ref> Во принцип, овие соединенија се безбојни дијамагнетни цврсти материи при што циркониумот има [[Оксидационен број|оксидациона состојба]] +4. Значително помалку Zr (III) соединенија се познати, а Zr (II) е многу ретка. === Оксиди, нитриди и карбиди === Најчест оксид е циркониум диоксид , ZrO ₂ , исто така познат како ''цирконија'' . Оваа јасна до бела боја солидна супстанца има исклучителна цврстина на фрактури и хемиска отпорност, особено во својата кубна форма.<ref name="azomzirc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.azom.com/details.asp?ArticleID=133#_Key_Properties|title=Zirconia|date=2008|publisher=AZoM.com|accessdate=2008-03-17|archive-date=2009-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090126182009/http://www.azom.com/details.asp?ArticleID=133#_Key_Properties|url-status=dead}}</ref> Овие својства ја прават цирконијата корисна како топлинска бариера,<ref>{{Наведено списание|last=Gauthier|first=V.|last2=Dettenwanger|first2=F.|last3=Schütze|first3=M.|date=2002-04-10|title=Oxidation behavior of γ-TiAl coated with zirconia thermal barriers|journal=Intermetallics|volume=10|issue=7|pages=667–674|doi=10.1016/S0966-9795(02)00036-5}}</ref> иако тоа е исто така заедничка [[дијамант]]на замена.<ref name="azomzirc" /> Циркониум моноксид, ZrO, исто така е познат и кај ѕвезди од типот S кои се препознаваат со откривање на нејзините оддавни линии во видливиот спектар.<ref>{{Наведено списание|last=Keenan|first=P. C.|year=1954|title=Classification of the S-Type Stars|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=120|pages=484–505|bibcode=1954ApJ...120..484K|doi=10.1086/145937}}</ref> Циркониевиот волан има невообичаено својство да се намалува во сите димензии кога се загрева, додека повеќето други супстанции се шират кога се загреваат.<ref name="CRC2008">{{Наведена книга|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|date=2007–2008|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-0488-0|editor-last=Lide|editor-first=David R.|volume=4|location=New York|page=42|chapter=Zirconium}}</ref> Цирконил хлоридот е редок, во вода растворлив циркониумов комплекс со релативно комплицирана формула [Zr ₄ (OH) ₁₂ (H ₂ O) ₁₆ ] Cl ₈ . Циркониум карбид и циркониум нитрид се рефрактерни цврсти материи. Карбидот се користи за алатки за дупчење и за сечење рабови. Исто така, се познати фази на циркониум хидрид. Олово цирконат титанат (PZT) е најчесто користениот пиезоелектричен материјал, со апликации како што се ултразвучни трансформери, хидрофони, заеднички шински вбризгувачи, пьезоэлектрични трансформатори и микро-актуатори. === Халиди и псевдохалиди === Сите четири заеднички халиди се познати, ZrF <nowiki><sub id="mwvQ">4</sub></nowiki> , ZrCl <nowiki><sub id="mwvw">4</sub></nowiki> , ZrBr <nowiki><sub id="mwwQ">4</sub></nowiki> и ZrI <nowiki><sub id="mwww">4</sub></nowiki> . Сите имаат полимерни структури и се далеку помалку испарливи од соодветните мономерни титан тетрахалиди. Сите имаат тенденција да се [[Хидролиза|хидролизираат за]] да ги добијат т.н. оксихариди и диоксиди. Соодветните тетра алкоксиди се исто така познати. За разлика од халогените, алкоксидите се раствораат во неполарни растворувачи. Диводород хексафлуороцирконат се користи во индустријата за метална завршна обработка како средство за офорт за промовирање на слепување на боја.<ref>MSDS лист за Duratec 400, DuBois Chemicals, Inc.</ref> [[Податотека:Zirconocene-dichloride-from-xtal-3D-balls.png|десно|мини| Цирконоцен дихлорид, претставник на органо-циркониум соединение]] Хемијата на органо-циркониум е проучување на соединенија кои содржат врска на [[Јаглерод|јаглерод-]] циркониум. Првото вакво соединение било цирконоцен дибромид ((C ₅ H ₅ ) ₂ ZrBr ₂ ), објавено во 1952 година од Бирмингем и Вилкинсон .<ref>{{Наведено списание|last=Wilkinson, G.|author-link=Geoffrey Wilkinson|last2=Birmingham|first2=J. M.|date=1954|title=Bis-cyclopentadienyl Compounds of Ti, Zr, V, Nb and Ta|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|volume=76|issue=17|pages=4281–4284|doi=10.1021/ja01646a008}}{{Наведено списание|last=Rouhi|first=A. Maureen|date=2004-04-19|title=Organozirconium Chemistry Arrives|url=http://pubs.acs.org/cen/nlw/8216sci1.html|journal=Science & Technology|volume=82|issue=16|pages=36–39|doi=10.1021/cen-v082n015.p035|issn=0009-2347|access-date=2008-03-17}}</ref> Реагенсот на Шварц , подготвен во 1970 од страна на PC Wailes и H. Weigold,<ref>{{Наведено списание|last=Wailes, P. C.|last2=Weigold, H.|last-author-amp=yes|date=1970|title=Hydrido complexes of zirconium I. Preparation|journal=[[Journal of Organometallic Chemistry]]|volume=24|issue=2|pages=405–411|doi=10.1016/S0022-328X(00)80281-8}}</ref> е металоцен кој се користи во органската синтеза за трансформации на [[алкени]] и [[алкини]] .<ref name="hart">{{Наведено списание|last=Hart, D. W.|last2=Schwartz, J.|last-author-amp=yes|date=1974|title=Hydrozirconation. Organic Synthesis via Organozirconium Intermediates. Synthesis and Rearrangement of Alkylzirconium(IV) Complexes and Their Reaction with Electrophiles|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|volume=96|issue=26|pages=8115–8116|doi=10.1021/ja00833a048}}</ref> Циркониумот е исто така компонента на некои катализатори на Циглер-Натта , кои се користат за производство на полипропилен . Оваа апликација ја експлоатира способноста на циркониумот реверзибилно да формира врски кон јаглерод. Повеќето комплекси на Zr (II) се деривати на цирконоцен, еден пример е (C ₅ Me ₅ ) ₂ Zr (CO) ₂ . == Историја == Циркониумово-содржински минерали и сродните минерали (на jargoon , зумбул, хијацинт , Ligure) беа споменати во библиските текстови.<ref name="CRC2008"/><ref name="Stwertka"/> Минералот не беше познат да содржи нов елемент до 1789,<ref name="greenwood">{{Наведена книга|title=The History and Use of our Earth's Chemical Elements|url=https://archive.org/details/historyuseofoure00kreb|last=Krebs|first=Robert E.|date=1998|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-30123-0|location=Westport, Connecticut|pages=[https://archive.org/details/historyuseofoure00kreb/page/102 98]–100}}</ref> кога Клапрот анализира жаргон од островот Цјетлен (сега Шри Ланка). Тој го именувал новиот елемент Зирконерде (цирконија).<ref name="CRC2008" /> Хамфри Дејви се обидел да го изолира овој нов елемент во 1808 година преку електролиза, но не успеа.<ref name="nbb">{{Наведена книга|title=Nature's Building Blocks|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6|last=Emsley|first=John|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850341-5|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/506 506]–510}}</ref> Металот на циркониум првпат бил добиен во нечиста форма во 1824 година од страна на [[Јакоб Берцелиус|Берцелиус]] со загревање на мешавина на калиум и калиум циркониум флуорид во железната цевка.<ref name="CRC2008" /> Процесот на ''кристална лента'' (познат и како ''процес'' на ''јодид'' ), откриен од Антон Едуард ван Аркел и Јан Хендрик де Бур во 1925 година, бил првиот индустриски процес за комерцијално производство на метални циркониум. Тоа вклучува формирање и последователно [[топлинско разложување]] на циркониум тетраиодид и беше заменето во 1945 од страна на многу поевтиниот процес на Крол, развиен од Вилијам Џастин Крол , во кој циркониум тетрахлорид е намален со магнезиум:<ref name="madehow"/><ref name="metal1998">{{Наведена книга|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/metal_prices/metal_prices1998.pdf|title=Metal Prices in the United States through 1998|last=Hedrick|first=James B.|date=1998|publisher=US Geological Survey|pages=175–178|chapter=Zirconium|format=[[PDF]]|access-date=2008-02-26|archive-date=2024-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324162757/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/metal_prices/metal_prices1998.pdf|url-status=dead}}</ref> : ZrCl ₄ + 2 Mg → Zr + 2 MgCl ₂ == Примена == Околу 900.000 тони циркониум руди беа ископани во 1995 година, претежно како циркон.<ref name="Ullmann"/> === Соединенија === Повеќето циркон се користи директно во апликации за висока температура. Овој материјал е огноотпорен, тврд и отпорен на хемиски напад. Поради овие својства, циркон наоѓа многу апликации, од кои неколку се високо рекламирани. Неговата главна употреба е како пупка, која дава бел, нетранспарентен изглед на керамичките материјали. Поради својата хемиска отпорност, цирконот се користи и во агресивни средини, како што се калапи за стопени метали. Циркониум диоксид (ZrO ₂ ) се користи во лабораториски садови, во металуршки печки и како огноотпорен материјал.<ref name="CRC2008"/> Поради тоа што е механички силен и флексибилен, може да се синтерува во керамички ножеви и други сечила.<ref name="kyo">{{Наведена мрежна страница|url=http://global.kyocera.com/prdct/fc/list/material/zirconia/zirconia.html|title=Fine ceramics - zirconia|publisher=Kyocera Inc.}}</ref> Циркон (ZrSiO ₄ ) и кубни циркони (ZrO ₂ ) се сечат во скапоцени камења за накит. Цирконијата е составен дел на некои абразиви , како што се мелење тркала и шмиргла .<ref name="greenwood"/> === Метал === Мал дел од цирконот се претвора во метал, кој наоѓа разни нишани апликации. Поради одличната отпорност на циркониум на корозија, тој често се користи како легирачки агент во материјалите што се изложени на агресивни средини, како што се хируршки апарати, светлосни филаменти и часовници. Високата реактивност на циркониум со кислород на високи температури се експлоатира во некои специјализирани апликации, како што се експлозивни буквари и како влезачи во [[Електронска цевка|вакуумски цевки]] . Истиот имот е (најверојатно) целта на вклучување на Zr нано-честички како пирофорен материјал во експлозивно оружје, како што е Бомбата за комбинирани ефекти BLU-97 / B. Изгорениот циркониум се користеше како извор на светлина во некои фотографски бленди . Прашок од циркониум со големина на решетката од 10 до 80, вообичаено се користи во пиротехнички композиции за да се генерираат искри . Високата реактивност на циркониумот доведува до светли бели искри.<ref name="stars">{{Наведување|url=https://books.google.com/books?id=e4GOAIA8HaEC&pg=PA49|title=Pyrotechnic Spark Generation|last=Kosanke, Kenneth L.|last2=Kosanke, Bonnie J.|pages=49–62|journal=Journal of Pyrotechnics|isbn=978-1-889526-12-6|year=1999}}</ref> ==== Јадрена примена ==== Обложување за гориво од јадрен реактор троши околу 1% од снабдувањето со циркониум,<ref name="Ullmann"/> главно во форма на циркалои . Саканите својства на овие легури се ниска способност за неутронско фаќање пресек и отпорност на корозија во нормални услови на услугата.<ref name="madehow"/><ref name="CRC2008"/> Ефикасни методи за отстранување на хафиевите нечистотии беа развиени за да им служат на оваа цел. Еден недостаток на циркониеви легури е тоа што циркониумот реагира со вода на високи температури, создавајќи [[водород]]ен гас и забрзана деградација на обвивката на горивото : : Zr + 2 H ₂ O → ZrO ₂ + 2 H ₂ Оваа егзотермична реакција е многу бавна под 100 &nbsp; °C, но на температура над 900 &nbsp; °C реакцијата е брза. Повеќето метали се подложени на слични реакции. Редоксната реакција е релевантна за нестабилноста на собраните горива на високи температури.<ref>Гилон, Лук (1979). ''Le nucléaire en question'' , Gembloux Duculot, француско издание.</ref> Оваа реакција беше одговорна за мала водородна експлозија што беше најпрво забележана во зградата на реакторот на атомската централа [[Несреќа на островот Три Милји|Три Миле Ајленд]] во 1979 година, но во тоа време зградата за задржување не беше оштетена. Истата реакција се случи во реакторите 1, 2 и 3 од атомската централа Фукушима 1 (Јапонија), откако ладењето на реакторот беше прекинато од катастрофата од [[Земјотрес во Сендај 2011|земјотресот и цунамито]] од 11 март 2011 година, што доведе до јадрени несреќи во Фукушима . По вентилацијата на водородот во салата за одржување на овие три реактори, мешавината на водород со атмосферски [[кислород]] експлодирала, сериозно оштетувајќи ги инсталациите и барем една од зградите за задржување. За да се избегне експлозија, директното проветрување на водородот во отворена атмосфера би било приоритетна опција за дизајн. Сега, за да се спречи ризикот од експлозија во многу објекти за задржување под притисок (PWR), се инсталира рекомбинатор на основа на [[катализа]]тор кој го претвора водородот и кислородот во вода на собна температура пред да се појави опасноста.<ref name="recombiner">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iaea.org/inis/collection/NCLCollectionStore/_Public/33/020/33020098.pdf|title=State of the art on hydrogen passive autocatalytic recombiner|last=Arnould|first=F.|last2=Bachellerie|first2=E.|year=2001|work=9th International Conference on Nuclear Engineering, Nice, France, 8–12 April 2001|type=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=4 March 2018|last3=Auglaire|first3=M.|last4=Boeck|first4=D.|last5=Braillard|first5=O.|last6=Eckardt|first6=B.|last7=Ferroni|first7=F.|last8=Moffett|first8=R.|last9=Van Goethem|first9=G.}}</ref> ==== Вселенска и воздухопловна индустрија ==== Материјалите фабрикувани од циркониум метал и ZrO ₂ се користат во вселенските возила каде е потребна отпорност на топлина.<ref name="Stwertka"/> Високотемпературните делови како што се горилници, сечила и лопатки во [[Млазен мотор|млазните мотори]] и стационарни гасни турбини се повеќе се заштитени со тенки [[Керамика|керамички]] слоеви, обично составени од мешавина од циркони и иттри .<ref>{{Наведено списание|last=Meier|first=S. M.|last2=Gupta|first2=D. K.|date=1994|title=The Evolution of Thermal Barrier Coatings in Gas Turbine Engine Applications|journal=Journal of Engineering for Gas Turbines and Power|volume=116|pages=250|doi=10.1115/1.2906801}}</ref> === Позитронско-оддавни томографски камери === Изотопот ⁸⁹ Zr е применет на следење и квантификација на молекуларни антитела со позитрон емисиона томографија (ПЕТ) камери (метод наречен "имуно-ПЕТ"). Имуно-ПЕТ достигна зрелост на техничкиот развој и сега влегува во фаза на широки клинички апликации.<ref>{{Наведено списание|last=Heuveling|first=Derek A.|last2=Visser|first2=Gerard W. M.|last3=Baclayon|first3=Marian|last4=Roos|first4=Wouter H.|last5=Wuite|first5=Gijs J. L.|last6=Hoekstra|first6=Otto S.|last7=Leemans|first7=C. René|last8=de Bree|first8=Remco|last9=van Dongen|first9=Guus A. M. S.|date=2011|title=⁸⁹Zr-Nanocolloidal Albumin–Based PET/CT Lymphoscintigraphy for Sentinel Node Detection in Head and Neck Cancer: Preclinical Results|journal=The Journal of Nuclear Medicine|volume=52|issue=10|pages=1580–1584|doi=10.2967/jnumed.111.089557|pmid=21890880}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=van Rij|first=Catharina M.|last2=Sharkey|first2=Robert M.|last3=Goldenberg|first3=David M.|last4=Frielink|first4=Cathelijne|last5=Molkenboer|first5=Janneke D. M.|last6=Franssen|first6=Gerben M.|last7=van Weerden|first7=Wietske M.|last8=Oyen|first8=Wim J. G.|last9=Boerman|first9=Otto C.|date=2011|title=Imaging of Prostate Cancer with Immuno-PET and Immuno-SPECT Using a Radiolabeled Anti-EGP-1 Monoclonal Antibody|journal=The Journal of Nuclear Medicine|volume=52|issue=10|pages=1601–1607|doi=10.2967/jnumed.110.086520|pmid=21865288}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ruggiero|first=A.|last2=Holland|first2=J. P.|last3=Hudolin|first3=T.|last4=Shenker|first4=L.|last5=Koulova|first5=A.|last6=Bander|first6=N. H.|last7=Lewis|first7=J. S.|last8=Grimm|first8=J.|date=2011|title=Targeting the internal epitope of prostate-specific membrane antigen with 89Zr-7E11 immuno-PET|journal=The Journal of Nuclear Medicine|volume=52|issue=10|pages=1608–15|doi=10.2967/jnumed.111.092098|pmc=3537833|pmid=21908391}}</ref> До неодамна, радиоозначувањето со ⁸⁹ Zr претставува комплицирана процедура која бара повеќекратни чекори. Во 2001-2003, со помош на сукцинилиран дериват на десфериоксамин Б (N-sucDf) како бифункционален хелат , беше развиена подобра процедура за повеќестепена постапка,<ref>{{Наведено списание|last=Verel|first=I.|last2=Visser|first2=G. W.|last3=Boellaard|first3=R.|last4=Stigter-Van Walsum|first4=M.|last5=Snow|first5=G. B.|last6=Van Dongen|first6=G. A.|date=2003|title=89Zr immuno-PET: Comprehensive procedures for the production of ⁸⁹Zr-labeled monoclonal antibodies|url=http://jnm.snmjournals.org/content/44/8/1271.full.pdf|journal=J Nucl Med|volume=44|issue=8|pages=1271–81|pmid=12902418}}</ref> и подобар начин на врзување на ⁸⁹ Зр до mAbs беше пријавен во 2009 година. Новиот метод е брз, се состои од само два чекори и користи две широко достапни состојки: ⁸⁹ Zr и соодветниот хелат.<ref>Perk, L, [http://www.cyclotron.nl/library/resource/file/pdf/cyclotron_101008_fin_korr_low.pdf "The Future of Immuno-PET in Drug Development Zirconium-89 and Iodine-124 as Key Factors in Molecular Imaging"] {{Семарх}}, Amsterdam, Cyclotron, 2009.</ref> Актуелните случувања, исто така, вклучуваат употреба на деривати на сидерофор за да се врзат ⁸⁹ Zr (IV).<ref>{{Наведено списание|last=Deri|first=Melissa A.|last2=Ponnala|first2=Shashikanth|last3=Zeglis|first3=Brian M.|last4=Pohl|first4=Gabor|last5=Dannenberg|first5=J. J.|last6=Lewis|first6=Jason S.|last7=Francesconi|first7=Lynn C.|date=2014-06-12|title=Alternative Chelator for 89Zr Radiopharmaceuticals: Radiolabeling and Evaluation of 3,4,3-(LI-1,2-HOPO)|journal=Journal of Medicinal Chemistry|volume=57|issue=11|pages=4849–4860|doi=10.1021/jm500389b|issn=0022-2623|pmc=4059252|pmid=24814511}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Captain|first=Ilya|last2=Deblonde|first2=Gauthier J.-P.|last3=Rupert|first3=Peter B.|last4=An|first4=Dahlia D.|last5=Illy|first5=Marie-Claire|last6=Rostan|first6=Emeline|last7=Ralston|first7=Corie Y.|last8=Strong|first8=Roland K.|last9=Abergel|first9=Rebecca J.|date=2016-11-21|title=Engineered Recognition of Tetravalent Zirconium and Thorium by Chelator–Protein Systems: Toward Flexible Radiotherapy and Imaging Platforms|journal=Inorganic Chemistry|volume=55|issue=22|pages=11930–11936|doi=10.1021/acs.inorgchem.6b02041|issn=0020-1669|pmid=27802058}}</ref> === Биомедицински примени === Комбинирачките соединенија со циркониум се користат во многу биомедицински апликации, вклучувајќи забни импланти и круни , замени на колено и колк, реконструкција на оскустички синџири со средно уво и други ресторативни и [[Протеза|протетски]] помагала.<ref name="Lee">Ли ДБН, Робертс М, Блучел Ц.Г., Одел РА. (2010) Циркониум: биомедицински и нефролошки апликации. ASAIO J 56 (6): 550-556.</ref> Циркониум ја врзува [[уреа]]та , постапка која е широко користена во корист на пациентите со [[хронична бубрежна болест]] .<ref name="Lee"/> На пример, циркониум е примарна компонента на колона за сорбент зависен систем за дијализна регенерација и рециркулација, познат како систем Спремен, кој првпат е воведен во 1973 година. Повеќе од 2 000 000 третмани со дијализа се извршени со помош на колоната за сорбент во системот REDY.<ref>Пепел СР. Сорбенти во третманот на уремија: кратка историја и голема иднина. 2009 Semin Dial 22: 615-622</ref> Иако системот на REDY беше заменет во 1990-тите со помалку скапи алтернативи, новите системи за дијализа засновани на сорбент се оценуваат и одобруваат од страна на американската администрација за храна и лекови (ФДА). Реналните решенија ја развија технологијата DIALISORB, пренослив систем за дијализа за ниска вода. Исто така, развојните верзии на вештачки бубрег имаат инкорпорирани технологии засновани на сорбент. {{Се бара извор|date=June 2016}} Натриум циркониум циклосиликат е под истрага за орална терапија при третман на хиперкалемија . Тоа е високо селективен орален сорбент дизајниран специјално за заробување на [[калиум]]ови јони во предност на други [[јон]]и во текот на гастроинтестиналниот тракт.<ref>{{Наведено списание|last=Ingelfinger|first=Julie R.|year=2015|title=A New Era for the Treatment of Hyperkalemia?|journal=New England Journal of Medicine|volume=372|issue=3|pages=275–7|doi=10.1056/NEJMe1414112|pmid=25415806}}</ref> Мешавина на мономерни и полимерни Zr ⁴⁺ и Al ³⁺ комплекси со [[хидроксид]] , хлорид и [[глицин]] , наречена Алуминиум циркониум тетрахлорхидрекс Гли или АЗГ, се користи во препарат како антиперспирант кај многу дезодоранси. Таа е избрана поради неговата способност да ги попречи порите во кожата и да ја спречи потта да го напушти телото. === Отфрлени примени === Циркониум карбонат (3ZrO ₂ · CO₂ · H ₂ O) беше користен во лосиони за лекување на отровен бршлен, но беше прекинат поради тоа што повремено предизвикуваше реакции на кожата.<ref name="nbb"/> == Безбедност == {{Chembox | show_footer = no |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = | GHSPictograms = | GHSSignalWord = Не е заведен како опасен материјал<ref>{{Наведена мрежна страница | url=https://www.sigmaaldrich.com/MSDS/MSDS/DisplayMSDSPage.do?country=US&language=en&productNumber=267724&brand=ALDRICH&PageToGoToURL=https%3A%2F%2Fwww.sigmaaldrich.com%2Fcatalog%2Fproduct%2Faldrich%2F267724%3Flang%3Den | title=Msds - 267724}}</ref> | HPhrases = | PPhrases = | NFPA-H = 0 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 0 | NFPA-S = | NFPA_ref = }} }} Иако циркониумот нема позната биолошка улога, човечкото тело содржи во просек 250 милиграми циркониум, а дневниот внес е околу 4,15 милиграми (3,5 милиграми од храна и 0,65 милиграми од водата), во зависност од навиките во исхраната.<ref name="Schroeder-and-Balassa-1966"> {{Наведено списание|date=May 1966|title=Abnormal trace metals in man: zirconium|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0021968166900956|journal=Journal of Chronic Diseases|volume=19|issue=5|pages=573–586|doi=10.1016/0021-9681(66)90095-6|pmid=5338082|url-access=subscription}}</ref> Циркониумот е широко распространет по природа и се наоѓа во сите биолошки системи, на пример: 2.86 μg / g во целата пченица, 3.09 μg / g во кафеав ориз, 0.55 μg / g во [[спанаќ]] , 1.23 μg / g во јајца и 0.86 μg / g во мелено говедско месо. {{r|Schroeder-and-Balassa-1966}} Понатаму, циркониум најчесто се користи во комерцијални производи (на пр. [[дезодоранс]]и , аеросолни [[антиперспирант]]и ), како и во прочистување на водата (на пример, контрола на загадувањето на [[фосфор]]от, бактериско и пирогески загадена вода).<ref name="Lee"/> Краткорочната изложеност на циркониум во прав може да предизвика иритација, но само контакт со очите бара медицинска помош.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.oit.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc14/icsc1405.htm|title=International Chemical Safety Cards|date=October 2004|publisher=International Labour Organization|chapter=Zirconium|access-date=2008-03-30|archive-date=2008-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201143952/http://www.oit.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc14/icsc1405.htm|url-status=dead}}</ref> Постојаната изложеност на циркониум тетрахлорид резултира со зголемена смртност кај стаорци и заморчиња и намалување на крвниот [[хемоглобин]] и [[Црвени крвни зрнца|црвени крвни клетки]] кај кучињата. Сепак, во една студија од 20 стаорци со стандардна исхрана која содржи ~ 4% циркониум оксид, немало негативни ефекти врз стапката на раст, параметрите на крвта и урината или смртноста.<ref>Циркониум и неговите соединенија 1999. Колекција МАК за здравје и безбедност при работа. 224-236</ref> Законската граница на САД за безбедност и здравје при работа (OSHA) ( дозволена граница на изложеност ) за изложеност на циркониум е 5 &nbsp; mg / m ^{3 во} текот на 8-часовен работен ден. Националниот институт за безбедност и здравје при работа (NIOSH) препорача ограничување на изложеност (REL) е 5 &nbsp; mg / m ^{3 во} текот на 8-часовен работен ден и краткорочна граница од 10 &nbsp; mg / m ³ . На ниво од 25 &nbsp; mg / m ³ , циркониум веднаш е опасен за животот и здравјето .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0677.html|title=CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards - Zirconium compounds (as Zr)|work=www.cdc.gov|accessdate=2015-11-27}}</ref> Сепак, циркониум не се смета за опасност за индустриското здравје.<ref name="Lee"/> Понатаму, извештаите за несакани дејства поврзани со циркониум се ретки и, воопшто, не се утврдени строги причинско-последични односи.<ref name="Lee" /> Нема докази за потврда дека циркониум е канцероген или генотоксичен.<ref>toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/f?./temp/~EHRbeW:2</ref> Меѓу бројните радиоактивни изотопи на циркониум, ⁹³ Zr е меѓу најчестите. Се ослободува како производ од ²³⁵ U, главно во атомски централи и за време на тестовите за јадрено оружје во 1950-тите и 1960-тите. Има многу долг полуживот (1.53 милиони години), неговото распаѓање испушта само ниски енергетски зрачења и не се смета за високо опасен. == Поврзано == * [[Циркониумова легура]] * [[Циркониумова светлина]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Sister project links |wikt= |commons=Zirconium |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |species=no}} *[http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] (MP3) from the Royal Society of Chemistry's Chemistry World: [http://www.rsc.org/images/CIIE_zirconium_remix2_48k_tcm18-117340.mp3 Zirconium] *[http://www.periodicvideos.com/videos/040.htm Zirconium] at ''The Periodic Table of Videos'' (University of Nottingham) {{Компактен периоден систем}} {{Соединенија на циркониумот}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Преодни метали]] [[Категорија:Хемиски елементи]] [[Категорија:Циркониум]] [[Категорија:Пиротехнички горива]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 1iiks58cc1dpu7bdlu3mg5mi20lyrzg 0 1062868 5611737 5297491 2026-08-20T04:38:53Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611737 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Books and Scroll Ornament with Open Book.png|мини|Украс од списание од 1923 година]] Поимот '''образовен роман''' се однесува на книжевниот жанр '''''bildungsroman''''' (изговор на [[Германски јазик|германски]]: [ˈbɪldʊŋs.ʁoˌmaːn]; роман на созревање). Станува збор за [[роман]]и кои раскажуваат за духовниот и морален развој на [[протагонист]]от од младоста до зрелоста.<ref>[https://www.britannica.com/art/bildungsroman/ bildungsroman]</ref> == Историја == Терминот е кованица на филологот [[:en:Karl Morgenstern|Карл Моргенстерн]] кој во 1819 година бил спомнуван на неговите универзитетски предавања и подоцна јавно бил повторен од Вилхелм Дилтaj кој го легитимирал во 1870 година и го популаризирал во 1905 година. Жанрот дополнително бил карактеризиран со голем број на формални и тематски белези. Терминот ''роман за созеравање'' понекогаш се користи наизменично со ''bildungsroman'', но неговата улога е обично поширока и помалку техничка. Раѓањето на ''Bildungsroman'' нормално датира од објавувањето на Курсот на Вилхелм Мистер од Јохан Волфганг Гете во 1795 – 96 година. Иако овој роман се појавил во Германија, тој имал големо влијание најпрвин во Европа и подоцна низ целиот свет. Томас Карлајл го превел романот на Гете на англиски јазик, и по неговото издавање во 1824 година голем број британски писатели пишувале романи инспирирани од него. Во 20 век се проширил во Германија, Велика Британија, Франција и неколку други земји од целиот свет.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/bildungsroman/ bildungsroman]</ref> === Осврт === Bildungsroman раскажува за растењето или созревањето на чувствитела личност која трага по одговори и искуство . Жанрот се развил од народни приказни за неискусниот , најмлад син кој заминувале низ светот да ја бараат својата среќа . Обично на почетокот на приказната има емоционална загуба која го тера протагонистот да замине на неговото патување . Во овој роман целта е созревање и протагонистот ја постигнува постепено и со потешкотии . Жанрот обично содржи конфликт помеѓу главниот лик и општеството . Обично , главниот јунак постепено ги прифаќа вредностите на општеството и на крај тој е прифатен во заедницата – неговите грешки и разочарувања се завршени . Во некои дела , главниот лик е способен да им помогне и на другите по неговото созревање . Има многу варијации и подвидови на Bildungsroman кои се фокусираат на развојот на поединецот . Entwicklungsroman ( развоен роман ) е повеќе приказна за општ развој отколку за самоцивилизирање . Erziehungsroman ( образовен роман ) обрнува внимание на подучувањето и формалното школување додека пак Künstlerroman ( уметнички роман ) се однесува на развојот на уметникот и го прикажува саморазвивањето .<ref>[https://www.masterclass.com/articles/what-is-a-bildungsroman-definition-and-examples-of-bildungsroman-in-literature/ What Is a Bildungsroman?]</ref> === Примери === * Хај ибн Јакдан, од Ибн Туфаил (12 век), претходник на жанрот[9] * Историјата на Том Џонс, основач, од Хенри Филдинг (1749)[10] * Животот и мислењата на Тристрам Шенди, господин, од Лоренс Стерн (1759)[10] * Кандид, од Волтер (1759)[11] * Грин Хенри, од Готфрид Келер (1855)[12] * Што знаеше Мејзи, од Хенри Џејмс (1897)[13] * Мартин Идн, од Џек Лондон (1909)[14] * Книгата на Калид, од Амин Рихани (1911)[15] * Синови и љубовници, од Д.Х. Лоренс (1913)[16] * Портрет на уметникот како млад човек, од Џејмс Џојс (1916)[17] * Оваа страна на рајот од Ф. Скот Фицџералд (1920)[18] * Татко Панчали, од Бибутибхушан Бандопадјај (1929)[19] * Црното момче, од Ричард Рајт (1945),[20] * The Catcher in the Rye, од Џ.Д. Селинџер (1951)[21] * Збогум, Колумбо, од Филип Рот (1959)[22] * Да се ​​убие птица подбив, од Харпер Ли (1960)[21] * Дина, од Френк Херберт (1965)[23] * Аутсајдерите, од С.Е. Хинтон (1967)[24] * Bright Lights, Big City, од Џеј Мекинерни (1984)[25] * Ender's Game, од Орсон Скот Кард (1985)[24] * Портокалите не се единственото овошје, од Жанет Винтерсон (1985)[26] * Тајниот живот на пчелите, од Сју Монк Кид (2002)[27] * Тркач на змејови, од Калед Хосеини (2003)[28] * Никогаш не дозволувај да одам, од Казуо Ишигуро (2005)[21] * Неодлучност, од Бенџамин Кункел (2005)[29] * Авел, Елизабет, Маријана Хирш и Елизабет Ленгланд. 1983. Патување во: фикции на женскиот развој. Хановер, Н.Х.: Универзитетски прес на Нова Англија. * Бахтин, Михаил. Мајкл. 1996. „Билдунгсроманот и неговото значење во историјата на реализмот“. Во Говорски жанрови и други доцни есеи. Изменето од Керил Емерсон и Мајкл Холквист. Остин, Текс.: Прес на Универзитетот во Тексас, 10–59. * Енгел, Манфред (2008): Варијанти на романтичниот „Билдунгсроман“ (со кратка забелешка за „Романот на уметникот“)“ Во: Џералд Гилеспи, Манфред Енгел и Бернард Дитерл (уред.), Романтична прозна фикција (= А Компаративна историја на европските јазици, ед на Меѓународното здружение за компаративна книжевност, стр. 263-295 978-90-272-3456-8. * Iversen, Anniken Telnes (2009): Промена и континуитет: The Bildungsroman на англиски јазик.Универзитетот во Тромсо, Мунин. * Џеферс, Томас Л. (2005).Чиракување: Билдунгсроман од Гете до Сантајана. Њујорк: Палгрејв.ISBN 1-4039-6607-9. * Линч, Џек (1999) Речник на литературни и реторички термини, запис за bildungsroman, Универзитетот Рутгерс * Самерфилд, Џована и надолу, Лиза (2010) Нови перспективи на европскиот Билдунгсроман<ref>[https://kingdompen.org/the-bildungsroman-what-it-is-and-how-to-write-one/The Bildungsroman]</ref> == Надворешни врски == * List of literary genres by GCMS Elementary School Library * Genres by Brooklyn College * Literary genre by Perspectives on Theistic Evolution ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Образовни романи| ]] [[Категорија:Филмски жанрови]] [[Категорија:Книжевни жанрови]] [[Категорија:Неологизми од 1810 година]] 9v2vt549cb7v26w86fhd317amlp0r90 0 1071861 5611465 5607923 2026-08-19T12:19:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611465 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за велосипедист | name = Том Даниелсон | image = 20140907-TomDanielson.jpg | caption = Даниелсон на Трката околу Алберта 2014 | fullname = Томас Даниелсон | nickname = Том или Томи Д<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://wp.tomdanielson.com/ |title=архивски примерок |accessdate=2013-03-21 |archive-date=2013-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428061814/http://wp.tomdanielson.com/ |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1978|3|13}} | birth_place = Ист Лајм, [[Конектикат]], [[САД]] | height = 1,77 м | weight = 62 кг | currentteam = пензиониран | discipline = друмски велосипедизам | role = возач | ridertype = универзален возач | amateuryears = 1999–2001 | amateurteams = СоБе/Хедсхок | proyears = 2002<br />2003<br />2004<br />2005–2007<br />2008–2015 | proteams = Меркури<br />Сатурн<br />{{ct|FAS|2004}}<br />{{ct|DSC|2005}}<br />{{ct|GRS|2008a}} | majorwins = Трка околу езерото [[Кукунор]] (2002)<br />Тур де Лангкави (2003)<br />Велосипедски класик Каскада (2003)<br />Маунт Еванс (2004, 2007, 2009)<br />Трка околу Јута (2013, 2014) }} '''Томас „Том“ Даниелсон''' ({{langx|en|Thomas "Tom" Danielson}}; р. {{роден|13|март|1978}}) — поранешен [[САД|американски]] професионален [[друмски велосипедист]], кој возел професионално во периодот 2002-2015 за екипите Меркури (2002), Сатурн (2003), {{ct|FAS|2004}} (2004), {{ct|DSC|2007}} (2005–2007) и {{ct|GRS|2015}} (2008–2015).<ref name="slipstreamsports" /> Тој бил двапати суспендиран за допинг во неговата кариера. == Кариера == === Рани години === Даниелсон моментално го држи рекордот за најбрзо искачување на планината Вашингтон, [[Њу Хемпшир]], како дел од велосипедската трка, која се одржува таму.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tinmtn.org/mwarbh/results/results_02/index.cfm|title=Резултати 2001|publisher=Tinmtn.org|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2012-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206025426/http://www.tinmtn.org/mwarbh/results/results_02/index.cfm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mtwashingtonautoroad.com/news/mt-washington-auto-road-bicycle-hillclimb-is-full-newtons-revenge-registration-now-open/|title=Bicycle Hillclimb is Full – Newton’s Revenge Registration Now Open|publisher=Mt. Washington Auto Road|date=25 февруари 2012|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2014-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903213918/http://mtwashingtonautoroad.com/news/mt-washington-auto-road-bicycle-hillclimb-is-full-newtons-revenge-registration-now-open/|url-status=dead}}</ref> Претходниот носител на рекордот бил американската велосипедска легенда, [[Тајлер Хамилтон]]. Исто така го држи рекордот на планината Еванс во [[Колорадо]], на кој поминува највисокиот асфалтиран пат во Северна Америка.<ref name=autogenerated1>{{Наведена мрежна страница|url=http://bicyclerace.com/history.html|title=History of the Mt Evans Hill Climb|publisher=Bicyclerace.com|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2012-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718044026/http://www.bicyclerace.com/history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://bicyclerace.com/docs/2012/BCMHC.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2013-03-21 |archive-date=2012-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120813082141/http://bicyclerace.com/docs/2012/BCMHC.pdf |url-status=dead }}</ref> Претходен носител на рекордот бил [[Џонатан Вотерс]], кој е моментален тренер на Даниелсон.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bicycling.com/news/pro-cycling/qa-jonathan-vaughters|title=Џонатан Вотерс|publisher=Bicycling.com|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2014-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903160423/http://www.bicycling.com/news/pro-cycling/qa-jonathan-vaughters|url-status=dead}}</ref> Во 2004, Даниелсон имал големи несогласувања со италијанската екипа Фаса Бортоло, пропуштајќи го пролетниот дел од сезоната поради проблеми со визата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bikeradar.com/news/article/danielson-signs-for-discovery-8712/|title=Tom Danielson Has Decided To Cut Short His Stay At Fassa Bortolo In Order To Take Advantage Of The C|publisher=BikeRadar|date=23 септември 2004|accessdate=18 јуни 2012}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Подоцна, возел за американската екипа Дискавери Ченл, со која победил на Трката околу Џорџија 2005 и Трката околу Австрија 2006.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.corepower.com/tom-danielson-pages-44.php|title=Tom Danielson – Core Power Athlete|publisher=Core Power|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2012-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405050511/http://www.corepower.com/tom-danielson-pages-44.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usaprocyclingchallenge.com/teams/member/tom-danielson|title=Том Даниелсон|publisher=USA Pro Cycling Challenge|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2011-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219073139/http://www.usaprocyclingchallenge.com/teams/member/tom-danielson|url-status=dead}}</ref> Откако Дискавери Ченл се распаднал во 2008, Даниелсон станал дел од екипата Гармин-Чипотл.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Лаура Вајсло|url=http://www.cyclingnews.com/news/garmin-chipotle-roster-final|title=Составот на Гармин-Чипотл |publisher=Cyclingnews.com|accessdate=18 јуни 2012}}</ref> === 2010 === Даниелсон ја започнал сезоната со освојувањето на дванаесеттото место на Средоземната трка и на Тур ду Хаут Вар. Потоа, настапил на [[Париз-Ница 2010|Париз-Ница]], но имал потешкотии на трката и завршил на 52. место. По Париз-Ница, Даниелсон се вратил во форма и завршил втор на Трката Џила, веднаш зад [[Леви Лајпхајмер]] ({{ct|RSH|2010}}). Неколку недели подоцна, Даниелсон возел на Трката околу Калифорнија, но не успеал да ја заврши трката. Потоа, настапил на [[Тур де Свис 2010|Тур де Свис]], каде завршил на 25. место. Даниелсон бил осми на [[Трка околу Полска 2010|Трката околу Полска]] и Трофео Мелинда. Еден месец подоцна, Даниелсон првпат возел на [[Вуелта а Еспања 2010|Вуелта а Еспања]]. Ја завршил трката како највисоко пласиран Американец, на осмото место. Даниелсон ја завршил сезоната со 29. место на Џиро дел’Емилија. === 2011 === Даниелсон ја започнал сезоната на Вуелта а Мајорка и завршил 36. на третиот класик, Трофео Деја. Потоа возел на Волта ао Алгарве и завршил како 31., додека на Вуелта а Мурсија завршил на 20. место во генералниот пласман. Меѓутоа, по Мурсија, формата на Даниелсон опаднала, завршувајќи дури на 55. место на [[Волта а Каталуња 2011|Волта а Каталуња]], 47. на ГП Мигел Индураин и 18. во генералниот пласман на [[Трка околу Баскија 2011|Трката околу Баскија]]. По Баскија, Даниелсон се повлекол од тркањето и се насочил кон тренирање. Неколку недели подоцна, Даниелсон се вратил и завршил на 20. место на [[Тур де Романди 2011|Тур де Романди]]. Потоа, завршил на третото место во генералниот пласман на Трката околу Калифорнија и деветти на [[Тур де Свис 2011|Тур де Свис]], што му го донеле дебито на [[Тур де Франс 2011|Тур де Франс]], каде имал добар настап и завршил како највисоко пласиран Американец на осмото место.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://velonews.competitor.com/2011/07/news/tom-danielson-top-10-at-the-tour-says-he-now-plans-to-attack_184008|title=Том Даниелсон во првите десет на Тур, вели дека сега планира да нападне|publisher=Velonews.competitor.com|date=14 јули 2011|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022022558/http://velonews.competitor.com/2011/07/news/tom-danielson-top-10-at-the-tour-says-he-now-plans-to-attack_184008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.velonation.com/News/ID/8810/Garmin-Cervelo-selects-Tom-Danielson-for-first-Tour-de-France.aspx |title=Гармин-Сервело го избра Том Даниелсон за неговиот прв Тур де Франс|publisher=Velonation.com|date=20 јуни 2011|accessdate=18 јуни 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://memoire-du-cyclisme.net/eta_tdf_2006/tdf2011.php|title=98ème Tour de France 2011|publisher=Memoire-du-cyclisme.net|date=26 април 2012|accessdate=18 јуни 2012|archive-date=2012-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829124737/http://www.memoire-du-cyclisme.net/eta_tdf_2006/tdf2011.php|url-status=dead}}</ref> По Тур, Даниелсон завршил на петтото место во генералниот пласман на Трката околу Јута и бил четвртти на првото издание на САД Про Сајклинг Челинџ. По двете американски трки, Даниелсон ја завршил сезоната со настап [[Гран при Монтреал 2011|Гран при Монтреал]]. === 2012 === Откако не можел да настапи на Тур де Лангкави, Даниелсон се вратил во форма на [[Волта а Каталуња 2012|Волта а Каталуња]], каде завршил како дванаесетти во генералниот пласман и втор во планинскиот пласман. По Каталуња, Даниелсон завршил на 20. место на [[Трка околу Баскија 2012|Трката околу Баскија]] и покажал добри резултати на Трката околу Калифорнија, каде го освоил петтото место на кралската етапа на трката.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cyclingnews.com/tour-of-california/stage-7/live-report|title=Целосен директен извештај (Етапа 7)|work=Cycling News|publisher=Future Publishing Limited|date=19 мај 2012|accessdate=22 мај 2012|first=Чарлс|last=Пелки|archive-date=2012-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120521221354/http://www.cyclingnews.com/tour-of-california/stage-7/live-report|url-status=dead}}</ref> Исто така завршил на деветтото место на етапата 5 на [[Поединечен хронометар|поединечниот хронометар]], со што го задржал високиот пласман во генералниот пласман.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cyclingnews.com/tour-of-california/stage-5/results|title=Трка околу Калифорнија: Дејв Забриски премина во водство|work=Cycling News|publisher=Future Publishing Limited|date=18 мај 2012|accessdate=22 мај 2012|archive-date=2012-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519125946/http://www.cyclingnews.com/tour-of-california/stage-5/results|url-status=dead}}</ref> Овие резултати му помогнале да дојде до третото скалило на подиумот.<ref>{{наведени вести|url=http://www.amgentourofcalifornia.com/race-live/standings.html|title=Поредок и резултати|work=AMGEN Tour of California|publisher=AEG|date=20 мај 2012|accessdate=22 мај 2012|archive-date=2012-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501064347/http://www.amgentourofcalifornia.com/race-live/standings.html|url-status=dead}}</ref> По Калифорнија, Даниелсон завршил единаесетти на националното друмско првенство, седми на [[Тур де Свис 2012|Тур де Свис]] и бил избран да настапи на неговиот втор [[Тур де Франс 2012|Тур де Франс]]. Меѓутоа поради повреди здобиени од падови, Даниелсон се повлекол од трката на шестата етапа. Следниот месец, Даниелсон се вратил на Трката околу Јута, каде завршил на 11. место во генералниот пласман и учествувал во победата на екипниот хронометар. Потоа, настапил на САД Про Сајклинг Челинџ, каде завршил на седмото место во генералниот пласман и ја освоил третата етапа. Списанието ''Bicycling'' подоцна ја именувала етапата како „највозбудливиот ден во друмскиот велосипедизам на американска почва“.<ref>{{нмс|url=http://www.bicycling.com/news/pro-cycling/tom-danielson-holds-chase-colorado |title=Tom Danielson Holds off the Chase in Colorado: 10 Best Pro Cycling Rides of 2012 &#124; Bicycling Magazine |access-date=2013-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310064149/http://www.bicycling.com/news/pro-cycling/tom-danielson-holds-chase-colorado |archive-date=2013-03-10 |url-status=dead }}</ref> === 2013 === По шесте месеци забрана, Даниелсон се вратил на трките на [[Волта а Каталуња 2013|Волта а Каталуња]], каде завршил како десетти во генералниот пласман. Меѓутоа, потоа не настапил на ГП Мигел Индураин, но сепак се вратил во форма на [[Трка околу Баскија 2013|Трката околу Баскија]], каде завршил на 11. место во генералниот пласман. Продолжил да вози силно и завршил четврти во генералниот пласман на [[Тур де Романди 2013|Тур де Романди]]. Даниелсон возел на [[Џиро д’Италија 2013|Џиро д’Италија]] со цел да му помогне на колегата [[Рајдер Хесједал]] да ја повтори минатогодишната победа, но Хесједал се повлекол по етапата 12. По повлекувањето на Хесједал, Даниелсон можел да вози по своја волја, но се разболел во последната недела и на крај завршил дури на 94. место.<ref name="velonews.competitor.com">{{Наведена мрежна страница |url=http://velonews.competitor.com/2013/07/news/on-tour-with-danielson-a-tiny-triceratops_296807 |title=архивски примерок |accessdate=2013-10-14 |archive-date=2013-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224013/http://velonews.competitor.com/2013/07/news/on-tour-with-danielson-a-tiny-triceratops_296807 |url-status=dead }}</ref> Во јуни, Даниелсон бил избран за настап на својот трет [[Тур де Франс 2013|Тур де Франс]] како помошник. Даниелсон завршил на 60. место во генералниот пласман.<ref name="velonews.competitor.com"/> По Тур, Даниелсон победил на Трката околу Јута.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://velonews.competitor.com/2013/08/news/tom-danielson-wins-2013-tour-of-utah-francisco-mancebo-takes-finale_298908 |title=архивски примерок |accessdate=2013-10-14 |archive-date=2013-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016185001/http://velonews.competitor.com/2013/08/news/tom-danielson-wins-2013-tour-of-utah-francisco-mancebo-takes-finale_298908 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.sltrib.com/sltrib/sports/56720396-77/danielson-tour-utah-stage.html.csp</ref><ref>http://www.velonation.com/News/ID/15214/Tour-of-Utah-Danielson-wins-the-overall-with-Empire-Pass-attack.aspx</ref> Даниелсон ја завршил сезоната со третото место на САД Про Сајклинг Челинџ.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cyclingnews.com/races/usa-pro-challenge-2013/stage-7 |title=архивски примерок |accessdate=2013-10-14 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195554/http://www.cyclingnews.com/races/usa-pro-challenge-2013/stage-7 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://velonews.competitor.com/2013/08/news/tejay-van-garderen-wins-pro-challenge-peter-sagan-takes-finale_300340 |title=архивски примерок |accessdate=2013-10-14 |archive-date=2013-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017094805/http://velonews.competitor.com/2013/08/news/tejay-van-garderen-wins-pro-challenge-peter-sagan-takes-finale_300340 |url-status=dead }}</ref> === 2014 === Во август, Даниелсон се вратил на Трката околу Јута и ја освоил. Ова било втора година по ред како ја освоил титулата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.deseretnews.com/article/865608517/Twice-as-nice-Tom-Danielson-holds-off-all-challengers-to-repeat-as-Tour-of-Utah-champ.html?pg=all|title=Twice as nice: Tom Danielson holds off all challengers to repeat as Tour of Utah champ|date=10 август 2014|accessdate=24 октомври 2014|archive-date=2014-10-24|archive-url=https://archive.today/20141024034844/http://www.deseretnews.com/article/865608517/Twice-as-nice-Tom-Danielson-holds-off-all-challengers-to-repeat-as-Tour-of-Utah-champ.html?pg=all|url-status=dead}}</ref> Следниот месец, Даниелсон го потврдил неговото учество на Икон ЛАСИК Трка на Месечината.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nbc11news.com/sports/headlines/Cyclists-gather-for-the-Icon-LASIK-Tour-of-the-Moon-278147731.html|title=Cyclists gather for the Icon LASIK Tour of the Moon|date=4 октомври 2014|accessdate=24 октомври 2014|author=Дејв Еџкомб|archive-date=2014-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024060653/http://www.nbc11news.com/sports/headlines/Cyclists-gather-for-the-Icon-LASIK-Tour-of-the-Moon-278147731.html|url-status=dead}}</ref> === 2015 === На 20 јануари 2015 година, глумецот [[Патрик Демпси]] и Том Даниелсон биле домаќини на трка во Аризона наречена „Вози, Тусон!“. Трката содржела круг околу градот, кој бил затворен за сообраќај на три часа.<ref>{{нмс|url=http://www.bicycling.com/news/featured-stories/patrick-dempsey-and-tom-danielson-want-ride-you|title=Patrick Dempsey and Tom Danielson Want to Ride With You|publisher=Bicycling |accessdate=7 ноември 2014|author=Ким Крос}}</ref> Во мај, Даниелсон го напуштил [[Џиро д’Италија 2015|Џиро д’Италија]] поради повреда на коленото.<ref>{{наведени вести|url= http://www.cyclingnews.com/news/hesjedal-ploughs-lone-furrow-at-giro-ditalia|title=Hesjedal ploughs lone furrow at Giro d’Italia|work= Cyclingnews.com|publisher=Future plc|date=24 мај 2015|accessdate=24 мај 2015|author=Бери Рајан}}</ref> == Допинг == Во септември 2012 во објава на форум, екипниот менаџер и сопственик на Гармин Шарп Џонатан Вотерс изјавил дека Даниелсон користел допинг со производи на крвта со цел зголемување на кислородот кој е потребен за мускулите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cyclingnews.com/news/vaughters-confirms-past-doping-by-danielson-others-at-garmin|title=Вотерс потврди минат допинг на Даниелсон|publisher=Cyclingnews.com|accessdate=8 септември 2012}}</ref> На 10 октомври 2012, американската антидопинг агенција (УСАДА) објавила дека Даниелсон ќе биде суспенсиран на шест месеци за признавање допинг за време на договорот со екипата УС Постал.<ref>{{наведени вести|url=http://www.usada.org/cyclinginvestigationstatement.html|title=Суспензија на Том Даниелсон|publisher=USADA|date=10 октомври 2012|access-date=2013-03-21|archive-date=2012-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011112305/http://www.usada.org/cyclinginvestigationstatement.html|url-status=dead}}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/535109/leipheimer-zabriskie-vande-velde-and-danielson-all-admit-to-doping.html Лајпхајмер, Забриски, Ванде Велде и Даниелсон признаа за допингот]</ref> Подоцна истиот ден, организацијата издаде изјава која го потврдува неговото потврдување на шестмесечната забрана од 1 септември 2012 до 1 март 2013. Воедно му биле одземени сите постигнати резултати помеѓу 1 март 2005 и 23 септември 2006.<ref name=autogenerated3>[http://www.cyclingnews.com/news/six-former-armstrong-usps-teammates-receive-bans-from-usada Шест поранешни колеги на Армстронг добија забрани од УСАДА]</ref> Даниелсон ја објавил својата изјава еден ден подоцна во која изразува жалење за неговата одлука „да ја помине линијата“. Тој изјавил: „Ја прифаќам одговорноста за мојот избор и им се извинувам на сите во мојот живот за тоа - во и надвор од спортот“.<ref name=autogenerated2 /> На 3 август 2015 година, Даниелсон објавил преку Твитер дека бил позитивен на синтетички тестостерон при контрола надвор од трка на 9 јули. Бил суспендиран од неговата екипа, чекајќи го исходот од неговиот примерок „Б“.<ref>{{наведени вести|url=http://velonews.competitor.com/2015/08/news/tom-danielson-fails-doping-test_380297|title=Tom Danielson fails doping test|work=Velonews|publisher=Competitor Group, Inc.|date=3 август 2015|accessdate=3 август 2015|archive-date=2016-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013191530/http://velonews.competitor.com/2015/08/news/tom-danielson-fails-doping-test_380297|url-status=dead}}</ref> На 6 ноември 2015 година, УСАДА потврдил дека неговиот примерок „Б“ исто така е позитивен.<ref>{{нмс|url=http://cyclingtips.com.au/2015/11/usada-confirms-danielsons-b-sample-also-tested-says-full-fair-legal-process-in-place/|last=Стоукс|first=Шејн|title=Updated: USADA confirms Danielson’s B sample also positive, says ‘full, fair legal process in place’|date=7 ноември 2015|accessdate=1 декември 2015|publisher=cyclingtips.com.au}}</ref> == Личен живот == Роден во Ист Лајм, Конектикат, Даниелсон престојува во Булдер, [[Колорадо]], со неговата жена Стефани и нивните деца, Стивен (р. 2010) и Стела (р. 2012).<ref>{{наведена мрежна страница |last=Филдс|first=Џен|url=http://www.dailycamera.com/top-sports/ci_18605983|title=Boulder cyclist Tom Danielson rolls on&nbsp;– Boulder Daily Camera|publisher=Dailycamera.com|accessdate=14 октомври 2013}}</ref><ref name=autogenerated11>{{наведени вести|url=https://www.youtube.com/watch?v=qghG4L_Br3o|title=USA Pro Cycling Challenge Interview|date=15 август 2012|accessdate=14 октомври 2013|work=USA Pro Challenge|publisher= Medalist Sports LLC|location=[[Колорадо]]}}</ref> За време на детството престојувал во Конектикат, а средно училиште завршил во Дуранго, Колорадо.<ref name=autogenerated11 /> Даниелсон ги смета Булдер и Дуранго како свои родни градови.<ref name=autogenerated11 /> == Достигнувања == {{palmares start}} ;2001 : 1. [[Податотека:MaillotUSA.PNG|20п]] Првенство меѓу колеџите во планински велосипедизам ;2002 : 1. [[Податотека:MaillotUSA.PNG|20п]] Првенство меѓу колеџите во планински велосипедизам : 1. [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Краен пласман Трка околу езерото Кингхај ::1. Етапа 5 ::1. Етапа 8 : 1. Планина Вашингтон ;2003 : 1. [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Краен пласман Тур де Лангкави : 1. [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Краен пласман Велосипедски класик Каскада : 1. [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Краен пласман Тур де Туна : 1. Планина Вашингтон<ref group="note">Рекорд на патеката</ref> : 2. Класик Си Отер : 2. Национално хронометарско првенство : 3. Краен пласман Велосипедски класик Редландс : 5. Краен пласман Тур де Џорџија : 5. Краен пласман ГП Нејчр ::1. Етапа 2 ;2004 : 1. Планина Еванс<ref group="note">Рекорд на патеката</ref> ;2005 {{Hidden begin |title = Поништени резултати од 1 март 2005 до 23 септември 2006 година.<ref name=autogenerated3 /> |titlestyle = background:lightgrey; }} ;2005 : <del>1. [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Краен пласман Трка околу Џорџија</del> ::<del>1. Етапа 5</del> : <del>4. Краен пласман [[Сетмана Каталана де Чиклисме]]</del> : <del>5. Краен пласман [[Тур де Лангкави]]</del> : <del>7. Краен пласман [[Трка околу Австрија]]</del> : <del>7. Краен пласман [[Вуелта а Еспања 2005|Вуелта а Еспања]]</del> ;2006 : <del>1. [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Краен пласман [[Трка околу Австрија]]</del> : <del>2. Краен пласман [[Трка околу Џорџија]]</del> ::<del>1. Етапа 5</del> : <del>6. Краен пласман [[Вуелта а Еспања 2006|Вуелта а Еспања]]</del> ::<del>1. Етапа 17</del> : <del>8. Краен пласман [[Трка околу Калифорнија]]</del> : <del>9. Краен пласман [[Тур де л’Ен]]</del> : <del>10. Краен пласман [[Тирено-Адријатико 2006|Тирено-Адријатико]]</del> {{hidden end}} ;2007 : 1. Планина Еванс ;2008 : 1. Етапа 4 ([[Екипен хронометар|ТТТ]]) [[Трка околу Џорџија]] : 5. Национално хронометарско првенство : 5. Краен пласман Трка околу Мисури ;2009 : 1. Планина Еванс : 3. Краен пласман Вуелта а Бургос ::1. Етапа 4 ([[Поединечен хронометар|ITT]]) : 9. Краен пласман [[Трка околу Калифорнија]] ;2010 : 2. Краен пласман Трка Џила : 8. Краен пласман [[Вуелта а Еспања 2010|Вуелта а Еспања]] : 8. Трофео Мелинда : 9. Краен пласман [[Трка околу Полска 2010|Трка околу Полска]] ;2011 : 3. Краен пласман [[Трка околу Калифорнија]] : 4. Краен пласман САД Про Сајклинг Челинџ : 5. Краен пласман Трка околу Јута : 8. Краен пласман [[Тур де Франс 2011|Тур де Франс]] ::1. Етапа 2 (ТТТ) : 9. Краен пласман [[Тур де Свис 2011|Тур де Свис]] ;2012 : 3. Краен пласман [[Трка околу Калифорнија]] : 7. Краен пласман [[Тур де Свис 2012|Тур де Свис]] : 7. Краен пласман САД Про Сајклинг Челинџ ::1. Етапа 3 : 10. Краен пласман Трка околу Јута<ref group="note">Изедначено: 10. или 11. место</ref> ::1. Етапа 2 (ТТТ) ;2013 : 1. [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Краен пласман [[Трка околу Јута]] : 3. Краен пласман САД Про Сајклинг Челинџ : 4. Краен пласман [[Тур де Романди 2013|Тур де Романди]] : 10. Краен пласман [[Волта а Каталуња 2013|Волта а Каталуња]] ;2014 : 1. Краен пласман [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] Трка околу Јута ::1. Етапа 4 : 2. Краен пласман САД Про Сајклинг Челинџ ;2015 : 1. [[Податотека:Jersey red.svg|20п]] Планински пласман [[Волта а Каталуња 2015|Волта а Каталуња]] {{palmares end}} === Распоред на резултатите на големите трки === {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | [[Голема трка (велосипедизам)|Голема трка]] ! scope="col" | 2005 ! scope="col" | 2006 ! scope="col" | 2007 ! scope="col" | 2008 ! scope="col" | 2009 ! scope="col" | 2010 ! scope="col" | 2011 ! scope="col" | 2012 ! scope="col" | 2013 ! scope="col" | 2014 ! scope="col" | 2015 |- style="text-align:center;" | style="text-align:left; background:#efefef;"|[[Податотека:Jersey pink.svg|20п|link=Генерален пласман на Џиро д’Италија]] '''[[Џиро д’Италија|Џиро]]''' | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2005|<del>СО</del>]] | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2006|<del>СО</del>]] | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2009|78]] | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2013|49]] | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|[[Џиро д’Италија 2015|СО]] |- | style="text-align:left; background:#efefef;"|[[Податотека:Jersey yellow.svg|20п|link=Генерален пласман на Тур де Франс]] '''[[Тур де Франс|Тур]]''' | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center; background:#ddf;"|[[Тур де Франс 2011|8]] | style="text-align:center;"|[[Тур де Франс 2012|СО]] | style="text-align:center;"|[[Тур де Франс 2013|60]] | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— |- | style="text-align:left; background:#efefef;"|[[Податотека:Jersey red.svg|20п|link=Генерален пласман на Вуелта а Еспања]] '''[[Вуелта а Еспања|Вуелта]]''' | style="text-align:center; background:#ddf;"|[[Вуелта а Еспања 2005|<del>7</del>]] | style="text-align:center; background:#ddf;"|[[Вуелта а Еспања 2006|<del>6</del>]] | style="text-align:center;"|[[Вуелта а Еспања 2007|СО]] | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|[[Вуелта а Еспања 2009|СО]] | style="text-align:center; background:#ddf;"|[[Вуелта а Еспања 2010|9]] | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|— |} СО = се откажал; поништени резултати = <del>пречкртани</del>; — = не учествувал === Белешки === {{reflist|group="note"}} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Thomas Danielson}} * {{Cycling archives}} * {{CQ ranking}} * [http://velobios.com/riders.slipstream2008.danielson.htm Профил на ''Velobios''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080624070939/http://www.velobios.com/riders.slipstream2008.danielson.htm |date=2008-06-24 }} * {{trapfriis|usa.Danielson.htm}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Даниелсон, Том}} [[Категорија:Родени во 1978 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Американски велосипедисти]] fx56hojqqqsq8qrtufkujzs8r2ff5r8 0 1077211 5611661 5322390 2026-08-19T20:10:01Z Andrew012p 85224 5611661 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Илија |слика = Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 19.jpg |големина на слика = 250п |опис = Воздушен поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = Дојранска |координати = {{coord|41|11|19|N|22|43|8|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Стар Дојран |општина = Дојран |држава = Македонија |патрон = [[Свети Илија]] |изградба = 1848 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = [[Ѓорѓи Новаков]] |рушење = 1916 |запалена = 1916 |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = 600 м² }} '''Свети Илија''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во [[Дојранско Езеро|дојранското]] село [[Стар Дојран]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Таа претставувала катедрална црква на разрушениот град [[Дојран]], подигната во 1848 година од дојранските верници, а била срушена за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во 1916 година. Дури во 2003 година започнала нејзината реконструкција. == Местоположба == Црквата се наоѓа над [[Регионален пат 1105|регионалниот пат 1105]], кој минува низ селото [[Стар Дојран]]. Таа е сместена на високо зарамнето плато наречено „Мечкина Скала“ над северниот дел од некогашниот град, во непосредна близина на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]].<ref name="марх">{{Наведена мрежна страница|url=https://marh.mk/crkva-sveti-ilija-star-dojran/|title=Црква „Св. Илија“ – Стар Дојран|work=МАРХ|accessdate=2024-05-02}}</ref> == Историја == [[Податотека:Doiran-crkva.jpg|мини|300п|лево|Поглед на црквата (лево) и [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Стар Дојран|црквата „Св. Ѓорѓи“]] (десно) на почетокот на {{римски|20}} век]] Црквата е изградена во [[1848]] година година со доброволни прилози од дојранските верници. Требала да им служи на сите дојрански христијани, но место тоа, станала јаболко на раздорот. По самата изградба, турскиот султан со указ ја дава на користење на грчките попови, односно на грчката патријаршија. Бидејќи дојранските верници не го разбирале [[Грчки јазик|грчкиот јазик]] побарале од султанот да им ја даде на управа ним, односно богослужбата да се врши на [[Словенски јазици|словенски јазик]]. Султанот гледајќи ја желбата на 2/3 од христијанските семејства во Дојран, со посебен указ црквата ја дава на [[Бугарска егзархија|Егзархијата]] како бугарска црква. [[Бугарски јазик|Бугарскиот јазик]] како словенски јазик бил поразбирлив и поприфатлив за верниците, но не било реткост поповите богослужбите да ги служат и на [[македонски јазик]]. Губејки ја црквата, грчката патријаршија за потребите на своите верници, западно од таа црква, преку рекичката, изградиле нова црква [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Стар Дојран|„Св. Ѓорѓи“]] во [[1911]] година која меѓу народот се нарекува „Грчка црква". Духовната поделеност на дојранчани ќе живее сè до рушењето на градот за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] поточно до [[1916]] година, кога и црквата е комплетно разрушена. Со горењето на црквата изгорел голем дел покуќнина и богатство на дојранчани. Археолошките испитувања во 2009 година пронашле остатоци од постари сакрални објекти под постојната црква што го потврдува значењето на местото.<ref name="марх"/> Во 2022 година при одржување на [[Д Фестивал]] во црквата била организирана техно-журка, која покренала бурни реакции во јавноста за [[сквернавење]] на храмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/video-tehno-zurka-vo-crkva-vo-dojran/|title=(ВИДЕО) Техно-журка во црква во Дојран|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2024-05-02}}</ref> === Реставрација === Во 2003 година започната е комплетна реконструкција на црквата со цел да се врати некогашниот сјај на истата, а и самите жители на [[Стар Дојран]] и туристите да имаат можност да посетат достоен храм.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.mpc.org.mk/dojran-donacija.asp|title=Донација за соборниот храм во Стар Дојран|publisher=|language=Македонски|accessdate=2013-05-16}}</ref> Се предвидува обновата да заврши во 2016 година, на стогодишнината од нејзиното бомбардирање. Од 2008 година започнале конзерваторско-реставраторските интервенции каде главната цел била санација на постојната градба, но и изработка и реконструкција на внатрешната структура и кровна покривка. Покровител на реконструкцијата била [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|МПЦ]], а проектот бил изработен од Митко Пренџов, за чиј проект добил и признание.<ref name="марх"/> == Архитектура == Главен архитект бил [[Ѓорѓи Новаков]] од [[велешко]]то село [[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште]]. Таа е изградена во екот на преродбеничкиот период на сакралната архитектура во {{римски|19}} век.<ref name="марх"/> По бомбардирањето во Првата светска војна, поголемиот дел од архитектурата е оштетена и останале само надворешните ѕидови и камбанаријата.<ref name="марх"/> Црквата е подигната како трибродна базилика со должина од 30 метри и широчина од 20 метри, зафаќајќи површина од 600 м². Со својата висона од 10 метри претставува вистинска архитектонска убавица на овие простори во Македонија. На западната страна од наосот постоел галериски простор кој се простира и на дел од северната и јужната страна од наосот. На сите овие делови, црквата можеле да собере околу 600 верници.<ref name="марх"/> Градителите ја удостоиле со „акустични" стомни кои се гледаат во самите ѕидови од црквата, симетрично подредени како по висина така и по должина. За разлика од катедралната [[Црква „Св. Никола“ - Штип|црква „Св. Никола“]] во [[Штип]] која ја подигнал исто така Ѓорѓи Новаков (во 1867 г.), надворешните куполи на наосот биле изземени.<ref name="марх"/> Надворешната обработка и декорација на храмот е едноставна. Како основен градежен материјал е користен обработен и кршен камен (делумно варовник) ѕидан со варов малтер и со употреба на либажни слоеви од два реда печена тула. Расчленувањето на фасадата е преку прозорските отвори кои се поставени во долги ниши кои одат се до кровниот венец, а започнуваат на висина на парапетот. Црквата била малтерисана со потенцирање на отворите и нишите. Поизразена обработка добива само апсидата каде имаме расчленување на ѕидовите со мрежи на колонети, ниши, слепи арки итн.<ref name="марх"/> Оригиналната кровна обработка била од камени шкрилци која денеска може само да се забележи кај покривката на камбанаријата.<ref name="марх"/> == Галерија== ;Внатрешноста <gallery mode=packed heights=100px> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 10.jpg|Олтарот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 11.jpg|Крст во внатрешноста Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 16.jpg|Горниот дел внатре Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 2.jpg|Вестибулот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 3.jpg|Икони внатре Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 5.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 6.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 7.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 9.jpg|Икони внатре </gallery> ;Надворешноста <gallery mode=packed heights=100px> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 12.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 13.jpg|Чешма во дворот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 14.jpg|Страничен поглед Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 15.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 17.jpg|Sвоното Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 18.jpg|Воздушен поглед Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 4.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран 8.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Стар Дојран.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Стар Дојран]] * [[Струмичка епархија]] * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Дојранска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Elijah Church (Dojran)‎}} {{Цркви во Општина Дојран}} {{КНМ-Дојран}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илија, Стар Дојран}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Илија во Македонија|Дојран]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] 7id14o1c4rynjhp5elbchbqof8ykjo5 0 1077847 5611721 4958312 2026-08-20T01:19:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611721 wikitext text/x-wiki [[Податотека:DoubleFuchsias wb.jpg|мини|десно|250п|Цвет на [[фуксија]].]] '''Фуксија''' е силна [[црвена боја|црвеникава]] или [[розова боја|розова]] [[боја]] наречена по [[цвет]]от на растението [[фуксија]] ({{науч|Fuchsia}}), кое пак е наречено по германскиот научник [[Леонарт Фукс]] (1501-1566). Некои сметаат дека поимот „фуксија“ е синоним на [[магента]], но функсијата во голем број на палети е повиолетова, а магентата е поцрвена. Нешто поцрвена варијанта со помалку [[заситеност (боја)|заситен]] [[тон (боја)|тон]] е т.н. „[[#Модна фуксија|модна фуксија]]“ ([[англ.]] ''fashion fuchsia'') што се користи во женската [[мода]]. Истата се нарекува и „холивудска црешова“. ==Фуксија (мрежна боја)== {{Инфокутија Боја| title= Фуксија (мрежна боја)|textcolor=white| hex= FF00FF| r=255|g= 0|b=255|rgbspace=[[RGB|sRGB]]| h=300|s=100|v=100<ref>[http://www.color-book.org/ff00ff color-book.org Информации за хекс. код #FF00FF] - color-book.org {{en}}</ref> | source=[[Мрежни бои#HTML-називи на боите|HTML/CSS]]<ref name="css3-color">[http://www.w3.org/TR/css3-color/#html4 Боен модул TR CSS3 на W3C, клучни зборови за HTML4] {{en}}</ref> }} Бојата фуксија кај [[сметачи]]те е актуелна како синоним за <span style="color: #ff00ff;">#FF00FF</span> (полна магента); Во [[каскадни стилски страници|каскадните стилски страници]] (CSS) се добива оваа боја со внесување на ''fuchsia''. Таа е дел од 16-бојната палета кај највеќето сметачки системи. Често се користи и за укажување на проѕирност. {{-}} ==Нијанси на фуксија== ===Модна фуксија=== {{Инфокутија Боја| title= Модна фуксија| hex=F400A1| r=244|g=0|b=161| c=0|m=100|y=34|k=4| h=320|s=100|v=96<ref>[http://web.forret.com/tools/color.asp?RGB=%23F400A1 web.forret.com Алатка за претворање на бои наместена на хексадецималниот код на бојата #F400A1 (холивудска црешова (модна фуксија))] {{en}}</ref> |source=Maerz and Paul/<ref>Бојата прикажана во кутијата погоре одговара на онаа наречена „Холивуд“ во делото „Речник на боите“ од Мерц и Пол (Maerz and Paul, ''A Dictionary of Color'' New York:1930 McGraw-Hill, стр. 33, илустрација 5, примерок K5.</ref><br>Venus Paradise C.P.<ref>Оваа боја одговара на бојата наречена „холивудска црешова“ (''Hollywood Cerise'') во комплетот боици „Venus Paradise“ од 1950-тите.</ref>}} '''Модната фуксија''' (''fashion fuchsia'') е боја во женската [[мода]], кога се бара силна розова боја со нешто помала [[заситеност (боја)|заситеност]]. Ова е друг назив на бојата „[[црешова боја#Холивудска црешова|холивудска црешова]]“. {{-}} ===Фуксиско розе=== {{Инфокутија Боја| title= Фуксиско розе|textcolor=white| hex=C74375| r=199|g=67|b=117| c=0|m=66|y=41|k=22| h=337|s=66|v=78<ref>[http://www.color-book.org/c74375 Информации за хекс. код #C74375] - color-book.org {{en}}</ref> |source=[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx Pantone TPX]<ref>До бојата се доаѓа со внесување на „Fuchsia Rose“ во прозорецот.</ref>}} '''Фуксиско розе''' (''fuchsia rose'') е бојата прогласена за „Боја на годината 2001“ од [[Pantone]]. Извор на оваа боја е списокот на бои „''Pantone Textile Paper eXtended (TPX)''“, каде бојата се води под „#17-2031 TPX—Fuchsia Rose“.<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx Пребарувач на бои Pantone TPX] {{Семарх|url=http://webarchive.loc.gov/all/20150910082906/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx |date=2015-09-10 }} {{en}}</ref> {{-}} ===Длабока фуксија=== {{Инфокутија Боја| title= Фуксија (Crayola)|textcolor=white| hex=C154C1| r=193|g=84|b=193| c=24|m=87|y=24|k=0| h=300|s=67|v=72<ref>[http://www.color-book.org/c154c1 Информации за хекс. код #C154C1] - color-book.org {{en}}</ref> |source=[[:en:List of Crayola crayon colors|Crayola]] }} Овој длабок тон на фуксија а бојата наречена „фуксија“ боиците на производителот [[:en:Crayola|Crayola]]. {{-}} ===Фанданго=== {{Инфокутија Боја| title= Фанданго|textcolor=white| hex=B53389| r=181|g=51|b=137| c=0|m=72|y=24|k=29| h=320|s=72|v=71<ref>[http://www.color-book.org/b53389 Информации за хекс. код #B53389] - color-book.org {{en}}</ref> |source=Maerz and Paul}} Десно е прикажана бојата '''фанданго''' (''fandango''). {{-}} ===Старинска фуксија=== {{Инфокутија Боја| title= старинска фуксија|textcolor=white| hex=915C83| r=145|g=92|b=131| c=0|m=37|y=10|k=23| h=316|s=37|v=57<ref>[http://www.color-book.org/915c83 Информации за хекс. код #915C83] - color-book.org {{en}}</ref> |source=[http://colors.bravo9.com/nbs-iscc-p-plochere-color-system/list/all/ Плохер]}} Десно е прикажана бојата '''старинска фуксија''' (''antique fuchsia''). Извор на оваа боја е системот „Плохер“ осмислен во 1948 г. и широко застапен во [[внатрешно уредување|внатрешното уредување]].<ref>[http://colors.bravo9.com/nbs-iscc-p-plochere-color-system/list/all/ Боен систем „Плохер“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120301124316/http://colors.bravo9.com/nbs-iscc-p-plochere-color-system/list/all/ |date=2012-03-01 }} {{en}}</ref> {{-}} == Занимливости == * Во супкултурата на [[геј]]-лицата, носењето на шамивче со оваа боја означува дека носачот има [[сексуален фетишизам|фетиш]] кон плескање.<ref>[http://www.gaycityusa.com/hankycodes.htm Симболика на шамивчињата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150924020901/http://www.gaycityusa.com/hankycodes.htmHankycode |date=2015-09-24 }} - Gay City USA {{en}}</ref> == Поврзано == * [[Магента]] * [[Розова боја]] * [[Розе (боја)]] <!-- Не е исто што и розова --> * [[Список на бои]] == Наводи == {{наводи}} {{мрежни бои}} {{нијанси на розовата боја|Фуксија}} {{нијанси на црвената боја|Фуксија}} {{нијанси на виолетовата боја}} [[Категорија:Бои]] [[Категорија:Нијанси на розовата боја]] [[Категорија:Нијанси на црвената боја]] [[Категорија:Нијанси на виолетовата боја]] bhliuh0q4r8gh0yjz91vmifu6fg0hxv 0 1080563 5611571 5417131 2026-08-19T15:33:42Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611571 wikitext text/x-wiki [[Слика:Dinarafromkukar.jpeg|мини|десно|Поглед на планинскиот венец [[Динара]] од Кукар.]] '''Кукар''' ({{langx|hr|Kukar}}) — некогашно мало [[село]] во [[Хрватска]] кое се наоѓа отприлика 3 км од градот [[Врлика]] под планината [[Динара]]. Селото е дел од општината Врлика, во [[Сплитско-далматинска жупанија|Сплитско-далматинската жупанија]]. ==Историја== Историјата на селото е поврзана со историјата на градот и општина Врлика. Селото е наречено по [[Хрвати|хрватското]] племе Кукари (еднина Кукар), кое имаше привилегија да го одбере хрватскиот крал (заедно со 11 други привилегирани хрватски племиња).<ref>[http://www.cro-coast.com/main.asp?catId=5]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.matica.hr/hrrevija/revija2007_2.nsf/AllWebDocs/Zlatni_vijek_Bribira_ |title=архивски примерок |accessdate=2013-05-10 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509083503/http://www.matica.hr/hrrevija/revija2007_2.nsf/AllWebDocs/Zlatni_vijek_Bribira_ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.illyrians.org/dalmatia.html |title=Dalmatia |accessdate=2013-05-10 |archive-date=2012-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016234706/http://www.illyrians.org/dalmatia.html |url-status=dead }}</ref> ==Демографија== Селото е населено со [[Православие|православни]] [[Срби]] и [[Римокатолицизам|католички]] [[Хрвати]]. Од 1995, неколку селани претежно стари пензионери, Срби и Хрвати, се вратија во Кукар. ==Познати од Кукар== * [[Милан Бабиќ]] — претседател на [[Република Српска Краина]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Села во Хрватска]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 9eng8opjwnpa1vzwpvmvtin6zyu1aiy 0 1093334 5611858 5559141 2026-08-20T09:13:53Z Виолетова 1975 /* Таксономија */ 5611858 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Орев |image = Juglans-regia.JPG |image_caption = [[Обичен орев]] (''Juglans regia'') |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Розиди]] |ordo = [[Буковидни]] |familia = [[Ореви]] |genus = '''Орев''' |genus_authority = [[Карл Линеј|L.]] |subdivision_ranks = Видови |subdivision = во текстот. |}} '''Орев''' ({{науч|Juglans}}) — {{био|род}} на [[дрво (растение)|дрва]] од {{био|семејство}}то [[ореви]] (''Juglandaceae'') чиј плод се користи во секојдневната исхрана. Ова се [[листопадно растение|листопадни]] дрва со висина од 10 до 40&nbsp;м и листови долги по 2–9&nbsp;см, со по 5–25 ливчиња на секоја дршка. Плодот има [[Јатка (храна)|јатка]] која ја дели внатрешноста на два дела. Родот опфаќа 21 {{био|вид}}, распространет од умереноконтиненталните [[Стар Свет|Стариот Свет]] од [[Балкан]]от на запад до [[Јапонија]] на исток. Во [[Америка]], видовите се застапени од југоисточна [[Канада]] до [[Калифорнија]] и на југ до [[Аргентина]]. Во [[Македонија]] оревот традиционално се употребува во [[копаничарство]]то, за покуќнина и иконстаси и за изработката на [[македонски народни инструменти|народни инструменти]] како [[шупелка]], [[зурла (македонска)|зурла]] итн. Содржината на оревот наоѓа најразлична примена во [[македонска кујна|народната кујна]]. Јатката се става да одлежи во [[ракија]], со која таа добива боја и вкус. Од неа се добива и материјал за боење. Оревот може да биде штетен по другите растенија. Тој содржи хемикалија која се нарекува хидројуглон кој се излачува од коренот во тлото. Оваа хемикалија се содржи и во листот и другите делови на оревот, во гранчињата, кората, цветот и лушпата на плодот. Хемикалијата инаку не е отровна, но кога ќе дојде во допир со кислородот таа оксидира во високотоксичен [[југлон]]. Поради тоа, чувствителните билки кои се одгледувани во близина на оревот венеат, жолтеат или воопшто не напредуваат во растот, бидејќи југлонот им го спречува дотокот на потребната енергија за метаболичка активност.<ref>[https://nmd.mk/koga-orevot-stanuva-otroven-i-zoshto-ne-treba-da-se-sadi-pokraj-kuka-a-koga-i-na-koj-nachin-stanuva-lekovit/ „Кога оревот станува отровен и зошто не треба да се сади покрај куќа, а на кој начин станува лековит“], НМД</ref> На празникот [[Духовден]], гробовите се прекривале со оревови листови. [[Податотека:Nuss mit Schale.jpg|мини|десно|200п|Орев во месестата плодна обвивка]] [[Податотека:Black walnut bark 2.jpg|мини|десно|исправено|Кора на црн орев (''J. nigra'')]] ==Таксономија== Родот се дели на четири оддели:<ref>Aradhya, M. K., D. Potter, F. Gao, C. J. Simon: "Molecular phylogeny of ''Juglans'' (Juglandaceae): a biogeographic perspective",''Tree Genetics & Genomes''(2007)'''3''':363–378</ref> *'''''Juglans'' sect. ''Cardiocaryon''''' — многу големи листови (40–90&nbsp;см), со 11–19 ливчиња. Дрвото е меко. Плодовите имаат дебели лушпи. ПОтекло од североисточна Азија. **''[[Juglans ailantifolia|J.&nbsp;ailantifolia]]'' Carr. (''J.&nbsp;cordiformis'' Maxim., ''J.&nbsp;sieboldiana'' Maxim.)—Japanese walnut ***''J.&nbsp;ailantifolia'' var. ''cordiformis'' — јапонски орев **''[[Juglans mandshurica|J.&nbsp;mandshurica]]'' Maxim. (''J.&nbsp;cathayensis'' Dode, ''J.&nbsp;formosana'' Hayata, ''J.&nbsp;hopeiensis'' Dode, ''J.&nbsp;stenocarpa'' Maxim.) — манџурски орев, кинески орев *'''''Juglans'' sect. ''Juglans''''' — големи листови (20–45&nbsp;см), со 5–9 широки ливчиња, Црвсто дрво. Потекло од Балканот до Средна Азија. **''[[Juglans regia|J.&nbsp;regia]]'' L. (''J.&nbsp;duclouxiana'' Dode, ''J.&nbsp;fallax'' Dode, ''J.&nbsp;orientis'' Dode) - обичен орев, персиски орев *'''''Juglans'' sect. ''Rhysocaryon''''' — црни ореви. Големи листови (20–50&nbsp;см), со 11–23 тенки ливчиња. Кај некои видови дрвото е многу цврсто. Потекло од С. и Ј. Америка. **''[[Juglans australis|J.&nbsp;australis]]'' Griseb. (''J.&nbsp;brasiliensis'' Dode) — аргентински орев **''[[Juglans boliviana|J.&nbsp;boliviana]]'' (C. DC.) Dode — боливиски орев, перуански орев **''[[Juglans californica|J.&nbsp;californica]]'' S.Wats. — калифорниски црн орев **''[[Juglans hindsii|J.&nbsp;hindsii]]'' (Jepson) R.E.Smith — Хајндсов црн орев **''[[Juglans hirsuta|J.&nbsp;hirsuta]]'' Manning — новолеонски орев **''[[Juglans jamaicensis|J.&nbsp;jamaicensis]]'' C.DC. (''J.&nbsp;insularis'' Griseb.) — јамајски орев **''[[Juglans major|J.&nbsp;major]]'' (Torrey) Heller (''J.&nbsp;arizonica'' Dode, ''J.&nbsp;elaeopyron'' Dode, ''J.&nbsp;torreyi'' Dode) — аризонски црн орев ***''J.&nbsp;major'' var. ''glabrata'' Manning **''[[Juglans microcarpa|J.&nbsp;microcarpa]]'' Berlandier (''J.&nbsp;rupestris'' Engelm.) — тексашки црн орев ***''J.&nbsp;microcarpa'' var. ''microcarpa'' ***''J.&nbsp;microcarpa'' var. ''stewartii'' (Johnston) Manning **''[[Juglans mollis|J.&nbsp;mollis]]'' Engelm. — мексикански орев **''[[Juglans neotropica|J.&nbsp;neotropica]]'' Diels — неотропски орев **''[[Juglans nigra|J.&nbsp;nigra]]'' L. — црн орев **''[[Juglans olanchana|J.&nbsp;olanchana]]'' Standl. & L.O.Williams — ногал ***''J.&nbsp;olanchana'' var. ''olanchana'' ***''J.&nbsp;olanchana'' var. ''standleyi'' **''[[Juglans peruviana|J.&nbsp;peruviana]]'' Dode — перуански орев **''[[Juglans soratensis|J.&nbsp;soratensis]]'' Manning **''[[Juglans steyermarkii|J.&nbsp;steyermarkii]]'' Manning — гватемалски орев **''[[Juglans venezuelensis|J.&nbsp;venezuelensis]]'' Manning — венецуелски орев *'''''Juglans'' sect. ''Trachycaryon'''''. Многу големи листови (40–90&nbsp;см) со 11–19 широки ливчиња. Дрвото е меко. Плодовите во групи од по две до три, со дебела груба кора и остри сртови. Потекло од источна С. Америка. **''[[Juglans cinerea|J.&nbsp;cinerea]]'' L. — сив орев, бел орев Најпознат вид од родот е [[обичен орев|обичниот орев]] (''J.&nbsp;regia''), со автохтон [[ареал]] на [[Балкан]]от, [[Југозападна Азија|Југозападна]] и [[Средна Азија]] до [[Хималаи]]те и југозападна [[Кина]]. ==Цветање== Цветовите излегуваат на пролет. Машките се валчести [[реса (ботаника)|реси]] што настануваат од лански безлисни изданоци. Долги се околу 10&nbsp;см и имаат голем број цветчиња. Женските се јавуваат во снопови, во екот на разлистувањето.<ref>[http://fruitandnuttrees.com/walnut-tree-j-regia-j-nigra Овошни и оревни дрва] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090430130505/http://fruitandnuttrees.com/walnut-tree-j-regia-j-nigra |date=2009-04-30 }} {{en}}</ref> ==Одгледување и употреба== [[Податотека:Kopanicar.jpg|мини|десно|Охридски [[копаничар]] како работи во оревово дрво]] Двата вида од најголемо стопанско значење се обичниот орев (''J. regia'') за дрвен материјал и плодовите, и црниот орев ''J. nigra'' за дрвена граѓа. Обата вида се нашироко застапени и имаат разни сорти. Дрвото е светлољубиво и треба да се штити од ветер, но затоа се мошне отпорни на суша. Меѓу оревовите насади се садат растенија што го [[врзување на азот|врзуваат азотот]] како [[дафина]]та (''Elaeagnus × ebbingei'' или ''Elaeagnus umbellata'') и разни видови [[евла]], со што се добива до 30% повисоко и подебело стебло.<ref>Hemery, G.E. (2001) "Growing walnut in mixed stands", ''Quart. J. Forestry'', '''95''', стр.&nbsp;31–36</ref> ==Дрво== Оревовото [[дрво (материјал)|дрво]] е темно, густо и многу мазно со обработка. Бојата се движи од драп во понадворешните до темнокафеава во внатрешните делови. Кога се суши во печка, дрвото добива матна кафеава, а на воздух богата виолетово-кафеава боја. Ужива голема популарност во резбарството поради бојата и цврстиот состав. Особена примена наоѓа во изработката на мебел, украсни предмети, [[кундак|кундаци]] за пушки и музички инструменти. ===Производство=== {| class="wikitable" style="float:right; clear:left; width:18em;" ! colspan=2|Орев (во тони) производство – 2014 |- ! style="background:#ddf; width:75%;"| Земја ! style="background:#ddf; width:25%;"| <small>([[тон]]и)</small> |- | <center>{{CHN}}</center> || <center>1,602,373</center> |- | <center>{{USA}}</center> || <center>518,002</center> |- | <center>{{IRN}}</center> || <center>445,829</center> |- | <center>{{TUR}}</center> || <center>180,807</center> |- | <center>{{MEX}}</center> || <center>125,758</center> |- | <center>{{UKR}}</center> || <center>102,740</center> |- | <center>'''World'''</center> || <center>'''3,462,731'''</center> |- |colspan=2|<center><small>Source: [[FAOSTAT]] of the [[United Nations]]<ref name="faostat14">{{Наведена мрежна страница|url=http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|title=Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists), Walnuts (in shell), 2014|date=2016|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|accessdate=24 May 2017|archive-date=2016-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122053717/http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E|url-status=dead}}</ref></small></center> |} Во 2014 година, глобалното производство на ореви (во тони) изнесувало 3,5 милиони [[тон]]и, предводени од Кина со 46% од вкупниот број на светот (табела). Други главни производители биле САД и [[Иран]] (табела). ==Исхрана== [[Податотека:Baklava in Bodrum, Turkey (5653812987).jpg|мини|десно|Оревот е важна состојка на [[баклава]]та.]] Уште од минатото, оревот се смета за идеална храна за [[мозок]]от. Оревите се богат извор на [[омега-3 масни киселини]], кои се одговорни за правилно функционирање на [[Мозочни клетки|мозочните клетки]] и [[невротрансмитери]]те одговорни за промена на расположението, поради што тие се корисни при лекувањето на [[Депресија (расположение)|депресијата]].<ref>„Рузмаринот ги јакне мозочните функции“, ''Здравје'', понеделник, 15 декември 2014, стр. 24-25.</ref> ===Хранлива вредност=== Во 100 гр ореви има:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=архивски примерок |accessdate=2013-09-30 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref> * калории: 654 * масти: 65 гр * јаглехидрати: 14 гр * влакна: 6,7 гр * белковини: 15 гр ==Оревот како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Под орев“ - краток расказ на македонскиот писател [[Димитар Солев]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 36-37.</ref> ==Галерија== <center> <gallery mode="packed" heights="160px"> File:Дрво од орев.jpg|Дрво од орев во село [[Раштак]] File:Млади плодови од орев.jpg|Плодови од орев </gallery> </center> ==Поврзано== * [[Јаткасти плодови]] * [[Хикори]] * [[Пекан]] == Наводи == {{наводи}} * Brinkman, K.A. (1974) "''Juglans'' L. - Walnut", in: Schopmeyer, C.S. (ed.), ''Seeds of woody plants in the United States'', Agriculture Handbook '''450''', Washington, D.C.: U.S. Department of Agriculture, Forest Service, p.&nbsp;454–459, (rev. ed.: 1992), ISBN 0-931146-21-6 == Надворешни врски == {{рв|Juglans}} {{викивидови|Juglans|Орев (Juglans)}} === Одгледување=== * [http://www.ffrm.org.mk/index.php/index.php?option=com_content&view=article&id=271:2011-01-30-07-47-35&catid=49:ovostarstvo&Itemid=102 Начин на одгледување на ореви] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160314022911/http://ffrm.org.mk/index.php/index.php?catid=49:ovostarstvo&id=271:2011-01-30-07-47-35&itemid=102&option=com_content&view=article |date=2016-03-14 }} — Федерација на фармерите на Македонија * [http://www.zemjodelstvo.mk/index.php/2012-02-17-22-35-39/444-orev-tehnologija-na-odgleduvanje Орев - технологија на одгледување] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120917065147/http://www.zemjodelstvo.mk/index.php/2012-02-17-22-35-39/444-orev-tehnologija-na-odgleduvanje |date=2012-09-17 }} — портал „Земјоделство“ * [http://agroklasik.mk/gallery1/ За одгледувањето на оревот и неговите одлики — Агрокласик] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130907043427/http://agroklasik.mk/gallery1/ |date=2013-09-07 }} === Здравствени и кулинарски особини === * [http://utrinski.mk/?ItemID=8F60155275D99F48A4C401EF53DE0053 Неговото величество оревот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304214851/http://utrinski.mk/?ItemID=8F60155275D99F48A4C401EF53DE0053 |date=2016-03-04 }} — [[Утрински Весник]], 1 декември 2006 * [http://doktori.mk/element/view/523a18a90ea48/orev-kral-na-esenskite-plodovi Орев - крал на есенските плодови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130924083123/http://doktori.mk/element/view/523a18a90ea48/orev-kral-na-esenskite-plodovi |date=2013-09-24 }} портал „Доктори“ * [http://www.kulinar.mk/statii/Orevot-kako-hrana-i-lek.html Оревот како храна и лек] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131019082154/http://www.kulinar.mk/statii/Orevot-kako-hrana-i-lek.html |date=2013-10-19 }} — портал „Кулинар“ * [http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=0&name_str=juglans&btnSearch=Search Видови ореви (''Juglans'')] ширум светот {{en}} {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ореви| ]] [[Категорија:Јадливи оревести плодови и семки]] [[Категорија:Маслодајни растенија]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] to5z54bixoo1ii0up95hww2pzqvk617 0 1103421 5611553 5417113 2026-08-19T15:30:41Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611553 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Осиек |settlement_type = [[Градови во Хрватска|Град]] | official_name = Град Осиек<br>''Grad Osijek'' | nickname = ''Grad na Dravi'' (City on Drava) | motto = | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Osijek_by_Night.jpg |photo2a =Palača Slavonske Generalkomande 2012.jpg |photo2b =Tram at Ante Starčević Square and Hotel Central.jpg |photo3a =Dvorana Gradski vrt 5.JPG |photo3b =Glavna pošta Osijek.jpg |photo4a =Europska avenija.jpg |photo4b =Osijek (29263092303).jpg |photo5a =OS-Most-na-dravi.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_caption = Панорама на градот Осиек | image_flag = Flag of Osijek.svg | image_shield = Coat of arms of Osijek.svg | pushpin_map = Хрватска | pushpin_map_caption = Местоположба на Осиек во Хрватска | pushpin_map1 = | pushpin_map_caption1 = Местоположба на Осиек во Осиечко-барањската жупанија | coordinates_display = inline,title | coordinates_region = HR | subdivision_type = | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name = {{Знаме|Хрватска}} | subdivision_name1 = [[Осиечко-барањска жупанија]] | subdivision_name2 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | government_type = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Иван Вркич | area_magnitude = | area_total_km2 = 169 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 275 | population_as_of = 2011 попис | population_footnotes = <ref name="census2011">http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/E11_Zup25_3123.html</ref> | population_total = 108,048 | population_urban = 83,496 | population_density_km2 = auto | population_metro = 119,647 | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = поштенски број | postal_code = 31000 | area_code = 31 | blank_name = [[Croatian vehicle registration plates|Licence plate]] | blank_info = OS | latd = 45 | latm = 33 | lats = 27.11 | latNS = N | longd = 18 | longm = 40 | longs = 46.52 | longEW = E | elevation_footnotes= | elevation_m = 94 | website = [http://www.osijek.hr/beta/index.php/eng/ osijek.hr] {{en}} | footnotes = }} '''Осиек''' ({{langx|hr|Osijek}}) — [[град]] во источна [[Хрватска]]. Ова е најголем град во [[Славонија]], четврт по големина во [[Хрватска]] т.е. во [[Осиечко-барањска жупанија]]. Градот е индустриски, административен, судски и културен центар. == Демографија == Во Осиек живеат 83.496 жители. Заедно со приградските населби има 107.784 (попис 2011). === Попис 1991 === По пописот на населението од [[1991]] год., Општина Осиек имала 165.253 жители, распоредени во 36 населени места. Вкупно: 165.253 * [[Хрвати]] - 110.934 (67,12%) * [[Срби]] - 33.146 (20,05%) * [[Југословени]] - 8.351 (5,05%) * [[Унгарци]] - 3.056 (1,84%) * [[Муслимани (народ)|Муслимани]] - 711 (0,43%) * [[Германци]] - 276 (0,16%) * останато и непознати - 8.779 (5,31%) == Географска положба == Географска положба на градот: * северна широчина 45º 32' * источна широчина 18º 44' * [[надморска височина]] 90 m} * површина на градот 169 км² Просечна годишна температура е 11&nbsp;°C: * [[пролет]] - 11&nbsp;°C * [[лето]] - 21&nbsp;°C * [[есен]] - 11,8&nbsp;°C * [[зима]] - 0,2&nbsp;°C Воздухот е прилично влажен, додека во текот на есента и зимата има многу магла. == Конзулати во Осиек == [[Податотека:Počasni konzulat Republike Albanije u Osijeku.JPG|мини|Почесен конзулат на Република Албанија во Осиек]] * {{Знаме|Унгарија}} * {{Знаме|Албанија}} * {{Знаме|Словачка}}<ref>[http://www.osijek-online.com/Gospodarstvo/u-osijeku-otvoren-poasni-konzulat-slovake-republike.html U osjeku otvoren konzulat Slovačke]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{Знаме|Германија}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.osijek.hr/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926091259/http://osijek.hr/ |date=2007-09-26 }} * [http://www.osijek031.com/ Neoфицијално мрежно место] {{Хрватска-никулец}} {{Градови во Хрватска}} {{Осиечко-барањска жупанија}} [[Категорија:Осиек| ]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] je8un1esilj6g7het8ea1hu6krwm3ni 14 1103428 5611557 3202401 2026-08-19T15:30:53Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611557 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Osijek}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] finlonejk5nkhbooica4moc8hk5kts4 0 1107636 5611807 5602035 2026-08-20T08:07:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611807 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Хју Џекмен | image =Logan_Japan_Premiere_Red_Carpet-_Hugh_Jackman_(38445328406)_(rotated).jpg | caption = 2017 | alt = <!--- see [[WP:ALT]] ---> | birth_name = Хју Мајкл Џекмен | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1968|10|12}} | birth_place =[[Сиднеј]], Нов Јужен Велс, Австралија | occupation = глумец, продуцент, пејач, [[танчер]] | years_active = 1994–денес | known_for = ''[[X-Men (филмски серијал)|X-Men]]'', ''[[Ван Хелсинг (филм)|Ван Хелсинг]]'', ''[[Тони Награда]]'', ''[[81-ви Академски Награди]]'', ''[[Real Steel]]'', ''[[Клетници (2012 филм)|Клетници]]'', ''[[Затвореници (2013 film)|Затвореници]]'' | spouse = {{marriage|[[Дебора-Ли Фурнес]]|1996}} | children = 2 }} '''Хју Мајкл Џекмен''' (роден на 12 октомври 1968)<ref>{{наведени вести|title=Monitor|newspaper=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Time Inc.]]|date=12/19 Oct 2012|issue=1228/1229|page=23}}</ref> — [[австралиски]] глумец и продуцент кој е инволвиран во филм, музички театар и телевизија. Џекмен има добиено интернационални признанија за неговите улоги во познати филмови, претежно како херојски, временски и романтични карактери. Тој е познат по неговата долгорочна улога како [[Вулверин (стрипови)|Вулверин]] во [[X-Men (филмски серијал)|''X-Men'' филмскиот серијал]], како и за главните улоги во ''[[Кејт и Леополд]]'', ''[[Ван Хелсинг (филм)|Ван Хелсинг]]'', ''[[Престиж (филм)|Престиж]]'', ''[[Австралија (2008 филм)|Австралија]]'', ''[[Real Steel]]'', ''[[Клетици (2012 филм)|Клетници]]'', и ''[[Затвореници (2013 филм)|Затвореници]]''. Неговата улога во ''Клетници'' му ја донесе неговата прва номинација за [[Академска награда]] за [[Академска Награда за Најдобар Глумец|Најдобар Глумец]] и неговата прва [[Златен Глобус Награда за Најдобар Глумец – Мјузикл или Комедија]] во 2013. Тој исто така е и пејач, танчер и глумец во мјузикли, и има добиено [[Тони Награда]] за улогата во ''[[Момчето од Оз]]''. Трипати водител на Тони Наградите, добивајќи [[Еми Награда]] за едно од овие појавувања, Џекмен исто така ги има водено и [[81-те Академски Награди]] на 22 февруари 2009. ==Ран Живот== Џекмен е роден во [[Сиднеј]], [[Нов Јужен Велс]], син на Грејс МкНил (Гринвуд) и Кристофер Џон Џекмен, консултант образуван на Кембриџ.<ref>{{Наведена книга|last=Sullivan|first=Leanne|title=Who's who in Australia|url=http://books.google.com/books?id=5es-AQAAIAAJ|accessdate=November 9, 2013|year=2009|publisher=Crown Content|isbn=978-1-74095-166-1}}</ref><ref name=tegl12011>{{наведени вести|last=Illey|first=Chrissy|title=Hugh Jackman: The Wonderful Wizard of Oz|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/8781262/Hugh-Jackman-The-Wonderful-Wizard-of-Oz.html|newspaper=The Daily Telegraph|date=3 October 2011|accessdate=9 November 2013|location=London}}</ref> His parents were English and had come to Australia in 1967 as part of the "[[Ten Pound Poms]]" immigration.<ref name=tegl12011/> Еден од прадедовците на Џекмен бил [[Грк]].<ref name="1911census">{{Наведена мрежна страница|url=http://blog.1911census.co.uk/2010/02/family-history-for-actor-hugh-jackman/|title=1911census.co.uk blog &raquo; Blog Archive &raquo; Family history for actor Hugh Jackman|publisher=blog.1911census.co.uk|accessdate=2014-02-20|archive-date=2013-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209151926/http://blog.1911census.co.uk/2010/02/family-history-for-actor-hugh-jackman/|url-status=dead}}</ref> Неговите родители биле посветени христијани, кои биле сменети од Евангелистот [[Били Грахам]] по нивниот брак.<ref name=tegl12011/> Џекмен има четири постари браќа и сестри, и бил второ дете кое е родено во Австралија.<ref name="bravo">{{cite episode|title = Hugh Jackman |episode-link = Inside the Actors Studio|series = Inside the Actors Studio|series-link = Inside the Actors Studio|network = [[Bravo (US TV channel)|Bravo]]|airdate = |season = |number = }}; can be viewed at http://www.youtube.com/watch?v=Sf6DH_LKjro</ref> Тој исто така има помала полусестра, од другиот брак на неговата мајка.<ref>{{наведени вести|title=Jackman's Sisterly Pride|url=http://www.teenhollywood.com/2004/05/21/jackmans-sisterly-pride|accessdate=9 November 2013|newspaper=Teen Hollywood|date=21 May 2004|archive-date=2013-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425110155/http://www.teenhollywood.com/2004/05/21/jackmans-sisterly-pride|url-status=dead}}</ref> Неговите родители се развеле кога имал осум години, и Џекмен останал во Австралија со татко му и двајцата браќа, додека неговата мајка и две сестрисе преселиле назад во Англија.<ref name=tegl12011/><ref>{{наведени вести|title=Hugh Jackman relishes performing|url=http://www.today.com/id/4893079|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Today.com]]|date=2004-05-11|agency=Associated Press}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Hugh Jackman and his mum finally at peace|url=http://www.perthnow.com.au/entertainment/hugh-jackman-and-his-mum-finally-at-peace/story-e6frg30l-1225799467882|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Perth Now]]|date=18 November 2009}}</ref> Како дете, Џекмен сакал да биде надвор, поминувајќи многу време на плажата и на кампувања и одмори низ цела Австралија. Тој сакал да го виде светот: "Ги поминував ноќите гледајќи во атласи. Одлучив дека сакам да бидам готвач на авион. Бидејќи кога бев во авион имаше храна, па претпоставив дека има готвач. Мислев дека тоа би била идеална работа."<ref name="Biography Today">{{Наведена книга |first=|title=Biography Today|url=https://archive.org/details/biographytodayge0000unse_h7i3|year=2010|page=[https://archive.org/details/biographytodayge0000unse_h7i3/page/86 86]|publisher=Omnigraphics|location=Detroit, Michigan |isbn=978-0-7808-1058-7}}</ref> Џекмен тргнал во основно училиште во Памбл Паблик Училиштето а потоа продолжил на [[Нокс Грамар Училиштето]] само за момчиња на [[Горниот Северен Брег]] на Сиднеј, каде учествувал во неговата продукција на ''[[Мојата Убава Дама]]'' во 1985, и станал капитен (претседател на класот) во училиштето во 1986.<ref>{{наведени вести|last=Scobie |first=Claire |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3833405/Hugh-Jackman-X-appeal.html |title=Hugh Jackman: X Appeal |work=The Daily Telegraph |location=UK |date=18 December 2008 |accessdate=6 September 2010 }}</ref> По матурирањето, поминал [[празна година]] работејќи во [[Апингам Училиштето]] во Англија.<ref>{{наведени вести|title=Hollywood star, Hugh Jackman, returns to Uppingham|url=http://www.uppingham.co.uk/hollywood-star-hugh-jackman-returns-to-uppingham|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Uppingham School]]|date=25 May 2012|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109044119/http://www.uppingham.co.uk/hollywood-star-hugh-jackman-returns-to-uppingham|url-status=dead}}</ref> Кога се враќа, студира на [[Универзитетот за Технологија, Сиднеј]], дипломирајќи во 1991 со БА во[[Комуникациски студии|Комуникации]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newsroom.uts.edu.au/news/detail.cfm?ItemId=11098|title=Alumnus Hugh Jackman honoured at UTS 20-year celebration|accessdate=27 May 2009}}</ref> Во неговата последна година на универзитетот, посетил курс за глума за да надополни кредити. Класот ја извел [[Ваклав Хавел]]-овата [[Меморандум]] со Џекмен во главната улога.<ref name="bravo"/> Тој подоцна искоментирал, "За време на таа недела се чувствував повеќе дома со тие луѓе отколку во сите три години [на универзитетот]".<ref>{{наведени вести|last=Lariviere|first=Serafin|title=Hugh Jackman on overcoming his fear of being called a poof|url=http://dailyxtra.com/toronto/arts-and-entertainment/hugh-jackman-overcoming-fear-called-poof|accessdate=9 November 2013|newspaper=Daily Xtra|date=29 June 2011|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109052636/http://dailyxtra.com/toronto/arts-and-entertainment/hugh-jackman-overcoming-fear-called-poof|url-status=dead}}</ref> Откако ја зел неговата диплома, Џекмен комплетирал едногодишен курс "Патувањето" во Центарот за Глумци во Сиднеј.<ref name="bravo"/> За постојаното студирање глума, изјавил, "Сè додека не наполнив 22 години никогаш не го замислував моето хоби како нешто од што ќе можам да заработувам. Како момче, секогаш имав интерес кон театарот. Но идејата во моето училиште бење дека драмата и музиката се за да го комплетираат човекот. Не беше нешто од кое човек заработува. Преминав преку тоа. Најдов храброст да станам и кажам, 'Сакам да го направам тоа'."<ref name="Biography Today"/> По завршувањето на "Патувањето", му била понудена улога во познатата сапуница ''[[Соседи]]'' но ја одбил<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/hugh_jackman_biog/2.html|title=''home and away''|accessdate=27 May 2009|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221221416/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/hugh_jackman_biog/2.html|url-status=dead}}</ref> за да студира на [[Западната Австралиска Академија за Изведувачки Уметности]] на [[Едит Кован Универзитетот]] во [[Перт, Западна Австралија]], на која дипломирал во 1994.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thewest.com.au/default.aspx?MenuID=77&ContentID=8095|title=Jackman back as boy from Waapa|accessdate=27 May 2009|archive-date=2009-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417014849/http://www.thewest.com.au/default.aspx?MenuID=77|url-status=dead}}</ref> Џекмен има кажано дека "секогаш сум го сакал глумењето но кога почнав со школата за драма бев како изгубен во класот. Едноставно не ми доаќаше како што треба. Сите беа подобри, сите изгледаа дека ќе бидат поуспешни, сите изгледаа поприродно во тоа и гледајќи наназад мислам дека тоа е доброe. Мислам дека треба да си претпазлив како глумец. Мислам дека е добро да се влезе на аудиција со мислење 'Треба да бидам најдобар за да ја добијам улогата.'"<ref name="shavemagazine">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.shavemagazine.com/entertainment/interview-Hugh-Jackman/2 |title=Interview: Hugh Jackman |publisher=[[Shave (magazine)|Shave Magazine]] |first=Ziyah |last=Karmali |accessdate=8 November 2011 |archive-date=2012-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311185759/http://www.shavemagazine.com/entertainment/interview-Hugh-Jackman/2 |url-status=dead }}</ref> ==Кариера== ===Почетна работа=== Ноќта на неговата финална изведба на Академската Дипломска, Џекмен примил телефонски повик на кој му била понудена улога во ''[[Correlli]]'': "Технички бев невработен околу тринаесет секунди." ''Correlli'', смислена од Австралиската глумица [[Денис Робертс]], била серија на АБЦ составена од 10 дела, првата поголема професионална работа на Џекмен , и каде ја запознал својата идна жена [[Дебора-Ли Фуентес]]: "Запознавањето со жена ми беше најдоброто нешто што мижеше да излезе од сето тоа."<ref name="Biography Today"/> Шоуто траеше само една сезона. По ''Correlli'' Џекмен отишол на сцената во Мелбурн. Во 1996, Џекмен го играл [[Гастон (Убавицата и Ѕверот)|Гастон]] во локалната Дизниева продукција на ''[[Убавицата и Ѕверот (мјузикл)|Убавицата и Ѕверот]]'', и Џо Гилис во ''[[Сансет Булевар (мјузикл)|Сансет Булевар]]''.<ref name="bravo"/> За време на неговата музичка кариера на сцената во Мелбурн, глумел во 1998 во [[Мидсумма]] Фестивалската кабаре продукција на ''[[Сумма Кабаре]]''. Исто така ги водел Мелбурновите [[Carols by Candlelight]] и Сиднејските [[The Domain, Sydney|Carols in the Domain]]. Почетната работа на Џекмен ги вклучува ''[[Кралевите на Ераксвил]]'' и''[[Paperback Hero (1999 филм)|Paperback Hero]]'' (1999), и неговата телевизиска работа вклучува ''[[Законот на земјата]]'', ''[[Halifax f.p.]]'', ''[[Blue Heelers]]'', and ''[[Човекот од Снежната река (ТВ серија)|Бенџо Петерсон-овата Човекот од Снежната река]]''. ===''Оклахома!''=== Џекмен станал познат надвор од Австралија во 1998, кога ја играл главната улога како Карли во [[Ројалниот Национален театар]]-овата адаптирана продукција на ''[[Оклахома!]]'', во Лондоновиот [[Вест Енд Театар|Вест Енд]].<ref name="bravo"/> Изведбата му донела [[Оливие Награда]] номинација за Најдобар Глумец во Мјузикл. Џекмен изјавил "Тотално се чувствував дека не може подобро од ова. На некое ниво оваа продукција ќе биде една од светлите точки во мојата кариера."<ref name="Biography Today"/> Исто така играл и во [[Оклахома! (1999 филм)|1999 филмска верзија од истиот сценски мјузикл]], кој бил емитуван во многу држави. ===''X-Men''=== [[File:HughJackmanApr09b.jpg|thumb|upright|Џекмен на ''[[X-Men Потекло: Вулверин]]'' премиерата, април 2009.]] Во 1999, Џекмен бил избран како [[Вулверин (стрипови)|Вулверин]] во ''[[X-Men (филм)|X-Men]]'' на [[Брајан Сингер]] (2000), заменувајќи го [[Дугреј Скот]]. Негови колеги биле [[Патрик Стјуарт]], [[Јејмс арсден]], [[Фамке Јенсен]], и [[Ијан МекКелен]]. Според [[ЦБС]]-овото интервју во ноември 2006, Жената на Џекмен [[Дебора-Ли Фурнес]] му рекла да не ја прифаќа улогата, совет којшто подоцна признала дека и е мило што го игнорирал.{{citation needed | date = October 2012}} Вулверин бил тежок за да го изведе Џекмен бидејќи имал малку за говорење, но многу емоции за да ги изведе. За да ги изведе, тој го гледал [[Клинт Иствуд]] во [[Валканиот Хари (филмски серијал)|''Валканиот Хари'' филмовите]] и [[Мел Гибсон]] во [[Лудиот Макс 2|''Воин на Автопатот'']]. "Овие беа момци кои имаат малку дијалог, како Вулверин, но се знаеше и се чувствуваше се. Не сум некојшто копира, но сакав да видам како овие момци го постигнале тоа."<ref name="Biography Today"/> Џекмен бил непопустлив за да ги прави сопствените акробации во филмот. "Многу работевме на стилот на движење на Вулверин, и проучив некои боречки вештини. Гледав многу од борбите на [[Мајк Тајсон]], особено неговите рани борби. Има нешто во неговиот стил, животинскиот бес, кој изгледаше како добар за Вулверин. Постојано им кажував на писателите, 'Не ми давајте долги, кореографирани борби жити се. Не ги правете борбите убави."<ref name="Biography Today"/> Џекмен морал да се прилагоди да ги носи канџите на Вулверин. "Секој ден во мојата дневна соба, само се шетав со канџите, да се навикнам на нив. Имам лузни на едната нога, дупки низ образот, на моето чело. Малку сум несмасен. Среќен сум бидејќи не им кажав за тоа кога бев на аудиција."<ref name="Biography Today"/> Џекмен<ref name="Height">{{Наведена мрежна страница |work=imdb.com |title=Hugh Jackman |url=http://www.imdb.com/name/nm0413168/bio |accessdate=18 December 2008}}</ref> е една стапка повисок од Вулверин, за кој во оригиналниот стрип пишува.<ref>[http://www.marvel.com/universe/Wolverine_(James_Howlett) Marvel Universe: Wolverine (James Howlett)] ''Marvel.com''</ref> Затоа, режисерите биле често принудувани да го снимат Џекмен од невообичаени агли или само од половината нагоресамо да изгледа понизок отколку што е, а неговите колеги носелеплатформски стапала. Од Њекмен исто така било барано да додаде голема колицина на мускули за оваа улога.<ref>{{Наведено списание |last=Fleming |first=Michael |date=December 2008 |title=''Playboy'' Interview: Hugh Jackman |journal=Playboy |page= 62}}</ref> Џекмен ја репризирал неговата улога во 2003-тата ''[[X2 (филм)|X2: X-Men Обединети]]'', 2006-тата ''[[X-Men: Последен Отпор]]'', и во 2009-тата ''[[X-Men Потекло: Вулверин]]'', иако [[Трој Сиван]] ја играше помладата верзија на Џејмс Ховлет. Тој исто така имаше [[кратко појавување|појавување]] како Вулверин во 2011-тата ''[[X-Men: Прв Клас]]''. Се врати во улогата на Вулверин повторно во 2013-тата ''[[The Wolverine (филм)|The Wolverine]]'', самостојно продолжение кое зазема место по настаните од ''X-Men: Последниот Отпор'', и ќе го репризира своето појавување во продолжението во 2014 ''[[X-Men: Денови на Идното Минато]]''. ===2001=== Џекмен го глумеше Леополд во 2001 во романтичната комедија ''[[Кејт & Леополд]]'', улога за која доби Најдобар Глумец [[Златен Глобус]] номинација.<ref name="bravo"/> Џекмен игра [[Викторијанска ера|Викторијански]] Англиски [[војвода]] кој не сакајќи патува низ времето во 21-иот век во Менхетн, каде ја запознава Кејт ([[Мег Рајан]]), циничен извршен директор во рекламна агенција. Во 2001, Џекмен исто така глуми во акциската драма ''[[Сабјарка (филм)|Сабјарка]]'' со [[Џон Траволта]] и [[Хали Бери]]. Ова бил вторпат Џекмен да работи со Бери, и двајцата работеле заедно уште двапати во ''[[X-Men]]'' филмовите. Водел една епизода на ''[[Сабота Навечер во Живо]]'' во 2001.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0694825/ "saturday night live"] imdb.com</ref> ===2002–2011 (сцена)=== Во 2002, Џекмен ја испеал улогата на Били Бигелоу во мјузиклот ''[[Carousel (Мјузикл)|Carousel]]'' во специјално концертно издание во [[Салата Карнеги]] со [[Оркестарот на Св. Лука]]. Во 2004, Џекмен освоил [[Тони Награда]] и [[Драма Деск Наградата]] за Извонреден Глумец во Мјузикл за неговиот портрет во 2003–2004 на [[Бродвеј Театарот|Бродвеј]] на Австалискиот кантавтор и изведувач [[Питер Ален]] во хит мјузиклот ''[[Момчето од Оз]]'', кој исто го глумел и во Австралија во 2006.<ref name="bravo"/> Исто така, Џекмен ги водел Тони Наградите во 2003, 2004, и 2005, собирајќи позитивни критики. Неговото водење во 2004 на Тони Хаградите му донеле [[Еми|Еми Награда]] за Извонреден Поединечен Изведувач во Музички или Комичен програм. Џекмен бил колега со [[Даниел Крејг]] на Бродвеј во [[Скоенфелд Театарот]] во лимитирано емитување на претставата ''[[Постојан Дожд]]'', која се емитувала од 10 септември 2009 до 6 декември 2009.<ref>{{наведени вести|last=Gans|first=Andrew|title=A Steady Rain, with Craig and Jackman, to Play Broadway's Schoenfeld|url=http://www.playbill.com/news/article/130947-A-Steady-Rain-with-Craig-and-Jackman-to-Play-Broadways-Schoenfeld|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Playbill]]|date=9 July 2009}}</ref> Се вратил на Бродвеј во ново шоу, ''Ху Џекмен, Назад на Бродвеј'' во [[Бросдхрст Театарот]], кое започнало со изведби на 25 октомври 2011 и завршило на 1 јануари 2012.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Photo Flash: HUGH JACKMAN, BACK ON BROADWAY- Production Shots!|url=http://www.broadwayworld.com/article/Photo-Flash-HUGH-JACKMAN-BACK-ON-BROADWAY--Production-Shots-20111102|work=Broadway World|accessdate=9 November 2013|date=2 November 2011}}</ref> ===2003–2008 (филмови)=== По ''[[X2 (филм)|X2: X-Men Обединети]]'', Џекмен ја играл насловната улога на убиец на чудовишта Гејбриел Ван Хелсинг во 2004 во филмот ''[[Ван Хелсинг (филм)|Ван Хелсинг]]''.<ref name="bravo"/> Џекмен и филмон биле спомнати во книгата на Брус А. МекКлеланд "Убијци и Ивнит Вампири: Културна историја на убивање на Мртвите". Џекмен бил еден од изборите за да го игра [[Џејмс Бонд]] во 2006 во ''[[Казино Ројал (2006 филм)|Казино Ројал]]'', но на крај изгуби од [[Даниел Крејг]].<ref>{{наведени вести|last=Walls|first=Jeannette|title=Call him Bland, James Bland|url=http://www.today.com/id/9546090|accessdate=9 November 2013|newspaper=Today.com|date=18 October 2005}}</ref> Џекмен глумел и во филмот ''[[Престиж (филм)|Престиж]]'', режиран од [[Кристофер Нолан]] и бил колега со [[Кристијан Бејл]], [[Мајкл Кејн]], и [[Скарлет Јохансон]]. Глумејќи го Роберт Ангиер, Џекмен претставил магионичар кој развил соперништво со Алфред Борден во обид да се надминат еден со друг в уметноста на илузијата. Џекмен изјавил дека главната причина за да глуми во ''Престиж'' било за да игра со музичарот [[Дејвид Боуви]], кој го играл научникот [[Никола Тесла]]. [[File:XMenOriginsWolverineCastPremiereApr09b.jpg|thumb|upright|Хју Џекмен и [[Рајан Рејнолдс]] (десно) на премиерата на ''X-Men Потекло: Вулверин'' во Темпа, Аризона(2009)]] Џекмен претставил три различни карактери во научнофанатастичниот филм на [[Дарен Аронофски]] ''[[Фонтанатаn (филм)|Фонтаната]]'': Томи Крео, [[невролог]], кој е разделен помеѓу неговата жена, Изи ([[Рачел Веиз]]) која умира од [[тумор на мозокот]], и неговата работа пробувајќи да ја излечи; Капетан Томас Крео, Шпански [[Освојувач]] во 1532 [[Севиља]]; и иден астронаут, Том, патувајќи до златно соѕвездие во еколошко вселенско летало барајќи да биде заедно со Изи. Џекмен рекол ''Фонтаната'' бил неговиот најтежок филм до тогаш заради физичките и психичките побарувања за улогата. Џекмен глумел и во филмот на [[Вуди Ален]]во 2006 ''[[Scoop (2006 филм)|Scoop]]'' заедно со [[Скарлет Јохансон]]. Таа година тој исто така ја репризирал улогата на Вулверин во ''[[X-Men: Последен Одбор]]''. Ја заокружил 2006 со два анимирани филмови: ''[[Среќни Стапала]]'', режиран од [[Џорџ Милер (продуцент)|Џорџ Милер]], во кој го глумел ликот на Мемфис, [[пингвин император]]; и ''[[Исфрлен]]'', каде Џекмен го глумел глушецот со име Роди кој е исфрлен во семеен тоалет во Лондонскиот канализационен систем. Во ''Исфрлен'' глумел со [[Кејт Винслет]] и [[Ијан МекКелен]] (Четвртата соработка на Џекмен со него). Во 2007, Џекмен ја продуцирал и глумел како гостин во телевизискиот [[Музички филм|Мјузикл]]-[[комедија-драма|драмедија]] серијата ''[[Да живее смеењето]]'', која била прекината од [[ЦБС]] по две епизоди. ВО филмовите на Џекмен за 2008 биле вклучени и ''[[Измама (2008 филм)|Измама]]'' (во кој глумел и го продуцирал), ''Чичко Џони'', и ''[[Австралија (2008 филм)|Австралија]]''. ===''Австралија''=== Во 2008, режисерот [[Баз Лурман]] го одбрал Џекмен да го замени [[Расел Кроу]] како главна машка улога во неговиот многу публициран [[епски филм]], ''[[Австралија (2008 филм)|Австралија]]'', во кој глумел со [[Никол Кидман]]. Премиерата на филмот била во ноември 2008 во Ацтралија и САД. Џекмен играј јак, независен [[Drover (Australian)|преносник]] на добиток, кој и помага на Англиска чесна жена во нејзината потрага да ги спаси [[Фармата за добиток]] на нејзиниот сопруг и Абориџинското [[мелез]] дете кое го пронаоѓа таму. На филмот, Џекмен рекол, "Ова е претежно една од оние улоги кои ме тераа да се измачувам цело време на снимањето. Имав да снимам високобуџетен, бесрамно старовремски романтично епски сет неспроти едно од најтрубулентните времиња од античката историја на мојата земја, додека, во исто време, славејќи ја природната убавина на земјата, нејзините луѓе,нејзините култури... Ќе умрам среќен знаејќи дека го имам овој филм на моето [[curriculum vitae|CV]]."<ref>{{наведени вести|last=Byrne|first=Paul|title=Big Down Under|url=http://www.herald.ie/entertainment/big-down-under-27895383.html|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Evening Herald]]|date=11 December 2008|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124003013/https://www.herald.ie/entertainment/big-down-under-27895383.html|url-status=dead}}</ref> ===2009–денес=== Џекмен ја репризирал својата улога на Вулверин во продолженијата на ''X-Men'' филмовите. Џекмен глумел во ''[[X-Men Потекло: Вулверин]]'' чија премиера била во 2009. Џекмен пак глумел како Вулверин во 2013 во ''[[Вулверин (филм)|Вулверин]]''. Џекмен имал кратко појавување како Вулверин во ''[[X-Men: Првиот Клас]]'' во 2012. Џекмен имал монолог шоу во [[Куран Театар]]-от во Сан Франциско од 3 до 15 мај 2011.<ref name=CurranPreview>{{наведени вести|last=Hurwitt|first=Robert|title=Hugh Jackman exclusive at Curran Theatre in May|url=http://articles.sfgate.com/2011-03-21/entertainment/29149678_1_hugh-jackman-thrill-sets|publisher=SFGate|accessdate=16 May 2011|date=21 March 2011|archive-date=2011-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110327100435/http://articles.sfgate.com/2011-03-21/entertainment/29149678_1_hugh-jackman-thrill-sets|url-status=dead}}</ref> Продукцијата била мешавина од неговите омилени Бродвејски и Холивудски мјузикли, поддржано од 17-член оркестар, од шоуа како ''[[Оклахома (мјузикл)|Оклахома]]'' и ''[[Момчето од Оз]]''. Шоуто траело околу 100 минути, заедно со презентација од младоста, семејството и работата на Џекмен, исто така и еден-на-еден комуникација со публиката. Џекмен бил придружуван од неговите пријатели ветерани од музичкиот театар [[Мерл Данриџ]] и [[Ангел Рида]].<ref>{{наведени вести|first=Linda|last=Ayres-Fredrick|url=http://www.sfbaytimes.com/?sec=article&article_id=15133|title=Hot Hugh Jackman in Vegas Mode|newspaper=SF Bay Times|date=12 May 2011|accessdate=14 August 2011}}</ref><ref name="contracostatimes">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.contracostatimes.com/ci_18000355|title=Review: Hugh Jackman in San Francisco - ContraCostaTimes.com|publisher=contracostatimes.com|accessdate=2014-02-20|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109053104/http://www.contracostatimes.com/ci_18000355|url-status=dead}}</ref> Во изданието во ноември во 2012, Џекмен го позајмил гласот за улогата на Е.Астер Банимунд ([[Велигденското зајаче]]) во анимираниот филм ''[[Издигнување на Чуварите]]''.<ref>{{наведени вести|title=DreamWorks Animation Names All-Star Cast Featuring Chris Pine, Alec Baldwin, Hugh Jackman, Isla Fisher and Jude Law for Rise of the Guardians on November 21, 2012|url=http://ir.dreamworksanimation.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=545929|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[DreamWorks Animation]]|date=27 January 2011|agency=PRNewswire|archive-date=2013-01-14|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20130114100934/http%3A//ir.dreamworksanimation.com/releasedetail.cfm?ReleaseID%3D545929|url-status=dead}}</ref> Џекмен глумел како [[Жан Валжан]] во филмот ''[[Клетници (2012 филм)|Клетници]]'', адаптација на [[Клетници (мјузикл)|мјузиклот]]. Премиерата на филмот била на 25 декември 2012.<ref>{{наведени вести|last=Jones|first=Kenneth|title=Hugh Jackman Is Russell Crowe's Quarry in Les Miserables Film|url=http://www.playbill.com/news/article/154412-Hugh-Jackman-Is-Russell-Crowes-Quarry-in-Les-Miserables-Film|accessdate=9 November 2013|newspaper=Playbill|date=9 September 2011}}</ref><ref>{{наведени вести|last=Kit|first=Borys|title=Hugh Jackman in Talks to Star in 'Les Miserables' Adapation|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/hugh-jackman-talks-star-les-202114|accessdate=9 November 2013|newspaper=The Hollywood Reporter|date=15 June 2011}}</ref><ref>{{наведени вести|last=Fleming Jr|first=Mike|title=If Hugh Jackman Plays Jean Valjean, Will Paul Bettany Play Javert In 'Les Miserables'?|url=http://www.deadline.com/2011/06/if-hugh-jackman-plays-jean-valjean-will-paul-bettany-play-javert-in-les-miserables/|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Deadline.com]]|date=15 June 2011}}</ref> For the role, he lost 15&nbsp;pounds and later had to regain 30&nbsp;pounds to mirror his character's newfound success.<ref>{{наведени вести|last=Galloway|first=Stephen|title=Inside the Fight to Bring 'Les Mis' to the Screen|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/les-miserables-anne-hathaway-russell-398099?page=2|work=The Hollywood Reporter|accessdate=13 January 2013|page=2|date=5 December 2012}}</ref> Тој ја добил наградата [[Златен Глобус за Најдобар Глумец – Мјузикл или Комедија]] во јануари 2013 за оваа изведба.<ref>{{наведени вести|url=http://www.usatoday.com/story/life/tv/2013/01/13/golden-globes-running-story/1830919/|title=Golden Globes: Jackman takes comedy/musical actor prize|date=13 January 2013|work=[[USA Today]]|accessdate=14 January 2013}}</ref> Џекмен се појавил заедно со [[Кејт Винслет]] во ''[[Филм 43]]'', споена комедија, во јануари 2013.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Movie 43 is Upcoming Movie of Emma Stone, Release Date, Cast, Wallpapers|url=http://www.viewsbuzz.com/movie-43-is-upcoming-movie-of-emma-stone-release-date-cast-wallpapers|accessdate=2 May 2011|archive-date=2011-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110503073147/http://www.viewsbuzz.com/movie-43-is-upcoming-movie-of-emma-stone-release-date-cast-wallpapers/|url-status=dead}}</ref> Џекмен (заедно со глумицата [[Кристен Уиг]]) присуствувал на "Ти го имаш погледот", на песната од [[комичната хип-хоп]] група [[The Lonely Island]] на нивниот трет албум, ''[[The Wack Album]]'', издаден во јуни 2013. ===Идни проекти=== <!--- All "Future Projects" must include a citation from a reliable source ---> *Џекмен ќе ја репризира неговата улога на Логан/Вулверин од [[X-Men (филмски серијал)|X-Men филмскиот серијал]] во филмот ''[[X-Men: Денови на идно минато]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://screenrant.com/hugh-jackman-x-men-days-future-past/ |title=Bryan Singer Confirms Hugh Jackman for 'X-Men: Days of Future Past’ |last=Schaefer |first=Sandy |publisher=Screenrant |date=19 December 2012 |accessdate=19 January 2013}}</ref> *Режисерот [[Ли Даниелс]] потврди дека Џекмен се придружил на екипата од неговиот претстоен филм ''Селма'', филм за [[Мартин Лутер Кинг Џуниор]] и [[Линдон Бејнс Џонсон]] и маршовите за [[цивилни права]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hollywood.com/news/Hugh_Jackman_To_Topline_Daniels_Selma/6830009|publisher=hollywood.com|title=Hugh Jackman To Topline Daniel's 'Selma'|accessdate=11 May 2010}}</ref> Shooting of the movie has suffered repeated delays. *Џекмен ќе се појави и во филмот ''[[Најголемиот Снешко на Земјата]]''.<ref>{{наведени вести|last=Weinstein|first=Joshua L.|title=Michael Gracey to Direct Hugh Jackman in Fox's 'Greatest Showman on Earth'|url=http://www.thewrap.com/movies/column-post/michael-gracey-direct-hugh-jackman-foxs-pt-barnum-movie-30194|accessdate=9 November 2013|newspaper=TheWrap|date=17 August 2011|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307171240/http://www.thewrap.com/movies/column-post/michael-gracey-direct-hugh-jackman-foxs-pt-barnum-movie-30194/|url-status=dead}}</ref> Улогата за Џени Линд е напишана за [[Ен Хатавеј]]. Џекмен и Хатавеј се обединиле заедно за церемонијата Оскари во 2009, и играле еден спроти друг во ''[[Клетници (2012 филм)|Клетници]]''. *Џекмен ќе го игра негативецот [[Црнобрадиот]] во [[Џо рајт]]-овиот филм во 2015, ''Пан'', кој ќе биде за позадинските приказни на [[Џ.М. Барни]]-овите карактери [[Петар Пан]] и [[Капетан Кука]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://insidemovies.ew.com/2014/01/24/hugh-jackman-peter-pan-blackbeard/|publisher=ew.com|title=Hugh Jackman signs on for Joe Wright's Peter Pan movie|accessdate=24 January 2014|archive-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111100609/http://insidemovies.ew.com/2014/01/24/hugh-jackman-peter-pan-blackbeard/|url-status=dead}}</ref> ''Пан'' Ќе се насочи на тоа како Пан и човекот кој станува Капетан Кука почнуваат како пријатели, со тоа што Кука работи како член на посадата на пиратскиот брод на Црнобрадиот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.moviethatmatters.com/garrett-hedlund-offered-captain-hook-role-in-pan/ |title=Garrett Hedlund Offered Captain Hook Role in ‘Pan’ |accessdate=2014-05-07 |archive-date=2014-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130081232/http://www.moviethatmatters.com/garrett-hedlund-offered-captain-hook-role-in-pan/ |url-status=dead }}</ref> <!--- All "Future Projects" must include a citation from a reliable source ---> ==Продукциска Компанија== Во 2005, Џекмен му се придружил на долгогодичниот асистент Џон Палермо за да отворат продукциска компанија, [[Сиид Продакшн]], чиј прв проект бил ''[[Да Живее Смеењето]]'' во 2007. Жената на Џекмен [[Дебора-Ли Фурнес]] е исто вклучена во компанијата, и Палермо имал направено три прстени со "единство" изгравирано за него, Фурнес, и Џекмен.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.moviesonline.ca/movienews_10478.html |title=Movies Online |publisher=Moviesonline.ca |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2010-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709172723/http://www.moviesonline.ca/movienews_10478.html |url-status=dead }}</ref> Џекмен рекол, "Многу сум среќен од партнерите со кои работам во мојот живот, Деб и Џон Палермо. Навистина функционира. Сите имаме свои различни јаки особини. Ми се допаѓа. Многу е возбудливо."<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17540 |title=Movie News |publisher=Comingsoon.net |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2011-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518061442/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=17540 |url-status=dead }}</ref> Фокс-заснованата Сиид лабела пораснала во големина за да ги вклучи Аманда Швеитзер, Кетрин Тамблин, Алан Манделбаум и Џон арино, Со Алан Фри водејќи ја продукциската канцеларија во Сиднеј чија цел е да работи со скромно-буџетни филмови и да пронаоѓа локален талент во татковината на Џекмен. ==Други Интереси== ===Добротворна работа=== [[File:Hugh Jackman navy.jpg|thumb|upright|Џекмен на палубата на Амфибискиот напаѓачки брод {{USS|Kearsarge|LHD-3|6}} во Њујорк, мај 2006]] Како филантропист, Џекмен е долгогодишен поборник за [[микрокредит]] – екстензија на многу мали кредити на перспективни стопанственици во сиромашни земји. Тој е гласовен поддржувач на [[Мухамед Јунуз (економист)|Мухамед Јунуз]], микрокредит пионер и добитнив во 2006 на [[Нобелова награда за Мир]].<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=p0rMrUcM8Cc Hugh Jackman Congratulates Professor Yunus] (video)</ref><ref>[http://www.oprah.com/article/omagazine/books/obc_omag_200711_books "Books That Made a Difference to Hugh Jackman."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091111024058/http://www.oprah.com/article/omagazine/books/obc_omag_200711_books |date=2009-11-11 }} ''Oprah.com''</ref><ref>[http://www.oprah.com/article/omagazine/omag_books_hjack_a/1 "Hugh Jackman's Bookshelf: ''Banker to the Poor'', by Muhammad Yunus."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091114160818/http://www.oprah.com/article/omagazine/omag_books_hjack_a/1 |date=2009-11-14 }} ''Oprah.com''</ref> Џекмен е глобален советник на [[Глобалниот Проект за Сиромаштија]], за кој раскажувал во документарец;<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Global Poverty Project Narrated by Hugh Jackman|url=http://www.looktothestars.org/video/84-global-poverty-project-narrated-by-hugh-jackman|work=Look to the Stars|accessdate=9 November 2013|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109045754/http://www.looktothestars.org/video/84-global-poverty-project-narrated-by-hugh-jackman|url-status=dead}}</ref> и тој и основачот на проектот [[Хју Еванс (хуманитарец)|Хју Еванс]] ги посетиле ОН за целта во 2009.<ref>{{наведени вести|last=Firkin|first=Katherine|title=Hugh Jackman goes to UN to join fight against poverty|url=http://www.heraldsun.com.au/news/hugh-jackman-goes-to-un-to-join-fight-against-poverty/story-e6frf7jo-1225745313813|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Herald Sun]]|date=2 July 2009}}</ref> Џекмен водел проба за [[Проектот за Глобална Сиромаштија]] презентацијата во Њујорк заедно со [[Дона Каран]], Лиза Фокс и неговата жена Дебора-Ли.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.life.com/image/94457143 |title=Hugh Evans, LIsa Fox, Deborra-Lee Furness – The Global Poverty Project Presents "1.4&nbsp;Billion Reasons" – Photo |publisher=LIFE |date=14 December 2009 |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2009-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091218172537/http://www.life.com/image/94457143 |url-status=dead }}</ref> Тој е исто и [[World Vision]] амбасадор и учествувал во Нујоршката церемонија на 21 септември 2009.<ref>{{наведени вести|last=Shanahan|first=Dennis|title=Hugh Jackman steals lead role on climate|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/hugh-jackman-steals-lead-role-on-climate/story-e6frg6so-1225778117307|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[The Australian]]|date=22 September 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.worldvision.org/content.nsf/about/20090916-hugh-jackman |title=World Vision ambassador Hugh Jackman speaks on climate change |publisher=Worldvision.org |date=16 September 2009 |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2009-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925013207/http://www.worldvision.org/content.nsf/about/20090916-hugh-jackman |url-status=dead }}</ref> Џекмен ја поддржува уметноста не Елисеум<ref>[http://theartofelysium.org The Art of Elysium]</ref> and the MPTV Fund Foundation,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mptvfund.org/cm/about-us/Home.html |title=MPTV Fund Foundation |publisher=Mptvfund.org |accessdate=6 September 2010 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и тој и неговата жена [[Дебора-Ли Фурнес]] се патрони на Бон Мароу Институтот во Австралија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bmdi.org.au/ |title=Bone Marrow Donor Institute |publisher=Bmdi.org.au |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2011-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110217180614/http://www.bmdi.org.au/ |url-status=dead }}</ref> Џекмен исто така раскажувал во документарецот за глобално затоплување во 2008, ''[[Сезоната на Горење (2008 филм)|Сезоната на Горење]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theburningseasonmovie.com |title=The Burning Season |publisher=Theburningseasonmovie.com |date=15 January 2010 |accessdate=6 September 2010}}</ref> Џекмен исто го користи својот Твитер профил за добротворни цели. На 14 април 2009, Џекмен објавил на неговата Твитер страна дека ќе донира 100.000 долари на една поединечна непрофитабилна организација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://twitter.com/RealHughJackman/status/1519899038 |title=Charity Tweet |work=Twitter |date=14 April 2009 |accessdate=6 September 2010}}</ref> На 21 април 2009 ја објавил неговата одлука да донира 50.000 долари [[Charity: water|Charity:Water]] и 50,000 долари на Операцијата за Надеж.<ref>{{наведени вести|title=Twitter on the Radio: Hugh Jackman Reveals $100K Charity Donation|url=http://mashable.com/2009/04/24/twitter-on-the-radio-hugh-jackman-reveals-100k-charity-donation/|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Mashable]]|date=24 April 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.operationofhope.org/ |title=Operation of Hope |publisher=Operation of Hope |date=13 June 2009 |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2010-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820152847/http://www.operationofhope.org/ |url-status=dead }}</ref> Хју Џекмен и Даниел Крејг зазеле уникатно место за нив во историјата на [[Бродвеј Се Грижи/Борба на Еднаквост СИДА]] за собирање на средства на 8 декември 2009, кога било објавени дека собрале 1,549,953 долари на 21-иот годишен Gypsy of the Year натпревар, за шест недели појавување на нивната Бродвејска драма, ''Постојан Дожд''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.broadwaycares.org |title=Broadway Cares |publisher=Broadway Cares |date=9 February 2010 |accessdate=6 September 2010}}</ref> ===Спорт и други активности=== Џекмен покажал голем интерес кон спортовите. Во средно, тој играл [[рагби]] и [[крикет]], учествувал и во [[скок во височина]] и бил во пливачкиот тим.<ref name="bravo"/> Тој уживал во кошарка и [[кајак]].<ref>{{наведени вести|title=Jackman in training for Boy From Oz|url=http://www.smh.com.au/news/people/jackman-in-training-for-boy-from-oz/2006/02/13/1139679526894.html|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|date=13 February 2006|agency=Australian Associated Press}}</ref> Покажал и интерес кон фудбал, посветувајќи се као поддржувач на [[Норич Сити ФК]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.skysports.com/socceram/media/video/0,21631,,00.html |title=Sky Sports Interview |publisher=Skysports.com |accessdate=6 September 2010}}</ref> Во Обединетите Држави, Џекмен навивал за [[Филаделфија Унион]] од [[Главната Фудбалска Лига]], присуствувајќи на меч во [[ППЛ Парк]] во јуни 2010.<ref>{{наведени вести|last=Klein|first=Michael|title=Inqlings: Idle time for traffic reporter|url=http://articles.philly.com/2010-06-29/news/24963149_1_traffic-reporter-john-brown-film|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Philly.com]]|date=29 June 2010|archive-date=2012-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112205611/http://articles.philly.com/2010-06-29/news/24963149_1_traffic-reporter-john-brown-film|url-status=dead}}</ref> На 22 јуни 2011, Џекмен повторно посетил домашен меч на Унион со [[Спортинг КЦ]], седејќи напред со навивачката група [[Синовите на Бен (МЛС Навивачка Асоцијација)|Синовите на Бен]], наречена "Ривер Енд". Џекмен е долгогодичен навивач на [[Морските Орли]], [[Национална Рагби Лига]] (НРЛ) клуб од северот на Сиднеј.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.manlyseaeagles.com.au/news.asp?newsid=2155&Mth=7&Yr=2007 |title=ManlySeaEagles.com.au |publisher=ManlySeaEagles.com.au |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706110238/http://www.manlyseaeagles.com.au/news.asp?newsid=2155&Mth=7&Yr=2007 |url-status=dead }}</ref> Ја испеал [[Advance Australia Fair|Австралиската Национална Химна]] во [[1999-тото НРЛ Големо Финале]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.monstersandcritics.com/people/archive/peoplearchive.php/Hugh_Jackman/biography/ |title=Hugh Jackman Biography |publisher=Monsters and Critics |accessdate=6 September 2010 |archiveurl=https://archive.today/20121211051141/www.monstersandcritics.com/people/archive/peoplearchive.php/Hugh_Jackman/biography/ |archivedate=2012-12-11 |url-status=dead }}</ref> Џекмен исто така [[Список на WWE Raw гости|гостувал]] на 19 септември 2011 изданието на [[WWE Raw|WWE Понеделник Навечер Raw]], асистирајќи на [[Зак Рајдер]] во победата над [[WWE Шампионат на Одединетите Држави|WWE Шампион на Обединетите Држави]] [[Долф Зиглер]]. Џекмен им помогнал на "Long Island Iced Z" да победатво меч без титула удирајќи го шампионот во вилицата додека не гледал судијата.<ref name="wwe">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2011-09-19/results|title=WWE Raw SuperShow results: Miz & Truth fired &#124; WWE.com|publisher=wwe.com|accessdate=2014-02-20}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Hugh Jackman Comes Out Swinging for 'Monday Night RAW'|url=http://www.tmz.com/2011/09/20/hugh-jackman-punches-guy-in-the-face-wwe-zack-ryder-dolph-ziggler-monday-night-raw-real-steel/|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[TMZ]]|date=20 September 2011}}</ref> Џекмен свири на пијано,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.starswelove.com/scriptsphp/news.php?newsid=3524 |title=Hugh Jackman takes up piano lessons |publisher=Starswelove.com |accessdate=6 September 2010 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809120719/http://www.starswelove.com/scriptsphp/news.php?newsid=3524 |url-status=dead }}</ref> прави јога,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Hugh Jackman: Actor|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20134364,00.html|work=People|accessdate=9 November 2013|date=14 May 2011|archive-date=2013-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022133146/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20134364,00.html|url-status=dead}}</ref> и е член на[[Школата за Практична Филозофија]] од 1992.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jackmanslanding.com/news/news-articles/interviewmag.html |title=''School of Practical Philosophy'' |accessdate=2014-05-07 |archive-date=2010-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714155022/http://www.jackmanslanding.com/news/news-articles/interviewmag.html |url-status=dead }}</ref> Џекмен бил страствен практичар на [[Трансендентална Медитација]] од неговата дваесетта година. ''"Ништо ми ги нема отворено ошите како Трансендентална Медитација. Ме прави смирен и среќен, и, добро, ми дава малку мир и тишина во приличјо хаотичниот живот!"''. Тој сега помага на [[Фондацијата на Дејвид Линч]] да ''"ја донесе медитацијата до сите на кои им е потребна"''.<ref>{{наведени вести|title='Meditation Has Changed My Life,' Says Hugh Jackman|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2013/07/01/hugh-jackman-workout_n_3527552.html|accessdate=9 November 2013|newspaper=[[Huffington Post]]|date=1 July 2013}}</ref><ref>[http://www.hollywoodreporter.com/news/how-david-lynch-hugh-jackman-668785?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+thr%2Fnews+%28The+Hollywood+Reporter+-+Top+Stories%29 How David Lynch and His Hollywood Friends Are Bringing Back Transcendental Meditation - One of film's darkest directors, with help from Jerry Seinfeld and Hugh Jackman, is shining a light by bringing meditation to everyone from PTSD sufferers to inner-city kids.]</ref> Џекмен е нов амбасадор на Индискиот производител на мобилни телефони, [[Микромакс Мобиле|Микромакс]].<ref>{{наведени вести|title='Wolverine' star Hugh Jackman to endorse Micromax|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/hardware/Wolverine-star-Hugh-Jackman-to-endorse-Micromax/articleshow/24331082.cms | work=The Times Of India}}</ref> ==Личен живот== Џекмен се венчал со [[Дебора-Ли Фурнес]] на 11 април 1996 во Сб. Џон во [[Торак, Викториа]], мало во [[Мелбурн]].<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.trumpetevents.com/hugh-jackman-deborra-lee-furness | title = The Wedding of the Year 1996 | publisher = Trumpet Events | accessdate = 21 December 2012 | archive-date = 2012-12-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121231033306/http://www.trumpetevents.com/hugh-jackman-deborra-lee-furness | url-status = dead }}</ref> Тие се сретнале на снимањето на <br />Австралиското ТВ шоу ''[[Корели]]''.<ref name=enoughrope>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.abc.net.au/tv/enoughrope/transcripts/s1076056.htm | title = Deborra-Lee Furness | publisher = Enough Rope with Andrew Denton]]'' / [[Australian Broadcasting Corporation]] |date=29 March 2004 |accessdate=6 September 2010}}</ref> Џекмен лично дизајнирал венчален прстен за Фурнес, и на нивните венчални прстени имало изгравирано <br />[[Санскрит]] натпис "Om paramar mainamar", кој во превос значи "ка посветуваме начата заедница на поголем извор".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/tv/enoughrope/transcripts/s1076056.htm |title=Enough Rope with Andrew Denton |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=29 March 2004 |accessdate=6 September 2010}}</ref> Фурнес имала два брака,<br /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/tv/enoughrope/transcripts/s1076056.htm |title=Furness on enough rope-adoption |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=29 March 2004 |accessdate=6 September 2010}}</ref> после кои таа и Џекмен посвоиле две деца, Оскар Максимилиан<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.celebritybabyscoop.com/2010/05/16/hugh-jackman-his-birthday-boy|title=Hugh Jackman & His Birthday Boy|date=16 May 2010|work=CelebrityBabyScoop.com|author=Jenny Schafer|accessdate=6 March 2011|archive-date=2010-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118015019/http://celebritybabyscoop.com/2010/05/16/hugh-jackman-his-birthday-boy|url-status=dead}}</ref> и Ава Елиот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,1087514,00.html|title=Hugh Jackman & His Wife Adopt a Daughter|date=27 July 2005|work=People|accessdate=6 March 2011|archive-date=2011-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110308181229/http://www.people.com/people/article/0,,1087514,00.html|url-status=dead}}</ref> Во ноември 2013, Џекмен објави дека имал [[рак на кожата]] отстранет од носот.<ref>{{наведени вести | title = Hugh Jackman Treated for Skin Cancer | first= Melody | last= Chu | work = People (magazine) | date= November 21, 2013 | url = http://www.people.com/people/article/0,,20758900,00.html}}</ref> ==Филмографија== ===Филм=== {| class="wikitable sortable" |+Филм ! Година ! Филм ! Улога ! scope="col" class="unsortable" | Забелешки |- | 1999 | ''[[Кралевите на Еркенсвил]]'' | Вејс | |- | 1999 | ''[[Paperback Hero (1999 филм)|Paperback Hero]]'' | Џек Вилис | |- | 2000 | ''[[X-Men (Филм)|X-Men]]'' | [[Вулверин (стрипови)|Логан / Вулверин]] | |- | 2001 | ''[[Кејт & Леополд]]'' | Леополд | |- | 2001 | ''[[Некој како тебе (филм)|Некој како тебе]]'' | Еди | |- | 2001 | ''[[Сабјарка (film)|Сабјарка]]'' | Стенли Џобсон | |- | 2003 | ''[[X2 (филн)|X2: X-Men Обединети]]'' | Логан / Вулверин | |- | 2004 | ''[[Ван Хелсинг (филм)|Ван Хелсинг]]'' | [[Van helsing#Van Helsing .282004.29|Габриел Ван Хелсинг]] | |- | 2004 | ''[[Ван Хелсинг: Лондонската задача]]'' | Габриел Ван Хелсинг <small>(глас)</small> | |- | 2005 | ''[[Приказни за изгубени души]]'' | Роџер | Сегмент "Соба Само за Стоење" |- | 2006 | ''[[Среќни стапала]]'' | Мемфис <small>(глас)</small> | |- | 2006 | ''[[Исфрлен]]'' | Роди <small>(глас)</small> | |- | 2006 | ''[[Престиж]]'' | Роберт Ангиер | |- | 2006 | ''{{sortname|Фонтаната}}'' | Томас / Томи / Том Крео | |- | 2006 | ''[[Скууп (2006 филм)|Скууп]]'' | Питер Лиман | |- | 2006 | ''[[X-Men: Последниот отпор]]'' | Логан / Вулверин | |- | 2008 | ''[[Измама (2008 филм)|Измама]]'' | Вајат Бууз | Исто и продуцент |- | 2008 | ''Чичко Џони'' | Чичко Расел | Краток Филм |- | 2008 | ''[[Австралија (2008 филм)|Австралија]]'' | Дроувер | |- | 2008 | ''{{sortname|Сезона на горење|dab=2008 film}}'' | Раскажувач | Документарец |- | 2009 | ''[[X-Men Потекло: Вулверин]]'' |Логан / Вулверин | Исто и продуцент |- | 2011 | ''[[X-Men: Прв Клас]]'' | Логан | Кратко појавување |- | 2011 | ''[[Снежниот Цвет и Тајниот обожавател (филм)|Снежниот Цвет и Тајниот обожавател]]'' | Артур | |- | 2011 | ''[[Real Steel]]'' | Чарли Кентон | |- | 2012 | ''[[Путер (2011 филм)|Путер]]'' | Бојд Болтон | |- | 2012 | ''[[Издигнување на Чуварите]]'' | Банимунд (Велигденско Зајаче) <small>(глас)</small> | |- | 2012 | ''[[Клетници]]'' | [[Жан Валжан]] | |- | 2013 | ''[[Филм 43]]'' | Дејвис | |- | 2013 | ''[[Волверин]]'' |Логан / Вулверин | Исто и продуцент |- | 2013 | ''[[Затвореници (2013 film)|Затвореници]]'' | Келер Доувер | |- | 2014 | ''[[X-Men: Денови на Идното Минато]]'' | Логан / Вулверине | ''Пост-Продукција'' |- | 2015 | ''[[Чапи (филм)|Чапи]]'' | Винсент | ''Се снима'' |} ===Телевизија=== {| class="wikitable sortable" |+Телевизија ! Година ! Серија ! Улога ! scope="col" class="unsortable" | Забелешка |- | 1994 | ''[[Законот на Земјата]]'' | Чарлс "Чика" МекКреј | Епизода: "Победи, Загуби и Нерешено" |- | 1995 | ''[[Correlli]]'' | Кевин Џонс |10 епизоди |- | 1995 | ''[[Blue Heelers]]'' | Брејди Џексон | Епизода: "Само Дезертери" |- | 1996 | ''{{sortname|The|Man from Snowy River|dab=TV series}}'' | Данкан Џонс | 5 епизоди |- | 1998 | ''[[Halifax f.p.]]'' | Ерик Рингер | Епизода: "Исплашени од темнината" |- | 2001 | ''[[Saturday Night Live]]'' | Себеси/Водител | Епизода: "Хју Џекмен/[[Мик Џегер]]" |- | 2006 | ''[[An Aussie Goes Barmy]]'' | Раскажувач | 1 епизода |- | 2006–07 | ''[[Punk'd]]'' | Себеси | 2 епизоди |- | 2007 | ''[[Viva Laughlin]]'' | Ники Фонтана | Епизода: "Pilot", исто и извршен продуцент |- | 2008 | ''[[An Aussie Goes Bolly]]'' | Раскажувач | 6 епизоди |- | 2010 | ''[[Улицата Сесам]]'' | Себеси | Епизода: "Придонес за Бројот Седум" |- |2011 |''[[WWE Raw]]'' |Себеси/Водител |Епизода #955 |- |2011 |''Saturday Night Live'' |[[Даниел Редклиф]] |Епизода: "[[бен Стилер]]/[[Потикни ги Луѓето]]" |- | 2013 | ''[[Top Gear (2002 тВ Серијал)|Top Gear]] | Себеси | Епизода: [[Top Gear (серија 20)|"20.4"]] |- |2014 |''WWE Raw'' |Себеси/Водител |Епизода #1,091 |- |} ===Водител=== {| class="wikitable sortable" |+Телевизија ! Година ! Наслов ! scope="col" class="unsortable" | Забелешка |- | 2003 | ''[[57-ми Тони Награди]]'' | ТВ Специјал |- | 2004 | ''[[58-ми Тони Награди]]'' | ТВ Специјал |- | 2005 | ''[[59-ми Тони Награди]]'' | ТВ Специјал |- | 2009 | ''[[81-ви Академски Награди]]''<ref>{{наведени вести|last=Gans|first=Andrew|title=Tony Winner Jackman to Host Academy Awards|url=http://www.playbill.com/news/article/124292-Tony-Winner-Jackman-to-Host-Academy-Awards|accessdate=9 November 2013|newspaper=Playbill|date=12 December 2008}}</ref> | ТВ Специјал |- | 2014 | ''[[68-ми Тони Награди]]'' | ТВ Специјал |- |} ===Театар=== {| class="wikitable sortable" |+Театар ! Година ! Наслов ! Улога ! scope="col" class="unsortable" | Белешки |- | 1998 | ''[[Оклахома!]]'' | Курли МекЛејн | Вест Енд |- | 2002 | ''[[Момчето од Оз]]'' | [[Питер Ален]] | Њујорк |- | 2002 | ''[[Карусел (мјузикл)|Карусел]]'' | Били Бигелоњ | Надвор од Бродвеј |- | 2003 | ''Момчето од Оз'' | Питер Ален | Бродвеј |- | 2006 | ''Момчето од Оз:Мјузиклот во Арената'' | Питер Ален | Австралија |- | 2009 | ''[[Постојан Дожд]]'' | Дени | Бродвеј |- | 2011 | ''Назад во Бродвеј'' | Себеси | Бродвеј |} ==Награди и номинации== {{Главна|Листа од награди и номинации примени од Хју Џекмен}} ==Спомнувања во популарната култура== *Џекмен бил избран како Најсекси Жив Маж во 2008 во ''[[People magazine|People]]''-овиот магазин."<ref name="people.com">{{наведени вести|title=Hugh Jackman: The Sexiest Man Alive|url=http://www.people.com/people/article/0,,20241213,00.html|accessdate=9 November 2013|newspaper=People (magazine)|date=19 November 2008}}</ref> *Во [[American Broadcasting Company|АБЦ]]-овата комедија ''[[Scrubs (ТВ серија)|Scrubs]]'', една од најекспонираните е нерационалната омраза кон Хју Џекмен на [[Пери Кокс|Д-р Кокс]] ([[Џон Ц. МекГини]]). *Во 7-мата сезона на ''[[Punk'd]]'', Џекмен бил наместен да верува дека не сакајќи ја кренал во воздух куќата на директорот Брет Ратнер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.celebrific.com/x-men-hugh-jackman-gets-seriously-punkd-by-ashton-kutcher |title=Hugh Jackman gets seriously punk'd |publisher=Celebrific.com |accessdate=6 September 2010}}</ref> *Во 6-тата сезона, 13-та епизода од ''[[Вил & Грејс]]'', која се емитувала на 10 февруари 2004, карактерот [[Џек МекФарланд]] ([[Шон Хејс (актер)|Шон Хејс]]), спомнува дека ќе оди да го гледа ''[[Момчето од Оз]]'', бидејќи не може да дочека да го види Хју Џекмен.<ref name="imdb">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imdb.com/title/tt0748812/plotsummary|title="Will & Grace" Ice Cream Balls (TV Episode 2004) - Plot Summary - IMDb|publisher=imdb.com|accessdate=2014-02-20}}</ref> Подоцна кажува даке сака да го тужи Џекмен затоа што му украл некои од танцувачките потези. ==Наводи== {{Reflist|30em}} ==Надворешни врски== {{рв|Hugh Jackman}} *{{IMDb name|413168}} *{{IBDB name|101172}} *{{people.com}} *[http://www.broadway.tv/broadway-features-reviews/a-steady-rain-rules-broadway 'A Steady Rain' Rules Broadway – opening night blog] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180530230252/http://www.broadway.tv/broadway-features-reviews/a-steady-rain-rules-broadway |date=2018-05-30 }} at [http://www.broadway.tv broadway.tv] *[http://nla.gov.au/nla.party-1446737 Jackman, Hugh] National Library of Australia, ''Trove, People and Organisation'' record for Hugh Jackman {{s-start}} {{succession box| title=People (магазин)|People]]-овиот'' Најсекси Жив Маж| before=[[Мет Дејмон]]| after= [[Џони Деп]]| years=2008| }} {{s-end}} {{S-start}} {{S-media}} {{Succession box|before=[[Бернадет Питерс]] & [[Грегори Хајнс]]| title=[[Тони награди]] водител| years=[[57th Tony Awards|2003]]–[[59th Tony Awards|2005]]| after=Нема водител}} {{Succession box|before=[[Џон Стјуарт]]| title=[[Академски Награди]]водител| years=[[81-ви Академски Награди|2009]]| after=[[Алек Болдвин]] & [[Стив Мартин]]}} {{S-end}} {{Водители на Оскар 2001–2020}} {{Водители на Тони наградите}} {{Navboxes |title = Награди на Хју Џекмен |list ={{DramaDesk MusicalOutstandingActor 2001–2025}} {{EmmyAward VarietyPerformance 2001–2025}} {{GoldenGlobeBestActorMotionPictureMusicalComedy 2001–2020}} {{Saturn Award for Best Actor 1991–2010}} {{TonyAward MusicalLeadActor 2001–2025}} }} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Џекмен, Хју}} [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Австралиски машки глумци преселени во Обединетите Држави]] [[Категорија:Австралиски машки глумци]] [[Категорија:Австралиски машки пејачи]] [[Категорија:Австралиски машки глумци во музички театар]] [[Категорија:Австралиски луѓе со Англиско потекло]] [[Категорија:Австралиски глумци со Грчко потекло]] [[Категорија:Австралиски машки сценски глумци]] [[Категорија:Австралиски машки телевизиски глумци]] [[Категорија:Австралиски телевизиски презентери]] [[Категорија:Австралиски мачки гласовни глумци]] [[Категорија:Добитници на ЕМИ награди]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Луѓе образовани во Нокс Грамар Училиштето]] [[Категорија:Луѓе од Сиднеј]] [[Категорија:Добитници на Тони награди]] [[Категорија:Универзитет за технологија, Сиднеј]] [[Категорија:Машки глумци од Сиднеј]] [[Категорија:Австралиски машки глумци од 20-иот век]] [[Категорија:Австралиски машки глумци од 21-иот век]] [[Категорија:Добитници на награда за Најдобар Музички или Комичен глумец Златен Глобус]] [[Категорија:Преживеани од рак на кожа]] [[Категорија:Добитници на наградата „Тони“]] [[Категорија:Добитници на Златен глобус]] qc9juyd2bffn9ier0186cn6joeglqjl 0 1112956 5611572 5611273 2026-08-19T15:33:45Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611572 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |official_name =Омиш |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type =Град и општина |motto = |image_skyline =Omis 01.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map = Хрватска | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Местоположба на Омиш на мапата на Хрватска | pushpin_map1 = | pushpin_label_position1 = | pushpin_map_caption1 = |coordinates_region =HR |subdivision_type = Држава |subdivision_name ={{знаме|Хрватска}} |subdivision_type1 =[[Жупании во Хрватска|Жупанија]] |subdivision_name1 =[[Сплитско-далматинска жупанија]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =Imperial |area_footnotes = |area_total_km2 = 266 |area_land_km2 = |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total =14,936 |population_density_km2 = |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |latd=43|latm=26 |lats= |latNS=N |longd=16|longm=41|longs=|longEW=E |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''Омиш''' — [[град]] во [[Хрватска]], во [[Сплитско-далматинска жупанија]]. Зафаќа површина од 266,20 км² и население од 6.462 жители. Во пошироката околина живеат 14.936 жители. ==Географска положба== Градот се наоѓа во [[Далмација]], на [[устие]]то на [[река]]та [[Цетина]] во [[Јадранско Море]]. ==Историја== До територијалната реорганизација во Хрватска се наоѓаше во составот на старата општина Омиш. Подрачјето на Јадранскиот брег, прво го населуваат [[Илири]]те, околу [[1000-ти п.н.е.|1000 година п.н.е.]], а после нив доаѓаат [[Грци]]те околу [[400-ти п.н.е.|400 година п.н.е.]] кои основаа колонии на брегот и поблиските [[остров]]и. После нив [[Римско Царство|Римското Царство]] доаѓа на власт во [[34 п.н.е.|34 година п. н. е]]. Околу [[600]] година [[Срби]]те и [[Хрвати]]те се населуваат на подрачјето на денешна [[Далмација]]. Првите жители на тоа подрачје после падот на римската власт според [[Константин Порфирогенит]] биле некрстените Срби, а Омиш се наоѓал во состав на српското кнежевство Паганија. Омиш бил најзначаен град на српска Паганија, од каде омишките гусари ги напаѓале бродовите. Омиш првпат пат се споменува во историјата под името ''Онеум'' ([[латински]]: ''Onaeum''), кој згаснува во почетокот на [[7 век]]. Историското средиште на тогашниот Омиш било сместено на источниот брег на реката Цетина (името потекнува од фригискиот збор ''зетна'' - ''врата'', и со тоа се опишува устието на Цетина во морето). Во античкиот период населбата Омиш веројатно се наоѓала кај селото Баучиќ каде се пронајдени многубројни антички пронајдоци (релјефи, натписи, надгробни споменици, светилки, пари итн.). Најважни споменици, кои се чуваат во Градскиот музеј, се пронајдоците од камени римски натписи. Од текстот може да се заклучи дека се направени за време на владеењето на римските цареви Тибериј и Клаудиј, а највероватно биле наменети за некоја јавна зграда, споменик или пат, што говори за важноста на населбата во која се градени. ==Население== На пописот на население од [[2011]] година, градот Омиш имаше 14.936 жители, од кои во самото населено место 6.462. === Град Омиш === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 8.153 || 9.255 || 10.038 || 11.212 || 12.788 || 13.791 || 14.283 || 15.344 || 15.122 || 15.094 || 17.637 || 15.880 || 15.056 || 15.630 || 15.472 || 14.936 |- |} === Омиш (населено место) === {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="16" | Број на жители според пописот<ref name=autogenerated1 /> |- | [[1857]] || [[1869]] || [[1880]] || [[1890]] || [[1900]] || [[1910]] || [[1921]] || [[1931]] || [[1948]] || [[1953]] || [[1961]] || [[1971]] || [[1981]] || [[1991]] || [[2001]] || [[2011]] |- | 575 || 821 || 771 || 851 || 936 || 1.014 || 1.439 || 1.854 || 1.506 || 1.651 || 2.408 || 3.731 || 4.800 || 6.079 || 6.565 || 6.462 |- |} === Попис 1991 === На пописот на населени од [[1991]] година, населеното место Омиш имало 6.079 жители, од следниот национален состав: {{bar box |float=center |title=Попис 1991. |titlebar=#AAF |width=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Хрвати]]|#4169E1|5.777|95.03}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|#FF0000|60|0.98}} {{Столбен постоток|[[Југословени]]|#C71585|35|0.57}} {{Столбен постоток|[[Муслимани]]|#228B22|28|0.46}} {{Столбен постоток|[[Албанци]]|#4B3621|24|0.39}} {{Столбен постоток|[[Македонци]]|#FF7E00|14|0.23}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|#665D1E|11|0.18}} {{Столбен постоток|[[Словенци]]|#FF55A3|10|0.16}} {{Столбен постоток|[[Црногорци]]|#C19A6B|7|0.11}} {{Столбен постоток|[[Италијанци]]|#007FFF|3|0.04}} {{Столбен постоток|[[Германци]]|#BDB76B|3|0.04}} {{Столбен постоток|[[Австријци]]|#9F8170|2|0.03}} {{Столбен постоток|[[Полјаци]]|#800020|1|0.01}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|#08E8DE|1|0.01}} {{Столбен постоток|[[Чеси]]|#B94E48|1|0.01}} {{Столбен постоток|останати|#FFBF00|1|0.01}} {{Столбен постоток|неопределени|#C154C1|46|0.75}} {{Столбен постоток|регион. опр.|#CCCCFF|34|0.55}} {{Столбен постоток|непознато|#A2A2D0|21|0.34}} |caption='''вкупно''': 6.079 }} ==Збратимени градови== {| class="wikitable" |- valign="top" | *{{знамеикона|CRO}} [[Бол (Брач)|Бол]], [[Хрватска]] *{{знамеикона|CZE}} [[Хавиржов]], [[Чешка]] *{{знамеикона|CZE}} [[Непомук]], [[Чешка]] || *{{знамеикона|SVN}} [[Загорје на Сава]], [[Словенија]] *{{знамеикона|ITA}} [[Сан Феличе дел Молизе]], [[Италија]] *{{знамеикона|RUS}} [[Рјазањ]], [[Русија]] |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.almissa.com/ Омиш на интернет] * [http://www.omis-croatia.com Омиш] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161022195227/http://www.omis-croatia.com/ |date=2016-10-22 }} * [http://www.omisriviera.com Туристички портал на градот Омиш] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140927102218/http://www.omisriviera.com/ |date=2014-09-27 }} {{Хрватска-никулец}} {{Сплитско-далматинска Жупанија}} [[Категорија:Хрватска]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Населени места во Хрватска]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5cit4lhm2z2k3d2r20xjsd3qt5s7k9z 0 1117772 5611472 5596502 2026-08-19T13:08:46Z Ehrlich91 24281 5611472 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|’Ржаново}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = ’Ржаново | име2 = ’Ржанов | слика = Воздушен поглед на ‘Ржаново.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото ’Ржаново | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 0 | година = 2021 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.250 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=22 | lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=39 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Р’жаново во Општина Струга.svg }} '''’Ржаново''' (познато и како '''’Ржанов''') — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново (1).jpg|лево|мини|300п|Поглед кон селото од [[Локов]]]] Името на селото првпат е споменато како '''’Ржано''' во турски документи од {{римски|16}} век (1583 г.). Под слични варијанти е сретнувано и во други документи низ годините. За името постојат повеќе варијанти од каде потекнува името:<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|146}}</ref> * од ’Ржан (дол) или ’Ржана (нива), како и придавна форма на ’рж и -ово (село); и * првобитната форма е ’Ржано, што е супстантивизирана придавка од ’рж (во селото најмногу се сеело ’рж), додека формата ’Ржанов е добиена по аналогија на соседното село [[Локов]], додека обликот '''Аржаново''' е административна творба настаната по аналогија на честите топоними образувани со наставката -ово, без да се води сметка за структурата на името. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Дебрца]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=19 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=259}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.250 метри.<ref name="енциклопедија" /> Од градот [[Струга]] е оддалечено 33 километри. Низ селото поминува [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]], кој е неасфалтиран помеѓу селата [[Локов]] и [[Збажди]]. Помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново тече [[Збошка Река]], која во текот на летниот период неретко пресушува. Се влева во [[Црн Дрим]] кај селото [[Глобочица]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=31}}</ref> == Историја == Во {{римски|19}} век, ’Ржаново било село во рамките на [[Охридска каза|Охридската каза]] на [[Отоманското Царство]]. == Стопанство == [[Податотека:Поранешна земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поранешната земјоделска задруга помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново]] Во селото во минатото постоела огромна земјоделска задруга во која се чувале овците од [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]]. Задругата била сместена на патот помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|296 |1953|314 |1961|128 |1971|0 |1981|0 |1991|0 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во ’Ржаново живееле 360 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ’Ржаново е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 39 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во ’Ржаново имало 360 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="D.M.Brancoff 1905">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е наполно раселено по 1961 година, кога што имало 128 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото ’Ржаново немало жители.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=13 октомври 2018}}</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|360|360|296|314|128|0|0|0|0|0|0}} === Родови === Ржаново било чисто македонско православно село, кое денес е целосно раселено. Сите родови во селото биле доселенички. И повеќето родови се многу стари доселеници. Родови во ’Ржаново се: ''Влаовци'' и ''Мартиновци'', кои се делат на ''Постоловци'', ''Марковци'' и ''Стојановци'' (25 к.), нивните предци најпрво дошле во подрачјето на селото, се зборува дека однекаде избегал некој [[Власи|Влав]] сточар, па најпрво на местото Лаиншта си изградил привремено живеалиште, а после некое време подигнал куќа; ''Ќелешовци'' со ''Ќечовци'' и изумрените ''Лошановци'' (8 к.) се еден род, по потекло се од [[Вапила]], Охридско, од каде најпрво отишле на чифлик во [[Горица (Албанија)|Корча]], каде останале 17 години, па потоа преминале најпрво во Славила (раселено село во атарот на [[Селци]]) во Славила не останале долго, туку морале да бегаат од турските напади, има преку 200 години како живеат во ’Ржаново; ''Бирачовци'' и ''Јанковци'' (9 к.) потекнуваат од ист предок, по потекло се од селото [[Мислодежда]], таму и сега има место, Бирачова нива, во Мислодежда бил некој пољак „Турчин“ од Зогаја или Лузнија во Долен Дебар, на служба во родот Бирачовци. Пољакот во една прилика и направил нешто лошо на жената на Тодор од Бирачовци и Тодор земал пушка и го убил пољакот. Потоа од страв се населил во Славило (раселено село). Ни неговиот брат Јанко не можел долго да остане во Мислодежда, каде во тоа време почнале да се населуваат [[Албанци]], па пребегнал најпрво во [[Горица (Албанија)|Корча]], а од Корча потоа преминал кај неговиот брат. Со нивното иселување Мислодежда престанала да биде македонско село. После уништувањето на селото Славила, се населиле во ’Ржаново, каде живеат преку 200 години; ''Џутевци'' (4 к.) се веројатно од селото Џутаит во Албанија. Ги има и во [[Пискупштина]]. Во ’Ржаново се доселени преку [[Глобочица]]; ''Павлевци'' (4 к.) доселени се од селото [[Присовјани]], се доселил Трифун Шупуроски кој влегол во родот Вељановци, кои се изумрени по машка линија; Аџиоски Бајрам (1 к.) [[Роми|Ром]] ковач, во Ржаново дошол „одамна“ од [[Локов]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје|last=|first=Русиќ, Бранислав|publisher=Историско-филолошки оддел|others=|year=1953|isbn=|location=|pages=}}</ref> <!--== Општествени установи ==--> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поглед кон селото од [[Локов]], како и патот кој води до него]] Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото ’Ржаново, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Збажди, Локов, Мислодежда, Поум и Присовјани. Во периодот 1950-1952 година, селото ’Ржаново било дел од некогашната општина Локов, во која влегувале селата Буринец, Локов, ’Ржаново и Селци. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], [[Локов]], Присовјани, ’Ржаново, [[Селци]] и [[Зб'жди|Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=13 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква Света Недела .jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „[[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Св. Недела]]“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397-398}}</ref> * [[Голем Кутел (’Ржаново)|Голем Кутел]] — средновековна населба; * [[Дебелица (’Ржаново)|Дебелица]] — населба од доцноантичкото време; * [[Добра Слива (’Ржаново)|Добра Слива]] — средновековна населба. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Црква „Св. Недела“]] — главна селска црква ;Реки<ref name="РекиМак" /> * [[Збошка Река]] — помала река, притока на [[Црн Дрим]] <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Личности родени или по потекло од ’Ржаново * [[Милица Богоевска|Милица Боро Богоевска]] (1918-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Менка Велјаноска]] (1910-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Јовановска (Ржаново)|Цвета Јовановска]] (1901-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Кожеска]] (1900 - 1973) — учесник во НОВ на Македонија <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|R'žanovo}} * [http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm Роднокрајски записи - ’Ржаново] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160310065723/http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm |date=2016-03-10 }} — репортажа {{Општина Струга}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ржаново, Струшко}} [[Категорија:’Ржаново (Струшко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] i5oqyomxb9637a5azhgqftdzyxtbkql 5611649 5611472 2026-08-19T19:06:58Z Ehrlich91 24281 5611649 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|’Ржаново}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = ’Ржаново | име2 = ’Ржанов | слика = Воздушен поглед на ‘Ржаново.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото ’Ржаново | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 0 | година = 2021 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.250 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=22 | lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=39 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Р’жаново во Општина Струга.svg }} '''’Ржаново''' (познато и како '''’Ржанов''') — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново (1).jpg|лево|мини|300п|Поглед кон селото од [[Локов]]]] Името на селото првпат е споменато како '''’Ржано''' во турски документи од {{римски|16}} век (1583 г.). Под слични варијанти е сретнувано и во други документи низ годините. За името постојат повеќе варијанти од каде потекнува името:<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|146}}</ref> * од ’Ржан (дол) или ’Ржана (нива), како и придавна форма на ’рж и -ово (село); и * првобитната форма е ’Ржано, што е супстантивизирана придавка од ’рж (во селото најмногу се сеело ’рж), додека формата ’Ржанов е добиена по аналогија на соседното село [[Локов]], додека обликот '''Аржаново''' е административна творба настаната по аналогија на честите топоними образувани со наставката -ово, без да се води сметка за структурата на името. Мештаните го нарекуваат селото '''’Ржанов'''.<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Дебрца]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=19 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=259}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.250 метри.<ref name="енциклопедија" /> Од градот [[Струга]] е оддалечено 33 километри. Низ селото поминува [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]], кој е неасфалтиран помеѓу селата [[Локов]] и [[Збажди]]. Помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново тече [[Збошка Река]], која во текот на летниот период неретко пресушува. Се влева во [[Црн Дрим]] кај селото [[Глобочица]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=31}}</ref> Селото се наоѓа во северниот дел на [[Малесија]], граничејќи се со [[Збажди]] на југ, со [[Локов]] на запад и со шумите на [[Караорман]] на исток и север.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/dd20b182-aa3e-428f-a174-66b119bbb9c8 |title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|authorlink=Бранислав Русиќ|page=44-47|date=1953|publisher=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|isbn=|oclc=|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Бигла, Ѓурко Леко, Шибалкин Трап, Умски Мос(т), Буклеска Водеинца, Млаче, Лаишта, Кармишта, Уз Корен, Ралеј Кутли, Кравја Млака, Глобоки Трап, Бара, Кара Ѓуз, Пусијите, Бела Вода, Голем Агар, Дебелчица, Смилкоска Маала, Орео, Еѓупско Гумно, Марков Камен, Селиште, Ливаѓе, Благача, Присој, Власиќеец, Браткоец, Јаорец, Милко Мос, Ума, Броалиште, Камнена Стрга, Глаиње, Големи Кутел, Горна Ливада, Поле, Чаталаец, Ореот и Голема Нива.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа на блага падина, сместено на осојна страна и отворено кон југозапад односно долината на [[Збошка Река]]. Селото изобилува со вода и мештаните користат извори за вода за пиење. Два од нив се соѕидани во чешмите Под Врба и Станишеец.<ref name=":0" /> Селските куќи се изградени блиску една до друга. Селото е поделено на маала кои се наречени по родовите, како што се Бирачоско Маало и Павлеско Маало, или пак по местоположбата, како што се Ридоско Маало и Горно Маало.<ref name=":0" /> == Историја == Селото, како и селската црква со иконостасот, изгорело за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Поранешна земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поранешната земјоделска задруга помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново]] Во селото во минатото постоела огромна земјоделска задруга во која се чувале овците од [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]]. Задругата била сместена на патот помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново.<ref name=":0" /> Во 1948 година се создала работничка задруга, која подоцна станала продавница.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|296 |1953|314 |1961|128 |1971|0 |1981|0 |1991|0 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во ’Ржаново живееле 360 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ’Ржаново е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 39 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во ’Ржаново имало 360 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="D.M.Brancoff 1905">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е наполно раселено по 1961 година, кога што имало 128 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото ’Ржаново немало жители.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=13 октомври 2018}}</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|360|360|296|314|128|0|0|0|0|0|0}} === Родови === Ржаново било чисто македонско православно село, кое денес е целосно раселено. Сите родови во селото биле доселенички. И повеќето родови се многу стари доселеници. Родови во ’Ржаново се: ''Влаовци'' и ''Мартиновци'', кои се делат на ''Постоловци'', ''Марковци'' и ''Стојановци'' (25 к.), нивните предци најпрво дошле во подрачјето на селото, се зборува дека однекаде избегал некој [[Власи|Влав]] сточар, па најпрво на местото Лаиншта си изградил привремено живеалиште, а после некое време подигнал куќа; ''Ќелешовци'' со ''Ќечовци'' и изумрените ''Лошановци'' (8 к.) се еден род, по потекло се од [[Вапила]], Охридско, од каде најпрво отишле на чифлик во [[Горица (Албанија)|Корча]], каде останале 17 години, па потоа преминале најпрво во Славила (раселено село во атарот на [[Селци]]) во Славила не останале долго, туку морале да бегаат од турските напади, има преку 200 години како живеат во ’Ржаново; ''Бирачовци'' и ''Јанковци'' (9 к.) потекнуваат од ист предок, по потекло се од селото [[Мислодежда]], таму и сега има место, Бирачова нива, во Мислодежда бил некој пољак „Турчин“ од Зогаја или Лузнија во Долен Дебар, на служба во родот Бирачовци. Пољакот во една прилика и направил нешто лошо на жената на Тодор од Бирачовци и Тодор земал пушка и го убил пољакот. Потоа од страв се населил во Славило (раселено село). Ни неговиот брат Јанко не можел долго да остане во Мислодежда, каде во тоа време почнале да се населуваат [[Албанци]], па пребегнал најпрво во [[Горица (Албанија)|Корча]], а од Корча потоа преминал кај неговиот брат. Со нивното иселување Мислодежда престанала да биде македонско село. После уништувањето на селото Славила, се населиле во ’Ржаново, каде живеат преку 200 години; ''Џутевци'' (4 к.) се веројатно од селото Џутаит во Албанија. Ги има и во [[Пискупштина]]. Во ’Ржаново се доселени преку [[Глобочица]]; ''Павлевци'' (4 к.) доселени се од селото [[Присовјани]], се доселил Трифун Шупуроски кој влегол во родот Вељановци, кои се изумрени по машка линија; Аџиоски Бајрам (1 к.) [[Роми|Ром]] ковач, во Ржаново дошол „одамна“ од [[Локов]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје|last=|first=Русиќ, Бранислав|publisher=Историско-филолошки оддел|others=|year=1953|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште, кое мештаните сами го изградиле == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поглед кон селото од [[Локов]], како и патот кој води до него]] Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото ’Ржаново, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Збажди, Локов, Мислодежда, Поум и Присовјани. Во периодот 1950-1952 година, селото ’Ржаново било дел од некогашната општина Локов, во која влегувале селата Буринец, Локов, ’Ржаново и Селци. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], [[Локов]], Присовјани, ’Ржаново, [[Селци]] и [[Зб'жди|Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=13 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква Света Недела .jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „[[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Св. Недела]]“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397-398}}</ref> * [[Голем Кутел (’Ржаново)|Голем Кутел]] — средновековна населба; * [[Дебелица (’Ржаново)|Дебелица]] — населба од доцноантичкото време; * [[Добра Слива (’Ржаново)|Добра Слива]] — средновековна населба. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Црква „Св. Недела“]] — главна селска црква ;Реки<ref name="РекиМак" /> * [[Збошка Река]] — помала река, притока на [[Црн Дрим]] <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Личности родени или по потекло од ’Ржаново * [[Милица Богоевска|Милица Боро Богоевска]] (1918-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Менка Велјаноска]] (1910-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Јовановска (Ржаново)|Цвета Јовановска]] (1901-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Кожеска]] (1900 - 1973) — учесник во НОВ на Македонија <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|R'žanovo}} * [http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm Роднокрајски записи - ’Ржаново] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160310065723/http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm |date=2016-03-10 }} — репортажа {{Општина Струга}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ржаново, Струшко}} [[Категорија:’Ржаново (Струшко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] 6zr2t27rnrpa052ctjnvjtvicrlgtrc 5611650 5611649 2026-08-19T19:30:22Z Ehrlich91 24281 5611650 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|’Ржаново}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = ’Ржаново | име2 = ’Ржанов | слика = Воздушен поглед на ‘Ржаново.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото ’Ржаново | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 0 | година = 2021 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.250 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=22 | lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=39 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Р’жаново во Општина Струга.svg }} '''’Ржаново''' (познато и како '''’Ржанов''') — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново (1).jpg|лево|мини|300п|Поглед кон селото од [[Локов]]]] Името на селото првпат е споменато како '''’Ржано''' во турски документи од {{римски|16}} век (1583 г.). Под слични варијанти е сретнувано и во други документи низ годините. За името постојат повеќе варијанти од каде потекнува името:<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|146}}</ref> * од ’Ржан (дол) или ’Ржана (нива), како и придавна форма на ’рж и -ово (село); и * првобитната форма е ’Ржано, што е супстантивизирана придавка од ’рж (во селото најмногу се сеело ’рж), додека формата ’Ржанов е добиена по аналогија на соседното село [[Локов]], додека обликот '''Аржаново''' е административна творба настаната по аналогија на честите топоними образувани со наставката -ово, без да се води сметка за структурата на името. Мештаните го нарекуваат селото '''’Ржанов'''.<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново (2).jpg|десно|мини|300п|Поглед на селото и неасфалтираниот регионален пат 2243 под селото]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Дебрца]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=19 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=259}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.250 метри.<ref name="енциклопедија" /> Од градот [[Струга]] е оддалечено 33 километри. Низ селото поминува [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]], кој е неасфалтиран помеѓу селата [[Локов]] и [[Збажди]]. Помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново тече [[Збошка Река]], која во текот на летниот период неретко пресушува. Се влева во [[Црн Дрим]] кај селото [[Глобочица]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=31}}</ref> Селото се наоѓа во северниот дел на [[Малесија]], граничејќи се со [[Збажди]] на југ, со [[Локов]] на запад и со шумите на [[Караорман]] на исток и север.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/dd20b182-aa3e-428f-a174-66b119bbb9c8 |title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|authorlink=Бранислав Русиќ|page=44-47|date=1953|publisher=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|isbn=|oclc=|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Бигла, Ѓурко Леко, Шибалкин Трап, Умски Мос(т), Буклеска Водеинца, Млаче, Лаишта, Кармишта, Уз Корен, Ралеј Кутли, Кравја Млака, Глобоки Трап, Бара, Кара Ѓуз, Пусијите, Бела Вода, Голем Агар, Дебелчица, Смилкоска Маала, Орео, Еѓупско Гумно, Марков Камен, Селиште, Ливаѓе, Благача, Присој, Власиќеец, Браткоец, Јаорец, Милко Мос, Ума, Броалиште, Камнена Стрга, Глаиње, Големи Кутел, Горна Ливада, Поле, Чаталаец, Ореот и Голема Нива.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа на блага падина, сместено на осојна страна и отворено кон југозапад односно долината на [[Збошка Река]]. Селото изобилува со вода и мештаните користат извори за вода за пиење. Два од нив се соѕидани во чешмите Под Врба и Станишеец.<ref name=":0" /> Селските куќи се изградени блиску една до друга. Селото е поделено на маала кои се наречени по родовите, како што се Бирачоско Маало и Павлеско Маало, или пак по местоположбата, како што се Ридоско Маало и Горно Маало.<ref name=":0" /> == Историја == Селото, како и селската црква со иконостасот, изгорело за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Поранешна земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поранешната земјоделска задруга помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново]] Во селото во минатото постоела огромна земјоделска задруга во која се чувале овците од [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]]. Задругата била сместена на патот помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново.<ref name=":0" /> Во 1948 година се создала работничка задруга, која подоцна станала продавница.<ref name=":0" /> Во минатото, селото живеело од овчарство и козарство, а по нападите на арбанашките банди, мештаните започнале со земјоделство и оделе на печалба.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|296 |1953|314 |1961|128 |1971|0 |1981|0 |1991|0 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во ’Ржаново живееле 360 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ’Ржаново е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 39 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во ’Ржаново имало 360 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="D.M.Brancoff 1905">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е наполно раселено по 1961 година, кога што имало 128 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото ’Ржаново немало жители.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=13 октомври 2018}}</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|360|360|296|314|128|0|0|0|0|0|0}} === Родови === ’Ржаново било македонско село, кое денес е целосно раселено. Сите родови во селото биле доселенички. И повеќето родови се многу стари доселеници.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] во периодот од 1948 до 1950 година, родови во селото биле: ''Влаовци'' и ''Мартиновци'', кои се делат на ''Постоловци'', ''Марковци'' и ''Стојановци'' (25 к.), нивните предци најпрво дошле во подрачјето на селото, се зборува дека од некаде избегал некој [[Власи|Влав]] сточар, па најпрво на местото Лаиншта си изградил привремено живеалиште, а после некое време подигнал куќа; ''Ќелешовци'' со ''Ќечовци'' и изумрените ''Лошановци'' (8 к.) се еден род, по потекло се од [[Вапила]], Охридско, од каде најпрво отишле на чифлиг во [[Горица (Албанија)|Корча]], каде останале 17 години, па потоа преминале најпрво во Славила (раселено село во атарот на [[Селци]]) во Славила не останале долго, туку морале да бегаат од турските напади, има преку 200 години како живеат во ’Ржаново; ''Бирачовци'' и ''Јанковци'' (9 к.) потекнуваат од ист предок, по потекло се од селото [[Мислодежда]], таму и сега има место, Бирачова Нива, во Мислодежда бил некој пољак „Турчин“ од Зогаја или Лузнија во Долен Дебар, на служба во родот Бирачовци. Пољакот во една прилика ѝ направил нешто лошо на жената на Тодор од Бирачовци и Тодор земал пушка и го убил пољакот. Потоа од страв се населил во Славило (раселено село). Ни неговиот брат Јанко не можел долго да остане во Мислодежда, каде во тоа време почнале да се населуваат [[Албанци]], па пребегнал најпрво во [[Горица (Албанија)|Корча]], а од Корча потоа преминал кај неговиот брат. Со нивното иселување Мислодежда престанала да биде македонско село. После уништувањето на селото Славила, се населиле во ’Ржаново, каде живеат преку 200 години; ''Џутевци'' (4 к.) се веројатно од селото Џутаит во Албанија. Ги има и во [[Пискупштина]]. Во ’Ржаново се доселени преку [[Глобочица]]; ''Павлевци'' (4 к.) доселени се од селото [[Присовјани]], се доселил Трифун Шупуроски кој влегол во родот Вељановци, кои се изумрени по машка линија; ''Аџиоски Бајрам'' (1 к.), [[Роми|Ром]], ковач, во селото дошол „одамна“ од [[Локов]]. === Иселеништво === Денес, селото е целосно иселено. Иселувањето започнало по 1903 година, при што иселувањата била од сите родови на сите страни, низ Македонија, но и низ странство.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште, кое мештаните сами го изградиле == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поглед кон селото од [[Локов]], како и патот кој води до него]] На крајот од XIX век, ’Ржаново било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото ’Ржаново, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Збажди, Локов, Мислодежда, Поум и Присовјани. Во периодот 1950-1952 година, селото ’Ржаново било дел од некогашната општина Локов, во која влегувале селата Буринец, Локов, ’Ржаново и Селци. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], [[Локов]], Присовјани, ’Ржаново, [[Селци]] и [[Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=13 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква Света Недела .jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „[[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Св. Недела]]“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397-398}}</ref> * [[Голем Кутел (’Ржаново)|Голем Кутел]] — средновековна населба; * [[Дебелица (’Ржаново)|Дебелица]] — населба од доцноантичкото време; и * [[Добра Слива (’Ржаново)|Добра Слива]] — средновековна населба. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Црква „Св. Недела“]] — главна селска црква ;Реки<ref name="РекиМак" /> * [[Збошка Река]] — помала река, притока на [[Црн Дрим]] == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * Света Недела — црковна и селска слава; и * Ѓурѓовден — селска слава. == Личности == ;Личности родени или по потекло од ’Ржаново * [[Милица Богоевска|Милица Боро Богоевска]] (1918-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Менка Велјаноска]] (1910-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Јовановска (Ржаново)|Цвета Јовановска]] (1901-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Кожеска]] (1900 - 1973) — учесник во НОВ на Македонија <!--== Култура и спорт ==--> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|R'žanovo}} * [http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm Роднокрајски записи - ’Ржаново] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160310065723/http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm |date=2016-03-10 }} — репортажа {{Општина Струга}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ржаново, Струшко}} [[Категорија:’Ржаново (Струшко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] ngrrz33bx503ffuajum9dcboz72b3ln 5611651 5611650 2026-08-19T19:33:33Z Ehrlich91 24281 5611651 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|’Ржаново}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = ’Ржаново | име2 = ’Ржанов | слика = Воздушен поглед на ‘Ржаново.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото ’Ржаново | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 0 | година = 2021 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.250 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=22 | lat_sec=23 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=39 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Р’жаново во Општина Струга.svg }} '''’Ржаново''' (познато и како '''’Ржанов''') — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново (1).jpg|лево|мини|300п|Поглед кон селото од [[Локов]]]] Името на селото првпат е споменато како '''’Ржано''' во турски документи од {{римски|16}} век (1583 г.). Под слични варијанти е сретнувано и во други документи низ годините. За името постојат повеќе варијанти од каде потекнува името:<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|146}}</ref> * од ’Ржан (дол) или ’Ржана (нива), како и придавна форма на ’рж и -ово (село); и * првобитната форма е ’Ржано, што е супстантивизирана придавка од ’рж (во селото најмногу се сеело ’рж), додека формата ’Ржанов е добиена по аналогија на соседното село [[Локов]], додека обликот '''Аржаново''' е административна творба настаната по аналогија на честите топоними образувани со наставката -ово, без да се води сметка за структурата на името. Мештаните го нарекуваат селото '''’Ржанов'''.<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново (2).jpg|десно|мини|300п|Поглед на селото и неасфалтираниот регионален пат 2243 под селото]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]] и на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Дебрца]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=19 август 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=259}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.250 метри.<ref name="енциклопедија" /> Од градот [[Струга]] е оддалечено 33 километри. Низ селото поминува [[Регионален пат 2243|регионалниот пат 2243]], кој е неасфалтиран помеѓу селата [[Локов]] и [[Збажди]]. Помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново тече [[Збошка Река]], која во текот на летниот период неретко пресушува. Се влева во [[Црн Дрим]] кај селото [[Глобочица]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=31}}</ref> Селото се наоѓа во северниот дел на [[Малесија]], граничејќи се со [[Збажди]] на југ, со [[Локов]] на запад и со шумите на [[Караорман]] на исток и север.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/dd20b182-aa3e-428f-a174-66b119bbb9c8 |title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|authorlink=Бранислав Русиќ|page=44-47|date=1953|publisher=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|isbn=|oclc=|location=Скопје}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Бигла, Ѓурко Леко, Шибалкин Трап, Умски Мос(т), Буклеска Водеинца, Млаче, Лаишта, Кармишта, Уз Корен, Ралеј Кутли, Кравја Млака, Глобоки Трап, Бара, Кара Ѓуз, Пусијите, Бела Вода, Голем Агар, Дебелчица, Смилкоска Маала, Орео, Еѓупско Гумно, Марков Камен, Селиште, Ливаѓе, Благача, Присој, Власиќеец, Браткоец, Јаорец, Милко Мос, Ума, Броалиште, Камнена Стрга, Глаиње, Големи Кутел, Горна Ливада, Поле, Чаталаец, Ореот и Голема Нива.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа на блага падина, сместено на осојна страна и отворено кон југозапад односно долината на [[Збошка Река]]. Селото изобилува со вода и мештаните користат извори за вода за пиење. Два од нив се соѕидани во чешмите Под Врба и Станишеец.<ref name=":0" /> Селските куќи се изградени блиску една до друга. Селото е поделено на маала кои се наречени по родовите, како што се Бирачоско Маало и Павлеско Маало, или пак по местоположбата, како што се Ридоско Маало и Горно Маало.<ref name=":0" /> == Историја == Селото, како и селската црква со иконостасот, изгорело за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Поранешна земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поранешната земјоделска задруга помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново]] Во селото во минатото постоела огромна земјоделска задруга во која се чувале овците од [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]]. Задругата била сместена на патот помеѓу селата [[Збажди]] и ’Ржаново.<ref name=":0" /> Во 1948 година се создала работничка задруга, која подоцна станала продавница.<ref name=":0" /> Во минатото, селото живеело од овчарство и козарство, а по нападите на арбанашките банди, мештаните започнале со земјоделство и оделе на печалба.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|296 |1953|314 |1961|128 |1971|0 |1981|0 |1991|0 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во ’Ржаново живееле 360 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ’Ржаново е претставено како чисто македонско село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 39 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во ’Ржаново имало 360 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="D.M.Brancoff 1905">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 162-163.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е наполно раселено по 1961 година, кога што имало 128 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото ’Ржаново немало жители.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=13 октомври 2018}}</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|360|360|296|314|128|0|0|0|0|0|0}} === Родови === ’Ржаново било македонско село, кое денес е целосно раселено. Сите родови во селото биле доселенички. И повеќето родови се многу стари доселеници.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] во периодот од 1948 до 1950 година, родови во селото биле: ''Влаовци'' и ''Мартиновци'', кои се делат на ''Постоловци'', ''Марковци'' и ''Стојановци'' (25 к.), нивните предци најпрво дошле во подрачјето на селото, се зборува дека од некаде избегал некој [[Власи|Влав]] сточар, па најпрво на местото Лаиншта си изградил привремено живеалиште, а после некое време подигнал куќа; ''Ќелешовци'' со ''Ќечовци'' и изумрените ''Лошановци'' (8 к.) се еден род, по потекло се од [[Вапила]], Охридско, од каде најпрво отишле на чифлиг во [[Горица (Албанија)|Корча]], каде останале 17 години, па потоа преминале најпрво во Славила (раселено село во атарот на [[Селци]]) во Славила не останале долго, туку морале да бегаат од турските напади, има преку 200 години како живеат во ’Ржаново; ''Бирачовци'' и ''Јанковци'' (9 к.) потекнуваат од ист предок, по потекло се од селото [[Мислодежда]], таму и сега има место, Бирачова Нива, во Мислодежда бил некој пољак „Турчин“ од Зогаја или Лузнија во Долен Дебар, на служба во родот Бирачовци. Пољакот во една прилика ѝ направил нешто лошо на жената на Тодор од Бирачовци и Тодор земал пушка и го убил пољакот. Потоа од страв се населил во Славило (раселено село). Ни неговиот брат Јанко не можел долго да остане во Мислодежда, каде во тоа време почнале да се населуваат [[Албанци]], па пребегнал најпрво во [[Горица (Албанија)|Корча]], а од Корча потоа преминал кај неговиот брат. Со нивното иселување Мислодежда престанала да биде македонско село. После уништувањето на селото Славила, се населиле во ’Ржаново, каде живеат преку 200 години; ''Џутевци'' (4 к.) се веројатно од селото Џутаит во Албанија. Ги има и во [[Пискупштина]]. Во ’Ржаново се доселени преку [[Глобочица]]; ''Павлевци'' (4 к.) доселени се од селото [[Присовјани]], се доселил Трифун Шупуроски кој влегол во родот Вељановци, кои се изумрени по машка линија; ''Аџиоски Бајрам'' (1 к.), [[Роми|Ром]], ковач, во селото дошол „одамна“ од [[Локов]]. === Иселеништво === Денес, селото е целосно иселено. Иселувањето започнало по 1903 година, при што иселувањата била од сите родови на сите страни, низ Македонија, но и низ странство.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште, кое мештаните сами го изградиле == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на селото ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поглед кон селото од [[Локов]], како и патот кој води до него]] На крајот од XIX век, ’Ржаново било село во [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото ’Ржаново, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Збажди, Локов, Мислодежда, Поум и Присовјани. Во периодот 1950-1952 година, селото ’Ржаново било дел од некогашната општина Локов, во која влегувале селата Буринец, Локов, ’Ржаново и Селци. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], [[Локов]], Присовјани, ’Ржаново, [[Селци]] и [[Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=13 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=8 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква Света Недела .jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „[[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Св. Недела]]“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397-398}}</ref> * [[Голем Кутел (’Ржаново)|Голем Кутел]] — средновековна населба; * [[Дебелица (’Ржаново)|Дебелица]] — населба од доцноантичкото време; и * [[Добра Слива (’Ржаново)|Добра Слива]] — средновековна населба. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Недела“ - ’Ржаново|Црква „Св. Недела“]] — главна селска црква ;Реки<ref name="РекиМак" /> * [[Збошка Река]] — помала река, притока на [[Црн Дрим]] == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * Света Недела — црковна и селска слава; и * Ѓурѓовден — селска слава. == Личности == ;Личности родени или по потекло од ’Ржаново * [[Милица Богоевска|Милица Боро Богоевска]] (1918-) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Менка Велјаноска]] (1910-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Јовановска (Ржаново)|Цвета Јовановска]] (1901-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Кожеска]] (1900 - 1973) — учесник во НОВ на Македонија <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="180п"> Податотека:Мост на Збошка Река кај ‘Ржаново.jpg|Мост на Збошка Река кај селото Податотека:Поглед на Стогово.jpg|Поглед на планината [[Стогово]] Податотека:Патоказ до Локов и ‘Ржаново.jpg|Патоказ за селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|R'žanovo}} * [http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm Роднокрајски записи - ’Ржаново] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160310065723/http://www.emigration.gov.mk/turizam/rzanovo.htm |date=2016-03-10 }} — репортажа {{Општина Струга}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ржаново, Струшко}} [[Категорија:’Ржаново (Струшко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] rmzrhqqsjdeh5sy1iuvzs046c29t9id 0 1119499 5611745 5587768 2026-08-20T05:38:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611745 wikitext text/x-wiki [[Image:John William Waterhouse - Hylas and the Nymphs (1896).jpg|thumb||330px|''Хилас и нимфите'' (1896) од [[Џон Вилијам Вотерхаус]]]] Во класичната митологија, '''Хилас''' беше младич кој беше придружник и љубовник на [[Херакле]]<ref name=Leopold>{{Наведена мрежна страница|author=Leopoldo Perdomo|title=The many loves of Hercules|url=http://www.leopoldoperdomo.com/Hercules.html|accessdate=23 September 2014|archive-date=2016-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719001139/http://www.leopoldoperdomo.com/Hercules.html|url-status=dead}}</ref> (римски Херкул). Неговото киднапирање од страна на водните нимфи беше тема на античка уметност, и е долготрајна тема на западната уметност во класичната традиција. Во митологијата, Хилас бил син на кралот Тејодамас од Дриопите и Мелита. Тој ја доби својата убавина од својата божествена мајка и неговата воена моќ од неговиот полубог татко. Откако Херакле го уби Тејодамас во битката, го зеде Хилас и го научил да биде воин. Поетот Теокрит (околу 300 п.н.е.) пишува за љубовта помеѓу Херакле и Хилас: "Ние не сме првите смртници да видиме убавина во она што е убаво. Не, дури синот со бронзено срце на Амфитрион, кој го поразил дивиот [[Немејски лав]], сакаше момче - шармантниот Хилас, чија коса висела во кадрици. И како татко со драг син, го научи се она што го направи добар маж и познат."<ref>[http://www.gay-art-history.org/gay-history/gay-literature/gay-mythology-folktales/homosexual-greek-mythology/hercules-gay/hylas-gay/hercules-hylas-gay.html "Hercules and Hylas."]</ref> Херакле го зеде Хилас со себе на Арго, правејќи го еден од [[Аргонаути]]те. Хилас бил киднапиран од страна на [[нимфа|нимфи]] кои се заљубиле во него и неговата убавина, и исчезна без трага. Ова во голема мера го вознемири Херакле, па тој заедно со Полифем долго го барале. Бродот испловил без нив. Според латинската ''[[Аргонаутика]]'' на [[Гај Валериј Флак]], тој никогаш не го најде Хилас затоа што тој се заљубил во нимфите и останал кај нив "да ја сподели нивната моќ и нивната љубов." == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Hylas}} * [[s:Three Dialogues Between Hylas and Philonous|Berkeley's ''Three Dialogues between Hylas and Philonous'']] * [[Encyclopædia Britannica]] on [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363242/Hylas''Hylas''] * [https://web.archive.org/web/20030823014719/http://www.nd.edu/~frswrite/snite/2003/dittert.shtml ''Hylas in the Classical Style'' by Stefanie E. Dittert, Professor Buttigieg] * [http://www.mythweb.com/encyc/index.html Encyclopedia of Greek Mythology] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210415065152/http://www.mythweb.com/encyc/index.html |date=2021-04-15 }} on [http://www.mythweb.com/encyc/entries/hylas.html ''Hylas''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210425191152/http://www.mythweb.com/encyc/entries/hylas.html |date=2021-04-25 }} {{среди}} {{митологија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Старогрчка митологија]] 303arfsgjo95xem164uc2o0vts7jz7r 0 1122251 5611773 5610083 2026-08-20T06:43:29Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Slave_Katin.jpg|Slave_Katin.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] поради: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:CO 5611773 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност | name = Славе Николовски - Катин | image = | caption = Славе Николовски-Катин | birth_name = Славе Грежловски | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1941|8|19}} | birth_place = [[Наколец]], [[Долна Преспа]], [[Кралство Југославија]] | nationality = [[Македонци|Македонец]] | occupation = [[новинар]], [[публицист]], [[преведувач]], [[уредник]] | website = [http://slavekatin.com slavekatin.com] }} '''Славе Николовски-Катин''' (познат како '''Славе Катин'''; роден на [[19 август]] [[1941]]) е македонски новинар, публицист, преведувач, уредник и општественик.<ref name="mn-katin" /><ref name="publicitet-katin" /> == Биографија == Славе Николовски-Катин е роден на 19 август 1941 година во куќа во непосредна близина на старата населба [[Наколец]] во Долна Преспа.<ref name="mn-katin" /> Неколку месеци по раѓањето, неговото семејство се преселило во [[Љубојно]], родното место на неговата мајка Сандра.<ref name="mn-katin" /> Таму го поминал поголемиот дел од детството и младоста, а во Љубојно се враќа речиси во текот на целиот живот.<ref name="mn-katin" /> Во селото има лична библиотека со околу 4.000 книги.<ref name="mn-katin" /> До завршувањето на основното и средното образование го носел презимето на мајка му – Грежловски. Потоа продолжил со презимето на биолошкиот татко Ристо Барџевски – Николич. Надимакот „Катин“ го добил по баба му Ката.<ref name="mn-katin" /> == Образование == * Основно и осумгодишно училиште „Димитар Влахов“ во Љубојно<ref name="mn-katin" /> * Средно техничко училиште, геодетски отсек „Здравко Цветковски“ во Скопје<ref name="mn-katin" /> * Две години Геодезија на Вишата геодетска школа во Белград<ref name="mn-katin" /> * Специјализиран Институт за англиски јазик и литература во Торонто, Канада<ref name="ristevski" /> * Дипломиран на Катедрата за англиски јазик и книжевност на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје во 1974 година.<ref name="ristevski" /> == Професионална кариера == По средното образование две години работел како геометар во Општина Ресен. Во 1966 година заминал за Канада, каде престојувал четири години.<ref name="ristevski" /> Таму работел како геодет, студирал англиски јазик и литература и активно се вклучил во македонската заедница.<ref name="ristevski" /> Во 1968 година бил избран за генерален секретар на Црковната управа на Македонската православна соборна црква „Свети Климент Охридски“ во Торонто.<ref name="ristevski" /> Во 1970 година се вратил во Македонија преку Матицата на иселениците. Работел во Хидробиолошкиот завод во Охрид од 1974 до 1978 година како координатор и стручен преведувач за проектот со Смитсоновата фондација.<ref name="ristevski" /> Потоа продолжил во Матицата на иселениците и РК ССРНМ, а од 1991 до 1998 година бил потпретседател на Републичката комисија за односи со верските заедници.<ref name="ristevski" /> Во 1999 година повторно се вратил во Матицата/Агенцијата за иселеништво. Во 2001 година отишол во предвремена пензија за да се посвети целосно на издаваштвото и иселеничката проблематика.<ref name="ristevski" /> Како главен и одговорен уредник на книгоиздателството „Македонска искра“ уредил и објавил неколку стотици наслови.<ref name="ristevski" /> == Меѓународни активности == Како функционер на Владата на Република Македонија, имал официјални посети и разговори кај поглаварите на Романската, Украинската, Руската и Српската православна црква, во Цариградската патријаршија во Истанбул и во Ватикан во Рим.<ref name="ristevski" /> Бил член на делегацијата на Владата на Република Македонија за погребот на [[Мајка Тереза]] во Калкута, Индија.<ref name="ristevski" /> Многупати патувал со делегации на [[Македонска православна црква – Охридска архиепископија|Македонската православна црква – Охридска архиепископија]] во Канада, САД, Австралија, бројни европски земји, Турција и Израел.<ref name="ristevski" /> Учествувал на околу 60–70 симпозиуми, конференции и трибини во Македонија и низ светот, каде презентирал трудови поврзани со културата, јазикот, религијата и иселеништвото.<ref name="ristevski" /> == Публицистички опус == === Книги и публицистички дела === * ''Македонски холокауст'' (1990) * ''Македонските православни црковни општини во Австралија, Канада и САД'' (1991) * ''Во Австралија како дома'' (1992) * ''Македонскиот иселенички печат'' (1993) * ''Печалбарски копнеж'' (1993) * ''Македонски иселенички паноптикум'' (1996) * ''Иселенички хоризонти'' (1999) * ''Моите патувања низ светот'' (2001) * ''Македонците во САД и Канада'' (2002, на македонски и англиски) * ''Илинден 1903-2003 и македонските иселеници'' (2003) * ''По патеките на Евлија Челебија'' (2005, на турски) * ''Иселеничка вртелешка'' (2008) * ''Љубовни приказни'' (2011, на англиски) * ''Светот на дланка'' (2014) * ''Македонците во светот'' (2017) * ''Macedonians in the World'' (2018, на англиски) * ''Преспанска разгледница'' (2020) * ''Избор на трудови'' (2023) * ''Selected Papers for Macedonia'' (2024, на англиски) * ''Патувања околу светот'' (2025) * ''Познати личности во иселеништвото'' (2026, на македонски и англиски)<ref name="ristevski" /> === Монографии === * ''Атанас Близнаков'' (2000, 2017) (на македонски и англиски) * ''Андреа Бранов'' (2001) (на македонски и англиски) * ''Семејството Јановски'' (2002) (на македонски и англиски) * ''Гога Печенковски'' (2004) (на македонски) * ''Светле (Стив) Стамевски'' (2005) (на македонски и англиски) * ''Митрополитот Кирил'' (2007) (на македонски и англиски) * ''Ѓорѓи (Џорџ) Томов'' (2007) (на македонски) * ''Бошко Рајчовски–Пелистерски'' (2008) (на македонски и англиски) * ''Петар Стаматов'' (2010) (на македонски и англиски) * ''Ѓорѓија–Џорџ Атанасоски'' (2010) (на македонски и англиски) * ''Илинден во Љубојно и Преспа'' (2013) – со Бошко Рајчовски-Пелистерски (на македонски и англиски) * ''Монографија Гојко Јаковлески'' (2015) (на македонски и англиски) * ''Есма Реџепова-Теодосиевска'' (2015) (на македонски, англиски и ромски) * ''Израел и Македонија'' (2017) (на англиски, македонски и хебрејски) * ''Македонски иселенички меридијани'' (2017) (на македонски) * ''Монографија за семејството Видиновски'' (2019) (на македонски и англиски) * ''Монографија Стив Пљакас'' (2019) (на англиски и македонски) * ''Огледало'' (2023) (на македонски и англиски) * ''Монографија Благоја Механџиски-Зегин'' (2025) (на македонски и англиски) * ''Славе Катин – живот и дела'' (2025) (на македонски и англиски)<ref name="ristevski" /> === Коавторски дела === * ''Придонесот на Македонија во светската цивилизација'' (2004), со Антоније Шкокљев-Дончо * ''Од Панонија до Егеј'' (2007), со Антоније Шкокљев-Дончо * ''Македонија во античко време'' (2010), со Антоније Шкокљев-Дончо и Ристо Стефов * ''Балканот и Македонија'' (2014), со Антоније Шкокљев-Дончо и Ристо Стефов * ''Праисторија на Централниот Балкан'' (2019), со Антоније Шкокљев-Дончо * ''Во чест на Свети Кирил и Методиј'' (1994), со Вера Стојчевска-Антиќ * ''Ореолот на Дева Марија и Света Богородица Сливничка во Преспа'' (2007), со Вера Стојчевска-Антиќ * ''40 поклоненија перед гробот на свети Кирил во Рим'' (2008), со Вера Стојчевска-Антиќ и епископ Климент * ''Македонски вознес'' (1994), со Фиданка Танаскова * ''Поетски иселенички меридијани'' (1995), со Фиданка Танаскова * ''Илинден 1903 во Хамбург'' (1997), со Фиданка Танаскова * ''Силјан Мицевски'' (2015), со Георги Лумбуровски * ''Александар Македонски'' (2019), со Георги Бранов<ref name="ristevski" /> === Лексикографски изданија === * ''English-Macedonian Limnological Dictionary'' (1986) * ''Македонски стопански речник'' (1990) * ''An English-Macedonian Bio-technical Dictionary'' (1994) * ''English-Macedonian Veterinary Dictionary'' (1996) – со Илинка Дракулевска-Грубовиќ и Никола Јордановски * ''Библиски речник'' (1997) – со Петко Златески * ''Ајде да учиме англиски и германски'' (1997) * ''Ајде да учиме англиски и француски'' (1997) * ''Ајде да учиме македонски, англиски и турски'' (1997) – со Исмие Шабан * ''Ајде да учиме македонски, англиски и влашки'' (1997) – со Захарица Порчу * ''Ајде да учиме македонски, англиски и албански'' (1997) – со Лирија Реџепи * ''Ајде да учиме македонски, англиски и ромски'' (1997) – со Љатив Демир * ''Водич низ компјутерската терминологија'' (2000) – со Стево Томовски<ref name="ristevski" /> == Награди и признанија == * [[Награда „Крсте Петков Мисирков“]] (1990)<ref name="ristevski" /> * Признание за животно дело на Љубанските илинденски иселенички средби (2021)<ref name="ristevski" /> * Глобална награда за животно достигнување од „Обединетата македонска дијаспора“ (2022)<ref name="omd-katin" /> * Повелба за животно дело на „Пелагонските културно-научни средби“ (2022)<ref name="ristevski" /> * Почесна награда „Клучевите на Преспа“ (2026)<ref name="ristevski" /> == Наводи == <references> <ref name="mn-katin">[http://arhiva.mn.mk/kultura/17339-LICNOSTI-OD-PRESPASLAVE-NIKOLOVSKI-%E2%80%93-KATIN-OD-LjUBOJNO-ANALITICAR-NA-MAKEDONSKOTO-ISELENISTVO-6 „Личности од Преспа: Славе Николовски – Катин од Љубојно, аналитичар на македонското иселеништво“]. Македонска нација, 20 октомври 2010.</ref> <ref name="publicitet-katin">[https://publicitet.mk/%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%BE/ „Славе Николовски-Катин живее живот посветен на Македонците ширум светот“]. Публицитет.мк, 19 август 2021.</ref> <ref name="ristevski">[https://mn.mk/dijaspora/dushan-ristevski-makedon-koj-e-slave-nikolovski-katin/ Душан Ристевски-Македон: „Кој е Славе Николовски-Катин“]. Македонска нација, 24 април 2024.</ref> <ref name="omd-katin">[https://publicitet.mk/nagradata-za-zhivotno-dostignuvanje-za-2022-godina-na-omd-od-vashington-za-poznatiot-publicist-slave-katin/ „Наградата за животно достигнување за 2022 година на ОМД од Вашингтон за познатиот публицист Славе Катин“]. Публицитет.мк, 17 јануари 2022.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://mn.mk/dijaspora/dushan-ristevski-makedon-koj-e-slave-nikolovski-katin/ Кој е Славе Катин од Душан Ристески-Македон] * [https://makedonskosonce.com/43338/ Биографија од Македонско сонце] * [https://www.slavekatin.com/ Официјална веб-страница] * [https://www.pollitecon.com/html/ebooks/Index.htm Pollitecon Publications – Free Ebooks] [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Македонски публицисти]] [[Категорија:Македонски преведувачи]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Родени во 1941 година]] fuxriujxunjegki7nwl8267kgbbqzmb 0 1123131 5611588 5417185 2026-08-19T15:39:12Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Шибенско-книнска жупанија]] → [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] 5611588 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | official_name = Шибеник | other_name = | settlement_type = Град | motto = | image_skyline = Harbour_of_Sibenik.JPG | imagesize = | image_caption = Пристаништето и центарот на градот | image_flag = Sibenik flag.JPG | flag_size = 160px | image_seal = Sibenik coat of arms.jpg | seal_size = 85px | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = |dot_y = | pushpin_map = Хрватска | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Локација во Хрватска | pushpin_mapsize = | coordinates_region = HR | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Хрватска]] | subdivision_type1 = [[Жупании на Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[Шибеничко-книнска жупанија]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Жељко Буриќ | leader_party = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 46332 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 34302 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | latd=43 |latm=44 |lats= |latNS=N | longd=15 |longm=55 |longs= |longEW=E | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> tags--> | elevation_m = 0 | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 22000 | area_code = 022 | blank_name = Рег. таб. | blank_info = ŠI | website = http://www.sibenik.hr/ | footnotes = }} '''Шибеник''' ({{langx|hr|Šibenik}}) — историски [[град]] во [[Хрватска]], во Средна [[Далмација]], каде [[река]]та [[Крка (Хрватска)|Крка]] се влева во [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. Тој е [[политика|политички]], [[економија|економски]], [[сообраќај|транспортен]] и [[образование|образовен]] центар на [[Шибеничко-книнска жупанија|Шибеничко-книнската Жупанија]]. ==Историја== По [[Втората светска војна]], Шибеник беше окупиран од Кралството Италија до [[12 јуни]] [[1921]]. После Договорот во Рапало, [[Италијанци]]те го предадоа градот на [[Кралство на Србите, Хрватите и Словенците]]. Во текот на [[Втората светска војна]], градот беше окупиран од фашистичка Италија и нацистичка Германија. Комунистичките партизани влегоа во Шибеник на [[3 ноември]] [[1944]]. Во текот на борбата за независност (1991-1995), градот беше тешко нападнат од [[ЈНА]] и српските паравоени сили. Иако невооружени, новонастанатата хрватска армија и граѓаните на Шибеник добро го бранеа градот. Битката траеше 6 дена, често нарекувана Септемвриска битка. Бомбардирањето оштети многу згради и споменици, вклучувајќи ја катедралата Св. Јован и театарот од [[1870]] г. Во августовската воена операција во 1995 г., хрватската армија ги победи српските сили и ги ослободи окупираните подрачја, што помогна регионот да се опорави од војната и да продолжи да се развива како голем центар. Оттогаш, оштетените подрачја на градот се обновуваа за да градот го добие стариот лик. ==Надворешни врски== {{рвр|Šibenik}} * [http://www.sibenik.hr/ Град Шибеник] * [http://www.croatia.hr Хрватски туристички портал] {{Градови во Хрватска}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шибеник| ]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] rx1ljl0yc01tuvoem42bt7gkcrhcfbd 0 1123864 5611669 4551262 2026-08-19T20:28:11Z Doni12345 77134 WPWP 5611669 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планета | width = 25em | bgcolour = #FFFFC0 | name = 455 Брухзалија | image = 455 Bruchsalia.png | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = [[Макс Волф]]<br>[[Фридрих Карл Арнолд Швасман|Арнолд Швасман]] | discovered = 22 мај 1900 | alt_names = 1900 FG | pronounced = | named_after = | mp_category = | orbit_ref = | epoch = | aphelion = | perihelion = | semimajor = | eccentricity = | period = <!-- 5.35 [[Julian year (astronomy)|yr]] --> | avg_speed = | inclination = | asc_node = | mean_anomaly = | arg_peri = | satellites = | physical_characteristics = | dimensions=88,13 ± 6,89<ref name="Carry2012"/> km | mass={{nowrap|(1,19 ± 0,12) × 10¹⁸<ref name="Carry2012"/> kg}} | density=3,32 ± 0,84<ref name="Carry2012"/> g/cm³ | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = | spectral_type = | abs_magnitude = }} '''455 Брухзалија''' — [[астероид]] од [[астероиден појас|главниот појас]]. Откриен од страна на [[Макс Волф]] и [[Фридрих Карл Арнолд Швасман|Арнолд Швасман]] на 22 мај 1900 година. Привременото име на астероидот бил '''1900 FG'''. == Наводи == {{наводи|refs= <ref name="Carry2012">{{Citation | first1 = B. | last1 = Carry | title = Density of asteroids | work = Planetary and Space Science | volume = 73 | pages = 98–118 |date=December 2012 | doi = 10.1016/j.pss.2012.03.009 | bibcode = 2012P&SS...73...98C | postscript= . |arxiv = 1203.4336 }} See Table 1.</ref> }} {{Мали планети-редослед |454 МАтезида|456 Абноба}} {{DEFAULTSORT:Брухзалија}} [[Категорија:Главен астероиден појас]] [[Категорија:Откритија на Макс Волф]] [[Категорија:Откритија на Фридрих Карл Арнолд Швасман]] [[Категорија:Астероиди наречени по места]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1900 година]] [[Категорија:Неправилни месечини]] {{Asteroid-stub}} dx0r5somzl1hjzaodca4um6bb9whmhh 0 1123865 5611670 4551263 2026-08-19T20:29:20Z Doni12345 77134 WPWP 5611670 wikitext text/x-wiki '''456 Абноба''' — [[астероид]] од [[астероиден појас|главниот појас]]. Откриен од страна на [[Макс Волф]] и [[Фридрих Карл Арнолд Швасман|Арнолд Швасман]] на 4 јуни 1900 година. Привременото име на астероидот бил '''1900 FH'''. {{Мали планети-редослед |455 Брухзалија|457 Алегенија}} {{DEFAULTSORT:Абноба}} [[Категорија:Главен астероиден појас]] [[Категорија:Откритија на Макс Волф]] [[Категорија:Откритија на Фридрих Карл Арнолд Швасман]] [[Категорија:Астероиди наречени по ликови од келтската митологија]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1900 година]] 456 Abnoba.png {{Asteroid-stub}} jle4awhxmo50nf2mm6qx65vni68qlno 5611874 5611670 2026-08-20T09:24:49Z Jtasevski123 69538 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/Doni12345|Doni12345]] ([[User talk:Doni12345|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Bjankuloski06|Bjankuloski06]] 4551263 wikitext text/x-wiki '''456 Абноба''' — [[астероид]] од [[астероиден појас|главниот појас]]. Откриен од страна на [[Макс Волф]] и [[Фридрих Карл Арнолд Швасман|Арнолд Швасман]] на 4 јуни 1900 година. Привременото име на астероидот бил '''1900 FH'''. {{Мали планети-редослед |455 Брухзалија|457 Алегенија}} {{DEFAULTSORT:Абноба}} [[Категорија:Главен астероиден појас]] [[Категорија:Откритија на Макс Волф]] [[Категорија:Откритија на Фридрих Карл Арнолд Швасман]] [[Категорија:Астероиди наречени по ликови од келтската митологија]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1900 година]] {{Asteroid-stub}} fp47sc63v3l04tnlozjt7n6a4ojckcr 0 1128189 5611687 5497856 2026-08-19T21:03:11Z Aprilija50.A.D 119801 /* */ 5611687 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за глумец |name=Виолета Шапковска |image= Виолета Шапковска.jpg | birth_date={{роден на и возраст|df=yes|1952|2|6}} | nationality = [[Македонија|Македонка]] | ethnicity= [[Македонци|Македонка]] |occupation = [[глумица]] |years_active = 1971 - сѐ уште }} '''Виолета Шапковска''' (р. {{роден на|6|февруари|1952}}) — [[Македонија|македонска]] театарска, филмска и телевизиска [[глумица]]. Како веќе искусен глумец, таа се вработила во [[Драмски театар - Скопје]] во [[1981]] година, и работела се до нејзиното пензионирање во [[2020]] година. ==Театарски претстави== * Пелиново од Жарко Команин, р. [[Љубиша Георгиевски]], [[Македонски народен театар]] 1974; * Кандила и родан од [[Бранко Ставрев]], р. [[Бранко Ставрев]], [[Македонски народен театар]] 1974; * Чук, чук Стојанче од [[Оливера Николова]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1975; * Аѓутантот — Достага на самиот врв на највисоката власт од [[Коле Чашуле]], р. [[Љубиша Георгиевски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1975; * На сончевата стран од Иво Андриќ, р. Коле Малинов, [[Македонски народен театар]] 1975; * Цар Едип од [[Софокле]], р. Миле Корун, [[Драмски театар - Скопје]] 1976; * Најмалата сестра од Горан Бабиќ, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1977; * Људмила — Васа Железнова од [[Максим Горки]], р. Димитар Ќостаров, [[Драмски театар - Скопје]] 1980; * Маша — Бркотница од Лев Биринскиј, р. [[Владимир Милчин]], [[Драмски театар - Скопје]] 1980; * Девојката — Крвави свадби од Федерико Гарсија Лорка, р. [[Крум Стојанов]], [[Драмски театар - Скопје]] 1981; * Ланабој — Џон Пиплфокс од Мирослав Беловиќ, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1981; * Принцезата Златка — Сината боја на снегот од Гигор Витез, р. Давор Младинов, р. [[Драмски театар - Скопје]] 1981; * Шарлот — Еригон од [[Јордан Плевнеш]], р. [[Љубиша Георгиевски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1982; * Саша — Полнети птици од Фадил Хаџиќ, р. [[Димитрие Османли]], [[Драмски театар - Скопје]] 1982; * Смилјанка — Мачорот Џингискан и Мики траси, р. Звездана Ладика, [[Драмски театар - Скопје]] 1982; * Ланабој — Џон Пиплфокс од Душан Радовиќ, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1984; * Вештерка — Сонување низ сонот на бајките од Симе Илиев, р. Димитар Станковски, [[Драмски театар - Скопје]] 1984; * Шарко — Авантурите на Понг и Луси од Доди Смит, р. [[Душан Наумовски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1985; * Капетанот — Самола од Оскар Вајлд, р. Милан Белигишанин, [[Драмски театар - Скопје]] 1985; * Викенд на мртовци од [[Миле Попоски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1985; * Кројачка — Зојкиниот сон од Михаил Афанасиевич, р. Стојан Стојановски, [[Драмски театар - Скопје]] 1986; * Елена — Собирен центар од [[Душан Ковачевиќ]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1989; * Баба — Рекламна бајка од [[Афродита Кирјаковска]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Македонски народен театар]] 1989; * Софи — Самоубиец од Николај Ердман, р. [[Бранко Ставрев]], [[Драмски театар - Скопје]] 1990; * Церера — Бура од [[Вилијам Шекспир]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1992; * Менка — Прости дарови од Карма Ибзен, р. Карма Ибзен, [[Драмски театар - Скопје]] 1993; * Сосрета — Жени во народно собрание од [[Аристофан]], р. Димитар Христов, [[Драмски театар - Скопје]] 1994; * Жената — Ревизор од Николај Василевич Гогољ, р. [[Љубиша Георгиевски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1995; * Чест од [[Васил Иљоски]], р. [[Виолета Џолева]], [[Драмски театар - Скопје]] 1998; * Мефисто од Клаус Ман, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2000; * Жена — Дон Жаун од Жан Батист Молиер, р. Александар Поповски, [[Драмски театар - Скопје]] 2005; * Нашиот непрежален од Карино Васки, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2006; * Селанка — [[Македонска крвава свадба]] од [[Војдан Чернодрински]], р. Сташа Зуровац, [[Драмски театар - Скопје]] 2012; * Жената — Буре барут од [[Дејан Дуковски]], р. [[Сашо Миленковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2016; * Баба — Како да се ограби банка од [[Коле Ангеловски]], р. Иван Манасковски, [[Драмски театар - Скопје]] 2018. ==Филмографија== Шапковска ги остварила филмските улоги:<ref>{{нмс| title=Violeta Sapkovska| url=https://www.imdb.com/name/nm1720176/ | work= | publisher=IMDb | date= | accessdate=5 февруари 2023}}</ref> {| class=“wikitable sortable” border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1971 || [[Македонскиот дел од пеколот]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Волшебното самарче (ТВ-серија)|Волшебното самарче]] ТВ-серија || |- | 1976 || [[Војвода Спиро Црне (филм)|Војвода Спиро Црне]] ТВ-филм || |- | 1976 || [[Цимерите од соба 306]] ТВ-филм || |- | 1977 || [[Итар Пејо (телевизиска серија)|Итар Пејо]] ТВ-серија || |- | 1978 || [[Шеќерна приказна]] ТВ-филм || |- | 1979 || [[Томе од бензинската пумпа]] ТВ-филм || |- | 1980 || [[Време, води (филм)|Време води]] ТВ-филм || Милена |- | 1985 || [[На наш начин]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Хај-фај (филм)|Хај-фај]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Македонија може (телевизиска серија)|Македонија може]] ТВ-серија || |- | 2001 || [[Во светот на бајките (телевизиска серија)|Во светот на бајките]] ТВ-серија || |- | 2006 || [[Мост (филм)|Мост]] ТВ-филм || Сестра на Марија |- | 2010 || [[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] ТВ-серија || Соседка |- | 2014 || [[Ул. Шекспир 9/1]] ТВ-филм || Бабата |- | 2015 || [[Лазар]] ТВ-филм || Ангелина |- | 2019 || [[Господ постои, името ѝ е Петрунија]] ТВ-филм || Васка |- | 2020 || [[Хомо (филм од 2020)|Хомо]] ТВ-филм || Баба во автобус |- | 2020 || [[Стела (филм)|Стела]] ТВ-филм || Баба |- | 2022 || [[Најсреќниот човек на светот (филм) |Најсреќниот човек на светот]] ТВ-филм || Бабата |- | 2022 || [[Снежана на крајот умира]] ТВ-филм || Пензионерка |- | 2026 || [[Утре наутро (серија)|Утре наутро]] ТВ-серија || |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шапковска, Виолета }} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1952 година]] [[Категорија:Македонски глумици]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] 5yp2vp498ebjzc4c3wygyogkrshuaeq 14 1140355 5611533 3395326 2026-08-19T15:28:02Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Крапинско-загорска жупанија]] → [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 5611533 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Krapina}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 40y3zaioxxf37ddiemf45qukm5ywosc 0 1140865 5611697 5605672 2026-08-19T21:19:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611697 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Фауста | title = [[Византиска царица]] |image = |caption = | full name = Фауста | spouse = [[Констанс II Ираклиј]] | issue = * Константин IV <br>Ираклиј<br>Тибериј | dynasty = [[Ираклиева династија]] | father = Валентинијан | mother = | birth_date = 7 век | birth_place = | death_date = 7 век | death_place = {{починала во|Цариград}} | place of burial =[[Црква Свети Апостоли (Цариград)]] |}} [[Податотека:Solidus Constans II (obverse).jpg|мини|Солидус со ликот на [[Констанс II Ираклиј]], сопругот на Фауста]] '''Фауста''' (околу 630 - после 668) била [[византиска царица]], сопруга на царот [[Констанс II Ираклиј]] и мајка на царот [[Константин IV]]<ref>Kazhdan, pg. 496</ref>. Фауста била ќерка на Валентинијан, византиски генерал од ерменско потекло, потомок на ерменската династија на [[Аршакиди]]те<ref>[[Peter Charanis]], 'The Armenians in the Byzantine Empire,' Byzantinoslavica 22 (1961), 196–240.</ref>. Фауста се омажила за Констанс II Ираклиј во [[642]] година. Двајцата имале три сина: * Константин IV * Ираклиј * Тибериј Точниот датум на смртта на Фауста е непознат. Познато е дека таа го надживеала сопруг, кој бил убиен во бањата на [[15 септември]] [[668]] година. Во "За церемониите" цар Константин VII споменува дека царицата била погребана во [[Црква Свети Апостоли (Цариград)|црквата Свети Апостоли]] во [[Цариград]]. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst372/readings/treadgold1.html Warren Treadgold, "Two Fights for Survival: 610–668," Chapter 9 of his A History of the Byzantine State and Society, Stanford University Press, 1997, pp. 287–322.] *[http://www.roman-emperors.org/faustaii.htm Lynda Garland, "Fausta, wife of Constans II"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200219191301/http://www.roman-emperors.org/faustaii.htm |date=2020-02-19 }} {{S-start}} {{S-bef|rows=2|before=[[Грегорија]]}} {{S-ttl|title=[[Византиска царица]]|years=642–668}} {{S-aft|rows=2|after=[[Анастасија (сопруга на Константин IV)|Анастасија]]}} |- {{s-end}} [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Апостоли“]] [[Категорија:Византиски царици]] [[Категорија:Византијци од 7 век]] [[Категорија:Ираклиева династија]] 7vx3n5v1p1e4dfgchpbk6swq9rkeuia 14 1141063 5611590 3398529 2026-08-19T15:39:19Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Шибенско-книнска жупанија]] → [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] 5611590 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Šibenik}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] [[Категорија:Далмација]] sivxjlj6d2e3w4eow1jfyamd1htvc2w 0 1141392 5611529 5417370 2026-08-19T15:27:48Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Крапинско-загорска жупанија]] → [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 5611529 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | official_name = Клањец | native_name = Klanjec | native_name_lang = hr | image_skyline = Spomenik Antun Mihanović Klanjec.jpg | image_caption = Споменик на Антн Михановиќ во Клањец | image_flag = | image_seal = | image_shield = Klanjec (grb).gif | pushpin_map = Хрватска | latd = 46 | latm = 2 | lats = 48 | latNS = N | longd = 15 | longm = 44 | longs = 10 | longEW = E | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[Крапинско-загорска жупанија|Крапинско-загорска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Жарко Вроз | leader_party = [[Хрватска социјално-либерална партија|ХСЛС]] | area_total_km2 = 26 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|02|1872}}</ref> | population_total = 2,915 | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 }} [[Податотека:Franjevački samostan Klanjec.jpg|мини|десно|[[Фрањевци|Фрањевскиот манастир]] во Клањец]] '''Клањец''' ({{langx|hr|Klanjec}}) — [[град|гратче]] и [[општина]] во областа [[Хрватско Загорје|Загорје]], северозападна [[Хрватска]], на границата со [[Словенија]]. Самото место има 567 жители, но општината брои вкупно 2.915 жители (2011).<ref name="census2011"/> Во Клањец е роден истакнатиот хрватски вајар [[Антун Аугустунчиќ]] (1900-1979). == Општина Клањец == Во '''Општина Клањец''' влегуваат следниве населени места:<ref name="census2011"/> {{div col|cols=2}} * [[Бобовец Томашевечки]], 21 жит. * [[Братовски Врх]], 67 жит. * [[Голјак Клањечки]], 71 жит. * [[Горковец]], 16 жит. * [[Гредице (Хрватска)|Гредице]], 319 жит. * [[Дол Клањечки]], 91 жит. * '''Клањец''', 567 жит. * [[Ледине Клањечке]], 164 жит. * [[Лепоглавец]], 139 жит. * [[Летовчан Новодворски]], 75 жит. * [[Летовчан Томашевечки]], 69 жит. * [[Лучелница Томашевечка]], 212 жит. * [[Михановиќев Дол]], 319 жит. * [[Нови Двори Клањечки]], 241 жит. * [[Полице]], population 235 жит. * [[Раковец Томашевечки]], 130 жит. * [[Томашевец]], 158 жит. * [[Флоријан (село)|Флоријан]], 7 жит. * [[Цесарска Вес]], 14 жит. {{div col end}} == Демографија == Според пописот од 2011 г., речиси сите жители [[Хрвати]] (98,8%).<ref>{{Croatian Census 2011|S|02}}</ref> ==Историја== Кон крајот на XIX и почетокот на XX век, Клањец бил административен центар на тогашната Вараждинска жупанијаво рамките на [[Кралство Хрватска и Славонија|Кралството Хрватска и Славонија]]. == Култура == * Галерија на Антун Аугустунчиќ<ref name="IKA">[http://www.ika.hr/index.php?prikaz=vijest&ID=162991 Izložba radova isusovca Marijana Gajšaka u Klanjcu], IKA, 12. rujna 2014., IKA N - 162991/9 </ref> * Културен центар Клањец<ref name="IKA"/> == Збратимени градови == Клањец е [[збратимени градови|збратимен со следниве градови]]: *{{знамеикона|Полска}} [[Виламовце]], [[Полска]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Klanjec}} * [http://www.klanjec.hr/ Портал на Клањец] {{hr}} {{Хрватска-гео-никулец}} {{Krapina-Zagorje}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] ehnebg6thy6apvlnoprkc1tfdrr5yro 10 1141402 5611532 4751619 2026-08-19T15:27:59Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Крапинско-загорска жупанија]] → [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 5611532 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Крапинско-загорска жупанија | title = [[Крапинско-загорска жупанија]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Seal of Krapina-Zagorje County.svg|right|50п|Грб на Крапинско-загорската жупанија]] | listclass = hlist | group1 = Градови | list1 = * [[Долна Стубица]] * [[Забок]] * [[Златар (Хрватска|Златар]] * [[Клањец]] * '''[[Крапина]]''' * [[Орославје]] * [[Преграда]] | group2 = [[Општини во Хрватска|Општини]] | list2 = * [[Бедековчина]] * [[Будиншчина]] * [[Велико Трговишќе]] * [[Горна Стубица]] * [[Ѓурманец]] * [[Десиниќ]] * [[Загорска Села]] * [[Златар Бистрица]] * [[Јесење]] * [[Коњшќина]] * [[Кралевец на Сутла]] * [[Крапинске Топлице]] * [[Кумровец]] * [[Лобор]] * [[Марија Бистрица]] * [[Маче (Хрватска)|Маче]] * [[Миховљан]] * [[Нови Голубовец]] * [[Петровско]] * [[Радобој]] * [[Свети Криж Зачретје]] * [[Стубичке Топлице]] * [[Тухељ]] * [[Храшќина]] * [[Хум на Сутла]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за жупании во Хрватска]] [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија|Ψ]] </noinclude> gh6q52n2jx23pcoelrtgea3izylje9u 0 1143790 5611948 5234712 2026-08-20T10:35:20Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611948 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease| Name = Ехинококоза | Image = Echinococcus Life Cycle.svg | Caption = ''Echinococcus'' life cycle (click to enlarge) | Field = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]| ICD10 = {{ICD10|B|67||b|65}} | ICD9 = {{ICD9|122.4}}, {{ICD9|122}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 4048 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 629 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1046}} | MeshID = D004443 | }} '''Ехинококоза''', исто така наречена '''хидатично заболување''', '''хидатиоза''', или '''ехинококо заболување''', е [[паразитско заболување]] од [[тенија]] од видот на ''[[Ехинокока]]''.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Луѓето заболуваат од два типа на заболување, цистична ехинококоза и [[алвеоларна ехинококоза]].<!-- <ref name=WHO2014/> --> Има две поретки форми на полицитична ехинококоза и уницистична ехинококоза.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Заболувањето често започнува без симптоми и тоа може да трае една година.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Симптомите и знаците коишто се појавуваат зависи од местото и големината на цистите.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Алвеоларното заболување обично започнува во црниот дроб, но може да се рашири на други делови од телото, како на пример, во белите дробови или во мозокот.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Кога е зафатен црниот дроб, лицето може да има [[абдоминална болка]], загуба на телесната тежина и да има [[жолтица|да пожолти]].<!-- <ref name=WHO2014/> --> Белодробното заболување може да предизвика болка во градите, [[отежнато дишење]] и кашлица.<ref name=WHO2014>{{Наведена мрежна страница|title=Echinococcosis Fact sheet N°377|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs377/en/|work=World Health Organization|accessdate=19 March 2014|date=March 2014}}</ref> == Причини == Заболувањето се шири со изедена храна или вода што содржи јајца од паразитот или преку близок контакт со заразено животно.<ref name=WHO2014/> Јајцата се ослободуваат во изметот кај животни што јадат месо коишто се заразени од паразитот.<ref name=CDC2013>{{Наведена мрежна страница|title=Echinococcosis [Echinococcus granulosus] [Echinococcus multilocularis] [Echinococcus oligarthrus] [Echinococcus vogeli]|url=http://www.cdc.gov/dpdx/echinococcosis/index.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=November 29, 2013}}</ref> Во животни коишто често се заразуваат спаѓаат: кучиња, лисици или волци.<ref name=CDC2013/> За тие животни да се заразат, треба да ги изедат [[органите]]од животното што ги содржеле цистите, како на пример, овци или глодачи.<ref name=CDC2013/> Видот на заболувањето што се јавува кај луѓето зависи од типот на ''Ехинокока'' што ја предизвикува инфекцијата.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Дијагнозата се воспоставува со [[ултразвук]], иако исто така може да се употреби и [[компјутерската томографија]] (КТ) или [[снимањето со магнетна резонанца]] (МРИ).<!-- <ref name=WHO2014/> --> Може да се употребат и крвни тестови со кои се бараат [[антитела]] против паразитот, како и [[биопсија]].<ref name=WHO2014/> == Превенција и лекување == Превенцијата од цистично заболување се спроведува со лекување на кучиња коишто може да ја носат болеста, како и вакцинација на овци.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Честопати, лекувањето е тешко.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Цистичното заболување може да се дренира преку кожата, по што следува терапија со лекови.<ref name=WHO2014/> Понекогаш, овој тип на заболување само се набљудува.<ref name=CDCTx2013>{{Наведена мрежна страница|title=Echinococcosis Treatment Information|url=http://www.cdc.gov/dpdx/echinococcosis/tx.html|work=CDC|accessdate=20 March 2014|date=November 29, 2013}}</ref> За алвеоларниот тип често е потребен оперативен зафат по што следуваат лекарства.<ref name=WHO2014/> Лекот што се користи е [[албендазол]] што може да е потребен со години.<ref name=WHO2014/><ref name=CDCTx2013/> Алвеоларното заболување може да резултира со смрт.<ref name=WHO2014/> <!-- Епидемиологија --> Болеста се јавува во повеќе делови од светот и тековно има зафатено околу еден милион луѓе.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Во некои делови од Јужна Америка, Африка и Азија зафатени се дури и до 10% од одредени популации.<ref name=WHO2014/> Заклучно со 2010 година, во прериодот од 1990 до 2000 година предизвикала смрт кај околу 1200 луѓе.<ref name=Loz2012>{{Наведено списание|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2095|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> Економскиот трошок од заболувањето се проценува на околу 3 милијарди американски долари годишно.<!-- <ref name=WHO2014/> --> Може да зафати и други животни, како свињи, крави или коњи.<ref name=WHO2014/> == Наводи == {{наводи}} {{Хелминтијази}} [[Категорија:Зоонози]] [[Категорија:Болести кај животните]] [[Категорија:Тропски болести]] hpv5wcuy79k3op8pbi341lmnrowtzc0 14 1145268 5611584 3425375 2026-08-19T15:34:21Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611584 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Island of Hvar}} [[Категорија:Острови во Јадранското Море]] [[Категорија:Острови во Хрватска]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 09cmquxueard7i3g0aqz5czvyen5iys 0 1150750 5611749 5419732 2026-08-20T05:41:00Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611749 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Џамија Балат Јусуф Шуџаедин Амбари<br>{{langx|tr|Balat Yusuf Şücaeddin Ambari Camii}} |image=Yusuf Şucaeddin Camii1.jpg |caption=Поглед кон џамијата |location=[[Истанбул]], [[Турција]] |geo= |religious_affiliation=[[ислам]] |district= |consecration_year=[[15 век]] |status=активна |leadership= |website= |architect= [[Јусуф Шуџаедин Амбари]] |architecture_type=[[џамија]] |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= [[1892]] |construction_cost= |capacity=150 луѓе |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity=1 |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= 1 |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= [[дрво]], [[тула]], [[камен]] }} '''Џамија Балат Јусуф Шуџадин Амбари''' ({{langx|tr|Balat Yusuf Şücaeddin Ambari Camii}}) — [[џамија]] која се наоѓа во [[Истанбул]], [[Турција]]. == Местоположба == Џамијата се наоѓа во реонот на [[Фатих]], во населбата [[Ајвансарај (Истанбул)|Ајвансарај]] во [[Истанбул]]. == Историја == Џамијата била изградена во времето на отоманскиот султан [[Мехмед II]] од страна на Јусуф Шуџадин Амбари. Во моментот се состои од едно [[минаре]]. Муслиманскиот храм бил изграден од камен, со дрвени тавани. Михработ исто така е направен од дрво. Својата автентичност џамијата ја изгубила кога била реновирена на неколкупати, а најголема реконструкција доживеала во 1766 и 1892 година. Вкупниот капацитет на џамијата која може да ги прими верниците е 150 луѓе<ref>http://www.istanbuldakicamiler.com/en/yusuf-sucaeddin-mosque</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{Џамии во Фатих (Истанбул)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јусуф Шуџаедин }} [[Категорија:Џамии во Фатих]] [[Категорија:Архитектура од 18 век]] 0uywyg0edh7svq0959txfnqgwmb9hyc 0 1151002 5611751 5419777 2026-08-20T05:41:57Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611751 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Џамија Бали Паша<br>{{langx|tr|Bali Paşa Camii}} |image=Istanbul Bali Paşa Mosque exterior 2015 9065.jpg |caption=Поглед кон џамијата |location=[[Истанбул]], [[Турција]] |geo= |religious_affiliation=[[ислам]] |district= [[Фатих]] |consecration_year=[[1504]] |status=активна |leadership= |website= |architect= |architecture_type=[[џамија]] |architecture_style= |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity=1 |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= 1 |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Џамија Бали Паша''' ({{langx|tr|Bali Paşa Camii}}) — [[џамија]] која се наоѓа во [[Истанбул]], [[Турција]]. == Местоположба == Џамијата се наоѓа во реонот на [[Фатих]] во [[Истанбул]]. == Историја == Џамијата започнала да се гради во времето на османлискиот султан [[Бајазид II]], од страна на неговиот визер [[Малкочоглу Бали Бег]]. Сепак, градбата била завршена од страна на неговата жена [[Хума Хатун]] поради неговата смрт во [[1495]] година. Долго време се сметало дека џамијата била изградена во времето на Сулејман I од страна на неговиот главен архитект [[Мимар Синан]], но според тврдењата, самата градба не одговарала на архитектонскиот стил од негово време, туку се претпоставува дека во негово време била само реновирена. Џамијата била изградена од камен. Куполата на џамијата е висока 12 метри, која била уништена по големиот пожар во градот. Куполата повторно била изградена во 1935 година, додека внатрешноста била реновирена во следните години. Џамијата има едно [[минаре]]. Нејзиниот [[минбер]] бил изграден од Хуна хатун, додека заборавениот гроб на Бали Паша заедно со неговата сопруга се наоѓаат во дворот од џамијата<ref>http://www.istanbuldakicamiler.com/en/bali-pasha-mosque</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{Џамии во Фатих (Истанбул)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бали Паша}} [[Категорија:Џамии во Фатих]] [[Категорија:Архитектура од 15 век]] 22hx4ld58v1gvre8y2msnck27uh3vge 0 1155448 5611732 3603515 2026-08-20T04:11:45Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611732 wikitext text/x-wiki [[Податотека:MG 6765 (9479976846).jpg|мини|Смртта на продавачот 2013 Театар Мономој Режија: Франческа Џејмс Сценографија Бред Кејлеб Ли Костими Хедер Џесап Дизајн на осветлување Аманда Вечарели]] '''Смртта на трговскиот патник''' ([[англиски]]: ''Death of a Salesman'') - [[драма]] на американскиот писател [[Артур Милер]] од [[1949]] година. ==За драмата== Драмата содржи два чина и еден [[реквием]]. Од критиката, таа е оценета како ремек-дело и како најдобар драмски текст на Милер. Критичарите ја оценуваат како „приказна за [[Пепелашка]] во облик на маж“ (Хоган), како модерна верзија на „гинтизмот“ (Геснер), но и како осуда на „американскиот сон“.<ref>Tihomir Vučković, „Artur Miler“, во: Artur Miler, ''Smrt trgovačkog putnika''. Beograd: Rad, 1969, стр. 87-89.</ref> ==Ликови== Во дарамата се појавуваат следниве ликови:<ref>Artur Miler, ''Smrt trgovačkog putnika''. Beograd: Rad, 1969.</ref> * Вили Ломан, трговски патник * Линда, неговата жена * Биф, неговиот постар син * Хепи, неговиот помлад син * Стрикото Бен, брат на Вили * Чарли, сосед на Вили * Бернард, син на Чарли * Џени, секретарка на Чарли * Жената * Стенли, келнер * Госпоѓица Форсајт * Лета ==Содржина== ===Прв чин=== [[Трговија|Трговскиот]] патник Вили ненадејно се враќа дома, бидејќи не бил во состојба да вози и за малку ќе направел [[сообраќај]]на незгода. Тој е растроен и се чувствува многу уморен од работата и животот. Во неговиот дом се наоѓаат Биф и Хепи, неговите два сина, кои му дошле во посета. Вили е во лоши односи со Биф, бидејќи не е задоволен од неговиот начин на живот. Имено, Биф нема успех во животот поради што е во постојани расправии со татко му. Исцрпениот Вили одвреме-навреме губи врска со реалноста, си зборува сам со себе и му се причинуваат некои ликови од неговиот живот. Така, често „зборува“ со постариот брат, Бен, кој во младоста заминал во [[Алјаска]] и таму се збогатил. Поради тоа, Вили си префрла самиот на себе, бидејќи не ја прифатил поканата на Бен да му се придружи во Алјаска. <br /> Иако има триесетгодишен стаж како трговски патник, во последно време, Вили заработува малку и недостигот на [[пари]] му создава постојан притисок. Неговиот син Биф променил многу работи, но наспроти желбата на татко му, не се гледа себеси како успешен деловен човек, туку копнее за слободен живот на некоја фарма. Во детството, тој бил талентиран спортист, но поради неуспехот на испитот по [[математика]], не успеал да матурира и да се запише на [[универзитет]]. Неговиот брат Хепи има добра работа и има голем успех кај жените, но и тој се чувствува осамен, зашто не може да најде девојка со која би се оженил. Биф планира да позајми пари, а Хепи му предлага да започнат сопствен бизнис. Тие му ја соопштуваат идејата на татко им и тој е среќен, мислејќи дека Биф најпосле ќе успее во животот.<ref>Artur Miler, ''Smrt trgovačkog putnika''. Beograd: Rad, 1969, стр. 5-41.</ref> === Втор чин=== Утредента, Биф оди во посета на еден познајник со намера да позајми пари, но неговиот обид доживува целосен неуспех. Истовремено, Вили оди кај сопственикот на фирмата и го замолува да му даде работа во [[Њујорк]], но наместо тоа, тој добива отказ од работата. Разочаран, Вили го посетува соседот Чарли, кој одвреме-навреме му дава пари на заем за да може да ги покрие секојдневните животни трошоци. Хепи и Биф се среќаваат во еден ресторан, чекајќи да им се придружи татко им. Таму, тие запознаваат една убава девојка (г-ца Форсајт). Во ресторанот доаѓа Вили, целиот во бунило, но со надеж дека Биф успеал да најде пари. Биф безуспешно се обидува да му објасни за неуспехот, но Вили воопшто не сака да го слуша. Тогаш, Вили запаѓа во бунило и „разговара“ со жената со која во мминатото имал љубовна врска во еден [[хотел]] во [[Бостон]]. Тоа се случило дента кога Биф паднал на испитот по математика, па набрзина отпатувал во Бостон за да се види со татко му, барајќи помош од него. Кога влегол во хотелската соба, младиот Биф ја видел жената и целосно се разочарал и тогаш му се скршила [[волја]]та за напредок во животот. <br /> Гледајќи го бунилото на Вили, Биф го напушта ресторанот во очај, а Хепи со двете девојки (г-ца Форсајт и Лета) тргнува по него, оставајќи го татко им во [[ресторан]]от. Вили си оди дома и ноќта започнува да сее [[зеленчук]] во дворот. Тогаш, повторно „води разговор“ со Бен, соопштувајќи му ја идејата да умре, со цел на Биф да му припаднат 20.000 [[долар]]и од полисата за [[животно осигурување]]. Во домот доаѓаат Биф и Хепи и започнува остра караница меѓу Биф и татко му. Биф остро му кажува дека не сака да направи деловна кариера, туку дека сака да живее слободен живот. Тогаш, Вили ја напушта куќата и заминува некаде со [[автомобил]]от.<ref>Artur Miler, ''Smrt trgovačkog putnika''. Beograd: Rad, 1969, стр. 43-83.</ref> ===Реквием=== На погребот на Вили се присутни само неговото [[семејство]], Чарли и Бернард, иако целиот живот Вили се фалел со тоа дека е омилен кај луѓето и дека има голем број пријатели.<ref>Artur Miler, ''Smrt trgovačkog putnika''. Beograd: Rad, 1969, стр. 84-85.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дела на Артур Милер]] [[Категорија:Драми од Артур Милер]] fhkiqs0wmvv5asimphviu3v33brs0kp 0 1157533 5611727 4375088 2026-08-20T03:51:49Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611727 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Cover-play1913.jpg|мини|Илустрација на која е прикажана г-ѓа Патрик Кемпбел како Елиза Дулитл]] '''Пигмалион''' ([[англиски]]: ''Pygmalion'') е [[драма]] на британскиот писател [[Џорџ Бернард Шо]] од [[1913]] година. ==Ликови== Во драмата се појавуваат следниве ликови:<ref>Bernard Šo, ''Pigmalion''. Beograd: Rad, 1964, стр. 3.</ref> * Хенри Хигинс, професор по фонетика * Г-ѓа Хигинс, неговата мајка * Полковникот Пикеринг, неговиот пријател * Елиза Дилитл, продавачка на цвеќиња * Алфред Дилитл, нејзиниот татко * Г-ѓа Пиерс, управничка на домот на професорот Хигинс * Г-ѓа Ајнсфорд Хил * Клара, нејзината ќерка * Фреди, нејзиниот син * Собарка * Минувач * Саркастичар ==Содржина== ===Прв чин=== Една ноќ, пред [[Црква (градба)|катедрала]] [[Катедрала Св. Павле (Лондон)|Св. Павле]] во [[Лондон]] е собрана група луѓе кои чекаат да престане [[дожд]]от: госпоѓата Хил со ќерката Клара и синот Фреди, професорот по [[фонетика]] Хигинс, [[полковник]]от Пикеринг, продавачката на [[Цвеќе|цвеќиња]] Елиза итн. Професорот Хигинс цело време ги запишува разговорите на насобраните луѓе, а Елиза мисли дека тој е [[Полиција|полицаец]] кој неправедно сака да ја уапси. Најпосле, сите се воодушевени кога се дознава дека тој е професор кој според изговорот на луѓето може да го одреди нивното потекло. Професорот Хигинс и полковникот Пикеринг ја делат љубовта кон фонетиката и тие се запознаваат меѓу себе.<ref>Bernard Šo, ''Pigmalion''. Beograd: Rad, 1964, стр. 5-17.</ref> ===Втор чин=== Утредента, во домот на професорот Хигинс доаѓа Елиза која бара од него да ѝ дава часови по литературен [[англиски јазик]]. Тогаш, професорот и полковникот се обложуваат дека за неколку месеци Елиза ќе стекне образование кое е достојно на госпоѓите од високите кругови. Во меѓувреме, професорот Хигинс го посетува таткото на Елиза, кој за мал [[пари]]чен надомест се согласува неговата ќерка да остане кај професорот.<ref>Bernard Šo, ''Pigmalion''. Beograd: Rad, 1964, стр. 18-47.</ref> ===Трет чин=== Откако е остварен напредок во нејзината обука, Елиза оди на прием кај г-ѓа Хигинс, мајката на професорот и таму ги запознава г-ѓа Хил, Фреди и Клара. Уште на прв поглед, Елиза го привлекува вниманието на Фреди.<ref>Bernard Šo, ''Pigmalion''. Beograd: Rad, 1964, стр. 48-64.</ref> ===Четврти чин=== Навистина, по неколкумесечна обука, Елиза е целосно преобратена од проста девојка во отмена госпоѓица. За да ги покаже своите способности, професорот и полковникот ја носат Елиза на забава каде никој не може да го забележи нејзиното сиромашно потекло. Задоволни од успехот, професорот и полковникот објавуваат дека [[експеримент]]от е завршен и дека Елиза е слободна да си оди каде сака. Меѓутоа, таа е повредена од нивниот однос кон неа и доаѓа до голема расправија меѓу неа и професорот кого Елиза го обвинува дека е бездушен и нечовечен.<ref>Bernard Šo, ''Pigmalion''. Beograd: Rad, 1964, стр. 65-73.</ref> ===Петти чин=== Утредента, Елиза го напушта домот на професорот и оди кај неговата мајка, која застанува на нејзината страна. Таму доаѓаат и професорот и полковникот, а доаѓа и таткото на Елиза, кој добил неочекувано наследство и се ослободил од [[сиромаштија]]та. Тој ги повикува присутните да му се придружат на неговата венчавка со маќеата на Елиза, а таа и професорот имаат долг и жолчен разговор. Најпосле, професорот ја замолува Елиза да продолжи да живее со него.<ref>Bernard Šo, ''Pigmalion''. Beograd: Rad, 1964, стр. 74-99.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дела на Џорџ Бернард Шо]] [[Категорија:Книги од 1913 година]] avf5hadjtbwqcxb5gl5haom3dvpcjfw 0 1159896 5611726 4464195 2026-08-20T03:50:47Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611726 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Cornell-de-Cordoba-Candida-1924.jpg|мини|Катарина Корнел и Педро де Кордоба во бродвејската продукција на „Кандида“ од 1924 година]] '''Кандида''' ([[англиски]]: ''Candida'') - [[драма]] на [[Џорџ Бернард Шо]]. ==Ликови== Во драмата се појавуваат следниве ликови:<ref>Bernard Šo, ''Kandida''. Beograd: Rad, 1961.</ref> * пасторот Џејмс Мејвор Морел (James Mavor Morell) * Прозерпин Гарнет (Proserpine Garnett), неговата секретарка * Кандида, (Candida) неговата сопруга * Барџис (Burgess), таткото на Кандида * Александар – Лекси Мил (Alexander-Lexy Mill), помошникот на пасторот Морел * Јуџин Марчбенкс (Eugene Marchbanks), млад поет ==Содржина== Дејството на драмата се одвива во Источен [[Лондон]], во [[октомври]] [[1894]] година. ===Прв чин=== Пасторот Морел е човек на возраст од околу 40 години, по убедување [[Христијанство|христијански]] [[социјалист]], кого често го канат да држи предавања на разни места. Во неговата канцеларија, тој се обидува да го усогласи својот работен распоред, заедно со својата секретарка. Тогаш пристигнува неговиот помошник, кој му е верен на пасторот и воодушевен од неговата жена. Поради тоа започнува мала кавга меѓу него и секретарката Гарнет. Во домот на пасторот ненајавено пристигнува господинот Барџис, ситен [[Трговија|трговец]] на возраст од околу 60 години, со намера да се помири со пасторот со кого се скарале пред неколку години. Тој му префрла на пасторот поради неговите социјалистички идеи, додека пасторот го обвинува господинот Барџис за лакомоста и за лошиот однос кон вработените.За време на нивната кавга, во домот се враќа Кандида, која привремено го прекинала својот одмор. Таа пристигнува во друштво со младиот поет Марчбенкс. Кога поетот и пасторот остануваат сами, тој му признава на пасторот дека ја сака неговата жена и истовремено го обвинува за неговиот однос кон неа. Меѓу нив доаѓа до остра кавга.<ref>Bernard Šo, ''Kandida''. Beograd: Rad, 1961, стр. 5-36.</ref> ===Втор чин=== Истиот ден, попладнето, Марчбенкс се жали на својата несреќна судбина пред секретарката Гарнет при што открива дека таа е вљубена во пасторот. Кандида го забележува неспокојството на пасторот и му укажува дека треба помалку да работи и, наместо тоа, повеќе време да им посвети на сопругата и на семејството. Нервозен од претпладневниот разговор со Марчбенкс и нагризан од љубомората, пасторот го откажува предавањето, но Кандида го убедува да не го прави тоа. Така, пасторот заминува, а таа и Марчбенкс остануваат сами во домот.<ref>Bernard Šo, ''Kandida''. Beograd: Rad, 1961, стр. 37-61.</ref> ===Трет чин=== Вечерта, Марчбенкс ѝ чита поезија на Кандида, но таа е расеана. Тогаш, Марчбенкс ѝ кажува дека ја сака, изјавувајќи дека пасторот не ја заслужува. Подоцна, пасторот се враќа од успешното предавање и бара од Кандида да избере меѓу него и Марчбенкс. Кандида, најпрвин му одржува лекција, укажувајќи му на неговата себичност како и на нејзините постојани жртви за негово добро. Потоа, изјавува дека тој е нејзиниот единствен избор при што остро го напаѓа Марчбенкс затоа што на пасторот му ги повредил чувствата.<ref>Bernard Šo, ''Kandida''. Beograd: Rad, 1961, стр. 62-83.</ref> ==За драмата== „Кандида“ е една од најдобрите драми на Шо, која доживеала долг живот на [[театар]]ските штици, иако дејството се однесува на лондонските околности кон крајот на [[19 век]]. Таа е добро компонирана и го одржува вниманието на читателот (гледачот) од почетокот до крајот, а во неа не е присутна вообичаената слабост на Шо – претераната зборливост. Во драмата се обработува стара и добро позната тема – брачниот триаголник, но Шо успеал да ја постави и реши на нов, оригинален начин. Неговото решение е парадоксално, но убедливо и [[Психологија|психолошко]] во кое на прв план се истакнува Кандида како модерна и самостојна жена. Исто така, во делото има и мала социјална критика, иако таа не е во прв план.<ref>Dušan Puhalo, „Džorž Bernard Šo“, во: Bernard Šo, ''Kandida''. Beograd: Rad, 1961, стр. 91-92.</ref>. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дела на Џорџ Бернард Шо]] 1j2f0oiekid376hkbcfj2dp6up4lxci 0 1165653 5611498 5610393 2026-08-19T14:13:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611498 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |image_skyline ={{Photomontage|position=center | photo1a = Trebinje River.jpg | photo2a = Trebinje street.jpg | photo2b = Most na Trebisnjici.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = #FFFFFFu | border = 0 | foot_montage = {{nobreak|}}}} |settlement_type = Град |coordinates_region =BA |subdivision_type = [[Држава]] |subdivision_name = [[Босна и Херцеговина]] |subdivision_type1 = [[Ентитет]] |subdivision_name1 = [[Република Српска]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |timezone=[[средноевропско време|CET]] |utc_offset=+1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |unit_pref= |map_caption =Местоположба на Требиње во Босна и Херцеговина |population_as_of= попис 2013 |native_name = Требиње |official_name = Требиње |other_name = |image_shield = Grb Trebinja.svg |image_map = BiH municipality location Trebinje.svg |area_total_km2 = 854,5 |population_total = 25.589 |population_density_km2 = 36,8 |population_urban = 31433 ||parts_type=Населени места | parts = 178 (2008) |latd =42.712 |latNS=N |longd=18.346 |longEW=E |elevation_m = 275 |elevation_ft = 902 |coordinates_display = yes |area_code = 59 |website = http://www.trebinje.rs.ba |footnotes = ||leader_title=[[Градоначалник]] | leader_name =Лука Петровиќ <ref>[http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf] {{wayback|url=http://www.izbori.ba/documents/Rezultati%20izbora%202004/Utvrdjeni/2004NacelniciRS.pdf |date=20061221231954 |df=y }}</ref> |leader_party = | |}} '''Требиње''' – град во [[Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]]. Спрема прелиминарните податоци од пописот на жителите во 2013 година, Требиње броело 25.589 жители.<ref name="прелимрс">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013-drugo_izdanje_sa_kartama_Final.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013.]</ref>. == Потекло на поимот == Името на градот потекнува или од [[латински јазик|латинскиот]] збор tribunus (tribinus militum е заповедник на една поголема или повеќе мали единици на римската војска), или од [[словенски јазици|словенскиот]] збор треб што значи жртва (жртвува). ==Географија== Требиње се наоѓа на самиот [[југ]] на [[Херцеговина]] во најјужниот дел на Република Српска и Босна и Херцеговина. Сместено е под планината [[Леотар]], на крајот на [[Требинско Поле|Требинското Поле]], во долината на некогаш најголемата европска [[понорница]] Требишница која тече низ градот<ref name="вредности">[http://www.sgd.org.rs/publikacije/zemlja%20i%20ljudi/58/2008%20-%20Marija%20Bozovic,%20Rajko%20Golic%20-%20Kulturne%20vrednosti%20Trebinja.pdf Српско географско друштво - Земља и људи бр. 58: „Културне вредности Требиња“, Марија Божовић, Рајко Голић, (2008)]{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Од морето е оддалечено околу 27 км, до [[Дубровник]], или 38 км до [[Херцег Нови]]. За Требиње се вели дека е „град на сонцето и платаните“. Тој е економски и културен центар на регионот Источна Херцеговина. Требиње се наоѓа на 42° 42‘ 32“ северна [[географска ширина]], на 18° 19‘ 18“ источна [[географска должина]] и на 275 [[м]] [[надморска висина]]. ===Релјеф=== Во пејзажот на Требиње се сменуваат [[карст]]ни полиња и планински венци<ref name="вредности" />. Во [[релјеф]]от на општината доминираат планината Леотар, реката Требишница како и карстните полиња Требинско и Попово. Западно од градот се простира Требинското Поле, кое се протега од [[исток]] кон [[запад]], во правец на Требишница и зафаќа површина од 18 км². Полето е покриено со многу плодно [[алувијална почва|алувијално земјиште]] и има бујна вегетација заради се нарекува Градина на Херцеговина. Прочуен е требинскиот [[тутун]] од ова поле. Веднаш до Требинското е сместено Поповото Поле. Има посеви кои на ова поле даваат и два рода годишно, па истото се нарекува и Херцеговски Мисир, во споредба со долината на [[Нил]], односно [[Египет]] или Мисир. ===Клима=== Климата во Требиње е [[Клима#средоземна клима|средоземна]] (средоземна) со кратки благи зими и долги жешки лета. [[Есен]]та е многу потопла од [[пролет]]та, а [[снег]]от е многу ретка појава. Требиње е најтоплиот град во Република Српска, односно во Босна и Херцеговина (со [[Мостар]] и [[Неум]]). Просечната годишна температура на воздухот во градот е 16,6&nbsp;°C (1981-2012), а просечната јануарска температура е 8,3&nbsp;°C, додека јулската е 26,5&nbsp;°C. Во лето температурата често се качува над 40&nbsp;°C, а во зима понекогаш се спушта под 0&nbsp;°C. Градот има околу 260 сончеви денови во годината и спаѓа во најсончевите градови на [[Балкан]]от. Снегот во Требиње е права реткост, а и кога ќе падне се задржува само неколку часови. Карактеристични [[ветар|ветрови]] во Требиње се [[бура]]та и [[југо]]то. Бурата дува од [[североисток]], носи ладникаво и ведро време, додека југото дува од [[југоисток]] и носи топло и дождливо време. Југото обично дува во зимскиот период. ===Вегетација=== Климата на поднебјето ја условува специфичната вегетација. Во крајот се познати средоземните култури: [[смоква]], [[мандарина]], [[лимон]], [[грејпфрут]], [[маслинка]], [[портокал]], [[цреша]], [[кајсија]], [[праска]], [[диња]], [[лубеница]], како и лековитите ароматични билки: [[пелин]], [[мајчина душичка]], [[лаванда]], [[смил]], [[чубрика]], и [[ендемизам|ендемската]] билка зановет ({{langx|la| Petteria ramentacea}})<ref>[http://www.trebinje.rs.ba/?subpg=klima Интернет презентација Град Требиње: Клима]</ref>. ===Хидрографија=== Со оглед дека Требиње е сместено во скоро чист [[карст]]ен терен, бројот на природни површински води е незначителен. Нема природни [[езеро|езера]], а единствен поголем речен тек е реката Требишница. Преку подземните води Требишница е во директна врска со реката Мушница, односно таа е нејзин извор. Најпрво под горскиот [[превалец]] Чемерна се јавува [[поток|поточето]] Врба кое понира и повторно се јавува во [[Гатачко Поле|Гатачкото Поле]] како Мушница. Таа се губи во Гатачко Поле и повторно се јавува кај [[Билеќа]]. Требишница понира на северозападниот крај на [[Попово Поле]], од каде низ подземни канали истекува кон [[Неретва]] и [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. Коритото на реката низ Попово Поле е бетонирано така што нема понирања, како и чести [[поплава|поплави]]. Додека не било бетонирано коритото, Требишница била најголемата понорница во [[Европа]] со вкупна должина на текот од 97,8 км. Во средината на шеесеттите години на дваесеттиот век изграден е хидроенергетски систем со кој Требишница е преградена на две места, Гранчарево и Горица. ==Историја== Најстари жители на Требиње биле [[Илири]]те, а во 7 век п.н.е. се доселуваат и [[Грци]]. Споменот за нивното присуство останал во [[топоними]]те. [[Римјани]]те доаѓаат во требинскиот крај на крајот на 3 век п.н.е. Од нивното доаѓање овој крај е познат под името Травунија. [[Словени]]те дошле во 6 век. Во раниот словенски период познати се повеќе владетели на ова подрачје. Откога бугарскиот цар [[Симеон Велики]] го симнал од власт Захарие Прибиславлевиќ, владетелот на Травунија Михајло Вишевиќ се свртел кон сојуз со кралот на [[Хрватска]] [[Томислав]]. После неговата смрт, Травунија повторно била дел од [[Часлав]]ова [[Србија]]. Во 1168 година, Травунија ја презел [[Стефан Немања]]. Под власта на Немањиќи ќе остане сè до крајот на династијата. После тоа Требиње било во состав на босанската држава на [[Твртко I]], па се менуваат многу обласни владетели до доаѓањето на [[Турци]]те. Турското владеење траело од 1466 година па сè до 1878 година кога доаѓаат [[Австроунгарци]]те. Српската војска влегла во Требиње на 11 ноември 1918 година. ==Култура== Најзначаен културен настан во текот на годината се Дучиќеви вечери на поезијата, кој ги собира најзначајните личности од светот на поезијата од регионот. На авторот на најдоброто дело од претходната година му се доделува Дучиќевата награда. Народната библиотека на Требиње поседува голем книжен фонд како и легатот на [[Јован Дучиќ]]. Многу значајна установа за градот е Музејот на Херцеговина каде можат да се видат разни поставки, но и музички програми и промоции. ==Спорт== Во Требиње спортот постојат клубови за скоро сите популарни екипни спортови. Најзначајни се ФК Леотар и КК Леотар. Значајни резултати постигнуваат и [[џудо|џудистите]] и [[карате|каратистите]]. Во Требиње се родени или се по потекло од него [[кошарка]]рите на [[Србија]] и [[Црна Гора]]: [[Предраг Даниловиќ]], [[Милан Гуровиќ]], [[Владимир Радмановиќ]] како и [[Дејан Бодирога]] кој основал кошаркарски камп во Требиње. Познатиот одбојкар Милош Грбовиќ и неговите синови Владимир и Никола Грбиќ, како и покојниот Жарко Петровиќ исто така по потекло се од Требиње. ==Стопанство== До 1992 година Требиње било стопански многу развиен град. За време на војната доаѓа до економска изолација и нагол пад на стопанското производство и вработеноста. После војната се бележи значително закрепнување на стопанството. ==Туризам== Туристичките потенцијали на Требиње се големи. Градот има големи можности за развој на верски туризам. Како последица на бурната историја на градот во Требиње се наоѓа голем број на храмови. Постојат 15 храмови на православната црква, две католички цркви и една џамија. Многу православни храмови се изградени на темели на цркви од ранохристијанскиот период. Градот го опкружуваат манастирите: Добриќево, Дужи, Тврдош, Завала, Петро-Павловиот манастир и Херцеговската Грачаница. Во текот на летото се одржуваат бројни манифестации, а туристите ги привлекуваат и излетничките места Ластва, Јазина, Оровац и Убла. Туристичка атракција претставува и пештерата Ветреница. Близината на Дубровник и Херцег Нови дополнително ги зголемува туристичките потенцијали на градот. ==Културно-историски споменици== [[Податотека:Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 06.jpg|мини|1000px|центар|Панорама на Требиње од блискиот рид Црквина (2014)]] Во денешниот изглед на градот јасно се издвојуваат старото урбано јадро од турско време, градбите од австроунгарско време и новите градби. За разлика од останатите херцеговски гратчиња, во градбите на старите објекти, во Требиње најмногу е изразена мешавината на приморски и ориентални влијанија. '''Херцеговска Грачаница''' е верна копија на [[манастир]]от Грачаница на [[Косово]]. Изградена е во 2000 година на [[рид]]от Црквина над Требиње, со цел да се исполни [[тестамент]]от на прочуениот требински [[поет]] Јован Дучиќ. Неговите посмртни остатоци се пренесени од [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] и погребени во [[крипта]]та на овој храм. Истиот може да се види од секоја точка на Требиње и е најубавата сакрална градба во Источна Херцеговина. '''Манастирот Тврдош''' е посветен на [[успение на Пресвета Богородица|успението на Пресвета Богородица]]. Тој се наоѓа до самата река на околу 4 км низводно од Требиње во селото Тврдош. Спрема народното предание, манастирот го основале [[Константин Велики|светиот цар Константин]] и неговата мајка Елена. Како и поголемиот број верски објекти на овие простори, манастирот бил повеќепати разрушен и обновен. Најпрво настрадал во големиот земјотрес кој го погодил Дубровник во втората половина на 17 век, а во 1694 година до темели го разурнале [[Венецијци]]те плашејќи се да не стане турска тврдина. Манастирот е обновен во 1924 година. '''Соборната црква [[Преображение Господово]]''' — градена во периодот од 1888 до 1908 година. Се наоѓа во центарот на градот. Покрај црквата изграден е епархиски дом со библиотека. '''Манастирот Дужи''' е посветен на [[покров на Пресвета Богородица|покровот на Пресвета Богородица]]. Се наоѓа на левиот [[брег]] на Требишница, 7 км низводно од Требиње. Во 16 и 17 век била [[метох]] на манастирот Тврдош. Кога Тврдош бил разурнат, [[митрополит]]от и [[монах|монасите]] во 1695 година преоѓаат во Дужи, ја обновуваат и прошируваат црквата и метохот. До укинувањето на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] во 1776 година, бил седиште на херцеговскиот митрополит. Манастирот повеќепати бил пљачкан и пустошен. Во манастирот се наоѓа честичка од чесниот крст. '''Петро-Павловиот манастир''' се наоѓа во Петровото Поле, неколку километри западно од Требиње. Во негова близина се наоѓа Павловата пештера, во која според преданието свратил [[Апостол Павле|светиот апостол Павле]] на својот пат за [[Рим]]. Исто така во негова близина се наоѓаат урнатини за кои се верува дека се остатоци од храмови на светите апостоли [[апостол Петар|Петар]] и [[апостол Павле|Павле]] од почетокот на 11 век, па дури и од 6 век. Изграден е на темелите на стар црква на почетокот на 20 век. '''Спомен црквичка на свети Василиј Острошки''' е црквичка посветена на свети Василиј Острошки покрај куќата во која се родил во селото Мркоњиќи во Попово Поле. '''Католичката катедрала''' е изградена кон крајот на 19 век. '''Осман-пашината џамија''' е изградена во 1729 година по наредна на Осман-паша Ресулбеговиќ, требинскиот капетан. Се наоѓа во стариот дел, во 1993 година изгорела и подоцна е изградена нова. '''Перовиќев мост''', од крајот на 12 век, се чува во Музејот на Херцеговина (до последната војна се викал Арсланагиќев мост). Го изградил [[Мехмед-паша Соколовиќ]] во 1574 година како задужбина за својот погинат син во борба со Венецијците. Кога во 1687 година Турците биле потиснати од Херцег Нови, многу турски семејства оттаму се преселиле во Требиње. Меѓу нив бил и извесен Арслан-ага. Тој добил поседи источно од Требиње како и право да наплаќа мостарина на мостот на Требишница. По него мостот го добил името Арсланагиќев мост. Со изградбата на хидроенергетскиот систем на Требишница во 1965 година Арсланагиќевиот мост се нашол под водата на акумулационото езеро. По барање на Заводот за заштита на споменици на културата, мостот бил демонтиран и пренесен на друго место во 1966 години при празнењето на акумулацијата. Новата локација на мостот била меѓу населбите Градина (на десниот брег на реката) и Полице (на левиот брег). Во 1993 година променето му е името на мостот во Перовиќев мост. '''Музејот на Херцеговина''' се наоѓа во австриската касарна од крајот на 19 век. ==Население== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" | '''Население на општината Требиње''' |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''godina popisa''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1991''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1981''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1971''' |- |'''Срби''' |21.349 (68,87%) |18.123 (59,67%) |19.362 (66,71%) |- |'''Муслимани''' |5.571 (17,97%) |4.405 (14,50%) |4.846 (16,69%) |- |'''Хрвати''' |1.246 (4,01%) |2.309 (7,60%) |3.350 (11,54%) |- |'''Југословени''' |1.642 (5,29%) |4.154 (13,67%) |424 (1,46%) |- |'''останати и непознато''' |1.188 (3,83%) |1.381 (4,54%) |1.042 (3,59%) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''Вкупно''' |'''30.996''' |'''30.372''' |'''29.024''' |} ====Требиње (град), национален состав==== {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" | '''Требиње''' |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''година на пописот''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1991]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''[[1981]]''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''1971''' |- |'''Срби''' |14.915 (68,19%) |9.489 (54,94%) |1.788 (50,65%) |- |'''Муслимани''' |4.228 (19,33%) |3.039 (17,59%) |1.211 (34,30%) |- |'''Хрвати''' |347 (1,58%) |412 (2,38%) |208 (5,89%) |- |'''Југословени''' |1.470 (6,72%) |3.364 (19,47%) |124 (3,51%) |- |останато и непознато''' |910 (4,16%) |967 (5,59%) |199 (5,63%) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''Вкупно''' |'''21.870''' |'''17.271''' |'''3.530''' |} Со нешто повеќе од 40 000 жители, Требиње денес е најголемиот град во Источна Херцеговина. Општината е ретко населена што е последица на напуштање на селото од помладите луѓе за време на индустријализацијата. Преку ¾ од населението живее во градот. Голем број мигрирало вон границите на бивша Југославија. Спроти 1993 година, Требиње го напуштил најголемиот дел на муслиманско и хрватско население. После војната се населиле околу 7 000 српски бегалци, во најголем дел од [[Сараево]] и [[Мостар]], како и од [[Дубровник]] и селата кои се наоѓаат меѓу Требиње и Дубровник. ==Познати личности== *[[Асмир Беговиќ]] – [[фудбалер]], [[голман]] *[[Беба Селимовиќ]] – пејачка на севдалинки *[[Борис Савовиќ]] – [[кошаркар]] *[[Бранислав Круниќ]] – фудбалер *[[Дејан Бодирога]] – српски кошаркар, освојувач на сребрено олимписко одличје, светски и европски шампион *[[Џени]] – босанско-шведска пејачка *[[Илија Продановиќ]] – фудбалер *[[Иванка Нинковиќ]] – олимписка пливачка *[[Наташа Нинковиќ]] – српска глумица *[[Јован Деретиќ]] – историчар *[[Јован Дучиќ]] – [[поет]] и дипломат *[[Небојша Глоговац]] – српски глумец *[[Урош Ѓериќ]] – фудбалер *[[Предраг Даниловиќ]] - српски кошаркар, освојувач на сребрено олимписко одличје и европски шампион *[[Семјон Милошевиќ]] – фудбалер *[[Игор Јоксимовиќ]] – фудбалер *[[Синиша Мулина]] – фудбалер *[[Владимир Гудељ]] – фудбалер *[[Владимир Радмановиќ]] – српски НБА кошаркар, светски шампион *[[Саша Старовиќ]] – српски [[одбојкар]], европски шампион *[[Тијана Бошковиќ]] – српска одбојкарка, сребрен олимписки медал *[[Сабахудин Билаловиќ]] – кошаркар *[[Мијат Гаќиновиќ]] – српски фудбалер, светски (П20) и европски (П19) шампион ==Галерија== <gallery perrow="6"> Río Trebisnjica, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 33.jpg|Реката Требишница во Требиње Puente Arslanagić, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 26.jpg|Перовиќев (Арсланагиќев) мост Iglesia Nova Gracanica, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 20.jpg|Црквата Херцеговска Грачаница Iglesia Nova Gracanica, Trebinje, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 17-19 HDR.jpg|Сферичен поглед во внатрешноста на црквата Херцеговска Грачаница Trebinje 016.jpg Trebinje 014.jpg Trebinje 001.jpg Trebinje 011.jpg Trebinje 005.jpg Gornji Orahovac, Bosnia y Herzegovina, 2014-04-14, DD 01.jpg|Поглед на Оровац, село кое ѝ припаѓа на Општина Требиње File:Old_Town,_Trebinje_2014-06-04_05-13.JPG|Стариот град File:City of Trebinje, Bosnia and Herzegovina.JPG|Поглед од ридот </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Trebinje}} * [https://trebinje-24.info Требиње 24]{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://trebinjelive.info/ Требиње во живо] * [http://www.trebinje.rs.ba Градот Требиње] * [http://www.trebinje.info Портал Требиње] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180101130235/http://www.trebinje.info/ |date=2018-01-01 }} * [http://www.glastb.com Гласот на Требиње] * [http://www.etrebinje.com Портал еТребиње] * [http://www.lokoportal.com/ Требиње вести] * [http://www.trebinjedanas.com/ Требиње денес] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Република Српска]] [[Категорија:Градови во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Република Српска]] [[Категорија:Босна и Херцеговина]] 0cu1v9cs6osx8n832oiagwuxnihylb4 0 1173517 5611617 3575788 2026-08-19T16:56:28Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Pazar3]] 5611617 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1173519 5611618 3575777 2026-08-19T16:57:45Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Pazar3]] 5611618 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1175617 5611600 5559132 2026-08-19T16:20:51Z Виолетова 1975 5611600 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Обична леска | image = Corylus avellana.jpg | image_caption = Листови и лешници | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy, S. |author3=Wilson, B. |date=2014 |title=''Corylus avellana'' |volume=2014 |page=e.T63521A3125935 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T63521A3125935.en |access-date=19 ноември 2021}}</ref> | genus = Corylus | species = avellana | authority = [[Карл Линеј|L.]] | range_map = Corylus avellana range.svg | range_map_caption = Распространетост }} '''Обична леска''' ({{науч|Corylus avellana}}) - вид листопадно дрво од родот [[леска]]. Во [[Македонија]] расте во мезофилни шумски заедници од субмонтанскиот појас, и тоа врз силикатна подлога. Ова е широко распространето расетние по падините на сите наши планини, пред сè од 1200 до 1700 метри надморска височина.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=213|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> ==Распространетост и морфологија== Обичната леска е [[грмушка]] којашто може да достигне височина од пет до седум метри, а расте во цела [[Европа]] и во [[Северозападна Африка]]. Најчесто расте во влажни, осојни места, но се култивира речиси во сите европски земји. [[Корен]]от на леската е плиток, кората е мазна и светлокафеава, пупките се јајцевидни со повеќе лушпи, младите гранчиња се црвенкасто-влакнести. [[Лисја]]та на леската се сместени на кратки дршки, по форма се тркалезни или елипсовидни, а по рабовите се остро, пилесто назабени. Леската цвета пред пролистувањето, во периодот од [[февруари]] до [[април]], а нејзините цветови се во форма на реси. Машките реси се жолти и се формираат во текот на [[лето]]то претходната година, додека женските реси се покриени со лисни лушпи и се одделени од машките. Плодот на леската е во форма на оревче ([[лешник]]) и созрева во [[септември]] и во [[октомври]], а потоа брзо паѓа при што семката што се наоѓа во плодот може да се јаде.<ref name="ReferenceA">Илчо Захариев, „Леска (Corylus avellana)“, ''Штипски Мозаик'', март-април 2017, стр. 19.</ref> ==Лековити својства== Во [[медицина]]та се користат плодот на леската (''Corylus avellana fructus''), младите листови (''Corylus avellana folium'') и кората од стеблото (''Corylus avellana cortex''). Притоа, плодовите се берат кога се зрели, по што се сушат на сонце; листовите се берат кога се млади, а се сушат под сенка и на проветрени места; кората се бере во рана [[пролет]] при што се сече на тенки парчиња (до 10 сантиметри) и потоа се суши. Семките од плодот на леската (лешниците) содржат: 50-60% масла, кои најчесто се состојат од [[Олеинска киселина|олеинска]] и [[линолна киселина]], 14-18% [[белковини]], околу 14% [[скроб]] и околу 2,5% минерали. Хемискиот состав на кората содржи: [[катехински танин]] (5-8%), малку [[смола]], [[етерични масла]], флавониди, деривати на [[мирицетол]] итн. Најпосле, листот содржи [[танин]]и, [[Флавоноид|флавониди]], [[фолна киселина]] и [[витамин Ц]].<ref name="ReferenceA"/> Лисјата и кората на леската се користат за лекување на воспалени [[вени]] и [[хемороиди]], бидејќи ги стеснуваат [[Крвни садови|крвните садови]], благодарение на танините што ги содржат. Исто така, леската помага и во надворешното лекување на верикозни улцерации во вид на облоги подготвени од кората и лисјето. Младите листови се користат за лекување на [[Чир на желудникот|чир во желудникот]], проливи, хроничен воспалителен процес на [[Дебело црево|дебелото црево]] и други стомачни заболувања. Во народната медицина, листот и кората се употребуваат за лекување на зголемена [[простата]]. Притоа, од листовите и од кората се подготвува [[чај]], а од кората се прави и маст која може да остане стабилна до две години.<ref name="ReferenceA"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Corylus avellana}} * {{EOL}} {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Леска]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Јадливи оревести плодови и семки]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Маслодајни растенија]] [[Категорија:Флора на Европа]] b5z027b6kwbcjglrs6ktse85e4s9g81 0 1177023 5611635 5512948 2026-08-19T18:18:45Z SpectralWiz 106165 5611635 wikitext text/x-wiki {{другиличности2|Драган Томовски}} {{Infobox architect |name = Драган Томовски |image = |caption = |nationality = Македонец |birth_date = {{роден на|11|мај|1919}} |birth_place = {{роден во|Скопје}}, [[Кралство СХС]] |death_date = 2009 |death_place = [[Скопје]], [[Македонија]] |alma_mater = |practice = |significant_buildings= |awards = |spouce = }} [[Податотека:Dragan-Tomovski- Boris-Jurmovski -sopstvenost-na-marh.mk МАРХ македонска-архитектура.jpg|мини|250px|десно|Администратиен објект во центарот на Скопје]] [[Податотека:Dragan-Tomovski- hotel-Turist -hotel-Best-Western marh.mk.jpg|250px|мини|десно|Хотел Турист во Скопје]] [[Податотека:Dragan-Tomovski- kukja- Skopje marh.mk.jpg|250px|десно|мини|Поединечна куќа во Скопје]] '''Драган Томовски''' — [[Македонија|македонски]] [[архитект]], урбанист и проектант на бројни значајни објекти во Македонија. == Животопис == Драган Томовски е роден во [[Скопје]] во 1911 година и е еден од позначајните македонски архитекти и урбанисти. Потекнува од пошироко градителско семејство, дедо му Михајло бил познат градител во периодот во кој живеел. Изградил повеќе сакрални и опшествени објекти во нашата и во соседните земји, а во Скопје неговиот најзначаен објект е [[,,Машката гимназија” Скопје|,,Машката гимназија”]] која веќе не постои. Вујко на Дрган Томовски бил [[Јосиф Михајловиќ]] , големиот скопски архитект и [[Градоначалник на Град Скопје|градоначалник]] помеѓу двете светски војни. Драган Томовски развива богата архитектонска и урбанистичка дејност. Во периодот пред [[Втора светска војна|втората светска војна]], Драган Томовски се вработува во Tехничкото одделение на Скопската градска општина. Веднаш по ослободувањето со формирањето на [[Mинистерството за градежништво]] на владата на [[НРМ]] работи како [[проектант]] во бирото за обнова и изградба на земјата. Во 1950г. е преместен во Градското собрание на град Скопје како раководитетл на [[архитектонско-урбанистичката служба]]. При формирањето на заводот за архитектура и урбанизам на град Скопје тој е еден од основачите и член на потесното раководство на оваа институција. Драган Томовски се јавува како современик на [[Јан Дубови]], [[Славко Леви]], [[Михо Чакеља]] и други познати архитекти од тој период. Се јавува као проектант на бројни објекти со различни намени од кои преовладуваат станбените згради, туристичко-угостителските објекти, доследно спроведувајќи го [[меѓународниот стил]]. Во проектирањето на становите обрнува посебно внимание на функцијата и се залага за рационално организиран стан. Драган Томовски се занимава и со урбанистичко проектирање. По [[Скопски земјотрес 1963|земјотрeсот]] во 1963г. во градскиот завод за урбанизам и архитектура работи како соработник и член во тимот за изработка на [[Урбанистички план за Скопје (1965)|Генералниот урбанистички план]] на град Скопје , во поширок состав со странските соработници ,,Доксијадес” од [[Атина]] и ,,Полсервис” од [[Варшава]]. Драган Томовски подолго време престојувал како експерт во странство. Во [[Сирија]] е ангажиран за изработка на урбанистички програми и студии за развој на туристичките реони и населби во периодот од 1967 - 1968г. Во емиратот [[Кувајт]] е ангажиран како проектант и консултант за архитектонско-урбанистичко проблеми 1976 - 1978г. Во Кувајт остварува i повеќе проекти мегу кои станбени населби и јавни згради со типична архитектура за тоа подрачје и поединечни семејни објекти за видни тамошни личности. Со успех учествувал и на повеќе анонимни архитектонско -урбанистички конкурси во поранешна [[Југославија]]. Некои од проектите и реализираните проекти на Томовски, публикувани се во реномирани стручни списанија на терироријата на поранешна Југославија и презентирани се на повеќе колективни и самостојни изложби. Слободното време го надополнува со [[сликарство]] - [[акварелска техника]] со пејсажни мотиви. [[Асоцијација на архитекти на Македонија|Асоцијацијата на архитекти на Република Македонија]], го наградува со престижната [[Андреја Дамјанов (награда)|награда ,,Андреја Дамјанов"]] во 2004 година и тој станува член на Архитектонската академија при Асоцијацијата на архитекти на Република Македонија. ==Oстварувања од областа на архитектурата== * Учителската школа со интернат и сите придружни содржини : исхрана, опшествени потреби и спортска активност во [[Битола]] - 1946г. ; * Станбените блокови (П+2) во [[Карпош (населба во Скопје)|населбата Карпош]] во Скопје - 1947г.; * Станбените блокови во [[Дебар Маало|Дебар Mаало]] во Скопје - 1947г.; * Станбено-деловната зграда со ресторан во центарот на Скопје - 1953г.; * Спортскиот центар под [[Скопско кале|Кале]] во Скопје (соавтор) 1956г.; * Повеќестанбени згради со деловен простор - [[Бит-пазар (Скопје)|Бит-пазар]], Скопје - 1956г.; * Хотел ,,Турист" во Скопје, ул. ,, Македонија" - 1958г.; * Коплкес кули во [[Аеродром (населба во Скопје)|населба Аеродром]], Скопје (соавтор) - 1974г.; * Станбени кули во населба [[Капиштец]], Скопје - 1975г.; * Станбено деловна зграда на [[Плоштад Македонија|плоштадот ,,Македонија"]] наспроти кафеаната ,,Лондон" - 1956г.; * Станбена зграда со деловни простории (каскадно решение) во центарот на [[Свети Николе]] - 1974г.; * Зграда на Општинското собрание на [[Свети Николе]] со сала за општински и јавни потреби - 1975г. ==Oстварувања од областа на урбанизмот== * [[Детален урбанистички план]] за реонот ,,[[Скопје Север|Скопје-Север]]" - 1964г.; * [[Детален урбанистички план]] за населбата ,,[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]", Скопје - 1964г.; * Урбанистичко решение за населба ,,[[Капиштец|Капиптец]]", Скопје - 1968г.; * Урбанистичко решение за центарот на ,,[[Свети Николе]]" - 1974г. ==Наградени трудови== * Административна деловна зграда во Скопје ; * [[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Скопје|Католичка црква]] (повикан конкурс) - Скопје; * Дом на синдикатите во Скопје; * [[Дом на културата во Битола]] (втора награда); ==Добиени награди== * Наградата на Владата на [[Народна Република Македонија|НР Македонија]] по повод 5 години постоење на НР Македонија за придонес во обновата и развојот на Македонија; * [[Награда „13 Ноември“|Награда ,,13 Ноември"]] на [[град Скопје]] за успешно остварување во областа на [[архитектура]]та; * [[,,Сребрена плакета"]] на град Скопје, како заслужен граѓанин; * Југословенско одликување - орден за заслуги за народот. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Томовски, Драган}} [[Категорија:Македонски архитекти]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] dhfjk5mt9my6l5dnv1fk674ocmlouap 0 1179601 5611715 5584246 2026-08-20T00:18:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611715 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain range |name=Француски Алпи |native_name= |photo=FrenchAlps 03270006a.jpg |photo_size = 200px |photo_caption=Масивот на Монблан — највисока планина во Француските Алпи |country= |country1= |country2= |region_type=[[Региони во Франција|Региони]] |region=[[Рона-Алпи]]<br>[[Прованса-Алпи-Азурен Брег]] |border=| border1=[[Швајцарски Алпи]], [[Италијански Алпи]] |geology=биндски шркилци | geology1=флиш| geology2=моласи | period=терцијар | orogeny=алпска |area_km2= | length_km=| length_orientation= |width_km= | width_orientation= |highest=[[Монблан]] |elevation_m=4.810 |coordinates = {{coord|45|50|01|N|06|51|54|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} |map_image= Massif des Alpes map-mk.svg | map_caption=Карта на Француските Алпи }} [[Image:Alps of France NASA A2002274 1240 250m.jpg|thumb|right|260px|Француските Алпи од вселената]] '''Француски Алпи''' — дел од [[Алпи]]те сместен во регионите [[Рона-Алпи]] и [[Прованса-Алпи-Азурен Брег]], [[Франција]]. Некои од венците се целосно протегаат во земјата, додека пак други, како масивот на [[Монблан]] навлегуваат во [[Швајцарија]] или [[Италија]]. Највисока планина во групата е [[Монблан]] (4.808&nbsp;м), истовремено највисока во [[Западна Европа]].<ref>[http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html Монблан за две години се смали за 45 см] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |date=2023-02-14 }}{{en}}</ref> Поважни градови на алпите се [[Гренобл]], [[Шамони]], [[Анси]], [[Шамбери]], [[Евијан ле Бен]] и [[Албервил]]. ==Венци и врвови== {| style="border-collapse: collapse" class="wikitable sortable" padding="5" |----- bgcolor="#f9f9f9" !width="120" | Венец !width="160" | Масив !width="160" | Највисок врв !width="150" | Висина (м) |- || [[Грајски Алпи]] || [[Монблан]] || [[Монблан]] ||4.810 |- || [[Грајски Алпи]] || Бофортен || Роање ||2.995 |- || [[Грајски Алпи]] || Лозјер || Гран Пик ||2.829 |- || [[Грајски Алпи]] || Ваноаз || Гран Кас ||3.855 |- || [[Грајски Алпи]] || [[Грајски Алпи]] (цент. група)|| Поант де Шарбонел ||3.752 |- || [[Дофински Алпи]] || Белдон || Гран Пик ||2.977 |- || [[Дофински Алпи]] || Гранд Русе || Пик Бел ||3.465 |- || [[Дофински Алпи]] || [[Арв]] || Егиј д'Арв ||3.514 |- || [[Дофински Алпи]] || Тајфер || Тајфер ||2.857 |- || [[Дофински Алпи]] || [[Екрен]] || [[Бар де Екрен]] ||4.102 |- || [[Котиски Алпи]] || Мон Сенис || Поант де Рос ||3.612 |- || [[Котиски Алпи]] || Серс || Гран Галибје ||3.229 |- || [[Котиски Алпи]] || Кејрас || Рошбрин ||3.320 |- || [[Котиски Алпи]] || Ибај (Орене) || Егиј де Шамберон ||3.411 |- || [[Приморски Алпи]] || Меркантур || Сим ди Жела ||3.143 |- || [[Приморски Алпи]] || Пела || Мон Пела ||3.050 |- || [[Приморски Алпи]] || Троа Евеше || Тет де л'Естроп ||2.961 |- || [[Лигурски Алпи]] || [[Лигурски Алпи]] || Пунта Маргаре ||2.651 |- || [[Савојски Предалпи]] || [[Шаблевски Алпи]] || От Фор ||2.464 |- || [[Савојски Предалпи]] || От Жифр || От Сим ||3.257 |- || [[Савојски Предалпи]] || Егиј Руж || Егиј ди Белведер ||2.965 |- || [[Савојски Предалпи]] || Борн || Поант Бланш ||2.438 |- || [[Савојски Предалпи]] || Арави || Поант Персе ||2.750 |- || [[Савојски Предалпи]] || Бож || Аркало ||2.217 |- || [[Савојски Предалпи]] || [[Шартрез (планински венец)|Шартрез]] || Шамшод || 2.082 |- || [[Дофински Предалпи]] || Веркор || Гран Вемон ||2.341 |- || [[Дофински Предалпи]] || Диоа || Мон Жоку ||2.051 |- || [[Дофински Предалпи]]|| Деволиј || Гран Тет де л'Обју ||2.789 |- || [[Француски Предалпи|Провансалски&nbsp;Предалпи]] || Бошен || Мон Сеиз ||2.016 |- || [[Француски Предалпи|Провансалски&nbsp;Предалпи]]|| Дињски Предалпи || Ле Монж ||2.115 |- || [[Француски Предалпи|Провансалски&nbsp;Предалпи]] || Барони || Мон Мар ||1.603 |- || [[Француски Предалпи|Провансалски&nbsp;Предалпи]] || Воклиски Пл. || Сињал де Сен Пјер ||1.256 |- || [[Француски Предалпи|Провансалски&nbsp;Предалпи]] || [[Либерон]] || Мур Негр ||1.125 |- || [[Француски Предалпи|Приморски&nbsp;Предалпи]]|| Кастелански Предалпи || Пиј де Ран ||1.996 |- || [[Француски Предалпи|Приморски&nbsp;Предалпи]] || Нички Предалпи || Поант де Троа Комин ||2.080 |} == Галерија == <Gallery caption="" widths="190px" heights="190px" perrow="4"> 2006-10-11-mont-blanc-by plane-5.jpg|[[Монблан]] (4.810 м) Aiguille du Dru 3.jpg|Егиј ди Дри (3.754 м) Aiguille Verte ateabutnoe2.jpg|Егиј Верт (4.122 м) Mer de Glace, Aiguille du Géant et Grandes Jorasses.jpg|Мер де Глас, Дан ди Жеан (4.013 м) и Гранд Жорас (4.208 м) во [[Шамони]] (~ 1890 г.) 00 Saint-Gervais-les-Bains - TMB - JPG2.jpg|[[Трамвај]] (1.794 м) во [[Сен Жерве ле Бен]] 00 Chamonix-Mont-Blanc - JPG1.jpg|Споменик на Жак Балма и [[Орас Бенедикт де Сосир]] во [[Шамони]] Grand Capucin, 2010 July.JPG|Гран Каписен (3.838 м) Vanoise.jpg|Национален парк Ваноаз Olan Ecrins National Park.jpg|Национален парк Екрен Bouqetin male.jpg|[[Козорог]] во [[Осоа]], [[Савоја]] YvoireFlowers.JPG|Сместувалиште во [[Ивоар]] Palais de l'Isle - prisons.jpg|Островскиот дворец во [[Анси]] </Gallery> == Поврзано == * [[Зимски олимписки игри 1924]] * [[Зимски олимписки игри 1968]] * [[Зимски олимписки игри 1992]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{рв|Alps of France}} * Raoul Blanchard (1938–1956), ''Les Alpes Occidentales''. Paris: Édition Arthaud. * Roger Frison-Roche (1964), ''Les montagnes de la terre''. Paris: Flammarion. * Sergio Marazzi (2005), ''Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA''. Pavone Canavese (TO): Priuli & Verlucca editori. {{ISBN|978-88-8068-273-8}} * Sergio Marazzi, [http://www.fioridimontagna.it/it/soiusa/Artic-11p-AtlOrAlpi-SOIUSA.pdf ''La "Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino" (SOIUSA)''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722033252/http://www.fioridimontagna.it/it/soiusa/Artic-11p-AtlOrAlpi-SOIUSA.pdf |date=2011-07-22 }} [[Категорија:Алпи]] [[Категорија:Планински венци во Франција]] [[Категорија:Скијачки центри во Франција]] [[Категорија:Оверњ-Рона-Алпи]] [[Категорија:Прованса-Алпи-Азурен Брег]] [[fr:Géographie des Alpes#Alpes occidentales]] [[nl:Alpen#Frankrijk]] c9oi5m064nfha7jq0nfndnl0ftm0yuv 10 1182810 5611686 5274246 2026-08-19T21:02:22Z Andrew012p 85224 5611686 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = infobox-has-images-with-white-backgrounds | abovestyle = background:#ccc; color:inherit; | above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} или <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | headerstyle = background:#eee; color:inherit; | label1 = {{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} |{{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}|Синоним|Синоними}}}} | data1 = {{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} | data5 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}{{{Image|}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}{{{Width|}}}{{{width|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}{{{Alt|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime|}}}}} | data6 = {{#if:{{{image|}}}{{{Image|}}}|{{{caption|}}}{{{Caption|}}} }} | data7 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{if empty|{{{image_size2|}}}{{{width2|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image2_upright|1}}}|alt={{{alt2|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime2|}}}}} | data8 = {{#if:{{{image2|}}}|{{{caption2|}}} }} | label9 = Изговор | data9 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label10 = [[Специјалност (медицина)|{{#if: {{{specialty_plural|}}} | Специјалности | Специјалност }}]] | data10 = {{#invoke:String2 |ucfirst | {{#invoke:WikidataIB |getValue |P1995 |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|no}} |{{{field|}}}{{{specialty|}}}{{{speciality|}}} }} }} | label12 = Симптоми | data12 = {{{Symptoms|{{{symptoms|}}}}}} | label13 = [[Компликација (медицина)|Компликации]] | data13 = {{{complications|}}} | label14 = {{#if: {{{onset_always|}}} | Вообичаена појава | Вообичаена појава }} | data14 = {{{Onset|{{{onset|}}}}}} | label15 = Времетраење | data15 = {{{Duration|{{{duration|}}}}}} | label16 = Видови | data16 = {{{Types|{{{types|}}}}}} | label17 = Причинители | data17 = {{if empty|{{{causes|}}}{{{Causes|}}}|{{{cause|}}}{{{Cause|}}}}} | label18 = [[Ризик-фактор]]и | data18 = {{if empty|{{{risks|}}}{{{Risks|}}}|{{{risk|}}}{{{Risk|}}}}} | label19 = [[Дијагностички метод]] | data19 = {{{Diagnosis|{{{diagnosis|}}}}}} | label20 = [[Диференцијална дијагноза]] | data20 = {{if empty|{{{differential|}}}{{{Differential|}}}|{{{differential diagnosis|}}}{{{Differential diagnosis|}}}|{{{diff|}}}{{{Diff|}}}}} | label21 = Спречување | data21 = {{{Prevention|{{{prevention|}}}}}} | label22 = {{#if:{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|Лекување|Раководење}} | data22 = {{if empty|{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|{{{management|}}}}} | label23 = Лекови | data23 = {{{Medication|{{{medication|}}}}}} | label24 = Прогноза | data24 = {{{Prognosis|{{{prognosis|}}}}}} | label25 = Честота | data25 = {{if empty|{{{frequency|}}}|{{#invoke:PrevalenceData|main}}}} | label26 = Смртни случаи | data26 = {{{Deaths|{{{deaths|}}}}}} | label27 = Именувано по | data27 = {{if empty|{{{named after|}}}|{{{eponym|}}}}} | rowclass30 = noprint | data30 = <div style="text-align: right;">{{главен-друг |1=<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#invoke:Wikidata|pageId}}}} |уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki> |2={{#if:{{{testQID|}}} |<small>тестQID:{{{testQID|}}}</small>&nbsp;}}<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#if:{{{testQID|}}}|{{{testQID|}}}|}} }}|уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki>}}</div> }}<!-- end of infobox -->{{главен-друг|1={{#if:{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata|pageId}}||_do_categorise}}{{#if:{{{QID|}}}|_do_categorise}}|[[Category:Medical condition not in Wikidata|=]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{главен-друг|}}|preview=Страницата користи [[Template:Infobox medical condition]] со непознат параметар "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt2 | caption | caption2 | cause | causes | complications | deaths | diagnosis | diff | differential | differential diagnosis | duration | eponym | fetchwikidata | field | frequency | image | image_upright | image_size | image_thumbtime | image2 | image2_upright | image_size2 | image_thumbtime2 | incidence | management | medication | name | named after | onlysourced | onset | onset_always | prevalence | prevention | prognosis | pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | pronunciation | QID | risk | risks | speciality | specialty | specialty_plural | symptoms | synonym | synonyms | testQID | treatment | types | width | width2 | Height | height }}<!-- --><noinclude>{{документација}}</noinclude> 716jt1ibh6mlp5f73op5btds2yanf3s 5611688 5611686 2026-08-19T21:06:11Z Andrew012p 85224 5611688 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = infobox-has-images-with-white-backgrounds | abovestyle = background:#ccc; color:inherit; | above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} или <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | headerstyle = background:#eee; color:inherit; | label1 = {{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} |{{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}|Синоним|Синоними}}}} | data1 = {{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} | data5 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}{{{Image|}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}{{{Width|}}}{{{width|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}{{{Alt|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime|}}}}} | data6 = {{#if:{{{image|}}}{{{Image|}}}|{{{caption|}}}{{{Caption|}}} }} | data7 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{if empty|{{{image_size2|}}}{{{width2|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image2_upright|1}}}|alt={{{alt2|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime2|}}}}} | data8 = {{#if:{{{image2|}}}|{{{caption2|}}} }} | label9 = Изговор | data9 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label10 = [[Специјалност (медицина)|{{#if: {{{specialty_plural|}}} | Специјалности | Специјалност }}]] | data10 = {{#invoke:String2 |ucfirst | {{#invoke:WikidataIB |getValue |P1995 |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|no}} |{{{field|}}}{{{specialty|}}}{{{speciality|}}} |link=yes }} }} | label12 = Симптоми | data12 = {{{Symptoms|{{{symptoms|}}}}}} | label13 = [[Компликација (медицина)|Компликации]] | data13 = {{{complications|}}} | label14 = {{#if: {{{onset_always|}}} | Вообичаена појава | Вообичаена појава }} | data14 = {{{Onset|{{{onset|}}}}}} | label15 = Времетраење | data15 = {{{Duration|{{{duration|}}}}}} | label16 = Видови | data16 = {{{Types|{{{types|}}}}}} | label17 = Причинители | data17 = {{if empty|{{{causes|}}}{{{Causes|}}}|{{{cause|}}}{{{Cause|}}}}} | label18 = [[Ризик-фактор]]и | data18 = {{if empty|{{{risks|}}}{{{Risks|}}}|{{{risk|}}}{{{Risk|}}}}} | label19 = [[Дијагностички метод]] | data19 = {{{Diagnosis|{{{diagnosis|}}}}}} | label20 = [[Диференцијална дијагноза]] | data20 = {{if empty|{{{differential|}}}{{{Differential|}}}|{{{differential diagnosis|}}}{{{Differential diagnosis|}}}|{{{diff|}}}{{{Diff|}}}}} | label21 = Спречување | data21 = {{{Prevention|{{{prevention|}}}}}} | label22 = {{#if:{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|Лекување|Раководење}} | data22 = {{if empty|{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|{{{management|}}}}} | label23 = Лекови | data23 = {{{Medication|{{{medication|}}}}}} | label24 = Прогноза | data24 = {{{Prognosis|{{{prognosis|}}}}}} | label25 = Честота | data25 = {{if empty|{{{frequency|}}}|{{#invoke:PrevalenceData|main}}}} | label26 = Смртни случаи | data26 = {{{Deaths|{{{deaths|}}}}}} | label27 = Именувано по | data27 = {{if empty|{{{named after|}}}|{{{eponym|}}}}} | rowclass30 = noprint | data30 = <div style="text-align: right;">{{главен-друг |1=<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#invoke:Wikidata|pageId}}}} |уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki> |2={{#if:{{{testQID|}}} |<small>тестQID:{{{testQID|}}}</small>&nbsp;}}<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#if:{{{testQID|}}}|{{{testQID|}}}|}} }}|уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki>}}</div> }}<!-- end of infobox -->{{главен-друг|1={{#if:{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata|pageId}}||_do_categorise}}{{#if:{{{QID|}}}|_do_categorise}}|[[Категорија:Медицински состојби кои ги нема на Википодатоци|=]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{главен-друг|}}|preview=Страницата користи предлошка со непознат параметар "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt2 | caption | caption2 | cause | causes | complications | deaths | diagnosis | diff | differential | differential diagnosis | duration | eponym | fetchwikidata | field | frequency | image | image_upright | image_size | image_thumbtime | image2 | image2_upright | image_size2 | image_thumbtime2 | incidence | management | medication | name | named after | onlysourced | onset | onset_always | prevalence | prevention | prognosis | pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | pronunciation | QID | risk | risks | speciality | specialty | specialty_plural | symptoms | synonym | synonyms | testQID | treatment | types | width | width2 | Height | height }}<!-- --><noinclude>{{документација}}</noinclude> 0i1v44zdop86u0m90mod2ldj8vza8f3 5611689 5611688 2026-08-19T21:08:37Z Andrew012p 85224 5611689 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = infobox-has-images-with-white-backgrounds | abovestyle = background:#ccc; color:inherit; | above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} или <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | headerstyle = background:#eee; color:inherit; | label1 = {{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} |{{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}|Синоним|Синоними}}}} | data1 = {{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} | data5 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}{{{Image|}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}{{{Width|}}}{{{width|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}{{{Alt|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime|}}}}} | data6 = {{#if:{{{image|}}}{{{Image|}}}|{{{caption|}}}{{{Caption|}}} }} | data7 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{if empty|{{{image_size2|}}}{{{width2|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image2_upright|1}}}|alt={{{alt2|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime2|}}}}} | data8 = {{#if:{{{image2|}}}|{{{caption2|}}} }} | label9 = Изговор | data9 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label10 = [[Специјалност (медицина)|{{#if: {{{specialty_plural|}}} | Специјалности | Специјалност }}]] | data10 = {{#invoke:String2 |lcfirst | {{#invoke:WikidataIB |getValue |P1995 |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|no}} |{{{field|}}}{{{specialty|}}}{{{speciality|}}} |link=yes }} }} | label12 = Симптоми | data12 = {{{Symptoms|{{{symptoms|}}}}}} | label13 = [[Компликација (медицина)|Компликации]] | data13 = {{{complications|}}} | label14 = {{#if: {{{onset_always|}}} | Вообичаена појава | Вообичаена појава }} | data14 = {{{Onset|{{{onset|}}}}}} | label15 = Времетраење | data15 = {{{Duration|{{{duration|}}}}}} | label16 = Видови | data16 = {{{Types|{{{types|}}}}}} | label17 = Причинители | data17 = {{if empty|{{{causes|}}}{{{Causes|}}}|{{{cause|}}}{{{Cause|}}}}} | label18 = [[Ризик-фактор]]и | data18 = {{if empty|{{{risks|}}}{{{Risks|}}}|{{{risk|}}}{{{Risk|}}}}} | label19 = [[Дијагностички метод]] | data19 = {{{Diagnosis|{{{diagnosis|}}}}}} | label20 = [[Диференцијална дијагноза]] | data20 = {{if empty|{{{differential|}}}{{{Differential|}}}|{{{differential diagnosis|}}}{{{Differential diagnosis|}}}|{{{diff|}}}{{{Diff|}}}}} | label21 = Спречување | data21 = {{{Prevention|{{{prevention|}}}}}} | label22 = {{#if:{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|Лекување|Раководење}} | data22 = {{if empty|{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|{{{management|}}}}} | label23 = Лекови | data23 = {{{Medication|{{{medication|}}}}}} | label24 = Прогноза | data24 = {{{Prognosis|{{{prognosis|}}}}}} | label25 = Честота | data25 = {{if empty|{{{frequency|}}}|{{#invoke:PrevalenceData|main}}}} | label26 = Смртни случаи | data26 = {{{Deaths|{{{deaths|}}}}}} | label27 = Именувано по | data27 = {{if empty|{{{named after|}}}|{{{eponym|}}}}} | rowclass30 = noprint | data30 = <div style="text-align: right;">{{главен-друг |1=<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#invoke:Wikidata|pageId}}}} |уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki> |2={{#if:{{{testQID|}}} |<small>тестQID:{{{testQID|}}}</small>&nbsp;}}<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#if:{{{testQID|}}}|{{{testQID|}}}|}} }}|уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki>}}</div> }}<!-- end of infobox -->{{главен-друг|1={{#if:{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata|pageId}}||_do_categorise}}{{#if:{{{QID|}}}|_do_categorise}}|[[Категорија:Медицински состојби кои ги нема на Википодатоци|=]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{главен-друг|}}|preview=Страницата користи предлошка со непознат параметар "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt2 | caption | caption2 | cause | causes | complications | deaths | diagnosis | diff | differential | differential diagnosis | duration | eponym | fetchwikidata | field | frequency | image | image_upright | image_size | image_thumbtime | image2 | image2_upright | image_size2 | image_thumbtime2 | incidence | management | medication | name | named after | onlysourced | onset | onset_always | prevalence | prevention | prognosis | pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | pronunciation | QID | risk | risks | speciality | specialty | specialty_plural | symptoms | synonym | synonyms | testQID | treatment | types | width | width2 | Height | height }}<!-- --><noinclude>{{документација}}</noinclude> madq6yesahzhfvz0xnlcqimxgfj41sn 5611690 5611689 2026-08-19T21:08:55Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5611689|5611689]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5611690 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = infobox-has-images-with-white-backgrounds | abovestyle = background:#ccc; color:inherit; | above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} или <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | headerstyle = background:#eee; color:inherit; | label1 = {{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} |{{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}|Синоним|Синоними}}}} | data1 = {{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} | data5 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}{{{Image|}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}{{{Width|}}}{{{width|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}{{{Alt|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime|}}}}} | data6 = {{#if:{{{image|}}}{{{Image|}}}|{{{caption|}}}{{{Caption|}}} }} | data7 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{if empty|{{{image_size2|}}}{{{width2|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image2_upright|1}}}|alt={{{alt2|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime2|}}}}} | data8 = {{#if:{{{image2|}}}|{{{caption2|}}} }} | label9 = Изговор | data9 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label10 = [[Специјалност (медицина)|{{#if: {{{specialty_plural|}}} | Специјалности | Специјалност }}]] | data10 = {{#invoke:String2 |ucfirst | {{#invoke:WikidataIB |getValue |P1995 |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|no}} |{{{field|}}}{{{specialty|}}}{{{speciality|}}} |link=yes }} }} | label12 = Симптоми | data12 = {{{Symptoms|{{{symptoms|}}}}}} | label13 = [[Компликација (медицина)|Компликации]] | data13 = {{{complications|}}} | label14 = {{#if: {{{onset_always|}}} | Вообичаена појава | Вообичаена појава }} | data14 = {{{Onset|{{{onset|}}}}}} | label15 = Времетраење | data15 = {{{Duration|{{{duration|}}}}}} | label16 = Видови | data16 = {{{Types|{{{types|}}}}}} | label17 = Причинители | data17 = {{if empty|{{{causes|}}}{{{Causes|}}}|{{{cause|}}}{{{Cause|}}}}} | label18 = [[Ризик-фактор]]и | data18 = {{if empty|{{{risks|}}}{{{Risks|}}}|{{{risk|}}}{{{Risk|}}}}} | label19 = [[Дијагностички метод]] | data19 = {{{Diagnosis|{{{diagnosis|}}}}}} | label20 = [[Диференцијална дијагноза]] | data20 = {{if empty|{{{differential|}}}{{{Differential|}}}|{{{differential diagnosis|}}}{{{Differential diagnosis|}}}|{{{diff|}}}{{{Diff|}}}}} | label21 = Спречување | data21 = {{{Prevention|{{{prevention|}}}}}} | label22 = {{#if:{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|Лекување|Раководење}} | data22 = {{if empty|{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|{{{management|}}}}} | label23 = Лекови | data23 = {{{Medication|{{{medication|}}}}}} | label24 = Прогноза | data24 = {{{Prognosis|{{{prognosis|}}}}}} | label25 = Честота | data25 = {{if empty|{{{frequency|}}}|{{#invoke:PrevalenceData|main}}}} | label26 = Смртни случаи | data26 = {{{Deaths|{{{deaths|}}}}}} | label27 = Именувано по | data27 = {{if empty|{{{named after|}}}|{{{eponym|}}}}} | rowclass30 = noprint | data30 = <div style="text-align: right;">{{главен-друг |1=<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#invoke:Wikidata|pageId}}}} |уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki> |2={{#if:{{{testQID|}}} |<small>тестQID:{{{testQID|}}}</small>&nbsp;}}<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#if:{{{testQID|}}}|{{{testQID|}}}|}} }}|уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki>}}</div> }}<!-- end of infobox -->{{главен-друг|1={{#if:{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata|pageId}}||_do_categorise}}{{#if:{{{QID|}}}|_do_categorise}}|[[Категорија:Медицински состојби кои ги нема на Википодатоци|=]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{главен-друг|}}|preview=Страницата користи предлошка со непознат параметар "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt2 | caption | caption2 | cause | causes | complications | deaths | diagnosis | diff | differential | differential diagnosis | duration | eponym | fetchwikidata | field | frequency | image | image_upright | image_size | image_thumbtime | image2 | image2_upright | image_size2 | image_thumbtime2 | incidence | management | medication | name | named after | onlysourced | onset | onset_always | prevalence | prevention | prognosis | pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | pronunciation | QID | risk | risks | speciality | specialty | specialty_plural | symptoms | synonym | synonyms | testQID | treatment | types | width | width2 | Height | height }}<!-- --><noinclude>{{документација}}</noinclude> 0i1v44zdop86u0m90mod2ldj8vza8f3 5611691 5611690 2026-08-19T21:09:22Z Andrew012p 85224 5611691 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = infobox-has-images-with-white-backgrounds | abovestyle = background:#ccc; color:inherit; | above = <includeonly>{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} или <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | headerstyle = background:#eee; color:inherit; | label1 = {{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} |{{#if:{{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}|Синоним|Синоними}}}} | data1 = {{{Synonym|}}}{{{synonym|}}}{{{Synonyms|}}}{{{synonyms|}}} | data5 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}{{{Image|}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}{{{Width|}}}{{{width|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}{{{Alt|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime|}}}}} | data6 = {{#if:{{{image|}}}{{{Image|}}}|{{{caption|}}}{{{Caption|}}} }} | data7 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{if empty|{{{image_size2|}}}{{{width2|}}}|}}|sizedefault=frameless|upright={{{image2_upright|1}}}|alt={{{alt2|}}}|thumbtime={{{image_thumbtime2|}}}}} | data8 = {{#if:{{{image2|}}}|{{{caption2|}}} }} | label9 = Изговор | data9 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{pronounce|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label10 = [[Специјалност (медицина)|{{#if: {{{specialty_plural|}}} | Специјалности | Специјалност }}]] | data10 = <span style="text-transform: lowercase;">{{#invoke:WikidataIB |getValue |P1995 |fetchwikidata={{if empty|{{{fetchwikidata|}}}|ALL}} |onlysourced={{if empty|{{{onlysourced|}}}|no}} |{{{field|}}}{{{specialty|}}}{{{speciality|}}} |link=yes }}</span> | label12 = Симптоми | data12 = {{{Symptoms|{{{symptoms|}}}}}} | label13 = [[Компликација (медицина)|Компликации]] | data13 = {{{complications|}}} | label14 = {{#if: {{{onset_always|}}} | Вообичаена појава | Вообичаена појава }} | data14 = {{{Onset|{{{onset|}}}}}} | label15 = Времетраење | data15 = {{{Duration|{{{duration|}}}}}} | label16 = Видови | data16 = {{{Types|{{{types|}}}}}} | label17 = Причинители | data17 = {{if empty|{{{causes|}}}{{{Causes|}}}|{{{cause|}}}{{{Cause|}}}}} | label18 = [[Ризик-фактор]]и | data18 = {{if empty|{{{risks|}}}{{{Risks|}}}|{{{risk|}}}{{{Risk|}}}}} | label19 = [[Дијагностички метод]] | data19 = {{{Diagnosis|{{{diagnosis|}}}}}} | label20 = [[Диференцијална дијагноза]] | data20 = {{if empty|{{{differential|}}}{{{Differential|}}}|{{{differential diagnosis|}}}{{{Differential diagnosis|}}}|{{{diff|}}}{{{Diff|}}}}} | label21 = Спречување | data21 = {{{Prevention|{{{prevention|}}}}}} | label22 = {{#if:{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|Лекување|Раководење}} | data22 = {{if empty|{{{Treatment|}}}{{{treatment|}}}|{{{management|}}}}} | label23 = Лекови | data23 = {{{Medication|{{{medication|}}}}}} | label24 = Прогноза | data24 = {{{Prognosis|{{{prognosis|}}}}}} | label25 = Честота | data25 = {{if empty|{{{frequency|}}}|{{#invoke:PrevalenceData|main}}}} | label26 = Смртни случаи | data26 = {{{Deaths|{{{deaths|}}}}}} | label27 = Именувано по | data27 = {{if empty|{{{named after|}}}|{{{eponym|}}}}} | rowclass30 = noprint | data30 = <div style="text-align: right;">{{главен-друг |1=<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#invoke:Wikidata|pageId}}}} |уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki> |2={{#if:{{{testQID|}}} |<small>тестQID:{{{testQID|}}}</small>&nbsp;}}<nowiki>[</nowiki>[[d:{{#if:{{{QID|}}} |{{{QID|}}} |{{#if:{{{testQID|}}}|{{{testQID|}}}|}} }}|уреди на Википодатоци]]<nowiki>]</nowiki>}}</div> }}<!-- end of infobox -->{{главен-друг|1={{#if:{{#ifeq:{{#invoke:Wikidata|pageId}}||_do_categorise}}{{#if:{{{QID|}}}|_do_categorise}}|[[Категорија:Медицински состојби кои ги нема на Википодатоци|=]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{главен-друг|}}|preview=Страницата користи предлошка со непознат параметар "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt2 | caption | caption2 | cause | causes | complications | deaths | diagnosis | diff | differential | differential diagnosis | duration | eponym | fetchwikidata | field | frequency | image | image_upright | image_size | image_thumbtime | image2 | image2_upright | image_size2 | image_thumbtime2 | incidence | management | medication | name | named after | onlysourced | onset | onset_always | prevalence | prevention | prognosis | pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | pronunciation | QID | risk | risks | speciality | specialty | specialty_plural | symptoms | synonym | synonyms | testQID | treatment | types | width | width2 | Height | height }}<!-- --><noinclude>{{документација}}</noinclude> j90fpsdrxuqydkc3g959pq7d45ijcwq 0 1183926 5611551 5545846 2026-08-19T15:30:35Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611551 wikitext text/x-wiki {{Разликување|Ѓаковица}} {{Инфокутија Населено место | name = Ѓаково | official_name = Град Ѓаково<br />''Grad Đakovo'' | settlement_type = град | image_seal = Đakovo (grb).gif | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Dakovo (19677163348).jpg |photo1b =Cathedral of Đakovo, Croatia (interior).jpg |photo2a =Đakovo 2.jpg |photo2b =St. Peter's Cathedral, Dakovo.jpg |photo3a =State Stud Farm in Đakovo (Croatia), location Ivandvor, 2015-05-01 (1243).JPG |photo3b =Streetartanje in Đakovo.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 |foot_montage = Đakovo }} | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Croatia Osijek-Baranja County#Croatia | pushpin_map_caption = Местоположба во Хрватска | pushpin_map1 = Croatia Osijek-Baranja County | pushpin_map_caption1 = ocation of Đakovo in Osijek-Baranja County | coordinates = {{coord|45.31|N|18.41|E|display=inline}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Zastava Osječko-baranjske županije.png|border|23px]] [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањска]] | government_type = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Марин Мандариќ | leader_party = | area_total_km2 = 170 | elevation_m = 111 | blank_name_sec1 =Обработлива површина | blank_info_sec1 = 13,505 ха | blank1_name_sec1 = Пошумена област | blank1_info_sec1 = 2,044 ха | population_as_of = 2011 | population_total = 27745 | population_urban = 19491 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|14|1031}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 31400 | area_code_type = Повикувачки број | area_code =+385 31 | registration_plate =DJ | website = http://www.djakovo.hr }} '''Ѓаково''' (хрватски: Đakovo) — град во [[Хрватска]]. Градот се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањската жупанија]]. Според пописот од 2011 година, градот имал население од 19.491 жител. ==Географија== Ѓаково се наоѓа на 37 км југозападно од [[Осиек]] и на 34 км југоисточно од [[Нашице]]. Просечната надморска висина на градот е 111 метри. Градот се наоѓа во близина на главниот автопат. ==Население== Општина Ѓаково имала население од 27.745 жители според пописот од 2011 година, и ги опфаќа следниве населени места:<ref name="census2011"/> * [[Будровци]], 1,260 ж. * '''Ѓаково''', 19.491 ж. * [[Ѓурѓанци]], 425 ж. * [[Ивановци Горјански]], 580 ж. * [[Кушевац]], 1,028 ж. * [[Нови Перковци]], 246 ж. * [[Пишкоревци]], ,907 ж. * [[Селци Ѓаковачки]], 1,796 ж. * [[Широко Поле]], 1,012 ж. ==Збратимени градови== Ѓаково е збратимен со: * {{знамеикона|CRO}} [[Макарска]], Хрватска * {{знамеикона|CRO}} [[Сињ]], Хрватска * {{знамеикона|BIH}} [[Томиславград]], Босна и Херцеговина * {{знамеикона|GER}} [[Малгерсдорф]], Германија * {{знамеикона|GER}} [[Кирхентумбах]], Германија ==Литература== {{Refbegin}} * {{Наведена книга|last1=Cresswell|first1=Peterjon|last2=Atkins|first2=Ismay|last3=Dunn|first3=Lily|title=Time Out Croatia|url=https://books.google.com/books?id=VZweAAAACAAJ|accessdate=10 March 2010|date=10 July 2006|publisher=Time Out Group Ltd & Ebury Publishing, [[Random House|Random House Ltd.]] 20 Vauxhall Bridge Road, London SV1V 2SA|edition=First|location=London, Berkeley & Toronto|isbn=978-1-904978-70-1}} {{Refend}} ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Надворешни врски== * [http://www.djakovo.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) * [http://www.obz.hr/en/index.php?tekst=15 Профил за Ѓаково на мрежното место на жупанијата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090225075348/http://www.obz.hr/en/index.php?tekst=15 |date=2009-02-25 }} {{Хрватска-никулец}} {{Осиечко-барањска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 98z2fdd673skcpv62q4h9li40f5moij 0 1183928 5611552 4602180 2026-08-19T15:30:38Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611552 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Нашице | official_name = Našice | settlement_type = град | image_skyline = Dvorac Pejačević. Našice.jpg | image_caption = Пејачевиќки Замок во Нашице | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Croatia Osijek-Baranja County#Croatia | pushpin_map_caption = Location of Našice in Croatia | pushpin_map1 = Croatia Osijek-Baranja County | pushpin_map_caption1 = Location of Našice in Osijek-Baranja County | coordinates = {{coord|45.49|N|18.09|E|display=inline}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Zastava Osječko-baranjske županije.png|border|23px]] [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Јосип Милетиќ | leader_party = | area_total_km2 = 200 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|14|2780}}</ref> | population_total = 16224 | population_urban = 7888 | timezone = [[средноевропско време]] | utc_offset = +1 }} '''Нашице''' ([[хрватски]]: ''Našice'') — град во [[Хрватска]]. Градот се наоѓа на падините на планината [[Крндија]] во историско-географската област [[Славонија]]. Административно градот е дел од [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањската жупанија]]. Нашице се наоѓа на 51 км југозападно од [[Осиек]]. ==Географија== Градот се наѓа на 51 км од Осиек, главниот трговски и културен центар на Славонија. Нашице лежи на падините на планината Крндија. ==Демографија== Според пописот од 2011 година, Нашице имал население од 7.888 жители, а целата општина Нашице имала население од 16,224 жители,<ref name="census2011"/> од кои 88% се [[Хрвати]].<ref>{{Croatian Census 2011|E|14}}</ref> ==Населени места == Во општина Нашице се наоѓаат следниве населени места: * [[Брезик Нашички]], жители: 352 * [[Церемошњак]], жители:108 * [[Црна Клада]], жители: 0 * [[Градац Нашички]], жители: 153 * [[Границе (Хрватска)|Границе]], жители: 109 * [[Јелисавец]], жители: 1,265 * [[Лаѓанска]], жители: 302 * [[Лила (Хрватска)|Лила]], жители: 195 * [[Лонџица]], жители: 190 * [[Маклошевац]], жители: 130 * [[Марковац Нашички]], жители: 1,586 * [[Мартин (Хрватска)|Мартин]], жители: 1,077 * '''Нашице''', жители: 7,888 * [[Полубаше]], жители: 17 * [[Рибњак (Нашице)|Рибњак]], жители: 51 * [[Розмаеровац]], жители: 25 * [[Велимировац]], жители: 1,129 * [[Вукоевци]], жители: 914 * [[Зољан]], жители: 733 ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== {{рв|Našice}} * [http://www.nasice.hr/hr/ Службено мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171202212625/http://www.nasice.hr/hr/ |date=2017-12-02 }} {{Хрватска-никулец}} {{Осиечко-барањска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] rsuhxpo89wagysj5fkwxbu04l25xvqu 0 1183931 5611546 5540885 2026-08-19T15:30:20Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611546 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!-- See Template:Инфокутија Населено место for additional fields and descriptions --> | name = Бели Манастир | native_name =Beli Manastir | native_name_lang = hr | official_name = Град Бели Манастир<br />''Grad Beli Manastir'' | settlement_type = град и населба | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Spomenik Crvenoj armiji, Beli Manastir.JPG |photo1b =Željeznička stanica Beli Manastir - Железничка станица Бели Манастир - Pélmonostor vasútállomás.jpg |photo2a =Smotra svatovskih zaprega.jpg |photo2b =Beli Manastir, centar 01.jpg |photo3a =Jesen-u-Baranji-2005-KUD-Mohac.jpg |photo3b =Betonska ulica-drvored.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_alt = | image_caption = Бели Манастир | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Хрватска | pushpin_map_caption =Местоположба во Хрватска | latd = 45 |latm = 46 |lats = 13 |latNS = N | longd = 18 |longm = 36 |longs = 19 |longEW = E | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Региони во Хрватска|Регион]] | subdivision_name1 = [[Барања]] ([[Подунавје]]) | subdivision_type2 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name2 = [[File:Zastava Osječko-baranjske županije.png|border|23px]] [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањска]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Игор Павелиќ | leader_party = | unit_pref = метри<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 55 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 100 | population_footnotes =<ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|14|0132}}</ref> | population_total = 10068 | population_urban = 8049 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = | timezone1 = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 31300 | area_code_type = | area_code = (+385) 31 | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''Бели Манастир''' или '''Бел Манастир''' ([[хрватски]]: ''Beli Manastir'') — град во источна [[Хрватска]]. Бел Манастир е дел од историско-географската област [[Барања]], дел од [[Подунавје]]. Административно, градот е дел од [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањската жупанија]]. ==Географија== Град Бел Манастир е составен од 4 населени места:<ref name="census2011"/> * Бел Манастир, жители: 8,049 * [[Брањин Врх]], жители: 993 * [[Шеќерана (село)|Шеќерана]], жители: 540 * [[Шумарина]], жители: 486 ==Население== ===1910=== Според пописот од 1920 годинам градот имал население од 2,447 жители::<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.talmakiado.hu/ |title=Talma Kiadó |website=Talmakiado.hu |date= |accessdate=2016-12-22 |archive-date=2017-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114044438/http://www.talmakiado.hu/ |url-status=dead }}</ref> * [[Германци]] – 1,496 (61.1%) * [[Срби]] – 478 (19.5%) * [[Унгарци]] – 443 (18.1%) * [[Хрвати]] – 6 (0.24%) * друго– 24 (0.98%) ===1929=== Според пописот од 1929 година, градот имал: *[[Унгарци]] – 33.8% *[[Германци]] – 32.6% *[[Хрвати]] – 18.8% *[[Срби]] – 12% ===1981=== Според пописот од 1981 година, градот имал: * [[Хрвати]] – 19,136 (35.83%) * [[Срби]] – 12,857 (24.07%) * [[Унгарци]] – 9,920 (18.57%) * [[Југословени]] – 8,850 (16.57%) * [[Словенци]] – 353 (0.66%) * [[Црногорци]] – 276 (0.52%) * [[Роми]] – 262 (0.49%) * [[Муслимани]] – 82 (0.15%) * [[Албанци]] – 56 (0.11%) * [[Македонци]] – 45 (0.08%) ===2001=== Според пописот од 2001 година, градот имал население од 8,671, а општината 10,986. Етничкиот состав бил:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_02_02/H01_02_02_zup14.html |title=SAS Output |website=Dzs.hr |date= |accessdate=2016-12-22}}</ref> *[[Хрвати]] = 6,085 (55.39%) *[[Срби]] = 2,920 (26.58%) *[[Унгарци]] = 933 (8.49%) *[[Роми]] = 153 (1.39%) *[[Германци]] = 122 (1.11%) ;Етнички состав во населба {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Хрвати]]|blue|52.4}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|29.2}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|green|8.4}} }} ;Етнички состав во град {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Хрвати]]|blue|62.2}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|20.1}} {{Столбен постоток|[[Унгарци]]|green|8}} }} == Познати личности == * [[Александра Пријовиќ]], српска пејачка * [[Милан Кашанин]], српски историчар на уметност, уметнички критичар, писател, историчар на литература и културен работник * [[Душко Костиќ]], ромски активист и културен работник во Хрватска ==Наводи== {{Reflist}} ==Литература== * Book: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880–1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; ==Надворешни врски== {{рв|Beli Manastir}} *[https://web.archive.org/web/20080205191900/http://www.kazaliste-belimanastir.hr/ Театар во Бели Манастир] {{Осиечко-барањска жупанија}} [[Категорија:Бели Манастир| ]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Општини во Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] [[Категорија:Барања]] 48k4k1fiyf2pdvd45klhjbfccf60lsm 0 1183935 5611549 5581024 2026-08-19T15:30:29Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611549 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Валпово |official_name = Град Валпово<br />''Grad Valpovo'' |settlement_type = град |native_name = |website = {{url|http://www.valpovo.hr}} |image_skyline = Dvorac Prandau-Normann dvorac iz zraka.jpg |image_caption = [[Валповска тврдина]] | pushpin_map = Croatia Osijek-Baranja County#Croatia | pushpin_map_caption = Location of Valpovo in Croatia | pushpin_map1 = | pushpin_map_caption1 = |coordinates = {{coord|45.66|18.42|display=inline}} |image_map = |map_caption = |image_seal = |img_coa_legend = |subdivision_type = Држава |subdivision_name = {{знаме|Croatia}} |subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] |subdivision_name1 = [[File:Zastava Osječko-baranjske županije.png|border|23px]] [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањска]] |area_total_km2 = 143 | leader_title = Градоначалник | leader_name = Леон Жуљ | leader_party = | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|14|4715}}</ref> | population_total = 11563 | population_urban = 7406 |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_m = 91 |elevation_footnotes = }} '''Валпово''' ([[хрватски]]: ''Valpovo'') — град во историско-географската област [[Славонија]] во [[Хрватска]]. Административно, Валпово е дел од [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањската жупанија]]. Градот се наоѓа на 25 км северозападно од [[Осиек]] и има население од 7.406 жители според пописот од 2011 година.<ref name="census2011"/> ==Население== Општина Валпово има население од 11,563 жители. Во склоп на општината се наоѓаат следниве населени места:<ref name="census2011"/> * [[Харкановци]], жители: 506 * [[Ивановци (Валпово)|Ивановци]], жители: 460 * [[Ладимиревци]], жители: 1,587 * [[Марјанчаци]], жители: 308 * [[Нард (Хрватска)|Нард]], жители: 516 * [[Шаг]], жители: 429 * Валпово, жители: 7,406 * [[Зелчин]], жители: 351 ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== {{рв|Valpovo}} *[http://www.valpovo.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Осиечко-барањска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 24mfbnqd4bfxm3d8v8lpplvhvtfrgck 0 1183938 5611547 4287317 2026-08-19T15:30:23Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611547 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Белишќе | official_name = Град Белишќе<br />''Grad Belišće'' | settlement_type = град | image_skyline = 11.02.97 Belišće 7121.031 (11409039796).jpg | image_caption =Железничка станица Белишќе | pushpin_map = Croatia Osijek-Baranja County#Croatia | pushpin_map_caption = Location of Belišće in Croatia | pushpin_map1 = | pushpin_map_caption1 = | coordinates = {{coord|45|41|N|18|24|E|display=inline}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Zastava Osječko-baranjske županije.png|border|23px]] [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Динко Буриќ | leader_party = | area_total_km2 = 69 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="census2011"/> | population_urban = 6518 | population_total = 10825 | timezone = [[средноевропско време]] | utc_offset = +1 }} '''Белишќе''' ([[хрватски]]: ''Belišće'') — град во [[Хрватска]]. Белишќе се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањската жупанија]]. Според пописот од 2011 година, градот имал население од 6.518 жители, а самата општина 10.825 жители. Градот се наоѓа на надморска височина од 93 метри. Во близина на градот се наоѓа реката [[Драва]]. ==Население== Според пописот од 2011 година, населението поделено според населени места во општината е:<ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|14|0167}}</ref> * '''Белишќе''', жители: 6,518 * [[Бистринци]], жители: 1,598 * [[Боцањевци]], жители: 457 * [[Гат (Хрватска)|Гат]], жители: 705 * [[Горица Валеповачка]], жители: 165 * [[Китишанци]], жители: 150 * [[Тиборјанци]], жители: 291 * [[Велишковци]], жители: 685 * [[Виноградци]], жители: 256 ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== *[http://www.belisce.net/ Службени мрежно место] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Осиечко-барањска жупанија}} [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] psmbay1yg775mefe12f6mg9wpho4h0k 0 1183940 5611550 4629085 2026-08-19T15:30:32Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611550 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Долен Михољац | official_name = Град Долен Михољац<br />''Grad Donji Miholjac'' | settlement_type = град | image_skyline = Castle Donji Miholjac.jpg | image_caption = Замок во Долен Михољац | pushpin_map = Croatia Osijek-Baranja County#Croatia | pushpin_map_caption = Location of Donji Miholjac in Croatia | pushpin_map1 = Croatia Osijek-Baranja County | pushpin_map_caption1 = Location of Donji Miholjac in Osijek-Baranja County | coordinates = {{coord|45.761|N|18.165|E|display=inline}} | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Zastava Osječko-baranjske županije.png|border|23px]] [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Горан Алдиќ | leader_party = | area_total_km2 = 154 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|14|0868}}</ref> | population_total = 9491 | population_urban = 6240 | timezone = [[средноевропско време]] | utc_offset = +1 }} '''Долен Михољац''' ([[хрватски]]: ''Donji Miholjac'') — град во [[Хрватска]]. Градот се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањската жупанија]]. Градот се наоѓа на реката [[Драва]] во близина на границата со [[Унгарија]]. ==Население== Градот, според пописот од 2011 година, имал население од 9.491 жител, од кои 95% биле [[Хрвати]].<ref>{{Croatian Census 2011|E|14}}</ref> ==Населени места== Во Општина Долен Михољац се наоѓаат следниве населени места:<ref name="census2011"/> * '''Долен Михољац''', жители: 6,240 * [[Голинци]], жители: 431 * [[Михољачки Пореч]], жители: 183 * [[Подгајци Подравски]], жители: 651 * [[Радиковци]], жители: 292 * [[Ракитовица]], жители: 868 * [[Свети Ѓураѓ (Долен Михољац)|Свети Ѓураѓ]], жители: 826 ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== {{Ризница-ред}} *[http://www.donjimiholjac.hr Службено мрежно место] (хрватски) *[https://web.archive.org/web/20110207185716/http://donjimiholjac.com/portal/ Мрежно место за Долен Михољац] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Осиечко-барањска жупанија}} [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Унгарско-хрватски гранични премини]] lzcm0luvszsaaq4b12l7g82mrez4u5s 0 1183950 5611562 5540596 2026-08-19T15:31:47Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Пожешко-славонска жупанија]] → [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 5611562 wikitext text/x-wiki :''За други значења видете ја [[Пожега|страницата за појаснување]].'' {{Инфокутија Населено место | official_name = Пожега | settlement_type = град |image_skyline = {{Photomontage |position=center | photo1a = Holy Ghost - Pozega.jpg | photo2a = Pozega - bishop palace.jpg | photo2b = Orljava in Pozega.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = #FFFFFFu | border = 0 | foot_montage = Горе надолу: Црква Св. Дух, Бискупска палата, река Орљава}} | image_flag = Vlag_pozega.gif | pushpin_map = Croatia | pushpin_map_caption = Location of Požega in Croatia | coordinates = {{coord|45|19|59|N|17|40|25|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Požega-Slavonia County.png|border|23px]] [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Ведран Неферовиќ | leader_party = | established_title = Основан | established_date = 12 век | area_total_km2 = 133.91 | elevation_m = 311 | population_as_of = 2011 | population_total = 26248 | population_urban = 19506 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|11|3514}}</ref> | population_density_km2 = auto | timezone = [[средноевропско време|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code =34000 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +385 34 | registration_plate =PŽ | website = http://www.pozega.hr/ }} '''Пожега''' ([[хрватски]]: ''Požega'') — град во [[Хрватска]]. Пожега се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонската жупанија]], каде е и административен центар. Според пописот од 2011 година Општина Пожега имала население од 26,248 жители.<ref name="census2011"/> ==Име== Од 1921 до 1991 година градот бил познат како '''Славонска Пожега''',<ref>{{cite web | url=http://hjp.novi-liber.hr/index.php?show=search_by_id&id=eVlvWhU%3D | title=Hrvatski jezični portal i pravopis - Kako se piše pravilno }}</ref> за да се разликува од градот [[Пожега (Србија)|Пожега]] во [[Србија]]. == Историја == [[Податотека:Medieval pozega.jpg|thumb|left|Тврдината и градот Пожега (13 век)]] [[Податотека:Pozega pakrac 1606 sr.png|thumb|left|Пожешки санџак, 1606 г.]] Првото споменување на градот Пожега е во [[Gesta Hungarorum]], од страна на анонимен запишувач на [[Бела III]] (1172–1196), при што споменува освојување на три тврдини во [[Славонија]], односно во просторот меѓу [[Дунав]] и [[Сутла]]: [[Загреб]], Влко ([[Вуковар]]) и Пожега. Тврдината во Пожега веројатно била изградена во 11 век, и се наоѓала на ридот, каде денес е центарот на градот. Тврдината денес не постои, а останати се само мали делови од ѕидините. Како град Пожега е споменат во документ на [[Андрија II Арпадовиќ]] од 11 јануари 1227 година. Во [[Римски период|Римскиот период]] градот се нарекувал Vallis aurea (Златна долина). Во 13 век бил центар на жупанијата, а меѓу 1536-1688 година градот бил дел од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и центар на санџак. Смртта на [[Хасан Предојевиќ]] бегот на санџакот во [[Битка кај Сисак|Битката кај Сисак]] во 1593 година, го означила првиот османлиски пораз во Европа. Пожега била ослободена од турското владеење на 12 март 1688 година. Денес овој датум се слави како ден на градот. Во 1699 година била основана гимназија, која од 1754 до 1773 година прераснала во академија, односно виша гимназија<ref>"Школски лист", Нови Сад 1859 године</ref>. За време на турското владеење, повеќето стари цркви биле претворени во џамии. Пожега станала „Кралски град“ во 1767 година, со документ потпишан од страна на [[Марија Терезија]], кога имала 2.250 жители.<ref>"Српски летопис", Будим 1844 године</ref> Во 1847 година, Пожега била првиот град која го користела хрватскиот јазик како официјален. За време на [[Втората светска војна]], во текот на август 1942 година биле уапсени повеќе од 1000 лица, жени и деца од Славонска Пожега, кои биле испратени во логорите во Јасеновац и Стара Градишка.<ref name="iht">"[https://www.nytimes.com/2006/09/28/world/europe/28iht-hungary.2970014.html Nazi hunters identify convicted war criminal]", Nicholas Wood, ''International Herald Tribune'', September 28, 2006</ref> Меѓу жртвите од Втората светска војна имало и најмалку 301 хрватски Германци.<ref>Vladimir Geiger. [http://hrcak.srce.hr/file/42845 Žrtvoslov Nijemaca Požege i Požeške kotline]</ref> ==Географија== Пожега се наоѓа на надморска височина од околу 152 метри. Градот лежи во Пожешката котлина, која пак е дел од Славонија. Пожега е административен центар на жупанијата. Долината ја оформуваат славонските планини: [[Пожешка Гора]], [[Псуњ]], [[Папук]], [[Крндија]] и [[Диљ]]. ==Население== Според пописот од 2011 година, општина Пожега имала население од 26,248, вклучително:<ref name="census2011"/> {{div col|cols=3}} * [[Алагинци]], жители: 198 * [[Банковци (Пожега)|Банковци]], жители: 109 * [[Црковни Врховци]], жители: 30 * [[Ќосине Лазе]], жители: 27 * [[Дервишага]], жители: 890 * [[Долни Емовци]], жители: 181 * [[Дршковци]], жители: 411 * [[Емовачки Луг]], жители: 32 * [[Голобрдци]], жители: 332 * [[Горни Емовци]], жители: 138 * [[Градски Врховци]], жители: 46 * [[Комушина]], жители: 82 * [[Кривај (Пожега)|Кривај]], жители: 79 * [[Куновци (Хрватска)|Куновци]], жители: 88 * [[Лазе Прњавор]], жители: 10 * [[Мариндвор (Пожега)|Мариндвор]], жители: 116 * [[Михаљевци]], жители: 752 * [[Нова Липа (Хрватска)|Нова Липа]], жители: 88 * [[Нови Михаљевци]], жители: 291 * [[Нови Штитњак]], жители: 136 * [[Ново Село (Пожега)|Ново Село]], жители: 432 * Пожега, жители: 19,506 * [[Сеоци (Хрватска)|Сеоци]], жители: 108 * [[Стара Липа (Хрватска)|Стара Липа]], жители: 213 * [[Шеовци]], жители: 121 * [[Шкрабутник]], жители: 22 * [[Штитњак]], жители: 54 * [[Турниќ]], жители: 88 * [[Угарци (Хрватска)|Угарци]], жители: 57 * [[Васине Лазе]], жители: 29 * [[Видовци]], жители: 1,582 {{div col end}} Поделено по етничка структура: 93.24% [[Хрвати]], 4.66% [[Срби]], 0.56% неизјаснети, 0.38% [[Албанци]], 0.15% [[Чеси]] и други.<ref>{{Croatian Census 2011|E|11}}</ref> ==Збратимени градови== Пожега е збратимен со: *{{знамеикона|ISR}} [[Јокнеам Илит]], [[Израел]] *{{знамеикона|SRB}} [[Горни Милановац]], [[Србија]]. ==Литература== {{Refbegin}} * {{Наведена книга|last1=Cresswell|first1=Peterjon|last2=Atkins|first2=Ismay|last3=Dunn|first3=Lily|title=Time Out Croatia|url=https://books.google.com/books?id=VZweAAAACAAJ|accessdate=10 March 2010|date=10 July 2006|publisher=Time Out Group Ltd & Ebury Publishing, [[Random House|Random House Ltd.]] 20 Vauxhall Bridge Road, London SV1V 2SA|edition=First|location=London, Berkeley & Toronto|isbn=978-1-904978-70-1}} {{Refend}} == Наводи== {{reflist|colwidth=2}} ==Надворешни врски== {{рвр-авто}} * [http://www.pozega.hr/ Požega official site] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/*/http://www.hrt.hr/arhiv/hrvati_u_svijetu/upoznajte_hrvatsku/04_hrvatski_gradovi/pozega/pozega.html |date=* |title=Пожега}} (хрватски) * [http://www.pozezani.com/pz/index.php?option=content&task=view&id=1798&Itemid=51 Alen Budaj: Vallis Judaea - Povijest požeške židovske zajednice] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080417173827/http://www.pozezani.com/pz/index.php?option=content&task=view&id=1798&Itemid=51 |date=2008-04-17 }} * {{EB1911}} {{Пожешко-славонска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] [[Категорија:Населени места основани во 13 век]] 0kh4mvbu80csh4hxloqjayveocz1wme 0 1183955 5611559 4287949 2026-08-19T15:31:36Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Пожешко-славонска жупанија]] → [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 5611559 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | official_name = Липик | settlement_type = град | image_skyline = File:Bolnica Lipik 31032012 04 roberta f.jpg | image_caption = Липичка болница | pushpin_map = Croatia | pushpin_map_caption = Location of Lipik Croatia | coordinates = {{coord|45.415|17.16|display=inline}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Požega-Slavonia County.png|border|23px]] [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Винко Касана | leader_party = | population_as_of = 2011 | population_total = 6170 | population_note = (општина) | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|11|2313}}</ref> | timezone = [[средноевропско време]] | utc_offset = +1 }} '''Липик''' ([[хрватски]]: ''Lipik'') — град во [[Хрватска]]. Градот се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонската жупанија]]. ==Население== Општина Липик, според пописот од 2011 година, има население од:<ref name="census2011"/> {{div col|cols=3}} * [[Антуновац (Липик)|Антуновац]], жители: 363 * [[Белановац]], жители: 12 * [[Брекинска]], жители: 126 * [[Брезине]], жители: 221 * [[Бујавица]], жители: 33 * [[Буковчани]], жители: 17 * [[Добровац]], жители: 358 * [[Долен Чаглиќ]], жители: 266 * [[Филиповац]], жители: 373 * [[Гај (Липик)|Гај]], жители: 324 * [[Горен Чаглиќ]], жители: 19 * [[Јагма]], жители: 41 * [[Јапага (Хрватска)|Јапага]], жители: 174 * [[Клиса (Пожега)|Клиса]], жители: 73 * [[Корита (Липик)|Корита]], жители: 9 * [[Ковачевац (Липик)|Ковачевац]], жители: 29 * [[Кукуњевац]], жители: 233 * '''Липик''', жители: 2,258 * [[Ливаѓани]], жители: 7 * [[Марино Село]], жители: 312 * [[Полјана (Липик)|Полјана]], жители: 547 * [[Рибњаци]], жители: 34 * [[Скендеровци]], жители: 4 * [[Стрижичевац]], жители: 18 * [[Субоцка]], жители: 12 * [[Шеовица]], жители: 307 {{div col end}} ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.lipik.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Пожешко-славонска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] dygmjw30o0oncfcqyp8xfgznpkra290 0 1183959 5611561 4288231 2026-08-19T15:31:43Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Пожешко-славонска жупанија]] → [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 5611561 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | official_name = Плетерница | settlement_type = град | image_skyline = Nova sportska dvorana izgrađena u sklopu osnovne škole..jpg | image_caption = Спортска сала Плетерница | pushpin_map = Croatia | pushpin_map_caption = Location of Pleternica in Croatia | coordinates = {{coord|45.29|N|17.81|E|display=inline}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Požega-Slavonia County.png|border|23px]] [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Антонија Јозиќ | leader_party = | population_as_of = 2011 | population_total = 11323 | population_urban = 3418 | population_footnotes = <ref name="2011 census">{{Croatian Census 2011|S|11|3344}}</ref> | timezone = [[средноевропско време]] | utc_offset = +1 | website = {{url|http://www.pleternica.hr/}} }} '''Плетерница''' ([[хрватски]]: ''Pleternica'') — град во [[Хрватска]]. Плетерница се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонската жупанија]]. Општина Плетерница, според пописот од 2011 година, имала население од 11.323 жители, а само во градот имало 3.418 жители.<ref name="2011 census"/> ==Местоположба== Плетерница се наоѓа на 12 км југоисточно од [[Пожега (Хрватска)|Пожега]], во Пожешката долина. Самото гратче се наоѓа на сливот на реката Лонџа во Орљава, во подножјето на планината Пожешка Гора. Градот се наоѓа на надморска височина од околу 153 метри. ==Население== Според пописот од 2011 година, општината имала население од 11.323 жители во 38 населени места:<ref name="2011 census"/>{{update after|2022}} {{div col|cols=3}} * [[Ашиковци]], жители: 91 * [[Болице (Плетерница)|Билице]], жители: 188 * [[Блацко (Хрватска)|Блацко]], жители: 226 * [[Брѓани (Плетерница)|Брѓани]], жители: 49 * [[Бресница (Хрватска)|Бресница]], жители: 218 * [[Бродски Дреновац]], жители: 686 * [[Бучје (Плетерница)|Бучје]], жители: 318 * [[Бук (Хрватска)|Бук]], жители: 192 * [[Бзеница (Хрватска)|Бзеница]], жители: 96 * [[Ќосинац]], жители: 54 * [[Фркљевци]], жители: 345 * [[Градац (Плетерница)|Градац]], жители: 937 * [[Кадановци]], жители: 213 * [[Калиниќ (Хрватска)|Калиниќ]], жители: 59 * [[Кнежци]], жители: 61 * [[Коморица (Плетерница)|Коморица]], жители: 188 * [[Кузмица]], жители: 454 * [[Лакушија]], жители: 78 * [[Мали Билач]], жители: 21 * [[Михаљевиќи (Плетерница)|Михаљевиќи]], жители: 2 * [[Новоселци (Плетерница)|Новоселци]], жители: 195 * Плетерница, жители: 3,418 * [[Плетернички Михаљевци]], жители: 15 * [[Полоје]], жители: 87 * [[Пожешка Копривница]], жители: 246 * [[Ратковица (Плетерница)|Ратковица]], жители: 224 * [[Ресник (Плетерница)|Ресник]], жители: 307 * [[Сесвете (Плетерница)|Сесвете]], жители: 128 * [[Средно Село (Хрватска)|Средно Село]], жители: 285 * [[Сулковци]], жители: 537 * [[Свилна]], жители: 139 * [[Трапари]], жители: 178 * [[Тулник]], жители: 22 * [[Весела (Хрватска)|Весела]], жители: 159 * [[Вишковци (Плетерница)|Вишковци]], жители: 234 * [[Врчин Дол]], жители: 2 * [[Заграѓе (Плетерница)|Заграѓе]], жители: 492 * [[Зарилац]], жители: 176 {{div col end}} ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.pleternica.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Пожешко-славонска жупанија}} [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] [[Категорија:Градови во Хрватска]] kui8u8yov9ep2e2pq33wks2rg68v37c 0 1183976 5611560 4288197 2026-08-19T15:31:39Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Пожешко-славонска жупанија]] → [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 5611560 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | official_name = Пакрац | settlement_type = град | image_skyline = File:Pakra Pakrac 31032012 02 roberta f.jpg | image_caption = Река [[Пакра]] во Пакрац. | pushpin_map = Croatia | pushpin_map_caption = Location of Pakrac in Croatia | coordinates = {{coord|45.44|N|17.19|E|display=inline}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Požega-Slavonia County.png|border|23px]] [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Давор Хушка | leader_party = | population_as_of = 2011 | population_total = 8460 | population_urban = 4842 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|11|3182}}</ref> | timezone = [[средноевропско време]] | utc_offset = +1 }} '''Пакрац''' ([[хрватски јазик|хрватски]]: ''Pakrac'') — град во [[Хрватска]]. Пакрац се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонската жупанија]]. Според пописот од 2011 година, општината Пакрац имала население од 8.460 жители, а само градот 4.842 жители.<ref name="census2011"/> ==Население== Според пописот од 1991 година, општина Пакрац (денес Пакрац и [[Липик]]) имала: {| class=wikitable |- bgcolor="#efefef" ! вкупно!! [[Срби]] !! [[Хрвати]] !! [[Југословени]] !! други |- | 27,589 || 12,813 (46.44%) || 9,896 (35.86%) || 1,346 (4.87%) || 3,534 (12.80%) |} Според пописот од 2011, општина Пакрац имала:<ref>{{Croatian Census 2011|E|11}}</ref> {| class=wikitable |- bgcolor="#efefef" ! вкупно!! [[Хрвати]] !! [[Срби]] !! други |- | 8,460 || 6,168 (72.91%) || 1,340 (15.84%) || 952 (11.25%) |} ==Населени места== Во општина Пакрац се наоѓаат следниве населени места:<ref name="census2011"/> {{div col|cols=3}} * [[Бадљевина]], жители: 733 * [[Батињани (Пакрац)|Батињани]], жители: 38 * [[Белајци (Пакрац)|Белајци]], жители: 0 * [[Бранешци (Пакрац)|Бранешци]], жители: 48 * [[Брусник (Хрватска)|Брусник]], жители: 19 * [[Бучје (Пакрац)|Бучје]], жители: 17 * [[Цицваре]], жители: 0 * [[Цикоте (Пакрац)|Цикоте]], жители: 7 * [[Дереза (Пакрац)|Дереца]], жители: 13 * [[Долен Обриеж]], жители: 235 * [[Долна Шуметлица]], жители: 6 * [[Долни Граховљани]], жители: 33 * [[Драговиќ (Хрватска)|Драговиќ]], жители: 64 * [[Главица (Пакрац)|Главица]], жители: 12 * [[Горен Обриеж]], жители: 81 * [[Горна Шуметлица]], жители: 65 * [[Горни Граховљани]], жители: 8 * [[Јаковци]], жители: 0 * [[Капетаново Поле]], жители: 35 * [[Котуриќ]], жители: 11 * [[Крагуј]], жители: 77 * [[Кричке (Пакрац)|Кричке]], жители: 19 * [[Кусоње]], жители: 308 * [[Липовац (Пакрац)|Липовац]], жители: 0 * [[Мал Бановац]], жители: 13 * [[Мали Будиќи]], жители: 2 * [[Нов Мајур]], жители: 104 * [[Омановац]], жители: 147 * [[Ожеговци]], жители: 34 * Пакрац, жители: 4,842 * [[Плоштине]], жители: 108 * [[Поповци (Пакрац)|Поповци]], жители: 10 * [[Прекопакра]], жители: 1,066 * [[Пргомеље]], жители: 1 * [[Рогуље]], жители: 3 * [[Средни Граховљани]], жители: 0 * [[Стар Мајур]], жители: 24 * [[Шпановица]], жители: 23 * [[Тисовац]], жители: 4 * [[Торањ (Пакрац)|Торањ]], жители: 75 * [[Велики Бановац]], жители: 171 * [[Велики Будиќи]], жители: 4 {{div col end}} == Наводи == {{reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.pakrac.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Пожешко-славонска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 31fkhy64np9xouvkdrzgaw0ih6dxqby 0 1183978 5611558 4287906 2026-08-19T15:31:33Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Пожешко-славонска жупанија]] → [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 5611558 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | official_name = Кутјево | settlement_type = град | image_skyline = Kutjevo 01.jpg | image_caption = Kutjevo Abbey | pushpin_map = Croatia | pushpin_map_caption = Location of Kutjevo in Croatia | coordinates = {{coord|45.42|N|17.88|E|display=inline}} | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Požega-Slavonia County.png|border|23px]] [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонска]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Јосип Будимир | leader_party = | population_as_of = 2011 | population_total = 6247 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|11|3182}}</ref> | timezone = [[средноевропско време]] | utc_offset = +1 }} '''Кутјево''' ([[хрватски јазик|хрватски]]: ''Kutjevo'') — град во [[Хрватска]]. Кутјево се наоѓа во историско-географската област [[Славонија]], а административно е дел од [[Пожешко-славонска жупанија|Пожешко-славонската жупанија]]. Според пописот од 2011 година градот имал население од 2.440 жители, а целата општина 6.247 жители. ==Население== Поделено по населени места, населението на општина Кутјево е:<ref name="dzs2011">{{Croatian Census 2011|S|11|2216}}</ref> {{div col|cols=2}} * [[Бектеж]], жители: 388 * [[Белишевац]], жители: 112 * [[Цигленик (Кутјево)|Цигленик]], жители: 143 * [[Феровац]], жители: 103 * [[Грабарје]], жители: 490 * [[Градиште (Хрватска)|Градиште]], жители: 152 * [[Хрњевац]], жители: 174 * [[Кула (Хрватска)|Кула]], жители: 331 * '''Кутјево''', жители: 2,440 * [[Лукач (Кутјево)|Лукач]], жители: 150 * [[Митровац (Кутјево)|Митровац]], жители: 133 * [[Овчаре]], жители: 123 * [[Пореч (Кутјево)|Пореч]], жители: 119 * [[Шумановци]], жители: 139 * [[Томиновац]], жители: 164 * [[Вење]], жители: 98 * [[Ветово]], жители: 988 {{div col end}} ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== *[http://www.kutjevo.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) {{Coord|45|26|N|17|53|E|region:HR_type:city|display=title}} {{Хрватска-никулец}} {{Пожешко-славонска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] smw6t1i4mk7xiiabyz4lukm7po2wpfx 10 1183981 5611563 5049406 2026-08-19T15:31:50Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Пожешко-славонска жупанија]] → [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 5611563 wikitext text/x-wiki {{navbox |name = Пожешко-славонска жупанија |title = [[Пожешко-славонска жупанија]] |state = {{{state|autocollapse}}} |image = [[File:Požega-Slavonia County coat of arms.png|right|50px|Грб на Пожешко-славонска жупанија]] | listclass = hlist |group1 = Градови | list1 = * [[Кутјево]] * [[Липик]] * [[Пакрац]] * [[Пожега (Хрватска)|'''Пожега''']] <small>(седиште)</small> * [[Плетерница]] |group2 = Општини | list2 = * [[Брестовац (Хрватска)|Брестовац]] * [[Велика (Хрватска)|Велика]] * [[Јакшиќ (Хрватска)|Јакшиќ]] * [[Каптол (Славонија)|Каптол]] * [[Чаглин]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за Хрватска]] [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија|Пожешко-славонска жупанија]] </noinclude> da87vg4avd4c9tp2v1yv4t3bt6kh1ai 10 1183987 5611554 5049400 2026-08-19T15:30:44Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611554 wikitext text/x-wiki {{navbox |name = Осиечко-барањска жупанија |title = [[Осиечко-барањска жупанија]] |state = {{{state|autocollapse}}} |image = [[File:Osijek-Baranja County Arms.png|right|50px|Грб на Осиечко-барањска жупанија]] | listclass = hlist |group1 = Градови | list1 = * [[Бели Манастир]] * [[Белишќе]] * [[Валпово]] * [[Долен Михољац]] * [[Ѓаково]] * [[Нашице]] * '''[[Осиек]]''' <small>(седиште)</small> |group2 = Општини | list2 = * [[Антуновац]] * [[Биље]] * [[Бизовац]] * [[Виљево]] * [[Вишковци]] * [[Владиславци]] * [[Вука (Славонија)|Вука]] * [[Горјани]] * [[Дарда (Хрватска)|Дарда]] * [[Долна Мотичина]] * [[Драж]] * [[Дрење (Хрватска)|Дрење]] * [[Ѓурѓеновац]] * [[Ердут]] * [[Ернестиново]] * [[Јагодњак]] * [[Кнежеви Виногради]] * [[Кошка]] * [[Левањска Варош]] * [[Магаденовац]] * [[Маријанци]] * [[Петловац]] * [[Петриевци]] * [[Подгорач]] * [[Подравска Мославина]] * [[Поповац]] * [[Пунитовци]] * [[Сатница Ѓаковачка]] * [[Семељци]] * [[Стризивојна]] * [[Трнава (Славонија)|Трнава]] * [[Феричанци]] * [[Чеминац]] * [[Чепин]] * [[Шодоловци]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] </noinclude> 0rzlonus0a88999p6gxn8dxns42jezd 10 1184005 5611539 5049405 2026-08-19T15:29:29Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] → [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 5611539 wikitext text/x-wiki {{navbox |name = Меѓимурска жупанија |title = [[Меѓимурска жупанија]] |state = {{{state|autocollapse}}} |image = [[File:Međimurska županija (grb).svg|right|50px|Грб на Меѓимурска жупанија]] | listclass = hlist |group1 = Градови | list1 = * [[Мурско Средишќе]] * [[Прелог (Хрватска)|Прелог]] * '''[[Чаковец]]''' <small>(седиште)</small> |group2 = Општини | list2 = * [[Белица (Меѓимурје)|Белица]] * [[Вратишинец]] * [[Горичан]] * [[Горен Михаљевец]] * [[Декановец]] * [[Домашинец]] * [[Долна Дубрава (Меѓимурје)|Долна Дубрава]] * [[Долен Краљевац]] * [[Долен Видовец]] * [[Коториба]] * [[Мала Суботица]] * [[Неделишќе]] * [[Ореховица (Хрватска)|Ореховица]] * [[Подтурен]] * [[Прибиславец]] * [[Селница (Меѓимурје)|Селница]] * [[Страхонинец]] * [[Света Марија (Меѓимурје)|Света Марија]] * [[Свети Јурај на Брегу]] * [[Свети Мартин на Мури]] * [[Шенковец]] * [[Штригова]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] [[Категорија:Предлошки за Хрватска]] </noinclude> j58lkpol25tor40mjwfgfuw57tptbql 0 1184059 5611541 5540655 2026-08-19T15:29:37Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] → [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 5611541 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Мурско Средишќе | official_name = Mursko Središće | settlement_type = град | image_skyline = Mursko Središće 111399367.jpg | image_caption = Поглед кон Мурско Средишќе | image_shield = Coat of arms of Mursko Sredisce.svg | shield_size = | image_flag = | flag_size = | pushpin_map = Croatia | map_caption = Location of Mursko Središće in Croatia | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Međimurje County.svg|border|23px]] [[Меѓимурска жупанија|Меѓимурје]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | area_total_km2 = | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|20|2763}}</ref> | population_note = (општина) | population_total = 6307 | population_density_km2 = auto | coordinates = {{coord|46|30|N|16|26|E|region:HR|display=inline}} | elevation_m = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Дражен Српак | leader_party = | timezone = [[средноевропско време|CET]] | area_code = | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 40315 | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | website = }} '''Мурско Средишќе''' ([[хрватски јазик|хрватски]]: ''Mursko Središće'', а [[Кајкавско наречје|локално]] ''Mursko Središče'') — најсеверен град во Хрватска. Градот е дел од историско-географската област Меѓимурје, а административно е дел од [[Меѓимурска жупанија|Меѓимурската жупанија]]. Градот воедно е еден од најстарите населени места во жупанијата. Вкупното население на градот според пописот од 2011 година е 3,444 жители,<ref name="census2011"/> и има вкупна површина од 34 км². Градот се наоѓа на реката Мур, која е граница меѓу Хрватска и [[Словенија]]. ==Население== Општината Мурско Средишќе имала население од 6307 жители според попсиот од 2011 година:<ref name="census2011"/> * [[Хлапчина]], жители: 676 * [[Крижовец]], жители: 631 * '''Мурско Средишќе''', жители: 3,444 * [[Пекленица]], жители: 1,217 * [[Штруковец]], жители: 339 Историско население на градот Мурско Средишќе: * 1771 &mdash; 412 * 1802 &mdash; 586 * 1857 &mdash; 938 * 1900 &mdash; 1420 * 2003 &mdash; 3600 ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.mursko-sredisce.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Меѓимурска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] qg95b2r1g4b6b6q1q2hpusdipanay3a 0 1184061 5611542 5540465 2026-08-19T15:29:41Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] → [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 5611542 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Прелог | official_name = Prelog |settlement_type = Town |image_skyline = Prelog4.jpg | image_caption = Прелог. | image_shield = | shield_size = | image_flag = | flag_size = | pushpin_map = Croatia | map_caption = Location of Prelog in Croatia | subdivision_type = Држава | subdivision_name = {{знаме|Croatia}} | subdivision_type1 = [[Жупании во Хрватска|Жупанија]] | subdivision_name1 = [[File:Flag of Međimurje County.svg|border|23px]] [[Меѓимурска жупанија|Меѓимурје]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | area_total_km2 = | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="census2011">{{Croatian Census 2011|S|20|3557|title=Prelog}}</ref> | population_note = (општина) | population_total = 7815 | population_density_km2 = auto | coordinates = {{coord|46|20|N|16|37|E|region:HR|display=inline}} | elevation_m = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Љубомир Коларек | leader_party = | timezone = [[средноевропско време|CET]] | area_code = 040 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 40323 | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | website = [http://www.prelog.hr/ www.prelog.hr] }} '''Прелог''' ([[хрватски јазик|хрватски]]: ''Prelog'', а [[Кајкавско наречје|локално]] ''Prilok'') —град во северна [[Хрватска]]. Градот е дел од историско-географската област [[Меѓимурје]], а административно е дел од [[Меѓимурска жупанија|Меѓимурската жупанија]]. Општина Прелог имала население од 7,815 жители според пописот од 2011 година, а само градот 4.324 жители.<ref name="census2011"/> Чаковец е на 16 км западно од градот. ==Население== Општина Прелог имала население од 7815 жители според пописот од 2011 година:<ref name="census2011"/> {{div col|cols=2}} * [[Цирковљан]], жители: 818 * [[Чеховец]], жители: 720 * [[Чуковец (Меѓимурје)|Чуковец]], жители: 332 * [[Драшковец]], жители: 595 * [[Хемушевец]], жители: 266 * [[Опоровец]], жители: 425 * [[Оток (Меѓимурје)|Оток]], жители: 335 * '''Прелог''', жители: 4,324 {{div col end}} ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.prelog.hr/ Службено мрежно место] (хрватски) {{Хрватска-никулец}} {{Меѓимурска жупанија}} [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 9a0ftoiphaz641v0ngxufh0w22r3jho 0 1184152 5611641 3645673 2026-08-19T18:31:52Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Екстремни вредности]] 5611641 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1184153 5611642 3645674 2026-08-19T18:32:28Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Екстремни вредности]] 5611642 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1184154 5611643 3645675 2026-08-19T18:32:37Z Gurther 105215 Целосно избришана страница 5611643 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5611644 5611643 2026-08-19T18:32:43Z Gurther 105215 5611644 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1184155 5611645 3645676 2026-08-19T18:32:55Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Екстремни вредности]] 5611645 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1184349 5611924 5424884 2026-08-20T10:22:33Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611924 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планета |name = Карма |image = Carmé.jpg |background = #ffc0c0 |discoverer = [[Сет Барнс Николсон]] |discovered = 30 јули 1938<ref name="Nicholson 1938">{{Наведено списание |last=Nicholson |first=S. B. |title=Two New Satellites of Jupiter |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |year=1938 |volume=50 | pages=292–293 |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0050//0000292.000.html |doi=10.1086/124963 |bibcode=1938PASP...50..292N}}</ref> |mean_orbit_radius = 23.4 милиони км<ref name="Jacobson 2000">{{Наведено списание |last=Jacobson |first=R. A. |title=The Orbits of Outer Jovian Satellites |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2000-11_120_5/page/2679 |journal=Astronomical Journal |year=2000 |volume=120 |issue=5 |pages=2679–2686 |doi=10.1086/316817 |bibcode=2000AJ....120.2679J}}</ref> |eccentricity = 0.25<ref name="Jacobson 2000"/> |period = 702.28 d (1.9228 [[Year|a]])<ref name="Jacobson 2000"/> |avg_speed = 2.253 km/s |inclination = {{nowrap|164.91° (to the [[ecliptic]])}}<br/>167.53° (to Jupiter's equator)<ref name="Jacobson 2000"/> |satellite_of = [[Јупитер (планета)|Јупитер]] |mean_radius = ~23 км<ref name=jplssd>{{Наведена мрежна страница |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par |publisher=[[JPL]] (Solar System Dynamics) |title=Planetary Satellite Physical Parameters |date=2008-10-24 |accessdate=2008-12-12}}</ref> |surface_area = ~6600 км² |volume = ~51,000 км³ |mass = 1.3{{e|17}} kg |density = 2.6 g/cm³ (assumed)<ref name=jplssd/> |surface_grav = ~0.017 [[Acceleration|m/s²]] (0.0017 ''g'') |escape_velocity = ~0.028 km/s |albedo = 0.04 (assumed)<ref name=jplssd/> |single_temperature = ~124 K }} '''Карма''' ({{langx|grc|Κάρμη}}) — повратна неправилна месечина на [[Јупитер (планета)|Јупитер]]. Откриена е од страна [[Сет Барнс Николсон]] на [[Опсерваторија „Монт Вилсон“|опсерваторијата „Монт Вилсон“]] во [[Калифорнија]] во јули [[1938]] година. Месечината е именуван по Карма, мајка на [[Зевс]]. == Наводи == {{наводи}} {{Јупитерови месечини}} [[Категорија:Јупитерови месечини]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1938 година]] [[Категорија:Неправилни месечини]] [[Категорија:Кармина група]] [[Категорија:Месечини со повратна орбита]] 8qv03h1bfxc7st92m0yfwturhacmxrc 0 1186339 5611942 4254674 2026-08-20T10:32:17Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611942 wikitext text/x-wiki [[Image:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|thumb|150px|upright|right|Мајкл Фарадеј.]] '''Фарадеевите закони за електролиза''' се квантитативни односи врз основа на електрохемиските истражувања објавени од страна на [[Мајкл Фарадеј]] во 1834 година.<ref>{{Наведено списание | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}</ref> ==Математичка форма== Законите на Фарадеј може да бидат сумирани со: :<math>m \ = \ \left({ Q \over F }\right)\left({ M \over z }\right) </math> каде: * ''m'' е [[маса]]та на супстанцијата ослободена како електрода во [[грам]]ови * ''Q'' е вкупниот [[електричен полнеж]] поминат низ супстанцијата во [[кулон]]и * ''F'' = 96485 C mol⁻¹ е [[Фарадеева константа]] * ''M'' е [[моларна маса]] на супстанцијата во грамови по [[мол]] * ''z'' е број на [[валентност]] на [[јони]] на супстанцијата (електрони префрлени по јон). Значи ''M/z'' е исто како и [[еквивалентната тежина]] на променетата супстанција. Во првиот Фарадеев закон , ''M'', ''F'', and ''z'' се константи, така што поголема вредност на ''Q'' ќе биде поголема од m. Во вториот Фарадеев закон, ''Q'', ''F'', and ''z'' се константи, така што поголема вредност на ''M/z'' (еквивалентната тежина) ќе биде поголема од m. Во едноставен случај на константа-[[електричната струја|стуја]] електролизата, <math> Q = I t </math> доведува до :<math>m \ = \ \left({ I t\over F }\right)\left({ M \over z }\right) </math> и потоа до: :<math>n \ = \ \left({ I t\over F }\right)\left({ 1 \over z }\right) </math> каде: * ''n'' е [[количина на супстанција]] („број на молови“) ослободени: ''n = m/M'' * ''t'' е вкупното време на постојаната струја. Во покомплицираниот случај на променлива електрична струја, вкупниот полнеж ''Q'' е електрична струја ''I''(''<math>\tau</math>'') интегриран со текот на времето ''<math>\tau</math>'': :<math> Q = \int_0^t I(\tau) \ d \tau </math> Тука ''t'' е ''вкупно'' време на електролиза.<ref>За сличен третман, погледни {{Наведено списание | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1961-02_38_2/page/98 | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}</ref> ==Поврзано== * [[Електролиза]] * [[Фарадеев закон за индукција]] ==Наводи== <references /> ==Литература== * Serway, Moses, and Moyer (2005). ''Modern Physics'', third edition. {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фарадееви закони за електролиза}} [[Категорија:Електролиза]] [[Категорија:Електрохемиски равенки]] [[Категорија:Научни закони]] s1ppi3ph3skeerx5y7wyz8pxhjyhqrx 0 1186648 5611921 5227281 2026-08-20T10:20:13Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611921 wikitext text/x-wiki [[File:PuuPuaiLapilli large.jpg|thumb|right|340px|Лапили во [[Килауеја]]]] '''Лапил''' — термин за класификација [[тефра]]та, кој претставува материјал кој се исфрла во воздухот за време на [[вулканска ерупција]] или за време на некои метеоритски удари<ref name="Bron">{{Наведена книга|last=Bron|first=K.A.|editor=Reimold W.U. & Gibson R.L.|title=Large Meteorite Impacts and Planetary Evolution IV|url=https://books.google.com/books?id=YB6Xw6rYwksC&pg=PA222&dq=accretionary+lapilli+meteorite+impact+events#v=onepage&q=accretionary%20lapilli%20meteorite%20impact%20events&f=false|accessdate=22 May 2011|series=Special Paper|volume=465|year=2010|publisher=The Geological Society of America|isbn=978-0-8137-2465-2|page=222|chapter=Accretionary and melt impactoclasts from the Tookoonooka impact event, Australia}}</ref> . Лапил на латински значи значи „мали камења“. По дефиниција лапилите се движат од 2 до 64 мм во пречник<ref>{{Наведено списание|last1=Fisher|first1= R. V.|date=1961|title= Proposed classification of volcaniclastic sediments and rocks|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1961-09_72_9/page/1409|doi=10.1130/0016-7606(1961)72[1409:PCOVSA]2.0.CO;2|journal=Geological Society of America Bulletin|volume= 72|issue=9|pages= 1409–1414}}</ref>. [[Пирокластичен материјал|Пирокластичната]] честичка поголема од 64 мм во пречник е позната како [[вулканска бомба]] кога се топи, или вулкански блок кога е цврста. Пирокластичниот материјал со честички помали од 2 мм во пречник се познати како [[вулкански пепел]]<ref>[http://volcanoes.usgs.gov/images/pglossary/lapilli.php VHP Photo Glossary: Laplli] in USGS Photo Glossary of volcano terms]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Tephra.html |title=How Volcanoes Work |accessdate=2017-12-31 |archive-date=2010-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823051545/http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Tephra.html |url-status=dead }}</ref>. Лапилите се многу честа форма на вулкански карпи, типични за [[риолит]]ски, [[андезит]]ски и [[дацит]]ни пирокластични ерупции, каде што дебели слоеви на лапили можат да се депонираат за време на ерупција. Повеќето лапили се формираат преку акумулација и заварување на полустопена лапил во познат како туф. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20051216120850/http://facweb.bhc.edu/academics/science/harwoodr/GEOL101/Labs/VolcanicMaterials/ Volcanic Materials Identification] * [http://pubs.usgs.gov/pp/p1563/ Tephra fall from Mt St. Helens] [[Категорија:Петрологија]] [[Категорија:Вулкански карпи]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] dvxm4p3ccx63z0f7wgy9xtnmcqn8j69 0 1189225 5611624 3671678 2026-08-19T17:04:07Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Астеризам]] на [[Астеризам (гемологија)]] 5611624 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Астеризам (гемологија)]] ga9hermgit7574mw87nrlc94vi3zydl 0 1190329 5611936 5592698 2026-08-20T10:28:28Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611936 wikitext text/x-wiki [[Податотека:World_map_of_countries_by_literacy_rate.svg|десно|мини|300x300пкс|Стапката на писменост по држава во 2015 година (2015 CIA ''[[„Светска книга на факти“ на ЦИА|World Factbook]]''). Сиво = нема податоци.]] [[Податотека:World_illiteracy_1970-2010.svg|мини|300x300пкс|Светската неписменост преполовена помеѓу 1970 и 2015 година.]] [[Податотека:Brain_pathways_for_mirror_discrimination_learning_during_literacy_acquisition.jpg|мини|300x300пкс|Мозочните области кои се вклучени во стекнувањето на писменоста.]] '''Писменост'''<ref>{{ДРМЈ|писменост}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|писменост}}</ref> ([[архаизам|архаично]]: '''грамотност''')<ref>{{ДРМЈ|грамотност}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|грамотен}}</ref> — поим што традиционално се определува како способност за читање и [[пишување]].<ref>"Literate." Merriam-Webster.com. Merriam-Webster, n.d. Web. 19 August 2014. <http://www.merriam-webster.com/dictionary/literate>.</ref> Денес значењето е проширено да вклучува и способност да се користат јазикот, бројките, сликите, сметачите и други основни начини за разбирање, општење, стекнување со корисни знаења, решавање на математички проблеми и употреба на доминантните симболски системи на културата.<ref name="Ed for All, UNESCO">{{Наведена мрежна страница|last1=UNESCO|title=Education for All: A Global Monitoring Report|url=http://www.unesco.org/education/GMR2006/full/chapt6_eng.pdf|website=UNESCO|publisher=UNESCO|page=150}}</ref> Концептот за писменост се проширил во земјите-членки на [[Организација за економска соработка и развој|ОЕЦД]], така што вклучува и вештини за пристап до знаење преку технологијата и способност за проценка на комплексни контексти. Лице кое патува и престојува во странска земја, но не е во можност да чита или пишува на јазикот на месното население во земјата исто така би се сметало од страна на месното население за неписмено. Клучот за писменоста е развојот на читањето, унапредување на вештините кое што започнува со способноста да се разберат изговорените зборови и декодираат напишаните зборови и кулминира во длабоко разбирање на текстот. Развојот на читањето вклучува голем спектар на комплексни јазични основи вклучувајќи свест за говорни звуци ([[фонологија]]), правописни модели ([[правопис]]), значењето на зборот ([[семантика]]та), граматика ([[синтакса]]) и модели на формирање на зборови ([[Морфологија (лингвистика)|морфологија]]), чија севкупност ја обезбедува потребната платформа за разбирање при читањето. Откако овие вештини се стекнати, читателот може да стекне целосна јазична писменост, која вклучува способности да се аплицира на печатениот материјал критичка анализа, оценка и синтеза; да се пишува со точност и кохерентност; и за да се користат информацијата и увидот од текстот како основа за информирани одлуки и креативна мисла.<ref>Margie Gillis, Ed.D., President, Literacy How, Inc., and Research Affiliate, Haskins Laboratories at Yale University; Sally Grimes, Ed.M., Executive Director, Literate Nation and Founder, Grimes Reading Institute; Cinthia Haan, Author and Chair, The Haan Foundation for Children and President, Power4Kids Reading Initiative; Peggy McCardle, Ph.D., M.P.H., Chief, Child Development and Behavior Branch, National Institute of Child Health and Human Development; Louisa Moats, Ed.D., President, Moats Associates Consulting, Inc.; Anthony Pedriana, Author and retired urban schoolteacher and principal; Susan Smartt, Ph.D., Senior Research Associate, National Comprehensive Center for Teacher Quality, Vanderbilt University; Catherine Snow, Ph.D., Author, Researcher and Professor of Education, Harvard Graduate School of Education, Harvard University; Cheryl Ward, M.S.M., C.A.L.P., Co-founder of Wisconsin Reading Coalition and academic language practitioner; Maryanne Wolf, Ed.D., Author and Director, Center for Reading and Language Research, Tufts University.</ref> Неможноста да се направи ова се нарекува неписменост или аналфабетизам.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/analphabetism|title=analphabetism {{!}} Definition of analphabetism in English by Oxford Dictionaries|website=Oxford Dictionaries {{!}} English|access-date=18 September 2017|archive-date=2017-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022085907/https://en.oxforddictionaries.com/definition/analphabetism|url-status=dead}}</ref> Организацијата за образование, наука и култура на ООН ([[УНЕСКО]]) ја дефинира писменоста како „способност да се идентификува, разбере, толкува, твори, општи и да се пресметува користејќи печатени и писмени материјали кои се поврзани со различни контексти. Писменоста вклучува континуитет во учењето со цел овозможување на поединците да ги постигнат своите цели, да ги развијат своите знаења и потенцијали и да учествуваат целосно во нивната заедница и поширокото општество“.<ref>{{Наведено списание|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001362/136246e.pdf|title=The Plurality of Literacy and its implications for Policies and Programs|work=UNESCO Education Sector Position Paper|year=2004|page=13}}</ref> == Историја == [[Податотека:Illiteracy_france.png|десно|мини|300x300пкс|Стапка на неписменост во Франција во {{римски|18}} и {{римски|19}} век.]] === Праисториска писменост === ==== Потеклото на писменоста ==== Се смета дека писменоста за првпат се има појавено со развојот на нумеричноста околу почетокот на 8 000 година пр.н.е. Писмото се има развиено самостојно најмалку четири пати во историјата на човештвото во [[Месопотамија]], [[Египет]], низинска [[Мезоамерика]] и [[Народна Република Кина|Кина]].<ref name="camb">Chrisomalis, Stephen (2009), "The Origins and Coevolution of Literacy and Numeracy", in Olsen, D. & Torrance, N. (Eds.), ''The Cambridge Handbook of Literacy'' (pp. 59-74). Cambridge: Cambridge University Press.</ref> [[Податотека:Bill_of_sale_Louvre_AO3765.jpg|мини|200x200пкс|Сметка за продажба на машки роб и зграда во Шурупак, сумерска таблета, околу 2600 година пр.н.е.]] Најраните форми на [[Пишување|писмено општење]] потекнуваат од [[Сумер]] во Јужна Месопотамија околу 3500—3000 година пр.н.е. За време на оваа ера, писменоста била „во голема мера функционално прашање, издигната од потребата за справување со нови количини на информации и нов тип на владеење создаден од страна на трговијата и производството од голем обем“.<ref>Easton, P. (in press). "History and spread of literacy", Excerpted from ''Sustaining Literacy in Africa: Developing a Literate Environment'', Paris: UNESCO Press pp. 46-56.</ref> Системите на пишување во Месопотамија првично се појавиле од систем за протоколирање во кои луѓето користеле токенски ознаки за менаџирање со трговијата и земјоделското производство.<ref>{{Наведено списание|last1=Schmandt-Besserat|first1=D|year=1978|title=The earliest precursor of writing|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1978-06_238_6/page/38|journal=Scientific American|volume=238|issue=6|pages=38–47}}</ref> Токенскиот систем служел како предвесник за почетокот на [[Клинесто писмо|клинестото]] пишување откако луѓето почнале да запишуваат информации на глинени табли. [[Клинесто писмо|Протоклинестите]] текстови покажуваат не само бројчени знаци, но исто така и идеограми кои прикажуваат објекти како се сметаат. [[Египетски хиероглифи|Египетските хиероглифи]] се појавиле околу 3300—3100 година пр.н.е. и прикажувале кралска иконографија која ја потенцирала моќта на елитите. Египетскиот хиероглифски систем на пишување бил првиот систем на нотација кој имал [[Фонетика|фонетски]] вредности. Пишувањето во низинска Мезоамерика за првпат се појавило во цивилизациите на Олмек и Запотек во 900—400 година пр.н.е. Овие цивилизации го користеле [[глиф]]ското пишување и системи на бројчена нотација за цели поврзани со кралската иконографија и календарските системи. Најраните пишани нотации во Кина датираат од династијата Шанг околу 1200 година пр.н.е. Овие систематски нотации биле пронајдени напишани на коски и евидентирани направени жртви, примени трибути и уловени животни, кои биле активности на елитата. Овие натписи на коски претходеле на современото кинескo писмо и содржеле логосилабично писмо и нумерали. Овие примери покажуваат дека раните дела на писменост биле тесно врзани за моќта и главно се користеле за менаџмент, а можеби и помалку од 1 % од населението било писмено бидејќи тоа било ограничено на многу мала владејачка елита. ==== Потеклото на азбуката ==== Според [[Општествена антропологија|социјалниот антрополог]] Џек Гуди постојат две толкувања во однос на потеклото на писмото. Многу класични научници, како што се историчарот Игнациј Гелб, ги кредитираат Старите Грци за создавањето на првиот азбучен систем (околу 750 година пр.н.е.) кои користеле дистинктивни знаци за согласки и самогласки. Но Гуди се спротивставува, „значењето на грчката култура на следната историја на западна Европа доведе до надакцент, од страна на класичарите и другите, на додавањето на одредени знаци на [[Самогласка|самогласки]] во прилог на тие на [[Согласка|согласките]] развиени претходно во Западна Азија“.<ref>Goody, Jack (1987). ''The Interface Between The Written and the Oral''. Cambridge, UK: Cambridge University Press, p. 40-41. {{ISBN|0-521-33268-0}}.</ref> Така, многу научници тврдат дека древните семитски луѓе од Северен Ханан (денешна [[Сирија]]) ја измислиле [[Абџад|согласната азбука]] околу почетокот на 1500 година пр.н.е. За голем дел од развојот на оваа теорија бил заслужен англискиот археолог Флиндерс Петри кој во 1905 година пронашол серија на ханански натписи кои се наоѓале во [[тиркиз]]ни рудници во Серабит ел-Кадем. Десет години подоцна, англискиот египтолог Алан Гардинер резонирал дека овие букви содржат писмо, како и препораки за хананската божица Ашерах. Во 1948 година, Вилијам Ф. Албрајт го дешифрирал текстот користејќи дополнителни докази кои биле откриени по наодите на Гуди. Ова вклучувало серија на натписи од Угарит откриени во 1929 година од страна на францускиот археолог Клод Ф. A. Шефер. Некои од овие натписи биле митолошки текстови (напишани во раниот ханански дијалект) што се состоеле од [[Клинесто писмо|клинеста]] согласна азбука од 32 букви. Друго значајно откритие е направено во 1953 година кога биле откриени три глави на стрели, секоја содржејќи идентични ханански натписи од дванаесеттиот век пр.н.е. Според Френк Мур Крос, овие натписи се состоеле од азбучни знаци кои се појавиле во текот на транзицијата и развојот од пиктографската скрипта во линеарната азбука. Тој дополнително тврди дека „Овие натписи исто така даваат индиции за проширување на дешифрирањата на порани и подоцнежни азбучни текстови“.<ref name="Cross, Frank Moore 1980 p. 1-20">Cross, Frank Moore, "Newly Found Inscriptions in Old Canaanite and Early Phoenician Scripts", ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research'', No. 238 (Spring, 1980) p. 1-20.</ref> Согласниот систем на хананското писмо го инспирирале азбучниот развој во следните системи. За време на доцното [[Бронзено време|бронзено време]], наследничките азбуки се појавиле низ средоземниот регион и биле користени за [[Феникиски јазик|феникиско]]то, [[Хебрејски јазик|хебрејско]]то и [[Арамејски јазик|арамејс]]кото писмо. Според Гуди, можно е овие клинести писма да имале влијание врз развојот на грчката азбука неколку векови подоцна. Историски гледано, Грците навеле дека нивниот систем на пишување бил обликуван по пример на феникискиот. Сепак, многу од семитските научници сега веруваат дека [[Старогрчки јазик|старогрчки]]от е повеќе во согласност со раната форма на хананскиот што се користела околу 1100 година пр.н.е. Додека постарите грчки натписи се од околу [[8 век|VIII век]] пр.н.е., [[Епиграфика|епиграфски]] споредби со [[Хананска азбука|протохананскиот]] укажуваат на тоа дека е можно Грците да ја усвоиле согласната азбука при почетокот на 1100 година пр.н.е., а подоцна „додале пет букви кои претставувале самогласки“.<ref name="Goody, Jack 1987 p. 40-49">Goody, Jack (1987). ''The Interface Between The Written and the Oral''. Cambridge, UK: Cambridge University Press, p. 40-49. {{ISBN|0-521-33268-0}}</ref> Феникискиот јазик, за кој се смета дека го содржел првото „линеарно писмо", брзо се проширил во градовите на средоземното пристаниште во северниот дел на Ханан.<ref name="Cross, Frank Moore 1980 p. 1-20"/> Некои археолози веруваат дека феникиското писмото имало и одредено влијание врз развојот на хебрејската и арамејската азбука врз основа на фактот што овие јазици се развиле во текот на истиот период, имале слични одлики и најчесто се категоризираат во иста јазична група.<ref>McCarter, P. Kyle. "The Early Diffusion of the Alphabet", ''The Biblical Archaeologist'' 37, No. 3 (Sep. 1974): 59-61.</ref> Кога Израелците се преселиле во Ханан помеѓу 1200 и 1001 година пр.н.е., тие исто така усвоиле варијација на хананската азбука. Пророкот Варух, писарот на Еремија, ја користел оваа азбука при создавањето на подоцнежните скрипти на [[Стар завет|Стариот завет]]. Првобитната хебрејска азбука била истакната во Медитеранот сè додека халдејските вавилонски владетели не ги истерале Евреите од [[Вавилон]] во шестиот век пр.н.е. Тогаш новата скрипта („коцкест хебрејски") се појавила и постарата верзија брзо изумрела.<ref name="Goody, Jack 1987 p. 40-49"/> [[Арамејска азбука|Арамејската азбука]] исто така се појавила некаде помеѓу 1200 и 1001 година пр.н.е. Со падот на бронзеното доба, Арамејците се преселиле во Ханан и на феникиски територии и ги донеле нивните скрипти со нив. Иако раните докази за ова писмо се ретки, археолозите откриле широк спектар на подоцнежни арамејски текстови напишани околу почетокот на седмиот век пр.н.е. Поради својата долговечност и распространетост во регионот, археменидските владетели го усвоиле како „дипломатски јазик“.<ref>Goody, Jack (1987). ''The Interface Between The Written and the Oral''. Cambridge, UK: Cambridge University Press, p. 50. {{ISBN|0-521-33268-0}}</ref> Современата арамејска азбука брзо се проширила на исток кон Царството на Набатеја, а потоа на [[Синајски Полуостров|Синај]] и на [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]], достигнувајќи дури до [[Африка]]. Арамејските трговци ги донеле постарите варијанти на јазикот сè до [[ Индија]], каде што подоцна влијаеле на развојот на [[Брами|Брамското]] свето писмо. Тоа исто така доведе до развој на [[Арапски јазик|арапски]]от, Пахлави (иранска адаптација) „како и за голем број на азбуки кои се користеле од страна на турски и монголски племиња во [[Сибир]], [[Монголија]] и Туркестан“.<ref>Goody, Jack (1987). ''The Interface Between The Written and the Oral''. Cambridge, UK: Cambridge University Press, p. 49-51. {{ISBN|0-521-33268-0}}</ref> Писменоста во овој период се ширила со трговците и е можно да пораснала на околу 15—20 % од вкупното население. Арамејскиот јазик изумрел со ширењето на [[ислам]]от и со тоа, неговото влијание врз арапскиот. === Античка и посткласична писменост === До неодамна се сметало дека мнозинството од населението во античките времиња било неписмено. Сепак, доста нови истражувања се спротивставуваат на оваа перцепција.<ref>See Brian J. Wright, "Ancient Literacy in New Testament Research: Incorporating a Few More Lines of Enquiry," TrinJ 36 (2015): 161-189. https://www.academia.edu/13211795/_Ancient_Literacy_in_New_Testament_Research_Incorporating_a_Few_More_Lines_of_Enquiry_TrinJ_36_2015_161-189</ref> Ентони ДиРензо тврди дека [[Римска култура|римското општество]] било „цивилизација заснована на книгата и регистарот" и „никој, ни слободен човек ни роб, не можел да си дозволи да биде неписмен“. Слично на ова Дипон укажува, „пишаниот збор бил насекаде околу нив, во приватниот и јавниот живот: закони, календари, прописи во светилиштата и погребните епитафи биле врежани во камен или бронза. Републиката собрала огромна архива на извештаи за секој аспект на јавниот живот“.<ref>Dupont, Florence. (1989) ''Daily Life in Ancient Rome'' Tr. Christopher Woodall. Oxford: Blackwell; p. 223</ref> По падот на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]], писменоста станала одлика на елитата и вештините на општење биле од политичка важност. Дури и покрај тоа, во предмодерните времиња веројатно писменоста постоела во повеќе од околу 30{{Endash}}40 % од населението.<ref>This connection is pursued in [//en.wikipedia.org/wiki/Alan_K._Bowman Alan K. Bowman] and [//en.wikipedia.org/wiki/Greg_Woolf Greg Woolf], eds., ''Literacy and Power in the Ancient World'', (Cambridge) 1994.</ref> При крајот на четвртиот век Пустинскиот татко Пахомиј барал писменост од кандидатите за прием на неговите манастири:<blockquote class="">ќе му дадат дваесет псалми или две од посланијата на апостолите или некој друг дел од светото писмо. И ако тој е неписмен, тој ќе оди во првиот, третиот и шестиот час кај некој кој може да го научи и е назначен за него. Тој ќе стои пред него и ќе учи многу студиозно и со сета благодарност. Основите на слоговите, глаголите и именките сите ќе бидат напишани за него, па дури и ако тој не сака тој ќе биде принуден да чита.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Pachomius Pachomius], Rule 139.</ref></blockquote> == Модерна писменост == === Ширењето на писменоста од средината на XX век === [[Податотека:Figure_1_Adult_literacy_rates_have_increased_Reading_the_past_writing_the_futureUPDATED.svg|мини|Стапките на возрасната писменост континуирано се зголемувале од 1950 година.]] Податоци за писменостa објавени од страна [[УНЕСКО|на УНЕСКО]] покажуваат дека од 1950 година, писменоста на возрасните на светско ниво е зголемена за 5 процентни бодови секоја деценија во просек, од 55,7 проценти во 1950 година до 86,2 проценти во 2015 година. Сепак, за четири децении растот на населението било толку брзо што бројот на неписмени возрасни се зголемувал, од 700 милиони во 1950 година до 878 милиони во 1990 година. Оттогаш, бројот паднал значително на 745 милиони во 2015 година, иако останува повисок отколку во 1950 година и покрај децении на политики за универзално образование, интервенции за писменост и ширењето на печатените материјали и информатичката и комуникациската технологија (ИКТ). Сепак, овие движења биле далеку од униформни помеѓу регионите. === Регионални разлики === Меѓудржавните споредби на стапките на писменост се несовршени со оглед на тоа што различни земји ја дефинираат писменоста на различни начини.<ref>{{Наведено списание|last=Mitra|first=Aniruddha|last2=Bang|first2=James T.|last3=Biswas|first3=Arnab|date=2 January 2015|title=Gender Equality and Economic Growth: Is it Equality of Opportunity or Equality of Outcomes?|url=https://dx.doi.org/10.1080/13545701.2014.930163|journal=Feminist Economics|volume=21|issue=1|pages=110–135|doi=10.1080/13545701.2014.930163|issn=1354-5701}}</ref> Сепак, на располагање се глобални податоци кои покажуваат значителни варијации во стапките на писменост помеѓу светските региони. [[Северна Америка]], [[Европа]], [[Југозападна Азија|Западна Азија]] и [[Средна Азија]] имаат постигнато скоро целосна писменост на возрасните (поединци над 15 годишна возраст) и за мажите и за жените. Повеќето земји во Источна Азија и Тихиот Океан, како и Латинска Америка и Карибите, имаат стапка на писменост над 90 % за возрасните.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=UNESCO Institute for Statistics|first=|date=September 2015|title=Adult and Youth Literacy|url=http://www.uis.unesco.org/literacy/Documents/fs32-2015-literacy.pdf|journal=UIS Fact Sheet|volume=No. 32|doi=|pmid=|access-date=2 May 2016|archive-date=2016-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315043900/http://www.uis.unesco.org/literacy/Documents/fs32-2015-literacy.pdf|url-status=dead}}</ref> Неписменоста опстојува во поголема мера во други региони: податоци од Институтот за статистика (UIS) на УНЕСКО од 2013 година укажуваат на стапките на возрасната писменост и тоа само 67,55 % во [[Јужна Азија]] и [[Северна Африка]] 59,76 % во [[потсахарска Африка]].<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?queryid=166#)|title=Education : Literacy rate|last=UIS|website=data.uis.unesco.org|access-date=22 May 2016}}</ref> [[Податотека:Figure_5_Literacy_has_rapidly_spread_Reading_the_past_writing_the_future.svg|лево|мини|Писменоста брзо се проширила во повеќе региони во текот на последните 25 години.]] Во голем дел од светот, високите стапки на писменост меѓу младите укажуваат на тоа дека неписменоста ќе стане помалку и помалку вообичаена како што помладите генерации со високи нивоа на образовни постигнувања ги заменуваат постарите генерации.<ref>Wagner, Daniel A., Fatima Tuz Zahra, and Jinsol Lee. (2016). ''[https://books.google.com/books?id=k0mUCwAAQBAJ&pg=PA97 Literacy Development: Global Research and Policy Perspectives]''. In ''Childhood and Adolescence: Cross-Cultural Perspectives and Applications''. Ed. Uwe P. Gielen and Jaipaul L. Roopnarine. Santa Barbara: ABC-CLIO. p. 105. {{ISBN|978-1-4408-3223-9}}.</ref> Сепак, во потсахарска Африка и Јужна Азија, каде што поголемиот дел од неписмените млади живеат, пониските универзитетски уписи подразбираат дека неписменоста ќе истрае до поголем степен.<ref>Wagner, Daniel A., Fatima Tuz Zahra, and Jinsol Lee. (2016). "[https://books.google.com/books?id=k0mUCwAAQBAJ&pg=PA97&lpg=PA97&dq=%22Literacy+Development:+Global+Research+and+Policy+Perspectives%22&source=bl&ots=U3fjyktLc4&sig=WWwoXc2jEHTsezj7XicxKODUKVs&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwipv4Si7u7MAhUOLlIKHYe7Dv0Q6AEIHDAA#v=onep Literacy Development: Global Research and Policy Perspectives]." In ''Childhood and Adolescence: Cross-Cultural Perspectives and Applications''. Ed. Uwe P. Gielen and Jaipaul L. Roopnarine. Santa Barbara: ABC-CLIO. p. 106. {{ISBN|978-1-4408-3223-9}}.</ref> Според податоците на UIS од 2013 година, стапката на писменост кај младите (лица на возраст од 15 до 24 години) е 84,03 % во Јужна Азија и Северна Африка и 70,06 % во потсахарска Африка. Покрај ова, писменоста брзо се проширила во повеќе региони во последните 25 години. === Полови разлики === [[Податотека:Figure_4_Progress_towards_gender_parity_Reading_the_past_writing_the_future.svg|мини|Индекси за полова рамноправност во однос на писменоста меѓу младите според регион, 1990-2015. Напредокот кон половата рамноправност во однос на писменоста започна по 1990 година.]] На светско ниво, неписменоста несразмерно влијае врз жените.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Oyitso|first=Mabel|last2=Olomukoro|first2=C. O.|date=3 August 2012|title=Enhancing Women's Development through Literacy Education in Nigeria|url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/res/article/view/19478|journal=Review of European Studies|language=en|volume=4|issue=4|pages=66|doi=10.5539/res.v4n4p66|issn=1918-7181}}</ref> Според податоците од 2015 од UIS собрани од страна на Институтот за статистика на УНЕСКО, околу две третини (63 %) од светското неписмено возрасно население се жени. Оваа нееднаквост била дури и подрастична во претходните децении: од 1970 до 2000 година, глобалниот полов јаз во однос на писменоста се намалила за околу 50 %.<ref>{{Наведено списание|last=Dorius|first=Shawn F.|last2=Firebaugh|first2=Glenn|date=1 July 2010|title=Trends in Global Gender Inequality|url=http://sf.oxfordjournals.org/content/88/5/1941|journal=Social Forces|language=en|volume=88|issue=5|pages=1941–1968|doi=10.1353/sof.2010.0040|issn=0037-7732|pmc=3107548|pmid=21643494}}</ref> Сепак, во последниве години и овој напредок стагнира, со што останатиот полов јаз се одржува речиси постојано во текот на последните две децении. Во принцип, половиот јаз во однос на писменоста не е истакнат како и регионалниот јаз; т.е. разликите помеѓу земјите во однос на општата писменост често се поголеми од половите разлики во рамките на земјите.<ref>The World Bank. (2012). "[http://siteresources.worldbank.org/INTWDR2012/Resources/7778105-1299699968583/7786210-1315936222006/chapter-3.pdf Education and Health: Where do Gender Differences Really Matter]?" in Gender Equality and Development: World Development Report 2012. Washington, D.C: The World Bank: 114. </ref> Меѓутоа, јазот меѓу мажите и жените се смалил од 1990 година наваму, по зголемувањето на машката возрасна писменост на 80 проценти (податоци на сликата).<ref name=":4">{{Наведена книга|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002475/247563e.pdf|title=Reading the past, writing the future: Fifty years of promoting literacy|last=UNESCO|first=|publisher=Paris, UNESCO|year=2017|isbn=978-92-3-100214-4|location=|pages=21–23, 26}}</ref> [[Потсахарска Африка]] e регионот со најниски стапки на вкупна писменост и исто така го има најширокиот полов јаз: само 52 % од возрасните жени се образувани, а 68 % од возрасните мажи. Слична половата нееднаквост опстојува во други два региона, [[Северна Африка]] (86 % возрасна машка писменост, 70 % возрасна женска писменост) и Јужна Азија (77 % возрасна машка писменост, 58 % возрасна женска писменост).<ref name=":0" /> Во 1990 година, Светската конференција за образование за сите, која се одржа во Џомтиен, Тајланд, го насочи вниманието на половиот јаз во однос на писменоста и поттикна многу земји во развој да ѝ дадат приоритет на женската писменост.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=PWz6mAEACAAJ|title=Gender, Literacy, and Empowerment in Morocco|last=Agnaou|first=Fatima|date=1 January 2004|publisher=Routledge|isbn=9780415947657|language=en}}</ref> Во изминатата деценија, агендите за глобалниот развој сè повеќе посветуваат внимание на прашањето за женската писменост. На пример, генералниот секретар [[Бан Ки Мун]] го центрирал неговиот говор за Меѓународниот ден на писменоста околу темата: „Воздигнувањето на жените преку писменоста нѐ воздигнува сите" осврнувајќи се на широкиот општествен напредок кој може да биде промовиран од повисоките стапки на женска писменост.<ref name=":1" /> Во многу контексти, женската неписменост постои паралелно со други аспекти на половата нееднаквост. [[Марта Нусбаум]] смета дека неписмените жени имаат поголеми шанси да станат заробени во насилен брак, со оглед на тоа дека неписменоста им ги ограничува можностите за вработување и им ја влошува позицијата во нивното интра-домаќинско преговарање. Нусбаум дополнително ја поврзува писменоста со потенцијалот на жените делотворно да општат и да соработуваат една со друга со цел „да учествуваат во поголемо движење за политички промени."<ref>{{Наведено списание|last=Nussbaum|first=Martha C.|date=1 January 2004|title=Women's Education: A Global Challenge|url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/378571|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|volume=29|issue=2|pages=332–333|doi=10.1086/378571|issn=0097-9740}}</ref> ==== Предизвиците при зголемувањето на женската писменост ==== Социјалните бариери спречуваат проширување на писменоста кај жените и девојчињата. Правејќи ги часовите за писменост достапни може да биде неефикасно кога тие се косат со користењето на вредното ограничено време на жените и девојчињата.<ref>{{Наведено списание|last=Hill|first=M. Anne|last2=King|first2=Elizabeth|date=1 July 1995|title=Women's education and economic well-being|url=https://dx.doi.org/10.1080/714042230|journal=Feminist Economics|volume=1|issue=2|pages=21–46|doi=10.1080/714042230|issn=1354-5701}}</ref> Девојчињата од училишна возраст во многу контексти се соочуваат со построги очекувања од нивните машки колеги во однос на задачите поврзани со домаќинството и грижата за помладите браќа и сестри. Генерациската динамика исто така може да ги овековечи овие разлики: неписмените родители не можат безрезервно да ја ценат вредноста на писменоста за нивните ќерки, особено во традиционалните, рурални општества со очекувања дека девојчињата ќе останат дома.<ref>Al-Mekhlafy, Tawfiq A. (2008). "[http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1099079877269/547664-1099080014368/DID_Girls_edu.pdf Strategies for Gender Equality in Basic and Secondary Education: A Comprehensive and Integrated Approach in the Republic of Yemen]." In ''Girls’ Education in the 21st Century: Gender Equality, Empowerment, and Economic Growth,'' ed. Mercy Tembon and Lucia Fort. Washington D.C.: The World Bank.</ref> Прегледот од [[Светска банка|Светската банка]] и Меѓународниот центар за истражување на жените од 2015 година на академската литература заклучи дека детскиот брак, кој предоминантно влијание врз девојчињата, има тенденција да ги намали нивоата на писменост.<ref>Wodon, Quentin, et al. "Child Marriage and the 2030 Agenda: Selected Findings from Early Research." (September 2015). ''The Economic Impacts of Child Marriage''. <nowiki>http://www.costsofchildmarriage.org/publication/child-marriage-and-2030-agenda</nowiki></ref> Анализа на ова прашање од 2008 во Бангладеш најде дека за секоја дополнителна година на одложување на бракот на девојчето, нејзината веројатноста за развој на писменоста се зголемува за 5,6 %.<ref>{{Наведено списание|last=Field|first=Erica|last2=Ambrus|first2=Attila|date=1 October 2008|title=Early Marriage, Age of Menarche, and Female Schooling Attainment in Bangladesh|url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/593333|journal=Journal of Political Economy|volume=116|issue=5|pages=881–930|citeseerx=10.1.1.662.7231|doi=10.1086/593333|issn=0022-3808}}</ref> Слично на ова, студија од 2014 покажа дека во потсахарска Африка раниот брак значително ја намалува веројатноста на девојчето за описменување. Преглед на литературата за детскиот брак од 2015 година затоа препорачува одложување на бракот како дел од стратегијата за зголемување на нивоата на образовните постигнувања и особено женската писменост.<ref>{{Наведено списание|last=Parsons|first=Jennifer|last2=Edmeades|first2=Jeffrey|last3=Kes|first3=Aslihan|last4=Petroni|first4=Suzanne|last5=Sexton|first5=Maggie|last6=Wodon|first6=Quentin|date=3 July 2015|title=Economic Impacts of Child Marriage: A Review of the Literature|url=https://dx.doi.org/10.1080/15570274.2015.1075757|journal=The Review of Faith & International Affairs|volume=13|issue=3|pages=12–22|doi=10.1080/15570274.2015.1075757|issn=1557-0274}}</ref> ==== Половиот јаз во развиените земји ==== Додека жените и девојчињата го сочинуваат поголемиот дел од глобалното неписмено население, во многу развиени земји половиот јаз во однос на писменоста постои во спротивна насока. Податоците од Програмата за меѓународно оценувањето на студентите (PISA) постојано укажува на недостатоците во однос на писменоста кај момчињата во рамките на земјите-членки на Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД).<ref>{{Наведено списание|last=Watson|first=Anne|last2=Kehler|first2=Michael|last3=Martino|first3=Wayne|date=1 February 2010|title=The Problem of Boys' Literacy Underachievement: Raising Some Questions|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1598/JAAL.53.5.1/abstract|journal=Journal of Adolescent & Adult Literacy|language=en|volume=53|issue=5|pages=356–361|doi=10.1598/JAAL.53.5.1|issn=1936-2706}}</ref> Во поглед на таквите наоди, многу образовни специјалисти препорачуваат промени со цел отстранување на сите полови стереотипи кои можат да создадат перцепција за читањето и пишувањето како немашка активност.<ref>{{Наведено списание|last=Senn|first=Nicole|date=1 November 2012|title=Effective Approaches to Motivate and Engage Reluctant Boys in Literacy|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/TRTR.01107/abstract|journal=The Reading Teacher|language=en|volume=66|issue=3|pages=211–220|doi=10.1002/TRTR.01107|issn=1936-2714}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7ZHAAAAACAAJ|title=Me Read? No Way!: A Practical Guide to Improving Boys' Literacy Skills|author1=Manitoba Education|author2=Citizenship and Youth|date=January 2006|publisher=Government of Manitoba|isbn=9780771135064|language=en}}</ref> === Социо-економски влијанија === Многу политички аналитичари ги сметаат стапките на писменост за клучна мерка во однос на вредноста на човечкиот капитал на регионот. На пример, писмените луѓе можат да бидат полесно обучени од неписмените луѓе и генерално имаат повисок социоекономски статус;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thephonicspage.org/On%20Phonics/profitable.html|title=Phonics. It's Profitable|publisher=[http://www.thephonicspage.org/ The Phonics Page]|accessdate=11 December 2007|postscript=<!--None-->|archive-date=2007-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221151117/http://www.thephonicspage.org/On%20Phonics/profitable.html|url-status=dead}}</ref> на тој начин тие уживаат подобро здравје и шанси за вработување. Меѓународната заедница почна да ја смета писменоста за клучен олеснувач и цел на развојот.<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=Vasudeva|last2=S|first2=B.|last3=Gupta|first3=P. Viswanadha|title=Low Female Literacy: Factors and Strategies|url=http://eric.ed.gov/?id=EJ797610|journal=Australian Journal of Adult Learning|language=en|volume=46|issue=1|pages=84–95|issn=1443-1394}}</ref> Во однос на [[Целите за одржлив развој]] усвоени од страна на ОН во 2015 година, Институтот за доживотно учење на УНЕСКО ја има истакнато „централната улога на писменоста при одговарајќи на предизвиците за одржливиот развој како што се здравјето, социјалната еднаквост, економското зајакнување и одржливоста на животната средина."<ref>{{Наведена книга|url=http://eric.ed.gov/?id=ED564012|title=Transforming Our World: Literacy for Sustainable Development|last=Hanemann|first=Ulrike|publisher=UNESCO Institute for Lifelong Learning|isbn=9789282012000|page=7|language=en}}</ref> === Здравствени влијанија === Неписмените луѓе генерално имаат помалку знаење за хигиената и практиките при исхраната, незнаење кое може да влоши широк спектар на здравствени проблеми.<ref>{{Наведено списание|last=Puchner|first=Laurel D.|date=1 July 1995|title=Literacy links: Issues in the relationship between early childhood development, health, women, families, and literacy|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/073805939400041M|journal=International Journal of Educational Development|volume=15|issue=3|pages=307–319|doi=10.1016/0738-0593(94)00041-M}}</ref> Особено во земјите во развој, стапките на писменост исто така имаат импликации за морталитетот на децата; во овие контексти, децата на писмените мајки имаат 50 % поголеми шанси да живеат над возраст од 5 години од децата на неписмените жени.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://worldliteracyfoundation.org//wp-content/uploads/2015/02/WLF-FINAL-ECONOMIC-REPORT.pdf|title=The Economic and Social Cost of Illiteracy: A Snapshot of Illiteracy in a Global Context|date=24 August 2015|website=|publisher=World Literacy Foundation|access-date=2 May 2016|archive-date=2016-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421083037/http://worldliteracyfoundation.org/wp-content/uploads/2015/02/WLF-FINAL-ECONOMIC-REPORT.pdf|url-status=dead}}</ref> Истражувањето на јавното здравство се има загрижено повеќе за потенцијалот на писменоста при овозможувањето на жените поуспешен пристап до здравствените системи и со тоа олеснување пристап до придобивките во однос на детското здравје.<ref>{{Наведено списание|last=LeVine|first=Robert A.|last2=Rowe|first2=Meredith L.|title=Maternal Literacy and Child Health in Less-Developed Countries: Evidence, Processes, and Limitations|url=http://content.wkhealth.com/linkback/openurl?sid=WKPTLP:landingpage&an=00004703-200908000-00012|journal=Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics|volume=30|issue=4|pages=340–349|doi=10.1097/dbp.0b013e3181b0eeff|access-date=2018-02-25|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213112103/https://insights.ovid.com/article/00004703-200908000-00012|url-status=dead}}</ref> На пример, дескриптивен истражувачки проект од 2014 година прави корелација на нивоата на писменост со социо-економскиот статус на жените во Ојо, Нигерија. Студијата тврди дека развојот на писменоста во оваа област ќе придонесе за „економско зајакнување и ќе ги охрабри жените во руралните средини да практикуваат хигиена, што ќе доведе до намалување на стапките на раѓањето и смртта."<ref>OKOJI, O. F., & LADEJI, O. O. (2014). Influence of Adult Literacy Education on Socio-Economic Empowerment of Rural Women in Oyo State, Nigeria. Gender & Behaviour, 12(3), 6016-6026.</ref> === Економски влијанија === Писменоста може да ги зголеми можностите за вработување и пристапот до високото образование. Во 2009 година, Националната агенција за возрасната писменост (NALA) во [[Ирска (остров)|Ирска]] овласти анализа на трошоци и придобивки на обуката за писменост на возрасните. Таа заклучи дека имало економски придобивки за поединците, за компаниите за кои тие работиле, како и за стопанството и за државата како целина—на пример, при зголемување на [[Бруто-домашен производ|бруто-домашниот производ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nala.ie/sites/default/files/press_release_image-2010-March/files/Policy%20Brief%20on%20Adult%20Literacy%20Strategy%202009.pdf|title=nala.ie|format=PDF|accessdate=23 November 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723224750/http://www.nala.ie/sites/default/files/press_release_image-2010-March/files/Policy%20Brief%20on%20Adult%20Literacy%20Strategy%202009.pdf|archivedate=23 July 2011|df=dmy-all}}</ref> [[Андреј Коротаев|Коротаев]] и соавторите откриле прилично значајна корелација помеѓу степенот на писменост во почетокот на {{римски|19}} век и успешната модернизација и економските откритија во доцниот XX век, така што „образуваните луѓе можеле да се одликуваат со поголемо ниво на иновативна активност, која обезбедува можности за модернизација, развој и економски раст“.<ref>{{Наведено списание|last1=Korotayev|first1=Andrey|last2=Zinkina|first2=Julia|last3=Bogevolnov|first3=Justislav|last4=Malkov|first4=Artemy|title=Global Unconditional Convergence among Larger Economies after 1998?|url=http://www.sociostudies.org/journal/articles/140671/|journal=Journal of Globalization Studies|volume=2|issue=2|year=2011}}</ref> === Напори за промоција на писменоста === Додека неформалното учење во рамките на домот може да игра важна улога во развојот на писменоста, добивките во детската писменост често се јавуваат во рамките на основното училиште. Продолжувањето на глобалната експанзија на јавното образование е чест фокус на поддржувачите на писменоста.<ref>Wagner, Daniel A., Fatima Tuz Zahra, and Jinsol Lee. (2016). "[https://books.google.com/books?id=k0mUCwAAQBAJ&pg=PA97&lpg=PA97&dq=Literacy+Development:+Global+Research+and+Policy+Perspectives&source=bl&ots=U3fjykwJb6&sig=aVTy3ACKOIyoVk7EQtdsnyB-j38&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjo98DV-O7MAhUHA1IKHa6mCxQQ6AEIIjAA#v=onepage&q= Literacy Development: Global Research and Policy Perspectives]." In ''Childhood and Adolescence: Cross-Cultural Perspectives and Applications''. Ed. Uwe P. Gielen and Jaipaul L. Roopnarine. Santa Barbara: ABC-CLIO. pp. 103-104. {{ISBN|978-1-4408-3223-9}}. </ref> Овие видови на широки подобрувања во образованието често бараат централизирани напори преземени од страна на националните влади; алтернативно, локалните проекти за писменост спроведени од страна на невладините организации можат да играат важна улога, особено во руралните средини.<ref>{{Наведено списание|last=Beckman|first=Paula J.|last2=Gallo|first2=Jessica|date=October 2015|title=Rural Education in a Global Context|url=http://ger.mercy.edu/index.php/ger/article/view/238|journal=Global Education Review|language=en|volume=2|issue=4|page=7|issn=2325-663X}}</ref> Финансирањето на програмите за писменост често доаѓа од големите меѓународни организации за развој. УСАИД, на пример, ги раководи дарителите како Фондацијата на Бил и Мелинда Гејтс и Глобалното партнерство за образование кон прашањето на детската писменост преку развивање на [https://www.eddataglobal.org/reading/ Проценката на читањето во првите одделенија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180831204829/http://eddataglobal.org/reading/ |date=2018-08-31 }}.<ref>Bartlett, Lesley and Julia Frazier (2015). "Literacy and Development." In ''Routledge Handbook of International Education and Development''. Edited by Simon McGrath and Qing Gu. {{ISBN|1317752236}}.</ref> Групите за застапување, како што е Националниот институт за континуирана возрасна едукација често ги повикува меѓународните организации како што се УНЕСКО, [[Меѓународна организација на трудот|Меѓународната организација на трудот]], [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]] и [[Светска банка|Светската банка,]] да дадат приоритет на поддршката на возрасната женска писменост.<ref>National Institute of Adult Continuing Education (2012). ''[http://www.learningandwork.org.uk/sites/niace_en/files/document-downloads/womensrighttoliteracy_web.pdf Women's Right to Literacy: Advocating Women's Right to Access Learning Literacy through International Development] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160701135029/http://www.learningandwork.org.uk/sites/niace_en/files/document-downloads/womensrighttoliteracy_web.pdf |date=2016-07-01 }}.'' Leicester: NIACE.</ref> Напорите да се зголеми писменоста на возрасните често предвидува и други развојни приоритети; на пример, иницијативите во [[Етиопија]], [[Мароко]] и [[Индија]] ги комбинираат програмите за писменост на возрасните со обука за стручни вештини со цел да се поттикне запишувањето и решавањето на комплексните потреби на жените и другите маргинализирани групи кои немаат економски можности.<ref>UNESCO Institute for Lifelong Learning (2013). "[http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002225/222588e.pdf Literacy Programmes with a Focus on Women to Reduce Gender Disparities]." Hamburg: UIL.</ref> Во 2013 година, Институтот за доживотно учење на УНЕСКО објави сет на студии на случаи<ref>{{URL|http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002225/222588e.pdf}}</ref> на програми кои успешно ги подобриле стапките на женската писменост. Извештајот вклучува земји од различни региони и со различни нивоа на приходи, како одраз на општиот глобален консензус за „потребата за издигнување на жените преку стекнувањето на писменост."<ref>UNESCO Institute for Lifelong Learning (2013). "[http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002225/222588e.pdf Literacy Programmes with a Focus on Women to Reduce Gender Disparities]." Hamburg: UIL. p. 7.</ref> Дел од поттикот за фокусот на УНЕСКО врз писменоста е дел од еден поширок напор да се одговори на глобализацијата и „промената кон општествата засновани на знаење" што ги има произведено.<ref>UNESCO (2006). "[http://www.unesco.org/education/GMR2006/full/chapt7_eng.pdf Mapping the Global Literacy Challenge]." In ''Education for All Global Monitoring Report''. p. 187.</ref> Додека глобализацијата презентира нови предизвици, исто така обезбедува нови можности: многу специјалисти за едукација и развој се надеваат дека новите информациски и комуникациски технологии (ICTs) ќе имаат потенцијал да ги прошират можностите за учење и описменување на децата и на возрасните, дури и во оние земјите кои имаат историски тешкотии при подобрувањето на стапките на писменост преку поконвенционални начини.<ref>Wagner, Daniel A., Fatima Tuz Zahra, and Jinsol Lee. (2016). "[https://books.google.com/books?id=k0mUCwAAQBAJ&pg=PA97&lpg=PA97&dq=Literacy+Development:+Global+Research+and+Policy+Perspectives&source=bl&ots=U3fjyluLc6&sig=vQRadxcqk8CjW-EN0te0M3JEWvM&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwikjYegl-_MAhVXRlIKHXOsA68Q6AEIIjAA#v=onepage&q=Literacy%20Development%3A%20Global%20Research%20and%20Policy%20Perspectives&f=false Literacy Development: Global Research and Policy Perspectives]." In ''Childhood and Adolescence: Cross-Cultural Perspectives and Applications''. Ed. Uwe P. Gielen and Jaipaul L. Roopnarine. Santa Barbara: ABC-CLIO. p. 112. {{ISBN|978-1-4408-3223-9}}.</ref> === Писменоста како индикатор за развој === [[Индекс на човековиот развој|Индексот за човековиот развој]], произведен од страна на [[УНДП|Програмата за развој]] на ООН (УНДП), го користи образованието како една од своите три индикатори; оригинално, писменоста на возрасните претставувала две третини од мерилото за овој образовен индекс. Во 2010 година, сепак, УНДП ја замени мерката за возрасната писменост со просечните години на школување. Истражувачки труд на УНДП од 2011 година ја претставил оваа промена како начин да се „осигура актуелна релевантност," тврдејќи дека придобивките во глобалната писменост веќе постигнати помеѓу 1970 и од 2010 година значеле дека стапката на писменост „веројатно нема да биде толку информативна за иднината."<ref>Klugman, Jeni, Francisco Rodriguez, and Hyung-Jin Choi. (April 2011). "[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdrp_2011_01.pdf The HDI 2010: New Controversies, Old Critiques]." ''United Nations Development Programme''. p. 19.</ref> Други научници, сепак, оттогаш предупредуваат против игнорирањето на важноста на писменоста како показател и цел на развојот, особено за маргинализираните групи како што се жените и руралното население.<ref>{{Наведено списание|last=Stromquist|first=Nelly|title=Adult Literacy and Women: A Present Account|url=http://journals.uncc.edu/index.php/DSJ/article/view/506|journal=Dialogues in Social Justice: An Adult Education Journal|language=en|volume=1|issue=1}}</ref> === Писменоста како човеково право === Писменоста е човеково право од суштинско значење за доживотното учење и социјалните промени. Ова е поддржано од Извештајот на меѓународната комисија за образование за [[21 век|XXI век]] од 1996 година и од Хамбуршката изјава од 1997 година: 'Писменоста, широко замислена како основното знаење и вештина која е потребна за сите поради брзото менување на светот, е фундаментално човеково право. (...) Постојат милиони, од кои мнозинството се жени, кои немаат можности да научат или кои имаат недоволно вештини за да бидат во можност да го добијат ова право. Предизвик е да им се овозможи да го сторат тоа. Ова често ќе значи создавање на предуслови за учење преку подигнувањето на свеста. Писменоста е исто така катализатор за учество во социјални, културни, политички и економски активности и за учењето во текот на животот'.<ref>UNESCO 1997. The Hamburg Declaration on Adult Learning, The Agenda for the Future, the Fifth International Conference on Adult Education (CONFINTEA V).</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002343/234325E.pdf|title=Mobile phones and literacy: Empowerment in Women's Hands; A Cross-Case Analysis of Nine Experiences|last=UNESCO|first=|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100123-9|location=|pages=22-23}}</ref> == Пошироки и комплементарни дефиниции == Традиционално, писменоста претставувала способност за користење на писмен јазик, активно и пасивно; една дефиниција на писменоста е способноста да се „чита, пишува, слуша и зборува“.<ref>{{Наведена книга|title=Speech to print: language essentials for teachers|url=https://archive.org/details/speechtoprintlan00loui|last=Moats, Louisa|publisher=Paul H. Brookes Pub|year=2000|isbn=1-55766-387-4|location=Baltimore, MD}}</ref> Од 1980-тите, некои тврдат дека писменоста е идеолошка, што значи дека писменоста секогаш постоела во контекст, во тандем со вредности поврзани со тој контекст.<ref>{{Наведена книга|title=The logic of writing and the organization of society|last=Goody, Jack|publisher=Cambridge University Press|year=1986|isbn=0-521-33962-6|location=Cambridge, UK}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=9Kn8dVDrF50C|title=The Logic of Writing and the Organization of Society|last=Jack Goody|work=Overview|publisher=Google Books|year=1986|isbn=978-0-521-33962-9}}</ref> Раните дела ја гледаат писменоста како нешто самостојно.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=R0UdWQ5thf8C|title=Literacy in theory and practice|last=Brian V. Street|publisher=Cambridge University Press|year=1984|isbn=978-0-521-28961-0}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=R0UdWQ5thf8C|title=Literacy in Theory and Practice|last=Brian V. Street|publisher=Cambridge University Press|year=1984|isbn=978-0-521-28961-0|chapter=Overview|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R0UdWQ5thf8C&pg=PA2%202}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=R0UdWQ5thf8C|title=Literacy in theory and practice|last=Brian V. Street|publisher=Cambridge University Press|year=1984|isbn=978-0-521-28961-0|chapter=The 'Autonomous' Model&nbsp;I|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R0UdWQ5thf8C&pg=PA19}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=R0UdWQ5thf8C|title=Literacy in theory and practice|last=Brian V. Street|publisher=Cambridge University Press|year=1984|isbn=978-0-521-28961-0|chapter=The 'Autonomous' Model&nbsp;II|chapter-url=https://books.google.com/books?id=R0UdWQ5thf8C&pg=PA44}}</ref> Некои тврдат дека дефиницијата на писменоста треба да се прошири. На пример во [[Соединети Американски Држави|САД]] Националниот совет на наставници по англиски јазик и Меѓународното здружение за читање додале „нагледно претставување“ во традиционалната список на компетенции. Слично на ова, во [[Шкотска]] писменоста е дефинирана како: „способност да се чита, пишува и користи нумералност, да се справува со информации, да се даваат идеи и мислења, да се донесуваат одлуки и решаваат проблеми, како членови на семејството, работници, граѓани и доживотни ученици“.<ref>"[http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/158952/0043191.pdf Adult Literacy and Numeracy in Scotland]" (2001)</ref> Се тврди дека писменоста вклучува културни, политички и историски контексти на заедницата во која комуникацијата се одвива.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Michele_Knobel Michele Knobel] (1999). ''Everyday Literacies: Students, Discourse, and Social Practice'', New York: Lang</ref><ref>Gee, J.&nbsp;P. (1996). ''Social Linguistics and Literacies: Ideologies in Discourses'' Philadelphia: Falmer.</ref> Основниот стандард за писменост во многу места е способноста да се чита весник. Сè повеќе комуникацијата во трговијата и генерално има потреба од способност за користење на сметачи и други дигитални технологии. Од 1990-тите години, кога [[семрежје]]то стана во широка употреба во САД, некои тврдат дека дефиницијата на писменоста треба да вклучува и способност да се користат алатки како што се [[прелистувач]]ите, програмите за обработка и текстуалните пораки. Слични проширени сетови биле наречени мултимедијална писменост, сметачка писменост, информатичка писменост и технолошка писменост.<ref>{{Наведена книга|title=Literacy in the new media age|url=https://archive.org/details/literacyinnewmed0000kres|last=Kress, Gunther R.|publisher=Routledge|year=2003|isbn=0-415-25356-X|location=New York}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bgsu.edu/cconline/reviews/charlton/Kress.htm|title=Literacy in the New Media Age|accessdate=2018-02-25|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707124015/http://www.bgsu.edu/cconline/reviews/charlton/Kress.htm|url-status=dead}}</ref> Некои научници ја предложуваат идејата на мултиписменост која вклучува функционална писменост, критичка писменост и реторичка писменост.<ref>{{Наведена книга|title=Multiliteracies for a Digital Age|url=https://archive.org/details/multiliteraciesf0000selb|last=Stuart Selber|publisher=Southern Illinois University Press|year=2004|isbn=0-8093-2551-9|location=Carbondale}}</ref> Програми за „уметничка писменост3 постојат во некои места во САД.<ref>{{Наведена книга|title=Integrating multiple literacies in K-8 classrooms: cases, commentaries, and practical applications|url=https://archive.org/details/integratingmulti0000unse|last=McKenna, Michael C.|last2=Richards, Janet C.|publisher=L.&nbsp;Erlbaum Associates|year=2003|isbn=0-8058-3945-3|location=Hillsdale, NJ}}</ref> Визуелната писменост исто така вклучува способност да се разберат визуелните форми на комуникација како што е јазикот на телото, слики, мапи и видеа.<ref>An inability to "read" body language is one of the features of [//en.wikipedia.org/wiki/Autism autism].</ref> Некои дефиниции на писменоста често ги вклучуваат сите симболски системи релевантни за одредена заедница. Други жанрови под студија од страна на академијата ги вклучуваат критичката писменост, медиумската писменост, еколошката писменост и здравствената писменост<ref>Zarcadoolas, C., Pleasant, A., & Greer, D. (2006). ''Advancing health literacy: A framework for understanding and action''. Jossey-Bass: San Francisco, CA.</ref> Со зголемениот акцент врз доказно-заснованото донесување на одлуки, како и употребата на статистичка графика и информации, статистичката писменост стана многу важен аспект на писменоста во целина. Меѓународниот статистички проект за писменост е посветен на промоцијата на статистичката писменост кај сите членови на општеството. Со оглед на тоа што голем дел од придобивките во однос на писменоста се благодарение на имањето пристап до писмено лице во домаќинството, поновата литература од областа на економијата, отпочнувајќи со делата на Кушик Басу и Џејмс Фостер, прави разлика помеѓу „проксимално неписмени“ и „изолирано неписмени“. Првиот вид се однесува на неписмено лице кое живее во домаќинство со писмени лица, а вториот на неписмено лице кое живее во домаќинство на неписмени. Она што е актуелно е тоа дека многу луѓе во сиромашните земји не се само неписмени но изолирани неписмени. == Писменоста според континентот == === Писменоста во Европа === ==== Обединето Кралство ==== ===== Англија ===== Писменоста е првично документирана во подрачјето на модерна Англија, на 25 септември 54 година пр.н.е., на ден кога [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] и Квнит Цицерон напишале до [[Цицерон|Марко Цицерон]] „од најблискиот брег на Велика Британија“.<ref>R.S.O. Tomlin. Writing and Communication. In Artefacts in Roman Britain, their purpose and use. Lindsay Allason-Jones ed. Cambridge University Press 2011. page 133. {{ISBN|978-0-521-86012-3}}</ref> Писменоста била широко распространета под римската власт, но стана многу ретка и ограничена речиси во целост од црковниците по падот на Западното Римско Царство. Во [[12 век|XII]] и [[13 век|XIII век]] [[Англија|во Англија]], со способноста да се рецитира од Библијата на [[Латински јазик|латински]] обвинетиот доби т.н. корист од свештенството—односно судење пред црковниот суд каде казните биле доста ниски наместо во секуларен суд каде што висина на казната била огромна. Неписмените често ги памтеле псалмите кои се користеле како тест за писменост и добиле корист од свештенството.<ref>{{Наведена книга|author=Baker, John R. |title=An Introduction to English Legal History |publisher=Butterworths LexisNexis |location=London |year=2002 |pages= |isbn=0-406-93053-8 }}</ref> И покрај недостатокот на систем за бесплатно и задолжително основно образование, Англија успеала брзо да достигне универзална писменост во XIX век како резултат на заедничките, неформални системи на учење од членовите на семејството, колегите, работниците и слично. Дури со скоро целосна универзална писменост, јазот меѓу стапките на машката и женската писменост продолжиле до почетокот на дваесеттиот век. Многу женски читатели на Западот во текот на XIX век можеле да читаат, но не можеле да пишуваат.<ref>{{Наведена книга|last1=Lyons|first1=Martyn|title=Books: A Living History|date=2011|publisher=Getty Publications|location=Los Angeles|isbn=9781606060834|page=98|edition=2}}</ref> ===== Велс ===== Формалното високо образование за науките и уметностите во [[Велс]] од [[среден век|средниот век]] до [[18 век|XVIII век]] било само за богатите и за [[свештенство]]то. Како и во Англија, велшката историја и археолошките наоди датираат уште од [[Бронзено време|бронзеното време]] и откриваат не само способност за читање и пишување, но исто така и [[алхемија]],[[ ботаника]], напредна математика и наука. По римската окупација и освојувањето од Англите, образованието во Велс било на многу ниско ниво во почетокот на модерниот период, особено во однос на формалното образование кое било достапно само на англиски јазик, додека поголемиот дел од населението зборувало само [[Велшки јазик|на велшки]]. Првите модерни граматички училишта биле воспоставени во велшките градови како што се Рутин, Брекон и Каубриџ. Еден од првите модерни национални методи на образование кои го користеле мајчиниот велшки јазик бил започнат од страна на Грифит Џонс во 1731. Џонс бил ректор на Ландоурор од 1716 и тој останал таму целиот негов живот. Тој организирал и вовел образовен систем на велшка медиумска циркулација, која била привлечна и делотворна за говорниците на велшкиот јазик кои исто така го изучувале и англискиот јазик кој им даде пристап до пошироки образовни извори. Циркулаторните училишта го научиле половина од вкупното население во Велс да чита. Стапките на писменост во Велс од средината на {{римски|18}} век биле едни од највисоките. [[Податотека:Adriaen_van_Ostade_007.jpg|мини|251x251пкс|Холандски учител и деца, 1662]] ==== Континентална Европа ==== Способноста за читање не морала да подразбира и способност за пишување. Црквниот закон од 1686 (''kyrkolagen'') на Кралството на [[Шведска]] (која во тоа време ја вклучувала целината на модерна Шведска, како и [[Финска]], [[Латвија]] и [[Естонија]]) спроведувала часови за писменост на луѓето и од 1800 способноста за читање била блиску до 100 %. Ова било директно зависно од потребата да се прочитаат религиозни текстови во [[Лутеранство|лутеранската вера]] во [[Шведска]] и [[Финска]]. Како резултат на ова, населението во овие земји било склоно кон читање, конкретно.<ref name="Books: A Living History">{{Наведена книга|last1=Lyons|first1=Martyn|title=Books: A Living History|date=2011|publisher=Getty Publications|location=Los Angeles|isbn=9781606060834|page=97|edition=2}}</ref> Но дури до {{римски|19}} век многу Швеѓани и особено жените не можеле да пишуваат. Исклучок од ова биле мажите и жените од [[Исланд]] кои постигнале високо ниво на писменост без формално образование, библиотеки или печатени книги преку неформалното школување од страна на верските водачи и селските учители.<ref name="Books: A Living History" /> Ситуацијата во Англија била далеку полоша отколку во [[Скандинавија]], [[Франција]] и [[Прусија]]: дури до 1841 година 33 % од сите Англичани и 44 % од англиските жени потпишувале сертификати за брак со нивниот знак бидејќи не биле во можност да го напишат своето име (јавна едукација финансирана од владата не била достапна во Англија до 1870 година и дури потоа била ограничена). Историчарот Ернест Гелнер тврди дека континенталните европски земји биле далеку поуспешни во спроведувањето на реформите на образованието токму поради нивните влади кои биле поподготвени да инвестираат во населението во целина.<ref>{{Наведена книга|author= Ernest Gellner |title=Nations and Nationalism |url= https://archive.org/details/nationsnationali0000unse |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |year=1983 |isbn=0-8014-9263-7}}</ref> Надзорот од владата им дозволи на земјите да ја стандардизираат наставната програма и да се обезбеди финансирање преку законодавството на тој начин овозможувајќи им на образовните програми пошироко да достигнат.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/884586117|title=Literacy in early modern Europe : culture and education, 1500-1800|last=Houston|first=Rab|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9780582368101|edition=2-ро|location=Oxfordshire, England|pages=|oclc=884586117}}</ref> Иако денешните концепти на писменост се доста поврзани со пронајдокот на подвижниот тип на машина за печатење од [[15 век|XV век]], сè до [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]] во средината на {{римски|19}} век хартијата и книгите не станале достапни за сите класи на индустриското општество. Дотогаш, само мал процент од населението било образувано бидејќи само богатите поединци и институции можеле да си ги дозволат овие материјали. Дури и денес, трошоците за хартија и книги се пречка за универзална писменост во некои помалку развиени нации. Од друга страна, историчарот Харви Граф тврди дека воведувањето на масовното школување било во одредена мера обид да се контролира видот на писменост до која [[Работничка класа|работничката класа]] имала пристап. Според Граф, описменувањето се зголемило надвор од формалните поставки (како што се училишта) и ова неконтролирано, потенцијално критичко читање можело да доведе до зголемување на радикализацијата на населението. Според неговото гледиште, масовното школување требало да ја смири и контролира писменоста, не да ја шири.<ref name="Graff1991">{{Наведена книга|last=Graff|first=Harvey J. |title=The literacy myth: cultural integration and social structure in the nineteenth century |url=https://books.google.com/?id=AAj9sM99qekC|year=1991|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-88738-884-2|page=[https://books.google.com/books?id=AAj9sM99qekC&pg=PR26 xxvi]}}</ref> Граф исто така укажува, користејќи го примерот на Шведска, дека масовната писменост може да се постигне без формално образование или настава. === Писменоста во Северна Америка === ==== Канада ==== Во неговите истражувања за стапките на писменост на мажите и жените во Нова Франција, Трудел утврдил дека во 1663 од 1.224 лица во Нова Франција кои биле на брак, 59 % од мажите и 46 % од жените ги потпишале нивните имиња, но сепак од колонијата на 3000-плус жители, помалку од 40 % биле домородци.<ref>{{Наведено списание|last=Magnuson|first=Roger|title=Two myths in New France education|journal=McGill Journal of Education|year=1985|volume=20|issue=3|url=http://mje.mcgill.ca/index.php/MJE/article/viewArticle/7636|accessdate=23 October 2012|archive-date=2013-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204135418/http://mje.mcgill.ca/index.php/MJE/article/viewArticle/7636|url-status=dead}}</ref> Стапките на потписи затоа веројатно повеќе ги претставувале стапките на писменост само меѓу француските имигранти. Истражувањето на Магнусон (1985) открил тренд: стапките на потписи за периодот од 1680-1699 биле 42 % за мажите и 30 % за жените; во 1657-1715, тие биле 45 % за мажите и 43 % за жените; во 1745-1754, тие беа повисоки за жените отколку за мажите. Тој верува дека овој нагорен тренд во однос на стапките на жените и нивната способност да потпишат документи во голема мера може да се припише на поголемиот број на женски религиозни одредби, како и пропорционално поактивната улога на жените во здравствената заштита и образованието, додека улогите на машките религиозни одредби во голема мера биле да служат како парохиски свештеници, мисионери, воени капелани и истражувачи. Од 1752 година првиот весник на Канада— ''Halifax Весник''— почнал со објавување.<ref name="thecanadianencyclopedia1">{{Наведена мрежна страница|title=Newspapers|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/newspapers|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=Historica-Dominion Institute|accessdate=2018-02-25|archive-date=2013-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014043137/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/newspapers|url-status=dead}}</ref> Канада ја спровела својата прва анкета за писменост во 1987 година, која открила дека имало повеќе од пет милиони функционално неписмени возрасни лица во Канада или 24 % од возрасната популација. Статистика Канада потоа спроведе три национални и меѓународни истражувања за писменоста на возрасната популација — првото во 1989 година, овластено од страна на одделот на Човечките ресурси и вештини за развој на Канада (HRSDC). ==== Мексико ==== Во последните 40 години, стапката на неписменост во [[Мексико]] континуирано се намалувала. Стапката на неписменост за жените во последниот попис била 8,1 % во споредба со 5,6 % за мажите. Стапките исто така се разликуваат и според регионите и државите. Во Чијапас, [[Гереро]] и Оаксака, земјите со највисока [[Сиромаштија|стапка на сиромаштија]], стапката на неписменост била над 15 % во 2010 година (17,8 %, 16,7 % и 16,3 соодветно). Спротивно на тоа, во Федералниот округ (Град Мексико) и во некои северни држави, како Нуево Леон,[[ Долна Калифорнија]] и Коахила биле под 3 % во 2010 (2,1 %, 2,2 % и 2,6 %, соодветно).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cuentame.inegi.org.mx/poblacion/analfabeta.aspx?tema=P|title=Analfabetismo. Cuéntame de México|website=cuentame.inegi.org.mx|accessdate=2018-02-25|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021084934/http://cuentame.inegi.org.mx/poblacion/analfabeta.aspx?tema=P|url-status=dead}}</ref> ==== САД ==== [[Податотека:Farm Security Administration- School in Alabama - DPLA - 3c404c0ee16ff88f0ecf4a81dc65463d.gif|мини|Училиште со една соба во [[Алабама]] околу 1935 година.]] Пред [[20 век|XX век]], неписменоста меѓу белците не била невообичаена и многу од државите со робови легално забраниле да се научи роб да чита.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/slavery/experience/education/docs1.html ''Acts against the education of slaves South Carolina, 1740 and Virginia, 1819''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171105035234/http://www.pbs.org/wnet/slavery/experience/education/docs1.html |date=2017-11-05 }} Slavery Experience, PBS</ref> До 1900 ситуацијата била малку подобрена, но 44 % од црнците останале неписмени. Имало значителни подобрувања за [[Афроамериканци]]те и за другите раси потомци на поранешните робови во почетокот на XX век кои немале образовни можности, пораснале во периодот по Граѓанската војна и често имале некои шанси да се здобијат со основно образование. Јазот во однос на неписменоста меѓу белите и црните возрасни личности продолжил низ XX век, а во 1979 стапките биле слични.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nces.ed.gov/naal/lit_history.asp |title=National Assessment of Adult Literacy |publisher=Nces.ed.gov |accessdate=23 November 2011}}</ref> Целосно прозно познавање,<ref>[http://nces.ed.gov/naal/kf_demographics.asp NCES NAAL] defines "below basic", "basic", "intermediate", and (fully) "proficient".</ref> што ја мери способноста за обработка на доста комплексен материјал со кој може да се соочи поединецот во секојдневниот живот, имало околу 13 % од општото, 17 % од белото и 2 % од афроамериканското население.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nces.ed.gov/naal/kf_demographics.asp#2 |title=NAAL web site graphic |publisher=National Center for Education Statistics |accessdate=23 November 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nces.ed.gov/naal/pdf/2006470.pdf |title=Average scores increase for Blacks and Asians, Decrease for Hispanics |format=PDF |accessdate=23 November 2011}}</ref> Сепак 86 % од општата популација имала основно или повисоко прозно познавање во 2003 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/local/education/sat-reading-scores-drop-to-lowest-point-in-decades/2011/09/14/gIQAdpoDTK_story.html?hpid=z2 |title=SAT reading scores drop to lowest point in decades |publisher=Washington Post |date=14 September 2011 |accessdate=23 November 2011}}</ref><ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-09-03/students-bombed-the-sat-this-year-in-four-charts ''Students Bombed the SAT This Year, in Four Charts''] bloomberg.com Sept 2015</ref> === Писменоста во Јужна Америка === Во 1964 година во Бразил, Паоло Фреире бил уапсен и истеран бидејќи им предавал на селаните и ги учел да читаат. Откако демократијата се вратила во [[Бразил]], сепак немало постојан пораст на процентот на образувани луѓе. По враќањето на демократијата во [[Бразил]], стапката на писменост бележела постојан раст.<ref name="Literacy Rate">{{Наведена книга|last1=Baer|first1=Werner|title=The Brazilian economy : growth and development|date=2007|publisher=L. Rienner Publishers|location=Boulder, CO|isbn=978-1-58826-475-6|page=7|edition=6}}</ref> Едукаторите работејќи со проектот Аксе во градот [[Салвадор (Бразил)|Салвадор]] се обидувале да ги подобрат стапките на писменоста меѓу урбаните млади, особено младите кои живееле на улиците преку употреба на музика и танцови од локалната култура. Тие биле охрабрувани да продолжат да се образуваат и да станат професионалци.<ref name="Bernhardt">{{Наведено списание|last1=Bernhardt|first1=Anna Caroline|last2=Yorozu|first2=Rika|last3=Medel-Añonuevo|first3=Carolyn|title=Literacy and life skills education for vulnerable youth: What policy makers can do|journal=International Review of Education|date=2014|volume=60|issue=2|pages=279–299|doi=10.1007/s11159-014-9419-z}}</ref> === Писменоста во Африка === Стапките на писменост во Африка се разликуваат значително меѓу земјите. Највисоката регистрирана стапка на писменост во регионот е во [[Екваторска Гвинеја]] и [[Либија]] (94,2 %), а најниска стапка на писменост има во [[Јужен Судан]] (27%).<ref name="Cwfbl">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#xx|title=World|work=[[CIA Factbook]]|accessdate=2018-02-25|archive-date=2016-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#xx|url-status=dead}}</ref> Посиромашните млади во потсахарска Африка имаат помалку образовни можности да станат писмени во споредба со побогатите семејства. Тие често мораат да го напуштат училиштето бидејќи се потребни во домот на фармата или за грижа на роднините.<ref name="Bernhardt"/> [[Податотека:Figure_2_Most_illiterate_persons_in_South_Asia_and_Subsaharan_Africa_Reading_the_past_writing_the_future.svg|мини|Повеќето неписмени лица денес живеат во Јужна Азија или потсахарска Африка.]] Од 775 милиони неписмени возрасни лица во светот во 2010 година, повеќе од една петтина се во потсахарска Африка – со други зборови, 20 % од возрасната популација.<ref>UNESCO, Information bulletin: School and teaching resources in sub-Saharan Africa, 2012, http://www.uis.unesco.org/Education/Documents/ib9-regional-education-africa-2012-en-v5.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170329025424/http://www.uis.unesco.org/Education/Documents/ib9-regional-education-africa-2012-en-v5.pdf |date=2017-03-29 }}</ref> Земјите со најниска стапка на писменост во светот исто така се концентрирани во овој регион. Овие земји се Нигер (28,7 %), Буркина Фасо (28,7 %), Мали (33,4 %), Чад (35,4 %) и Етиопија (39 %), каде стапките на писменост на возрасните се под 50 %. Сепак, постојат одредени исклучоци, како Екваторска Гвинеја, со стапка на писменост од 94 %.<ref>{{Наведена книга|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002318/231867e.pdf|title=Digital Services for Education in Africa|last=UNESCO|first=|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=|location=|pages=17}}</ref> === Писменоста во Азија === {| class="wikitable" ! Земја ! Стапката на писменост на возрасните ! Стапката на писменост на младите<br> (15-24 години) |- | [[Шри Ланка]] | 92,63 % (2015)<ref name="treasry">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.treasury.gov.lk/reports/annualreport/AnnualReport2010-eng.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20111201012336/http://www.treasury.gov.lk/reports/annualreport/AnnualReport2010-eng.pdf| url-status=dead| archive-date = 1 December 2011| title = Annual Report 2010 | publisher = Ministry of Finance – Sri Lanka | year = 2011 | accessdate = 15 July 2014 }}</ref> | 98 % (2015)<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.indexmundi.com/facts/sri-lanka/literacy-rate | title = Sri Lanka – literacy rate | publisher = indexmundi.com }}</ref> |- | [[Индија]] | 74,04 % (2011)'<nowiki/>'''''<ref>Census of India | url= http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html</ref> | 89,6 % (2015)'<nowiki/>'''''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=IND&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=17 September 2015 |archive-date=2015-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018002158/http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=IND&regioncode=40535 }}</ref> |- | [[Бангладеш]] | 71,1 % (2013)<ref>http://cri.org.bd/publication/2015/Bangladesh%20Education%20for%20All/#/6/</ref> | 83,2 % (2015)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=BGD&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=17 September 2015 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014147/http://uis.unesco.org/ |url-status=dead }}</ref> |- | [[Непал]] | 67,5 % (2007) | 89,9 % (2015)'<nowiki/>'''''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=NPL&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=17 September 2015 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117061256/http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=NPL&regioncode=40535 }}</ref> |- | [[Пакистан]] | 65,2 % (2015)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|title=- Human Development Reports|website=hdr.undp.org}}</ref> | 75,6 % (2015)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uis.unesco.org/DataCentre/Pages/country-profile.aspx?code=PAK&regioncode=40535 |title=UNESCO Institute for Statistics |publisher=Stats.uis.unesco.org |date= |accessdate=17 September 2015 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225050612/http://uis.unesco.org/ }}</ref> |} === Писменоста во Океанија === ==== Австралија ==== Околу 56 % од Австралијците на возраст од 15 до 74 години постигнуваат ниво 3 на писменост или повисоко според [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/4228.0Main+Features202011-12 Австралиско биро за статистика од 2011-2012] и петгодишните деца се на пат да развијат добри јазични и когнитивни вештини. Во 2012-2013 година, Австралија имала 1515 јавни библиотечни сервисни центри, позајмувајќи речиси 174 милиони предмети на 10 милиони австралиски членови на австралиските јавни библиотечни услуги, со просечна цена по глава на жител од само AU$45 според [http://www.nsla.org.au/sites/www.nsla.org.au/files/publications/NSLA.Aust_Pub_Lib_Stats_2012-13.pdf Статистиките за австралиските јавни библиотеки од 2012-2013] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150106052604/http://www.nsla.org.au/sites/www.nsla.org.au/files/publications/NSLA.Aust_Pub_Lib_Stats_2012-13.pdf |date=2015-01-06 }}. == Надворешни врски == {{Wiktionary}} * [http://www.unesco.org/education/literacy UNESCO Literacy Portal] * [http://www.unesco.org/uil/litbase UNESCO Effective Literacy Practice Database] * [http://ourworldindata.org/data/education-knowledge/literacy/ Our World In Data] – Visualizations of how literacy around the world has changed historically (by Max Roser). Includes literacy rates for different age groups. Charts for all countries, world maps, and links to more data sources. * {{dmoz|Society/Issues/Education/Literacy}} * [http://www.literacyassessment.co.uk/ Literacy Assessment] * [http://www.standards.dcsf.gov.uk/nationalstrategies/primary/literacysubjectarea The National Strategies for Primary Literacy] {{Семарх|url=https://archive.today/20121223224312/http://www.standards.dcsf.gov.uk/nationalstrategies/primary/literacysubjectarea |date=2012-12-23 }} * [http://daln.osu.edu The Digital Archive of Literacy Narratives] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090401204405/http://daln.osu.edu/ |date=2009-04-01 }} * [http://www.literacytrust.org.uk/ National Literacy Trust] == Наводи== {{наводи|2}} {{Нормативна контрола}} {{избрана статија}} [[Категорија:Применета лингвистика]] [[Категорија:Знаење]] [[Категорија:Пишување]] [[Категорија:Писмено општење]] pwzyncnt1jvf9rai5qmr857ymk1yhue 0 1190841 5611735 4853369 2026-08-20T04:35:43Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611735 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Обликот на водата | image = Logo The Shape of Water blau.svg | caption = лого | director = [[Гуљелмо дел Торо]] | producer = {{Plainlist| * Гуљелмо дел Торо * Џ. Мајлс Дејл }} | screenplay = {{Plainlist| * Гуљелмо дел Торо * [[Ванеса Тејлор]] }} | story = Гуљелмо дел Торо | starring = {{Plainlist| * [[Сали Хокинс]] * [[Мајкл Шенон]] * [[Ричард Џенкинс]] * [[Даг Џонс]] * [[Мајкл Сталбарг]] * [[Октавија Спенсер]] }} | music = [[Александар Деспла]] | cinematography = [[Дан Лаустсен]] | editing = Сидни Волински | production companies = {{ubl|[[TSG Entertainment]]|Double Dare You Productions}} | distributor = [[Fox Searchlight Pictures]] | released = {{film date|df=yes|2017|8|31|[[Венецијански филмски фестивал|Венеција]]|2017|12|1|САД}} | runtime = 123 минути<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tiff.net/tiff/film.html?v=the-shape-of-water|title=The Shape of Water|work=[[Toronto International Film Festival|tiff]]|accessdate=August 31, 2017}}</ref> | country = {{САД}} | language = [[англиски]]<br>[[американски знаковен јазик|американски знаковен]] | budget = 19,5 милиони долари<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://variety.com/2017/film/in-contention/spirit-awards-2017-analysis-call-me-by-your-name-get-out-shape-of-water-1202620858/ |title=Spirit Awards: ‘Call Me by Your Name,’ ‘Get Out’ Soar, ‘Shape of Water’ Shunned Again |last=Tapley |first=Kristopher |date=November 21, 2017 |website=Variety |access-date=November 21, 2017}}</ref> | gross = 126,4 милиони долари<ref name="BOM">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=theshapeofwater.htm|title=The Shape of Water (2017)|publisher=Box Office Mojo|accessdate=February 25, 2018}}</ref> }} '''Обликот на водата''' ([[англиски]]: ''The Shape of Water'') — американски [[филм]] од 2017 година (фантастична драма), во [[режија]] на [[Гуљелмо дел Торо]].<ref name=BOM/><ref name="BBFC">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/shape-water-2017|title=The Shape of Water|publisher=British Board of Film Classification|accessdate=December 19, 2017|archive-date=2017-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171221031355/http://www.bbfc.co.uk/releases/shape-water-2017|url-status=dead}}</ref> Во главните улоги се појавуваат: [[Сали Хокинс]], [[Мајкл Шенон]], [[Ричард Џенкинс]], [[Даг Џонс]], [[Октавија Спенсер]] и [[Мајкл Сталбарг]]. Филмот премиерно бил прикажан на 74. издание на [[Венецијански филмски фестивал|венецијанскиот филмски фестивал]] на 31 август 2017 година,<ref name="InComp">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-74th-edition-1024415 |title=Venice Competition Includes Films From George Clooney, Guillermo del Toro, Darren Aronofsky |last=Anderson |first=Ariston |date=July 27, 2017 |work=The Hollywood Reporter |access-date=July 27, 2017}}</ref> каде ја добил главната награда [[Златен лав]] за најдобар филм.<ref>{{наведени вести|title=Guillermo del Toro's The Shape of Water wins Venice Golden Lion|url=https://www.theguardian.com/film/2017/sep/09/guillermo-del-toro-the-shape-of-water-golden-lion-venice-2017|work=[[The Guardian]]|accessdate=September 9, 2017}}</ref> Филмот започнал да се прикажува на 1 декември 2017 година во две кина во [[Њујорк]], пред да биде нашироко издаден на 8 декември 2017 година. Во Македонија, ''Обликот на водата'' премиерно бил прикажан на филмскиот фестивал [[Синедејс]] на 17 ноември 2017 година,<ref>[http://makfax.com.mk/daily-news/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%98%D1%81/ Богата програма на „Синедејс“] Makfax; 17 ноември 2017</ref> а низ кино салите започнал да се прикажува од 8 март 2018 година. Книжевна адаптација напишана од Дел Торо и [[Даниел Краус]] била издадена на 6 март 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.com/Shape-Water-Guillermo-del-Toro/dp/1250165342|title=The Shape of Water Novel Does Much, Much More Than Adapt the Movie|publisher=Amazon|access-date=February 23, 2018}}</ref> ''Обликот на водата'' добил бројни пофалби за изведбата на улогите, сценариото, режијата, продукцискиот дизајн и филмската музика, многу критичари го нарекле најдобриот филм на Дел Торо по „[[Фауновиот лавиринт]]“;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://theplaylist.net/shape-of-water-review-20170831/|title=Guillermo Del Toro's 'The Shape of Water' Is Sweet & Scary Movie Magic [Venice Review]|work=[[The Playlist]]|first=Jessica|last=Kiang|date=August 31, 2017|accessdate=September 7, 2017}}</ref> а [[Американски филмски институт|американскиот филмски институт]] го вброил меѓу најдобрите десет филмови за 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.afi.com/afiawards/AFI-Awards-2017.aspx|title=AFI Awards 2017|publisher=[[American Film Institute|AFI]]|accessdate=December 8, 2017}}</ref> На [[Деведесетто доделување на наградите Оскар|90. доделување на наградите Оскар]], филмот заработил водечки 13 номинации, и добил награда во категориите [[Оскар за најдобар филм|најдобар филм]], [[Оскар за најдобар режисер|најдобар режисер]], [[Оскар за најдобра оригинална музика|најдобра оригинална музика]] и [[Оскар за најдобра сценографија|најдобра сценографија]].<ref>{{наведени вести|last1=Phillips|first1=Michael|title=Oscars can still surprise us|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/movies/ct-ent-oscars-2018-phillips-0305-story.html|accessdate=March 5, 2018|work=Chicago Tribune|date=March 5, 2018}}</ref> Филмот добил седум номинации на 75. доделување на наградите „[[Златен глобус]]“, победувајќи во две категории, и тоа за најдобар режисер и најдобра оригинална музика.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2017/film/news/golden-globe-nominations-2018-nominees-full-list-1202634435/|title=Golden Globe Nominations: Complete List|work=Variety|date=December 11, 2017|accessdate=December 11, 2017|first=Rebecca|last=Rubin}}</ref> На 71. доделување на наградите [[БАФТА]], филмот добил 12 номинации, вклучително и за најдобар филм, и добил награда во категориите најдобар режисер, најдобра оригинална музика и најдобар продукциски дизајн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42618187|title=The Shape of Water leads Bafta nominations|work=[[BBC News]]|date=January 9, 2018|accessdate=January 9, 2018}}</ref> ==Заплет== Елајза Еспозито (ја игра Хокинс), пронајдена напуштена во детството со мистериозни лузни околу својот врат, е нема и комуницира преку [[знаковен јазик]]. Таа живее сама во стан, сместен под едно [[кино]] и работи како чистачка во тајна владина [[лабораторија]] во [[Балтимор]] во текот на [[Студена војна|студената војна]] во 1962 година. Нејзини единствени пријатели се соседот Џајлс (го игра Џенкинс), кој ја гледа како татко и колешката Зелда (ја игра Спенсер), [[Афроамериканци|афроамериканка]] која често наместо неа комуницира со нивните надредени. Наскоро во лабораторијата, во голем резервоар, е донесено необично суштество, кое полковникот Ричард Стрикленд (го игра Шенон) го уловил во река во [[Јужна Америка]]. Љубопитната Елајза открива дека суштеството е всушност човеколики водоземец (го игра Џонс) и започнува тајно да го посетува, градејќи близок однос со него. Со цел да се искористи суштеството како потенцијална предност во [[Вселенска трка|вселенската трка]], генералот Френк Хојт (Сирси) му наредува на Стрикленд да изврши [[вивисекција]] над него. Еден од научниците, Роберт Хофстетлер (го игра Сталбарг), кој е всушност таен советски шпион, зазема став суштеството да се чува живо за дополнителни истражувања, но истовремено, добива наредба од неговите советски претпоставени да го убие. Елајза ги дознава американските планови во врска со суштеството и успева да го убеди Џајлс да ѝ помогне да го ослободат. Хофстелтер го открива планот на Елајза и одлучува да ѝ помогне. На почетокот Зелда не се согласува со нејзиниот план, но на крајот попушта и се вмешува во планот за ослободување на суштеството кој завршува успешно. Елајза го чува суштеството во када во својот стан, додавајќи големи количества на сол во водата, планирајќи да го ослободи во блискиот канал кога каналот ќе се спои со [[океан]]от во следните денови. За тоа време Стрикленд се обидува да открие што се случило со суштеството и ги испитува Елајза и Зелда, но неуспешно. Во станот, Џајлс открива дека суштеството изело една од неговите [[Мачка|мачки]]. Преплашено, суштеството го ранува Џајлс во раката бегајќи од станот. Тоа успева да дојде до кино салата под станот каде Елајза го пронаоѓа и го враќа во својата бања. Суштеството го допира Џајлс по неговата ќелава [[глава]] и ранетата [[рака]] и следното утро тој открива дека косата почнала повторно да му расте, а раката целосно му заздравела. Елајза и суштеството романтично се поврзуваат и водат љубов во бањата која таа за него ја поплавува. Хојт му дава ултиматум на Стрикленд да го пронајде суштеството во следните 36 часа. Истовремено, Хофстетлер е известен од своите претпоставени дека ќе биде извлечен во следните два дена. Како денот на пуштање на суштеството низ каналот се приближува, така здравјето на суштеството се влошува. На денот на средбата на Хофстетлер со своите претпоставени, Стрикленд го следи. Русите пукаат на Хофстетлер, но пред да успеат да го убијат, Стрикленд ги убива нив и потоа го мачи него за да дојде до информации. Пред да им подлегне на повредите, Хофстетлер ги издава Елајза и Зелда. Стрикленд и се заканува на Зелда во нејзиниот дом, и нејзиниот преплашен сопруг открива дека суштеството е кај Елајза. Стрикленд го пребарува станот на Елајза и дознава на [[календар]]от каде таа планира да го одведе суштеството. Кај каналот Елајза и Џајлс за последен пат се опростуваат од суштеството, но Стрикленд успева да стигне на време и пука во нив. Суштеството успева да се излечи и го убива Стрикленд. Тоа ја зема ранетата Елајза и со неа скока во каналот каде успева да ја излечи. Кога тоа со својот излечлив допир ја допира по лузните на нејзиниот врат, таа започнува да дише преку [[жабри]]. Во завршната нарација, Џајлс го истакнува своето верување дека Елајза и суштеството „живееле среќно до крајот на животот“. ==Улоги== [[File:MJK35133 Sally Hawkins (Maudie, Berlinale 2017).jpg|170п|мини|[[Сали Хокинс]] за својата изведба доби позитивни критики и номинација за [[Оскар за најдобра глумица]]]] * [[Сали Хокинс]] како Елајза Еспозито * [[Мајкл Шенон]] како Полковник Ричард Стрикленд * [[Ричард Џенкинс]] како Џајлс * [[Октавија Спенсер]] како Зелда Дилајла Фулер * [[Мајкл Сталбарг]] како Д-р. Роберт Хофстетлер/ Димитриј Мосенков * [[Даг Џонс]] како суштеството * [[Дејвид Хилет]] како Флеминг * [[Ник Сирси]] како Генерал Франк Хојт * Стјуарт Арнот како Бернард * [[Најџел Бенет]] како Михалков * [[Лорен Ли Смит]] како Елејн Стрикленд * Мартин Роуч како Бристер Фулер * Алегра Фултон како Јоланда * [[Џон Капелос]] како Г-дин. Арзуманиан * [[Морган Кели]] како слаткарот ==Продукција== Идејата за филмот ''Обликот на водата'' се родила во 2011 година за време на еден заедничи ручек на [[Гуљелмо дел Торо|Дел Торо]] и [[Даниел Краус]], со кого Дел Торо подоцна го напишал романот ''Ловци на тролови''. Филмот има сличности со краткометражниот филм ''Просторот помеѓу нас'' од 2015 година<ref>{{наведени вести|url=http://awardswatch.com/2017/08/18/is-the-shape-of-water-cribbed-directly-from-the-short-film-the-space-between-us/|title=Is 'The Shape of Water' Cribbed Directly From the Short Film 'The Space Between Us'?|last=|first=|date=18 август 2017|work=AwardsWatch|access-date=11 септември 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911161739/http://awardswatch.com/2017/08/18/is-the-shape-of-water-cribbed-directly-from-the-short-film-the-space-between-us/|archive-date=2017-09-11|dead-url=|url-status=dead}}</ref> и со романот ''Г-ѓа. Калибан'' на авторката [[Рејчел Ингалс]]. Главната инспирација за приказната Дел Торо ја пронашол во спомени од своето детство кога го гледал филмот ''[[Суштеството од Црната лагуна]]'', но за разлика од тој филм, во ''Обликот на водата'' тој сакал романтичната врска помеѓу суштеството и главниот лик да успее.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bloody-disgusting.com/news/3457493/iconic-horror-movie-scene-inspired-shape-water/|title=The Iconic Horror Movie Scene That Inspired 'The Shape of Water' – Bloody Disgusting|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=16 октомври 2017|website=bloody-disgusting.com}}</ref> Кога бил на разговори со раководните луѓе од [[Universal Pictures]] во врска со режирање на римејк на филмот ''Суштеството од Црната лагуна'', Дел Торо се обидел да договори режирање на филм гледан од перспектива на суштеството, а во кој суштеството на крајот би завршило со главната глумица; раководните луѓе на студиото го одбиле тој концепт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorizons.com/del-toro-talks-black-lagoon-influence-on-shape/|title=Del Toro Talks Black Lagoon Influence On "Shape"|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 ноември 2017|website=darkhorizons.com}}</ref> Дел Торо дејството во филмот го поставил во текот на [[студена војна|студената војна]] во 1960. години за да ги неутрализира денешните зголемени тензии, изјавувајќи: „Ако кажам дека дејството се одвива во 1962 година, филмот станува бајка за тие проблематични времиња. Луѓето можат да се опуштат малку повеќе и да ја погледнат приказната, да ги слушнат ликовите и да разговараат за проблемите, а не за причините на тие проблеми.“<ref name="MNDaily">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mndaily.com/article/2017/12/a-review-the-shape-of-water|title='Review: The Shape of Water' Mermaid film noir sounds like a fishy genre, but director Guillermo del Toro navigates it with skill|last=Bennett|first=Haley|authorlink=Haley Bennett|date=15 декември 2017|work=Minnesota Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118134802/http://www.mndaily.com/article/2017/12/a-review-the-shape-of-water|archive-date=2018-11-18|dead-url=|accessdate=15 декември 2017|url-status=dead}}</ref> Снимањето на филмот започнало на 15 август 2016 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comingsoon.net/movies/news/757693-guillermo-del-toros-the-shape-of-water-begins-production|title=Shape of Water: Guillermo del Toro Begins Production|last=Evry|first=Max|date=15 август 2016|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=17 мај 2017|website=Comingsoon.net}}</ref> во [[Хамилтон (Онтарио)|Хамилтон]], [[Онтарио]]<ref>{{наведени вести|url=http://www.cbc.ca/news/canada/hamilton/del-toro-eisenberger-1.4288994|title=Guillermo Del Toro's staff plan Hamilton visit to talk film studio locations: Mayor|last=|first=|date=13 септември 2017|work=|accessdate=16 мај 2017|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Canadian Broadcasting Corporation}}</ref> и траело сè до 6 ноември 2016 година. ==Прием== ===Заработка=== До 4 март 2018 година, ''Обликот на водата'' остварил заработка од 57,3 милиони долари во САД и Канада и 69 милиони долари во другите земји, за вкупна заработка од 126,4 милиони долари во светски рамки.<ref name=BOM/> Откако заработил 4,6 милиони долари во текот на три недели органичено прикажување, ''Обликот на водата'' бил нашироко издаден на 22 декември 2017 година, заедно со филмовите ''[[Малиот голем живот]]'', ''[[Совршен ритам 3]]'', ''[[Се бара стариот]]'' и ''[[Најмрачниот час (филм од 2017)|Најмрачниот час]]'', и остварил заработка од 3 милиони долари од 726 кина за време на првиот викенд на прикажување, и 4,4 милиони долари во четиридневниот божиќен период.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://deadline.com/2017/12/last-jedi-dwayne-johnson-jumanji-zac-efron-greatest-showman-box-office-1202230784/|title=Last Jedi’ Lords Over Christmas Weekend B.O. With $100M+ As ‘Jumanji’ Roars $65M+ & ‘Pitch Perfect 3’ Sings $27M|first=Anthony|last=D'Alessandro|work=[[Deadline.com]]|date=December 24, 2017|accessdate=December 24, 2017}}</ref> Следниот викенд, филмот заработил 3,5 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://deadline.com/2018/01/last-jedi-jumanji-new-years-weekend-box-office-2018-1202233711/|title=‘Last Jedi’ Has Upper Hand Over ‘Jumanji’ In New Year’s Weekend Duel As 2017 B.O. Closes With $11.1B – Monday Update|author=Anthony D'Alessandro|work=[[Deadline.com]]|date=December 31, 2017|accessdate=January 1, 2018}}</ref> Во првиот викенд по објавувањето на 13. номинации за Оскар, филмот бил додаден на репертоарите на повеќе од 1,000 кина и остварил заработка од 5,9 милиони долари.<ref name=expand>{{Наведена мрежна страница|url=http://deadline.com/2018/01/maze-runner-death-cure-weekend-box-office-1202269925/|title=Fox Controls Close To 40% Of Weekend B.O. Led By ‘Maze Runner’ & Oscar Holdovers; ‘Hostiles’ Gallops Past $10M|first=Anthony|last=D'Alessandro |publisher=[[Deadline.com]] |date=January 28, 2018|accessdate=January 28, 2018}}</ref> ==Наводи== {{наводи|2}} ==Надворешни врски== * {{IMDb title|5580390|Обликот на водата}} * {{metacritic film|the-shape-of-water|Обликот на водата}} * {{Mojo title|theshapeofwater|Обликот на водата}} {{ОскарФилм}} [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на Гуљелмо дел Торо]] [[Категорија:Добитници на Златен лав]] [[Категорија:Филмови со Сали Хокинс]] [[Категорија:Филмови со Мајкл Шенон]] [[Категорија:Филмови со Ричард Џенкинс]] [[Категорија:Филмови со Октавија Спенсер]] [[Категорија:Филмови со Мајкл Сталбарг]] [[Категорија:Филмови со Даг Џонс]] gxzoz2j6wx8y2mrex0rsp4co2ak38os 14 1193938 5611537 3703702 2026-08-19T15:28:47Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Личко-сењска жупанија]] → [[Категорија:Личко-сењска Жупанија]] 5611537 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Личко-сењска]] [[Категорија:Личко-сењска Жупанија]] 57b1paw0ym5poj0ldfz5co3h1gx9qao 10 1193942 5611536 4904203 2026-08-19T15:28:43Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Личко-сењска жупанија]] → [[Категорија:Личко-сењска Жупанија]] 5611536 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Личко-сењска жупанија | title = [[Личко-сењска жупанија]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Податотека:Lika-Senj County coat of arms.svg|десно|50п|Грб на Личко-сењската жупанија]] | listclass = hlist | group1 = Градови | list1 = * '''[[Госпиќ]]''' * [[Новаља]] * [[Оточац]] * [[Сењ]] | group2 = [[Општини во Хрватска|Општини]] | list2 = * [[Бриње]] * [[Врховине]] * [[Доњи Лапац]] * [[Карлобраг]] * [[Ловинац]] * [[Перушиќ]] * [[Плитвички Езера (општина)|Плитвички Езера]] * [[Удбина]] }}<noinclude> {{расклоп}} [[Категорија:Предлошки за жупании во Хрватска]] [[Категорија:Личко-сењска Жупанија|Ψ]] </noinclude> ihncpkv1z55km8q6h9rw6agxy4cdsfi 0 1194566 5611567 5417145 2026-08-19T15:33:05Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сисачко-мославинска жупанија]] → [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] 5611567 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект |name=Гвозданско |native_name = Gvozdansko |location=[[Сисачко-мославинска жупанија]]<br/>[[Хрватска]] |coordinates = {{coord|45.133|16.215|type:landmark|display=inline, title}} |image=Gvozdansko, Croatia.JPG |caption=Рушевини на замокот Гвозданско |map_type= Хрватска |map_size= 200 |type=тврдина |built=XV век |builder= |controlledby=семејство [[Зрински]] |materials=[[варовник]] |height= |used= |condition=рушевини |ownership= |open_to_public= }} '''Гвозданско''' ({{langx|hr|Gvozdansko}}) — некогашна [[тврдина]] кај селото [[Гвозанско (село)|Гвозданско]], средна [[Хрватска]]. Се наоѓа помеѓу [[Двор (град)|Двор]] и [[Глина (град)|Глина]] во [[Сисачко-мославинска жупанија|Сисачко-мославинската жупанија]], и недалеку од тврдината [[Зрин (тврдина)|Зрин]]. ==Историја== Тврдината е изградена во втората половина на [[XIV век]], за да се заштитат рудните права на хрватското благородничко семејство [[Зрински]], а првпат се среќава во документ од 1488 г. Кнезот [[Никола III Зрински]] и неговиот син [[Никола Шубиќ Зрински]] често доаѓале во Гвозданско за да вршат смотра на рудниците и ковницата.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=dec800de-536c-4559-bf4e-adeaeaa1612d&articleId=055ef5b0-3efd-4878-86f3-4631e1bed302 |title="The mining and minting rights of Croatian aristocracy" Mirnik, Ivan |accessdate=2018-04-12 |archive-date=2019-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321115705/https://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=dec800de-536c-4559-bf4e-adeaeaa1612d&articleId=055ef5b0-3efd-4878-86f3-4631e1bed302 |url-status=dead }}</ref> [[Османлиско Царство|Османлиите]] се обиделе да го заземат Гвозданско на неколку наврати. Направени три обиди — во 1561 г. под водство на Малкоч-бег, во 1574 г. под водство на Ферхад-бег и во 1576 г. на чело со Капиџи-паша.<ref name="građevinar">{{наведено списание | url=http://www.casopis-gradjevinar.hr/dokumenti/200305/8.pdf | title=Zrinske utvrde u hrvatskom Pounju | journal=Građevinar | publisher=Croatian Society of Civil Engineers | location=Zagreb | year=2003 | month= | volume=55 | issue= | pages=304–307 | issn= | format=PDF | accessdate=2011-02-16 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718204039/http://www.casopis-gradjevinar.hr/dokumenti/200305/8.pdf | archivedate=2011-07-18 | df= }}</ref> Конечната опсада на [[Ферхат-паша Соколовиќ]] се случила од 3 октомври 1577 до 13 јануари 1578 г. со 10.000 војници и била многу подобро приредена.<ref name="građevinar"/> Оваа опсада завршила на 13 јануари 1578 г. со победа на Османлитие, кои потоа владееле со подрачјето сè со 1718 г. == Поврзано == * [[Опсада на Гвозданско]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска]] == Наводи == {{наводи}} {{Тврдини и замоци во Хрватска}} [[Категорија:Тврдини во Хрватска]] [[Категорија:Дворци во Хрватска]] [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] {{Croatia-castle-stub}} imx8ubwb0odroighongjflc7pmz7y7x 14 1194577 5611570 3707514 2026-08-19T15:33:14Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сисачко-мославинска жупанија]] → [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] 5611570 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Сисачко-мославинска]] [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] dgzvhz9phgxo8yfvha0toy6gaov6yrn 14 1194590 5611534 3707535 2026-08-19T15:28:05Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Крапинско-загорска жупанија]] → [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 5611534 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Крапинско-загорска]] [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] pa9iraybgagvvpi16m4r2i5ondbajkl 14 1194591 5611544 3707536 2026-08-19T15:29:47Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] → [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 5611544 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Меѓимурска]] [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 46al038omc3brqb63rphr3eshjk27wh 14 1194592 5611556 3707537 2026-08-19T15:30:50Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611556 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Осиечко-барањска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] s4mcofyaqodnj2sk1y5dgbsdc66iuvo 14 1194593 5611564 3707538 2026-08-19T15:31:53Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Пожешко-славонска жупанија]] → [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] 5611564 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Пожешко-славонска]] [[Категорија:Пожешко-славонска Жупанија]] im9dgumt78nq9lx1u5mt9ozjkkf87jd 14 1194594 5611581 3707539 2026-08-19T15:34:12Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611581 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Сплитско-далматинска]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 53m7qsuuhwu5p2i0vcmbl5alqx9i268 14 1194595 5611589 3707540 2026-08-19T15:39:15Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Шибенско-книнска жупанија]] → [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] 5611589 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Населени места во Хрватска по жупанија|Шибенско-книнска]] [[Категорија:Шибенско-книнска Жупанија]] 0qoy8x4m7y9pjk4ueacoobp8vjfjksd 0 1194813 5611738 4653904 2026-08-20T04:43:21Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611738 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Village Theatre ad - 26 February 1969, Palm Springs, CA.png|мини|Реклама на Вилиџ Театар за психолошката драма „Убавицата на денот“. 26 февруари 1969 година]] '''Убавицата на денот''' ([[француски]]: ''Belle de Jour'') - француски [[филм]] од 1967 година, во [[режија]] на [[Луис Буњел]]. Главните улоги ги толкуваат: [[Катрин Денев]], Жан Сорел, Женевјев Паж, Пјер Клементи, Франсоаз Фабиен, [[Мишел Пиколи]]. Во 1967 година, Буњел го освоил „[[Златен лав|Златниот лав]]“<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0061395/awards?ref_=tt_awd IMBD, Belle de Jour (1967) Awards (пристапено на 15.4.2018)]</ref> ==Содржина== Северина Серизи (ја игра Денев) е омажена за [[Доктор по медицина|докторот]] Пјер Серизи (го игра Сорел) кој многу ја сака, но таа не е задоволна од брачниот живот. Поради тоа, таа одлучува да стане [[Проституција|проститутка]] во јавната куќа на мадам Анаис (ја игра Паж), каде работи под името „Убавицата на денот“ затоа што се проституира само дење. Еднаш, во јавната куќа доаѓа [[криминал]]ецот Марсел (го игра Клементи) кој се вљубува во неа и постанува љубоморен, посакувајќи ја само за себе. Кога во јавната куќа доаѓа господинот Анри Исон (го игра Пиколи), кој е близок пријател на докторот Серизи, Северина ја напушта јавната куќа. Меѓутоа, во нејзиниот дом доаѓа Марсел, кој го пречекува Пјер и тешко го ранува, а потоа [[полиција]]та го убива Марсел. Паралелно со главното дејство, во филмот се испреплетуваат и сцени во кои Пјер си замислува како ја измачува Северина.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0061395/ IMBD, Belle de Jour (1967) (пристапено на 15.4.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Француски филмови]] [[Категорија:Филмови на француски јазик]] [[Категорија:Филмови од 1967 година]] [[Категорија:Филмови на Луис Буњел]] [[Категорија:Филмови со Катрин Денев]] [[Категорија:Филмови со Мишел Пиколи]] [[Категорија:Филмови со Жан Сорел]] [[Категорија:Филмови со Пјер Клементи]] pe9wstzsw8q73lxryya9jxpi3w81cwp 0 1199288 5611573 5589901 2026-08-19T15:33:48Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611573 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Troglav Peruca.jpg|мини|538x538пкс|Поглед од врвот Троглав.]] [[Податотека:Peručko jezero075.JPG|мини|Поглед кон [[Перуќко Езеро|Перуќкото Езеро]]]] '''Свилаја''' ({{langx|hr|Svilaja}}) — [[планина]] во [[Загора (Хрватска)|Загора]], напоредна на повисокиот северен [[планински венец]] [[Динара]]-[[Троглав]]. Се простира во правец северозапад кон југоисток помеѓу [[Сињ|Сињско Поле]] и [[Петрово Поле]], во должина од околу 30 км. Највисокиот врв е јужниот врв на Свилаја (Бат), 1508 метри над [[Сињ]]. Посеверно се наоѓаат поважните врвови Јанчак, 1483 метри, Кита, 1413 метри, Турјача, 1340 метри, Мала Свилаја, 1472 метри, и Лисина, 1301&nbsp;метри над Врлика. Од најблискиот ’рт Велики Козјак (1207&#x20;метри), кој е северен продолжеток на Свилаја, таа е одвоена со пониското планинско седло Лемеш (860&#x20;метри) над селото Маовице. Најголемиот дел од планинскиот венец се состои од [[Варовник|варовнички гребени]] со наизменично менување на врвови и [[вртача|вртачи]], [[варовник|варовнички]] јами и [[пештера|пештери]].  Североисточните падини кои се над реката [[Цетина]] се пострмни и главно обраснати со [[Бука|букови]] шуми и [[балкански јавор]] (''Acer obtusatum''), кои, неодамна, делумно беа уништени од шумски пожари. Сувите и позарамнети  југозападни падини спрема [[Дрниш]] се мозаично покриени со нискостеблести шуми на црниот [[габер]] (''Ostrya carpinifolia'') и со ниски, каменести тревници, кои се користат како пасишта. Свилаја спаѓа во малку познати [[Хрватска|хрватски]] области, попознат е само нејзиниот повисок најјужен дел до главниот врв. Останатиот, поголем дел на средна и северна Свилаја, е скоро непознат за планинарите и истражувачите, освен за локалните овчари од околните места. Дел од средна Свилаја, помеѓу Врлика и Сивериќ, сѐ уште е миниран, додека искачувањето до главниот врв од јужната насока од Сињскиот Зелов е сосема безбеден. Југоисточно од главниот врв покрај Орловате карпи (1139&#x20;m) е изграден планинарски дом ''Орлови карпи''.<ref>[http://planinarenje.hr/kt/gorja/hrvatsko/dalmatinska-zagora-dinara/svilaja-vrh/zelovo-svilaja/ Staza - PD Orlove Stine-Šumski Put-Vrh Svilaja - planinarenje.hr]</ref><ref>[http://www.pd-svjure.hr/svilaja/ Planinarsko društvo Sveti Jure – Solin: Svilaja]</ref> Кога е основано Планинарското друштво "Зољ" од Врлика, на 2 септември 2010 година, отворен е и нов планинарски дом во врличкиот дел на Свилаја, на 1119 метри надморска височина[[Надморска височина|.]]<ref>[http://www.pd-promina.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=104:otvorena-nova-planinarska-kua-qsv-jureq-na-svilaji Otvorena nova planinarska kuća "Sveti Jure" na Svilaji]</ref> На падините околу Свилаја се наоѓа [[Археологија|археолошки]] значаен низ на стари [[Илири|илирски]] градини, па затоа некои од локалните средно големи врвови се наречени Градина, Полача и слично. Името Свилаја е исто така име на една од самовилите од романот „Планини“ на [[Петар Зораниќ]]. На свилајскиот Вели врв се случила една од најголемите борби во тек на[[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]].<ref name="Paštar">Toni Paštar: [Najveća pješačka bitka Domovinskog rata u Cetinskoj krajini: 'Veli vrh je ponos vrličkih branitelja], Slobodna Dalmacija, 9 јуни 2014. {{пос|15 јуни 2017}}.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.hps.hr/info/hrvatski-vrhovi/svilaja-vrh-svilaja/ Свилаја на порталот на Хрватскиот планинарски сојуз] {{hr}} [[Категорија:Планини во Хрватска]] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 754aa5bff0ytpkz8uciw41vqqj34xtv 0 1199479 5611569 5611285 2026-08-19T15:33:11Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сисачко-мославинска жупанија]] → [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] 5611569 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Moslavacka_gora2.JPG|мини|250x250пкс|Мославачка Гора кај Вртлинска]] [[Податотека:Moslavacka_gora1.JPG|мини|250x250пкс|Мославачка Гора кај Побјеник]] '''Мославачка Гора''' се наоѓа во централниот дел на [[Хрватска]], на границата меѓу [[Бјеловарско-билогорска жупанија]] и [[Сисачко-мославинска жупанија]]. Спаѓа во стари налегнати грамадни планини од [[Палеозоик|палеолошко]] потекло поради што е богата со рудни богатства ([[гранит]], наоѓалишта на[[ нафта]] и [[Земен гас|гас]]). Највисок врв е Хумка, од 489 метри надморска висина. Позначајни врвови се: Вис (444 метри надморска височина), Калуѓеров гроб (437метри надморска височина) и Месец (354 метри надморска височина). Површина на Мославачка Гора е околу 1350&#x20;км2. Мославачка Гора е покриена со густи [[Шума|шуми]] на [[бука]], [[даб]], [[габер]], [[костен]], [[Евла|црна евла]] и [[бреза]], а во пониските предели има овоштарници и [[Лоза|лозја]]. Во 1994 година, беа пронајдени [[Фосил|фосили]] на праисториски [[Слон|слонови]] и [[Носорог|носорози]] во рудникот на бентонитска [[глина]] во Горна Јеленска. Постојат неколку [[Каменолом|каменоломи]], од кои некои се напуштени. Најважните се Плетарац и Миклеушка. Од ретките и [[Загрозен вид|загрозени видови]] [[растенија]] во овој крај растат [[Анасон|ѕвездестиот анасон]] ''(Carex echinata)'' и [[Миризлив дволист|миризливиот дволист]] (''Platanthera bifolia''). Во реките живее загрозениот вид на [[Риби|риба,]] [[Клен (риба)|бел клен]] ''(leuciscus ce cavedanus)'', а од [[Водоземци|водоземците]] има [[Дождовник|дамчест дождовник]], [[кафеава шумска жаба]] и [[жолтомешеста жаба]]. На Мославачка Гора постојат остатоци од стари тврдини, од кои најпознати се [[Гариќ град]], изграден од бан Сјтепан Шубиќ. Мославачка Гора е заштитена во 2007 година превентивно на три години во категоријата на регионален парк. == Поврзано == * [[Мославина]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Moslavačka gora}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Планински венци во Хрватска]] [[Категорија:Бјеловарско-билогорска Жупанија]] [[Категорија:Сисачко-мославинска Жупанија]] 9d6r5tvqibtvvy4nq6vfb5xeyim64do 0 1207487 5611777 5593961 2026-08-20T06:58:58Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611777 wikitext text/x-wiki '''Дигитален маркетинг''' — [[маркетинг]] на производи или услуги кои користат дигитални технологии, главно на [[интернет]], но исто така и мобилни телефони, [[медиумска реклама]] и било кој друг дигитален медиум.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Definition of digital marketing |url=http://lexicon.ft.com/Term?term=digital-marketing |newspaper=Financial Times |access-date=22 August 2015 |archive-date=2017-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129124232/http://lexicon.ft.com/Term?term=digital-marketing |url-status=dead }}</ref> Дигиталниот маркетинг развој од 1990-тите и 2000-тите години го смени начинот на кој брендовите и бизнисите користат технологија за маркетинг.<ref name="ebscohost">{{Наведена мрежна страница|url=http://eds.b.ebscohost.com/eds/pdfviewer/pdfviewer?sid=484a9795-b6bb-4ed8-a329-e4c2c29f7707%2540sessionmgr114&vid=1&hid=103|title=EBSCO Publishing Service Selection Page|website=Eds.b.ebscohost.com|access-date=10 January 2018}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Како што дигиталните платформи сè повеќе се инкорпорираат во маркетинг плановите и секојдневниот живот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2016/digital-advertising-is-rising-in-canada-requiring-more-sophisticated-measures-of-success.html|title=Digital Advertising is Rising in Canada, Requiring More Sophisticated Measures of Success|last=Nielsen|date=10 March 2016|website=Nielsen|publisher=Nielsen|access-date=25 March 2016|archive-date=2016-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318145307/http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2016/digital-advertising-is-rising-in-canada-requiring-more-sophisticated-measures-of-success.html|url-status=dead}}</ref> и како што луѓето користат дигитални уреди наместо да посетуваат физички продавници,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2016/connected-commerce-is-creating-buyers-without-borders.html|title=Connected Commerce is Creating Buyers Without Border|last=Nielsen|date=20 January 2016|website=Nielsen Global|publisher=Nielsen Global|access-date=March 25, 2016}}</ref><ref name=":0">{{Наведена книга|title=Marketing Communications: A Brand Narrative Approach|url=https://archive.org/details/marketingcommuni0000dahl|last=Dahlen|first=Micael|publisher=John Wiley & Sons Ltd|year=2010|isbn=|location=Chichester, West Sussex UK|pages=[https://archive.org/details/marketingcommuni0000dahl/page/36 36]}}</ref> дигиталните маркетинг кампањи стануваат се поприсутни и поефикасни. Дигитални маркетинг методи како што се оптимизација на сајтови (оптимизација), [[маркетинг пребарувач]] (SEM), маркетинг содржина, [[маркетинг со влијатели]], автоматизација на содржини, кампања маркетинг, [[Податок|податоци]]-управувано маркетинг, [[Електронска трговија|е-трговија маркетинг]], [[маркетинг на социјалните мрежи]], оптимизација на социјалните медиуми, [[Директен мејлинг|е-пошта директен маркетинг]], рекламирање, е-книги и оптички дискови и игри стануваат се почести во нашата напредна технологија.<ref>[https://www.forbes.com/sites/lisaarthur/2013/10/17/how-to-embrace-the-five-steps-of-data-driven-marketing/#6111d8f140b9 How To Embrace The Five Steps Of Data-Driven Marketing] Published by Forbes, October 17, 2013; accessed 17 January, 2017</ref> Всушност, дигиталниот маркетинг сега се протега на не-интернет-канали кои обезбедуваат дигитални медиуми, како што се мобилни телефони (SMS и MMS), повратен повик и мобилни ринг-тонови на чекање. Во суштина, ова проширување на не-интернет канали помага да се разликува дигиталниот маркетинг од онлајн-маркетингот, уште еден термин за маркетиншки методи споменати погоре, кои строго се случуваат на интернет. == Наводи == {{наводи}} {{информатика}} [[Категорија:Семрежно рекламирање]] [[Категорија:Маркетинг]] kul7n4altccgccyjriiaybenl4xygr3 0 1208949 5611652 4694350 2026-08-19T19:52:58Z Ehrlich91 24281 5611652 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Недела |слика = Црква Света Недела .jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Трета струшка |координати = {{Coord|41|22|31.9|N|20|39|53.3|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = ’Ржаново (Струшко){{!}}’Ржаново |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Света Недела]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = 1911 |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = 1903 |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Недела''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во селото [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=41}}</ref> == Местоположба == Црквата е гробиштен храм сместен пониско отколку селото.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/dd20b182-aa3e-428f-a174-66b119bbb9c8 |title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|authorlink=Бранислав Русиќ|page=37-40|date=1953|publisher=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|isbn=|oclc=|location=Скопје}}</ref> == Историја == Црквата била запалена, како и целото село, за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во 1903 година. Истата била обновена по четири години од страна на мештаните.<ref name=":0"/> == Архитектура == === Фрескоживопис === Во 1911 година, живописот го насликале браќата Димитриј, Евтимиј и Ѓорѓи Андоноски од [[Гари]]. Илија Доневски од Гари во 1941 година пак насликал нови делови од живописот === Икони и иконостас === Иконостасот на црквата изгорел за време на пожарот на црквата и селото во 1903 година.<ref name=":0"/> == Галерија == <gallery mode=packed heights=100px> Податотека:Света Недела во Ржаново, надгробни стари споменици.jpg|Стари надгробни споменици пред црквата Податотека:Света Недела во Ржаново 1.jpg|Поглед на црквата Податотека:Света Недела во Ржаново 4.jpg|Поглед на црквата Податотека:Света Недела во Ржаново 2.jpg|Поглед на црквата Податотека:Стари споменици пред црквата Света Недела.jpg|Стари надгробни споменици пред црквата Податотека:Стари споменици пред црквата Света Недела во Ржаново.jpg|Стари надгробни споменици пред црквата Податотека:Sv. Nedela - R'žanovo.jpg|Своден живопис Податотека:Црква „Св. Недела“ - ‘Ржаново.jpg|Воздушен поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Дебарско-кичевска епархија]] * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Трета струшка парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nedela Church (R'žanovo)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Недела, Ржаново}} [[Категорија:Храмови посветени на Света Недела во Македонија|Ржаново]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] 25j649y7h10dt25d8lk6919sqmzp1fy 0 1209696 5611784 5356436 2026-08-20T07:00:43Z Bjankuloski06 332 /* Синопсис */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611784 wikitext text/x-wiki '''Ингрид оди на запад''' ([[англиски]]: ''Ingrid Goes West'') е американски [[филм]], во [[режија]] на [[Мет Спајсер]] (''Matt Spicer''). Главните улоги ги играат: Обри Плаза, Елизабет Олсен и О'Шеи Џексон. ==Синопсис== Филмот претставува црна [[комедија]] за осаменоста во епохата на [[Социјални медиуми|социјалните медиуми]]. Ингрид Торбурн (ја игра Плаза) е ментално нестабилна девојка која страда од осаменост. Таа е зависна од нејзиниот паметен [[телефон]], а по смртта на нејзината мајка, таа наследува одреден износ пари и од [[Пенсилванија]] се сели во [[Лос Анџелес]]. Таму, пак, живее Слоун Тејлор (ја игра Олсен), која е [[влијател]]ка на [[Инстаграм]] и идол на Ингрид...<ref name="ReferenceA">Ѓорѓи Јаневски, „Ингрид оди на запад“, ''Економија и бизнис'', година 20, број 242, септември 2018, стр. 102-103.</ref> ==Осврт кон филмот== [[Податотека:Pioneertown pappys.jpg|мини|Последните сцени од филмот се снимени во Џошуа Трво и блискиот национален парк , како што е тука во ''Папи и Хариет'']] „Ингрид оди на запад“ е првиот долгометражен филм на Спајсер. Притоа, режисерот не морализира и не ги осудува главните ликови во филмот, туку ги претставува во допадливо светло за публиката. Сепак, при крајот, филмот ја губи својата суптилност и се наклонува кон клишето на пустинското насилство.<ref name="ReferenceA"/> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Мет Спајсер]] [[Категорија:Филмови со Обри Плаза]] [[Категорија:Филмови со Елизабет Олсен]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Пенсилванија]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] jtvdh4ifkcpr7l3m18bcq16s6yxput0 5611959 5611784 2026-08-20T11:08:43Z Andrew012p 85224 5611959 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}'''''Ингрид оди на запад''''' ([[англиски]]: ''Ingrid Goes West'') — американски [[филм]], во [[режија]] на [[Мет Спајсер]] (''Matt Spicer''). Главните улоги ги играат: Обри Плаза, Елизабет Олсен и О'Шеи Џексон. == Содржина == Филмот претставува црна [[комедија]] за осаменоста во епохата на [[Социјални медиуми|социјалните медиуми]]. Ингрид Торбурн (ја игра Плаза) е ментално нестабилна девојка која страда од осаменост. Таа е зависна од нејзиниот паметен [[телефон]], а по смртта на нејзината мајка, таа наследува одреден износ пари и од [[Пенсилванија]] се сели во [[Лос Анџелес]]. Таму, пак, живее Слоун Тејлор (ја игра Олсен), која е [[влијател]]ка на [[Инстаграм]] и идол на Ингрид...<ref name="ReferenceA">Ѓорѓи Јаневски, „Ингрид оди на запад“, ''Економија и бизнис'', година 20, број 242, септември 2018, стр. 102-103.</ref> == Осврт кон филмот == [[Податотека:Pioneertown pappys.jpg|мини|Последните сцени од филмот се снимени во Џошуа Трво и блискиот национален парк , како што е тука во ''Папи и Хариет'']] „Ингрид оди на запад“ е првиот долгометражен филм на Спајсер. Притоа, режисерот не морализира и не ги осудува главните ликови во филмот, туку ги претставува во допадливо светло за публиката. Сепак, при крајот, филмот ја губи својата суптилност и се наклонува кон клишето на пустинското насилство.<ref name="ReferenceA"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Мет Спајсер]] [[Категорија:Филмови со Обри Плаза]] [[Категорија:Филмови со Елизабет Олсен]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Пенсилванија]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Американски сатирични филмови]] fc2uc09d9hzw772lxq8zxu5ytoq5cu5 0 1211774 5611871 3793948 2026-08-20T09:24:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611871 wikitext text/x-wiki '''Циркулација''' '''на библиотечен материјал''' се опфатени активностите околу користење на [[Библиотека|библиотечен]] и други видови материјали, во рамки на библиотеката. [[Податотека:Library date due slip.jpg|мини|десно|Картон за зајмување на библиотечни материјали]] Главната јавниот сервис е циркулација на биро или кредити биро, обично се наоѓаат во близина на главниот влез на библиотеката. Тоа обезбедува заеми услуги и капацитети за враќање на ни е позајмена предмети. Обновување на материјали и плаќање на казни, исто така, се постапува во промет биро. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.library.kent.edu/about/departments/circulation|title=Circulation|publisher=Kent State University|accessdate=1 April 2015|archive-date=2019-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190116233451/https://www.library.kent.edu/about/departments/circulation|url-status=dead}}</ref> Циркулација на персоналот може да обезбеди основни пребарување и референтни услуги, иако повеќе во-длабочината на прашања обично се зборува референца библиотекарите во библиотека референтна маса. На циркулацијата биро е во повеќето случаи вработат библиотека поддршка на персоналот, наместо на професионални библиотекарите. == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Библиотекарство]] hbesj5l37vh02w3div5f8rlgu3q1u05 14 1212771 5611585 3798190 2026-08-19T15:34:24Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611585 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] [[Категорија:Острови во Јадранското Море]] [[Категорија:Острови во Хрватска]] da5zk0frx56tbagb2akbnhy4c90p072 0 1216847 5611707 5416902 2026-08-19T21:56:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611707 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Партија|name=Фидес-КДНП|logo=|colorcode={{Fidesz/meta/color}}|foundation={{Start date and age|2005|12|10|df=y}}|headquarters=|international=|website=|country=Унгарија|native_name=|leader1_title=Ко-претседател|leader1_name=[[Виктор Орбан]] ([[Фидес]])<br>[[Жолт Шемјен]] ([[КДНП]])|youth_wing=|ideology=[[унгарски национализам]]<br>[[нациоанлен конзервативизам]]<br>[[социјален конзервативизам]]<br>[[христијанска демократија]]|position={{nowrap|десно}}|european=[[Европска Народна Партија]]|europarl=ЕНП|seats1_title=[[Национално собрание на Унгарија|Национално собрание]]|seats1={{Composition bar|133|199|hex={{Fidesz/meta/color}}}}|seats2_title=[[Европски парламент]]|seats2={{Composition bar|12|21|hex={{Fidesz/meta/color}}}}|seats3_title=[[Counties of Hungary|County Assemblies]]|seats3={{Composition bar|245|419|hex={{Fidesz/meta/color}}}}|flag=}} '''Партија на Алијансата Фидес-КДНП''' ({{Langx|hu|Fidesz–KDNP pártszövetség}}), порано позната и како '''Сојуз на унгарската солидарност''' ({{Langx|hu|Magyar Szolidaritás Szövetsége}}) е десничарски национален конзервативен политички сојуз на две политички партии во Унгарија , [[Фидес - Унгарската Граѓанска Алијанса|Фидес-Унгарската граѓанска алијанса]] (Фидес) и [[Христијанско-демократска народна партија на Унгарија|Христијанско-демократската народна партија]] (КДНП). Партијата на Фидес-КДНП раководела со Унгарија од 2010 година, целосно добивајќи двотретинско мнозинство на секој национален изборен круг во [[Парламентарни избори во Унгарија (2010)|2010]] , 2014 и 2018 година. == Преглед Двете партии ја формирале својата постојана изборна коалиција на 10 декември 2005 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://mno.hu/migr/a-fidesz-orszagos-valasztmanyi-ulest-a-kdnp-orszagos-nagygyulest-tart-545987|title=A Fidesz országos választmányi ülést, a KDNP országos nagygyűlést tart|work=[[Magyar Nemzet|mno.hu]]|access-date=2018-04-23|language=hu}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> По изборите во 2006 година, Фидес и КДНП одделно формирале парламентарни групи, но формирале сојуз во унгарскиот парламент.<ref>{{Наведени вести|url=https://mno.hu/migr/megalakult-a-fideszkdnpfrakcioszovetseg-504860|title=Megalakult a Fidesz–KDNP-frakciószövetség|work=[[Magyar Nemzet|mno.hu]]|access-date=2018-04-23|language=hu|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418022537/https://mno.hu/migr/megalakult-a-fideszkdnpfrakcioszovetseg-504860|url-status=dead}}</ref> Технички, КДНП е сателитска партија на Фидес,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fairobserver.com/article/sanctions-hungary-what-and-why-now|title=Sanctions on Hungary: What For and Why Now?|last=Alexander Herholz|date=2012-02-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sussex.ac.uk/sei/documents/epern-election-briefing-no-51.pdf|title=Election Briefing no. 51: Europe and the Hungarian Parliamentary Elections of April 2010|last=Dr. Agnes Batory|year=2010}}</ref> и не можела да влезе во Собранието самостојно од 1994 година, кога едвај го поминала изборниот праг од 5% од гласовите. Без Фидес, неговата поддршка не може да се измери,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hvg.hu/itthon/20100719_merheto_kdnp_nepszeruseg_tamogatottsag|title=Nemigen mérhető a KDNP támogatottsága|last=hvg.hu|date=2010-07-21}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipsos.hu/site/javul-fidesz-s-jobbik-stagn-l-mszp/|title=Javuló Fidesz és Jobbik, stagnáló MSZP|last=Szonda Ipsos polls|date=2009-07-02|accessdate=2019-02-01|archive-date=2012-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202113851/http://www.ipsos.hu/site/javul-fidesz-s-jobbik-stagn-l-mszp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://harrachpeter.fidesz.hu/index.php?id_cikk=15622|title=Interjú Harrach Péterrel az Origo.hu hírportálon (Interview with KDNP politician Péter Harrach)|date=2011-05-13|accessdate=2019-02-01|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402090906/http://harrachpeter.fidesz.hu/index.php?id_cikk=15622|url-status=dead}}</ref> па дури и водечки политичар Фидес, Јанош Лазар во 2011 година изјавил дека Фидес не ја смета владата за коалициска влада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hvg.hu/itthon/20110718_lazar_kdnp_nem_koalicios_kormany|title=Lázár a KDNP-nek: "ez nem egy koalíciós kormány" (Lázár: This is not a coalition government)|last=hvg.hu|date=2011-07-18}}</ref> == Изборни резултати == {| class="wikitable" style="text-align:center; line-height:16px;" ! rowspan="2" style="width:60px;" | Избори ! colspan="3" | Гласови ! colspan="2" | Седишта ! rowspan="2" | Водач |- ! style="width:75px;" | # ! style="width:45px;" | % ! style="width:48px;" | ± стр ! style="width:100px;" | # ! style="width:40px;" | +/- |- ! 2006 година | 2,272,979 | 42.03% | |{{Инфокутија Партија/пратенички места|164|386}} | | [[Виктор Орбан]] |- ! [[Парламентарни избори во Унгарија (2010)|2010 година]] | 2,706,292 | 52.73% |{{increase}} 10.70 |{{Инфокутија Партија/пратенички места|263|386}} |{{increase}} 99 | Виктор Орбан |- ! 2014 година | 2,264,486 | 44,87% |{{decrease}} 7.86 |{{Инфокутија Партија/пратенички места|133|199}} |{{decrease}} 130 | Виктор Орбан |- ! 2018 година | 2,824,206 | 49.27% |{{increase}} 4.40 |{{Инфокутија Партија/пратенички места|133|199}} |{{steady}} 0 | Виктор Орбан |} {| class="wikitable" ! Изборна година ! # од вкупните гласови ! % од целокупното гласање ! # од вкупните места освоени ! +/- ! Белешки |- ! 2009 година | 1,632,309 | 56,36% ( '''1-ви''' ) |{{Инфокутија Партија/пратенички места|14|22}} | | |- ! 2014 година | 1,193,991 | 51,48% ( '''1-ви''' ) |{{Инфокутија Партија/пратенички места|12|21}} |{{decrease}} 2 | |} == Наводи == <references group=""></references> ==Литература== * {{Наведена книга |author-last=Vida |author-first=István | title=Magyarországi politikai pártok lexikona (1846–2010) ''[Encyclopedia of the Political Parties in Hungary (1846–2010)]'' |publisher=Gondolat Kiadó |year=2011 |pages= |chapter= |isbn=978-963-693-276-3|language=hu}} [[Категорија:Политички партии во Унгарија]] 892xg3rkoe7mwzwi899jsizh0x1jg2g 0 1216908 5611739 4584745 2026-08-20T04:44:58Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611739 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Magyar népmesék - Szóló szőlő, mosolygó alma, csengő barack.jpg|мини|Унгарски народни приказни - Осамено грозје, насмеано јаболко, ѕвонечка праска]] '''Унгарски народни приказни''' (унгарски: ''Magyar népmesék'') е унгарска цртана серија која започнала да се емитува во 1977 година. Автор и режисер е Марсел Јанковиќ, унгарски цртач и аниматор. Секоја епизода содржи делумно изменета приказна од унгарскиот народ. Авторската екипа (вклучувајќи го и Марсел) посебно внимание посветувала на унгарските мотиви во епизодите. == Емитување и синхронизација == Серијата има девет сезони, кои се создадени во подолг временски период. Првата сезона била продуцирана во Pannónia Film Studio, премиерно била прикажана во 1977 година и содржи 13 епизоди. Втората сезона била создадена во копродукција со унгарската национална телевизија, содржи исто така 13 епизоди, кои се емитувани во 1979 година. Со мала пауза, третата сезона се појавила во 1984 година, со ист број епизоди. Четвртата сезона својата премиера ја имала во 1989 година, а на местото на Јанковиќ, како режисер и сценарист на одредени епизоди се јавува Марија Хорват. Радио Телевизија Скопје откупува одреден број епизоди од првите неколку сезони на серијата, кои се прикажани под името „Унгарски народни приказни“, со синхронизација на легендарниот [[Борис Мајсторов]]. Серијата има одредена популарност во тој период и останала во сеќавање кај повеќе генерации, веројатно најмногу по одличната синхронизација и адаптација на македонски јазик. По падот на комунизмот во Унгарија не престанува интересот за оваа серија, па во 1995 година се емитувала петтата сезона, во која како сценарист и режисер се враќа Марсел Јанковиќ и заедно со Хорват се главниот авторски тандем. Биле создадени стандардните 13 епизоди. Шестата сезона се емитувала во 2002 година. Во авторската екипа се придружил Лајош Наѓ, како режисер. Со помал број епизоди од дотогашниот стандард, во 2007 година се појавила седмата сезона, каде Јанковиќ бил стручен соработник. Во 2009 година била прикажана осмата сезона, со само четири продуцирани епизоди. Последната, деветта сезона премиерно била прикажана во 2011 година, содржи 11 епизоди, со што вкупниот број епизоди се заокружил на 100. Во [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Босна и Херцеговина]] и [[Македонија]] серијата од [[2008|2008 година]] се емитува на детскиот регионален канал Минимакс, каде синхронизацијата е на српски јазик. == Надворешни врски == * ''[https://web.archive.org/web/20161003220301/http://www.port.rs/madarske_narodne_price_magyar_nepmesek/pls/w/films.film_page?i_film_id=4109 Унгарски народни приказни]'' на ''порталот port.rs.'' * ''[http://www.minimaxtv.rs/rs-RS/Crtani_filmovi/Hungarian_Folk_Tales Унгарски национални приказни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160704145455/http://www.minimaxtv.rs/rs-RS/Crtani_filmovi/Hungarian_Folk_Tales |date=2016-07-04 }}'' на мрежното место ''minimaxtv.rs'' . {{никулец}} [[Категорија:Унгарска култура]] r290x14eobq9byrrzlsr9kewp3nadox 0 1221040 5611663 5586769 2026-08-19T20:12:21Z Andrew012p 85224 5611663 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = Протести во Косово |image = [[File:2 April 1981 memorial, Pristina.JPG|300px]] |caption = Меморијален споменик на загинатите |date = 11 март — 3 апррил 1981 |place = [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|САП Косово]] |casus = Косовските Албанци побарале признавање на Косово како република |territory = |result = демонстрациите биле задушени од страна на ЈНА |combatant1 = {{знаме|СФРЈ}}<br> [[Податотека:Logo of the JNA.svg|23px]] [[ЈНА]] |combatant2 = [[Податотека:Flag_of_SFR_Yugoslav_Albanian_Minority.svg|23px]] Косовски Албанци |commander1 = {{знаме|СФРЈ}} [[Бранко Мамула]]<br>[[Рахман Морина]] |commander2 = [[Податотека:Flag_of_SFR_Yugoslav_Albanian_Minority.svg|23px]] Аслан Пирева † |casualties1 = 4 убиени |casualties2 = 7 убиени, 4.200 уапсени }} '''Протести во Косово''' — серија [[Протест|протести]] што се случиле во периодот од март и април [[1981]] г. од страна на студентите во [[Приштина]], главниот град на [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово]]. Студентите кои по етничка основа биле [[Косовски Албанци]], барале поголема автономија во рамките на [[СФРЈ]]. [[Претседателство на Југославија|Претседателството на Југославија]] прогласило вонредна состојба во [[Приштина]] и во [[Косовска Митровица]], што довело до немири. Немирите биле потиснати од големата полициска интервенција што предизвикала бројни жртви, а потоа следел и период на политичка репресија. == Заднина == [[Приштински универзитет|Универзитет во Приштина]] претставувал почетна точка на Студентските протести на [[Косово]] во [[1981]] година. Културната изолација на Косово во рамките на Југославија и неговата ендемска сиромаштија резултирале да во провинцијата има најголем сооднос на учениците и неписмени во Југославија. Универзитетското образование за нив не претставувало гаранција за успешна иднина. Студентите сакале да студираат за да можат да се стекнат со техничка кариера, особено да ја проучуваат албанологијата, но од друга страна населението тешко можело да најде работа во локалните културни институции, особено надвор од Косово{{sfn|Mertus|1999|p=28}}. Ова создало голем број на невработени, но кај високо образованите Албанци се појавило националистичко расположение.{{sfn|Mertus|1999|p=29}} Демонстрациите биле организирани од страна на неколку професори и студенти: Бесим Баралиу, Фехми Ладровц. До 1981 година, универзитетот во [[Приштина]] имал 20.000 ученици - еден од десет од вкупното население во градот.{{sfn|Mertus|1999|p=29}} == Студентски протести == Демонстрациите започнале на [[11 март]] [[1981]] година, првично како спонтан мал протест за подобра храна во училишната кафеана и подобрени услови за живеење во студентските домови. Уморни од тоа да се чека со часови, за слаба храна, учениците почнале да демонстрираат под команда на Бесим Баралиу, која подоцна бил уапсен.{{sfn|Mertus|1999|p=29}} Две до четири илјади демонстранти биле расчинети од полицијата, со околу сто апсења{{sfn|Mertus|1999|p=29}}{{sfn|Jović|2009|p=184}}. Студентите протести продолжиле две недели подоцна на [[26 март]] [[1981]] година, додека неколку илјади демонстранти извикувале националистички слогани, а полицијата употребила сила да ги растера, при што биле повредени 32 лица{{sfn|Jović|2009|p=185}}. Додека полицијата негативно реагирала на согледаното зголемување на национализмот кај демонстрантите, биле спроведени уште повеќе апсења, што пак предизвикало поголем број на протести. На 30 март, учениците од трите најголеми факултети на универзитетот прогласиле бојкот, стравувајќи од враќање на [[Ранковизам|Ранковизмот]].{{sfn|Jović|2009|p=185}} == Ескалација == На [[1 април]] демонстрациите се прошириле низ Косово, а 17 полицајци биле повредени во судирите со демонстрантите, не успевајќи да ги растерат демонстрантите.{{sfn|Jović|2009|p=185}} Армијата се придвижила за да ги обезбеди државните институции, а [[Махмут Бакали]] наскоро ги повикал да испратат тенкови на улиците.{{sfn|Jović|2009|p=185}} За неколку дена, протестите започнале своите повици да ги упатуваат кон властите поради незадоволство од третманот на етничкото албанско население од страна на српското мнозинство. Демонстрантите барале Косово да биде признаен како република во рамките на СФРЈ, наспроти нејзиниот тогашен статус како провинција на Србија.{{sfn|Jović|2009|p=184}}<ref>{{Наведена мрежна страница| last1 = Pavlović| first1 = Momčilo| title = 1981 demonstrations in Kosovo| publisher = transconflict.com| date = 26 April 2013| url = http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/| accessdate = 2013-08-13| archive-date = 2016-04-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20160401181744/http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/| url-status = dead}}</ref> Властите ги обвиниле демонстрантите за националистички радикализам - во мај 1981 година ''Политика'' соопштила дека целта на протестите била Република Косово да стане одвоена од Југославија и да се приклучи кон Албанија.{{sfn|Bulatović|1981|p=10}} Властите вовеле забрана за странско известување, а локалното известување, за разлика од време на [[Протести во Косово (1968)|протестите во 1968]] година во Косово, било ставено под контрола на властите.{{sfn|Mertus|1999|p=31}} Некои од официјалните изјави биле нејасни, зборувајќи за „''внатрешни и надворешни непријатели''“, кои предизвикувале различни теории за заговор што го поттикнаа националистичкото чувство во Југославија.{{sfn|Mertus|1999|p=32}} Една од теориите за заговор била промовирана од [[Азем Власи]], кој подоцна јавно разговарал за наводната вмешаност на албанската безбедносна служба [[Сигурими]] во протестите.{{sfn|Mertus|1999|p=39}} Барањето Косово да стане седма република на Југославија било политички неприфатливо за Србија и за [[Социјалистичка Република Македонија]]. Некои [[Срби]] (а можеби и некои албански националисти) ги сметале барањата како увертира за ''[[Голема Албанија]]'', која би можела да опфати делови од [[Црна Гора]], [[Македонија]] и [[Косово]]. Во близина на [[Подуево]] се случил ќор-сокак на настаните, каде што полициските засилувања што доаѓале од централна Србија биле стопирани од страна на албанските демонстранти кои ги зимале локалните Срби и Црногорци како заложници.{{sfn|Jović|2009|p=186}} == Вонредна состојба == Раководството на [[Сојузот на комунистите на Југославија]] ги гледало противењето на демонстрантите на самоуправувањето и на нивниот национализам како сериозна закана и одлучило да го заврши проблемот со сите расположливи средства.{{sfn|Jović|2009|p=184}} На [[2 април]] [[1981]] година, [[Претседателство на Југославија|Претседателството на Југославија]] на чело со [[Цвијетин Мијатовиќ]] прогласило вонредна состојба во [[Приштина]] и [[Косовска Митровица]], која траела една недела.<ref name="rferlri-1982">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/85-4-101.shtml | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110728062629/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/85-4-101.shtml | url-status=dead | archivedate = 28 July 2011 | title = Kosovo: One year after the riots | first = Zdenko | last = Antić | date = 17 March 1982 | publisher = Radio Free Europe/Radio Liberty Research Institute | accessdate = 2013-08-14}}</ref><ref name="rfe-2008">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slobodnaevropa.mobi/a/1045339.html | title= Raif Dizdarević: Velika prevara | publisher = Radio Free Europe | language = sh | first = Nenad | last = Pejić | date = 27 February 2008 | accessdate = 2013-08-14}}</ref> Претседателството ги испратило специјалните сили да ги сопрат демонстрациите.<ref name="rferlri-1982"/> Сојузната влада испратила до 30.000 војници во покраината. Избувнале немири и југословенските власти биле принудени да употребат сила против демонстрантите. На 3 април, последните демонстрации се случија во [[Вучитрн]], [[Урошевац]], [[Витина]] и [[Косовска Митровица]], и наскоро биле потиснати од дополнителното распоредување на полицијата.{{sfn|Jović|2009|p=186}} Кон крајот на април, ''[[Њујорк тајмс]]'' објавил дека девет лица загинале, а повеќе од педесет биле повредени.<ref name="nyt19810419">{{наведени вести | newspaper =[[The New York Times]] | date = 19 April 1981 | title = One Storm has Passed but Others are Gathering in Yugoslavia | url = https://www.nytimes.com/1981/04/19/weekinreview/one-storm-has-passed-but-others-are-gathering-in-yugoslavia.html | accessdate = 2013-08-14}}</ref> Во јули, Њујорк тајмс објавил дека повеќе од 250 биле повредени.<ref name="nyt19810730">{{наведени вести | url = https://www.nytimes.com/1981/07/30/world/6-more-yugoslavs-sentenced-for-ethnic-rioting-in-kosovo.html | title = 6 More Yugoslavs Sentenced For Ethnic Rioting in Kosovo | newspaper = New York Times | date = 30 July 1981 | accessdate = 2013-08-14}}</ref> == Последици == [[Косовска Комунистичка Партија|Косовската Комунистичка партија]] доживеала чистки, со неколку клучни фигури, вклучувајќи го и нејзиниот претседател. [[Вели Дева]] го заменич Бакали.{{sfn|Mertus|1999|p=42}} По демонстрациите, факултетот и студентите на Универзитетот во Приштина биле исчистени од оние кои се сметале за сепаратисти. 226 студенти и работници биле судени, и осудени на петнаесет години затвор. Многу Албанци биле исклучени од официјални позиции, вклучувајќи го и претседателот на универзитетот и двајца ректори. Тие биле заменети со тврдокорниците на Комунистичката партија. Исто така, на универзитетот било забрането да користи учебници увезени од [[Албанија]]. Од тогаш, на универзитетот му било дозволено да користи книги преведени од српскохрватски. Демонстрациите, исто така, создале растечка тенденција кај српските политичари да бараат централизација, единство на српските земји, намалување на културниот плурализам за Албанците и зголемување на заштитата и промовирањето на српската култура.{{sfn|Mertus|1999}} Универзитетот бил обелоденет од страна на српското комунистичко раководство како „''тврдина на национализмот''“.{{sfn|Kostovicova|2005|p=44}} Претседателството не ја укинало автономијата на покраината, како што барале некои српски комунисти. Лигата на комунистите на Косово ги прогласила немирите како националистички, а Србија реагирала со желба да се намали моќта на Албанците во провинцијата, како и пропагандна кампања во која се тврдело дека Србите се истеруваат од покраината првенствено од растечкото албанско население, наместо лошата состојба на економијата.<ref name="Ramet2010">{{harvnb|Ramet|2010|p=361}}</ref> Во 1981 година, било објавено дека околу 4.000 Срби планирале да се преселат од Косово во [[Централна Србија]] по немирите во март, што резултирало со неколку српски смртни случаи и [[сквернавење]] на српската православна архитектура и гробишта. Националистичките формации биле растурени од страна на Југословенската полиција, која осудила 280 лица (800 со парична казна, 100 под истрага) и заплениле оружје и пропаганден материјал.<ref>{{наведени вести|publisher=Financial Times|location=London|date=February 5, 1982|title=Police fail to crush resistance in Kosovo|author=Paul Lendvai}}</ref> Демонстрациите во Косово го означиле почетокот на длабоката криза во Југославија, која подоцна се распаднала. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница |url=http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/ |title=1981 demonstrations in Kosovo |publisher= |accessdate=2015-08-27 |lang=en |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401181744/http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/ |url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница |url=https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/44144/Zachariah_Claybaugh.pdf?sequence=1 |title=The 1981 kosovar uprising |publisher= |accessdate=2015-08-27 |lang=en |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072751/https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/44144/Zachariah_Claybaugh.pdf?sequence=1 |url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница |url=http://pescanik.net/savremena-istorija-kosova/ |title=Savremena istorija Kosova |publisher= |accessdate=2015-08-27 |lang=sr}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.historycommons.org/context.jsp?item=kosovar_self-determination_tmln_130&scale=3#kosovar_self-determination_tmln_130|title=Context of 'March 1981 and after: Kosovo Communist Leadership Blamed for Demonstrations'|publisher=|accessdate=2015-08-27|lang=en|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030612/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=kosovar_self-determination_tmln_130&scale=3#kosovar_self-determination_tmln_130|url-status=dead}} * {{Наведена мрежна страница |url=http://www.vreme.com/arhiva_html/489/11.html |title=“Slučaj Jugoslavija” |publisher= |accessdate=2016-04-07 |lang=sr |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121047/http://www.vreme.com/arhiva_html/489/11.html |url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница |url=http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/stradanje_srba/atanasije_1deo_c.html#_Toc485531485 |title= Четврт века голготе Косовских Срба (1956-1981)|publisher= |accessdate=2016-04-07 |lang=sr}} [[Категорија:Протести во Косово]] [[Категорија:Комунизмот во Косово]] [[Категорија:Социјалистичка Република Србија]] [[Категорија:Приштина]] [[Категорија:Косовски национализам]] [[Категорија:Политички репресии во комунистичка Југославија]] 225qn27vvuhrc7nivbrbj7btcnj1869 5611664 5611663 2026-08-19T20:12:51Z Andrew012p 85224 /* Вонредна состојба */ 5611664 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = Протести во Косово |image = [[File:2 April 1981 memorial, Pristina.JPG|300px]] |caption = Меморијален споменик на загинатите |date = 11 март — 3 апррил 1981 |place = [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|САП Косово]] |casus = Косовските Албанци побарале признавање на Косово како република |territory = |result = демонстрациите биле задушени од страна на ЈНА |combatant1 = {{знаме|СФРЈ}}<br> [[Податотека:Logo of the JNA.svg|23px]] [[ЈНА]] |combatant2 = [[Податотека:Flag_of_SFR_Yugoslav_Albanian_Minority.svg|23px]] Косовски Албанци |commander1 = {{знаме|СФРЈ}} [[Бранко Мамула]]<br>[[Рахман Морина]] |commander2 = [[Податотека:Flag_of_SFR_Yugoslav_Albanian_Minority.svg|23px]] Аслан Пирева † |casualties1 = 4 убиени |casualties2 = 7 убиени, 4.200 уапсени }} '''Протести во Косово''' — серија [[Протест|протести]] што се случиле во периодот од март и април [[1981]] г. од страна на студентите во [[Приштина]], главниот град на [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово]]. Студентите кои по етничка основа биле [[Косовски Албанци]], барале поголема автономија во рамките на [[СФРЈ]]. [[Претседателство на Југославија|Претседателството на Југославија]] прогласило вонредна состојба во [[Приштина]] и во [[Косовска Митровица]], што довело до немири. Немирите биле потиснати од големата полициска интервенција што предизвикала бројни жртви, а потоа следел и период на политичка репресија. == Заднина == [[Приштински универзитет|Универзитет во Приштина]] претставувал почетна точка на Студентските протести на [[Косово]] во [[1981]] година. Културната изолација на Косово во рамките на Југославија и неговата ендемска сиромаштија резултирале да во провинцијата има најголем сооднос на учениците и неписмени во Југославија. Универзитетското образование за нив не претставувало гаранција за успешна иднина. Студентите сакале да студираат за да можат да се стекнат со техничка кариера, особено да ја проучуваат албанологијата, но од друга страна населението тешко можело да најде работа во локалните културни институции, особено надвор од Косово{{sfn|Mertus|1999|p=28}}. Ова создало голем број на невработени, но кај високо образованите Албанци се појавило националистичко расположение.{{sfn|Mertus|1999|p=29}} Демонстрациите биле организирани од страна на неколку професори и студенти: Бесим Баралиу, Фехми Ладровц. До 1981 година, универзитетот во [[Приштина]] имал 20.000 ученици - еден од десет од вкупното население во градот.{{sfn|Mertus|1999|p=29}} == Студентски протести == Демонстрациите започнале на [[11 март]] [[1981]] година, првично како спонтан мал протест за подобра храна во училишната кафеана и подобрени услови за живеење во студентските домови. Уморни од тоа да се чека со часови, за слаба храна, учениците почнале да демонстрираат под команда на Бесим Баралиу, која подоцна бил уапсен.{{sfn|Mertus|1999|p=29}} Две до четири илјади демонстранти биле расчинети од полицијата, со околу сто апсења{{sfn|Mertus|1999|p=29}}{{sfn|Jović|2009|p=184}}. Студентите протести продолжиле две недели подоцна на [[26 март]] [[1981]] година, додека неколку илјади демонстранти извикувале националистички слогани, а полицијата употребила сила да ги растера, при што биле повредени 32 лица{{sfn|Jović|2009|p=185}}. Додека полицијата негативно реагирала на согледаното зголемување на национализмот кај демонстрантите, биле спроведени уште повеќе апсења, што пак предизвикало поголем број на протести. На 30 март, учениците од трите најголеми факултети на универзитетот прогласиле бојкот, стравувајќи од враќање на [[Ранковизам|Ранковизмот]].{{sfn|Jović|2009|p=185}} == Ескалација == На [[1 април]] демонстрациите се прошириле низ Косово, а 17 полицајци биле повредени во судирите со демонстрантите, не успевајќи да ги растерат демонстрантите.{{sfn|Jović|2009|p=185}} Армијата се придвижила за да ги обезбеди државните институции, а [[Махмут Бакали]] наскоро ги повикал да испратат тенкови на улиците.{{sfn|Jović|2009|p=185}} За неколку дена, протестите започнале своите повици да ги упатуваат кон властите поради незадоволство од третманот на етничкото албанско население од страна на српското мнозинство. Демонстрантите барале Косово да биде признаен како република во рамките на СФРЈ, наспроти нејзиниот тогашен статус како провинција на Србија.{{sfn|Jović|2009|p=184}}<ref>{{Наведена мрежна страница| last1 = Pavlović| first1 = Momčilo| title = 1981 demonstrations in Kosovo| publisher = transconflict.com| date = 26 April 2013| url = http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/| accessdate = 2013-08-13| archive-date = 2016-04-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20160401181744/http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/| url-status = dead}}</ref> Властите ги обвиниле демонстрантите за националистички радикализам - во мај 1981 година ''Политика'' соопштила дека целта на протестите била Република Косово да стане одвоена од Југославија и да се приклучи кон Албанија.{{sfn|Bulatović|1981|p=10}} Властите вовеле забрана за странско известување, а локалното известување, за разлика од време на [[Протести во Косово (1968)|протестите во 1968]] година во Косово, било ставено под контрола на властите.{{sfn|Mertus|1999|p=31}} Некои од официјалните изјави биле нејасни, зборувајќи за „''внатрешни и надворешни непријатели''“, кои предизвикувале различни теории за заговор што го поттикнаа националистичкото чувство во Југославија.{{sfn|Mertus|1999|p=32}} Една од теориите за заговор била промовирана од [[Азем Власи]], кој подоцна јавно разговарал за наводната вмешаност на албанската безбедносна служба [[Сигурими]] во протестите.{{sfn|Mertus|1999|p=39}} Барањето Косово да стане седма република на Југославија било политички неприфатливо за Србија и за [[Социјалистичка Република Македонија]]. Некои [[Срби]] (а можеби и некои албански националисти) ги сметале барањата како увертира за ''[[Голема Албанија]]'', која би можела да опфати делови од [[Црна Гора]], [[Македонија]] и [[Косово]]. Во близина на [[Подуево]] се случил ќор-сокак на настаните, каде што полициските засилувања што доаѓале од централна Србија биле стопирани од страна на албанските демонстранти кои ги зимале локалните Срби и Црногорци како заложници.{{sfn|Jović|2009|p=186}} == Вонредна состојба == Раководството на [[Сојузот на комунистите на Југославија]] ги гледало противењето на демонстрантите на самоуправувањето и на нивниот национализам како сериозна закана и одлучило да го заврши проблемот со сите расположливи средства.{{sfn|Jović|2009|p=184}} На [[2 април]] [[1981]] година, [[Претседателство на Југославија|Претседателството на Југославија]] на чело со [[Цвијетин Мијатовиќ]] прогласило вонредна состојба во [[Приштина]] и [[Косовска Митровица]], која траела една недела.<ref name="rferlri-1982">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/85-4-101.shtml | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110728062629/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/85-4-101.shtml | url-status=dead | archivedate = 28 July 2011 | title = Kosovo: One year after the riots | first = Zdenko | last = Antić | date = 17 March 1982 | publisher = Radio Free Europe/Radio Liberty Research Institute | accessdate = 2013-08-14}}</ref><ref name="rfe-2008">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slobodnaevropa.mobi/a/1045339.html | title= Raif Dizdarević: Velika prevara | publisher = Radio Free Europe | language = sh | first = Nenad | last = Pejić | date = 27 February 2008 | accessdate = 2013-08-14}}</ref> Претседателството ги испратило специјалните сили да ги сопрат демонстрациите.<ref name="rferlri-1982"/> Сојузната влада испратила до 30.000 војници во покраината. Избувнале немири и југословенските власти биле принудени да употребат сила против демонстрантите. На 3 април, последните демонстрации се случија во [[Вучитрн]], [[Урошевац]], [[Витина]] и [[Косовска Митровица]], и наскоро биле потиснати од дополнителното распоредување на полицијата.{{sfn|Jović|2009|p=186}} Кон крајот на април, ''[[Њујорк тајмс]]'' објавил дека девет лица загинале, а повеќе од педесет биле повредени.<ref name="nyt19810419">{{наведени вести | newspaper =[[The New York Times]] | date = 19 April 1981 | title = One Storm has Passed but Others are Gathering in Yugoslavia | url = https://www.nytimes.com/1981/04/19/weekinreview/one-storm-has-passed-but-others-are-gathering-in-yugoslavia.html | accessdate = 2013-08-14}}</ref> Во јули, ''Њујорк тајмс'' објавил дека повеќе од 250 биле повредени.<ref name="nyt19810730">{{наведени вести | url = https://www.nytimes.com/1981/07/30/world/6-more-yugoslavs-sentenced-for-ethnic-rioting-in-kosovo.html | title = 6 More Yugoslavs Sentenced For Ethnic Rioting in Kosovo | newspaper = New York Times | date = 30 July 1981 | accessdate = 2013-08-14}}</ref> == Последици == [[Косовска Комунистичка Партија|Косовската Комунистичка партија]] доживеала чистки, со неколку клучни фигури, вклучувајќи го и нејзиниот претседател. [[Вели Дева]] го заменич Бакали.{{sfn|Mertus|1999|p=42}} По демонстрациите, факултетот и студентите на Универзитетот во Приштина биле исчистени од оние кои се сметале за сепаратисти. 226 студенти и работници биле судени, и осудени на петнаесет години затвор. Многу Албанци биле исклучени од официјални позиции, вклучувајќи го и претседателот на универзитетот и двајца ректори. Тие биле заменети со тврдокорниците на Комунистичката партија. Исто така, на универзитетот било забрането да користи учебници увезени од [[Албанија]]. Од тогаш, на универзитетот му било дозволено да користи книги преведени од српскохрватски. Демонстрациите, исто така, создале растечка тенденција кај српските политичари да бараат централизација, единство на српските земји, намалување на културниот плурализам за Албанците и зголемување на заштитата и промовирањето на српската култура.{{sfn|Mertus|1999}} Универзитетот бил обелоденет од страна на српското комунистичко раководство како „''тврдина на национализмот''“.{{sfn|Kostovicova|2005|p=44}} Претседателството не ја укинало автономијата на покраината, како што барале некои српски комунисти. Лигата на комунистите на Косово ги прогласила немирите како националистички, а Србија реагирала со желба да се намали моќта на Албанците во провинцијата, како и пропагандна кампања во која се тврдело дека Србите се истеруваат од покраината првенствено од растечкото албанско население, наместо лошата состојба на економијата.<ref name="Ramet2010">{{harvnb|Ramet|2010|p=361}}</ref> Во 1981 година, било објавено дека околу 4.000 Срби планирале да се преселат од Косово во [[Централна Србија]] по немирите во март, што резултирало со неколку српски смртни случаи и [[сквернавење]] на српската православна архитектура и гробишта. Националистичките формации биле растурени од страна на Југословенската полиција, која осудила 280 лица (800 со парична казна, 100 под истрага) и заплениле оружје и пропаганден материјал.<ref>{{наведени вести|publisher=Financial Times|location=London|date=February 5, 1982|title=Police fail to crush resistance in Kosovo|author=Paul Lendvai}}</ref> Демонстрациите во Косово го означиле почетокот на длабоката криза во Југославија, која подоцна се распаднала. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница |url=http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/ |title=1981 demonstrations in Kosovo |publisher= |accessdate=2015-08-27 |lang=en |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401181744/http://www.transconflict.com/2013/04/1981-demonstrations-in-kosovo-264/ |url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница |url=https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/44144/Zachariah_Claybaugh.pdf?sequence=1 |title=The 1981 kosovar uprising |publisher= |accessdate=2015-08-27 |lang=en |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072751/https://www.ideals.illinois.edu/bitstream/handle/2142/44144/Zachariah_Claybaugh.pdf?sequence=1 |url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница |url=http://pescanik.net/savremena-istorija-kosova/ |title=Savremena istorija Kosova |publisher= |accessdate=2015-08-27 |lang=sr}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.historycommons.org/context.jsp?item=kosovar_self-determination_tmln_130&scale=3#kosovar_self-determination_tmln_130|title=Context of 'March 1981 and after: Kosovo Communist Leadership Blamed for Demonstrations'|publisher=|accessdate=2015-08-27|lang=en|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030612/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=kosovar_self-determination_tmln_130&scale=3#kosovar_self-determination_tmln_130|url-status=dead}} * {{Наведена мрежна страница |url=http://www.vreme.com/arhiva_html/489/11.html |title=“Slučaj Jugoslavija” |publisher= |accessdate=2016-04-07 |lang=sr |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121047/http://www.vreme.com/arhiva_html/489/11.html |url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница |url=http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/stradanje_srba/atanasije_1deo_c.html#_Toc485531485 |title= Четврт века голготе Косовских Срба (1956-1981)|publisher= |accessdate=2016-04-07 |lang=sr}} [[Категорија:Протести во Косово]] [[Категорија:Комунизмот во Косово]] [[Категорија:Социјалистичка Република Србија]] [[Категорија:Приштина]] [[Категорија:Косовски национализам]] [[Категорија:Политички репресии во комунистичка Југославија]] 1x6zfew1lzpaittryrqwqyrw326h99j 0 1225284 5611926 5525984 2026-08-20T10:23:16Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611926 wikitext text/x-wiki {{Anchor|Sinh|Cosh|Tanh|Sech|Csch|Coth}} [[Податотека:sinh cosh tanh.svg|300px|мини]] '''Хиперболични функции''' – во [[математика]]та функции аналогни на [[тригонометриски функции|тригонометриските]], или [[единичен круг|циркуларните]] функции. Основни хиперболични функции се: * '''[[хиперболичен синус]]''' "sinh" * '''[[хиперболичен косинус]]''' "cosh" од кои се изведени: * '''[[хиперболичен тангенс]]''' "tanh" * '''[[хиперболичен косеканс]]''' "csch" or "cosech" * '''[[хиперболичен секанс]]''' "sech" * '''[[хиперболичен котангенс]]''' "coth" кои соодветствуваат на изведените [[тригонометриски функции]]. [[Инверзни хиперболични функции]] се: * '''аркус хиперболичен синус''' "arcsinh" (исто така се бележи како "sinh⁻¹", "asinh" или "arsinh")<ref>{{Citation | last=Woodhouse | first = N. M. J. | author-link = N. M. J. Woodhouse | title = Special Relativity | publisher = Springer | place = London | date = 2003 | page = 71 | isbn = 978-1-85233-426-0}}</ref><ref>{{Citation | editor1-last=Abramowitz | editor1-first=Milton | editor1-link=Milton Abramowitz | editor2-last=Stegun | editor2-first=Irene A. | editor2-link=Irene Stegun | title=Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables | publisher=[[Dover Publications]] | location=New York | isbn=978-0-486-61272-0 | year=1972| title-link=Abramowitz and Stegun }}</ref><ref>[https://www.google.com/books?q=arcsinh+-library Some examples of using '''arcsinh'''] found in [[Google Books]].</ref> * и така следователно. [[Слика:Hyperbolic functions-2.svg|мини|300px|десно|Зрак низ [[единична хипербола]] {{math|''x''² − ''y''² {{=}} 1}} во точката {{math|(cosh ''a'', sinh ''a'')}}, каде {{mvar|a}} е двојна од површината меѓу зракот, хиперболата и {{mvar|x}}-оската. За точки на хиперболата под {{mvar|x}}-оската, површината се смета негативна (види [[:Слика:HyperbolicAnimation.gif|анимираната верзија]] со споредба со тригонометриските (циркуларните) функции).]] Токму како што точките {{math|(cos ''t'', sin ''t'')}} образуваат круг со единичен радиоу, точките {{math|(cosh ''t'', sinh ''t'')}} ја образуваат десната половина од еднаквостранична [[хипербола]]. Хиперболичните функции земаат [[реален број|реален аргумент]] наречен [[хиперболичен агол]]. Големината на хиперболичниот агол е двојна од површината на неговиот [[хиперболичен сектор]]. Хиперболичните функции може да се дефинираат врз основа на хиперболичниот триаголник кој го опфаќа овој сектор. Хиперболични функции постојат во решенијата на многу линеарни [[диференцијална равенка|диференцијални равенки]] (на пример, равенката која дефинира [[верижница]]), од некои [[кубна функција|кубни функции]], во пресметките на агли и растојанија во [[хиперболична геометрија|хиперболичната геометрија]], во [[Лапласова равенка|Лапласовата равенка]] во [[Декартов координатен систем]]. Лапласовите равенки се битни во многу подрачја на [[физика]]та, како [[електромагнетна теорија|електромагнетната теорија]], [[пренос на топлина|преносот на топлина]], [[динамика на флуиди|динамиката на флуиди]] и [[специјална теорија за релативноста|специјалната теорија за релативности]]. Во [[комплексна анализа|комплексната анализа]], хиперболичните функции се јавуваат како имагинарни делови на синус и косинус. Хиперболичниот синус и хиперболичниот косинус се [[цела функција|цели функции]]. Како резултат, другите хиперболични функции се [[мероморфна функција|мероморфни]] во целата комплексна рамнина. Според [[Линдеман–Вајерштрасова теорема|Линдеман-Вајерштрасовата теорема]], хиперболичните функции имаат [[трансцендентен број|трансцендентна вредност]] за секоја ненулова [[алгебарски број|алгебарска вредност]] на аргументот.<ref>{{Наведено списание | jstor=10.4169/j.ctt5hh8zn| doi=10.4169/j.ctt5hh8zn| title=Irrational Numbers| volume=11| last1=Niven| first1=Ivan| year=1985| publisher=Mathematical Association of America| doi-broken-date=2019-02-22}}</ref> Хиперболичните функции биле воведени во 1760-тите, независно од [[Винченцо Рикати]] и [[Јохан Хајнрих Ламберт]].<ref>Robert E. Bradley, Lawrence A. D'Antonio, Charles Edward Sandifer. ''Euler at 300: an appreciation.'' Mathematical Association of America, 2007. Page 100.</ref> Рикати ги користел {{math|''Sc.''}} и {{math|''Cc.''}} (''sinus/cosinus circulare'') за обележување на циркуларните функции и {{math|''Sh.''}} и {{math|''Ch.''}} (''sinus/cosinus hyperbolico'') за обележување на хиперболичните функции. Ламберт ги прифатил имињата, но ги променил кратенките како што се денес.<ref>Georg F. Becker. ''Hyperbolic functions.'' Read Books, 1931. Page xlviii.</ref> Кратенките {{math|sh}}, {{math|ch}}, {{math|th}}, {{math|cth}} исто така се во оптек, нивното користење повеќе зависи од личните претпочитувања на влијателните математичари отколку од јазикот. ==Дефиниции== [[Податотека:sinh cosh tanh.svg|мини|<span style="color:#b30000;">sinh</span>, <span style="color:#00b300;">cosh</span> and <span style="color:#0000b3;">tanh</span>]] [[Податотека:csch sech coth.svg|мини|<span style="color:#b30000;">csch</span>, <span style="color:#00b300;">sech</span> and <span style="color:#0000b3;">coth</span>]] Постојат различни еквиваленти начини за дефинирање на хиперболичните функции. === Дефиниции преку експоненцијална функција === [[Податотека:Hyperbolic and exponential; sinh.svg|мини|десно|{{math|sinh ''x''}} е половина од [[Одземање|разликата]] од {{math|''e^x''}} и {{math|''e''^−''x''}}]] [[Податотека:Hyperbolic and exponential; cosh.svg|мини|десно|{{math|cosh ''x''}} е [[аритметичка средина]] од {{math|''e^x''}} и {{math|''e''^−''x''}}]] Хиперболичните функции може да бидат изразени преку [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]]: * Хиперболичен синус: [[парност на функција|непарниот дел]] од експоненцијалната функција, кој е *:<math>\sinh x = \frac {e^x - e^{-x}} {2} = \frac {e^{2x} - 1} {2e^x} = \frac {1 - e^{-2x}} {2e^{-x}}.</math> * Хиперболичен косинус: [[парност на функција|парниот дел]] од експоненцијалната функција, кој е *:<math>\cosh x = \frac {e^x + e^{-x}} {2} = \frac {e^{2x} + 1} {2e^x} = \frac {1 + e^{-2x}} {2e^{-x}}.</math> * Хиперболичен тангенс: *:<math>\tanh x = \frac{\sinh x}{\cosh x} = \frac {e^x - e^{-x}} {e^x + e^{-x}} = \frac{e^{2x} - 1} {e^{2x} + 1}</math> * Хиперболичен котангенс: for {{math|''x'' ≠ 0}}, *:<math>\coth x = \frac{\cosh x}{\sinh x} = \frac {e^x + e^{-x}} {e^x - e^{-x}} = \frac{e^{2x} + 1} {e^{2x} - 1}</math> * Хиперболичен секанс: *:<math>\operatorname{sech} x = \frac{1}{\cosh x} = \frac {2} {e^x + e^{-x}} = \frac{2e^x} {e^{2x} + 1}</math> * Хиперболичен косеканс: for {{math|''x'' ≠ 0}}, *:<math>\operatorname{csch} x = \frac{1}{\sinh x} = \frac {2} {e^x - e^{-x}} = \frac{2e^x} {e^{2x} - 1}</math> === Дефиниции преку изводи === Хиперболичните функции може да бидат дефинирани како решенија на [[диференцијална равенка|диференцијални равенки]]: Хиперболичниот синус и хиперболичниот косинус се единствени решенија {{math|(''s'', ''c'')}} на системот :<math>\begin{align} c'(x)&=s(x)\\ s'(x)&=c(x)\end{align}</math> како {{math|1=''s''(0) = 0}} and {{math|1=''c''(0) = 1}}. Исто така тие се единствено решение на равенката {{math|1=''f''&thinsp;″(''x'') = ''f''&thinsp;(''x'')}}, како {{math|1=''f''&thinsp;(0) = 1}}, {{math|1=''f''&thinsp;′(0) = 0}} за хиперболичниот косинус и {{math|1=''f''&thinsp;(0) = 0}}, {{math|1=''f''&thinsp;′(0) = 1}} за хиперболичниот синус. === Тригонометриски дефиниции === Хиперболичните функции исто така може да бидат изведени од [[тригонометриски функции]] со [[комплексен број|комплексни]] аргументи: * Хиперболичен синус: *:<math>\sinh x = -i \sin (i x)</math> * Хиперболичен косинус: *:<math>\cosh x = \cos (i x)</math> * Хиперболичен косинус: *:<math>\tanh x = -i \tan (i x)</math> * Хиперболичен котангенс: *:<math>\coth x = i \cot (i x)</math> * Хиперболичен секанс: *:<math>\operatorname{sech} x = \sec (i x)</math> * Хиперболичен косеканс: *:<math>\operatorname{csch} x = i \csc (i x)</math> каде {{mvar|i}} е [[имагинарна единица]] со својство дека {{math|1=''i''² = −1}}. [[Комплексен број|Комплексните]] облици во дефинициите се изведуваат од [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]. == Својства== === Хиперболичен косинус === Може да се покаже дека површината под кривата на хиперболичниот косинус на конечен интервал секогаш е еднаква на должината на соодветниот лак на тој интервал: <ref>{{Наведена книга |title=Golden Integral Calculus |first1=Bali |last1=N.P. |publisher=Firewall Media |year=2005 |isbn=81-7008-169-6 |page=472 |url=https://books.google.com/books?id=hfi2bn2Ly4cC&pg=PA472 }}</ref> :<math>\text{area} = \int_a^b \cosh x \,dx = \int_a^b\sqrt{1 + \left(\frac{d}{dx} \cosh x \right)^2} \,dx = \text{arc length.}</math> {{Anchor|Tanh}} ===Хиперболичен тангенс === Хиперболичниот тангенс е решение на [[диференцијална равенка|диференцијалната равенка]] {{math|1=''f''&thinsp;′ = 1 − ''f''&thinsp;²}} со {{math|1=''f''&thinsp;(0) = 0}} и [[нелинеарен|нелинеарниот]] [[проблем на гранична вредност]]:<ref>{{MathWorld | Податотека = HyperbolicTangent | title = Hyperbolic Tangent}}</ref><ref> {{Наведена мрежна страница|title=Derivation of tanh solution to {{sfrac|1|2}}''f''″ = ''f''³ − ''f''|url=http://math.stackexchange.com/q/1670143/88985|website=Math [[StackExchange]]|accessdate=18 March 2016}}</ref> :<math>\tfrac{1}{2} f'' = f^3 - f ; \quad f(0) = f'(\infty) = 0.</math> ==Корисни врски== Парни и непарни функции: :<math>\begin{align} \sinh (-x) &= -\sinh x \\ \cosh (-x) &= \cosh x \end{align}</math> Оттука: :<math>\begin{align} \tanh (-x) &= -\tanh x \\ \coth (-x) &= -\coth x \\ \operatorname{sech} (-x) &= \operatorname{sech} x \\ \operatorname{csch} (-x) &= -\operatorname{csch} x \end{align}</math> Може да се види дека {{math|cosh ''x''}} и {{math|sech ''x''}} се [[парност на функција|парни]]; другите се [[парност на функција|непарни функции]]. :<math>\begin{align} \operatorname{arsech} x &= \operatorname{arcosh} \left(\frac{1}{x}\right) \\ \operatorname{arcsch} x &= \operatorname{arsinh} \left(\frac{1}{x}\right) \\ \operatorname{arcoth} x &= \operatorname{artanh} \left(\frac{1}{x}\right) \end{align}</math> Хиперболичните синус и косинус ги задоволуваат: :<math>\begin{align} \cosh x + \sinh x &= e^x \\ \cosh x - \sinh x &= e^{-x} \\ \cosh^2 x - \sinh^2 x &= 1 \end{align}</math> последниот од нив е сличен на [[Питагоров тригонометриски идентитет|Питагоровиот тригонометриски идентитет]]. Исто така :<math>\begin{align} \operatorname{sech} ^{2} x &= 1 - \tanh^{2} x \\ \operatorname{csch} ^{2} x &= \coth^{2} x - 1 \end{align}</math> за другите функции. ===Збир од аргументи === :<math>\begin{align} \sinh(x + y) &= \sinh x \cosh y + \cosh x \sinh y \\ \cosh(x + y) &= \cosh x \cosh y + \sinh x \sinh y \\[6px] \tanh(x + y) &= \frac{\tanh x +\tanh y}{1+ \tanh x \tanh y } \\ \end{align}</math> особено :<math>\begin{align} \cosh (2x) &= \sinh^2{x} + \cosh^2{x} = 2\sinh^2 x + 1 = 2\cosh^2 x - 1\\ \sinh (2x) &= 2\sinh x \cosh x \\ \tanh (2x) &= \frac{2\tanh x}{1+ \tanh^2 x } \\ \end{align}</math> Исто така: :<math>\begin{align} \sinh x + \sinh y &= 2 \sinh \left(\frac{x+y}{2}\right) \cosh \left(\frac{x-y}{2}\right)\\ \cosh x + \cosh y &= 2 \cosh \left(\frac{x+y}{2}\right) \cosh \left(\frac{x-y}{2}\right)\\ \end{align}</math> ===Формули за разлика=== :<math>\begin{align} \sinh(x - y) &= \sinh x \cosh y - \cosh x \sinh y \\ \cosh(x - y) &= \cosh x \cosh y - \sinh x \sinh y \\ \tanh(x - y) &= \frac{\tanh x -\tanh y}{1- \tanh x \tanh y } \\ \end{align}</math> Исто така:<ref>{{Наведена книга|last1=Martin|first1=George E.|title=The foundations of geometry and the non-euclidean plane|date=1986|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=3-540-90694-0|page=416|edition=1 corr.}}</ref> :<math>\begin{align} \sinh x - \sinh y &= 2 \cosh \left(\frac{x+y}{2}\right) \sinh \left(\frac{x-y}{2}\right)\\ \cosh x - \cosh y &= 2 \sinh \left(\frac{x+y}{2}\right) \sinh \left(\frac{x-y}{2}\right)\\ \end{align}</math> ===Формули на половина аргумент === :<math>\begin{align} \sinh\left(\frac{x}{2}\right) &= \frac{\sinh (x)}{\sqrt{2 (\cosh x + 1)} } &&= \sgn x \, \sqrt \frac{\cosh x - 1}{2} \\[6px] \cosh\left(\frac{x}{2}\right) &= \sqrt \frac{\cosh x + 1}{2}\\[6px] \tanh\left(\frac{x}{2}\right) &= \frac{\sinh x}{\cosh x + 1} &&= \sgn x \, \sqrt \frac{\cosh x-1}{\cosh x+1} = \frac{e^x - 1}{e^x + 1} \end{align}</math> каде {{math|sgn}} е [[функција сигнум]]. Ако {{math|''x'' ≠ 0}}, тогаш<ref>{{Наведена мрежна страница|title=math.stackexchange.com/q/1565753/88985|url=http://math.stackexchange.com/q/1565753/88985|website=[[StackExchange]] (mathematics)|accessdate=24 January 2016}}</ref> :<math> \tanh\left(\frac{x}{2}\right) = \frac{\cosh x - 1}{\sinh x} = \coth x - \operatorname{csch} x </math> ==Инверзни функции како логаритми == {{главна|Инверзни хиперболични функции}} :<math>\begin{align} \operatorname {arsinh} (x) &= \ln \left(x + \sqrt{x^{2} + 1} \right) \\ \operatorname {arcosh} (x) &= \ln \left(x + \sqrt{x^{2} - 1} \right) && x \geqslant 1 \\ \operatorname {artanh} (x) &= \frac{1}{2}\ln \left( \frac{1 + x}{1 - x} \right) && | x | < 1 \\ \operatorname {arcoth} (x) &= \frac{1}{2}\ln \left( \frac{x + 1}{x - 1} \right) && |x| > 1 \\ \operatorname {arsech} (x) &= \ln \left( \frac{1}{x} + \sqrt{\frac{1}{x^2} - 1}\right) = \ln \left( \frac{1+ \sqrt{1 - x^2}}{x} \right) && 0 < x \leqslant 1 \\ \operatorname {arcsch} (x) &= \ln \left( \frac{1}{x} + \sqrt{\frac{1}{x^2} +1}\right) && x \ne 0 \end{align}</math> ==Изводи== :<math>\begin{align} \frac{d}{dx}\sinh x &= \cosh x \\ \frac{d}{dx}\cosh x &= \sinh x \\ \frac{d}{dx}\tanh x &= 1 - \tanh^2 x = \operatorname{sech}^2 x = \frac{1}{\cosh^2 x} \\ \frac{d}{dx}\coth x &= 1 - \coth^2 x = -\operatorname{csch}^2 x = -\frac{1}{\sinh^2 x} && x \neq 0 \\ \frac{d}{dx}\operatorname{sech} x &= - \tanh x \operatorname{sech} x \\ \frac{d}{dx}\operatorname{csch} x &= - \coth x \operatorname{csch} x && x \neq 0 \\ \frac{d}{dx}\operatorname{arsinh} x &= \frac{1}{\sqrt{x^2+1}} \\ \frac{d}{dx}\operatorname{arcosh} x &= \frac{1}{\sqrt{x^2 - 1}} && 1 < x \\ \frac{d}{dx}\operatorname{artanh} x &= \frac{1}{1-x^2} && |x| < 1 \\ \frac{d}{dx}\operatorname{arcoth} x &= \frac{1}{1-x^2} && 1 < |x| \\ \frac{d}{dx}\operatorname{arsech} x &= -\frac{1}{x\sqrt{1-x^2}} && 0 < x < 1 \\ \frac{d}{dx}\operatorname{arcsch} x &= -\frac{1}{|x|\sqrt{1+x^2}} && x \neq 0 \end{align}</math> <!-- from: http://www.pen.k12.va.us/Div/Winchester/jhhs/math/lessons/calculus/tableof.html and http://thesaurus.maths.org/mmkb/entry.html?action=entryById&id=2664 --> ==Втори изводи== И sinh и cosh се еднакви на нивните [[втор извод|втори изводи]]: :<math> \frac{d^2}{dx^2}\sinh x = \sinh x \,</math> :<math> \frac{d^2}{dx^2}\cosh x = \cosh x \, .</math> Сите функции со ова својство се [[линеарна комбинација|линеарни комбинации]] од sinh и cosh, особено [[експоненцијална функција|експоненцијалните функции]] <math> e^x </math> и <math> e^{-x} </math>, нуловата функција <math> f(x) = 0 </math>. ==Стандардни интеграли== {{Главна|Список на интеграли на хиперболични функции}} :<math>\begin{align} \int \sinh (ax)\,dx &= a^{-1} \cosh (ax) + C \\ \int \cosh (ax)\,dx &= a^{-1} \sinh (ax) + C \\ \int \tanh (ax)\,dx &= a^{-1} \ln (\cosh (ax)) + C \\ \int \coth (ax)\,dx &= a^{-1} \ln (\sinh (ax)) + C \\ \int \operatorname{sech} (ax)\,dx &= a^{-1} \arctan (\sinh (ax)) + C \\ \int \operatorname{csch} (ax)\,dx &= a^{-1} \ln \left( \tanh \left( \frac{ax}{2} \right) \right) + C = a^{-1} \ln\left|\operatorname{csch} (ax) - \coth (ax)\right| + C \end{align}</math> Следниве интеграли може да се докажат со користење на [[хиперболична супституција]]: :<math>\begin{align} \int {\frac{1}{\sqrt{a^2 + u^2}}\,du} & = \operatorname{arsinh} \left( \frac{u}{a} \right) + C \\ \int {\frac{1}{\sqrt{u^2 - a^2}}\,du} &= \operatorname{arcosh} \left( \frac{u}{a} \right) + C \\ \int {\frac{1}{a^2 - u^2}}\,du & = a^{-1}\operatorname{artanh} \left( \frac{u}{a} \right) + C && u^2 < a^2 \\ \int {\frac{1}{a^2 - u^2}}\,du & = a^{-1}\operatorname{arcoth} \left( \frac{u}{a} \right) + C && u^2 > a^2 \\ \int {\frac{1}{u\sqrt{a^2 - u^2}}\,du} & = -a^{-1}\operatorname{arsech}\left( \frac{u}{a} \right) + C \\ \int {\frac{1}{u\sqrt{a^2 + u^2}}\,du} & = -a^{-1}\operatorname{arcsch}\left| \frac{u}{a} \right| + C \end{align}</math> каде ''C'' е [[интеграциона константа]]. ==Изрази со Тејлорови редови == Горните функции може да се изразат како [[Тејлорова формула|Тејлорови редови]]: :<math>\sinh x = x + \frac {x^3} {3!} + \frac {x^5} {5!} + \frac {x^7} {7!} +\cdots = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^{2n+1}}{(2n+1)!}</math> Функцијата sinh&nbsp;''x'' се изразува преку Тејлоров ред само со непарни експоненти на ''x''. Значи таа е непарна функција, па −sinh&nbsp;''x''&nbsp;=&nbsp;sinh(−''x''), и sinh&nbsp;0&nbsp;=&nbsp;0. :<math>\cosh x = 1 + \frac {x^2} {2!} + \frac {x^4} {4!} + \frac {x^6} {6!} + \cdots = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^{2n}}{(2n)!}</math> Функцијата cosh&nbsp;''x'' се изразува преку Тејлоров ред само со парни експоненти на ''x''. Значи таа е парна функција, следствено, симетрична во однос на ''y''-оската. Збирот од редовите на sinh и cosh е [[бесконечен ред]] од [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]]. :<math>\begin{align} \tanh x &= x - \frac {x^3} {3} + \frac {2x^5} {15} - \frac {17x^7} {315} + \cdots = \sum_{n=1}^\infty \frac{2^{2n}(2^{2n}-1)B_{2n} x^{2n-1}}{(2n)!}, \left |x \right | < \frac {\pi} {2} \\ \coth x &= x^{-1} + \frac {x} {3} - \frac {x^3} {45} + \frac {2x^5} {945} + \cdots = x^{-1} + \sum_{n=1}^\infty \frac{2^{2n} B_{2n} x^{2n-1}} {(2n)!}, 0 < \left |x \right | < \pi \\ \operatorname {sech}\, x &= 1 - \frac {x^2} {2} + \frac {5x^4} {24} - \frac {61x^6} {720} + \cdots = \sum_{n=0}^\infty \frac{E_{2 n} x^{2n}}{(2n)!} , \left |x \right | < \frac {\pi} {2} \\ \operatorname {csch}\, x &= x^{-1} - \frac {x} {6} +\frac {7x^3} {360} -\frac {31x^5} {15120} + \cdots = x^{-1} + \sum_{n=1}^\infty \frac{ 2 (1-2^{2n-1}) B_{2n} x^{2n-1}}{(2n)!} , 0 < \left |x \right | < \pi \end{align}</math> каде: :<math>B_n \,</math> е ''n''-тиот [[Бернулиев број]] :<math>E_n \,</math> е ''n''-тиот [[Ојлеров број]] ==Споредба со циркуларните функции == [[Податотека:Circular and hyperbolic angle.svg|десно|250px|мини|Тангентата на кружницата и хиперболата во (1,1) ја изразуваат геометријата на циркуларните функции во однос на површината на кружниот сектор ''u'' и хиперболичните функции кои зависат од површината на хиперболичниот сектор ''u''.]] Хиперболичните функции претставуваат проширување на [[тригонометрија]]ата преку [[циркуларни функции|циркуларните функции]]. Обата вида зависат од [[аргумент на функција|аргумент]], кој е или [[агол|кружен агол]] или [[хиперболичен агол]]. Бидејќи површината на кружниот сектор со полупречник ''r'' и агол ''u'' е ''r''²''u''/2, истата ќе биде еднаква на ''u'' кога ''r'' = {{sqrt|2}}. На дијаграмот таквиот круг е тангента на хиперболата ''xy'' = 1 во (1,1). Жолтиот сектор претставува површина и големина на агол. Слично, жолтиот и црвениот сектор заедно претставуваат површина и агол на хиперболичниот сектор. Краците на два [[правоаголен триаголник|правоаголни триаголници]] со хипотенуза на правата која ги дефинира аглите се со должина {{radic|2}} пати од циркуларните и хиперболичните функции. Хиперболичниот агол е неваријантна мерка во однос на контракцијата (хиперболична ротација), токму како што кружниот агол е непроменлив со ротацијата.<ref>[[Mellen W. Haskell]], "On the introduction of the notion of hyperbolic functions", [[Bulletin of the American Mathematical Society]] '''1''':6:155–9, [http://www.ams.org/journals/bull/1895-01-06/S0002-9904-1895-00266-9/S0002-9904-1895-00266-9.pdf full text] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210120035736/https://www.ams.org/journals/bull/1895-01-06/S0002-9904-1895-00266-9/S0002-9904-1895-00266-9.pdf |date=2021-01-20 }}</ref> =={{anchor|Osborn}}Идентитети== Хиперболичните функции задоволуваат многу идентитети и сите тие се слични по облик со [[тригонометриски идентитет|тригонометриските идентитети]]. Всушност, '''Осборновото правило'''<ref name="Osborn, 1902" /> тврди дека секој тригонометриски идентитет може да се претвори во хиперболичен идентитет со промена на sine во sinh и cosine во cosh, и со менување на знакот на секој член која содржи производ од 2, 6, 10, 14, ... sinhs. На пример, теоремите за собирање ќе бидат :<math>\begin{align} \sinh(x + y) &= \sinh (x) \cosh (y) + \cosh (x) \sinh (y) \\ \cosh(x + y) &= \cosh (x) \cosh (y) + \sinh (x) \sinh (y) \\ \tanh(x + y) &= \frac{\tanh (x) + \tanh (y)}{1 + \tanh (x) \tanh (y)} \end{align}</math> формулите за "двоен аргумент " :<math>\begin{align} \sinh (2x) &= 2\sinh x \cosh x \\ \cosh (2x) &= \cosh^2 x + \sinh^2 x = 2\cosh^2 x - 1 = 2\sinh^2 x + 1 \\ \tanh (2x) &= \frac{2\tanh x}{1 + \tanh^2 x}\\ \sinh (2x) &= \frac{2\tanh x}{1-\tanh^2 x}\\ \cosh (2x) &= \frac{1+ \tanh^2 x}{1-\tanh^2 x} \end{align}</math> и формулите за "половина аргумент "<ref> {{Наведена книга |title=Technical mathematics with calculus |edition=3 |first1=John Charles |last1=Peterson |publisher=Cengage Learning |year=2003 |isbn=0-7668-6189-9 |page=1155 |url=https://books.google.com/books?id=PGuSDjHvircC}}, [https://books.google.com/books?id=PGuSDjHvircC&pg=PA1155 Chapter 26, page 1155] </ref> :<math>\sinh \frac{x}{2} = \sqrt{ \frac{1}{2}(\cosh x - 1)} \,</math> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Забелешка: Ова е еквивалентно на неговиот циркуларен пандан помножен со −1. :<math>\cosh \frac{x}{2} = \sqrt{ \frac{1}{2}(\cosh x + 1)} \,</math> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Забелешка: Ова е еквивалентно на неговиот циркуларен пандан. :<math> \tanh \frac{x}{2} = \sqrt \frac{\cosh x - 1}{\cosh x + 1} = \frac{\sinh x}{\cosh x + 1} = \frac{\cosh x - 1}{\sinh x} = \coth x - \operatorname{csch}x.</math> :<math> \coth \frac{x}{2} = \coth x + \operatorname{csch}x.</math> [[Извод]]от од sinh&nbsp;''x'' е cosh&nbsp;''x'', а изводот од cosh&nbsp;''x'' е sinh&nbsp;''x''; ова е слично со тригонометриските функции, иако знакот е различен (извод од cos&nbsp;''x'' е −sin&nbsp;''x''). [[Гудерманова функција|Гудермановата функција]] дава директна врска меѓу тригонометриските и хиперболичните функции кои не содржат комплексни броеви. Графиконот на функција ''a''&nbsp;cosh(''x''/''a'') е [[верижница]], кривата образувана од униформен флексибилен синџир кој слободно виси помеѓу две фиксни точки под униформа гравитација. ==Врска со експоненцијалната функција == Разложувањето на експоненцијалната функција на парен и непарен дел ги дава идентитетите :<math>e^x = \cosh x + \sinh x,</math> и :<math>e^{-x} = \cosh x - \sinh x.</math> Првиот е аналоген со [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]] :<math>e^{ix} = \cos x + i\sin x.</math> дополнително, :<math>e^x = \sqrt{\frac{1 + \tanh x}{1 - \tanh x}} = \frac{1 + \tanh \frac{x}{2}}{1 - \tanh \frac{x}{2}}</math> ==Хиперболични функции за комплексни броеви == Со оглед дека [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] може да биде дефинирана за кој било [[комплексен број|комплексен]] аргумент, дефинициите на хиперболичните функции може да се прошири исто така на комплексните аргументи. Функциите sinh&nbsp;''z'' и cosh&nbsp;''z'' тогаш се [[холоморфна функција|холоморфни]]. Врските со обичните тригонометриски функции се дадени со Ојлеровата формула за комплексни броеви: :<math>\begin{align} e^{i x} &= \cos x + i \sin x \\ e^{-i x} &= \cos x - i \sin x \end{align}</math> па: :<math>\begin{align} \cosh(ix) &= \frac{1}{2} \left(e^{i x} + e^{-i x}\right) = \cos x \\ \sinh(ix) &= \frac{1}{2} \left(e^{i x} - e^{-i x}\right) = i \sin x \\ \cosh(x+iy) &= \cosh(x) \cos(y) + i \sinh(x) \sin(y) \\ \sinh(x+iy) &= \sinh(x) \cos(y) + i \cosh(x) \sin(y) \\ \tanh(ix) &= i \tan x \\ \cosh x &= \cos(ix) \\ \sinh x &= - i \sin(ix) \\ \tanh x &= - i \tan(ix) \end{align}</math> Хиперболичните функции се [[периодична функција|периодични]] во однос на имагинарната компонента, со период <math>2 \pi i</math> (<math>\pi i</math> за хиперболичен тангенс и котангенс). {| style="text-align:center" |+ Хиперболични функции во комплексната рамнина |[[Image:Complex Sinh.jpg|1000x140px|none]] |[[Image:Complex Cosh.jpg|1000x140px|none]] |[[Image:Complex Tanh.jpg|1000x140px|none]] |[[Image:Complex Coth.jpg|1000x140px|none]] |[[Image:Complex Sech.jpg|1000x140px|none]] |[[Image:Complex Csch.jpg|1000x140px|none]] |- |<math>\operatorname{sinh}(z)</math> |<math>\operatorname{cosh}(z)</math> |<math>\operatorname{tanh}(z)</math> |<math>\operatorname{coth}(z)</math> |<math>\operatorname{sech}(z)</math> |<math>\operatorname{csch}(z)</math> |} ==Поврзано== {{рв|Hyperbolic functions}} * [[е (математичка константа)]] * [[Инверзни хиперболични функции]] * [[Список на интеграли на хиперболични функции]] * [[Тригонометриски функции]] ==Наводи== {{Reflist|35em|refs= <ref name="Osborn, 1902" >{{Наведено списание |first=G. |last=Osborn |jstor=3602492 |title=Mnemonic for hyperbolic formulae |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-gazette_1902-07_2_34/page/189 |journal=[[The Mathematical Gazette]] |page=189 |volume=2 |issue=34 |date=July 1902 }}</ref> }} ==Надворешни врски== *{{springer|title=Hyperbolic functions|id=p/h048250}} *[http://planetmath.org/hyperbolicfunctions Hyperbolic functions] on [[PlanetMath]] *[http://mathworld.wolfram.com/HyperbolicFunctions.html Hyperbolic functions] entry at [[MathWorld]] *[https://web.archive.org/web/20071006172054/http://glab.trixon.se/ GonioLab]: Visualization of the unit circle, trigonometric and hyperbolic functions ([[Java Web Start]]) *[http://www.calctool.org/CALC/math/trigonometry/hyperbolic Web-based calculator of hyperbolic functions] {{Тригонометриски и хиперболични функции}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хиперболични функции| ]] [[Категорија:Хиперболична геометрија|Функции]] [[Категорија:Аналитички функции]] [[Категорија:Експоненцијали]] gts7od352uef0jax5cknvd1knmazxg1 0 1231518 5611736 5513423 2026-08-20T04:37:10Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611736 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Eve Arden 5 Allan Warren.jpg|мини|Ева Арден фотографирана пред нејзиниот дом во Калифорнија]] '''Ева Арден''' (родена '''Еунис Марија Куеденс''', 30 април 1908 година) &nbsp; - 12 ноември 1990 година) била американска филмска, радио, сцена и телевизиска глумица и комичарка. Таа настапила во водечки и споредни улоги скоро шест децении. Започнувајќи ја нејзината филмска кариера во 1929 година и на Бродвеј во раните 1930-ти, прва голема улога на Арден беше во драмата РКО Радио Слики Драма на ''сцена'' (1937) спроти [[Кетрин Хепберн|Катарин Хепберн]], а потоа следат улоги во комедиите „ ''Имајќи прекрасно време“'' (1938) и браќата Маркс „ ''На циркусот'' (1939). Арден ќе продолжи да заработи номинација за [[Филмска награда на академијата на САД|награда Академија]] за најдобра глумица за нејзината улога во ''Милдред Пирс'' (1945). Во вториот дел од нејзината кариера, таа играла сардоничен но ангажирање на насловниот лик на висок учителка во ''Нашата Мис Брукс'', освојувањето на првата награда за најгледаното шоу Еми награда за Најдобро главната глумица во драмска серија, и како директор на училиште во мјузикли ''[[Брилијантин (филм)|за маснотии]]'' (1978) и ''Маст 2'' (1982). Арден е роден во Мил Долина, Калифорнија, на 30 април 1908 година <ref>[http://www.upi.com/Archives/1990/11/13/Actress-Eve-Arden-dies/2194658472400/ Obituary (with 1908 year of birth confirmed by Arden's daughter, Liza)], upi.com, November 13, 1990; accessed January 1, 2017.</ref><ref>After her death, some sources initially cited 1907, giving her age as 83, but this is groundless. Arden gave her own year of birth as 1912 for many years.</ref> на Чарлс Питер Куеденс, син на Чарлс Хенри Аугустус и Мета (н.е. Диркс) Куеденс и Лусил (не Франк) Куеинс, ќерка на Бернард и Луиза (н. Мертенс) Френк, двајцата со германско потекло. Лусил, милинер, се разведе од Чарлс поради своето коцкање и замина во деловна активност за себе. Иако не е римокатолик, младиот Еунис беше испратен во доминиканско манастирско училиште во Сан Рафаел, Калифорнија, а подоцна присуствуваше на средното училиште Тамалпаис, јавно средно училиште во Мил долина до 16 години. По напуштањето на училиштето, таа се приклучи на акционерското друштво на Анри „Тери“ Дафи.<ref>Three Phases of Eve (1985). St Martin's Press</ref> == Кариера == === Филм === Таа го направи своето деби во филм под своето вистинско име во музичката сцена во бекстејџот „ ''Песна на Loveубовта“'' (1929), како шоу-шоу на сопружници, правејќи ја домашната куќа, која станува соперник на starвездата на филмот, пејачката Беле Бејкер . {{Sfn|Ware|Braukman|2005}} Филмот беше еден од првите успеси на Колумбија Пикчрс . Во 1933 година, таа се преселила во [[Њујорк (град)|Њујорк Сити]], каде се појавила во повеќекратни сценски продукции во Бродвеј во придружни делови. {{Sfn|Ware|Braukman|2005}} Во 1934 година, таа била фрлена во ревијата на ''Зигфелд Фулиес'' во таа година. Ова беше прва улога во која таа беше заслужена како Ева Арден. И рече да го смени своето име за шоуто, ја погледна нејзината козметика и „ми го украде првото име од Вечер во Париз, а второто од Елизабет Арден “.<ref name="obit">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/11/13/obituaries/eve-arden-actress-is-dead-at-83-starred-in-tv-s-our-miss-brooks.html|title=Eve Arden, Actress, Is Dead... TV's 'Our Miss Brooks'|last=Krebs, Albin|date=November 13, 1990|work=The New York Times|access-date=June 13, 2011}}</ref> Помеѓу 1934 и 1941 година, таа ќе се појави во Бродвеј продукција на ''Парада'', ''многу топло за мај'', ''двајца за шоуто'' и ''да се соочиме!'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.playbill.com/person/eve-arden-vault-0000080930|title=Eve Arden|work=Playbill|publisher=Playbill, Inc.|accessdate=December 29, 2016}}</ref> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арден, Ева}} [[Категорија:Починати во 1990 година]] [[Категорија:Родени во 1908 година]] b22d9amjcw98q403qc04hvfxfmhm0uq 0 1235104 5611767 5542033 2026-08-20T06:30:57Z Perica 1986 119678 5611767 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија ракометен клуб | clubname = РК Бутел Скопје | image = [[File: Coat of arms of Butel Municipality.svg|140x140px]] | fullname = Ракометен Клуб <br />Бутел Скопје | short name = | founded = {{Start date and age|2017|8}} | ground = [[ОУ „Живко Брајковски" - Бутел|Сала Андон Димитров]] | capacity = 500 | chairman = | manager = [[Стојанче Стоилов]] | league = [[Македонска ракометна супер лига (мажи)|Супер лига на Македонија]] | season = 2024/25 | position = 6. место (Плеј-оф) | website = | colour1 = white| | colour2 = black| | pattern_la1 = | pattern_b1 =_cdnacional1617a | pattern_ra1 = | pattern_sh1 =_cdnacional1617h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | pattern_la2 = _whiteshoulders | pattern_b2 = _thinwhitesides | pattern_ra2 = _whiteshoulders | pattern_sh2 =_lugo1517a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 }} '''РК Бутел Скопје''' — [[ракомет]]ен клуб од [[Скопје]], [[Македонија]]. Клубот се натпреварува во [[Македонска ракометна супер лига (мажи)|македонската супер лига]]. ==Историја== Бутел Скопје бил основан во август 2017 година.<ref>{{наведени вести |title=Се раѓа нов амбициозен проект: РК Бутел Скопје ќе ја освојува Македонија |url=https://24rakomet.mk/%D1%81%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D1%93%D0%B0-%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%80%D0%BA-%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BB/ |accessdate=25 декември 2019 |publisher=24rakomet.mk преку web.archive.org |date=11 август 2017 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225201308/https://24rakomet.mk/%D1%81%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D1%93%D0%B0-%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%80%D0%BA-%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BB/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Во својата [[Прва македонска ракометна лига 2017/18|деби сезона]], тие ја освоиле [[Прва македонска ракометна лига|Првата лига]]. Во сезоната [[Македонска ракометна Супер лига (мажи) 2018/19|2018/19]], Бутел Скопје завршил на четвртото место во плеј-оф разигрувањето и за прв пат обезбедил учество во европските натпреварувања, и тоа во ЕХФ Купот. Во својот прв настап, во второто коло од ЕХФ Купот 2019/20, Бутел Скопје загубил во двомеч од украинскиот [[ЗТР Запорожје|ЗТР Запорожје]], и покрај тоа што забележал победа од 18-14 на домашен терен.<ref>[https://24rakomet.mk/%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B5-%D1%81%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B0-%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0/ Бутел Скопје со деби победа, го совлада ЗТР Запорожје во Купот на ЕХФ] 24rakomet.mk; 5 октомври 2019</ref> ==Моментален состав== :''Состав за сезоната 2025–26'' {{Col-begin}} {{Col-2}} ;Голмани * 12 {{знамеикона|МКД}} Атанасиј Трсунов * 16 {{знамеикона|МКД}} Александар Стојаноски * 66 {{знамеикона|МКД}} Благојче Трајкоски * 68 {{знамеикона|МКД}} Дарио Василевски ;Леви крила *{{0}}3 {{знамеикона|МКД}} Дамјан Субашевски * 26 {{знамеикона|МКД}} Марко Каевски ;Десни крила * 17 {{знамеикона|МКД}} Бојан Спасовски * 69 {{знамеикона|МКД}} Стефан Зенговски ;Пивоти * 15 {{знамеикона|МКД}} Матеј Новаковски * 42 {{знамеикона|МКД}} Дејан Михајловиќ {{Col-2}} ;Леви бекови * {{0}}7 {{знамеикона|МКД}} Теодор Тодески * 18 {{знамеикона|МКД}} Тодор Узунчев * 27 {{знамеикона|МКД}} Петар Николоски * 43 {{знамеикона|ЈАП}} Рио Козакаи * 71 {{знамеикона|ГРУ}} Давит Гришикашвили ;Средни бекови * {{0}}4 {{знамеикона|МКД}} Лука Лангоски * {{0}}8 {{знамеикона|МКД}} Димитар Ѓеоргиевски ([[капитен|к]]) * 11 {{знамеикона|МКД}} Давид Јаневски * 25 {{знамеикона|МКД}} Леонид Киселовски * 45 {{знамеикона|МКД}} Архангел Трсунов ;Десни бекови * 10 {{знамеикона|МКД}} Филип Николов * 14 {{знамеикона|МКД}} Мартин Петровски * 20 {{знамеикона|МКД}} Димитар Узунчев {{Col-end}} ===Стручен штаб=== {| class="wikitable" |- ! Позиција !! Име |- | '''Главен тренер''' || {{знамеикона|МКД}} [[Горан Кузманоски]] |- | '''Помошник тренер''' || {{знамеикона|МКД}} Стефан Стојановски |- | '''Физиотерапевт''' || {{знамеикона|МКД}} Ненад Добревски |- | '''Физиотерапевт''' || {{знамеикона|МКД}} Мартина Тосева |- | '''Кондиционен тренер''' || {{знамеикона|МКД}} Емануел Николоски |} ==Успеси== * {{знамеикона|МКД}} '''[[Прва македонска ракометна лига|Прва македонска лига]] :''' ::'''Првак:''' [[Прва македонска ракометна лига 2017/18|2017/18]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://macedoniahandball.com.mk/rk-butel/ РК Бутел Скопје на службеното мрежно место на Ракометната Федерација на Македонија] * [http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2019-20/clubs/600107/HC+Butel+Skopje РК Бутел Скопје на службеното мрежно место на Европската Ракометна Федерација] {{Македонска ракометна супер лига (мажи) |state=collapsed}} [[Категорија:Ракометни клубови од Македонија|Бутел Скопје]] jep86mzum596854vjapd6l1te15xhuj 4 1235380 5611895 5567327 2026-08-20T09:50:52Z Bjankuloski06 332 /* В */ 5611895 wikitext text/x-wiki '''Речникот на препорачани македонски зборови''' содржи зборови од македонско и словенско потекло чија употреба се препорачува пред поимите од странско потекло кои преовладуваат во македонскиот јазик. Речникот има за цел оживување и воведување зборови од македонско и словенско потекло во насока на обезбедување поголема јазична чистота во македонскиот јазик. ==Заднина== Јазикот како жива материја секојдневно се менува. Меѓутоа, во македонскиот јазик се забележливи две неповолни развојни движења. Прво, постои постојано наметнување на странски зборови како замена за постојните македонски зборови со исто значење (пр. ''индикатор'' наместо ''показател'', ''едукација'' наместо '''образование'''/''просвета''). Второ, постои отсуство на воведување македонски зборови на научни теми и новини како последица на научно-технолошкиот развој. Со оглед на тоа што Википедија изобилува со содржини на македонски јазик, заедницата ја препознава енциклопедијата како значаен чинител во развојот на македонскиот јазик и затоа смета дека треба да има влијание врз обезбедување на поголема јазична чистота. == Азбучен редослед на зборови == === А === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | || || |- |} === Б === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | баждари; баждарење|| калибрира(ње); калибрација || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B1%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8/%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B2 речник] |- | блескалка || џебна ламба || воведен |- | бризгалка || шприц || воведен |- | бројка || цифра || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%98%D0%BA%D0%B0/%D0%B6 речник] |- |} === В === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | вбризгувач || инјекција || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B2%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D0%B0 речник (извед.)] |- | велеград || метропола || [http://www.makedonski.info/search/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4 речник] |- | ветробран || шофершајбна || [http://drmj.eu/search/%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD речник] |- | видоред || категорија || воведен |- | влекач || шлепер || [http://drmj.eu/search/%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%87 речник] |- | влечило || фиока || воведен |- | влијател || инфлуенсер || воведен |- | воздухоплов || авион || постоечки |- | воздухопловец || авијатичар || [http://www.makedonski.info/search/%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B2#%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86/%D0%BC речник] |- | воздухопловство || авијација || [http://www.makedonski.info/search/%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B2#%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D1%81%D1%80 речник] |- | воспоставка || инсталација || воведен |- | враг || ѓавол || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B3/%D0%BC речник] |- | времеслед || хронологија || воведен |- | вртолет || хеликоптер || постоечки на др. јазици |- |} === Г === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | гласноговорник || портпарол || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA/%D0%BC речник] |- | гледалиште || театар || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5/%D1%81%D1%80 речник] |- | гледиште || аспект, перспектива || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5/%D1%81%D1%80 речник] |- | гноиво || ѓубриво || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B2%D0%BE/%D1%81%D1%80 речник] |- | граѓа || материја(л) || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%93%D0%B0/%D0%B6 речник] |- |} === Д === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | делозбир || репертоар || воведен |- | делотворност || ефикасност/делотворност || [http://www.makedonski.info/search/делотворен речник] |- | деловно раководство || менаџмент || делумно постоечки |- | делотек || процес || воведен |- |} === Ѓ === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === Е === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === Ж === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | животопис || биографија || [http://www.makedonski.info/show/%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81/%D0%BC речник] |- | жртвословие || виктимологија || од др. јужнослов. јазици |- |} === З === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | завојница || хеликс, спирала || воведен |- | застапник || прокси || воведен |- | затпоприште || затсцена, бекстејџ || [http://www.makedonski.info/show/поприште/ср речник (извед.)] |- | земјопис || географија || [http://www.makedonski.info/search/%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81 речник] |- |} === Ѕ === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ѕвездарница || (астрономска) опсерваторија || воведен |- |} === И === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | игровод || џојстик/контролор || воведен |- | изборник || мени || воведен |- | избув || ерупција || изведен |- | издолжување || елонгација || воведен |- | изопштување || екскомуникација || [http://drmj.eu/search/изопшти речник (извед.)] |- | зборопотекло/имепотекло || етимологија || воведен |- | истозначник || синоним || воведен |- |} === Ј === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | јавка || лозинка || [http://www.makedonski.info/show/%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/%D0%B6 речник] |- | јазикознание || лингвистика || постоечки на др. јазици |- | јазичарство || лингвистика || воведен |- |} === К === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | качество || квалитет || [http://www.makedonski.info/search/%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE речник] |- | книгопис || библиографија || старински |- | колебање || осцилација || [http://www.makedonski.info/search/колеба речник] |- | количество || квантитет || [http://www.makedonski.info/search/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE речник] |- | столборед || колонада || воведен |- | крајолик || пејзаж || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA/%D0%BC речник] |- |} === Л === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | лакоред || аркада || воведен |- | лекарница || амбуланта || воведен |- | лековница; лековничар(ка) || аптека; аптекар(ка) || воведен |- | леталиште || аеродром || [http://www.makedonski.info/search/%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5 речник] |- |} === Љ === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === М === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | меѓуиспит || колоквиум || постоечки на др. јазици |- | меѓународен || интернационален || [http://www.makedonski.info/search/%D0%BC%D0%B5%D1%93%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD речник] |- | меѓусклад || кеш, бафер || воведен |- |} === Н === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | наведување || навигација <small>(движење)</small> || постоечки |- | набљудувачница || опсерваторија || воведен |- | нагледник || монитор, екран || воведен |- | нагледен || визуелен || [http://www.makedonski.info/search/нагледен речник, знач. 3] |- | намет || такса || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82/%D0%BC речник] |- | нужник || тоалет, веце || [http://drmj.eu/search/%D0%BD%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA речник] |- |} === Њ === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === О === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | обител || манастир || постоечки на др. јазици |- | обработувач || процесор || воведен |- | опитница || лабораторија || воведен |- | опслужувач || сервер || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BE%D0%BF%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87/%D0%BC речник] |- | осовременување || модернизација || [https://makedonski.gov.mk/corpus/l/osovremeni-sv речник] |- | отпушок || пикавец || [http://www.makedonski.info/search/%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%83%D1%88%D0%BE%D0%BA речник] |- | оцрт || контура || [http://www.makedonski.info/search/%D0%BE%D1%86%D1%80%D1%82 речник] |- |} === П === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | песнозбирка || музички албум || воведен |- | песноред || суита || воведен |- | пешачник / допат || тротоар || воведен |- | писовид || фонт || воведен |- | платничарство || финансии || воведен |- | повластица || лиценца || [http://www.makedonski.info/show/повластица речник] + [http://www.makedonski.info/show/лиценција речник, знач. 3] |- | повереник || министер || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA/%D0%BC речник] |- | поднебје || клима || [http://drmj.eu/search/поднебје речник, знач. 2] |- | поверенство || министерство || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D1%81%D1%80 речник] |- | подлисток || фељтон || [http://drmj.eu/show/%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA/%D0%BC речник] |- | показател || индикатор, индекс || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB/%D0%BC речник] |- | поприште || сцена || [http://www.makedonski.info/show/поприште/ср речник] |- | посредник || интерфејс || воведен |- | постојана || константа || воведен |- | првенство || шампионат || [http://drmj.eu/search/првенство речник] |- | прегледник || навигација <small>(информатика)</small> || воведен |- | предлошка || шаблон || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0/%D0%B6 речник] |- | препроизвод / препроизведува || репродукција / репродуцира || воведен |- | пресметница || буџет || воведен |- | претпријатие || компанија, фирма || [http://www.makedonski.info/search/претпријатие речник] |- | прилог || апликација || воведен |- | приказник || дисплеј || воведен |- | примоспособност || капацитет || воведен |- | приредувач || организатор || постоечки |- | прицел || нишан || постоечки |- | пробод || пирс(инг) || постоечки |- | производ || продукт || [http://www.makedonski.info/search/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%B4 речник] |- | променлива || варијабла || [http://www.makedonski.info/show/променлива речник (извед.)] |- | правописничар || лектор || воведен |- | пружница || шина || воведен |- | пушок || цигара || [http://www.makedonski.info/show/%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%83%D1%88%D0%BE%D0%BA/%D0%BC речник (извед.)] |- |} === Р === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | разглед(и) || ревија || [http://drmj.eu/search/разглед речник] |- | разделност || резолуција || воведен |- | ракопредизвикувач || канцероген || воведен |- | растителност || вегетација || [http://drmj.eu/search/растителност речник] |- |} === С === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | самослик || селфи || воведен |- | свирало || музички инструмент || воведен |- | семрежје || интернет || воведен |- | сетилник || сензор || воведен |- | склад || меморија || воведен |- | следба || секта || постоечки на др. јазици |- | сликозбирка || албум || постоечки |- | сликоказ || кино || постоечки на др. јазици |- | сликоред || галерија || воведен |- | сликослед || слајдшоу || воведен |- | службен || официјален || [http://www.makedonski.info/show/%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5%D0%BD/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B4 речник] |- | сместивост || капацитет || воведен |- | сметач || компјутер || [http://www.makedonski.info/show/%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%87/%D0%BC речник] |- | содејствителен || интерактивен || изведен |- | созив || созивање, свиквуање || [http://www.makedonski.info/search/%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2?fbclid=IwAR0QA83IkG9SR87yzkxsDmNf8zuKYWxzWz7WPIGzy2Nyf5gbXL1IJnGz118#%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5/%D1%81%D1%80 речник (извед.)] |- | сопатник || сателит || [http://www.makedonski.info/search/%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA речник] |- | составница || компонента || воведен |- | спој || љубовен состанок || постоечки на др. јазици |- | спојник || модем || [http://toaetoa.com/show/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B8%D0%BA речник] |- | стихотворец || поет || [http://www.makedonski.info/search/%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%86 речник] |- | стопанственик || бизнисмен || [http://www.makedonski.info/search/стопанственик речник] |- | стреливо || муниција || воведен |- | строј || формација || [http://www.makedonski.info/search/строј речник] |- | струјосклад || акумулатор || воведен |- | струјотвор || генератор || воведен |- |} === Т === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | телоградител || бодибилдер || воведен |- | телоградба || бодибилдинг || воведен |- | трговница || пазар || воведен |- | трошарина || акциза || [http://www.makedonski.info/show/трошарина/ж речник] |- |} === Ќ === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === У === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | уверение || сертификат || [http://www.makedonski.info/search/%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 речник] |- | уколичување || квантификација || воведен |- | устојчив || стабилен || воведен |- | учинок || ефект || [http://drmj.eu/search/%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA речник] |- |} === Ф === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === Х === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === Ц === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | цепиво || вакцина || постоечки на др. јазици |- |} === Ч === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | чинослед || хиерархија || воведен |- |} === Џ === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} === Ш === {| class="wikitable sortable" |- ! Препорачан збор !! Излишен збор !! Извор |- | ... || ... || ... |- |} == Поврзано == * [[Дигитален речник на македонскиот јазик]] [[Категорија:Википедија:Иницијативи]] 4zpxgllfzlvsfku87b93ikye8fxie4e 0 1243132 5611716 5549605 2026-08-20T00:36:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611716 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired | playername = Фредрик Јунгберг | image = [[Податотека:Fredrik Ljungberg (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.75}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|4|16}} | cityofbirth = {{роден во|Витсје|}} | countryofbirth = [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | position = {{Football/MF}} | currentclub = {{Fb team Arsenal}} (асистент тренер) | clubnumber = | retired = 9 декември [[2014]] <small>(37 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Halmstadt}} | years1 = 1994-1998 | caps1 = 79 | goals1 = 10 | clubs1 = {{Fb team Halmstadt}} | years2 = 1998-2007 | caps2 = 216 | goals2 = 46 | clubs2 = {{Fb team Arsenal}} | years3 = 2007-2008 | caps3 = 25 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team West Ham United}} | years4 = 2009-2010 | caps4 = 37 | goals4 = 2 | clubs4 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} | years5 = 2010 | caps5 = 15 | goals5 = 2 | clubs5 = {{Fb team Chicago Fire}} | years6 = 2011 | caps6 = 7 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Celtic}} | years7 = 2011-2012 | caps7 = 8 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Shimizu S-Pulse}} | years8 = 2014 | caps8 = 4 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Mumbai City}} | nationalyears1 = 1993 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 16 години|Шведска 16]] | nationalyears2 = 1994 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 18 години|Шведска 18]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 5 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска 21]] | nationalyears4 = 1998-2008 | nationalcaps4 = 75 | nationalgoals4 = 14 | nationalteam4 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] | manageryears1 = 2016–2017 | managerclubs1 = {{Fb team Arsenal}} (под 15) | manageryears2 = 2017 | managerclubs2 = {{Fb team Wolfsburg}} (асистент) | manageryears3 = 2018–2019 | managerclubs3 = {{Fb team Arsenal}} (под 23) | manageryears4 = 2019– | managerclubs4 = {{Fb team Arsenal}} (асистент) | manageryears5 = 2019 | managerclubs5 = {{Fb team Arsenal}} (в.д.) }} '''Карл Фредрик Јунгберг''' (роден на {{роден на|16|април|1977}} година во [[Витсје]]) — [[шведски]] [[фудбал]]ски тренер и поранешен фудбалер, {{Football/MF/player}}. Моментално е асистент тренер на {{Fb team (N) Arsenal}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/48662806|title=Freddie Ljungberg is appointed as Arsenal assistant coach|website=www.bbc.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/first-team/staff|title=Teams: Staff|publisher=Arsenal FC|access-date=22 June 2019|archive-date=2019-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807164031/https://www.arsenal.com/first-team/staff|url-status=dead}}</ref> Јунгберг ја започнал својата кариера во [[ФК Халмштад|Халмштад]], а потоа ја продолжил во Арсенал каде го поминал поголемиот дел од неа. За време на својот период со ''топџиите'' освоил неколку трофеи вклучувајќи две титули во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] и три [[ФА Куп]]а. По заминувањето од Арсенал во 2007 година, тој поминал една сезона во {{Fb team (N) West Ham United}}, а потоа имал и кратки периоди во САД во [[МЛС]] лигата каде настапувал за {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и {{Fb team (N) Chicago Fire}}, потоа во Шкотска во дресот на [[ФК Селтик|Селтик]] и во Јапонија со [[Шимицу С-Пулс]], а кариерата ја завршил во 2014 година со индискиот [[ФК Мумбај Сити|Мумбај Сити]]. Јунгберг има 75 настапи и 14 голови за {{NazNB|FUrep|SWE}} во периодот 1998-2008. Тој ја претставувал својата земја на три [[Европско првенство во фудбал|Европски првенства]] во [[Европско првенство во фудбал 2000|2000]], [[Европско првенство во фудбал 2004|2004]] и [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и на две [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]] и [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]]. Исто така бил и [[капитен]] на репрезентацијата од 2006 година, па сè до своето повлекување во 2008 година. Јунгберг, исто така, работел како модел за [[долна облека]] за [[Келвин Клајн (моден дизајнер)|Келвин Клајн]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.womenrepublic.co.uk/entertainment/freddie_ljungberg/ |title=Celebrity men: Freddie Ljungberg |publisher=Women Republic |accessdate=8 June 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090623104734/http://www.womenrepublic.co.uk/entertainment/freddie_ljungberg/ |archivedate=23 June 2009 }}</ref> Претходно тој претставувал брендови како [[Nike, Inc.|Најк]], [[Procter & Gamble]], [[L'Oreal]], [[Пума (компанија)|Пума]], [[Beats Electronics|Beats]], [[ESPN]] и [[Пепси]]. == Биографија == ===Семејство=== Јунгберг е роден на 16 април 1977 во [[Витсје]], како син на Рој Ерлинг Јунгберг и Елисабет Бодил Јунгберг. Неговиот татко бил сопственик на градежна компанија, додека мајка му била вработена во шведскиот оддел за труд.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.thefreelibrary.com/I%27ll+beat+Poles+for+the+Mirror%3b+SWEDISH+STAR+FREDDIE+LJUNGBERG%27S...-a060335175 |title=I'll beat Poles for the Mirror; Swedish star Freddie Ljungberg's promise to fans|first=Jeremy |last=Armstrong|work=[[Daily Mirror]]|date=9 October 1999|accessdate=9 March 2010}}</ref> Фредрик има помал брат Карл Оскар Филип роден во 1984 година.<ref name="aftonbladet1">{{наведени вести |title=Så formades den svenska modellen |first=Peter |last=Maaherra |url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/vm2006/article386794.ab |date=17 June 2006 |newspaper=Aftonbladet }}</ref> Во 1982 година, семејството Јунгберг го напуштило Витсје и се преселило во [[Халмштад]]. ===Детство=== По преселбата во Хамштад, Јунгберг ја започнал својата фудбалска кариера во екипата на [[ФК Халмштад]], каде тренер во младинскиот тим му бил [[Оле Ериксон (фудбалер 1918)|Оле Ериксон]].<ref name="aftonbladet1"/> Впечатокот на Ериксон за младото момче бил дека тој е неверојатно талентиран за својата возраст и дека е повеќе посветен и помалку себичен од другите играчи, истакнувајќи дека Јунгберг секогаш ќе ја додаде топката на своите пријатели, како би имале шанса да постигнат гол.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.corren.se/nYhEteR/artikel.aspx?articleid=4437586 |title=Östergötlands största nyhetssajt |publisher=Corren.se |accessdate=23 February 2014 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302003322/http://www.corren.se/nYhEteR/artikel.aspx?articleid=4437586 |url-status=dead }}</ref> Тој ги истакнал бразилскиот фудбалер [[Сократес]] и неговиот тренер Ериксон како фудбалери кои имале најголемо влијание врз неговата кариера во детството.<ref>{{наведени вести |title=Sluta med hyckleriet |first=Lasse |last=Anrell |url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/kronikorer/anrell/article107249.ab |date=24 November 2002 |newspaper=Aftonbladet }}</ref> Во својата рана возраст, Јунгберг покрај фудбал играл и [[хокеј на мраз]] и [[ракомет]],<ref>{{наведени вести |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/arsenal/3027277/My-Sport-Freddie-Ljungberg.html|title=My Sport: Freddie Ljungberg|first=Gareth A|last=Davies|newspaper=Daily Telegraph|date=6 May 2002|accessdate=23 February 2014}}</ref> но на крајот се определил за фудбалот. ===Сопруга и деца=== Јунгберг, се оженил на 9 јуни 2014 година со својата долгогодишна партнерка Натали Фостер, со која се запознал во 2007 година. Тие имаат две деца.<ref>{{наведени вести |title=Moving on |last=Goss |first=Alexandra |work=The Times |date=27 September 2017 |accessdate=22 August 2018 |url=https://www.thetimes.co.uk/article/moving-on-rvhmk6stvtf |url-access=limited }}</ref> ===Останато=== [[File:Fredrik Ljungberg modeling.jpg|thumb|right|Јунгберг позира за машкото шведско списание ''[[Café (списание)|Café]]''. ]] Додека играл во Англија, Јунгберг бил познат по прекарот ''Фреди'' (што претставува англиска верзија на неговото родно име). Во 2003 година, тој потпишал договор како машки модел за [[долна облека]] за [[Келвин Клајн (моден дизајнер)|Келвин Клајн]], пред една светска кампања која станала една од најуспешните на Клајн досега.<ref name="thesportsprcompany.com">{{наведен нестручен часопис |url=http://www.thesportsprcompany.com/whatwedo/GQ%20February%202005%20p34-37.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205090554/http://thesportsprcompany.com/whatwedo/GQ%20February%202005%20p34-37.pdf|archivedate=5 February 2009|title=Briefs success – How Freddie Ljungberg scored for Calvin Klein|magazine=GQ Magazine|date=February 2005|accessdate=23 February 2014}}</ref> Покрај тоа, тој бил спонзориран од спортската компанија [[Најк]] и се појавил во неколку реклами на оваа комапнија. ==Технички карактеристики== Многу разноврсен играч, кој играл речиси на сите позиции во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]: најчесто како [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]] на двете страни од теренот, но исто така и како [[Среден ред (фудбал)#Централен играч од средниот ред|централен играч за врска]] во [[4-5-1]] формација, а доста добро, се снаоѓал и како втор напаѓач. По заминувањето на [[Емануел Пети]] и [[Марк Овермарс]], Јунгберг станал постојан стартер во почетниот состав на Арсенал. ==Клупска кариера== ===Халмштад=== Во 1989 година, на возраст од 12 години, Јунгберг ги убедил својте тренери во Халмштад да го преместат од П12 во П14 екипата, што било против политиката на клубот во тоа време.<ref name="aftonbladet.se">{{наведени вести|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotbollsbladet/article106318.ab|title=Jag är oerhört stolt och hedrad|date=19 November 2002|newspaper=Aftonbladet|accessdate=5 September 2009}}</ref> На 14 години, тој се приклучил на јуниорскиот тим под водство на тренерот Роберт Нордстром. Неговата упорност се исплатела затоа што три години подоцна тој бил преместен во сениорскиот тим. Своето деби за првиот тим на Халмштад го направил на 23 октомври 1994 година, против [[ФК АИК|АИК]] во [[Алсвенскан]]. Во 1995 година, Јунгберг одиграл 31 натпревар во кои го постигнал и својот прв гол како професионален играч. Истата година, со Халмштад го освоил [[Фудбалски куп на Шведска|Купот на Шведска]]. Во 1997 година, Халмштад ја освоил титулата во Алсвенскан додека Јунгберг имал важна улога за успехот придонесувајќи со 5 гола во 24 настапи, и покрај тоа што пропуштил дел од натпреварите поради повреди. Вкупно за Халмштад одиграл 139 натпревари и постигнал 16 голови. Во 1998 година, бројни клубови покажале интерес за него меѓу кои биле и {{Fb team (N) Barcelona}}, {{Fb team (N) Chelsea}}, {{Fb team (N) Aston Villa}}, {{Fb team (N) Parma}} и {{Fb team (N) Arsenal}}.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.arseweb.com/98-99/Ljungberg.html |title=Possible New Arsenal signing |date=11 September 1998 |publisher=Arseweb |accessdate=8 June 2009 |archive-date=2021-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325133824/https://www.google-analytics.com/urchin.js |url-status=dead }}</ref> ===Арсенал=== [[File:Fredrik Ljungberg Arsenal cropped.jpg|thumb|left|Јунгберг (лево) играјќи за Арсенал во натпревар против {{Fb team (N) Middlesbrough}} во септември 2006 година]] Во 1998 година, Јунгберг потпишал за {{Fb team (N) Arsenal}} за 3 милиони фунти. Скаутите на Арсенал го следеле Јунберг повеќе од една година, а менаџерот на Арсенал, [[Арсен Венгер]], ја дал својата согласност за потпишување на играчот, откако го гледал на телевизија како игра за {{NazNB|FUrep|SWE}} во нивната победа против {{NazNB|FUrep|ENG}} во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2000|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/164606.stm |title=Awful England suffer Stockholm shocker |publisher=BBC Sport |date=6 September 1998 |accessdate=30 March 2020}}</ref> Јунгберг се вклопил во тимот на Арсенал без потешкотии и ја докажал својата класа уште на своето деби на 20 септември, постигнувајќи гол во дербито против {{Fb team (N) Manchester United}} што завршило 3-0 за Арсенал.<ref>{{наведени вести |url=https://www.independent.co.uk/sport/football-united-eclipsed-by-the-champions-1199753.html|title=United eclipsed by the champions |newspaper=The Independent|date=20 September 1998|accessdate=26 December 2010|first=Glenn|last=Moore}}</ref> Тој влегол од клупата за резерви на местото на [[Николас Анелка]] во 79-тата минута и само пет минути подоцна ја сместил топката во мрежата на ''црвените ѓаволи''. Јунгберг забележал 21 настап (и еден гол) во сите натпреварувања за Арсенал во неговата прва сезона во клубот, и 43 (и 8 гола) во втората сезона помагајќи им на ''топџиите'' да го освојат трофејот во [[ФА Черити Шилд 1999|Черити Шилд]].<ref>{{Soccerbase season|15103|1999|name=Fredrik Ljungberg|accessdate=2020-03-30}}</ref> Тој исто така дал важен придонес во [[Куп на УЕФА 1999-2000|Купот на УЕФА]], каде постигнал еден гол во победата со 2-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Werder Bremen}} во четвртфиналето, меѓутоа бил приморан да го пропушти [[Финале на Купот на УЕФА во 2000 година|финалето]] против {{Fb team (N) Galatasaray}} поради повреда на ребрата.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/gunners-favoured-over-galatasaray-in-uefa-cup-final-1.210706 |title=Gunners favoured over Galatasaray in UEFA Cup final |publisher=cbc.ca |date=15 May 2000 |accessdate=30 March 2020}}</ref> На крајот од неговата трета сезона во Арсенал, 2000-2001, Јунгберг играл со својот тим во [[Финале на ФА Купот во 2001 година|финалето на ФА Купот 2001]] против {{Fb team (N) Liverpool}} и со својот гол го отворил резултатот во финалето носејќи го Арсенал во водство од 1-0, но во самата завршница со два гола на [[Мајкл Овен]] Ливерпул го свртел резултатот и го освоил трофејот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.theguardian.com/football/2001/may/12/minutebyminute.sport |title=Arsenal 1 - 2 Liverpool |publisher=Guardian |date=12 May 2001 |accessdate=30 March 2020}}</ref> Јунгберг станал првиот играч кој постигнал гол во финале на [[ФА Куп]]от одиграно надвор од Англија, бидејќи ова било и првото финале од неколкуте одиграни на стадионот [[Стадион Милениум|Милениум]] во [[Кардиф]]. За време на сезоната 2001-2002, Јунгберг ја имал својата најдобра година во Арсенал постигнувајќи 17 гола (од кои 12 биле во Премиер лигата) на 39 натпревари во сите натпреварувања, придонесувајќи за освојувањето на двојната круна на „топџиите“: [[Премиер лига на Англија 2001-2002|Премиер лигата]] и [[ФА Куп 2001-2002|ФА Купот]]. Тој особено влегол во добра форма кон крајот на сезоната, кога по повредата на [[Робер Пирес]] започнал да го менува французинот играјќи на неговата позиција како десно крило. Во месец април Јунгберг постигнал гол во секој од натпреварите на Арсенал во Премиер лигата во тој месец, вклучувајќи ги и двата гола против {{Fb team (N) Ipswich Town}} во победата со 2-0, со што дошол до бројката од 6 гола во 5 натпревари за тој месец. Сите тие пет натпревари во кои Јунгберг бил стрелец биле добиени од страна на неговиот тим. Како резултат на својата одлична форма бил избран за ''Играч на месецот во Премиер лигата'' за април 2002, а потоа бил избран и за [[Играч на сезоната во Премиер лигата на Англија|Играч на сезоната во Премиер лигата]]. Тој исто така, го постигнал вториот гол за Арсенал во победата со 2-0 над {{Fb team (N) Chelsea}} во [[Финале на ФА Купот во 2001 година|финалето на ФА Купот 2002]], со што станал првиот играч по повеќе од 40 години кој постигнал гол во две последователни финалиња на овој турнир.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/1959840.stm|title=Arsenal lift FA Cup|website=BBC.co.uk}}</ref> Во сезоната 2002-2003, Јунгберг му помогнал на Арсенал да стигне до третото последователно финале во ФА Купот. Тој го постигнал победничкиот гол во полуфиналето против [[ФК Шефилд Јунајтед|Шефилд Јунајтед]],<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/2917575.stm |title=Arsenal sink brave Blades |publisher=BBC Sport |date=13 April 2003 |accessdate=30 March 2020}}</ref> и потоа го започнал финалето во почетната постава на Арсенал во кое тие го победиле [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] со 1-0. Токму по блокираниот удар на Јунгберг, топката се одбила до Пирес кој го постигнал победничкиот гол во финалето.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/3025589.stm |title=Arsenal retain FA Cup |publisher=BBC |date=17 May 2003 |accessdate=29 March 2020}}</ref> За време на оваа сезона, тој го постигнал и својот прв [[хет-трик]] во дресот на Арсенал во победата со 4-0 на гостувањето кај [[АФК Сандерленд|Сандерленд]] во последното коло од Премиер лигата.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2978129.stm |title=Ljungberg treble sinks Sunderland |publisher=BBC |date=11 May 2003 |accessdate=29 March 2020}}</ref> Јунгберг бил дел од тимот на Арсенал и во следната сезона, 2003-2004, кога тие станале ''[[The Invincibles]]'' (непобедливите) забележувајќи 30 настапи и 4 гола.<ref>{{Soccerbase season|15103|2003|name=Fredrik Ljungberg|accessdate=2020-03-30}}</ref> Тој го постигнал победничкиот гол против {{Fb team (N) Tottenham}} во [[Севернолондонско дерби|Севернолондонското дерби]].<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3232991.stm |title=Arsenal break Spurs hearts |publisher=BBC |date=8 November 2003 |accessdate=30 March 2020}}</ref> За време на сезоната 2004-2005, играл во своето четврто финале во ФА Купот, кога се појавил во игра од клупата за резерви и прецизно реализирал пенал во победата на Арсенал со 5-4 по изведување на пенали над [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]].<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4558271.stm |title=Arsenal 0-0 Man Utd (aet) |website=BBC Sport |date=21 May 2005 |accessdate=27 March 2020}}</ref> Во 2005 година, тој страдал од постојана повреда на колкот што довела до стравувања дека тој можеби заболел од карцином, кои биле неосновани. Подоцна се покажало дека тој страдал од труење во крвта, предизвикано од неговите големи тетоважи.<ref>{{наведени вести |title=Soccer star in health scare over tattoo ink |first=Duncan |last=Gardham |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1490461/Soccer-star-in-health-scare-over-tattoo-ink.html |newspaper=Telegraph |accessdate=23 February 2014|date=21 May 2005}}</ref> За време на сезоната 2005-2006, тој се мачел со постојана повреда на глуждот, но и покрај тоа сепак играл за Арсенал во поразот со 2-1 од [[ФК Барселона|Барселона]] во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2006 година|Финалето на Лигата на шампионите]] одиграно во [[Париз]] на 17 мај 2006 година.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4773353.stm |title=Barcelona 2-1 Arsenal |publisher=BBC |date=17 May 2006 |accessdate=30 March 2020}}</ref> Својот последен натпревар во дресот на Арсенал го одиграл на 21 април 2007 година, во ремито 2-2 против Тотенхем на [[Вајт Харт Лејн]]; во овој натпревар Јунгберг бил изваден од игра во првото полувреме поради повреда. Вкупно за Арсенал одиграл 328 натпревари и постигнал 70 гола. Во 2008 година, тој се нашол на единаесеттото место помеѓу 50-те најдобри играчи на „топџиите“ во една анкета.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Greatest Players - 11. Freddie Ljungberg |url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-11.-freddie-ljungberg |publisher=Arsenal FC |date=17 July 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090208231109/http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-11.-freddie-ljungberg |archivedate=8 February 2009}}</ref> ===Вест Хем Јунајтед=== На 23 јули 2007 година, по девет години во Арсенал, Јунгберг го напуштил клубот и им се приклучил на лондонските соперници [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]] потпишувајќи четиригодишен договор.<ref>{{наведени вести|last=Hodges |first=Vicki |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2317525/West-Ham-sign-Freddie-Ljungberg.html |title=West Ham sign Freddie Ljungberg |date=23 July 2007|accessdate=8 June 2009 |newspaper=The Daily Telegraph }}</ref> Своето деби за Вест Хем го направил во првото коло од [[Премиер лига на Англија 2007-2008|сезоната 2007-2008]], во поразот на домашен терен од [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] со 0-2 на 11 август; тој исто така бил [[капитен]] на ''чеканите'' во овој натпревар. Својот прв гол за клубот го постигнал на 9 февруари 2008, во ремито 1-1 на домашен терен против {{Fb team (N) Birmingham}}.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7223969.stm |title=West Ham 1–1 Birmingham |work=BBC Sport |date=9 February 2008 |accessdate=27 August 2009 |first=Owen |last=Phillips }}</ref> Својот втор и последен гол во дресот на Вест Хем, Јунгберг го постигнал во поразот со 2-1 на гостувањето кај Сандерленд, месец дена подоцна.<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7309366.stm |title=Sunderland 2–1 West Ham |work=BBC Sport |date=29 March 2008 |accessdate=27 August 2009 |first=Sarah |last=Holt}}</ref> Во летото 2008, тој го раскинал својот договор со Вест Хем, давајќи изјава во која вели: "Дадов се од себе во Вест Хем и уживав во моето време таму, но одлуката е најдобрата можна за двете страни. Сега, ќе одвојам време да ја разгледам мојата фудбалска иднина".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thelocal.se/13532/20080806/ |title=West Ham release Freddie Ljungberg |website=The Local |date=6 August 2008 |accessdate=8 June 2009}}</ref> ===Сиетл Саундерс=== На 28 октомври 2008, Јунгберг официјално потпишал за новата франшиза во американската [[МЛС|МЛС лига]] [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]] со правилото за назначен играч.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mirrorfootball.co.uk/news/Freddie-Ljungberg-set-to-earn-10m-after-signing-for-Seattle-Sounders-article33674.html |title=Freddie Ljungberg set to earn $10m after signing for Seattle Sounders |work=Mirror|date=28 October 2008|accessdate=23 February 2014}}</ref> Сепак, поради повреда тој морал да ги пропушти претсезонските подготовки на клубот во Аргентина, како и првото коло од [[МЛС 2009]] против [[ФК Њујорк Ред Булс|Њујорк Ред Булс]]. Тој го направил своето деби за Саундерс една недела подоцна, на 28 март 2009 година, влегувајќи како замена во 61-вата минута од победата со 2-0 над {{Fb team (N) Real Salt Lake}}. На 4 април 2009, тој го забележал својот прв старт за американскиот клуб против {{Fb team (N) Toronto}}, во кој го постигнал и првиот гол во МЛС. [[File:Seattle Sounders starting XI prematch vs Barcelona 2010.png|thumb|Јунгберг (долу, вториот од лево кон десно) со {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} во 2009.]] Во јули 2009 година, Јунгберг бил избран за стартер во МЛС [[МЛС Ол-стар натпревар|Ол-стар натпреварот]] заедно со неговиот тимски колега [[Кајси Келер]]. Изборот за Ол-стар тим се заснова врз основа на гласови од играчи, тренери, генерални менаџери, членови на медиумите и систем на гласање преку обожаватели на интернет. Јунгберг добил најмногу гласови кај навивачите, што било сведоштво за неговата популарност во МЛС. Јунгберг исто така бил назначен за капитен на Ол-стар тимот на МЛС во натпреварот против [[ФК Евертон|Евертон]]. Јунберг го одиграл целиот натпревар, но откако тој завршил нерешено 1-1 дошло до изведување на пенали, каде тој бил трагичар промашувајќи во последната серија и Евертон победил со 4-3 на пенали.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mlssoccer.com/history/allstar/2009|title=MLS All-Star Game 2009|date=29 јули 2009|accessdate=18 мај 2020|archive-date=2012-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228013219/http://www.mlssoccer.com/history/allstar/2009|url-status=bot: unknown}}</ref> На 2 септември 2009, тој му помогнал на Сиетл да го освои својот прв трофеј во клупската историја, [[Фудбалски куп на САД|Отворениот куп на САД]], победувајќи го {{Fb team (N) DC United}} во финалето со 2-1;<ref name=Soundershonours>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.soundersfc.com/post/2010/07/30/freddie-ljungberg-traded-chicago-fire |title=Freddie Ljungberg traded to Chicago Fire |work=Sounders FC |date=30 July 2010 |accessdate=6 October 2014 }}</ref> Јунгберг го одиграл целиот натпревар. Тој исто така, им помогнал на да се пласираат во [[МЛС куп плејоф 2009|плејофот]] на МЛС купот, каде биле елиминирани од {{Fb team (N) Houston Dynamo}} во конференциското полуфинале, со пораз од 0-1 на домашен терен по продолженија, откако двата натпревари претходно завршиле без голови 0-0. Следната сезона Јунгберг одиграл 15 натпревари за Саундерс во МЛС, пред да го напушти клубот во средината на сезоната. ===Чикаго Фајр=== Јунгберг бил разменет во друг МЛС клуб, {{Fb team (N) Chicago Fire}} на 30 јули 2010 година, во замена за избор од втората рунда на МЛС Супердрафтот 2011.<ref>{{наведени вести |first=Joshua |last=Mayers |title=Sounders trade Freddie Ljungberg to Chicago Fire |url=http://seattletimes.com/html/sounders/2012494433_ljungberg31.html |newspaper=The Seattle Times |date=30 July 2010 |accessdate=6 December 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019172124/http://seattletimes.com/html/sounders/2012494433_ljungberg31.html |archivedate=19 October 2012}}</ref> Своето деби го направил влегувајќи како замена во победата со 3-2 над {{Fb team (N) Los Angeles Galaxy}} два дена подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.chicago-fire.com/news/2010/08/ljungberg-joins-fire-huge-win-over-galaxy |title=Ljungberg joins Fire for huge win over Galaxy |date=2 August 2010 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=2010-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804202003/http://www.chicago-fire.com/news/2010/08/ljungberg-joins-fire-huge-win-over-galaxy |url-status=dead }}</ref> Сепак, откако клубот не успеал да се квалификува за плејофот на МЛС купот, по само 15 натпревари во кои постигнал и два гола Јунгберг го напуштил Чикаго Фајр по завршувањето на сезоната.<ref>[https://www.sbnation.com/soccer/2010/11/29/1843483/as-the-roster-churns-chicago-fire-undergoing-significant-overhaul As the roster churns: Chicago Fire undergoing significant overhaul] [[SB Nation]], 29 November 2010</ref> ===Селтик=== На 27 декември 2010 година, Јунгберг се вратил во Европа каде му се приклучил на шкотскиот гигант [[ФК Селтик|Селтик]] на еднонеделна проба.<ref>{{наведени вести |title=Celtic manager Neil Lennon confirms Ljungberg trial |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/9321657.stm |date=26 December 2010 |work=BBC Sport |accessdate=27 December 2010}}</ref> Откако пробниот период го завршил успешно, тој официјално потпишал договор со клубот на 30 декември 2010 година.<ref name=CelSign>{{Наведена мрежна страница |url=http://celticfc.com/news/stories/news_301210174403.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102090618/http://celticfc.com/news/stories/news_301210174403.aspx|archivedate=2 January 2011 |title=Freddie Ljungberg signs for Celtic|publisher=Celtic F.C.|date=30 December 2010|accessdate=23 February 2014}}</ref> Јунгберг дебитирал во дресот на Селтик против [[ФК Берик Ренџерс|Берик Ренџерс]] во [[Фудбалски куп на Шкотска 2010–2011|Купот на Шкотска]] на 9 јануари 2011 година, играјќи повеќе од 60 минути и помагајќи му на својот тим да оствари победа од 2-0.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/9352425.stm Neil Lennon happy at Freddie Ljungberg's Celtic debut] BBC Sport, 9 January 2011</ref> Првиот натпревар во [[Премиер лига на Шкотска|шкотското првенство]] го имал три дена подоцна, влегувајќи како замена на местото на [[Џо Ледли]] во 75-тата минута во ремито 1-1 на гостувањето кај {{Fb team (N) Hamilton Academical}}. Како и во неговиот претходен клуб така и во Селтик, Јунгберг се задржал кратко само до крајот на сезоната 2010-2011 и забележал само 8 настапи без постигнат гол. ===Шимицу С-Пулс, Мумбај Сити и пензионирање=== На 6 септември 2011 година, Јунгберг потпишал за јапонскиот тим [[Шимицу С-Пулс]].<ref>{{наведени вести |url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/article13533775.ab |title=Ljungberg klar för ny klubb – i Japan |first=Johan |last=Flinck|newspaper=Aftonbladet|date=27 August 2011|accessdate=27 August 2011|language=sv}}</ref> На 14 февруари по само 10 одиграни натпревари го раскинал договорот со клубот со обострана согласност.<ref>{{наведени вести |script-title=ja:フレドリック　ユングベリ選手との契約合意解除について |language=ja |url=http://www.s-pulse.co.jp/news/detail/16081/ |date=14 February 2012 |work=Shimizu S-Pulse |accessdate=14 February 2012}}</ref> Потоа, тој бил во преговори со неколку клубови, но во меѓувреме станал амбасадор на Премиер лигата која ја промовирал низ светот.<ref>{{наведени вести |title=Premier League connections: Freddie Ljungberg (4:42) |url=http://www.premierleague.com/en-gb/photos-and-videos/videos/premier-league-connections-freddie-ljungberg.html |date=8 March 2012 |accessdate=28 October 2012 |publisher=Premier League official website |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322071751/http://www.premierleague.com/en-gb/photos-and-videos/videos/premier-league-connections-freddie-ljungberg.html |archivedate=22 March 2014 }}</ref> Со цел да се посвети на оваа работа, на 24 август 2012 година, Јунгберг го најавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{наведени вести |title=Former Arsenal star Ljungberg announces retirement |url=https://sports.yahoo.com/news/former-arsenal-star-ljungberg-announces-133500923--mls.html |date=24 August 2012 |accessdate=28 October 2012 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306100011/http://sports.yahoo.com/news/former-arsenal-star-ljungberg-announces-133500923--mls.html |url-status=dead }}</ref> На 25 јули 2014 година, Јунгберг најавил кам-бек на фудбалските терени со цел промовирање на отворањето на [[Супер лига на Индија|Индиската Супер лига]].<ref>https://www.espn.co.uk/football/league-name/story/1959850/headline</ref> На 2 септември, тој потпишал со еден од тамошните клубови, [[ФК Мумбај Сити|Мумбај Сити]].<ref>{{наведени вести|title=Mumbai, Goa to settle for Arsenal legends|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/Mumbai-Goa-to-settle-for-Arsenal-legends/articleshow/41498097.cms|newspaper=Times of India|accessdate=2 September 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/29490595|title=Indian Super League: Freddie Ljungberg excited by tournament|first=Dev Trehan Indian football|last=writer}}</ref> Поради повреда, тој го пропуштил воведниот натпревар на својот тим во лигата, поразот со 3-0 од [[ФК Атлетико де Колката|Атлетико де Колката]] на 12 октомври.<ref name=mail>https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/Atletico-de-Kolkata-beat-Mumbai-City-FC-3-0-in-ISL-opener/articleshow/44794124.cms</ref> Враќањето на Јунгберг на терените било кратко поради постојаните проблеми со грбот. После само четири одиграни натпревари, тој решил да го заврши договорот и да се врати во неговиот дом во Лондон со што дефинитивно била завршена неговата играчка кариера.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/internationell/article19994906.ab|title=Ljungberg lämnar indiska ligan i förtid}}</ref> ==Репрезентативна кариера== ===Млади репрезентации=== Јунгберг ја претставувал Шведска на младинско ниво во репрезентациите [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 16 години|под 16]] и [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 18 години|под 18 години]]. Во 1996 година, тој го направил своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|репрезентацијата под 21 година]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]. Тогашниот селектор на репрезентацијата под 21 година [[Ларс Лагербек]] се сомневал во Јунгберг заради неговите физички предиспозиции, но по натпреварот изјавил: "Тој (Јунгберг) ме убеди прилично брзо дека е добар играч дури иако е многу мал, тој беше многу брз“.<ref>{{наведени вести |url=https://www.independent.co.uk/sport/a-lesson-in-swedish-1351704.html |work=The Independent |title=A lesson in Swedish |first=Phil |last=Gordon |date=10 November 1996 |accessdate=2 May 2010 }}</ref> Откако и помогнал на Шведска да се квалификува за [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1998|Европското првенство за играчи под 21 година 1998]] постигнувајќи 4 гола во квалификациите, Јунгберг се нашол во составот и за самиот турнир кој се одржал во [[Романија]]. Тој одиграл еден натпревар на турнирот, а Шведска го освоила шестото место. ===Сениорска репрезентација=== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шведска|сениорската репрезентација на Шведска]] го направил на 24 јануари 1998 против {{NazNB|FUrep|USA}}, во пријателски натпревар одигран во [[Орландо]].<ref>[http://wwwc.aftonbladet.se/sport/9810/13/pojkar.html Tommys pojkar ] Aftonbladet, 13 October 1998</ref> Својот прв гол го постигнал во [[Малме]] против {{NazNB|FUrep|DEN}} во победата со 3–0.<ref name="aftonbladet.se"/> Својот прв репрезентативен турнир со сениорите го имал на [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]], каде настапил на сите три натпревари на неговата земја, но швеѓаните биле елиминирани уште во [[Европско првенство во фудбал 2000 - група Б|групната фаза]]. [[Податотека:Fredrik Ljungberg 060602.jpg|thumb|left|250px|Јунгберг во дресот на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]].]] Две години подоцна Јунгберг бил повикан да учествува и на [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]]. Пред почетокот на турнирот тој се нашол во непријатна ситуација кога за време на еден отворен тренинг на репрезентацијата започнал тепачка со соиграчот [[Олоф Мелберг]], откако тој стартувал опасно врз Јунгберг што воопшто не му се допаднало.<ref name="mellberg fight">{{наведени вести |title=Ljungberg grabs Mellberg in training melee|url=https://www.theguardian.com/football/2002/may/23/worldcupfootball2002.sport6 |work=[[The Guardian]] |publisher=Guardian News and Media |date=23 May 2002 |accessdate=7 September 2013}}</ref> Иако тие набрзо биле разделени од останатите соиграчите, сепак снимката од тренингот со инцидентот за неколку часа веќе се нашла на интернет.<ref name="mellberg fight"/> Шведска била во "групата на смртта" на ова првенство заедно со {{NazNB|FUrep|ARG}}, {{NazNB|FUrep|ENG}} и {{NazNB|FUrep|NGA}}. Јунгберг играл само во првите два натпревари на Шведска на турнирот ремито 1-1 со Англија и победата со 2-1 над Нигерија, но поради повреда на колкот морал да го пропушти остатокот од турнирот. Откако Шведска ја минала групната фаза, била елиминирана во осминафиналето од {{NazNB|FUrep|SEN}} со златен гол. Во квалификациите за Европското првенство 2004, Јунгберг постигнал еден гол во 5 натпревари помагајќи ''Blågult'' да се пласираат на завршниот турнир во [[Португалија]]. На отворањето на првенството, тој постигнал гол во победата со 5-0 над {{NazNB|FUrep|BUL}}.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/3787511.stm|title=Sweden 5-0 Bulgaria|publisher=BBC|date=14 јуни 2004|accessdate=18 мај 2020}}</ref> Тој ги започнал во почетната постава и следните два натпревари против {{NazNB|FUrep|ITA}} и Данска, кои и двете завршиле нерешено, па така откако Шведска, Данска и Италија сите имале ист број на бодови, понатаму минале Шведска и Данска поради ремито со најмногу голови во меѓусебните двобои. Сепак, во четвртфиналето Шведска била елиминирана на пенали од {{NazNB|FUrep|NED}} и покрај тоа што Јунгберг бил еден од прецизните изведувачи за својата репрезентација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/3831335.stm|title=Holland end Swede dream|last=|first=|date=26 јуни 2004|work=|publisher=BBC|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=18 мај 2020||}}</ref> [[Податотека:Swedish national football team 2006.jpg|thumb|right|250px|Јунгберг со шведската репрезентација на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]].]] Јунгберг постигнал 7 гола за Шведска во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2006|квалификациите]] за [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]]. Непосредно пред почетокот на првенството тимскиот доктор Магнус Форсблад му забранил на Јунгберг да тренира меѓу натпреварите за да го заштити повреденото стапало. И покрај тоа што не бил целосно фит, Јунгберг бил важна алка во составот на ''викинзите''. По слабиот почеток и не можноста да постигнат гол во првиот натпревар против {{NazNB|FUrep|TTO}} (0-0) тие успеале да ја минат групната фаза, а токму тој ја донел клучната победа во групата против {{NazNB|FUrep|PAR}} (1-0) во второто коло со својот гол во 89-тата минута.<ref>[https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10386847 Soccer: Ljungberg goal edges out Paraguay]{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} nzherald 16.06.2006</ref> Надежите за подобар резултат од претходниот мундијал за Шведска згаснале повторно во осминафиналето каде биле елиминирани од домаќинот {{NazNB|FUrep|GER}} со 2-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991466.stm|title=Germany 2-0 Sweden|last=|first=|date=24 јуни 2006|work=|publisher=BBC|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=18 мај 2020|}}</ref> По завршувањето на Светското првенство 2006, Јунгберг бил назначен за [[капитен]] на Шведска. Како капитен, тој ја водел својата репрезентација до пласман на [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство 2008]] во [[Австрија]] и [[Швајцарија]]. Тој ги одиграл сите три натпревари на Шведска на турнирот со капитенската лента. Откако ја победиле {{NazNB|FUrep|GRE}}, швеѓаните загубиле од {{NazNB|FUrep|ESP}} и {{NazNB|FUrep|RUS}} и испаднале уште во групната фаза. На 27 јуни 2008, Јунгберг го објавил своето повлекување од репрезентацијата по десетгодишна служба.<ref name="sweden retired">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.skysports.com/football/euro2008/story/0,23063,11966_3748169,00.html |title=Ljungberg announces retirement |date=27 June 2008 |publisher=BSkyB |work=Sky Sports |accessdate=7 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080919051626/http://www.skysports.com/football/euro2008/story/0,23063,11966_3748169,00.html |archivedate=19 September 2008}}</ref> Вкупно за Шведска одиграл 75 натпревари и постигнал 14 голови.<ref name="sweden retired"/> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|SWE}} {{Cronopar|24-1-1998|Орландо|USA|1|0|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|29-1-1998|Кингстон|JAM|0|0|SWE|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|28-5-1998|Малме|SWE|3|0|DEN|1|Пријателска}} {{Cronopar|19-8-1998|Еребру|SWE|1|0|RUS|-|Пријателска}} {{Cronopar|5-9-1998|Солна|SWE|2|1|ENG|-|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|14-10-1998|Бургас|BUL|0|1|SWE|-|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|27-3-1999|Гетеборг|SWE|2|0|LUX|-|Квалификации за Евро|2000|13={{suboff|79}}}} {{Cronopar|31-3-1999|Хожув|POL|0|1|SWE|1|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|27-5-1999|Солна|SWE|2|1|JAM|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|5-6-1999|Лондон|ENG|0|0|SWE|-|Квалификации за Евро|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Малме|SWE|0|0|AUT|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|4-9-1999|Солна|SWE|1|0|BUL|-|Квалификации за Евро|2000|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|9-10-1999|Солна|SWE|2|0|POL|-|Квалификации за Евро|2000|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|3-6-2000|Гетеборг|SWE|1|1|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-6-2000|Брисел|BEL|2|1|SWE|-|Евро|2000|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-2000|Ајндховен|SWE|0|0|TUR|-|Евро|2000|Прва фаза}} {{Cronopar|19-6-2000|Ајндховен|ITA|2|1|SWE|-|Евро|2000|Прва фаза}} {{Cronopar|16-8-2000|Рејкјавик|ISL|2|1|SWE|-|[[Нордиско првенство во фудбал|Нордиско првенство]]|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|2-9-2000|Баку|AZE|0|1|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|7-10-2000|Гетеборг|SWE|1|1|TUR|-|Квалификации за Светско првенство|2002|13={{yel|33}}}} {{Cronopar|11-10-2000|Братислава|SVK|0|0|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|28-2-2001|Та Кали|MLT|0|3|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|24-3-2001|Гетеборг|SWE|1|0|MKD|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|28-3-2001|Кишињев|MDA|0|2|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|25-4-2001|Женева|SUI|0|2|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|2-6-2001|Солна|SWE|2|0|SVK|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|15-8-2001|Солна|SWE|3|0|RSA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|1-9-2001|Скопје|MKD|1|2|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|5-9-2001|Истанбул|TUR|1|2|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|7-10-2001|Солна|SWE|3|0|AZE|-|Квалификации за Светско првенство|2002}} {{Cronopar|17-4-2002|Осло|NOR|0|0|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|25-5-2002|Токио|JPN|1|1|SWE|-|Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|2-6-2002|Саитама|ENG|1|1|SWE|-|Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|7-6-2002|Кобе|NGA|1|2|SWE|-|Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|12-10-2002|Солна|SWE|1|1|HUN|-|Квалификации за Евро|2004}} {{Cronopar|2-4-2003|Будимпешта|HUN|1|2|SWE|-|Квалификации за Евро|2004|13={{yel|90+4}}}} {{Cronopar|7-6-2003|Серавале|SMR|0|6|SWE|1|Квалификации за Евро|2004|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|11-6-2003|Солна|SWE|3|0|POL|-|Квалификации за Евро|2004|13={{yel|63}}}} {{Cronopar|10-9-2003|Хожув|POL|0|2|SWE|-|Квалификации за Евро|2004}} {{Cronopar|5-6-2004|Солна|SWE|3|1|POL|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|14-6-2004|Лисабон|SWE|5|0|BUL|1|Евро|2004|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-2004|Порто|ITA|1|1|SWE|-|Евро|2004|Прва фаза}} {{Cronopar|22-6-2004|Порто|DEN|2|2|SWE|-|Евро|2004|Прва фаза}} {{Cronopar|26-6-2004|Фаро|SWE|0|0|NED|-|Евро|2004|Четвртфинале|dts|4 – 5}} {{Cronopar|18-8-2004|Солна|SWE|2|2|NED|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|4-9-2004|Та Кали|MLT|0|7|SWE|2|Квалификации за Светско првенство|2006}} {{Cronopar|8-9-2004|Гетеборг|SWE|0|1|HRV|-|Квалификации за Светско првенство|2006}} {{Cronopar|9-10-2004|Стокхолм|SWE|3|0|HUN|1|Квалификации за Светско првенство|2006}} {{Cronopar|13-10-2004|Рејкјавик|ISL|1|4|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2006|13={{suboff|56}}}} {{Cronopar|9-2-2005|Сен Дени|FRA|1|1|SWE|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|26-3-2005|Софија|BUL|0|3|SWE|2|Квалификации за Светско првенство|2006|13={{yel|13}}}} {{Cronopar|4-6-2005|Гетеборг|SWE|6|0|MLT|1|Квалификации за Светско првенство|2006}} {{Cronopar|3-9-2005|Солна|SWE|3|0|BUL|1|Квалификации за Светско првенство|2006|13={{suboff|90+2}}}} {{Cronopar|7-9-2005|Будимпешта|HUN|0|1|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2006}} {{Cronopar|8-10-2005|Загреб|HRV|1|0|SWE|-|Квалификации за Светско првенство|2006}} {{Cronopar|12-10-2005|Стокхолм|SWE|3|1|ISL|-|Квалификации за Светско првенство|2006}} {{Cronopar|2-6-2006|Солна|SWE|1|1|CHL|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|10-6-2006|Дортмунд|TTO|0|0|SWE|-|Светско првенство|2006|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-2006|Берлин|SWE|1|0|PAR|1|Светско првенство|2006|Прва фаза}} {{Cronopar|20-6-2006|Келн|SWE|2|2|ENG|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{yel|87}}}} {{Cronopar|24-6-2006|Минхен|GER|2|0|SWE|-|Светско првенство|2006|Осминафинале}} {{Cronopar|2-9-2006|Рига|LAT|0|1|SWE|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|6-9-2006|Гетеборг|SWE|3|1|LIE|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|7-10-2006|Стокхолм|SWE|2|0|ESP|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}} {{suboff|56}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Белфаст|NIR|2|1|SWE|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|2-6-2007|Копенхаген|DEN|2|2|SWE|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|6-6-2007|Стокхолм|SWE|5|0|ISL|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|13-10-2007|Вадуц|LIE|0|3|SWE|1|Квалификации за Евро|2008|13={{suboff|39}}}} {{Cronopar|17-11-2007|Мадрид|ESP|3|0|SWE|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|21-11-2007|Стокхолм|SWE|2|1|LAT|-|Квалификации за Евро|2008|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|26-3-2008|Лондон|SWE|0|1|BRA|-|Пријателска|13={{Капитен}} {{suboff|57}}}} {{Cronopar|1-6-2008|Стокхолм|SWE|0|1|UKR|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-6-2008|Салцбург|GRE|0|2|SWE|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|14-6-2008|Инсбрук|SWE|1|2|ESP|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|18-6-2008|Инсбрук|RUS|2|0|SWE|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{Капитен}}}} {{Cronofin|75|14}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 1994 || rowspan="5" valign center | {{flagsport|SWE}} [[ФК Халмштад|Халмштад]] || [[Алсвенскан 1994|А]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шведска 1993-1994|КШ]] || ? || ? || - || - || - || - || - || - || 1 || 0 |- || 1995 || [[Алсвенскан 1995|А]] || 16 || 1 || [[Фудбалски куп на Шведска 1994-1995|КШ]] || ? || ? || [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1995-1996|КПК]] || 4 || 0 || - || - || - || 20 || 1 |- || 1996 || [[Алсвенскан 1996|А]] || 20 || 2 || [[Фудбалски куп на Шведска 1995-1996|КШ]] || ? || ? || [[Куп на УЕФА 1996-1997|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 22 || 2 |- || 1997 || [[Алсвенскан 1997|А]] || 24 || 5 || [[Фудбалски куп на Шведска 1996-1997|КШ]] || ? || ? || [[УЕФА Интертото куп 1997|ИК]] || 1 || 0 || - || - || - || 25 || 5 |- || 1998 || [[Алсвенскан 1998|А]] || 18 || 2 || [[Фудбалски куп на Шведска 1997-1998|КШ]] || ? || ? || - || - || - || - || - || - || 18 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Халмштад || 79 || 10 || - || ? || ? || - || 7 || 0 || - || - || - || 86 || 10 |- || [[ФК Арсенал сезона 1998-1999|1998-1999]] || rowspan="9" valign center | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 1998-1999|ПЛ]] || 16 || 1 || [[ФА Куп 1998-1999|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 1998-1999|ЛК]] || 3+2 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1998-1999|ЛШ]] || 2 || 0 || - || - || - || 23 || 1 |- || [[ФК Арсенал сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Премиер лига на Англија 1999-2000|ПЛ]] || 26 || 6 || [[ФА Куп 1999-2000|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 1999-2000|ЛК]] || 1+0 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|ЛШ]]+[[Куп на УЕФА 1999-2000|КУ]] || 8+6 || 1+1 || [[ФА Черити Шилд 1999|ЧШ]] || 1 || 0 || 42 || 8 |- || [[ФК Арсенал сезона 2000-2001|2000-2001]] || [[Премиер лига на Англија 2000-2001|ПЛ]] || 30 || 6 || [[ФА Куп 2000-2001|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2000-2001|ЛК]] || 5+0 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2000-2001|ЛШ]] || 13 || 2 || - || - || - || 48 || 9 |- || [[ФК Арсенал сезона 2001-2002|2001-2002]] || [[Премиер лига на Англија 2001-2002|ПЛ]] || 25 || 12 || [[ФА Куп 2001-2002|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2001-2002|ЛК]] || 4+0 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]] || 9 || 3 || - || - || - || 38 || 16 |- || [[ФК Арсенал сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Премиер лига на Англија 2002-2003|ПЛ]] || 20 || 6 || [[ФА Куп 2002-2003|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2002-2003|ЛК]] || 4+0 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]] || 8 || 2 || - || - || - || 32 || 9 |- || [[ФК Арсенал сезона 2003-2004|2003-2004]] || [[Премиер лига на Англија 2003-2004|ПЛ]] || 30 || 3 || [[ФА Куп 2003-2004|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2003-2004|ЛК]] || 4+0 || 4+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 9 || 2 || [[ФА Комјунити Шилд 2003|КШ]] || 1 || 0 || 44 || 9 |- || [[ФК Арсенал сезона 2004-2005|2004-2005]] || [[Премиер лига на Англија 2004-2005|ПЛ]] || 26 || 10 || [[ФА Куп 2004-2005|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2004-2005|ЛК]] || 6+0 || 2+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|ЛШ]] || 6 || 2 || [[ФА Комјунити Шилд 2004|КШ]] || - || - || 38 || 14 |- || [[ФК Арсенал сезона 2005-2006|2005-2006]] || [[Премиер лига на Англија 2005-2006|ПЛ]] || 25 || 1 || [[ФА Куп 2005-2006|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2005-2006|ЛК]] || 1+1 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|ЛШ]] || 9 || 1 || [[ФА Комјунити Шилд 2005|КШ]] || 1 || 0 || 37 || 2 |- || [[ФК Арсенал сезона 2006-2007|2006-2007]] || [[Премиер лига на Англија 2006-2007|ПЛ]] || 18 || 0 || [[ФА Куп 2006-2007|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2006-2007|ЛК]] || 3+0 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006-2007|ЛШ]] || 5<ref>1 Во квалификациите.</ref> || 1<ref>Во квалификациите.</ref> || - || - || - || 26 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Арсенал || 216 || 45 || - || 34 || 10 || - || 75 || 15 || - || 3 || 0 || 328 || 70 |- || [[ФК Вест Хем Јунајтед сезона 2007-2008|2007-2008]] || {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) West Ham United}} || [[Премиер лига на Англија 2007-2008|ПЛ]] || 25 || 2 || [[ФА Куп 2007-2008|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2007-2008|ЛК]] || 1+2 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 28 || 2 |- || 2009 || rowspan="2" valign center | {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} ||[[МЛС 2009|МЛС]] || 22+2<ref>Во плејофот.</ref> || 2+0 || [[Отворен куп на САД 2009|УСКуп]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 25 || 2 |- || јан.-авг. 2010 || [[МЛС 2010|МЛС]] || 15 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 15 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Сиетл Саундерс || 39 || 2 || - || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 40 || 2 |- || авг.-дек. 2010 || {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Chicago Fire}} || [[МЛС 2010|МЛС]] || 15 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 15 || 2 |- || [[ФК Селтик сезона 2010-2011|јан.-јун. 2011]] || {{flagsport|SCO}} [[ФК Селтик|Селтик]] || [[Премиер лига на Шкотска 2010-2011|ШПЛ]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Шкотска 2010-2011|КШ]]+[[Лига куп на Шкотска 2010-2011|ЛК]] || 1+0 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 8 || 0 |- || 2011 || {{flagsport|JPN}} [[Шимицу С-Пулс]] || [[Џеј Лига 1 2011|Џ1]] || 8 || 0 || [[Куп на Императорот 2011|КИмп.]]+[[Куп на Џеј лига 2011|КЏЛ]] || 1+2 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 11 || 0 |- || јул.-сеп. 2014 || {{flagsport|IND}} [[ФК Мумбај Сити|Мумбај Сити]] || [[Супер лига на Индија|ИСЛ]] || 4 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 4 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 393 || 61 || - || 42 || 10 || - || 82 || 15 || - || 3 || 0 || 520 || 86 |- |} ===Репрезентативна статистика=== Извор:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.national-football-teams.com/player/6396/Fredrik_Ljungberg.html |title=Ljungberg, Fredrik |accessdate=19 мај 2020 |publisher=National-Football-Teams.com}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[Фудбалска репрезентација на Шведска]] |- !Год.!!Наст!!Гол |- |1998||6||1 |- |1999||7||1 |- |2000||8||0 |- |2001||9||0 |- |2002||5||0 |- |2003||4||1 |- |2004||10||4 |- |2005||7||5 |- |2006||8||1 |- |2007||6||1 |- |2008||5||0 |- !colspan=1|Вкупно||75||14 |} ==Титули== {{Col-begin}} {{col-3}} ===Клупски=== ===={{flagsport|SWE}} Халмштад==== *'''[[Алсвенскан|Шведско првенство]]''' : 1 : 1997 *'''[[Фудбалски куп на Шведска]]''' : 1 : 1994–1995 ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија|Премиер лига]]''' : 2 : 2001–2002, 2003–2004 *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 3 : 2001–2002, 2002–2003, 2004–2005 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд|ФА Черити Шилд]]''' : 1 : 1999 ===={{flagsport|USA}} Сиетл Саундерс==== *'''[[Фудбалски куп на САД|Отворен куп на САД]]''' : 1 : 2009 {{col-3}} ===Поединечни=== *[[Играч на сезоната во Премиер лигата на Англија]]: [[Премиер лига на Англија 2001–2002|2001–2002]]<ref name=PremProfile>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.premierleague.com/players/1497/Fredrik-Ljungberg/overview |title=Fredrik Ljungberg: Overview |publisher=Premier League |accessdate=28 September 2018 |archive-date=2018-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417171326/https://www.premierleague.com/players/1497/Fredrik-Ljungberg/overview |url-status=dead }}</ref> *[[Играч на месецот во Премиер лигата на Англија]]: април 2002<ref name=PremProfile/> *[[European Sports Media|ЕСМ Тим на годината]]: 2001–2002<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/esm-xi.html#0102 |title=ESM XI 2001/02 |work=RSSSF |accessdate=6 October 2014 }}</ref> *[[Шведски фудбалер на годината]]: 2002, 2006<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=43086.html |title=Ljungberg lands Swedish honour |work=UEFA |date=19 November 2002 |accessdate=6 October 2014 }}</ref> *[[Најдобри XI во МЛС]]: 2009<ref name="Soundershonours" /> *[[Играч на месецот во МЛС]]: октомври 2009<ref name="Soundershonours" /> {{col-3}} [[File:Fredrikljungbergguldboll.jpg|thumb|right|250px|Јунгберг на доделувањето на наградата за Шведски фудбалер на годината во ноември 2006.]] {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр-авто}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3=Flag of Sweden.svg }} *[https://us.soccerway.com/coaches/freddie-ljungberg/162/ Фредрик Јунгберг на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/freddie-ljungberg/profil/spieler/3134 Фредрик Јунгберг на transfermarkt] *[https://global.espn.com/football/player/_/id/8063/freddie-ljungberg?src=com Фредрик Јунгберг на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/21/Show/Fredrik-Ljungberg Фредрик Јунгберг на whoscored] {{Состав на Шведска на ЕП фудбал под 21 година 1998}} {{Состав на Шведска на ЕП фудбал 2000}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Играч на сезоната во Премиер лигата на Англија}} {{Шведски фудбалер на годината}} {{Играч на месецот во Премиер лигата на Англија}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јунберг, Фредрик}} [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вест Хем Јунајтед]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Чикаго Фајр]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Селтик]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] e8td6rxytd4i5c4f9pqf4iet6jvd21t 0 1243845 5611520 5433706 2026-08-19T15:04:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611520 wikitext text/x-wiki {{Cycling race/infobox|Q57166055}} '''Трка околу Полска 2019''' — 76. издание на [[Велосипедизам|велосипедската]] [[етапна трка|етапна]] [[Трка околу Полска]], која се одржала помеѓу 3 и 9 август како дваесет и деветти настан во сезоната на [[Светска турнеја на UCI 2019|Светската турнеја]].<ref name="2019CN">{{нмс|url=http://www.cyclingnews.com/news/uci-reveal-worldtour-calendar-for-2019/|title=UCI reveal WorldTour calendar for 2019|accessdate=23 октомври 2018|work=Cycling News}}</ref><ref>{{нмс|url=http://www.tourdepologne.pl/en/2019/04/introduction-to-the-76th-edition-of-the-tour-de-pologne-uci-world-tour-in-warsaw/|title=Introduction to the 76th edition of the Tour de Pologne UCI World Tour|work=[[Трка околу Полска]]|accessdate=24 јули 2019}}</ref> Трката била освоена од 22-годишниот возач на {{ct|INS|2019b}}, [[Павел Сиваков]] од [[Русија]], по второто место на првата планинска етапа и завршувањето со групата на последната етапа. Сиваков ја презел водечката маичка по последната етапа, откако претходниот предводник [[Јонас Вингегор]] претрпел големи загуби. Сиваков завршил пред [[Џеј Хиндли]] од {{ct|SUN|2019}} на шестата етапа и ја претекнал Австралиецот за 2 секунди, благодарение на временските бонуси. [[Диего Улиси]] од {{ct|UAE|2019}} го заокружил подиумот, 10 секунди зад Хиндли и 12 секунди зад Сиваков. Кај другите пласмани, бодовниот пласман го освоил [[Марк Саро]] од {{ct|FDJ|2019}}, кој завршил трипати меѓу првите десет и останал на трката до крајот, додека другите спринтери се повлекле. [[Зимон Гешке]] од {{ct|BMC|2019}} го освоил планинскиот пласман, претекнувајќи го [[Томаш Марчињски]] на последниот ден по голема борба во рамки на бегството, додека [[Шарл Плане]] од {{ct|TNN|2019}} ја освоил пласманот за активен возач, откако бил во бегство на четири од шест друмски етапи и не го предводел пласманот само еден ден. Завршувајќи како деветти во генералниот пласман, возачот на {{ct|BOH|2019}}, [[Рафал Мајка]] ја освоил наградата за највисоко пласиран полски возач, додека екипниот пласман ја освоил {{ct|INS|2019b}}. Трката била нарушена од смртта на возачот на {{ct|LTS|2019}}, [[Бјорг Ламбрехт]], откако паднал на третата етапа, удирајќи во бетонска банкина и умирајќи при операција во болница, каде бил пренесен со амбулантно возило.<ref name="CN-BL">{{наведени вести|url=http://www.cyclingnews.com/news/bjorg-lambrecht-dies-at-age-22/|title=Bjorg Lambrecht dies at age 22|work=Cycling News|date=5 August 2019|accessdate=5 August 2019}}</ref> Четвртата етапа не била од натпреварувачки карактер; туку, била скратена и возена како велосипедски марш.<ref name="TDP-BL">{{наведени вести|url=http://www.tourdepologne.pl/en/2019/08/20314/|title=2019 Tour de Pologne Stage 4 Neutralization|work=tourdepologne.pl|date=5 August 2019|accessdate=6 August 2019|archive-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806173817/http://www.tourdepologne.pl/en/2019/08/20314/|url-status=dead}}</ref> == Распоред == {{Cycling race/listofstages|Q57166055}} == Екипи == Бидејќи Трката околу Полска е настан од Светската турнеја, сите осумнаесет [[Светска турнеја на UCI|UCI World Tour]] екипи биле автоматски поканети и се обврзани да учествуваат на трката.<ref>{{нмс|url=http://www.uci.ch/mm/Document/News/Rulesandregulation/16/82/39/2-ROA-20150619-E_English.pdf|title=UCI Cycling Regulations: Part 2: Road Races page 110 article 2.15.127|publisher=[[Меѓународен велосипедистички сојуз]]|website=uci.ch|accessdate=20 август 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150702030045/http://www.uci.ch/mm/Document/News/Rulesandregulation/16/82/39/2-ROA-20150619-E_English.pdf |archive-date=2 јули 2015}}</ref> Покрај полската национална екипа, уште три други професионални континентални екипи настапиле – {{ct|COF|2019}}, {{ct|GAZ|2019}} and {{ct|TNN|2019}}, со што главната група имала 22 екипи.<ref>{{нмс|url=http://www.tourdepologne.pl/en/uci-world-tour-teams/|title=2019 Tour de Pologne Invited Teams|work=Tour de Pologne|accessdate=24 July 2019}}</ref><ref name="startlist">{{нмс|url= https://tdp.infocity.pl/lista_startowa.asp?lng=en|title=Start List Tour de Pologne|work=Tour de Pologne|accessdate=7 August 2019}}</ref> Со исклучок на {{ct|TFS|2019}}, кои имале шест возачи, секоја екипа настапила со седум возачи, со што на трката имало 153 возачи.{{r|startlist}} Од нив, 110 возачи на крајот ја завршиле трката. {{Cycling race/listofteams|Q57166055}} == Етапи == === Етапа 1 === {{Cycling race/stageclassification|Q63108548}} {{Cycling race/generalclassification|Q63108548}} === Етапа 2 === {{Cycling race/stageclassification|Q63108606}} {{Cycling race/generalclassification|Q63108606}} === Етапа 3 === {{Cycling race/stageclassification|Q63108671}} {{Cycling race/generalclassification|Q63108671}} === Етапа 4 === Етапата била неутрализирана поради смртта на [[Бјорг Ламбрехт]] и иако била одржана немала натпреварувачки карактер. === Етапа 5 === {{Cycling race/stageclassification|Q63108759}} {{Cycling race/generalclassification|Q63108759}} === Етапа 6 === {{Cycling race/stageclassification|Q63108812}} {{Cycling race/generalclassification|Q63108812}} === Етапа 7 === {{Cycling race/stageclassification|Q63108836}} {{clr|left}} == Завршен пласман == {{Cycling race/generalclassification|Q57166055}} == Поредок == На Трката околу Полска 2019 биле доделени четири различни маички. Генералниот пласман бил пресметуван преку додавање на завршните времиња на секој возач по секоја етапа, дозволувајќи временски бонуси за првите тројца на средните спринтови (три секунди за првиот, две секунди за вториот и една секунда за третиот) и на крајот на сите етапи: етапниот победник освојувал десет секунди бонус, додека вториот и третиот, шест и четири секунди соодветно.{{sfn|''Roadbook''|2019|pp=26–27}} Предводникот на генералниот пласман ја добивал жолтата маичка;{{sfn|''Roadbook''|2019|p=19}} бил сметан за најважен пласман на Трката околу Полска 2019 и победникот на пласманот бил сметан како победник на трката. {| class="wikitable floatright" style="text-align: center" |+ Бодови за планинскиот пласман{{sfn|''Roadbook''|2019|pp=28}} |- ! scope="col" | Место ! scope="col" | 1 ! scope="col" | 2 ! scope="col" | 3 ! scope="col" | 4 ! scope="col" | 5 |- ! scope="row" | Бодови за {{крат|категорија П1|искачувања од Премиер прва категорија}} | 20 || 14 || 10 || 6 || 4 |- ! scope="row" | Бодови за {{крат|категорија 1|искачувања од прва категорија}} | 10 || 7 || 5 || 3 || 2 |- ! scope="row" | Бодови за {{крат|категорија 2|искачувања од втора категорија}} | 5 || 3 || 2 || 1 || 0 |- ! scope="row" | Бодови за {{крат|категорија 3|искачувања од трета категорија}} | 3 || 2 || 1 ||colspan=2| 0 |- ! scope="row" | Бодови за {{крат|категорија 4|искачувања од четврта категорија}} | 1 ||colspan=4| 0 |} Постоел и планински пласман, каде што водството било означено со виолетова маичка.{{sfn|''Roadbook''|2019|p=19}} Во планинскиот пласман бодови се добивале со пристигнување прв на врвот на некое искачување пред другите. Секое искачување било категоризирано од прва, втора, трета или четврта категорија, каде што повеќе бодови имало на повисоките категоризирани искачување. Удвоени бодови се добивало на искачувањето на премиер прва категорија на завршната етапа.{{sfn|''Roadbook''|2019|pp=28}} Дополнително, постоел и спринтерски пласман, каде се доделувала белата маичка.{{sfn|''Roadbook''|2019|p=19}} Во боводниот пласман, велосипедистите добивале бодови ако завршиле меѓу првите дваесет на етапата.{{sfn|''Roadbook''|2019|pp=27}} За победа на етапата се освојувало 20 бода, со еден бод помалку до 1 бод за 20. место.{{sfn|''Roadbook''|2019|pp=27}} Четвртата и последна маичка го претставувала пласманот за активен возач, означен со сина маичка.{{sfn|''Roadbook''|2019|p=19}} Ова било одлучувано на средните спринтови, каде што се доделувале бодови во скалата 3-2-1.{{sfn|''Roadbook''|2019|pp=28}} Постоел и пласман за полски возачи.{{sfn|''Roadbook''|2019|p=30}} Се пресметувал и екипен пласман,{{sfn|''Roadbook''|2019|p=29}} каде што се земале времињата на најдобрите тројца возачи од секоја екипа по секоја етапа; водечката екипа на крајот на трката била онаа со најмало вкупно време. {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:smaller;" |- style="background-color: #efefef;" ! width="2%" | Етапа ! width="14%"| Победник ! width="14%"| Генерален пласман<br>({{langx|pl|Żółta koszulka}})<br>[[Податотека:Jersey yellow.svg|25п]] ! width="14%"| Спринтерски пласман<br>({{langx|pl|Klasyfikacja sprinterska}})<br>[[Податотека:Jersey white.svg|25п]] ! width="14%"| Планински пласман<br>({{langx|pl|Klasyfikacja górska}})<br>[[Податотека:Jersey violet.svg|25п]] ! width="14%"| Пласман за активен возач<br>({{langx|pl|Klasyfikacja najaktywniejszych}})<br>[[Податотека:Jersey blue.svg|25п]] ! width="14%"| Пласман на полски возачи<br>({{langx|pl|Najlepszy Polak}})<br>&nbsp; ! width="14%"| Екипен пласман<br>({{langx|pl|Klasyfikacja drużynowa}})<br>&nbsp; |- |scope=row| 1 | [[Паскал Акерман]] |style="background:yellow;" rowspan=5| [[Паскал Акерман]] |style="background:white;" rowspan=5| [[Паскал Акерман]] |style="background:violet;" rowspan=4| [[Шарл Плане]] |style="background:lightblue;"| [[Јакуб Качмарек]] |style="background:salmon;"| [[Јакуб Качмарек]] |style="background:navajowhite;" rowspan=5| {{ct|BOH|2019}} |- |scope=row| 2 | [[Лука Мезгец]] |style="background:lightblue;" rowspan=6| [[Шарл Плане]] |style="background:salmon;" rowspan=3| [[Павел Франчак]] |- |scope=row| 3 | [[Паскал Акерман]] |- |scope=row| 4 | ''неутрализирана етапа'' |- |scope=row| 5 | [[Лука Мезгец]] |style="background:violet;"| [[Родриго Контрерас (велосипедист)|Родриго Контрерас]] |style="background:salmon;"| [[Симон Рекита]] |- |scope=row| 6 | [[Јонас Вингегор]] |style="background:yellow;"| [[Јонас Вингегор]] |style="background:white;" rowspan=2| [[Марк Саро]] |style="background:violet;"| [[Томаш Марчињски]] |style="background:salmon;" rowspan=2| [[Рафал Мајка]] |style="background:navajowhite;" rowspan=2| {{ct|INS|2019b}} |- |scope=row| 7 | [[Матеј Мохорич]] |style="background:yellow;"| [[Павел Сиваков]] |style="background:violet;"| [[Зимон Гешке]] |- ! colspan=2|На крај !style="background:gold;"| [[Павел Сиваков]] !style="background:offwhite;"| [[Марк Саро]] !style="background:#B93B8F;"| {{fontcolor|white|Зимон Гешке|link=yes}} !style="background:#0049DC;"| {{fontcolor|white|Шарл Плане|link=yes}} !style="background:red;"| [[Рафал Мајка]] !style="background:#FF8C00;"| {{ct|INS|2019b}} |} {{белешки}} * На етапите 2 и 3, [[Фернандо Гавирија]], кој бил втор во бодовниот пласман, ја носел белата маичка, бидејќи првопласираниот [[Паскал Акерман]] ја носел жолтата маичка како предводник на генералниот пласман. Поради истата причина, [[Дани ван Попел]] ја носел белата маичка на етапите 4 и 5, а [[Лука Мезгец]] ја носел белата маичка на шестата етапа. * На етапите 3, 4 и 5, [[Павел Франчак]], кој бил втор во пласманот за активен возач, ја носел сината маичка, бидејќи првопласираниот [[Шарл Плане]] ја носел виолетовата маичка како предводник на планинскиот пласман. == Список на учесници == {{Cycling race/startlist|Q57166055}} == Наводи == {{наводи|2}} === Извори === {{Refbegin}} * {{Наведена книга|title=76. TDP Roadbook|work=[[Трка околу Полска]]|publisher=Lang Team|year=2019|ref={{harvid|''Roadbook''|2019}}}} {{Refend}} == Надворешни врски == * {{официјална|http://www.tourdepologne.pl/en/}} * {{Cycling archives race}} * {{ProCyclingStats}} {{Светска турнеја на UCI 2019}} {{Трка околу Полска}} [[Категорија:Трка околу Полска]] [[Категорија:Светска турнеја на UCI 2019]] [[Категорија:Полска во 2019 година]] 91dsv244boeqtal30t10uo2kzy7tcts 0 1244146 5611457 5601222 2026-08-19T12:01:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611457 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм|name=Тоа што го правиме во сенките“<br />„What We Do in the Shadows|editing={{Plainlist| * Џонатан Вудфорд-Робинсон * Јана Горскаја * Том Иглс }}|budget=$1.6 милион|language=англиски|country={{plainlist| * Нов Зеланд * Соединетите Држави<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/542b2b696bee8|title=What We Do in the Shadows (2014)|publisher=Британски филмски институт|access-date=19 мај 2020}}</ref> }}|runtime=85 минути<!--Theatrical runtime: 85:23--><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bbfc.co.uk/releases/what-we-do-shadows-film |title=''WHAT WE DO IN THE SHADOWS'' (15) |publisher=Британски одбор за филмска класификација|date=14 октомври 2014 |accessdate=19 мај 2020}}</ref>|released={{Film date|df=yes|2014|01|19|[[Филмски фестивал Санденс 2014|Санденс]]|2014|06|19|Нов Зеланд|2015|02|13|Соединетите Држави}}|distributor=Madman Entertainment (Нов Зеланд)<br />Paramount Pictures<br />The Orchard (Северна Америка)|cinematography={{Plainlist| * Диџеј Стипсен *Ричард Блак }}|image=|music=Plan 9|starring={{Plainlist| * Џемејн Клемент * Таика Ваитити * Џонатан Браф * Кори Гонсалес-Мекјуер * Сту Ратерфорд }}|writer={{Plainlist| * Џемејн Клемент * Таика Ваитити }}|producer={{Plainlist| * Таика Ваитити * Челси Винстенли * Емануел Мајкл }}|director={{Plainlist| * Џемејн Клемент * Таика Ваитити }}|caption=|gross=$7 милиони<ref>{{Наведена мрежна страница |url= https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=whatwedointheshadows.htm | title=What We Do in the Shadows (2015) - International Box Office Results |publisher=Box Office Mojo |accessdate=19 мај 2020}}</ref>}} '''''Тоа што го правиме во сенките''''' (изворен наслов '''''What We Do in the Shadows''''') е [[Mockumentary|мокументарен]] хорор-комедиски филм од Нов Зеланд од 2014 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.firstshowing.net/2015/review-what-we-do-in-the-shadows-is-the-first-must-see-of-2015/|title=Review: 'What We Do in the Shadows' is the First Must-See of 2015|last=|first=|date=27 февруари 2015|work=|publisher=FirstShowing.net|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=19 мај 2020}}</ref> напишан и режиран од Џемејн Клемент и Таика Ваитити и првото дело во франшизата „Тоа што го правиме во сенките“. Во филмот исто така главни глумци се Клемент и Ваитити, заедно со Џонатан Браф, Бен Френшем, Кори Гонсалес-Мекјуер, Сту Ратерфорд, и Џеки ван Бик. Заплетот на филмот се однесува на неколку [[вампир]]и кои живеат заедно во стан во [[Велингтон]].<ref>[http://mancunion.com/2016/11/08/review-what-we-do-in-the-shadows/ "Review: What We Do in the Shadows"]. ''Mancunion'', William Green, 15 November 2016</ref> ''Тоа што го правиме во сенките'' премиерно бил претставен на Филмскиот фестивал Санденс во јануари 2014 година.<ref name="NZH">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11168254|title=Taika and Jemaine unleash vampires in USA|last=|first=|date=6 декември 2013|work=The New Zealand Herald|access-date=19 мај 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217035857/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11168254|archive-date=2013-12-17|dead-url=|location=Окленд|url-status=dead}}</ref><ref name="STUFF">{{Наведени вести|url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/film/9524289/Sundance-debut-for-Kiwi-vampire-spoof|title=Sundance debut for Kiwi vampire spoof|last=|first=|date=17 декември 2013|work=|access-date=19 мај 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Stuff.co.nz|agency=The Dominion Post (Велингтон)}}</ref> Во кината бил објавен на 18 август 2014 година од Madman Entertainment и добил критичко признание. Филмот заработил 6,9 милиони долари со буџет од 1,6 милиони долари. == Заплет == Документарна екипа следи четворица цимери-вампири: Вијаго, Владислав, Дикон и Питр кои делат стан во предградието Те Аро во [[Велингтон]]. Сите вампири имаат [[Натприродно|натприродни]] моќи, вклучително и левитација и можност за претворање во животни. Вијаго е 379-годишен стокмен фраер од 18 век, која првично отпатувал за [[Нов Зеланд]] во 1910-тите во потрага по љубовта на неговиот живот Кетрин; Владислав е 862-годишник познат како „[[Влад Цепеш|Владислав Боцкачот]] “, кој е прогонуван од сеќавањата на неговиот душман „Ѕверот“; и Дикон е 183-годишен поранешен [[Националсоцијализам|нацист]] и „младиот бунтовник“ на групата, кој бил каснат од Питр - вампир 8,000 години стар, кој се однесува како избегано животно. Секоја вечер, Вијаго, Владислав и Дикон фаќаат автобус во градот и ги шетаат улиците на Велингтон за да најдат луѓе за убивање. Човечкиот слуга на Дикон, Џеки, врши работи за вампирите и ги чисти крвиштата што ги оставаат по нивното хранење. Мажена мајка, Џеки се надева дека ќе достигне бесмртност - но фрустрирана е што Дикон нема да ја претвори во вампир како што ветил. Дикон бара Џеки да донесе девици во станот, така што вампирите ќе можат да се хранат од нив. Таа мами жена што ја навредувала во [[основно училиште]] и Ник, нејзиното поранешно момче од детството, во станот. Иако ниеден не е девица, жената е убиена, а Ник е нападнат од Питр. Ник го преживува нападот и станува вампир. Два месеци подоцна, вампирите го прифаќаат Ник во својата група и се поврзуваат со неговиот човечки пријател Сту - компјутерски аналитичар кој ги запознал со модерната технологија, како што се [[Интернет]] и камери. Вијаго користи Интернет за да ја пронајде Кетрин, која сега е 96-годишна вдовица која живее во дом за старци во Велингтон, а исто така накратко повторно се поврзува со својот стар слуга Филип. И покрај тоа што ги вовлекол своите нови пријатели во популарните барови и клубови, Ник се мачи да се прилагоди на животот како вампир. Ник, исто така, е презиран од Дикон, кој ја одбива новата популарност на Ник и неговото безгрижно откривање на неговиот вампиризам на странците што ги среќава. Еден од овие странци, ловец на вампири, во текот на денот упаѓа во подрумот на станот и го убива Питр со тоа што го изложува на сончева светлина. Вампирите се бесни кога откриваат дека Ник индиректно ја предизвикал смртта на Питр, а Дикон се обидува да го убие Ник пред да биде прекинат од рутинска полициска проверка. Полицијците, кои Вијаго ги [[Хипноза|хипнотизира]], ги предупредуваат вампирите за бројни опасности од пожар во станот. Откако полицијата ќе замине, Ник е протеран од станот од останатите вампири, иако на Сту му е дозволено да доаѓа кога сака. Неколку месеци подоцна, вампирите добиваат покана за годишниот Несвет маскенбал, одржуван за локалното немртво население на вампири, [[зомби]] и [[Маѓесништво|вештерки]]. Владислав одбива да присуствува откако дознал дека „Ѕверот“ ќе биде почесен гостин. Кога Вијаго и Дикон ќе пристигнат на балот, тие гледаат дека присутни се Ник, Сту и Џеки, од кои последната е претворена во вампир од Ник. „Ѕверот“ е откриено дека е поранешната девојка на Владислав, Полин, а кога се открива дека Сту и екипажот камермани се живи луѓе, гостите на забавата се закануваат дека ќе ги убијат и ќе се хранат од нив. Владислав пристигнува и се бори со новото момче на Полин, Џулијан. Сту го набива Џулијан, а вампирите и екипажот на снимателите со него бегаат од балот, само за да наидат на сопернички глутница на [[Врколак|врколаци]] кои се преобразуваат под полна месечина. Еден снимател е растргнат од врколак, а Сту е тешко изгризан. Верувајќи дека Сту е мртов, вампирите бегаат и тагуваат за него. После неколку дена, Ник се враќа во станот со Сту и врколаците. Сту открива дека го преживеал нападот и се претворил во врколак таа ноќ. Со ургирање од Сту, на глутницата и е дозволено да го посети станот и да се помири со вампирите - а прогонувањето на Ник е отфрлено. Вијаго исто така се поврзува со Кетрин, со која се претвора во вампир и се оживува нивната романса. Сцените за време на заслугите откриваат дека Владислав се смирил со Полин и Џеки го направила својот сопруг како нејзин слуга. По-заслужната сцена го покажува Дикон како се обидува да ја хипнотизира публиката за да ги заборави настаните во филмот. == Главни улоги == * Таика Ваитити како Вијаго Фон Дорна Шмартен Шејден Хајмбург (првично наречен фон Блиценберг), на возраст од 379 години - стегнат член на домаќинството. Ваитити својот настап го засновал на сопствената мајка.<ref name="independent1" /> * Џемејн Клемент како Владислав Боцкачот, на возраст од 862 години - поранешен тиранин со екстремни моќи. Клемент својот перформанс го заснова на [[Дракула на Брем Стокер|Дракула]] на Гери Олдман.<ref name="independent1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/movies-you-might-have-missed-taika-waititi-jemaine-clement-what-we-do-in-the-shadows-a7656181.html|title=Movies You Might Have Missed: Taika Waititi and Jemaine Clement's What We Do in the Shadows|last=Darren Richman|first=|date=29 март 2017|work=|publisher=The Independent|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=19 мај 2020}}</ref> * Џонатан Браф како Дикон Брак, на возраст од 183 години - „младиот бунтовник“ на групата кој е љубител на плетење, еротско танцување и „да се прави кул“. * Бен Френшем како Питр, на возраст од 8,000 - вампир во форма на Носферату, кој живее на долниот кат на станот во камен ковчег и генерално се држи до себе.<ref>[http://www.thehollywoodnews.com/2015/04/10/what-we-do-in-the-shadows-dvd-review/ "What We Do In The Shadows DVD Review"]. ''The Hollywood News'', Од Jazmine Sky Bradley - 10 април 2015</ref><ref name="telegraph">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/11245531/What-We-Do-in-the-Shadows-review-Desperately-funny.html|title=What We Do in the Shadows, review: 'Desperately funny'|last=Robey|first=Tim|date=21 ноември 2014|work=The Daily Telegraph|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Лондон}}</ref> * Кори Гонсалес-Мекјуер како Ник - намерна жртва која е претворена во вампир од Питр. * Сту Ратерфорд како Сту - најдобриот пријател на Ник кој ги воведува вампирите со модерната технологија. * Џеки ван Бик како Џеки - човек слуга на Дикон која се расчистува по вампирите и ги поврзува со можни жртви. * Рис Дарби како Антон - водач на локалната глутница на врколаци. * Етел Робинсон како Кетрин Хајмбург - вијаговата љубов на животот. * Елена Стејко како Паулин - поранешна девојка на Владислав кој ја нарекува „Ѕверот“. * Џејсон Хојт како Џулијан - новото момче на Полин по раскинувањето со Владислав. * Карен О'Лири како офицер О’Лири - полицајка која е повикана заради домот на вампирите. * Мајк Миног како офицер Миног - полицаец кој е повикан заради домот на вампирите. == Производство == Филмот е заснован на краток филм од 2005 година - Тоа ш''то го правиме во сенките: Интервјуа со некои вампири,'' напишан и режиран од Ваитити и Клемент, а во главните улоги се Џони Браф, Кори Гонсалес-Мекјуер и Сту Ратерфорд во нивните улоги на Дикон, Ник и Сту редоследно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/title/tt4963986/|title=What We Do In The Shadows: Interviews With Some Vampires (2005)}}</ref> Адаптацијата на играниот филм е снимена во Велингтон во септември 2012 година и била прв игран филм на Ваитити после ''Момче''.<ref name="NZH"/><ref name="STUFF"/> Сту Ратерфорд, информатичар и средношколец од средното училиште на Ваитити во реалниот живот, првично му било кажано дека ќе има само малку дел во филмот за да дејствува поприродно при снимањето. Тој не сфатил дека неговата улога е толку важна сè до премиерата на филмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/entertainment/film/10127770/IT-guy-turns-accidental-film-star|title=IT guy turns accidental film star|date=8 June 2014|publisher=Stuff.co.nz|accessdate=28 March 2019}}</ref> Според Ваитити и Клемент, нивните омилени филмови за вампири биле ''Изгубените момчиња'', ''[[Дракула на Брем Стокер|Дракула на Брам Стокер]]'' и ''[[Интервју со вампирот (филм)|Интервју со вампирот]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/film/vampire-mockumentary-what-we-do-in-the-shadows-heading-for-cult-status/article22956380/|title=Vampire mockumentary What We Do in the Shadows heading for cult status}}</ref> Сите овие филмови се силно цитирани или наведувани во филмот, заедно со многу други филмски жанрови, како што се ''Блејд'', ''[[Самрак (филм од 2008)|Самрак]]'' и ''Бафи убиецот на вампири''.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="I haven't been able to find any verification of references to these and they're not mentioned in The Globe & Mail interview cited for previous sentence (September 2018)">потребно е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> == Музика == Музиката за филмот била компонирана Plan 9.<ref name="variety">{{Наведени вести|url=https://variety.com/2014/film/reviews/sundance-film-review-what-we-do-in-the-shadows-1201070008/|title=Sundance Film Review: 'What We Do in the Shadows'|last=Nelson|first=Rob|date=24 јануари 2014|work=Variety (magazine)|access-date=19 мај 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> Во почетните заслуги на филмот е покажана песната „You're Dead“ од Норма Танега, откако Клемент и Ваитити биле запознаени со песната од уредникот на филмот Том Иглс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://filmschoolrejects.com/32-things-we-learned-from-the-what-we-do-in-the-shadows-commentary-1a3a4a339681/|title=32 Things We Learned From the What We Do In the Shadows Commentary|last=Rob Hunter|first=|date=|work=Film School Rejects|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913043827/https://filmschoolrejects.com/32-things-we-learned-from-the-what-we-do-in-the-shadows-commentary-1a3a4a339681/|archive-date=2017-09-13|dead-url=|accessdate=20 мај 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.shutterstock.com/blog/jemaine-clement-and-taika-waititi-shine-a-light-on-what-we-do-in-the-shadows|title=Jemaine Clement and Taika Waititi Shine a Light on 'What We Do in the Shadows'|last=Ashley Hefnawy|first=|date=13 февруари 2015|work=Shutterstock|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 мај 2020}}</ref> Во трејлерот и крајот на филмот ја има песната „Ласточка“ од рускиот [[Рок-музика|рок]] бенд Ленинград. == Објавување == Филмот бил објавен во ограничено издание на 13 февруари 2015 година во [[Њујорк (град)|Њујорк]] и [[Лос Анџелес]], проследено со проекција во [[Сан Франциско]], Ирвин, [[Филаделфија]], [[Бостон]], [[Сиетл]] и [[Вашингтон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dreadcentral.com/news/87710/shadows-quote-critics/|title=What We Do in the Shadows Is Quote Critics!|last=Barton|first=Steve|date=29 јануари 2015|work=|publisher=Dread Central|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 мај 2020}}</ref> Филмот доби регионално издание во САД во март 2015 година, од Unison Films, The Orchard, и Paramount Pictures во соработка со Funny or Die и Paladin Pictures.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fangoria.com/new/what-we-do-in-the-shadows-creators-reveal-what-they-didnt-do/|title='WHAT WE DO IN THE SHADOWS' creators reveal what they didn't do Critics!|last=Gingold|first=Michael|date=13 February 2015|work=Fangoria|accessdate=19 March 2014|archive-date=2018-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119205003/http://www.fangoria.com/new/what-we-do-in-the-shadows-creators-reveal-what-they-didnt-do/|url-status=dead}}</ref> Филмот бил мошне пиратиран. По затворање на пиратска мрежната страница со седиште во Маунт Велингтон, Окленд, мрежната страница откри дека, со 277.000 преземања, „''Тоа што го правиме во сенките“'' е еден од неговите најмногу пиратирани филмови.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11540096|title=Global piracy site run out of house in Mt Wellington|last=Drinnan|first=John|date=5 November 2015|work=NZ Herald|access-date=16 June 2018|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111034/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11540096|url-status=dead}}</ref> === Критички одговор === На [[Rotten Tomatoes]], филмот има одобрувачка оценка од 96% врз основа на 179 прегледи, со просечен рејтинг од 7,85/10. Во критичкиот консензус на страницата се вели: „Има право да биде попаметен, посвеж и посмешен од било кој современ вампирски филм, ''Тоа што го правиме во сенките'' е проклето добра забава“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rottentomatoes.com/m/what_we_do_in_the_shadows/|title=What We Do in the Shadows (2015)|last=|first=|date=|work=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=Fandango Media|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> На [[Metacritic|Метакритик]], филмот има просечен проценет резултат од 76 од 100, врз основа на 33 критичари, што укажува на „генерално поволни прегледи“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://metacritic.com/movie/what-we-do-in-the-shadows|title=What We Do in the Shadows Reviews|last=|first=|date=|work=[[Metacritic]]|publisher=CBS Interactive|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> Fearnet го нарекол филмот „голема вампирска комедија“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fearnet.com/news/review/fearnet-movie-review-what-we-do-shadows-sxsw-2014|title=FEARNET Movie Review: 'What We Do in the Shadows'|last=Weinberg|first=Scott|date=17 март 2014|work=|publisher=Fearnet|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319083458/http://www.fearnet.com/news/review/fearnet-movie-review-what-we-do-shadows-sxsw-2014|archive-date=19 March 2014|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> Film School Rejects напишале претежно позитивен преглед, коментирајќи дека некои од пошироките моменти на филмот не им биле смешни, но го споредувале поволно со слични [[Mockumentary|мокументарци]] како „''Најдобро на шоуто“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://filmschoolrejects.com/reviews/sxsw-2014-review-what-we-do-in-the-shadows-is-also-a-new-vampire-classic.php|title=SXSW 2014 Review: 'What We Do In the Shadows' Is Also a New Vampire Classic|last=Campbell|first=Christopher|date=13 март 2014|work=|publisher=Film School Rejects|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423112033/http://filmschoolrejects.com/reviews/sxsw-2014-review-what-we-do-in-the-shadows-is-also-a-new-vampire-classic.php|archive-date=2016-04-23|dead-url=|accessdate=24 мај 2020|url-status=dead}}</ref> Филмот бил топло примен во британските весници, при што филмскиот критичар на ' ''[[The Guardian|Гардијан]]'', Питер Бредшо го опишал како „најдобрата комедија на годината“,<ref name="guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/nov/20/what-we-do-in-shadows-review|title=What We Do in the Shadows review – best comedy of the year|last=Bradshaw|first=Peter|date=20 ноември 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=24 мај 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Лондон}}</ref> додека Тим Роби од ''Телеграф'' го сметал за „очајно смешен“.<ref name="telegraph"/> ''Film International'' , во позитивен преглед, го пофали филмот што забележа дека двојникот на грофот Орлок е заклучен во подрумот на вампирите, дека вистинската традиција на вампирскиот филм е потисната од сегашната лудост.<ref>{{Наведено списание|last=Sorrento|first=Matthew|date=28 февруари 2015|title=So It Goes in ''What We Do in the Shadows'' (2014)|url=http://filmint.nu/?p=14674|journal=Film International|volume=|pages=|access-date=24 мај 2020}}</ref> ''Variety'' бил мошне критичен, пишувајќи дека „Некои љубители на жанрот кои претпочитаат глупост на сатириката може да прифатат, но анемичната слика не е ни доволно чудна ни доволно духовита за култна бесмртност“.<ref name="variety"/> Сепак, Марк Кермод му дал на филмот негативен преглед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=Toq4M4SOuW8|title=Mark Kermode reviews What We Do in the Shadows|last=|first=|date=21 ноември 2014|work=YouTube|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> Две години подоцна на BFI Player, Кермоде го ставил овој филм на неговиот список на BFI Player и дал позитивен преглед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=h9NyAfpb6rc|title=Mark Kermode reviews What We Do in the Shadows (2014)|last=|first=|date=27 декември 2019|work=YouTube|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> === Кино-благајни === ''Тоа што го правиме на сенките'' заработил 2 милиони американски долари<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=whatwedointheshadows.htm|title=What We Do in the Shadows|work=Box Office Mojo}}</ref> во Нов Зеланд и 3,4 милиони американски долари во САД.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2016)">потребно е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> === Домашна медија === ''Тоа што го правиме во сенките'' бил објавен на [[Дигитален видеодиск|ДВД]] и на [[Blu-ray диск|Blu-ray]] на 26 ноември 2014 година од страна на Weltkino Filmverleih. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2016)">потребно е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> == Предложено продолжение == Продолжението на филмот, фокусирано на врколаците прикажани во „''Тоа што го правиме во сенките“'', било во развој, но запрело поради некои нерешени производствени проблеми. Првично се шпекулирало дека ќе биде насловен ''Toa што го правиме под месечевата светлина'', работниот наслов подоцна бил објавен како „''Ние сме Волци“''.<ref>Chavez, Danette (17 август 2015). [https://avclub.com/article/what-we-do-shadows-getting-sequel-223968 "What We Do in the Shadows Is Getting a Sequel."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170726153356/http://www.avclub.com/article/what-we-do-shadows-getting-sequel-223968 |date=2017-07-26 }} ''AVClub.com''. Посетено на 24 мај 2020.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://birthmoviesdeath.com/2016/01/25/what-we-do-in-the-shadows-follow-up-gets-a-snappy-title|title=What We Do in the Shadows Follow-up Gets A Snappy Title|last=Saathoff|first=Evan|date=25 јануари 2016|work=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127212024/http://birthmoviesdeath.com/2016/01/25/what-we-do-in-the-shadows-follow-up-gets-a-snappy-title|archive-date=2016-01-27|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> Во мај 2019 година, Ваитити кажал: „''Ние сме волци''“ е филмот што јас и Џемејн продолжуваме да се преправаме дека го правиме. На секои две години кажуваме, ние го правиме овој нов филм наречен „''Ние сме волци''“, во кој прикажува врколаци во филмот “, кажал Ваитити. „Лошо ми е што дури сега го спомнувам затоа што постојано го зборуваме, [но] тоа е кога татко ќе рече:„ Да, ќе бидам дома за Божиќ “. Претпоставувам дека сме само двајца татковци надвор на патот, уживајќи во нашите животи движејќи се: „Ние не доаѓаме дома за Божиќ“. Ќе испратиме разгледница. Не е како да не сакаме да се вратиме дома за Божиќ. Не би сакале ништо повеќе, но многу срања се одвиваат. Кога ќе умреш? Дали имате ... рок пред вашата смрт? Гарантирам пред тоа. Пет години, 10 години? Ни требаше седум години да го напишеме [првиот] филмот, па вие пресметајте. Тоа беше тажна работа да се каже“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.indiewire.com/2019/05/taika-waititi-what-we-do-in-the-shadows-werewolves-emmys-fx-1202144458/|title=27|last=|first=|date=24 мај 2019|work=Indie Wire|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> == Кратки филмови == Во 2005 година, Ваитити и Клемент го напишале и режирале краткиот филм насловен „''Тоа што го правиме во сенките: Интервјуа со некои вампири“'', кој е претходник на долгометражниот филм. Глумците на филмот биле Џони Браф, Кори Гонсалес-Мекјуер и Сту Ратерфорд во нивните улоги на Дикон, Ник и Сту редоследно. Во јуни 2014 година, Ваитити, во врска со Откријте го Нов Зеланд, изработи промотивен краток филм насловен ''Водичот за Валингтон'', во кој ја повторува неговата улога како Вијаго фон Блиценберг.<ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=WGvyjKLLnp4|title=Vampire's Guide to Vellington|date=8 јуни 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wellingtonnz.com/about-wreda/media/newsroom/local-vampires-as-capital-turns-into-vellington/|title=Wellington Vampires make their mark as capital turns into 'Vellington'|last=|first=|date=10 јуни 2014|work=|publisher=wellingtonnz.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926212553/https://www.wellingtonnz.com/about-wreda/media/newsroom/local-vampires-as-capital-turns-into-vellington/|archive-date=26 септември 2018|dead-url=|accessdate=}}</ref> == Телевизиски спин-офи == === ''Паранормално во Велингтон'' === Во септември 2016 година, било откриено дека Ваитити и Клемент планираат иследничка комедиска серија заснован на полицајците, О’Лири и Миног, кои имаа помали улоги во филмот, со наслов ''Паранормално во Велингтон''.<ref name="Bloody Disgusting">{{Наведена мрежна страница|url=https://bloody-disgusting.com/tv/3475458/shadows-paranormal-spinoff-retitled-wellington-paranormal/|title='What We Do In the Shadows' Police Spinoff Retitled to "Wellington Paranormal"|last=Miska|first=Brad|date=19 декември 2017|work=|publisher=Bloody Disgusting|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020|quote=}}</ref> Продуцентите на серијата им доделиле на Ваитити и Клемент 1 милион долари за производство на шест 30-минутни епизоди за серијата, што се емитувала на TVNZ 2 од 11 јули 2018 година.<ref name="Spin-Off-Series">{{Наведени вести|url=https://hollywoodreporter.com/news/taika-waititi-planning-tv-spin-934120|title=Taika Waititi Planning 'What We Do in the Shadows' TV Spinoff|last=Ritman|first=Alex|date=30 септември 2016|work=The Hollywood Reporter|access-date=24 мај 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref name="Spin-Off-Series-2">{{Наведени вести|url=http://www.radionz.co.nz/news/national/314558/what-we-do-in-the-shadows-tv-spin-off-on-the-way|title=What We Do In The Shadows TV spin-off on the way|last=|first=|date=30 септември 2016|work=|access-date=24 мај 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Radio New Zealand}}</ref> Ликот Ник од филмот се појави и во епизодата „Нормална ноќ“.<ref name="avclub">{{Наведени вести|url=https://www.avclub.com/what-we-do-in-the-shadows-incompetent-cops-to-get-thei-1821472730|title=What We Do In The Shadows' incompetent cops to get their own TV show in 2018|last=Gerardi|first=Matt|date=|work=The A.V. Club|access-date=24 мај 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> New Zealand On Air објавил дека вториот серијал со тринаесет епизоди ќе се емитува во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuff.co.nz/entertainment/tv-radio/107570384/13-new-episodes-of-wellington-paranormal-will-air-in-2019|title=13 new episodes of Wellington Paranormal will air in 2019|last=|first=|date=|work=Stuff|language=англиски|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> === ''Тоа што го правиме во сенките'' === Американска верзија на филмот била развиена како телевизиска серија. Пилот епизодата била нарачан од FX, во која учествувале Кејвен Новак, Мет Бери, Натасија Демитриу и Харви Гвилен. Извршни продуценти на емисијата вклучуваат Клемент, Ваитити, Скот Рудин, Пол Симс, Гарет Баш и Илај Буш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nerdist.com/taika-waititi-what-we-do-in-the-shadows-us-tv-show/|title=Taika Waititi Says a WHAT WE DO IN THE SHADOWS TV Show Is in Development|last=Ratcliffe|first=Amy|date=27 октомври 2017|work=|publisher=Nerdist Industries|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020|quote=}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На 3 мај 2018 година, FX го одбрал пилотот во режија на Ваитити, со нарачка од десет 30-минутни епизоди кои премиерно биле прикажани на 27 март 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2018/05/what-we-do-in-the-shadows-reboot-jemaine-clement-taika-waititi-fx-series-order-1202382260/|title='What We Do In The Shadows' Reboot From Jemaine Clement & Taika Waititi Gets FX Series Order|last=Andreeva|first=Nellie|date=3 мај 2018|work=|publisher=Deadline|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> Во мај 2019 година, FX ја обнови серијата за 10-епизодна втора сезона со деби во 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2019/05/what-we-do-in-the-shadows-season-two-fx-1202608997/|title=FX Takes Second Bite Of Jermaine Clement & Taika Waititi's Vampire Comedy 'What We Do In The Shadows'|last=White|first=Peter|date=7 мај 2019|work=Deadline Hollywood|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=24 мај 2020}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb title|3416742|What We Do in the Shadows}} * {{rotten-tomatoes|what_we_do_in_the_shadows|What We Do in the Shadows}} * {{metacritic film|what-we-do-in-the-shadows|What We Do in the Shadows}} [[Категорија:Филмови снимени во Нов Зеланд]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2014 година]] 8edorzh8qjfgunxvs1ubqqjrwft7426 0 1244725 5611752 5555056 2026-08-20T05:48:28Z P.Nedelkovski 47736 2026 5611752 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''„Антево перо“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]]. Наградата е востановена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“ и се состои во непрофитно објавување на поетскиот ракопис, со назнака на името на наградата на корицата од книгата и со отстапување на комплетниот тираж (300 примероци) на авторот. ==Историјат== Наградата „Антево перо“ е востановена во 2018 година за необјавена поетска книга (поетски ракопис). На конкурсот може да се пријават автори кои имаат необјавен поетски ракопис на македонски јазик. == Досегашни добитници на „Антево перо“ == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |[[2018]]<ref name="ON">[http://www.ohridmagazine.com/blog-statija/69872/promocija-na-kumova-slama-od-slave-gj-dimoski-nagradena-so-antevo-pero Промоција на Кумова слама од Славе Ѓ. Димоски наградена со Антево перо]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на семрежното место на Охрид магазин</ref> |[[Славе Ѓорѓо Димоски]] |Кумова слама |- |[[2019]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-aleksandra-dimitrova/ |title=Наградата Антево перо за Александра Димитрова |accessdate=2020-05-30 |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620005303/https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-aleksandra-dimitrova/ |url-status=dead }}</ref> |[[Александра Димитрова]] |Дупка |- |[[2020]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecer.press/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%b0-%d0%b7%d0%bb%d0%b0%d1%82%d0%bd%d0%b0-%d0%ba%d0%bd%d0%b8%d0%b3%d0%b0-%d1%98%d0%b0-%d0%b4%d0%be%d0%b1%d0%b8-%d0%bc%d0%b8%d1%85%d0%b0%d0%b8%d0%bb/|title=Наградата “Антево перо“ за 2020 ја доби Ана Стојаноска {{!}} Вечер ...1963 {{!}} Vecer MK|last=Вечер|date=2020-09-14|language=mk-MK|accessdate=2023-11-06|archive-date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106140007/https://www.vecer.press/%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB/|url-status=dead}}</ref> |[[Ана Стојаноска]] |[[Потпис: Трепетлика (поетска збирка)|Потпис: Трепетлика]] |- |[[2021]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/antevo-pero-za-bratislav-tashkovski/|title=„Антево перо“ за „Небесни разговори“ од Братислав Ташковски - УМНО.МК|last=Умно.мк|first=од|date=2021-09-02|language=mk-MK|accessdate=2023-11-06}}</ref> |[[Братислав Ташковски]] |Небесни разговори |- |[[2022]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/nagradata-antevo-pero-za-2022-za-stihozbirkata-kukja-od-julujana-mladenovska-teshija/|title=Наградата „Антево перо“ за 2022 за стихозбирката „Куќа“ од Јулујана Младеновска Тешија|date=2022-09-26|work=А1он|language=en-US|accessdate=2023-11-06|archive-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105140003/https://a1on.mk/culture/nagradata-antevo-pero-za-2022-za-stihozbirkata-kukja-od-julujana-mladenovska-teshija/|url-status=dead}}</ref> |[[Јулијана Младеновска Тешија]] |Куќа |- |[[2023]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecer.press/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-%d0%b7%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%85%d0%be%d0%b7%d0%b1%d0%b8%d1%80%d0%ba%d0%b0%d1%82%d0%b0-50-%d0%b8%d1%81/|title=„Антево перо“ за стихозбирката „50 испеани приказни“ на Александар Русјаков {{!}} Вечер ...1963 {{!}} Vecer MK|last=Вечер|date=2023-08-16|language=mk-MK|accessdate=2023-11-06|archive-date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106140014/https://www.vecer.press/%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B7%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-50-%D0%B8%D1%81/|url-status=dead}}</ref> |[[Александар Русјаков]] |50 испеани приказни |- |[[2024]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BE-2024/|title=Антево Перо 2024|work=antepopovski.org|accessdate=2 јули 2025}}</ref> |[[Сашо Димоски]] |Музеј на заборавот |- |[[2025]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-2025-godina-za-stihozbirkata-nie-sme-eva-od-olivera-andonoska/|title=Наградата Антево перо за 2025 година за стихозбирката „Ние сме Ева“ од Оливера Андоноска|last=|date=2025-08-20|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Оливера Андоноска]] |Ние сме Ева |- |[[2026]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=2025-08-20|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> |[[Даниела Андоновска-Трајковска]] |Ако не се отвори фиоката мачката ќе биде жива |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] 03mowxpa6f0zq9og2ylmnc6rqly2a7v 5611763 5611752 2026-08-20T06:16:30Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5611763 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''„Антево перо“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]]. Наградата е востановена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“ и се состои во непрофитно објавување на поетскиот ракопис, со назнака на името на наградата на корицата од книгата и со отстапување на комплетниот тираж (300 примероци) на авторот. ==Историјат== Наградата „Антево перо“ е востановена во 2018 година за необјавена поетска книга (поетски ракопис). На конкурсот може да се пријават автори кои имаат необјавен поетски ракопис на македонски јазик. == Досегашни добитници на „Антево перо“ == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |[[2018]]<ref name="ON">[http://www.ohridmagazine.com/blog-statija/69872/promocija-na-kumova-slama-od-slave-gj-dimoski-nagradena-so-antevo-pero Промоција на Кумова слама од Славе Ѓ. Димоски наградена со Антево перо]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на семрежното место на Охрид магазин</ref> |[[Славе Ѓорѓо Димоски]] |Кумова слама |- |[[2019]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-aleksandra-dimitrova/ |title=Наградата Антево перо за Александра Димитрова |accessdate=2020-05-30 |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620005303/https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-aleksandra-dimitrova/ |url-status=dead }}</ref> |[[Александра Димитрова]] |Дупка |- |[[2020]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecer.press/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%b0-%d0%b7%d0%bb%d0%b0%d1%82%d0%bd%d0%b0-%d0%ba%d0%bd%d0%b8%d0%b3%d0%b0-%d1%98%d0%b0-%d0%b4%d0%be%d0%b1%d0%b8-%d0%bc%d0%b8%d1%85%d0%b0%d0%b8%d0%bb/|title=Наградата “Антево перо“ за 2020 ја доби Ана Стојаноска {{!}} Вечер ...1963 {{!}} Vecer MK|last=Вечер|date=2020-09-14|language=mk-MK|accessdate=2023-11-06|archive-date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106140007/https://www.vecer.press/%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D1%98%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB/|url-status=dead}}</ref> |[[Ана Стојаноска]] |[[Потпис: Трепетлика (поетска збирка)|Потпис: Трепетлика]] |- |[[2021]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/antevo-pero-za-bratislav-tashkovski/|title=„Антево перо“ за „Небесни разговори“ од Братислав Ташковски - УМНО.МК|last=Умно.мк|first=од|date=2021-09-02|language=mk-MK|accessdate=2023-11-06}}</ref> |[[Братислав Ташковски]] |Небесни разговори |- |[[2022]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/nagradata-antevo-pero-za-2022-za-stihozbirkata-kukja-od-julujana-mladenovska-teshija/|title=Наградата „Антево перо“ за 2022 за стихозбирката „Куќа“ од Јулујана Младеновска Тешија|date=2022-09-26|work=А1он|language=en-US|accessdate=2023-11-06|archive-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105140003/https://a1on.mk/culture/nagradata-antevo-pero-za-2022-za-stihozbirkata-kukja-od-julujana-mladenovska-teshija/|url-status=dead}}</ref> |[[Јулијана Младеновска Тешија]] |Куќа |- |[[2023]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecer.press/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-%d0%b7%d0%b0-%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%85%d0%be%d0%b7%d0%b1%d0%b8%d1%80%d0%ba%d0%b0%d1%82%d0%b0-50-%d0%b8%d1%81/|title=„Антево перо“ за стихозбирката „50 испеани приказни“ на Александар Русјаков {{!}} Вечер ...1963 {{!}} Vecer MK|last=Вечер|date=2023-08-16|language=mk-MK|accessdate=2023-11-06|archive-date=2023-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106140014/https://www.vecer.press/%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B7%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-50-%D0%B8%D1%81/|url-status=dead}}</ref> |[[Александар Русјаков]] |50 испеани приказни |- |[[2024]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BE-2024/|title=Антево Перо 2024|work=antepopovski.org|accessdate=2 јули 2025}}</ref> |[[Сашо Димоски]] |Музеј на заборавот |- |[[2025]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-2025-godina-za-stihozbirkata-nie-sme-eva-od-olivera-andonoska/|title=Наградата Антево перо за 2025 година за стихозбирката „Ние сме Ева“ од Оливера Андоноска|last=|date=2025-08-20|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Оливера Андоноска]] |Ние сме Ева |- |[[2026]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=19.08.2026|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> |[[Даниела Андоновска-Трајковска]] |Ако не се отвори фиоката мачката ќе биде жива |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] ruiv7y6fu6dwcvxkb1pz1dl4kogjnq0 0 1249817 5611850 4916569 2026-08-20T09:03:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611850 wikitext text/x-wiki '''Централна банка на Црна Гора''' или, скратено, '''ЦБЦГ''' (''Централна банка Црне Горе'') - [[централна банка]] на [[Република Црна Гора]]. ==Историја== Во 1905 година, во [[Цетиње]] била основана Црногорската [[банка]] која била организирана како [[акционерско друштво]] со задача да прима [[пари]] на чување и да ги [[кредит]]ира [[производство]]то, [[занаетчиство]]то и [[трговија]]та. Меѓутоа, по наредба на [[кнез]]от [[Никола I Петровиќ|Никола]] од 11 април 1906 година, било овластено министерството за финансии, а не Црногорската банка, да искова [[пари]] од [[никел]] и [[бронза]] во вредност од 200 000 круни. На почетокот на мај 1909 година, кнезот Никола донел указ за емисијата на сребрени пари. Во указот за прв пат било нагласено името на црногорската валута – [[перпер]]. Така, во 1909 година, за прв пат во Црна Гора се појавиле сребрени пари, а во 1910 година биле изработени златни пари. Со приклучувањето на Црна Гора кон [[Кралство СХС|Кралството СХС]] во 1918 година, наместо перперот, на територијата на Црна Гора циркулирала новата државна валута – [[динар]]от. Со промената на [[устав]]от во 1931г. Народната банка на СХС станува Народна банка на [[Кралство Југославија|Кралството на Југославија]], која до почетокот на [[Втората светска војна]], имала 24 филијалии. По основањето на Народната банка на Федеративната република Југославија во 1946 година, во [[Титоград]] (денешна [[Подгорица]]) била основана филијала под името [[Народна банка на Југославија]] – Централа во Титоград. Со уставните промени од 1972 година, филијалата на централната банка во Титоград продолжила да работи како посебно правно лице - Народна банка на Црна Гора, а со уставните реформи во 1977 година бил донесен законот за Народната банка на Црна Гора која функционирала до 1993 година, кога повторно станала дел од Народната банка на Југославија. Притоа, во Подгорица била задржана главната републичка филијала, но таа немала својство на правно лице. На 2 ноември 1999 година, Црна Гора вовела двовалутен систем во кој кофункционирале [[Германска марка|германската марка]] и динарот, а на 1 јануари 2001 година марката продолжила да функционира како единствена валута. Подоцна, од март 2002 година, [[евро]]то станало единствено средство за плаќање. Во меѓувреме, во март 2001 година била основана Централната банка на Црна Гора (ЦБЦГ), како самостојна институција на Република Црна Гора. Со измената и дополнувањето на Законот за Централната банка на Црна Гора, во 2017 година било извршено приспособување на регулативната рамка со онаа на [[Европски систем на централни банки|Европскиот систем на централни банки]].<ref>[https://www.cbcg.me/me/o-nama/istorijat-ciljevi-i-funkcije/istorijat Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Историја (12.7.2020)]</ref> ==Цели на ЦБЦГ== Според законот за ЦБЦГ, до влезот на Црна Гора во [[ЕУ]], основните цели на банката се: поттикнување и одржување стабилен [[финансиски систем]], поттик и одржување на здрав банкарски систем, сигурен и ефикасен [[платен промет]] и одржување [[стабилност на цените]]. Исто така, без да го доведе во прашање исполнувањето на основните цели, централната банка го поддржува остварувањето на економските политики на владата на Црна Гора, постапувајќи во согласност со принципите на слободен и отворен [[пазар]] и слобода на [[претприемништво]]то и [[конкуренција]]та. По пристапувањето на Црна Гора во Европската унија, главната цел на централната банка ќе биде одржувањето на стабилноста на цените, во согласност со одредбите на членовите 127 (1) и 282 (2) од Договорот за функционирање на Европската унија и членот 2 од Статутот на Европскиот систем на централни банки и на Европската централна банка. ЦБЦГ ќе ги поддржува општите цели на економската политика на Европската унија и ќе делува во согласност со принципот на отворена [[пазарна економија]] со слободна конкуренција, фаворизирајќи ефикасно распределување на ресурсите, во согласност со принципите утврдени во Договорот за функционирање на Европската унија.<ref>[https://www.cbcg.me/me/o-nama/istorijat-ciljevi-i-funkcije/ciljevi-i-funkcije/ciljevi Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Цели (12.7.2020)]</ref> ==Функции на ЦБЦГ== Во склад со законот за Централната банка на Црна Гора, до влезот на Црна Гора во Европска унија, функциите на ЦБЦГ се:<ref>[https://www.cbcg.me/me/o-nama/istorijat-ciljevi-i-funkcije/politika-za-ostvarivanje-ciljeva-i-izvrsavanje-funkcija Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Цели и функции (12.7.2020)]</ref> * надгледување и одржување на [[финансиски систем|финансискиот систем]] во целина, донесување [[Регулација на банките|регулативи]] и мерки во оваа област и врши идентификација, анализа и проценка на влијанието на одредени фактори врз стабилност на финансискиот систем во целина. * ја регулира деловната активност на [[кредит]]ните институции, даватели на услуги за плаќање и издавање [[електронски пари]], издава лиценци и дозволи за нивно работење и врши контрола над работењето. * регулира и врши работи поврзани со [[санација на банки]]те, [[стечај]] и ликвидација. * го уредува и врши [[Платен промет|платниот промет]] согласно законот. * може да биде сопственик и оператор на платен систем и учесник во друг [[платен систем]], да издава лиценца за работа на платен систем различен од операторот и да врши контрола и надзор на работењето на платните системи. * управува со [[Девизни резерви|меѓународните резерви]]. * врши [[Макроекономија|макроекономски]] анализи, вклучително монетарни, фискални, финансиски и платнобилансни анализи и може да и дава на Владата препораки во областа на економската политика. * собира и [[Статистика|статистички]] обработува и објавува податоци и [[информации]] релевантни за постигнување на целите и извршување на функциите на централната банка, кои се во согласност со законот за статистика и системот за статистика. * се занимава со заштита на правата и интересите на корисниците на [[кредит]]и, платни услуги и имателите на [[електронски пари]], во согласност со законот. * делува како платен или фискален агент на одредени меѓународни финансиски институции и може да биде претставник на Црна Гора во меѓународните финансиски институции. * отвора и води сметки и прима [[депозит]]и на кредитните институции, државни органи и организации и други субјекти. * врши и други работи утврдени со законот. Политиката за постигнување на целите и извршување на функциите на ЦБЦГ ги дефинира насоките за основните активности кои произлегуваат од обврските утврдени со законот. Политиката на ЦБЦГ која се однесува на следната година се носи на крајот на тековната година и содржи деловни цели и мерки на нивна реализација. ==Управување, раководење и организација== Со банката управува Советот на Централната банка на Црна Гора, кој го сочинуваат осум члена: гувернер, три вицегувернери и четири членови кои не се вработени во централната банка. Прописите кои ги донесува Советот се објавуваат во Службениот весник на Црна Гора. За работите на своја надлежност, Советот одлучува на седници кои ги свикува гувернерот, по правило еднаш месечно, но не помалку од десетпати во текот на годината. Во рамките на остварување на своите управувачки функции, Советот:<ref>[https://www.cbcg.me/me/o-nama/upravljanje-rukovodjenje-i-organizacija/upravljanje Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Управување (12.7.2020)]</ref> * утврдува политика за утврдување на целите и извршување на функциите на централната банка; * одлучува за употреба на [[Инструменти на монетарната политика|инструменти]] и други мерки на [[Монетарна политика|монетарната политика]]; * донесува прописи и други акти за остварување на целите и извршување на функциите на централната банка врз основа на овластувањата утврдени со законите; * одлучува за членството и работата на централната банка во меѓународните финансиски институции; * го донесува статутот на централната банка; * одлучува за издавање и одземање дозволи за работа на кредитните институции, даватели на финансиски услуги и платни системи, како и за издавање и одземање на одобренија на даватели на платни услуги и издавачите на електронски пари, во склад со законот и прописите донесени врз основа на законите; * одлучува за воведување заштитни и други мерки поради одржување на стабилноста на финансискиот систем; * утврдува план за управување со [[финансиска криза]] во областите во надлежност на централната банка; * усвојува извештаи и препораки кои се доставуваат до собранието и владата; * одредува [[Инвестиции|инвестициона]] стратегија за управување со меѓународните резерви. Со централната банка раководи гувернерот кој ги извршува следниве задачи:<ref>[https://www.cbcg.me/me/o-nama/upravljanje-rukovodjenje-i-organizacija/rukovodjenje Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Раководење (12.7.2020)]</ref> * ја претставува и застапува центалната банка; * го организира работењето на централната банка; * се грижи за извршување на политиката на централната банка и одлуките на советот; * донесува инструкции за единствена примена на прописите кои ги донесува советот; * поднесува извештаи на советот за макроекономските движења и монетарните, фискалните, финансиските и платнобилансните анализи и може да предложи препораки во областа на економската политика; * донесува решенија и други акти во постапка за контрола на кредитните институции, институциите за плаќање, институциите за електронски пари и платни системи, како и постапки за контрола на вршење [[финансиски лизинг]], [[факторинг]], откуп на побарувања, [[микрокредитирање]] и кредитно-[[Гаранција|гарантни]] работи и други решенија и акти од надлежност на централната банка кои не ги донесува советот; * донесува општи акти кои се однесуваат на внатрешното работење на централната банка и * одлучува за други прашања за кои е овластен со закон и статутот на централната банка ==Меѓународна соработка== Во областа на соработката со бројни меѓународни институции и организации, ЦБЦГ има најинтензивна соработка со [[Меѓународен монетарен фонд|Меѓународниот монетарен фонд]] (ММФ) и [[Светската банка]]. Црна Гора станала 185-та членка на Меѓународниот монетарен фонд на 18 јануари 2007 година. Квотата на Црна Гора на ММФ изнесува 60,5 милиони [[Специјални права за влечење|СДР]]. Гласачката моќ на Црна Гора е 0,04% од вкупното право на глас на Фондот. Во ММФ, Црна Гора ја застапува ЦБЦГ која делува како фискален агент на Црна Гора и депозитар во ММФ. Црна Гора членува во белгиско-холандската конституенца.<ref>[https://www.cbcg.me/me/o-nama/medjunarodna-saradnja/medjunarodne-institucije/medjunarodni-monetarni-fond-mmf Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - ММФ (12.7.2020)]</ref> По членството во ММФ, Црна Гора станала и полноправна членка на Светската банка. Одредбите за членство на Црна Гора во ММФ го прават министерството за финансии на Црна Гора надлежен орган за соработка со Групацијата на Светската банка, додека ЦБЦГ ја извршува функцијата депозитар на средствата, т.е. водење на сите депозитни сметки во овие меѓународни финансиски организации.<ref>[https://www.cbcg.me/me/o-nama/medjunarodna-saradnja/medjunarodne-institucije/svjetska-banka-sb Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Светска банка (12.7.2020)]</ref> ЦБЦГ активно учествува во процесот на преговори за членство на Црна Гора во ЕУ и интензивно соработува со министерството за европски прашања, како и со други релевантни институции. ЦБЦГ учествува во 14 работни групи за поглавјата од преговорите. Од петте поглавја на преговори кои директно се однесуваат на нејзините надлежности, ЦБЦГ управува со три поглавја (4. Слободно движење на капиталот, 9. Финансиски услуги, 17. Економски и монетарен сојуз) и активно учествува во работата на работните групи за Поглавјата 18. Статистика и 32. Финансиски надзор.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cbcg.me/me/o-nama/medjunarodna-saradnja/evropske-institucije |title=Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Европски институции (12.7.2020) |accessdate=2020-08-31 |archive-date=2020-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619072600/https://www.cbcg.me/me/o-nama/medjunarodna-saradnja/evropske-institucije |url-status=dead }}</ref> ==Монетарна политика== Основните инструменти на монетарната политика на ЦБЦГ се:<ref>[https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/monetarna-politika/instrumenti Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Инструменти (12.7.2020)]</ref> * ''Операции на отворен пазар''. Тие се индиректен инструмент за монетарната политика со кој централната банка купува и продава [[хартии од вредност]] со цел регулирање на [[ликвидност]]а на банкарскиот систем. [[Операции на отворениот пазар|Операциите на отворен пазар]] се исто така под влијание на големината и структурата на [[Каматна стапка|каматните стапки]], кредитниот потенцијал на банките, нивната кредитна активност и целокупната економска активност во земјата.<ref>[https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/monetarna-politika/instrumenti/operacije-na-otvorenom-trzistu Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Операции на отворен пазар (12.7.2020)]</ref> * ''Дисконтна политика''. ЦБЦГ може да им обезбеди на банките [[кредит]] за ликвидност, под услов банката да биде солвентна и заемот да е обезбеден со [[хартии од вредност]] издадени од Црна Гора, држави членки на [[Европската унија]] и меѓународни финансиски институции или со други прифатливи средства за обезбедување, освен недвижен имот. Минималната вредност на хартиите од вредност, т.е. пазарната вредност на другите гаранции обезбедени за давање заеми за [[ликвидност]], мора да биде 110% од вредноста на заемот. Доколку нивната пазарна вредност падне за повеќе од 5 процентни бодови од првично договорениот процент за обезбедување на тој заем, банката, по барање на централната банка, ќе обезбеди дополнителен колатерал или ќе врати дел од заемот. Во случај на потреба за ликвидност на банките, ЦБЦГ може да им даде кредит на банките во вид на: дневен кредит, расположлив кредит преку ноќ и краткорични [[кредит]]и.<ref>[https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/monetarna-politika/instrumenti/kreditni-poslovi Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Кредитни работи (12.7.2020)]</ref> * ''Политика на задолжителна резерва''. Основниот инструмент за монетарна политика на ЦБЦГ е [[Задолжителна резерва|задолжителната резерва]]. Стапката на пресметување на задолжителната резерва е 7,5%, а основата за пресметка ја сочинуваат депозитите по видување и депозити со рок на достасување до една година, додека стапката на задолжителна резерва иззнесува 6,5% на депозитите со рок на достасување од повеќе од една година.<ref>[https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/monetarna-politika/instrumenti/obavezna-rezerva Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Задолжителна резерва (12.7.2020)]</ref> ==Финансиска стабилност== Во членот 143 од уставот на Црна Гора (Службен весник на Црна Гора 01/07 и 38/13) се потенцира дека ЦБЦГ е одговорна за „монетарната и финансиската стабилност и за ункционирањето на банкарскиот систем“. Законот за Централната банка на Црна Гора (Службен весник на Црна Гора 40/10, 46/10, 6/13 и 70/17), во членот 4, ја потврдува оваа надлежност и ја утврдува како обврска за „поттикнување и зачувување на стабилноста на финансискиот систем, вклучително и унапредување и одржување здрав банкарски систем и безбеден и ефикасен систем на плаќање“. ЦБЦГ е дел од Советот за [[финансиска стабилност]] во кој, покрај претставниците на ЦБЦГ, учествуваат и претставници на Министерството за финансии, Комисија за пазарот на капитал и Агенцијата за супервизија на [[осигурување]]. Советот за финансиска стабилност во Црна Гора е формиран во јули 2010 година, со донесувањето на Законот за Советот за финансиска стабилност (Службен весник на Црна Гора 44/10), а започнал со работа во октомври, истата година. Активностите во рамките на работата на Советот се насочени кон спречување или ублажување на системските ризици во финансискиот систем на Црна Гора. https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/finansijska-stabilnost/uloga-i-aktivnosti-cbcg За проценка на финансиската стабилност, ЦБЦГ користи повеќе квантитативни и квалитативни индикатори кои се однесуваат на банкарскиот сектор, реалниот сектор, [[Јавни финансии|јавните финансии]], [[Платен биланс|платниот биланс]], [[Пазар на капитал|пазарот на капитал]], како и макроекономски и финансиски индикатори за релевантните странски пазари. Заради соодветна проценка на ризиците, ЦБЦГ ги составува Индикаторите за финансиска сигурност во согласност со статистичкиот водич на [[ММФ]].<ref>[https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/finansijska-stabilnost/pokazatelji-i-izvjestaji Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Финансиска стабилност (12.7.2020)]</ref> ==Супервизија== ЦБЦГ извршува задачи поврзани со регулирањето на кредитните институции (банки и филијали на странски банки) и давателите на финансиски услуги (компании за [[лизинг]], компании за [[факторинг]], компании за отплата на долгови, микрокредитни финансиски институции и фондови за кредитна гаранција), издавање лиценци и дозволи за работа на овие институции и супервизија на нивното работење со цел промовирање и одржување на безбедноста и стабилноста на финансискиот систем.<ref>[https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/kontrolna-funkcija/ Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Контролна функција (12.7.2020)]</ref> ЦБЦГ води регистар на банки со овластување за вршење на активности што не се утврдени со решение за издавање на работна дозвола. Регистарот на банката ги содржи следниве информации:<ref>[https://www.cbcg.me/me/kljucne-funkcije/kontrolna-funkcija/bankarski-sistem Централна банка на Црна Гора, официјално мрежно место - Банкарски систем (12.7.2020)]</ref> # Реден број # Име и седиште на банката # 3Број и датум на решението на Централната банка за доделување лиценца # Предмет на работење на банката # Име и адреса на организациските единици на банката во земјата и странство # Име и адреса на подружницата на банката # Имињата на членовите на управниот одбор на банката # Имиња на извршни директори на банката # Имиња на членови на комисијата за ревизија на банката # [[Информации]] за промената во статусот на банката # Број и датум на решението на Централната банка за одземање на лиценцата на банката и, # Број и датум на решението на Централната банка за поведување постапка за стечај, односно постапката за ликвидација против банката. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Централни банки]] [[Категорија:Економија на Црна Гора]] 7u3bep6hqqd5nlwur37dbgofs5ebo1u 0 1249922 5611753 5449435 2026-08-20T05:54:11Z P.Nedelkovski 47736 2026 5611753 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''Награда „Антев златник“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]]. Наградата е востановена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“ и се состои од златник со ликот на поетот [[Анте Поповски]]. Истата се доделува секогаш кога комисијата ќе констатира висок квалитет на пристигнатите ракописи. Бројот на добитниците е двајца (освен во ретки исклучоци, тројца) во една година. Добитниците на оваа награда, како и добитникот на „Антево перо“ имаат рамноправен статус на ексклузивни учесници на манифестацијата. ==Историјат== Наградата „Антев златник“ била востановена во 2019 година, за необјавена поетска книга (поетски ракопис), имајќи ја предвид извонредно квалитетната поетска продукција пристигната на конкурсот за [[награда „Антево перо“|наградата „Антево перо“]]. На конкурсот може да се пријават автори кои имаат необјавен поетски ракопис на македонски јазик. == Досегашни добитници на „Антев златник“ == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2019/|title=„Антево Перо 2019“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Михајло Свидерски]]<br/>[[Сузана В. Спасовска]] |Граници<br/>Јазикот на светлината |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2020/|title=„Антево Перо 2020“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Владимир Мартиновски]] [[Зоран Пејковски]] |Жив(отн)и песни Остров во окото |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2021/|title=„Антево Перо 2021“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Елизабета Баковска]] [[Димитар Аранаудов]] |Сите болки станаа мои Ѕвезден часовник |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2022/|title=„Антево Перо 2022“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Виолета Танчева-Златева|Виолета Танчева Златева]]<br/>[[Славица Гаџова Свидерска]] |Глуво време<br/>Golgotha Feminarum |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2023/|title=„Антево Перо 2023“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Милена Сиљаноска]] [[Александра Спасеска]] |Болопадание Координати на болката |- |2024<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Пепи Стамков]] [[Тони Попов]] [[Ирена Бабамова Стојчева]] |Собрани остатоци од светот Ми се чини дека некаде слушнав дете Сивка: Геометрија на болката |- |2025<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2025/|title=„Антево Перо 2025“|date=2025-08-27|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Владо Јаневски (писател)|Владо Јаневски]] [[Анета Велкоска Ода]] |Молкозбор Каде се пресоблекува непостојаниот збор |- |[[2026]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=2025-08-20|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> |[[Ерол Туфан]]<br/>[[Емељ Туна]]<br/>[[Милош Соколиќ]] |Недовршени песни<br/>Анатомија на бршленот<br/>Име во идно време |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] hhos3fpuj4dpgnlblumeci3xhb68db6 5611764 5611753 2026-08-20T06:17:06Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5611764 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''Награда „Антев златник“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]]. Наградата е востановена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“ и се состои од златник со ликот на поетот [[Анте Поповски]]. Истата се доделува секогаш кога комисијата ќе констатира висок квалитет на пристигнатите ракописи. Бројот на добитниците е двајца (освен во ретки исклучоци, тројца) во една година. Добитниците на оваа награда, како и добитникот на „Антево перо“ имаат рамноправен статус на ексклузивни учесници на манифестацијата. ==Историјат== Наградата „Антев златник“ била востановена во 2019 година, за необјавена поетска книга (поетски ракопис), имајќи ја предвид извонредно квалитетната поетска продукција пристигната на конкурсот за [[награда „Антево перо“|наградата „Антево перо“]]. На конкурсот може да се пријават автори кои имаат необјавен поетски ракопис на македонски јазик. == Досегашни добитници на „Антев златник“ == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2019/|title=„Антево Перо 2019“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Михајло Свидерски]]<br/>[[Сузана В. Спасовска]] |Граници<br/>Јазикот на светлината |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2020/|title=„Антево Перо 2020“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Владимир Мартиновски]] [[Зоран Пејковски]] |Жив(отн)и песни Остров во окото |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2021/|title=„Антево Перо 2021“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Елизабета Баковска]] [[Димитар Аранаудов]] |Сите болки станаа мои Ѕвезден часовник |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2022/|title=„Антево Перо 2022“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Виолета Танчева-Златева|Виолета Танчева Златева]]<br/>[[Славица Гаџова Свидерска]] |Глуво време<br/>Golgotha Feminarum |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2023/|title=„Антево Перо 2023“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Милена Сиљаноска]] [[Александра Спасеска]] |Болопадание Координати на болката |- |2024<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Пепи Стамков]] [[Тони Попов]] [[Ирена Бабамова Стојчева]] |Собрани остатоци од светот Ми се чини дека некаде слушнав дете Сивка: Геометрија на болката |- |2025<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2025/|title=„Антево Перо 2025“|date=2025-08-27|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Владо Јаневски (писател)|Владо Јаневски]] [[Анета Велкоска Ода]] |Молкозбор Каде се пресоблекува непостојаниот збор |- |[[2026]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=19.08.2026|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> |[[Ерол Туфан]]<br/>[[Емељ Туна]]<br/>[[Милош Соколиќ]] |Недовршени песни<br/>Анатомија на бршленот<br/>Име во идно време |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] nz2mp8eepcyxd8hg0ujh6vhmv2yui23 5611765 5611764 2026-08-20T06:19:37Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5611765 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''Награда „Антев златник“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]]. Наградата е востановена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“ и се состои од златник со ликот на поетот [[Анте Поповски]]. Истата се доделува секогаш кога комисијата ќе констатира висок квалитет на пристигнатите ракописи. Бројот на добитниците е двајца (освен во ретки исклучоци, тројца) во една година. Добитниците на оваа награда, како и добитникот на „Антево перо“ имаат рамноправен статус на ексклузивни учесници на манифестацијата. ==Историјат== Наградата „Антев златник“ била востановена во 2019 година, за необјавена поетска книга (поетски ракопис), имајќи ја предвид извонредно квалитетната поетска продукција пристигната на конкурсот за [[награда „Антево перо“|наградата „Антево перо“]]. На конкурсот може да се пријават автори кои имаат необјавен поетски ракопис на македонски јазик. == Досегашни добитници на „Антев златник“ == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2019/|title=„Антево Перо 2019“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Михајло Свидерски]]<br/>[[Сузана В. Спасовска]] |Граници<br/>Јазикот на светлината |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2020/|title=„Антево Перо 2020“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Владимир Мартиновски]]<br/>[[Зоран Пејковски]] |Жив(отн)и песни<br/>Остров во окото |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2021/|title=„Антево Перо 2021“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Елизабета Баковска]]<br/>[[Димитар Аранаудов]] |Сите болки станаа мои<br/>Ѕвезден часовник |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2022/|title=„Антево Перо 2022“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Виолета Танчева-Златева|Виолета Танчева Златева]]<br/>[[Славица Гаџова Свидерска]] |Глуво време<br/>Golgotha Feminarum |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2023/|title=„Антево Перо 2023“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Милена Сиљаноска]]<br/>[[Александра Спасеска]] |Болопадание<br/>Координати на болката |- |2024<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> |[[Пепи Стамков]]<br/>[[Тони Попов]]<br/>[[Ирена Бабамова Стојчева]] |Собрани остатоци од светот<br/>Ми се чини дека некаде слушнав дете<br/>Сивка: Геометрија на болката |- |2025<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2025/|title=„Антево Перо 2025“|date=2025-08-27|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-09-18}}</ref> |[[Владо Јаневски (писател)|Владо Јаневски]]<br/>[[Анета Велкоска Ода]] |Молкозбор<br/>Каде се пресоблекува непостојаниот збор |- |[[2026]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=19.08.2026|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> |[[Ерол Туфан]]<br/>[[Емељ Туна]]<br/>[[Милош Соколиќ]] |Недовршени песни<br/>Анатомија на бршленот<br/>Име во идно време |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] 45zp29s9c34i1khc11jc4icvcddo0l2 0 1249924 5611680 5441602 2026-08-19T20:52:41Z ~2026-45554-82 136071 /* Досегашни добитници */ 5611680 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''Награда „Антев часовник“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]] од млад поет до 25 години. Воспоставена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата „Антев часовник“ ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“. Симболиката на наградата е јасна: името на Поповски сведочи дека добитникот на наградата е Антев следбеник, а часовникот симболизира дека времето на младиот поет допрва доаѓа. ==Историја== Наградата „Антев часовник“ била востановена во 2019 година за необјавена поетска книга (поетски ракопис) на млад поет до 25 години со цел дополнително да се стимулира творештвото на најмладите таленти. Нејзин прв добитник била поетесата [[Емануела Ковачевска]]. == Досегашни добитници == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2019/|title=„Антево Перо 2019“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Емануела Ковачевска]] |Кожена душа |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2020/|title=„Антево Перо 2020“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Георгина Петреска]] |Средбата на Вулкан и Минерва |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2021/|title=„Антево Перо 2021“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Марија Филипова]] |Твоите далги на брегот на Стикс |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2022/|title=„Антево Перо 2022“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Рената Пенчова]] |Точки во бескрајот |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2023/|title=„Антево Перо 2023“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Светла Јакшиќ]] |Ноќен суфлер |- |2024<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Нино Наумовски]] [[Стефан Спасовски]] |Индиго солзи Ќумур смоквин млеч |- |2025<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-2025-godina-za-stihozbirkata-nie-sme-eva-od-olivera-andonoska/|title=Наградата Антево перо за 2025 година за стихозбирката „Ние сме Ева“ од Оливера Андоноска|last=|date=2025-08-20|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Софија Тодороска]] [[Вероника Димоска]] |Првото утро на цутарот Омеѓување |- | | | |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] 4sugf7nmw16sl0t5vshf40t8k00vq1m 5611750 5611680 2026-08-20T05:41:43Z P.Nedelkovski 47736 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-45554-82|~2026-45554-82]]) и ја поврати преработката 5441602 на P.Nedelkovski 5611750 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''Награда „Антев часовник“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]] од млад поет до 25 години. Воспоставена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата „Антев часовник“ ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“. Симболиката на наградата е јасна: името на Поповски сведочи дека добитникот на наградата е Антев следбеник, а часовникот симболизира дека времето на младиот поет допрва доаѓа. ==Историја== Наградата „Антев часовник“ била востановена во 2019 година за необјавена поетска книга (поетски ракопис) на млад поет до 25 години со цел дополнително да се стимулира творештвото на најмладите таленти. Нејзин прв добитник била поетесата [[Емануела Ковачевска]]. == Досегашни добитници == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2019/|title=„Антево Перо 2019“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Емануела Ковачевска]] |Кожена душа |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2020/|title=„Антево Перо 2020“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Георгина Петреска]] |Средбата на Вулкан и Минерва |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2021/|title=„Антево Перо 2021“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Марија Филипова]] |Твоите далги на брегот на Стикс |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2022/|title=„Антево Перо 2022“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Рената Пенчова]] |Точки во бескрајот |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2023/|title=„Антево Перо 2023“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Светла Јакшиќ]] |Ноќен суфлер |- |2024<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Нино Наумовски]] [[Стефан Спасовски]] |Индиго солзи Ќумур смоквин млеч |- |2025<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-2025-godina-za-stihozbirkata-nie-sme-eva-od-olivera-andonoska/|title=Наградата Антево перо за 2025 година за стихозбирката „Ние сме Ева“ од Оливера Андоноска|last=|date=2025-08-20|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Софија Тодороска]] [[Вероника Димоска]] |Првото утро на цутарот Омеѓување |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] 5777m3lg1di4e5n9o4b40t1x888d1yf 5611754 5611750 2026-08-20T05:58:35Z P.Nedelkovski 47736 2026 5611754 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''Награда „Антев часовник“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]] од млад поет до 25 години. Воспоставена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата „Антев часовник“ ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“. Симболиката на наградата е јасна: името на Поповски сведочи дека добитникот на наградата е Антев следбеник, а часовникот симболизира дека времето на младиот поет допрва доаѓа. ==Историја== Наградата „Антев часовник“ била востановена во 2019 година за необјавена поетска книга (поетски ракопис) на млад поет до 25 години со цел дополнително да се стимулира творештвото на најмладите таленти. Нејзин прв добитник била поетесата [[Емануела Ковачевска]]. == Досегашни добитници == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2019/|title=„Антево Перо 2019“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Емануела Ковачевска]] |Кожена душа |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2020/|title=„Антево Перо 2020“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Георгина Петреска]] |Средбата на Вулкан и Минерва |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2021/|title=„Антево Перо 2021“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Марија Филипова]] |Твоите далги на брегот на Стикс |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2022/|title=„Антево Перо 2022“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Рената Пенчова]] |Точки во бескрајот |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2023/|title=„Антево Перо 2023“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Светла Јакшиќ]] |Ноќен суфлер |- |2024<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Нино Наумовски]]<br/>[[Стефан Спасовски]] |Индиго солзи<br/>Ќумур смоквин млеч |- |2025<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-2025-godina-za-stihozbirkata-nie-sme-eva-od-olivera-andonoska/|title=Наградата Антево перо за 2025 година за стихозбирката „Ние сме Ева“ од Оливера Андоноска|last=|date=2025-08-20|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Софија Тодороска]]<br/>[[Вероника Димоска]] |Првото утро на цутарот<br/>Омеѓување |- |[[2026]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=2025-08-20|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> |[[Дарија Јовановска]]<br/>[[Марија Велинова]] |Протекување<br/>Штрингла |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] 7cbuiv7xxzjmc772pvyv3a7ajfbh34d 5611762 5611754 2026-08-20T06:15:28Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5611762 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Биста во Лазарополе 2.jpg|мини|десно|Споменикот на Анте Поповски во Лазарополе]] '''Награда „Антев часовник“''' – награда за необјавена поетска книга на [[македонски јазик]] од млад поет до 25 години. Воспоставена во чест на поетот [[Анте Поповски]]. ==Награда== Наградата „Антев часовник“ ја доделува Meѓународната поетско-културна манифестација „Анте Поповски – Антево перо“. Симболиката на наградата е јасна: името на Поповски сведочи дека добитникот на наградата е Антев следбеник, а часовникот симболизира дека времето на младиот поет допрва доаѓа. ==Историја== Наградата „Антев часовник“ била востановена во 2019 година за необјавена поетска книга (поетски ракопис) на млад поет до 25 години со цел дополнително да се стимулира творештвото на најмладите таленти. Нејзин прв добитник била поетесата [[Емануела Ковачевска]]. == Досегашни добитници == {| class="wikitable" |- bgcolor="#cccccc" !Година !Добитник !Книга поезија |- |2019<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2019/|title=„Антево Перо 2019“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Емануела Ковачевска]] |Кожена душа |- |2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2020/|title=„Антево Перо 2020“|date=2023-06-20|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Георгина Петреска]] |Средбата на Вулкан и Минерва |- |2021<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2021/|title=„Антево Перо 2021“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Марија Филипова]] |Твоите далги на брегот на Стикс |- |2022<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2022/|title=„Антево Перо 2022“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Рената Пенчова]] |Точки во бескрајот |- |2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2023/|title=„Антево Перо 2023“|date=2023-06-21|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Светла Јакшиќ]] |Ноќен суфлер |- |2024<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Нино Наумовски]]<br/>[[Стефан Спасовски]] |Индиго солзи<br/>Ќумур смоквин млеч |- |2025<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/kultura/nagradata-antevo-pero-za-2025-godina-za-stihozbirkata-nie-sme-eva-od-olivera-andonoska/|title=Наградата Антево перо за 2025 година за стихозбирката „Ние сме Ева“ од Оливера Андоноска|last=|date=2025-08-20|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-08-22}}</ref> |[[Софија Тодороска]]<br/>[[Вероника Димоска]] |Првото утро на цутарот<br/>Омеѓување |- |[[2026]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=19.08.2026|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> |[[Дарија Јовановска]]<br/>[[Марија Велинова]] |Протекување<br/>Штрингла |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Македонски литературни награди]] [[Категорија:Македонски награди]] ivtyyvrielohhkgme2x0bvt7nesf4ti 0 1250748 5611709 5587689 2026-08-19T22:47:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611709 wikitext text/x-wiki '''Финансиски услуги''' — економски услуги обезбедени од индустријата за финансии, кои опфаќаат широк спектар на деловни активности кои управуваат со пари, вклучувајќи [[кредитна унија|кредитни унии]], [[банки]], компании со [[Кредитна картица|кредитни картички]], [[Осигурување|осигурителни]] компании, [[Сметководство|сметководствени]] компании, компании за финансирање потрошувачи, [[брокер]]и за инвестиции, [[инвестициски фондови]] , поединечни менаџери и некои претпријатија спонзорирани од владата<ref>{{cite web|title=Financial Services: Getting the Goods|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/basics/finserv.htm|publisher=IMF|accessdate=8 September 2015|date=28 March 2012}}</ref> . Компаниите за финансиски услуги се присутни на сите економски развиени географски локации и имаат тенденција да се групираат во локални, национални, регионални и меѓународни финансиски центри како [[Лондон]],[[Њујорк]] и [[Токио]]. ==Историја== [[File:Access to a financial account or services, OWID.svg|thumb|upright=1.3|Промена на пристапот до финансиска сметка или услуги помеѓу 2005 и 2014 година по земја<ref>{{cite web |title=Access to a financial account or services |url=https://ourworldindata.org/grapher/access-to-a-financial-account-or-services |website=Our World in Data |accessdate=15 February 2020}}</ref>]] Терминот „финансиски услуги“ станал пораспространет во [[САД]] делумно како резултат на Законот за Грем-Лич-Блаили од крајот на 90-тите години на минатиот век, со кој се овозможило спојување на различни типови компании кои работеле во индустријата за финансиски услуги на САД во тоа време<ref>{{cite web|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d106:SN00900:@@@D&summ2=m&|title=Bill Summary & Status 106th Congress (1999 - 2000) S.900 CRS Summary - Thomas (Library of Congress)|accessdate=2011-02-08|archive-date=2016-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704224744/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d106:SN00900:@@@D&summ2=m&|url-status=dead}}</ref>. Компаниите обично имаат два различни пристапи кон овој нов вид деловна активност. Еден пристап би бил банка која едноставно купува осигурителна компанија или инвестициска банка, ги чува оригиналните брендови на стекнатата фирма и ја додава аквизицијата на нејзината холдинг-компанија едноставно за да ја диверзифицира својата заработка. Надвор од САД (на пример, [[Јапонија]]), компаниите за нефинансиски услуги се дозволени во велепоседничкото друштво. Во ова сценарио, секоја компанија сè уште изгледа независно и има свои клиенти, итн. Во другиот стил, една банка едноставно би создала своја брокерска поделба или оддел за осигурување и би се обидела да ги продаде тие производи на своите постоечки клиенти, со стимулации за комбинирање на сите работи со една компанија. ==Односи со владата== Финансискиот сектор традиционално е меѓу оние што добиваат поддршка од владата во време на раширена [[економска криза]]. Како и да е, таквите спасувачки заеми уживаат помалку поддршка од јавноста отколку оние за другите индустрии<ref>The Economist, April 4th 2020, page 51.</ref>. ==Банки== ===Услуги за комерцијално банкарство=== [[Комерцијална банка]] е она што вообичаено се нарекува едноставно банка. Терминот „''комерцијална''“ се користи за да се разликува од [[инвестициска банка]], вид на субјект за финансиски услуги, кој наместо да позајмува пари директно на деловна активност, им помага на деловните субјекти да соберат пари од други фирми во форма на обврзници (долг) или акции (капитал) ) Примарното работење на деловните банки вклучува: *Чување на пари, истовремено дозволувајќи повлекување кога е потребно *Издавање на чековни книшки за да можат да се плаќаат сметките и да се доставуваат други видови плаќања по пошта *Обезбедување на лични заеми, комерцијални заеми и хипотекарни заеми (обично заеми за купување куќа, имот или деловна активност) *Издавање на кредитни картички и обработка на трансакции со кредитни картички и наплата *Издавање на дебитни картички за употреба како замена за чекови *Дозволени финансиски трансакции на филијали или со употреба на автоматски машини (банкомати) *Обезбедување трансфер на средства и електронски трансфер на средства помеѓу банки *Олеснување на постојаните налози и директни дебити, така што плаќањата за сметките може да се вршат автоматски *Обезбедување договори за пречекорување средства за привремено унапредување на сопствените пари на банката за исполнување на месечните обврски за трошење во тековната сметка на клиентот. *Обезбедување систем за интернет банкарство за да им олесне на клиентите да ги прегледуваат и ракуваат нивните сметки преку Интернет. *Обезбедување аванс на картичката со наплата од сопствените пари на банката за клиенти кои сакаат да ги подмируваат кредитните аванси месечно. *Нотарска служба за финансиски и други документи *Прифаќање на депозитите од клиенти и обезбедување на кредитни олеснувања за нив. *Продавање производи за инвестиции како заеднички фондови итн. ===Услуги за инвестициско банкарство=== Инвестициона банка е онаа чија главна дејност е работењето со [[хартии од вредност]], како што е откупот на хартии од вредност кои ги емитираат [[корпорациja|корпорациите]] и други субјекти и нивна препродажба на секундарниот пазар на хартии од вредност. Тие, исто така, се јавуваат и во улога на [[брокери]] и [[дилери]] на пазарот на капитал.<ref>Љупчо Трпески, „Банкарство и банкарско работење”, Скопје: Скенпоинт, 2009, стр. 36.</ref> *Запишување долг и капитал за приватниот и јавниот сектор со цел таквите субјекти да соберат капитал. *Спојувања и преземања - Советување на компаниите за спојувања или преземања. *Структурирани финансии - Развивање сложени (типично деривативни) производи за високо нето-вредни лица и институции со посложени финансиски потреби. *Преструктуирање - Помагање во финансиско реорганизирање на компании *Производител на пазарот - Обезбедување ликвидност на пазарите со купување и продавање на финансиски инструменти со своја сметка во надеж дека ќе се профитира од распон на понуда. *Управување со инвестиции - Управување со средства (на пример, недвижен имот) за да се исполнат наведените инвестициски цели на клиентите. *Комерцијално тргување - разменување сопствени сметки со различни стратегии за инвестиции, тргување и арбитража со цел профит. *Истражување на хартии од вредност *Брокерски услуги - Купување и продавање хартии од вредност во име на нивните клиенти (понекогаш може да вклучува и финансиски консултации). Њујорк и Лондон се најголемите центри на услуги за инвестициско банкарство. Во Њујорк доминира домашниот бизнис на САД, додека во Лондон меѓународниот бизнис и трговија сочинуваат значителен дел од активностите за инвестициско банкарство<ref name="Roberts20082">{{наведена книга|url=https://www.amazon.co.uk/City-Londons-Global-Financial-Economist/dp/1861978588/ref=la_B001H9RUQU_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1387163057&sr=1-2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|page=2}}</ref>. ==Девизни услуги== Девизните услуги ги обезбедуваат многу банки и специјализирани брокери за девизи ширум светот. Девизните услуги вклучуваат: *Размена на валута - каде што клиентите можат да купуваат и продаваат девизни банкноти. *Трансфер на дознака - каде клиентите можат да испраќаат средства до меѓународни банки во странство. *Дознаки - каде клиенти кои се работници мигранти испраќаат пари назад во нивната матична земја. [[Лондон]] се справил со 36,7% од глобалните валутни трансакции во [[2009]] година - просечен дневен промет од 1,85 трилиони УСД - со повеќе американски долари кои се тргувале во Лондон од Њујорк, и се тргувало со повеќе евра отколку во сите други градови во Европа заедно<ref name="citylondon">{{cite web|url=http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/LGNL_Services/Business/Business_support_and_advice/Economic_information_and_analysis/Research+and+statistics+FAQ.htm|title=Research and statistics FAQ|publisher=The City of London|accessdate=23 February 2012|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20110926180238/http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/LGNL_Services/Business/Business_support_and_advice/Economic_information_and_analysis/Research+and+statistics+FAQ.htm|archivedate=26 September 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.bis.org/publ/rpfx05t.pdf|title=Triennial Central Bank Survey - Foreign exchange and derivatives market activity in 2004|publisher=Bank for International Settlements|date=March 2005|accessdate=2018-03-05}}</ref><ref>"[http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/media_centre/keyfacts.htm Key facts] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111023000216/http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/media_centre/keyfacts.htm |date=2011-10-23 }}", Corporation of London. Retrieved 19 June 2006.</ref><ref>European Central Bank (July 2017) [https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/ecb.euro-international-role-201707.pdf?5155295783d0b744ab5aa5a85d8674c1 "The international role of the euro"]. European Central Bank. p. 28.</ref><ref>Chatsworth Communications (April 6, 2016) [http://www.chatsworthcommunications.com/londons-leading-position-as-a-usd-2-2-trillion-hub-for-fx-trading-would-be-harmed-by-a-brexit-according-to-poll-of-currency-market-professionals/ "London's leading position as a USD 2.2 trillion hub for FX trading would be harmed by a Brexit, according to poll of currency market professionals"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180922064031/http://www.chatsworthcommunications.com/londons-leading-position-as-a-usd-2-2-trillion-hub-for-fx-trading-would-be-harmed-by-a-brexit-according-to-poll-of-currency-market-professionals/ |date=2018-09-22 }}. Chatsworth Communications.</ref>. ==Инвестициски услуги== * [[инвестициски фонд|Колективен инвестициски фонд]] - финансиска институција или институционална организација, која врши прибирање на парични средства од повеќе вложувачи и истите ги вложува во краткорочни и долгорочни инвестиции, односно во различни финансиски облици. Суштината на функционирањето на инвестиционите фондови се состои во прибирање на капитал по пат на продажба на неговите акции или документи за удел, на населението. Така формираниот финансиски потенцијал потоа фондовите го пласираат во акции и обврзници на трговските друштва и на државата. * Инвестициски канцеларии - водени од регистрирани советници за инвестиции кои советуваат клиенти во финансиско планирање и ги вложуваат своите пари. * [[Хеџ фонд|Управување со хеџ фондови]] - Хеџ фондовите често нудат услуги на оддели за „''главно брокерство''“ во големите инвестициски банки за извршување на нивните занаети. Нивните менаџери вложуваат пари во сè што мислат дека е можно да донесе профит. Тие обично не го “мерат“ својот перформанс врз основа на одреден индекс или репер и се фокусираат на позитивен исход без разлика на околностите. Тоа се фондови што не подлежат на контрола од регулаторни тела. * [[Приватен капитал]] - Фондовите на приватниот капитал се типично затворени фондови, кои обично преземаат контролни удели во капитал во деловни активности кои се или приватни, или земени приватни откако ќе се стекнат со нив. Приватните капитални фондови често користат изнајмени откупи (ЛБО) за да ги стекнат фирмите во кои инвестираат. Најуспешните приватни капитални фондови можат да генерираат приноси значително повисоки отколку што ги обезбедуваат пазарите на акции. * [[Ризичен капитал]] - формални или неформални облици на финансирање на мали, брзорастечки, но ризични фирми од кои се очекува дека во иднина повеќекратно ќе ја зголемат вредноста на вложениот капитал. Семејството на ризичен капитал го сочинуваат бизнис-ангелите, како неформален ризичен капитал, и официјалните ризични фондови, како формален ризичен капитал. . * [[Семејна канцеларија]] - Фирма за управување со инвестиции и богатство што работи со богато семејство или мала група на богати поединци со финансиски планови прилагодени на нивните потреби. Слично на приватното банкарство. * Услуги за чување старателство - Средствата кои се чуваат во светот се приближно 100 трилиони американски долари<ref>{{cite web|url=http://www.cm1.prusec.com/rschrpts.nsf/$$rschidxw/4A2ACD93260C58E785256FA3005F8D0E/$FILE/PROCESSINGPRIMER25-0076.PDF|format=PDF|title=Prudential: Securities Processing Primer|website=cm1.prusec.com|access-date=2010-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316160410/http://www.cm1.prusec.com/rschrpts.nsf/$$rschidxw/4A2ACD93260C58E785256FA3005F8D0E/$FILE/PROCESSINGPRIMER25-0076.PDF|archive-date=2007-03-16|url-status=dead}}</ref> Њујорк е најголемиот центар на инвестициски услуги, следен од Лондон.<ref>{{Cite web|url=https://www.theinvestmentassociation.org/assets/files/research/2017/20170914-ams2017.pdf|title=Asset Management in the UK 2016-2017|date=September 2017|publisher=The Investment Management Association|page=12|access-date=5 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306082626/https://www.theinvestmentassociation.org/assets/files/research/2017/20170914-ams2017.pdf|archive-date=6 March 2018|url-status=dead}}</ref>. ==Осигурување== * [[Осигурително брокерско друштво|Брокер за осигурување]] - Брокерите за осигурување се занимаваат со извршување брокерски работи во областа на осигурувањето, како посредување во договарање на осигурителното покритие на осигурениците, посредување при реализирање на отштетни побарувања по остварен осигурен штетен настан, снимање ризици, посредување при процена на штети, посредување при продажба на остатоците од осигурените оштетени предмети, воведување мерки за спречување и намалување на штетите и ризиците при неживотно осигурување, изработка анализа на ризикот и предлагање соодветно осигурително покритие на осигуреникот, информирање на осигурителното друштво за намерата на осигуреникот за склучување договор и запознавање на осигуреникот со условите од полисата и со законските услови, посредување во име на осигуреникот при склучувањето договор за осигурување, проверка на содржината на полисите за осигурување, укажување правна помош во осигурувањето * Ангажирање за осигурување - Ангажманите за осигурување на лични линии всушност го потпишуваат осигурувањето за физички лица, услуга што сè уште се нуди пред сè преку агенти, брокери за осигурување и брокери на акции. Андерграверите исто така можат да понудат слични комерцијални линии на покриеност за бизниси. Активностите вклучуваат осигурување и ануитет, животно осигурување, пензиско осигурување, здравствено осигурување и осигурување на имот и осигурување на жртви. * [[Реосигурување]] - Реосигурување е осигурување продадено на самите осигурителни компании, за да ги заштити од катастрофални загуби. Соединетите држави, следени од Јапонија и Велика Британија се најголемите осигурителни пазари во светот<ref>{{Cite web|url=https://www.abi.org.uk/globalassets/sitecore/files/documents/publications/public/2015/statistics/key-facts-2015.pdf|title=UK Insurance & Long Term Savings Key Facts 2015|date=September 2015|publisher=Association of British Insurers|access-date=5 March 2018|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305202744/https://www.abi.org.uk/globalassets/sitecore/files/documents/publications/public/2015/statistics/key-facts-2015.pdf|url-status=dead}}</ref>. ==Финансиски извоз== Финансиски извоз е финансиска услуга што ја обезбедува домашна фирма (без оглед на сопственоста) на странска фирма или поединец. Додека финансиските услуги, како што се банкарството, осигурувањето и управувањето со инвестициите, честопати се сметаат за домашна услуга, сè поголем процент на финансиски услуги се управуваат во странство, во други финансиски центри, од различни причини. Некои помали финансиски центри, како што се [[Бермуди]], [[Луксембург]] и [[Кајмански Острови|Кајманските Острови]], немаат доволно големина за домашниот сектор за финансиски услуги и имаат развиено улога што обезбедува услуги за нерезиденти како офшор финансиски центри. Зголемената конкурентност на финансиските услуги значи дека некои земји, како Јапонија, кои некогаш биле самостојни, сè повеќе увезуваат финансиски услуги. Водечки финансиски извозник, во смисла на извоз помалку увоз, е Велика Британија, која имашла 95 милијарди долари финансиски извоз во 2014 година<ref name=TheCityUK2015>{{cite web|title=UK trade surplus in financial services highest ever|url=http://www.thecityuk.com/media/latest-news-from-thecityuk/thecityuk-uk-trade-surplus-in-financial-services-highest-ever/|publisher=TheCityUK|accessdate=5 June 2015|date=21 July 2015|archive-date=2015-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908100039/http://www.thecityuk.com/media/latest-news-from-thecityuk/thecityuk-uk-trade-surplus-in-financial-services-highest-ever/|url-status=dead}}</ref>. Позицијата на Велика Британија е помогната од уникатни институции (како што е [[Lloyd's of London]] за осигурување, [[Baltic Exchange]] за испорака итн.)<ref>{{наведена книга|last1=Clark|first1=David|title=Urban world/global city|date=2003|publisher=Routledge|isbn=0415320976|pages=174–176|url=https://books.google.co.uk/books?id=J21sBa6n46gC&pg=PA174&lpg=PA174#v=onepage&q&f=false|postscript=none}}; {{наведена книга|last1=Shubik|first1=Martin|title=The theory of money and financial institutions|date=1999|publisher=MIT Press|isbn=0262693119|page=8|url=https://books.google.co.uk/books?id=m9BWUe9xveQC&pg=PA8&lpg=PA8#v=onepage&q&f=false}}</ref> и средина што привлекува странски фирми<ref name=Roberts2008>{{наведена книга|last=Roberts|first=Richard|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|year=2008|publisher=Economist|url=https://books.google.co.uk/books?id=J0vl6CltQjEC&lpg=PP1&dq=the%20city%20richard%20roberts&pg=PA2#v=onepage&q&f=false|pages=1–22}}</ref>; многу меѓународни корпорации имаат глобално или регионално седиште во [[Лондон]] и котираат на [[Лондонска берза|Лондонската берза]] и многу банки и други финансиски институции работат таму или во [[Единбург]]<ref name=TheCityUK2014>{{cite web|title=UK’s financial services trade surplus biggest in the world, dwarfing its nearest rivals|url=http://www.thecityuk.com/media/latest-news-from-thecityuk/uk-s-financial-services-trade-surplus-biggest-in-the-world-dwarfing-its-nearest-rivals/|publisher=TheCityUK|accessdate=5 June 2015|date=3 July 2014|archive-date=2014-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140711095621/http://www.thecityuk.com/media/latest-news-from-thecityuk/uk-s-financial-services-trade-surplus-biggest-in-the-world-dwarfing-its-nearest-rivals/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Special report on services exports|url=http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_ITEM_Club_special_report_on_services_exports_-_full_report/$FILE/EY%20ITEM%20Club%20special%20Report%20on%20Services%20Exports_FINAL.pdf|publisher=EY Item Club|accessdate=8 September 2015|date=June 2014|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304080359/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_ITEM_Club_special_report_on_services_exports_-_full_report/$FILE/EY%20ITEM%20Club%20special%20Report%20on%20Services%20Exports_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref>. == Наводи == {{наводи}} *{{наведена книга|last = Porteous | first = Bruce T. |author2=Pradip Tapadar | title = Economic Capital and Financial Risk Management for Financial Services Firms and Conglomerates| publisher = Palgrave Macmillan |date=December 2005 | isbn = 1-4039-3608-0 }} == Надворешни врски == * [http://www.hks.harvard.edu/m-rcbg/CSRI/publications/report_19_EO%20Finance%20Final.pdf The role of the financial Services Sector in Expanding Economic Opportunity | A report by Christopher N. Sutton and Beth Jenkins | John F. Kennedy School of Government | Harvard University] [[Категорија:Финансиски услуги| ]] [[Категорија:Финансиски пазари]] ql3efzjema108es81se73ftjfkti9e5 0 1251642 5611937 5592878 2026-08-20T10:29:22Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611937 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Sally L. Hacker|alma_mater=[[University of Chicago]]|birth_date=September 25, 1936|birth_name=Sara Lynn Swank|birth_place=Litchfield, Illinois, US|citizenship=[[United States]]|death_date=July 24, 1988|death_place=Corvallis, Oregon, US|known_for=Feminist sociological study of technology and gender|occupation=Sociologist|spouse(s)=Barton C. Hacker}} '''Сара „Сали“ Лин Хакер''' ( ''родена'' Свенк, 25 септември 1936 - 24 јули 1988 година) — [[Феминизам|феминистички]] [[Социологија|социолог,]] која истражувала [[Култура|култури]] околу [[технологија]]та. Таа била заинтересирана за тоа како промените во технологијата влијаат врз нееднаквоста на половите. == Биографија == Хакер родена и израсната во Личфилд, Илиноис.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://oasis.lib.harvard.edu//oasis/deliver/deepLink?_collection=oasis&uniqueId=sch00610|title=Sally Hacker Papers, 1951-1991|last=|first=|date=|work=Schlesinger Library, Radcliffe Institute|publisher=Harvard University|accessdate=27 August 2015|archive-date=2014-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703165450/http://oasis.lib.harvard.edu/oasis/deliver/deepLink?_collection=oasis&uniqueId=sch00610|url-status=dead}}</ref> Во втора година од средното училиште, таа била протерана затоа што останала бремена со нејзиниот син. По протерувањето, таа присуствувала на колеџот А.А. Рајт Јуниор, а подоцна добила стипендија на [[Чикашки универзитет|Универзитетот во Чикаго]] (У Ц). Завршила на УЦ во 1962 година, магистрирала во 1965 година и докторирала во 1969 година Нејзината дисертација „Шаблони на светот и слободното време: Истражување на односите помеѓу детството и тековните стилови на одмор и однесувањето на моменталното работење кај млади дипломирани жени во областа на јавното образование“ била под надзор на Алис Роси. Хакер работела за Роси, Фил Стоун и Фред Стодбек како асистентка за истражување на [[Харвард]].<ref name=":0"/> Кон крајот на 1960-тите работела како клинички инструктор по [[психијатрија]] за Медицинскиот колеџ на Универзитетот Бејлор и како социолог на персоналот на Институтот за ментални науки во [[Хјустон|Тексас]] во [[Хјустон]]. Во 1970-тите, студирала жени и технологија на АТ & Т (Бел компанија). Нејзиното истражување открило дека додека АТ & Т тврди дека промовира иницијативи за вработување на малцинства и жени, реалноста била дека жените и малцинствата биле ангажирани главно за работни места „следно да се автоматизираат“.<ref>{{Наведена книга|title=Gendered By Design?: Information Technology and Office Systems|url=https://archive.org/details/genderedbydesign0000unse|last=Henwood|first=Flis|publisher=Taylor & Francis Ltd|year=1993|isbn=0748400915|editor-last=Green|editor-first=Eileen|location=London|pages=[https://archive.org/details/genderedbydesign0000unse/page/36 36]–37|chapter=Establishing Gender Perspectives on Information Technology|editor-last2=Owen|editor-first2=Jenny|editor-last3=Pain|editor-first3=Den}}</ref> Од 1971 до 1976 година, таа била доцент по социологија на Универзитетот Дрејк.<ref name=":0"/> Додека била во [[Ајова]], Хакер и нејзиниот сопруг Бартон Хакер го основале поглавјето [[Де Мојн]] на Националната организација за жени (СЕГА). Хакер продолжила да посетува часови по инженерство на Технолошкиот институт во Масачусетс (МИТ) и часови по архитектура на Колеџот на заедницата Лин-Бентон со цел подобро да ја разбере технологијата и нејзината врска со стратификација на половите.<ref name=":0"/> Додека била на МИТ, Хакер ги истражувала причините на студентите за инженерство.<ref>{{Наведена книга|title=Gendered Design?: Information Technology and Office Systems|url=https://archive.org/details/genderedbydesign0000unse|last=Murray|first=Fergus|publisher=Taylor & Francis Ltd|year=1993|isbn=0748400915|editor-last=Green|editor-first=Eileen|location=Lond|pages=[https://archive.org/details/genderedbydesign0000unse/page/69 69]–70|chapter=The Soul of the New Machine or a Separate Reality|editor-last2=Owen|editor-first2=Jenny|editor-last3=Pain|editor-first3=Den}}</ref> Била професорка по социологија на Државниот универзитет во Орегон (ОСУ) од 1977 до 1988 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blogs.oregonstate.edu/womancitizen/files/2012/03/hacker-award-20123.pdf|title=Sally Hacker Award Call for Proposals|last=|first=|date=2012|work=OSU Center for the Humanities|publisher=|accessdate=27 August 2015|archive-date=2013-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404021350/http://blogs.oregonstate.edu/womancitizen/files/2012/03/hacker-award-20123.pdf|url-status=dead}}</ref> Хакер починала од [[Рак на белите дробови|рак]] на [[Рак на белите дробови|белите дробови]] во Корвалис, Орегон на 24 јули 1988 година.<ref name=":0"/> Во 1989 година, нејзината последна книга, објавена посмртно, З''адоволство, моќ и технологија: Некои приказни за полот, инженерството и кооперативното работно место'' била многу пофалена.<ref>Elizabeth Maret, review in ''Contemporary Sociology'', Vol. 19, No. 5. (Sep., 1990), p. 700</ref> Американската асоцијација за социологија секоја година доделува награда за дипломиран студент во нејзино сеќавање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blogs.oregonstate.edu/womancitizen/files/2012/03/hacker-award-20123.pdf|title=Sally Hacker Award|accessdate=11 June 2013|archive-date=2013-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404021350/http://blogs.oregonstate.edu/womancitizen/files/2012/03/hacker-award-20123.pdf|url-status=dead}}</ref> Во 1999 '''година''' била основана годишна награда наречена '''Награда Сали Хакер''' од Друштвото за историја на технологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyoftechnology.org/about_us/awards/hacker.html|title=The Hacker Prize|last=|first=|date=|work=Society for the History of Technology|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102204349/http://www.historyoftechnology.org/about_us/awards/hacker.html|archive-date=2 January 2017|accessdate=27 August 2015}}</ref> Оваа награда ја признава „исклучителната стипендија што достигнува подалеку од академијата кон широка публика“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://worldvoices.pen.org/grants-and-awards/society-history-technology-sally-hacker-prize|title=Society for the History of Technology Sally Hacker Prize|last=Sundermier|first=Alison|date=11 March 2013|work=Pen America|publisher=|accessdate=27 August 2015}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Публикации == * ''Задоволство, моќ и технологија: Некои приказни за полот, инженерството и соработното работно место'', Бостон: Унвин Хајман. 1989 година{{ISBN|0-04-445204-7}}. * Неколку написи на Хакер беа собрани и посмртно составени во „ ''Правејќи го тоа на потешкиот начин: истраги за родот и технологијата“'', Бостон: Унвин Хајман. 1990 година{{ISBN|0-04-445434-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-04-445434-1|0-04-445434-1]], што беше слично пофалено.<ref>Bonnie Wright and Heidi Gottfried, review in ''Contemporary Sociology'', Vol. 21, No. 3. (May, 1992), p. 330.</ref> * „Окото на набудувачот: есеј за технологијата и еротиката“ во Сали Хакер, Дороти Смит и Сузан Тарнер (Едс.) ), ''Истражувања на полот и технологијата'', Бостон: Унвин Хајман. 1990 година * {{Наведено списание|last=Hacker|first=Sally L.|date=1981-01-01|title=The culture of engineering: Woman, workplace and machine|journal=Women's Studies International Quarterly|volume=4|issue=3|pages=341–353|doi=10.1016/s0148-0685(81)96559-3}} * {{Наведено списание|last=Hacker|first=Sally L.|date=June 1979|title=Sex Stratification, Technology and Organizational Change: A Longitudinal Case Study of AT&T|url=https://archive.org/details/sim_social-problems_1979-06_26_5/page/539|journal=Social Problems|volume=26|issue=5|pages=539–557|doi=10.2307/800040|jstor=800040|pmid=}} == Извори == * Feldberg, R. et al. Некролог за Сали Хакер (1936–1988), ''наука, технологија и хумани вредности'', том. 14, број 2. (Пролет, 1989 година), стр.&nbsp;221–223. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://nrs.harvard.edu/urn-3:RAD.SCHL:sch00610 Трудови на Сали Хакер, 1951-1991.] [http://radcliffe.harvard.edu/schlesinger-library Библиотека Шлезингер], Институт Редклиф, Универзитет Харвард. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хакер, Сали}} [[Категорија:Американски феминистки]] [[Категорија:Американски социолози]] [[Категорија:Апсолвенти на Чикашкиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1988 година]] [[Категорија:Родени во 1936 година]] [[Категорија:Професори]] 8fp333vcdocjrdgju0wxw4es5hulsiz 0 1251936 5611748 5507986 2026-08-20T05:40:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611748 wikitext text/x-wiki '''Хилда Вилхелмина Јозефина Касели''' (1836-22 август 1903) ― шведска реформаторка. Таа одиграла важна улога во дебатата за образовни теми и образованието на жените во [[Шведска]] кон крајот на 19 век. Таа служела како директор на ''Државно нормално училиште за девојчиња'' и заменик-директорка на ''Висок наставнички семинар'', и била основач на редовните национални училишни состаноци за девојчиња, ''Училиштен состанок за девојчиња'', во 1879 година. == Извори == * [http://www.ub.gu.se/fasta/laban/erez/kvinnohistoriska/tidskrifter/idun/1889/pdf/1889_23.pdf Tidskrift Idun бр. 23, 1889 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240629181120/http://www2.ub.gu.se/fasta/laban/erez/kvinnohistoriska/tidskrifter/idun/1889/pdf/1889_23.pdf |date=2024-06-29 }} * [http://www.ub.gu.se/kvinn/digtid/03/1889/dagny1889_5.pdf Тидскрифт Дагни бр. 5, 1889 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240702182916/http://www2.ub.gu.se/kvinn/digtid/03/1889/dagny1889_5.pdf |date=2024-07-02 }} * [http://runeberg.org/svlartid/1896/0637.html Свенск Лоратидинг / 15: е grg. 1896 година] * Сигрид Лејхонхуфвуд: [http://runeberg.org/asesselde/2/0061.html Софи Адлерспар (Еселде).] [http://runeberg.org/asesselde/2/0061.html Ett liv och en livsgärning / II.] (1922–23) сид. 49, 56, 130, 136, 164, 196 * [http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=16480 Cassel, släkt, urn: sbl: 16480, Svenskt biografiskt lexikon, hämtad 2015-09-15.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170923144815/https://sok.riksarkivet.se/Sbl/Presentation.aspx?id=16480 |date=2017-09-23 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Касели, Хилда}} [[Категорија:Починати во 1901 година]] [[Категорија:Родени во 1836 година]] [[Категорија:Активисти за женски права]] fsfid2h24ob6rqaklv4y965a81lvpd7 0 1252978 5611780 4838808 2026-08-20T06:59:48Z Bjankuloski06 332 /* Живот */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611780 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Дарко Спејко Петковски|портрет=Дарко Спејко1.jpg|px=220px|опис=|роден-дата={{роден на|27|март|1988}}|роден-место={{роден во|Куманово|}}, [[Република Македонија]]|починал-дата=|починал-место=|занимање=Спортист}} [[Податотека:Дарко Спејко (јануари 2022 година).jpg|мини]] '''Дарко Петковски Спејко''' ({{роден на|27|март|1988}}, [[Куманово]]) – спортист и јавна личност од [[Македонија]]. [[Податотека:Дарко_Спејко2.jpg|мини|Дарко Спејко]] == Живот == Започнал да тренира гимнастика на 6-годишна возраст, со 9 години ракомет, а подоцна по неколку години кошарка. Играше за второлигашки клубови, по што се врати во атлетиката. Тој е шампион на [[Македонија]] во трискок за 2014 година. Во 2015 година учествуваше во реалното ријалити шоу [[Големиот брат]] при што ја освои првата награда. Во [[Куманово]] имаше своја кошаркарска школа „Ball for life“. Денеска освен што е модел и [[влијател]], Спејко е спортски директор на [[КК Куманово|Кошаркарскиот клуб Куманово]]. 13eab1uugr8sbf18809gpdqsxea4wjj 0 1254268 5611786 5500926 2026-08-20T07:01:10Z Bjankuloski06 332 /* Дигиталното влијание врз брендирањето */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611786 wikitext text/x-wiki '''Дигиталното брендирање''' е техника за [[Управување со брендот|управување]] со [[Управување со брендот|бренд]] што користи комбинација на [[Брендирање преку Интернет|интернет-брендирање]] и [[дигитален маркетинг]], [[семрежно рекламирање|интернет маркетинг]] за развој на [[Марка|бренд]] во низа дигитални места, вклучувајќи врски создадени на [[Интернет]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.smartinsights.com/online-brand-strategy/brand-development/digital-branding-definition/|title=What is ‘digital branding’? - Smart Insights Digital Marketing Advice|work=Smart Insights|language=en-US|accessdate=2016-03-12}}</ref> [[Мобилна апликација|апликации засновани на уреди]]<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-ZY3BAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=mobile+app+branding&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjGxdOg1LvLAhXFn3IKHTn8CLkQ6AEIXDAH#v=onepage&q=mobile%2520app%2520branding&f=false|title=The Definitive Book of Branding|last=Kompella|first=Kartikeya|date=2014-08-05|publisher=SAGE Publications India|isbn=9789351501046|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JL8GBAAAQBAJ|title=Apps: Everything You Need To Know|last=Chiles|first=David|date=2013-05-08|publisher=David Paul Chiles|language=en}}</ref> или медиумска содржина.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.huffingtonpost.com/young-entrepreneur-council/4-ways-to-master-the-art_b_9377440.html|title=4 Ways to Master the Art of Digital Branding|last=Ostholthoff|first=Hank|work=The Huffington Post|accessdate=2016-03-12}}</ref> Дигиталното брендирање се појави во текот на последната деценија заедно со своите корени од [[Директен маркетинг|директниот маркетинг]]. == Концепт == За разлика од [[Дигитален маркетинг|дигиталниот маркетинг]], дигиталното брендирање има за цел да создаде врски помеѓу потрошувачите и производите или услугите што се испорачуваат<ref>Shamoon, Sumaira, and Saiqa Tehseen. "Brand Management: What Next?" ''Interdisciplinary Journal of Contemporary Research in Business'' 2.12 (2011): 435–441. Business Source Complete. Web. Oct 20, 2012.</ref><ref name="Fresh Peel">{{Наведени вести|url=http://freshpeel.com/2009/04/interview-with-brand-consultant-and-author-marty-neumeier/|title=Interview with Brand Consultant and Author Marty Neumeier|last=Wilson|first=Chris|date=21 April 2009|work=Fresh Peel|access-date=6 March 2014}}</ref><ref name="Entrepreneur Encylopedia">{{Наведени вести|url=http://www.entrepreneur.com/encyclopedia/branding|title=Branding Definition|work=Entrepreneur|access-date=4 March 2014}}</ref> така што [[Свесност за брендот|препознавањето на брендот]] е воспоставено во дигиталниот свет.<ref>{{Наведени вести|url=https://hbr.org/2010/12/branding-in-the-digital-age-youre-spending-your-money-in-all-the-wrong-places|title=Branding in the Digital Age|last=Edelman|first=David C.|date=2010-12-01|work=Harvard Business Review|access-date=2020-10-23|issue=December 2010|issn=0017-8012}}</ref> Накратко, целта на дигиталното брендирање не е нужно за водење на продажбата, туку се користи за подобрување на свеста, имиџот и стилот на брендот. Дигиталното брендирање ја поттикнува долгорочната лојалност на клиентот. Основањето на брендот вклучува четири клучни точки:<ref name=":0"/> * Градење дигитална приказна за брендот * Креативност во дигиталните медиуми и маркетингот * Дигитални канали и содржина дистрибуирана до канали засновани на податоци и навики на потрошувачите * Создавање дигитални врски. == Дигиталното влијание врз брендирањето == * Пред Интернетот, информациите за компаниите и потрошувачите беа донекаде ограничени поради пристапот до информации, географската поделба и недостатокот на интеракција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smamarketing.net/blog/then-vs-now-how-the-internet-continues-to-transform-traditional-marketing|title=Then vs Now: How the Internet Continues to Transform Traditional Marketing|last=CPBI|first=Ryan Shelley|work=www.smamarketing.net|language=en-us|accessdate=2020-10-24|archive-date=2024-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20241218150021/https://www.smamarketing.net/blog/then-vs-now-how-the-internet-continues-to-transform-traditional-marketing|url-status=dead}}</ref> Постоењето на интернетот и мрежните места го трансформираше брендирањето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalmarketinginstitute.com/blog/the-evolution-of-digital-marketing-30-years-in-the-past-and-future|title=The Evolution of Digital Marketing: 30 Years in the Past & Future|work=digitalmarketinginstitute.com|accessdate=2020-10-24}}</ref> Мрежните места го олеснуваат маркетингот и продажбата на Интернет, како и собирањето на сеопфатни податоци за клиентите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://itchronicles.com/big-data/how-do-big-companies-collect-customer-data/|title=How Do Big Companies Collect Customer Data?|date=2019-01-14|work=ITChronicles|language=en-US|accessdate=2020-10-23}}</ref> Интернетот ја трансформираше интеракцијата помеѓу брендовите и клиентите. * Компаниите сега имаат моќно онлајн средство преку кое можат да го покажат својот [[Марка|идентитет]] и вредност на [[Марка|брендот]] во иновативен, ефикасен формат. [[Дигитализација]]та им обезбеди на брендовите нови методи за ангажирање на клиенти и доследна промоција на брендирање. Воедно, дигитализацијата овозможи зголемување на поврзаноста помеѓу брендовите и потрошувачите. [[Податотека:Cocacoladisplay.jpg|мини|Споделете приказ на кампања за кока-кола]] * Друго влијание врз практиките на брендирање е појавата на [[Создавање|сотворба]] на вредност како алтернативен начин за воспоставување на долгорочни односи со клиентите, лојалност и евентуална профитабилност. Заеднички напор се формира помеѓу компаниите и клиентите за време на различните фази на производот. Се зајакнува врската и се гради лојалност и [[Ангажман на клиентите|ангажман од страна на клиентите]].<ref>{{Наведена книга|title=Co-Creation in Branding through Social Commerce: The Role of Social Support, Relationship Quality and Privacy Concerns|last=Wang|first=Yichuan|publisher=Twentieth Americas Conference on Information Systems, Savannah|year=2014|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[Кока-Кола]] е одличен пример за успешно создавање вредност преку сотворба. * Покрај соработката со клиентите, постои зголемена и активна соработка помеѓу компаниите и нивните деловни посредници. Ова води кон колаборативна и здрава промоција, иновативно редизајнирање и чувство на соживот меѓу конкурентите на пазарот. Еден пример за ова е како [[Кока-Кола]] соработуваше со [[Хајнц]] за развој на поодржливи контејнери. * Секој корисник на Интернетот ќе има потреба од производ или услуга. Услугите за дигитално брендирање ја позиционираат марката на таков начин што се поврзува со вистинската публика. Делотворното дигитално брендирање вклучува бројни методи како што се [[Оптимизација на пребарувач (SEO)|оптимизација на пребарување (SЕО)]], „рекламирање преку Интернет, маркетинг на содржини, друштвени медиуми и маркетинг на влијатели“. == Дигитални канали за брендирање == Според извршниот директор на [[Mabbly]], Ханк Остолхоф, дигиталното брендирање се фасилитира преку повеќе канали. Како рекламатор, основната цел е да се пронајдат канали што овозможуваат максимална двонасочна комуникација и подобар вкупен поврат на инвестициите за брендот.<ref name=":0"/> Постојат повеќе достапни мрежни маркетинг канали, имено:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.entrepreneur.com/article/244802|title=3 Digital Marketing Channels That Work for Every Advertiser|last=Pratik Dholakiya|date=14 April 2015|work=Entrepreneur|accessdate=17 October 2015}}</ref> # [[Маркетинг на социјални медиуми|Маркетинг на нови медиуми]] # [[Крос-медиумски маркетинг]] # [[Медиуми за малопродажба]] # [[Партнерски маркетинг]] # [[Медиумска реклама|Медиумски маркетинг]] # [[Брендирање преку Интернет]] ## [[Маркетинг преку е-пошта]] ## [[Пребарување маркетинг|Пребарувачки маркетинг]]<ref>Jansen, B. J., Sobel, K., and Zhang, M. (2011) [https://faculty.ist.psu.edu/jjansen/academic/jansen_branded_keywords_2011.pdf The Brand Effect of Key Phrases and Advertisements in Sponsored Search]. International Journal of Electronic Commerce. 6(1), 77-106.</ref> ## [[Социјални медиуми]] ## Социјално вмрежување<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.digitaldoughnut.com/blog/blog/4-important-digital-marketing-channels-you-should-know-about|title=4 Important Digital Marketing Channels You Should Know About|work=Digital Doughnut|accessdate=17 October 2015|archive-date=2015-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001005132/http://www.digitaldoughnut.com/blog/blog/4-important-digital-marketing-channels-you-should-know-about|url-status=dead}}</ref> ## [[Односи со јавноста|ПР на Интернет]] # [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=1mmCDwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PT7&dq=digital+branding+within+games&ots=dUb-NIRCMW&sig=-7ld7erkuGYrgMrNCb19goDfZe4#v=onepage&q=digital%20branding%20within%20games&f=false Рекламирање на игри]<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=1mmCDwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PT7&dq=digital+branding+within+games&ots=dUb-NIRCMW&sig=-7ld7erkuGYrgMrNCb19goDfZe4#v=onepage&q=digital%20branding%20within%20games&f=false|title=The Art of Digital Branding|last=Cocoran|first=Ian|date=2010-06-29|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-58115-802-1|language=en}}</ref> # Видео рекламирање<ref>{{Наведени вести|url=http://www.huffingtonpost.com/r-kay-green/online-brand-presence_b_3140951.html|title=7 Highly-Effective Ways to Maximize Your Online Brand Presence|last=Green|first=R. Kay|date=25 April 2013|work=Huffington Post|access-date=21 February 2014|publisher=|location=|pages=|language=}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.businessnewsdaily.com/5590-online-brand-management-tips.html|title=7 Highly-Effective Ways to Maximize Your Online Brand Presence|last=Fallon|first=Nicole|date=10 December 2013|work=Business News Daily|access-date=21 February 2014|publisher=|location=|pages=|language=|archive-date=2020-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024212057/https://www.businessnewsdaily.com/5590-online-brand-management-tips.html|url-status=dead}}</ref> # [[СМС-маркетинг]] == Предности на дигиталното брендирање == * '''Многу канали на располагање.''' Дигиталното брендирање им овозможува на компаниите да користат мноштво мрежни канали. Каналите можат да бидат широки до специфични, така што пораката за дигитално брендирање може да допре до клиентите на персонализирани начини. * '''Пораката може да стане популарна.''' Интернетот им овозможи на брендовите да видат лесно промовирани, споделувани и препорачувани. Конзистентноста на брендирањето е клучна за градење на силна база на следбеници. * '''Интеракција со клиенти'''. Дигиталното брендирање им овозможува на клиентите да комуницираат со брендот во реално време и да создадат уникатно искуство со клиентите. Загриженоста и проблемите можат веднаш да се решат. * '''Го издвојува брендот.''' Делотворното дигитално брендирање ќе го разликува брендот од нивната конкуренција и ќе му овозможи на да остане во првите редови на клиентот. * '''Подобри врски''' . Дигиталното брендирање им овозможува на компаниите подобро да се поврзат со своите целни клиенти, без оглед на демографските одлики.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.contentrefined.com/digital-branding/|title=What is Digital Branding and How Can it Help Your Business in 2019? {{!}} Content Refined|last=Madeleine|language=en-US|accessdate=2020-10-24}}</ref> == Лично дигитално брендирање == Како што платформите за [[социјални медиуми]] се развиваат во последните неколку децении, дигиталното брендирање стана и лично. Поединци ги користат социјалните медиуми за се брендираат и рекламираат во градењето на нивниот личен и професионален живот. Следствено, границите помеѓу личното и професионалното полека бледнеат. Оние што учествуваат на мрежните места на социјалните мрежи треба да бидат претпазливи да ги задржат своите содржини на социјалните медиуми на професионално ниво или да се воздржат од објавување содржина што не би сакале да ја гледаат колегите или клиентите. Многу универзитети и работни места имаат воспоставено [[Политика на социјални медиуми|политика за социјални медиуми]]. Добро уреденото присуство на социјалните медиуми може да биде привлечно за работодавците, додека лошото претставување може да биде пречка за вработување.<ref>{{Наведено списание|last=Kleppinger|first=Courtney A.|last2=Cain|first2=Jeff|date=2015-08-25|title=Personal Digital Branding as a Professional Asset in the Digital Age|url=https://www.ajpe.org/content/79/6/79|journal=American Journal of Pharmaceutical Education|language=en|volume=79|issue=6|doi=10.5688/ajpe79679|issn=0002-9459}}</ref> == Поврзано == * [[Ангажман на брендот]] * [[Имплементација на брендот]] * [[Управување со брендот]] * [[семрежно рекламирање|Рекламирање преку Интернет]] * [[Страница за резултати од пребарувач]] * [[Систем за социјални кредити]] * [[Маркетинг на социјални медиуми|Маркетинг на социјалните медиуми]] * [[Визуелен маркетинг]] == Наводи == {{Наводи|2}} == Повеќе == * {{Наведување|title=Understanding digital marketing: marketing strategies for engaging the digital generation|first=Damian|last=Ryan|first2=Calvin|last2=Jones|year=2009|isbn=0749453893|publisher=Kogan Page}} * {{Наведување|title=Digital Marketing for Dummies|first=Ben|last=Carter|first2=Gregory|last2=Brooks|first3=Frank|last3=Catalano|first4=Bud|last4=Smith|publisher=John Wiley & Sons|year=2007|isbn=9780470057933}} [[Категорија:Брендирање]] 1sdfjfxsu2t0tf255s5lu2q0ey3tttk 0 1255087 5611796 5576646 2026-08-20T07:25:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611796 wikitext text/x-wiki {{Религија во Авганистан}} [[Христијани]]те историски имале мала заедница во [[Авганистан]]. Во моментов нема сигурни проценки за вкупниот број на христијанско население.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.refworld.org/docid/59b7d8f4a.html|title=Refworld {{!}} 2016 Report on International Religious Freedom - Afghanistan|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|work=Refworld|language=en|accessdate=2020-06-25}}</ref> Исламската Република Авганистан не признава ниту еден авганистански државјанин како христијанин, освен многу иселеници (иако, Рула Гани, Првата дама на земјата од 2014 година, е маронист христијанин од [[Либан]].<ref name="aleteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://aleteia.org/2016/01/13/meet-rula-ghani-afghanistans-christian-first-lady/|title=Meet Rula Ghani, Afghanistan's Christian First Lady|last=Burger|first=John|date=13 January 2016|publisher=[[Aleteia]]|accessdate=26 January 2020}}</ref><ref name="bbc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-29601045|title=Afghanistan First Lady Rula Ghani Moves into the Limelight|date=15 October 2014|publisher=[[BBC]]|accessdate=26 January 2020}}</ref> ) На авганистанските граѓани законски не им е дозволено да преминуваат во христијанство. Иако не [https://2009-2017.state.gov/documents/organization/238700.pdf постојат експлицитни закони со кои се забранува] преобраќање, многу власти и поголемиот дел од општеството сметаат дека неговата толеранција е спротивна на практиката на [[ислам]]<nowiki/>от.<ref name="state2009">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm|title=International Religious Freedom Report 2009|last=USSD [[Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]]|year=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm|archive-date=30 November 2009|accessdate=6 March 2010}}</ref> Во Авганистан има само една законски призната христијанска црковна зграда, [[Римокатоличка црква|католичката]] капела во Италијанската амбасада која работи од 30-тите години на минатиот век.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asianews.it/news-en/A-church-open-to-the-public-still-a-%E2%80%98remote%E2%80%99-dream-in-Afghanistan-8480.html|title=A church open to the public still a 'remote' dream in Afghanistan|last=AsiaNews.it|work=www.asianews.it|accessdate=2020-06-25}}</ref> == Сегашен статус == Уставот на Авганистан дозволува практикување на други [[Религија|религии]] освен [[ислам]]от, сè додека е во правната рамка на исламските закони и не ја загрозува исламската религија. Сепак, муслиманите кои ја менуваат верата во христијанство се предмет на [https://www.nytimes.com/2014/06/22/world/asia/afghanistan-a-christian-convert-on-the-run.html општествен и официјален притисок], што може да доведе до конфискација на нивниот имот, затвор или [[Смртна казна|смрт]].<ref name="state2016">{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2016&dlid=268924|title=International Religious Freedom Report 2016|last=USSD [[Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]]|year=2016|accessdate=22 January 2018}}</ref> Неколкумина авганистански христијани биле уапсени затоа што ја практикувале својата вера, веројатно поради влијанието на тврдокорните во спротивност со уставните права. Иако ваквите случаи се ретки, забележано е дека случаите барале меѓународно учество за да бидат ослободени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2011/02/06/world/asia/06mussa.html|title=Afghan Rights Fall Short for Christian Converts|last=Rivera|first=Ray|date=2011-02-05|work=The New York Times|access-date=2020-06-25|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Постојат и христијански верски објекти во странските воени бази, како што е [[Православна црква|Источна православна]] црква во романската база во [[Кандахар]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.antiochian.org/node/22949|title=Antiochian Chaplain Ministers in Afghanistan|date=|publisher=Antiochian.org|accessdate=3 June 2014|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522020427/http://www.antiochian.org/node/22949|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.antiochian.org/node/22953|title=Letter From Fr. David Alexander to St. Anthony's Parish|date=|publisher=Antiochian.org|accessdate=3 June 2014|archive-date=2014-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522020319/http://www.antiochian.org/node/22953|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.army.mil/article/55505/Easter_service_at_Kandahar_Airfield__Afghanistan/ Easter service at Kandahar Airfield, Afghanistan], 25 April 2011</ref> И покрај законските ограничувања, многу извори тврдат дека постои тајна подземна црква на авганистански христијани кои живеат во Авганистан.<ref name="state2009"/><ref>Hussain Andaryas estimates there are 200- 800 Afghan Christians worldwide. He bases that figure on messages sent to his ministry since it began in 1996. Even if some of those messages were not genuine, he said, the number would be more than evened out by Christians living in remote areas without access to computers. However, the Pashtun translation of the bible has a lot of grammatical errors meaning that the number of Pashtuns of Afghanistan who are a Christian would be very, very low, or quite possibly none at all. [http://aussiethule.blogspot.com/2006/03/convert-case-sparks-surge-of-interest_27.html Convert Case Sparks Surge of Interest in Christianity Among Afghans]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html|title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear|date=March 30, 2006|publisher=[[Spiegel.de]]|accessdate=March 10, 2017}}</ref> Државниот оддел на [[САД]] изјавил дека проценките за големината на оваа група се движат од 500 до 8000 лица. Проценките за големината на авганистанската христијанска заедница во Авганистан сепак не се сигурни. <undefined /> Поради непријателското правно опкружување авганистанските христијани тајно ја практикуваат својата вера во приватни домови. <undefined /> Комплетната [[Библија]] е достапна на [[Интернет]] на [[дари]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://afghanbibles.org/|title=Afghan Bibles|date=|publisher=Afghan Bibles|accessdate=1 April 2011}}</ref> а [[Нов завет|Новиот завет]] е на [[Паштунски јазик|паштунски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pashtobibles.org/en/|title=Pashto Bible online – Index|date=|publisher=PashtoBibles.org|accessdate=1 April 2011}}</ref> Печатените верзии може да се купат и надвор од земјата. Постојат голем број авганистански христијани надвор од земјата, вклучително и христијански заедници во [[Индија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://india.blogs.nytimes.com/2013/07/22/an-afghan-church-grows-in-delhi/?_php=true&_type=blogs&_r=0|title=An Afghan Church Grows in Delhi|last=Faroquee|first=Neyaz|date=22 July 2013|work=[[The New York Times]]|accessdate=16 July 2014|quote=In a South Delhi neighborhood, the sound of a man reciting Dari, a Farsi dialect spoken in Afghanistan, over a loudspeaker attached to a modest two-story building rose over the din of vegetable hawkers. The building was a church run by Afghan refugees who had converted to Christianity. The man was a young Afghan priest reading the Bible before a Sunday service in its basement. Between 200 and 250 Afghan converts from Islam to Christianity who feared persecution from the Afghan authorities and the Taliban have found refuge in Delhi.}}</ref> [[САД]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.afghanchurch.net|title=Afghan Christian Fellowship, Los Angeles|date=|publisher=Afghanchurch.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808060429/http://www.afghanchurch.net/|archive-date=8 August 2018|accessdate=1 April 2011}}</ref> [[Велика Британија]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2009/mar/05/afghanistan-christianity|title=Plight of an Afghan Christian|last=Mohammadi|first=Reza|date=6 March 2009|work=The Guardian|location=London}}</ref> [[Канада]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.farsinet.com/icc/canada.html|title=Iranian Christian Churches in Canada, Iranian Christian Church in Toronto Canada, Iranian Christian Church in Montreal Canada, Iranian Christian Church in Vancouver Canada, Persian Church in Canada, Farsi Church in Canada, farsi Church in Toronto, farsi Church in vancouver, Worldwide Directory of Iranian/Persian Christian Churches – Iranian Christian Churches in Toronto, Vancouver, Montreal|date=|publisher=Farsinet.com|accessdate=1 April 2011|archive-date=2017-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722214256/http://www.farsinet.com/icc/canada.html|url-status=dead}}</ref> [[Австрија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.khudawand.com/aboutus.htm|title=کليسايی تعميدی افغان|publisher=Khudawand.com|trans-title=ABC About us|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713145403/http://www.khudawand.com/aboutus.htm|archive-date=13 July 2011|accessdate=1 April 2011}}</ref> [[Финска]],<ref>[https://yle.fi/uutiset/osasto/news/hundreds_of_asylum_seekers_in_finland_converting_from_islam_to_christianity/9744118 Hundreds of asylum seekers in Finland converting from Islam to Christianity]. Retrieved August 13, 2017.</ref> и [[Германија]].<ref>[http://www.christianpost.com/news/muslims-converting-christianity-hundreds-finland-193694/ Muslims Converting to Christianity by the Hundreds in Finland]. Retrieved August 13, 2017.</ref><ref>[http://www.dw.com/en/christian-refugee-converts-in-germany-face-violent-attacks/a-38725243 Christian refugee converts in Germany face violent attacks]. Retrieved August 13, 2017.</ref> == Историја == === Апостол Тома и раното христијанство === [[Податотека:GondopharesShinObv.JPG|десно|мини| Според традицијата, индопартискиот крал Гондофар бил преобратен од [[апостол Тома]], кој продолжил кон јужна Индија, а можеби и до Малезија или Кина.]] Според [[Дела на светите апостоли|Делата на апостолите]], во [[Библија]]та на [[Духовден|Педесетница]] биле присутни етнички Евреи и преобратеници во [[Јудаизам|јудаизмот]] од [[Партско Царство|Партското Царство]] (во кои имало делови од западен Авганистан <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://media1.britannica.com/eb-media/25/1725-004-630DAE31.jpg|title=Map of Parthian Empire, 1st century BCE|publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc|accessdate=22 January 2018|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119110509/https://media1.britannica.com/eb-media/25/1725-004-630DAE31.jpg|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan/Historical-beginnings-to-the-7th-century-ce#ref109910|title=Afghanistan, Historical beginnings (to the 7th century CE)|accessdate=22 January 2018}}</ref><ref>"Legendary horsemen and battlefield tacticians, willing to travel vast distances and strike at a moment's notice, the Parthians took advantage of the collapsing Seleucid Empire to carve out an empire during the late 3rd century BC to the 1st century AD that, at its peak, covered a vast region — from the Caspian Sea in the north to Syria in the west, the Persian Gulf in the south and the western half of present-day Afghanistan to the east —making it second only to the Roman Empire in size and economic might."{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh02-07enl.html|title=Parthian, Indo-Greek, Indo-Parthian, Yuezhi Invasion and Indo-Scythian Rule (circa 200 BC to circa 100 AD)|last=CENTCOM Heritage/Cultural Advisory Group Training Module|publisher=Colorado State University|accessdate=22 January 2018|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125224914/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh02-07enl.html|url-status=dead}}</ref> ). Според записот на Евсевиј, апостолите [[Апостол Тома|Тома]] и [[Апостол Вартоломеј|Вартоломеј]] биле распоредени во Партското Царство.<ref name="autogenerated18">A. E. Medlycott, India and The Apostle Thomas, pp.18–71; M. R. James, Apocryphal New Testament, pp.364–436; A. E. Medlycott, India and The Apostle Thomas, pp.1–17, 213–97; Eusebius, History, chapter 4:30; [[J. N. Farquhar]], The Apostle Thomas in North India, chapter 4:30; V. A. Smith, Early History of India, p.235; L. W. Brown, The Indian Christians of St. Thomas, p.49-59</ref> Легендата заснована врз апокрифното [[евангелие според Тома]] и други антички документи укажува на тоа дека [[Свети Тома]] проповедал во Бактрија, кој денес се наоѓа во северен Авганистан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://members.aol.com/didymus5/ch19.html|title=Wandering in the East|last=Merillat, Herbert Christian|year=1997|work=The Gnostic Apostle Thomas|archive-url=https://web.archive.org/web/20040927210206/http://members.aol.com/didymus5/ch19.html|archive-date=27 September 2004|accessdate=11 August 2009}}</ref> Сириско дело од почетокот на третиот век познато како ''Дела на Тома'' <ref name="autogenerated18"/> ја поврзува службата на апостолот со двајца кралеви, едниот на север, а другиот на југ. Според ''Делата'', Тома најпрво не сакал да ја прифати оваа мисија, но Господ му се појавил во ноќна визија и го принудил да го придружува индискиот трговец Абанес (или Хабан) до неговото родно место во северозападна [[Индија]]. Таму, Тома се нашол во служба на кралот на [[Индо-Партско Царство|Индо-Партското Царство]] ([[Јужен Авганистан]], [[Пакистан]] и [[Северна Индија]]), Гондофар. Службата на Апостолот резултирала со многу преобразувања низ целото кралство, вклучувајќи ги кралот и неговиот брат.<ref name="autogenerated18"/> [[Бардесан]], пишувајќи околу 196 година, зборува за христијаните низ [[Медеја]], Партија и Бактрија и, според Тертулијан (околу 160–230), во Персиското Царство веќе постоеле голем број епископии до 220 година. До времето на основањето на Второто Персиско Царство (226 г. н.е.), имало епископи на Источната црква во северозападна Индија, Авганистан и Балучистан, со свештеници.<ref name="autogenerated18"/> === Црквата на истокот === Во 409 година, Црквата на Истокот (понекогаш наречена и Несторијанска црква) добила државно признание од кралот [[Издигерд I]] <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bFw8PtQhpVoC&q=nestorian+church&pg=PA172|title=A history of the Christian church|last=Willison, Walker|publisher=Simon & Schuster|year=1985|isbn=978-0-684-18417-3|page=91}}</ref> (владеел 399–409), за персиското [[Сасанидско Царство]], кое владеело со денешен Авганистан од 224 до 579 година. Во 424 година, епископот Африд од Сакастан, област што го опфаќала јужен Авганистан, вклучувајќи ги Заранџ и Кандахар,<ref>[[Sakastan]]</ref> присуствувал на Синодот Дадиешу.<ref>{{Наведено списание|last=Sanasarian, Eliz|date=Summer–Fall 1998|title=Babi-Bahais, Christians, and Jews in Iran|journal=Journal of the Assyrian Academic Society|volume=31|pages=615–624|jstor=4311193}}</ref> Овој синод бил еден од најважните собори на Источната црква и утврдил дека нема да има жалба на нивните дисциплински или теолошки проблеми до која било друга моќ, особено не до кој било црковен совет во [[Римско Царство|Римското Царство]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cultureofiran.com/christianity_history.html|title=Christianity in Iran, a Brief History|date=|publisher=Culture of IRAN|accessdate=1 April 2011}}</ref> Годината 424 година го означува и воспоставувањето епископ во Херат.<ref name="nestorian1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nestorian.org/location_of_nestorian_bishops.html|title=Location of Nestorian Bishops|publisher=Nestorian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515040342/http://www.nestorian.org/location_of_nestorian_bishops.html|archive-date=15 May 2011|accessdate=1 April 2011}}</ref> Во 6 век, Херат бил престол на Апостолската црква на Исток од Митрополитска столица <ref name="katolsk1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.katolsk.no/utenriks/kronologi/afghanistan.htm|title=Chronology of Catholic Dioceses: Afghanistan|date=15 May 2008|publisher=Katolsk.no|language=no|accessdate=1 April 2011}}</ref> а од 9 век Херат бил и престолнина на сирискиот православен митрополит. Значењето на христијанската заедница во Херат може да се види во тоа што до денес постои област надвор од градот со име Инџил,<ref>[https://web.archive.org/web/20060316034634/http://www.aims.org.af/maps/district/hirat/injil.pdf]</ref> арапски збор за Евангелие. Христијанската заедница била присутна во Херат најмалку до 1310 година.<ref name="archive1">{{Наведена мрежна страница|url=http://zenit.org/english/asia/stats2.html|title=Asia at a Glance|archive-url=https://web.archive.org/web/20000818173702/http://zenit.org/english/asia/stats2.html|archive-date=18 August 2000|accessdate=3 June 2014}}</ref> [[Податотека:Tegüder_recevant_une_ambassade.jpeg|мини|Текудер, кој бил христијанин преобратен во ислам,<ref>A history of the crusades, By Steven Runciman, pg. 397</ref> прима амбасадор.]] Апостолската црква на Истокот основала бискупи во девет градови во Авганистан вклучувајќи ги Херат (424–1310), Фарах (544–1057),<ref name="archive1"/> Заранџ (544), Бушањ (585), Бадгис (585) [[Кандахар]] и Балк.<ref name="nestorian1"/> Исто така, има урнатини на еден несторијански манастир од 6-7 век на кратко растојание од Пањ, Таџикистан на северниот брег на [[Аму Дарја]], многу близу до границата со Авганистан, во близина на Кундуз. Комплексот бил откриен и идентификуван од советските археолози во [[1967]] година. Се состои од десетици мали простории врежани во карпеста формација.<ref>{{Наведено списание|last=Maria Adelaide|title=Nestorianism in Central Asia during the First Millennium: Archaeological Evidence|url=http://www.jaas.org/edocs/v11n1/Nestorianism.pdf|journal=Journal of the Assyrian Academic Society|page=17/34|access-date=6 March 2010|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.today/20121209180410/www.jaas.org/edocs/v11n1/Nestorianism.pdf|url-status=dead}}</ref> Ахмед Текудер, исто така познат како Султан Ахмад (владеел 1282–1284) бил султан на Илханатот, монголско царство кое се протегало од источна [[Турција]] до [[Пакистан]] и опфаќало поголем дел од [[Авганистан]]. Текудер е роден како [[Несторијанство|несторијански христијанин]] но подоцна го прифатил [[ислам]]от <ref>A history of the crusades By Steven Runciman, pg. 397</ref> и го променил своето име во Ахмед Текудер од Никола. Кога Текудер го презел престолот во 1282 година, тој го претворил Илханатот во султанат. Текудар ревносно ја пропагирал својата нова вера и строго барал од неговите потчинети да го сторат истото. Илханатот на крајот го прифатил исламот како државна религија во 1295 година. Црквата на Истокот била скоро целосно искоренета низ Авганистан и Персија за време на владеењето на [[Тамерлан|Тимур]] (1336–1405).<ref>[[Apostolic Church of the East]]</ref> === Језуити === Во 1581 година и 1582 година, [[Исусовци]]те и шпанскиот Монтесерат и португалецот Бенто де Гоис биле срдечно пречекани од исламскиот цар [[Акбар Велики|Акбар]], но немали трајно присуство на Језуитите во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.companysj.com/sjusa/05-06-17.htm#afghanistan|title=Jesuits in Afghanistan?|date=17 June 2005|work=SJ Electronic Information Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20060514071130/http://www.companysj.com/sjusa/05-06-17.htm#afghanistan|archive-date=14 May 2006|accessdate=18 June 2006}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://info.jesuit.org.au/info/modules.php?name=News&file=article&sid=413|title=After 400 years, Jesuits return to Afghanistan|work=Australian Jesuits|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929023252/http://info.jesuit.org.au/info/modules.php?name=News&file=article&sid=413|archive-date=29 September 2007|accessdate=11 August 2009}}</ref> === Ерменската апостолска црква === [[Ерменци|Ерменски]] трговци живееле во [[Кабул]] уште во 1667 година кои биле во контакт со језуитите во [[Могулско Царство|Могулското Царство]] (денешна [[Индија]]).<ref>As cited in: M.J.Seth, Armenians in India,new Delhi-Bombay-Calcutta, Oxford & IHB Publishing Co., 1983, p 207 http://www.angelfire.com/hi/Azgaser/kabul.html</ref> Не е јасно дали овие ерменски трговци биле христијани, но нивното присуство сугерира на ерменска заедница во Кабул во 17 век. Кабул бил под црковна јурисдикција на Персо-индиската епархија на [[Ерменска апостолска црква|Ерменската апостолска црква]] во Нова Џулфа, Есфахан (денешен [[Иран]]),<ref name="angelfire1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.angelfire.com/hi/Azgaser/kabul.html|title=Armenians in Kabul|date=|publisher=Angelfire.com|accessdate=1 April 2011}}</ref> што испраќале ерменски свештеници во заедницата; сепак, ниту еден ерменски свештеник не дошол по 1830 година.<ref name="Seth 1992 208">{{Harvnb|Seth|1992}}</ref> Во 1755 година, језуитскиот мисионер во Лахоре Јозеф Тифенталер објавил дека султанот Ахмад Шах Бахадур однел неколку ерменски производители на оружје од [[Лахор]]е во [[Кабул]] .<ref name="Seth 1992 208">{{Harvnb|Seth|1992}}</ref> Англиканскиот мисионер Волф им проповедал на нивните потомци во Кабул на [[персиски јазик]] во 1832 година; според неговата евиденција, заедницата броела околу 23 лица.<ref name="Seth 1992 208">{{Harvnb|Seth|1992}}</ref><ref>Travels and Adventures of The Rev. Joseph Wolff, D.D., LL.D., Vicar of Ile Brewers, Near Taunton ; And Late Missionary to the Jews and Muhammadans in Persia, Bokhara, Cashmeer, etc. pg 362 1861 https://archive.org/stream/travelsofwolff00wolfuoft/travelsofwolff00wolfuoft_djvu.txt</ref> Во 1839 година, кога лордот Кин марширал кон [[Кабул]], Капеланот, Уважениот Г. Пигот, крстил две од децата во ерменската црква.<ref>The Rev. J. N. Allen's account of his visit to the Armenian Church at Cabul in 1842 states: "1842, 1 October.I went into the town and accompanied by Captain Boswell, 2nd Regiment, Bengal N.I. set forth to make inquiries respecting a small community of Armenian Christians, of whom I had heard from my friend the Rev. G. Pigott, who had baptized two of their children when he visited Cabul in 1839, as Chaplain to the Bombay Army under Lord Keane. After some inquirey, we discovered them in a street in the Bala Hissar, leading from Jellalabad Gate; their buildings were on the North side of the street. We went up an alley and turned into a small court on the left, surrounded by buildings and filled with the implements of their trade. A little door led from this court into their church, a small dark building, but procuring lights, I found it was carpeted and kept clean, apparently with great care.", as cited on http://www.angelfire.com/hi/Azgaser/kabul.html</ref> И во 1842 г., Ален, капеланот на силата на генералот Вилијам Нот, крстил уште тројца.<ref name="angelfire1"/><ref>{{Harvnb|Hughes|1893}}</ref> Единственото пријавено крштевање на етнички Авганистанец во Ерменската црква, се вели дека е разбојник, кој влегол во црквата преку покривот и паднал трипати обидувајќи се да замине со вредните сребрени садови складирани таму. Кога го откриле, тој молел за милост и подоцна побарал да се крсти.<ref name="Seth 1992 208"/> Ерменската црковна зграда во близина на Бала Хисар била уништена за време на Втората англо-авганистанска војна од британските трупи; заедницата добила обесштетување од британската канцеларија за надворешни работи и комонвелт за нивната загуба, но црквата никогаш не била обновена. Веќе во 1870 година, британските извештаи покажале дека 18 ерменски христијани останале во Кабул.<ref name="Seth 1992 208">{{Harvnb|Seth|1992}}</ref> Во 1896 година, Абдур Рахман Кан, Емир од Авганистан, дури испратил писмо до ерменската заедница во [[Калкута]], Индија (сега [[Колката]] ), во кое бара да испратат десет или дванаесет семејства во Кабул за да ја ''„ослободат осаменоста''“ на своите сограѓани [[Ерменци]], чиј број продолжил да се намалува.<ref name="Seth 1992 208"/> Сепак, и покрај првичниот одговор на интерес, на крајот, никој од Ерменците во Калкута не ја прифатил понудата.<ref name="Seth 1992 208"/> Следната година, последните остатоци од Ерменците биле протерани по писмото на [[Отоманско Царство|османлискиот]] султан [[Абдул Хамид II|Абдул Хамид]] II до авганистанскиот владетел во кое се сомнева во лојалноста на Ерменците.<ref name="Seth 1992 208"/> Ерменците од Кабул се засолниле во Пешавар. Вреди да се спомене дека овие бегалци со себе ги носеле своите религиозни книги и антички ракописи. Во една статија за ова прашање во англичанецот од Калкута од 11 февруари 1907 година се вели: „''Овие луѓе во времето на покојниот Амер Абдул Рахман се намалија на десет семејства.'' ''Тие, од непознати причини, биле протерани во Пешавар и со нив донеле колекција на ракописи за кои се вели дека биле од огромна антика. Навистина, тие се толку стари што никој од семејствата не можат да ги прочитаат ... Во секој случај, испитувањето на стручните лица на ракописите за кои сега се вели дека се наоѓа во Пешавар, треба да даде некои вредни резултати. Самите семејства не се свесни за историјата на првата населба во Кабул, освен што таа потекнува уште од најраните времиња'' “. Ерменскиот архиепископ Сахак Ајвадиан, по оваа публикација, заминал во Пешавар на пасторална посета на овие Ерменци, како и да ги испита книгите и ракописите. Кога се вратил во Калкута, тој и подарил неколку книги на Ерменската црковна библиотека што ги набавил од бегалците.<ref>Annie Basil, Armenian Settlements in India: from the earliest times to the present day, Calcutta, Armenian College, n.d., p.69</ref> === 20 век === Единствената законски признаена црква во Авганистан денес е во Италијанската амбасада. Италија била првата земја што ја признала независноста на [[Авганистан]] во [[1919]] година, а авганистанската влада прашала како може да и се заблагодари на [[Италија]]. [[Рим]] најпрвин побарал да се изгради [[Римокатоличка црква|католичка]] капела, што го барале меѓународните техничари кои тогаш живееле во авганистанскиот главен град. Клаузула со која се дало на Италија право да гради капела во рамките на нејзината амбасада, била вклучена во италијанско-авганистанскиот договор од 1921 година и истата година пристигнале Барнабитите за да започнат да даваат пастирска грижа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fides.org/eng/news/2003/0309/29_807.html|title=Asia/Afghanistan – Barnabite Fathers 70 Years of Service in Afghanistan: Kabul Mission First Step for Growth of Local Church" Says Nuncio to Pakistan, Archbishop Alessandro D'Errico|date=29 September 2003|work=Fides|archive-url=https://web.archive.org/web/20050611085239/http://www.fides.org/eng/news/2003/0309/29_807.html|archive-date=11 June 2005|accessdate=18 June 2006}}</ref> Вистинската пасторална работа започнала во 1933 година.<ref name="Afghan">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=4339&size=|title=A "public" church in Afghanistan? The past offers hope for the present (Overview)|date=12 October 2005|work=Asianews.it|accessdate=18 June 2006|archive-date=2025-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250224101611/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=4339&size=|url-status=dead}}</ref> Во 1950-тите, едноставната цементна капела била завршена.<ref name="foundation">{{Наведена мрежна страница|url=http://zenit.org/english/war/visualizza.phtml?sid=15745|title=Mass Celebrated Again in Afghan Capital|date=27 January 2002|work=zenit.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20020306183706/http://www.zenit.org/english/war/visualizza.phtml?sid=15745|archive-date=6 March 2002|accessdate=11 August 2009}}</ref> [[Податотека:President_Eisenhower_in_Kabul.jpg|мини|350x350пкс| Автомобили за посета на претседателот Ајзенхауер на Кабул, Авганистан. Претседателот на Соединетите држави Двајт Ајзенхауер го посети Авганистан во 1959 година]] Од 1990 до 1994 година, отец Џузепе Морети служел како единствен римокатолички свештеник во Авганистан <ref name="Peace">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asianews.it/view.php?l=en&art=1810|title=The Sisters of Mother Teresa arrive in Kabul|date=2 November 2004|work=Asianews.it|archive-url=https://web.archive.org/web/20080112012759/http://www.asianews.it/view.php?l=en|archive-date=12 January 2008|accessdate=18 June 2006}}</ref> но тој бил принуден да замине во 1994 година откако бил погоден со шрапнел кога италијанската амбасада била нападната среде граѓанската војна, и морал да се врати во Италија.<ref name="priest">{{Наведена мрежна страница|url=http://zenit.org/english/war/visualizza.phtml?sid=12270|title=Afghanistan May Now Be a Priestless Nation|date=8 November 2001|work=zenit.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20011203163718/http://www.zenit.org/english/war/visualizza.phtml?sid=12270|archive-date=3 December 2001|accessdate=11 August 2009}}</ref> По 1994 година, Малите сестри на Исус биле единствените католички верски работници кои имале дозвола да останат во Авганистан, бидејќи тие биле таму од 1955 година и нивната работа била позната.<ref name="catholic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asianews.it/view.php?l=en&art=3346|title=Catholic presence expanding, Jesuit NGO and Sisters of Mother Teresa to arrive|date=23 May 2005|work=Asianews.it|archive-url=https://web.archive.org/web/20050526165940/http://www.asianews.it/view.php?l=en&art=3346|archive-date=26 May 2005|accessdate=18 June 2006}}</ref> Официјален претставник на владата на претседателот Мохамед Наџибулах во 1992 година го посетил Морети за да планира нов црковен комплекс, но ништо не излегло од тоа бидејќи Наџибулах беше набрзина разрешен од бунтовниците за време на конфликтот.<ref name="Afghans">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asianews.it/news-en/A-public-church-in-Afghanistan-The-past-offers-hope-for-the-present-(Overview)-4339.html|title=A "public" church in Afghanistan? The past offers hope for the present (Overview)|last=|date=October 12, 2005|work=Asianews.it|accessdate=2006-06-18}}</ref> Во 1959 година, американскиот претседател [[Двајт Д. Ајзенхауер|Двајт Ајзенхауер го]] посетил Авганистан. Исламскиот центар на Вашингтон неодамна бил изграден во [[Вашингтон]] за тамошните муслимански дипломати и претседателот Ајзенхауер побарал дозвола од кралот Захир Шах за изградба на [[Протестантство|протестантска]] црква во Кабул на реципрочна основа за употреба на дипломатскиот кор и заедницата за иселеници во Авганистан. Христијаните од целиот свет придонеле за нејзината изградба. На нејзиното посветување, камен-темелникот направен од мермер гласел: ''„На слава на Бога„ Кој нè сака и нè ослободи од нашите гревови со својата крв “оваа зграда е посветена како„ молитвен дом за сите нации “ во времето на г. г. Захир Шах, 17.05.1970 г. н.е., „Самиот Исус Христос е Главен камен-темелник“''.<ref name="autogenerated2">{{Наведена мрежна страница|url=http://i-am.org/members/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=9|title=The Untold Story of Afghanistan|date=26 July 2007|publisher=IAM|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724153235/http://i-am.org/members/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=9|archive-date=24 July 2011|accessdate=1 April 2011}}</ref><ref name="McClung1996">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OlibLkdiAiUC&pg=PA67|title=Living on the Devil's Doorstep: From Kabul to Amsterdam|last=Floyd McClung|date=1 September 1996|publisher=YWAM Publishing|isbn=978-0-927545-45-7|pages=67–|access-date=1 April 2011}}</ref> Сепак, зградата на црквата беше уништена на 17 јуни 1973 година, време на републичкиот државен удар од Мохамед Дауд Кан против монархијата. Оттогаш, ниту едно место за богослужба не е овластено за протестантските христијани. Христијаните биле прогонувани откако [[Талибанци]]те дошле на власт во средината на 90-тите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spiegel.de/international/christians-in-afghanistan-a-community-of-faith-and-fear-a-408781.html|title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear - DER SPIEGEL - International|last=SPIEGEL|first=Matthias Gebauer, DER|work=www.spiegel.de|language=en|accessdate=2020-06-04}}</ref> Бројот на преобратени во христијанство се зголемил со зголемувањето на присуството на САД по падот на талибанците во 2001 година. Повеќето преобратени христијани живееле во урбани средини, така што заканата од талибанците била минимална. Но, многумина преобратени христијани започнале да бегаат од Авганистан (претежно во Индија) во околу 2005 година, стравувајќи дека нивниот идентитет може да стане јавен.<ref>[http://india.blogs.nytimes.com/2013/07/22/an-afghan-church-grows-in-delhi/ An Afghan Church Grows in Delhi]. 22 July 2013. Retrieved 4 February 2015.</ref> Студија од 2015 година проценила околу 3.300 верници во Христа од муслиманско потекло кои живеат во земјата.<ref>{{Наведено списание|last=Johnstone|first=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|date=2015|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|url=https://www.academia.edu/16338087|journal=IJRR|volume=11|issue=10|pages=1–19|access-date=30 October 2015|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313222442/https://www.academia.edu/16338087/Believers_in_Christ_from_a_Muslim_Background_A_Global_Census|url-status=dead}}</ref> ==== Антихристијански инциденти од 2001 година ==== * На 5 август 2001 година, 24 работници за невладината организација [[:en:Shelter Now International|Shelter Now International]] биле уапсени од владејачките [[талибанци]]. Добротворната организација изградила домови за бегалците и сиромашните.<ref name="shelter-now.org">http://www.shelter-now.org/about-shelter/our-work/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180928004821/https://www.shelter-now.org/about-shelter/our-work/ |date=2018-09-28 }} | accessdate=23 September 2010</ref> 16 биле Авганистанци и 8 биле западни. Работниците на крајот биле ослободени по мисијата за спасување во ноември 2001 година. Западњаци биле шест жени и двајца мажи, од Германија, Америка и Австралија. Персоналот на Шелтер бил обвинет за претворање на авганистанските муслимани во христијанство.<ref>http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/57jr9e?opendocument {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061029222719/http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/57jr9e?opendocument |date=2006-10-29 }} | accessdate=23 September 2010</ref> * Во 2002 година, Авганистан усвоил нов закон за печат кој содржал санкција против објавување на „''работи спротивни на принципите на исламот или навредливи за другите религии и секти''“.<ref>USCIRF Freedom of Religion report 2005 page 122</ref> * Во 2003 година, [[Мула (ислам)|мулата]] Дадула ({{Langx|ps|'''ملا دادالله آخوند'''}}), врвен [[Талибанци|талибански]] командант, изјавил дека ќе продолжат да се борат сè додека не бидат протерани „''Евреите и христијаните, сите странски крстоносци''“ од Авганистан.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/4997548.stm | accessdate=23 September 2010</ref> * Во јануари 2004 година, Авганистан усвоил нов устав кој предвидува слобода на немуслиманските религиозни групи да ја вршат својата вера и изјавува дека државата ќе се придржува до [[Повелба на Обединетите Нации|Повелбата]] на [[Повелба на Обединетите Нации|ООН]], меѓународните договори, меѓународните конвенции и [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]]. Сепак, уставот не ги проширува експлицитните заштити на правото на слобода на вероисповед или верување на секој поединец, особено на поединечните муслимани, огромното мнозинство од населението во Авганистан или малцинските верски заедници.<ref>USCIRF Freedom of Religion report 2009 page 144</ref> * Во 2005 година претседателот Хамид Карзаи ја покажал својата почит присуствувајќи на погребот на [[Јован Павле II|папата Јован Павле II]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vatican.va/gpII/documents/delegazioni-uff-esequie-jp-ii_20050408_en.html|title=Extraordinary Missions present at the Solemn Funeral of Pope John Paul II|publisher=Vatican.va|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219130857/https://www.vatican.va/gpII/documents/delegazioni-uff-esequie-jp-ii_20050408_en.html|archive-date=19 February 2008|accessdate=1 April 2011}}</ref> * Во февруари 2006 година, еден авганистански христијанин, [[Абдул Рахман (покрстеник)|Абдул Рахман]] ({{Langx|fa|عبدالرحمن}}) (роден 1965 година) бил уапсен во февруари 2006 година и му се заканувало смртна казна поради прифаќање на [[христијанство]]то .<ref>{{Наведени вести|url=http://english.aljazeera.net/NR/exeres/subst:BDBBFC0A-AEEB-4023-8B97-6F4A515CD965.htm|title=Afghan clerics want convert sent back|date=4 April 2006|work=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308195301/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/subst:BDBBFC0A-AEEB-4023-8B97-6F4A515CD965.htm|archive-date=8 March 2020|publisher=[[aljazeera]]|page=|pages=}}</ref> На 26 март 2006 година, под силен притисок од странски влади, судот го вратил неговиот случај на обвинителите, наведувајќи ги „''истражните празнини''“ и сомневањата дека тој е „''ментално неурамнотежен''“.<ref name="Afghan Christian Convert Finds Sanctuary">{{Наведени вести|url=http://www.nbcnews.com/id/12063255|title=Afghan Christian Convert Finds Sanctuary|date=29 March 2006|access-date=27 August 2010|publisher=NBC News|agency=Associated Press}}</ref><ref name="ClashofValues">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/22/AR2006032201113_2.html|title=For Afghans, Allies, A Clash Of Values|last=Constable|first=Pamela|date=23 March 2006|work=The Washington Post|access-date=30 April 2010}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2006/03/26/international/asia/26cnd-afghan.html?ex=1301029200&en=c9ed4e6797ef87a8&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=Afghan Case Against Christian Convert Falters|last=Munadi|first=Sultan M.|date=26 March 2006|work=The New York Times|access-date=|page=|pages=}}</ref> Тој бил ослободен од затвор во ноќта на 27 март.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.cnn.com/2006/US/03/27/monday/index.html?eref=sitesearch|title=Monday, March 27|date=28 March 2006|work=|access-date=|publisher=CNN|page=|pages=}}</ref> На 29 март, Абдул Рахман пристигнал во Италија откако италијанската влада му понудила азил.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/asiapcf/03/29/christian.convert/index.html|title=Afghan convert arrives in Italy for asylum|last=Vinci|first=Alessio|date=29 March 2006|work=|access-date=|publisher=CNN|page=|pages=}}</ref> * На 19 јули 2007 година, 23 јужнокорејски мисионери биле заробени и држени во заложништво од припадниците на [[талибанци]]те додека минувале низ провинцијата Газни. Двајца машки заложници биле погубени пред да се постигне зделката меѓу талибанците и јужнокорејската влада. Групата, составена од шеснаесет жени и седум мажи, била заробена додека патувала од [[Кандахар]] до [[Кабул]] со автобус на мисија спонзорирана од [[Презвитеријанство|Презвитеријанската]] црква Саемул.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1647646,00.html|title=Korean Missionaries under Fire|date=27 July 2007|access-date=8 September 2007|publisher=Time Magazine|archive-date=2013-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824180850/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1647646,00.html|url-status=dead}}</ref> Од 23 киднапирани заложници, двајца мажи биле погубени на 25 и 30 јули, соодветно. Подоцна, со напредокот на преговорите, две жени, биле ослободени на 13 август, а останатите 19 заложници на 29 и 30 август.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/08/29/taliban_to_free_19_s_korean_hostages/|title=Taliban to free 19 S. Korean hostages|last=Shah|first=Amir|date=29 April 2007|access-date=29 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070909072337/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/08/29/taliban_to_free_19_s_korean_hostages/|archive-date=9 September 2007|agency=Associated Press}}</ref> * Во септември 2008 година, авганистанскиот парламент донел нов закон за медиуми кој забранува дела и материјали што се спротивни на принципите на исламот, дела и материјали навредливи за другите религии и секти и пропагирање на други религии освен исламот.<ref>USCIRF Freedom of Religion report 2009 page 145</ref> * Во октомври 2008 година, Гејл Вилијамс (1974 - 20 октомври 2008 година), хуманитарен работник за СЕРВА Авганистан од заедничка британска и јужноафриканска националност, бил застрелан на пат за работа во [[Кабул]] од страна на двајца мажи на мотор. Забиула Муџахид, портпарол на [[талибанци]]те, ја презел одговорноста за смртта и рекол дека е убиена „''затоа што работела во организација што проповедаше христијанство во Авганистан''“.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7679212.stm UK charity worker killed in Kabul], [[BBC News]], 20 October 2008</ref> * Во мај 2009 година, било објавено јавно дека христијанските групи објавиле [[Библија|Библии]] на [[Паштунски јазик|паштунскиот јазик]] и на [[дари]], наменети за претворање на Авганистанците од [[ислам]] во христијанство.<ref name="AlJazeera2009-05-22"> {{Наведени вести|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/05/200952017377106909.html|title=US burns Bibles in Afghanistan row|date=22 May 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fenglish.aljazeera.net%2Fnews%2Fmiddleeast%2F2009%2F05%2F200952017377106909.html&date=2009-05-26|archive-date=26 May 2009|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref name="Cnn2009-05-22">{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/05/20/us.military.bibles.burned/|title=Military burns unsolicited Bibles sent to Afghanistan|date=22 May 2009|access-date=26 May 2009|publisher=CNN|quote='This was irresponsible and dangerous journalism sensationalizing year-old footage of a religious service for U.S. soldiers on a U.S. base and inferring that troops are evangelizing to Afghans,' Col. Gregory Julian said.|archive-date=2014-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214082050/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/05/20/us.military.bibles.burned/|url-status=dead}}</ref><ref name="Fox2009-5-20"> {{Наведени вести|url=http://www.foxnews.com/politics/2009/05/04/military-accused-handing-bibles-afghanistan/|title=U.S. Military Accused of Handing Out Bibles in Afghanistan|date=4 May 2009|access-date=25 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509164004/http://www.foxnews.com/politics/2009/05/04/military-accused-handing-bibles-afghanistan/|archive-date=9 May 2009|publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref name="Forward"> {{Наведени вести|url=http://www.forward.com/articles/105668/|title=Bad Faith Efforts at Bagram|date=6 May 2009|access-date=25 May 2009|publisher=[[The Forward]]|quote=“These special forces guys — they hunt men basically,”... “We do the same things as Christians, we hunt people for Jesus. We do, we hunt them down.”}}</ref> Библијата им била испратена на војниците во воздухопловната база Баграм. Американските воени власти известиле дека дистрибуцијата на Библијата не била официјална политика и кога капеланот станал свесен за плановите на војниците, Библиите биле одземени и, на крајот, изгорени. * Во март 2010 година биле уништени преостанатите згради на изнајмениот имот каде што била изградена протестантската црква во 1970 година.<ref name="ReferenceA">USCIRF Freedom of Religion report 2010</ref> Зградите биле неофицијално користени од меѓународната христијанска заедница како место за средби. Авганистанските судови не го почитувале 99-годишниот закуп на имотот што бил платен во злато во 1970 година. * Во јуни 2010 година, Норин ТВ, мала авганистанска телевизиска станица, покажала снимки од мажи за кои се вели дека читаат христијански молитви и се [[Крштевање|крштеваат]]. Телевизиската станица соопштила дека мажите се Авганистанци кои го прифатиле христијанството. Две хуманитарни агенции, Норвешка црковна помош и Црковната светска служба на САД, биле суспендирани откако во овој извештај било сугерирано дека тие ги претвориле авганистанските муслимани во христијанство. Подоцна телевизијата потврдила дека нема докази против двете агенции и дека биле именувани поради зборот „''црква''“ во нивните имиња.<ref>https://www.nytimes.com/2010/06/01/world/asia/01afghan.html | accessdate=23 September 2010</ref> Извештајот предизвикал антихристијански протести во [[Кабул]] и во Мазар-е Шариф .<ref>http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/June/Afghans-Protest-Christian-Aid-Groups/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303172119/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/June/Afghans-Protest-Christian-Aid-Groups/ |date=2016-03-03 }} | accessdate=23 September 2010</ref> Во парламентот, Абдул Сатар Хаваси, заменик на Долниот дом, повикал да се погубат муслиманите преобратени во христијанство и Кази Назир Ахмад, пратеник од западната провинција изјавил дека убиството на преобратен муслиман „''не е кривично дело''“ .<ref>http://www.rawa.org/temp/runews/2010/06/05/afghan-lawmaker-calls-for-execution-of-christian-converts-from-islam.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210125042200/http://www.rawa.org/temp/runews/2010/06/05/afghan-lawmaker-calls-for-execution-of-christian-converts-from-islam.html |date=2021-01-25 }} retrieved 23 September 2010 | quote="Those Afghans that appeared in this video film should be executed in public, the house should order the attorney general and the NDS (intelligence agency) to arrest these Afghans and execute them." | publisher=RAWA | accessdate=23 September 2010</ref> Еден од мажите прикажан на видеото, меѓу 25-те уапсени христијани бил Саид Муса (исто така напишан Сајед Муса), авганистански работник на Црвениот крст, кој подоцна бил осуден на смрт поради прифаќање на христијанството.<ref>http://www.nationalreview.com/corner/260050/america-quiet-execution-afghan-christian-said-musa-paul-marshall# retrieved 26 May 2012| quote="There are reports that Said Musa, whose situation I described at Christmas, will soon be executed for the ‘crime’ of choosing to become a Christian. Musa was one of about 25 Christians arrested on May 31, 2010, after a May 27 Noorin TV program showed video of a worship service held by indigenous Afghan Christians; he was arrested as he attempted to seek asylum at the German embassy. He converted to Christianity eight years ago, is the father of six young children, had a leg amputated after he stepped on a landmine while serving in the Afghan Army, and now has a prosthetic leg. His oldest child is eight and one is disabled (she cannot speak). He worked for the Red Cross/Red Crescent as an adviser to other amputees. | publisher=National Review | accessdate=26 May 2012</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://religion.blogs.cnn.com/2010/11/21/afghan-christian-faces-trial-for-alleged-conversion-from-islam/|title=Afghan Christian faces trial for alleged conversion from Islam|last=Matiullah Mati|date=21 November 2010|work=|access-date=26 May 2012|publisher=CNN|page=|pages=|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525025927/http://religion.blogs.cnn.com/2010/11/21/afghan-christian-faces-trial-for-alleged-conversion-from-islam/|url-status=dead}}</ref> * На 5 август 2010 година, десет членови на тимот за Меѓународни мисии за помош , биле убиени во областа Куран ва Мунјан во покраината Бадахшан во Авганистан.<ref name="herald20100808">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heraldscotland.com/news/home-news/british-aid-worker-killed-in-massacre-in-afghanistan-1.1046714|title=British aid worker killed in massacre in Afghanistan|last=Gannon|first=Kathy|date=8 August 2010|work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]]|accessdate=8 August 2010|archive-date=2018-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829124741/http://www.heraldscotland.com/news/12599214.British_aid_worker__killed_in_massacre__in_Afghanistan/|url-status=dead}}</ref><ref name="nyt20100807">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2010/08/08/world/asia/08afghan.html|title=10 Medical Aid Workers Are Found Slain in Afghanistan|last=Nordland|first=Rod|date=7 August 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=7 August 2010}}</ref> Тимот бил нападнат додека се враќал од Нуристан во Кабул. Еден член на тимот бил поштеден, остатокот од тимот бил убиен веднаш. Убиените биле шестмина Американци, двајца Авганистанци, еден Британец и еден Германец.<ref name="ap20100807">{{Наведени вести|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hvWEqwq3CrRvaQCmt21MfoYhjZJQD9HEQS801|title=Afghan medical mission ends in death for 10|last=Gannon|first=Kathy|date=7 August 2010|access-date=7 August 2010|agency=Associated Press}}</ref> И Хизб-е Ислами и [[Талибанци]]те првично ја презеле одговорноста за нападот, обвинувајќи ги лекарите за [[прозелитизам]] и шпионирање.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7933035/Killing-of-British-doctor-in-Afghanistan-a-cowardly-act-says-William-Hague.html|title=Killing of British doctor in Afghanistan 'a cowardly act' says William Hague|date=8 August 2010|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10900338|title=Foreign medical workers among 10 killed in Afghanistan|date=7 August 2010|work=BBC News}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE6760DN20100807|title=Eight foreign medical workers killed in Afghanistan|date=7 August 2010|work=Reuters|access-date=2020-11-26|archive-date=2010-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821125408/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE6760DN20100807|url-status=dead}}</ref> Овие тврдења подоцна биле побиени од талибанските лидери во Нуристан и Бадакшан, кои изјавиле дека загинатите биле искрени хуманитарци, ги осудиле убиствата и им изразиле сочувство на семејствата на убиените Нападот бил најсмртоносниот против странските хуманитарни работници во [[Авганистанска војна|војната]] во [[Авганистанска војна|Авганистан]] .<ref name="time20100809">{{Наведени вести|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2009399,00.html|title=Will Aid Workers' Killings End Civilian Surge?|last=Motlagh|first=Jason|date=9 August 2010|access-date=10 August 2010|publisher=[[TIME]]|archive-date=2013-02-04|archive-url=https://archive.today/20130204123135/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2009399,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="wp20100808">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/07/AR2010080700822.html|title=Taliban kills 10 medical aid workers in northern Afghanistan|last=Partlow|first=Joshua|date=8 August 2010|work=The Washington Post|access-date=8 August 2010}}</ref><ref name="lat20100807">{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-taliban-ambush-20100808,0,1161367.story|title=6 Americans among 10 charity workers killed in Taliban ambush|last=King|first=Laura|date=7 August 2010|work=Los Angeles Times|access-date=7 August 2010}}</ref><ref name="csm20100807">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.csmonitor.com/USA/Foreign-Policy/2010/0807/International-Assistance-Mission-slayings-part-of-Taliban-war-strategy|title=International Assistance Mission slayings: part of Taliban war strategy|last=Jonsson|first=Patrik|date=7 August 2010|work=[[The Christian Science Monitor]]|accessdate=7 August 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0807/Afghanistan-war-Deadly-ambush-of-medical-mission-roils-one-of-safest-provinces|title=Afghanistan war: Deadly ambush of medical mission roils one of safest provinces|date=7 August 2010|publisher=Csmonitor.com|accessdate=1 April 2011}}</ref> Убиствата го нагласиле сомнежот со кој се соочуваат групите поврзани со христијаните од некои Авганистанци и владини противници и пошироките ризици со кои се соочуваат хуманитарните работници во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0809/Afghanistan-aid-workers-deaths-highlights-delicate-position-of-Christian-affiliated-groups|title=Afghanistan aid workers' deaths highlights delicate position of Christian-affiliated groups|date=9 August 2010|publisher=Csmonitor.com|accessdate=1 April 2011}}</ref> * На 9 август 2010 година, двајца авганистански и двајца хуманитарни работници биле уапсени за проповедање на христијанството во западната провинција Херат. Двајца невладини работници биле депортирани од земјата, а Авганистанецот се чувал подолг период. По долго преговарање владата ги ослободила во Кабул. * Во ноември 2010 година, друг човек, Шоаиб Асадула Мусави, бил затворен во северниот град Мазар-и-Шариф, откако бил обвинет за давање на Новиот завет на пријател, кој потоа го предал на власстите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2011/02/06/world/asia/06mussa.html?pagewanted=all|title=Afghan Rights Fall Short for Christian Converts|last=Ray Rivera|date=5 February 2011|work=The New York Times|access-date=25 May 2012|page=|pages=}}</ref> Тој подоцна бил ослободен од затвор на 30 март 2011 година и на 14 април 2011 година добил пасош и го напуштил Авганистан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.persecution.org/2011/04/20/afghan-christian-released-from-prison-and-safely-out-of-the-country/|title=Afghan Christian Released from Prison and Safely out of the Country|date=20 April 2011|publisher=Persecution.org|accessdate=26 May 2012|archive-date=2011-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111209122850/http://www.persecution.org/2011/04/20/afghan-christian-released-from-prison-and-safely-out-of-the-country/|url-status=dead}}</ref> * Во февруари 2011 година, Меѓународната христијанска грижа го пофалила ослободувањето на Саид Муса (исто така напишано Сајед Муса) Авганистанец, кој билзатворен девет месеци поради прифаќање на христијанството.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/25/AR2011022501007.html|title=Afghan Case Against Christian Convert Falters|last=Adam Schreck|date=25 February 2011|work=Washington Post|access-date=25 May 2012|last2=Heidi Vogt|page=|pages=}}</ref> == Поврзано == * [[Христијанството и исламот]] * [[Римокатолицизам во Авганистан]] * [[Протестантство во Авганистан]] * [[Религија во Авганистан|Религијата во Авганистан]] == Наводи == {{наводи}} === Извори === * {{Наведување|last=Hughes|first=Thomas P.|journal=The New York Independent|volume=45|year=1893|pages=455–456|title=Twenty Years on the Afghan Frontier|url=http://anglicanhistory.org/india/tphughes/twenty_years1893.html|access-date=26 July 2009}} * {{Наведување|year=1992|first=Mesrovb Jacob|last=Seth|publisher=Asian Educational Services|title=Armenians in India, from the earliest times to the present day: a work of original research|isbn=978-81-206-0812-2|chapter=Chapter XVI: Armenians at Kabul – A Christian colony in Afghanistan|pages=207–224}} == Надворешни врски == * [http://www.afghanbibles.org/ Библија на Дариски] * [http://www.pashtozeray.org/bible/ Нов завет на паштунски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181225030651/https://pashtozeray.org/bible/ |date=2018-12-25 }} * [http://www.watandar.com/ Ватандар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061004030525/http://watandar.com/ |date=2006-10-04 }} {{Азија по тема|Христијанство во}} [[Категорија:Христијанството во Авганистан| ]] 2j3wko6fhhbjm3el6u57lxij45ad7jx 0 1262336 5611950 5256496 2026-08-20T10:40:21Z InternetArchiveBot 92312 Add 6 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611950 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | fossil_range = [[Доцна Креда]], {{Geological range|70|66}} | image = FMNH Rapetosaurus.jpg | image_caption = | display_parents = 2 | genus = Рапетосаурус | parent_authority = Кристина & Форстер, 2001 | species = krausei | authority = Кристина & Форстер, 2001 }} '''''Рапетосаурус''''' — род на [[Титаносаурија|титаносауруски]] [[сауропод]]ски [[диносаурус]] кој живеел за време на [[Доцна Креда]] на територијата на денешена [[Мадагаскар]] пред 70-66 [[Мегагодина|милиони години]]. Идентификуван е само еден [[Вид (биологија)|вид]], ''Rapetosaurus krausei''. Како и другите сауроподи, и ''Рапетосаурус'' бил [[Четириношци|четириножен]] [[Растителнојадно животно|тревојад]]; се пресметува дека достигнувал должина од 15&nbsp;метри (49&nbsp;ft) == Опис == [[Податотека:Rapetosaurus_BW.jpg|лево|мини| Реставрација на ''рапетосаурус'']] ''Рапетосаурусот'' бил прилично типичен сауропод, со кратка и витка [[опашка]], многу долг врат и огромно тело слично на [[слон]]. Неговата глава наликува на глава на диплодоцид, со долга, тесна уста и ноздри на горниот дел од черепот . Тој бил тревојад и неговите мали заби слични на молив биле добри за раскинување на лисјата од дрвјата, но не и за џвакање. Имал прилично скромна големина, за титаносаурус . Примерокот за малолетници бил измерен на 8 метри од главата до опашката и „веројатно тежел колку слон“. Возрасна единка би била долга двапати повеќе, околу 15 метри, што е сè уште помалку од половина од должината на неговиот гигантски роднина, како ''[[Аргентиносаурус]]'' и ''[[Паралититан]]''. Во [[2020]] година, Молина-Перес и Лараменди ја процениле големината на веројатниот примерок за возрасна единка (MAD 93-18), кој е познат од [[Бедрена коска|бедрената коска]], на 16,5 метри (54 стапки) и 10,3 тони (11,35 кратки тони).<ref>{{Наведена книга|title=Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs|last=Molina-Perez & Larramendi|publisher=Princeton University Press|year=2020|location=New Jersey|pages=265}}</ref> == Откривање и именување == [[Податотека:Rapetosaurus_krausei,_cast_skull,_ROM.jpg|мини|Череп, Кралски музеј Онтарио, Канада.]] Откритието на ''Рапетосаурус''от, познат по единствениот вид ''Rapetosaurus krausei, го'' означило првиот пат кога бил пронајден титаносаурус со скоро совршено недопрен [[Костур|скелет]] и череп . Помогнало да се разјаснат некои тешки, вековни [[Таксономија|класификациски]] прашања, меѓу оваа голема група [[диносаурус]]и на сауроподи и дава добра основа за реконструкција на други титаносаури, кои се познати само од делумни [[фосил]]изирани остатоци. Откритието било објавено во 2001 година од Кристина Кари Роџерс и Кетрин А. Форстер во научното списание „ ''Природа“'' . Бил откриен речиси целосен скелет на малолетник и биле пронајдени и делумни остатоци од уште три лица. [[Податотека:Rapetosaurus_Scale.svg|лево|мини| Споредба на големина]] Копањето открило делумен череп (UA 8698, примерок на холотип ), друг делумен череп, малолетнички скелет, на кој недостасувале само неколку [[Прешлен|пршлени]] на опашката и неповрзан пршлен. Особено малолетничкиот скелет е најцелосниот скелет на титаносаурус некогаш обновен и единствениот со глава кој сè уште е прицврстен за телото. Фосилизираните остатоци биле пронајдени во сливот Махаџанга во северозападен [[Мадагаскар]], недалеку од пристанишниот град [[Махаџанга]]. Тие биле пронајдени од слојот песочник познат како член на Анембалемба, кој е дел од формацијата Маеварано. Формирањето карпи е датирано во фазата на [[Мастрихт]] од доцната креда, што значи дека фосилизираните коски се стари околу 70 милиони години. Нив ги пронашол тим од теренот од Универзитетот Стони Брук со помош на локалниот Универзитет Д’Антананариво. Лидерот на тимот, Дејвид Краузе, истражувал фосили од местото од [[1993]] година. Општото име Рапетосаурус потекнува од Рапето ([[Џин (митолошко суштество)|џиновско]] божество во [[фолклор]]от во Малгашки заслужен за географските одлики на земјата <ref>Zoë Crossland, Ancestral Encounters in Highland Madagascar: Material Signs and Traces of the Dead, Cambridge University Press, 17/02/2014</ref> ) и ''сауросите'', што е [[Старогрчки јазик|грчки]] за [[Гуштери|гуштер]] . Епитетот на видовите, ''краузеи'', го носи името на водачот на тимот на експедицијата, Дејвид В. Краузе. == Палеобиологија == {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1=[[Евтитаносаурија]] |1={{clade |1={{clade |1=''[[Дреднаутус]]'' |label2=''[[Литостротија]]'' |2={{clade |1=''[[Малависаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Баурутитан]]'' |2={{clade |1=''[[Немегтосаурус]]'' |2=''[[Тригоносаурус]]'' |3=''[[Аламосаурус]]'' |4=''[[Опистоцеликаудија]]'' |5=''[[Салтасаурус]]'' |6=''[[Неукенсаурус]]'' |7={{clade |1=''Рапетосаурус'' |2={{clade |1=''[[Исисаурус]]'' |2=''[[Tapuiasaurus]]''}}}}}}}}}}}} |2={{clade |label1=''[[Ринконсаурија]]'' |1={{clade |1=''[[Ринконсаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Мујеленсаурус]]'' |2={{clade |1=''[[Аеолосаурус]]'' |2=''[[оверосаурус]]''}}}}}} |2={{clade |1=''[[Бонитасаурија]]'' |2={{clade |1=''[[Нотоколосус]]'' |label2=[[Логнкосаурија]] |2={{clade |1=''[[Мендозасаурус]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Футалогнкосаурус]]'' |2=''[[Кветексаурус]]''}} |2={{clade |1=''[[Пуертасаурус]]'' |2=''[[Друсиласаура]]'' |3={{clade |1=''[[Аргентиносаурус]]'' |2=''[[Патаготитан]]''}}}}}}}}}}}}}}}}}} === Раст === [[Податотека:Rapetosaurus-mount-at-field-museum.jpg|лево|мини| Поставен музеј на терен во страничен поглед]] Редок примерок од малолетник ''Рапетосаурус'' бил откриен во музејската колекција на Кристина Кари Роџерс и колегите. Примерокот се проценува дека тежи околу 40 килограми и веројатно бил стар помеѓу 39 и 77 дена до моментот на неговата смрт. Во времето на изведување, се проценувало дека малолетникот ''Рапетосаурус'' имал 3,4 килограми тежина. Врз основа на ремоделирање на коските, исто така се верувало дека малолетничкиот сауропод е способен да преживее или без родителска грижа. Анализата на коските дополнително открила дека младиот ''Рапетосаурус'' најверојатно умрел од глад поради сушите во овој период во Мадагаскар.<ref>https://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-baby-dinosaur-titanosaur-20160421-story.html</ref><ref>https://www.livescience.com/54496-baby-dinosaur-died-of-starvation.html</ref> == Палеоекологија == [[Податотека:MajungasaurusROM.JPG|мини|Монтиран ''Мајунгасаурус'' и ''Рапетосаурус'']] За време на мастрихт, како што е и денес, Мадагаскар бил остров, се [[Тектоника на плочите|одделил]] од [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]] помалку од 20 милиони години порано. Лебдел кон север, но сепак 10-15 [[Степен (агол)|°]] појужно во [[географска ширина]] отколку што е денес. Во тоа време преовладувачка [[клима]]та била полусушна, со изразена [[Годишно време|сезонска]] температура и врнежи од дожд. Многу праисториски животни живееле во крајбрежната рамнина за поплавување пресечена од многу песочни [[Река|речни]] канали .<ref name="rogersetal2007">{{Наведена книга|title=''Majungasaurus crenatissimus'' (Theropoda: Abelisauridae) from the Late Cretaceous of Madagascar|last=Rogers|first=Raymond R.|last2=Krause, David W.|last3=Curry Rogers, Kristina|last4=Rasoamiaramanana, Armand H.|last5=Rahantarisoa, Lydia|work=Journal of Vertebrate Paleontology|year=2007|editor-last=Sampson, Scott D.|series=Society of Vertebrate Paleontology Memoir '''8'''|volume=27|pages=21–31|chapter=Paleoenvironment and Paleoecology of ''Majungasaurus crenatissimus'' (Theropoda: Abelisauridae) from the Late Cretaceous of Madagascar|doi=10.1671/0272-4634(2007)27[21:PAPOMC]2.0.CO;2|author-link3=Kristina Curry Rogers|editor-last2=Krause, David W.}}</ref> Силни геолошки докази сугерираат на појава на периодични остатоци што течат низ овие канали на почетокот на влажната сезона, закопувајќи ги труповите на организмите убиени во претходната сува сезона и обезбедувајќи нивно исклучително зачувување како фосили.<ref name="rogers2005">{{Наведено списание|last=Rogers|first=Raymond R.|year=2005|title=Fine-grained debris flows and extraordinary vertebrate burials in the Late Cretaceous of Madagascar|url=https://archive.org/details/sim_geology_2005-04_33_4/page/297|journal=Geology|volume=33|issue=4|pages=297–300|bibcode=2005Geo....33..297R|doi=10.1130/G21036.1}}</ref> Нивото на морето во областа се зголемувало низ мастрихтот, и продолжило во текот на целиот [[Палеоцен]], така што ''Рапетосаурусот'' можел да се движел низ крајбрежните средини. Соседната формација Беривотра ја претставува современата [[Океан|морска]] средина. Покрај ''Рапетосаурус'', фосилните таксони опоравени од Маеварано вклучуваат [[риби]], [[Жаба|жаби]], гуштери, змии,<ref name="rogersetal2007"/> седум различни видови крокодиломорфи,<ref name="krauseetal2006">{{Наведено списание|last=Krause|first=David W.|last2=O'Connor, Patrick M.|last3=Curry Rogers, Kristina|author-link3=Kristina Curry Rogers|last4=Sampson, Scott D.|last5=Buckley, Gregory A.|last6=Rogers, Raymond R.|year=2006|title=Late Cretaceous terrestrial vertebrates from Madagascar: implications for Latin American biogeography|url=http://www.mbgpress.info/index.php?task=id&id=11002|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=93|issue=2|pages=178–208|doi=10.3417/0026-6493(2006)93[178:LCTVFM]2.0.CO;2|access-date=2021-03-03|archive-date=2016-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411055500/http://mbgpress.info/index.php?task=id&id=11002|url-status=dead}}</ref> пет или шест видови цицачи, ''Ворона'' <ref name="forsteretal1996">{{Наведено списание|last=Forster|first=Catherine A.|last2=Chiappe, Luis M.|last3=Krause, David W.|last4=Sampson, Scott D.|year=1996|title=The first Cretaceous bird from Madagascar|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-08-08_382_6591/page/532|journal=Nature|volume=382|issue=6591|pages=532–534|bibcode=1996Natur.382..532F|doi=10.1038/382532a0}}</ref> и неколку други птици, евентуално дромеаосауридот Рахонавис,<ref name="forsteretal1998">{{Наведено списание|last=Forster|first=Catherine|last2=Sampson, Scott D.|last3=Chiappe, Luis M.|last4=Krause, David W.|year=1998|title=The theropod ancestry of birds: new evidence from the Late Cretaceous of Madagascar|journal=Science|volume=279|issue=5358|pages=1915–1919|bibcode=1998Sci...279.1915F|doi=10.1126/science.279.5358.1915|pmid=9506938}}</ref><ref name="makovickyetal2005">{{Наведено списание|last=Makovicky|first=Peter J.|last2=Apesteguía, Sebastian|last3=Agnolín, Federico L.|year=2005|title=The earliest dromaeosaurid theropod from South America|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-13_437_7061/page/n110|journal=Nature|volume=437|issue=7061|pages=1007–1011|bibcode=2005Natur.437.1007M|doi=10.1038/nature03996|pmid=16222297}}</ref> ноасауридот Масијакасаурус,<ref name="sampsonetal2001">{{Наведено списание|last=Sampson|first=Scott D.|last2=Carrano, Matthew T.|last3=Forster, Catherine A.|year=2001|title=A bizarre predatory dinosaur from the Late Cretaceous of Madagascar|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-01-25_409_6819/page/504|journal=Nature|volume=409|issue=6819|pages=504–506|bibcode=2001Natur.409..504S|doi=10.1038/35054046|pmid=11206544}}</ref> и абелисауридот ''Маџунгасаурус'' .<ref name="krauseetal2007">{{Наведена книга|title=''Majungasaurus crenatissimus'' (Theropoda: Abelisauridae) from the Late Cretaceous of Madagascar|last=Krause|first=David W.|last2=Sampson, Scott D.|last3=Carrano, Matthew T.|last4=O'Connor, Patrick M.|work=Journal of Vertebrate Paleontology|year=2007|editor-last=Sampson, Scott D.|series=Society of Vertebrate Paleontology Memoir '''8'''|volume=27|pages=1–20|chapter=Overview of the history of discovery, taxonomy, phylogeny, and biogeography of ''Majungasaurus crenatissimus'' (Theropoda: Abelisauridae) from the Late Cretaceous of Madagascar|doi=10.1671/0272-4634(2007)27[1:OOTHOD]2.0.CO;2|editor-last2=Krause, David W.}}</ref> Сорта на изумрени цицачи, исто така, биле откриени, како што гондавантери. [[Податотека:Majungasaurus,_Masiakasaurus,_Rapetosaurus.jpg|лево|мини| Реставрација на два ''Маџунгасаурус кои го'' бркаат ''Рапетосаурус'']] Черепот на ''Маџунгасаурусот'' , голем [[Терoподи|теропод]], бил откриен во 1996 година. Тој е сличен на видовите пронајдени во [[Индија]] и [[Аргентина]], што укажува на тоа дека копнените мостови помеѓу фрагментите од поранешниот суперконтинент на [[Гондвана]] сè уште постоеле во доцната креда, многу подоцна отколку што се верувало порано. Најверојатна појава била копнен мост кој им дозволувало на животните да преминуваат од [[Јужна Америка]] на [[Антарктик]]от, а потоа и до [[Индија]] и [[Мадагаскар]]. ''Маџунгасаурусот'' бил најголемиот грабливец во својата околуна, додека единствените познати современи големи тревојади биле сауроподи како ''Рапетосаурус''от . Научниците сугерираат дека ''Маџунгасаурус'' бил специјалист во лов на сауроподи. Маркираните заби на ''Маџунгасаурус на'' коските на Рапетосаурус укажуваат на тоа дека се хранел со овие сауроподи, без разлика дали навистина ги убивал.<ref name="rogersetal2003">{{Наведено списание|last=Rogers|first=Raymond R.|last2=Krause, David W.|last3=Curry Rogers, Kristina|author-link3=Kristina Curry Rogers|year=2007|title=Cannibalism in the Madagascan dinosaur ''Majungatholus atopus''|journal=Nature|volume=422|issue=6931|pages=515–518|bibcode=2003Natur.422..515R|doi=10.1038/nature01532|pmid=12673249}}</ref> Типично, титаносаурусите биле невообичаени меѓу сауроподите со тоа што тие коегзистирале со големи орнитишки диносауруси како што се [[цератопсиди]], хадросаури и анкилосаури . Сепак, ''Рапетосаурусот'' бил нетипичен меѓу титаносаурусите по тоа што го делел сливот на Махаџанга со само уште еден голем тревојад, друг титаносаурус. Помалите тревојади биле ретки, а само еден, ''Симосучус'', бил откриен за време на повеќе од 100 години собирање во таа област. Поради отсуство на орнитишиски диносауруси, се сугерира дека праисторискиот [[Мадагаскар]] имал поинаква динамика во заедницата на тревопасни животни отколку што била видена на друго место во креда. == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=CurryRogers2001>{{cite journal | first1 = K. | last1 = Curry Rogers | first2 = C.A. | last2 = Forster | title = The last of the dinosaur titans: a new sauropod from Madagascar | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-02_412_6846/page/530 | journal = Nature | volume = 412 | issue = 6846 | pages = 530–534 | year = 2001 | doi = 10.1038/35087566 | pmid = 11484051 | bibcode = 2001Natur.412..530C }}</ref> <ref name=Montague2006>{{cite journal| last = Montague | first= J.R. | title = Estimates of body size and geological time of origin for 612 dinosaur genera (Saurischia, Ornithischia) | url = https://archive.org/details/florida-scientist_fall-2006_69_4/page/243 | journal = Florida Scientist | volume = 69 | issue = 4| pages = 243–257| year = 2006 | jstor = 24321451 }}</ref>}} == Извори == * Кристина Кари Роџерс и Кетрин А. Форстер. 2004 година „Черепот на ''Рапетосаурус краузеи'' (Сауропода: Титаносаурија) од доцниот креда на Мадагаскар“. ''Весник за палеонтологија на ’рбетници'', 24 (1), страници 121–144. ''Апстракт во [http://www.bioone.org/bioone/?request=get-abstract&issn=0272-4634&volume=024&issue=01&page=0121 BioOne]'' == Надворешни врски == * ''[https://web.archive.org/web/20041212044018/http://www.smm.org/research/Paleontology/Rapeto.php Вести за палеонтологија &mdash; Рапетосаурус]'' од Музејот на наука во Минесота. * ''[https://web.archive.org/web/20051109121531/http://naples.cc.sunysb.edu/UAff/press.nsf/0/27c07f8d01443df985256a9b00651b11?OpenDocument Палеонтолозите на Стони Брук откриваат нов диносаурус и го именуваат во чест на еден свој]'' од Универзитетот Стони Брук . * ''[https://web.archive.org/web/20070927212709/http://www.timeforkids.com/TFK/news/story/0,6260,169874,00.html Нови видови диносауруси пронајдени]'' од времето за деца на Интернет. * ''[http://news.nationalgeographic.com/news/2001/08/0801_madagascardino.html Скелет на новиот диносаурус „Титан“ пронајден во Мадагаскар]'' од „National Geographic“. * ''[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1469000/1469608.stm Дино черепот ја пополнува празнината на знаење]'' од Би-Би-Си. * ''[http://www.trexmuseum.org/newsalert.html Нови откритија на диносаурусите]'' од Мадагаскар од музејот ''Т.Рекс.'' * [https://www.nsf.gov/od/lpa/news/press/01/pr0161.htm Соопштение за јавноста] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210411041817/http://www.nsf.gov/od/lpa/news/press/01/pr0161.htm |date=2021-04-11 }}, од Националната фондација за наука, вклучително и реконструкција (илустрација). {{Гуштероноголики|T.}} [[Категорија:Титаносаурус]] [[Категорија:Диносауруси од доцната креда]] [[Категорија:Диносауруси од Индија и Мадагаскар]] a7q5m8qyvz3tnv6pdd8qem86uxu7brk 0 1264570 5611744 5594886 2026-08-20T05:25:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611744 wikitext text/x-wiki '''Хидроавион'''<ref>{{ДРМЈ|хидроавион}}</ref> или '''хидроплан'''<ref>{{ДРМЈ|хидроплан}}</ref> – специјално конструиран [[воздухоплов]]и ([[авион]], [[хеликоптер]], [[змеј (летало)|змеј]]) кој е во состојба да слетува и полетува на водени површини, [[река|реки]], [[Канал (вештачки)|канали]], [[езеро|езера]], [[Море|мориња]], или за таа намена специјално уредени и опремени водени површини ([[хидродром]]и), во дневни и ноќни услови. [[Податотека:Catalina G-PBYA LKCV 6.jpg|мини|десно|300px|Хидроавион амфибија PBY-5А - Catalina<ref>PBY-Catalina (((sr))). www.paluba.info</ref>]] == Типови хидроавиони == === Амфибии === Амфибиите се хидроавиони кои можат слетуваат и на водна површина и на тврдо тло. Затоа оваа класа хидроавиони често ја нарекуваат водоземци. Обично тоа се летечки чамци кои имаат дополнителни тркала кои ги извлекуваат при слетување на земја. <gallery> Слика:Mallard G73.jpg|<small>Двомоторен хидроавион амфибија Груман-Малард G73</small> Слика:Sikorsky XPBS-1 NACA 1938.jpg|<small>Хидроавион амфибија Сикорски VS-44 1938</small>. Слика:PBY-5A VP-52 Black Cat Dec 1943.jpg|<small>Најпознатиот извидувачки хидроавион амфибија PBY-5A Catalina југозападен Тихи Океан 1943</small>. Слика:Short Sealand G-AIVX at Stretton.jpg|<small>Хидроавион амфибија Шорт Селанд</small>. Слика:Twin turbo prop seaplane over Hillsboro - Oregon.JPG|<small>Хидроавион амфибија со турбоелисни мотори</small> Слика:Canadair CL-415 C-GOGX Ontario 1.jpg|<small>Хидроавион Канадер CL-415 за гасење шумски пожари</small> </gallery> === Авиони со пливки === Хидроавионите со пливки обилно се конвенционални авиони кај кои тркалата или скиите се заменети со пливки кои им служат како пловило. Во однос на хидроавионите од групата „летечки чамци“ овие хидроавиони имаат, заради пливките и системо за нивно поврзување на авионот, значително поголем аеродинамички отпор што влијае како на смалување на брзината, така и на зголемување на потрошувачката на гориво, а со тоа и на смалување на досегот на авионот. Меѓутоа од гледна точка на производство и конструкција на авионите, многу е полесно и поевтино да се направи хидроавион со пливки во однос на останатите типови хидроавиони. Овој тип хидроавион денес вообичаено се применува за лесни туристички и патнички авиони, а во текот на историјата се користеле и како извидувачки, патролни, курирски па и борбени авиони (ловци, бомбардери и торпедни авиони). <gallery> Слика:Авро 501 (503).jpg|<small>Једномоторен двокрилен хидроавион Авро 501 со пливки</small> Слика:A6M2-N Rufe.jpg|<small>Nakajama A6M2-N "Rufe" едномоторен еднокрилен хидроавион со клипен мотор и една пливка</small> Слика:Hydroutva.JPG|<small>Утва 66Х едномоторен еднокрилен хидроавион со клипен мотор и пливки</small> Слика:VancouverSeaplanes.JPG|<small>Двомоторен хидроавион со пливки и турбоелисни мотори</small> Слика:WestCoastAirFloatplane.jpg|<small>Двомоторен хидроавион De Havilland Canada DHC-6</small> </gallery> === Летечки чамци === Хидроавион од оваа класа има труп во облик на чамец (брод) кој му служи како пловило. Овие авиони обично на крилата имаат помошни пливки кои му овозможуваат попречна стабилност на вода. Овие летечки бродови особено биле развивани меѓу двете светски војни и биле најголеми авиони на светот, а се користеле за прекуморски патнички летови, бидејќи ги решавале проблемите на непостоење на соодветни аеродроми како и зголемена безбедно на прекуокеанските летови бидејќи можеле принудно да слетаат во случај на дефект на морската површина. <gallery> Слика:Lake intheair.jpg|<small>Еднокрилен лесен хидроавион со чунолик труп.</small> Слика:Boeing 314 Yankee Clipper 1939.jpg|<small>Патнички хидроавион "Yankee Clipper" 1939.</small> Слика:H-4 Hercules 2.jpg|<small>Најголемиот хидроавион "Hughes H-4 Hercules" 1947.</small> Слика:Beriev Be-200 Israel 5-12-2010.jpg|<small>Патнички хидроавион "Beriev Be-200" на млазен погон 2010.</small> </gallery> === Хидропланери === Хидропланери се хидроавиони кај кои со специјална на конструкцијата на крилата или понтон под нив, при движење по водата се создава ефект познат под името аквапланинг (хидропланинг) кој им претставува ноќна мора на возачите на автомобили бидејќи појавата на аквапланинг на влажен асфалт меѓу патот и гумите на автомобилот предизвикува лизгање на автомобилите и е чест причинител на многу сообраќајни несреќи.<ref>Akvaplaning (hidroplaning) (((sr))). www.4gume.com.</ref> Кај овие авиони искористен е позитивниот ефект од аквапланингот бидејќи појавата на аквапланинг во овој случај го смалува отпорот меѓу авионот и површината на водата така што авионите полесно полетуваат и побезбедно и поудобно слетуваат. <gallery> Слика:IDIAR-1.jpg|<small>Хидроавион [[Дорниј Do J]] со понтони под кои се јавува аквапланинг ефект при полетување</small> Слика:Beriev Be-103 EAA Convention 2004 (3bis).jpg|<small>Хидроавион [[Бериев Бе-103]] кој користи аквапланинг ефект</small> Слика:Be-103-MAKS2007.JPG|<small>Изглед на крилата на хидроавионот Бериев Be-103 кои овозможуват аквапланинг ефект</small> </gallery> == Историјат == [[Податотека:Henri Fabre on Hydroplane 28 March 1910.jpg|мини|десно|250px|Хидроавионот наречен „патор“ на Анри Фабр 28.03.1910]] На почетокот на дваесеттиот век кога се појавиле [[авион]]ите за нивно користење била неопходна рамна површина доволно долга на неа авионите да можат да полетуваат и слетуваат ([[аеродром]]). Многу често се случувало да нема на располагање вакви површини, а во исто време на располагање стоеле идеално рамните и погодни, водени површини на реките, езерата и морињата, кои можат да се користат за таа намена. Така се дошло до развојот на хидроавионот кои наместо тркала или скии почнале да користат пливки или трупот им бил правен во облик на чамец (чунолик облик) кој служел за слетување и полетување на авионите на или од водената површина. Првиот чекор во хидроавијацијата го направил францускиот проектант, градител и пилот Габриел Воазен ({{langx|fr|Gabriel Voisin}}), кој со својот двокрилен авион во јуни 1905 година на реката [[Сена]] во [[Париз]] прелетал 2.000 m на висина од 15 до 20 m. Првиот хидроавион го конструирал францускиот инженер Анри Фабр ({{langx|fr|Henri Fabre}}) и со него полета на 28.03.1910 година. Неговото летало наречено „канар“ (патор) имало три пливки, а го движел мотор Гном од 50 KS со потисна елиса<ref name=autogenerated1>Јанић, Чедомир (2003). Век авијације - [илустрована хронологија] (на ((sr))). Беочин: Ефект 1.</ref>.<ref>Дамјановић, Борис; Саша Силадић (април 2002). „Пионирска деценија“. Аеромагазин 37:. pp. 36–38. {{ISSN|1450-6068}}</ref> [[Грчка|Грчкиот]] хидроавион „Астра хидроавион“ меѓу декември 1912 и јануари 10913 година бил првпат користен во воени цели за време на Балканската војна. Извидувајќи ги положбите на турската флота, грчкиот авион на висина од 1.200 m прелетал преку [[Дарданели]]те на 24.01.1913 година, фрлил четири бомби иако било пукано во него (безуспешно), после два саати лет слетал во морето во близина на островот [[Имброс]]. [[Податотека:COLLECTIE TROPENMUSEUM Het in zee takelen van het watervliegtuig aan boord van de kruiser Java TMnr 10027836.jpg|мини|лево|200px|Подигање на хидроавионот Ханза Бранденбург W.12 на холандскиот крстосувач ЈАВА]] Благодарени на големите водени пространства и нивната распространетост со појавата на хидроавионот дошло до зголемено користење на авијацијата како во воени така и во цивилни цели. Така во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] дошло до масовно користење хидроавиони, пред сè во воената морнарица. Сè поголем број воени бродови ([[крстосувач]]и и [[воен брод|воени бродови]]) носеле по неколку хидроавиони кои полетувале од нив со исфрлање со помош на катапулт, а на враќање од борбената задача слетувале на морската површина во близина на бродот, па потоа со дигалка го кревале на бродската палуба. Хидроавионите тогаш имале трикратна улога: пред сè биле извидувачи за откривање на позициите на противничките бродови, служеле како бомбардери кога противничките бродови биле вон домет на бродската артилерија и на крајот служеле како лови за заштита на матичниот број од напади на противничките авиони. На Источниот фронт, т.е. Црноморското боиште, тактиката на примена на хидроавионите била поинаква. На почетокот на војната во Русија од неколку помошни бродови биле направени носачи на хидроавиони кои многу ефикасно делувале на просторот околу влезот во [[Дарданели]]те од [[Црно Море|Црното Море]]. Секој носач носел 10 хидроавиони од руско производство Григорович М-5 и М-9 кои можеле да развијат брзина од 110 км/ч и да носат товар од 550&nbsp;kg. Носачите на хидроавиони би дошле на безбедна далечина од целта, 15 до 20 км, ги спуштале авионите в море, тие оттаму полетувале на извршување на задачите и после извршената задача се враќале во близината на бродот и со дигалка биле подигани на палубата. На тој начин била неутрализирана германско-турската флота која влегла во Црното Море, било прекинато снабдување со камен јаглен на [[Цариград]] по морски пат и бомбардирани пристанишните постројки. Црноморската поморска хидроавијација во 1917 година учествувала во голема десантна операција на пристанишниот град Трапезунт. На овој начин примената на хидроавионите и нивните носачи го трасирале патот за примена на [[носач на авиони|носачи на авиони]] кои полната афирмација ја доживеале во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>Kurs na Carigrad (((sr)),((ru))). www.srpska.ru.</ref> На Западното (Атлантското) и Средоземното боиште како течела војната и растела опасноста од подморницаподморници, хидроавионите со сè поголем успех се користеле за противподморничка борба. Првото потопување на подморница од воздух било забележано во историјата на воздухопловството било забележано на 15 септември 1916 година на Јадранско МореЈадранското Море. Управувајќи со извидувачки хидроавион Лонер (герм. Lohner), на австроунгарското поморско воздухопловство, капетанот на корвета [[Димитрије Коњовиќ]] и подофицерот Валтер Железни на 1 септември 1916 година во близина на [[Бока Которска]] ја откриле француската подморница Франко (фр. Francault) и ја нападнале со бомби. Во тој напад подморницата била оштетена, нурнала, но морала повторно да излезе на површина. Бидејќи посадата ја напуштила подморницата, таа потонала. Коњовиќ и Железни слетале на површината на морето, зеле два офицери и ги однеле во морската база [[Кумбор]] во [[Бока Которска]], а еден австроунгарски торпеден чамец ги спасил останатите 26 морнари.<ref name=autogenerated1 />. [[Податотека:MChS Beriev Be-200 waterbomber.jpg|мини|десно|250px|Противпожарен хидроавион во акција на гасење пожар.]] Меѓу двете светски војни, хидроавионите служеле за прелетување на океаните, така на 27 март 1919 година, хидроавионот на американската морнарица со кој управувал Алберт Рид го прелетал северниот [[Атлантски Океан|Атлантик]] од [[Канада]] до [[Португалија]] преку [[Азори]]те. Први прелет на јужниот Атлантика го направиле пилотите на португалската морнарица Гаго Кутино и Сакадура Кабрал во 1922 година со авионот Фаиреј III-D MkII на релација [[Лисабон]] - [[Рио де Жанеиро]]. Редовен прекуокеански авиособраќај бил отворен на 9 јуни 1939 година преку северниот [[Атлантски Океан|Атлантик]] на линијата [[Њујорк]] - [[Саутхемптон]]. Линијата јае одржувала воздухопловната компанија Пан Америкен со хидроавионот Боинг „Јенки клипер"<ref name=autogenerated1 />. Денес хидроавионите се користат за локален патнички сообраќај, авио-такси и туристички авиони за панорамски летови на островските земји како и на бреговите на земјите кои имаат лоша аеродромска инфраструктура, покрај тоа се користат за спасување на море како и противпожарни авиони за гасење на шумски пожари и пожари на непристапни терени заради својата добра особина што можат да полнат вода во текот на летот.<ref>RH dobiva najmoćniji vatrogasni avion (((hr))). Nacional.</ref><ref>Савић, Дејан (октобар 2003). „Водени бомбардер“. Аеромагазин 52:. pp. 30–31. {{ISSN|1450-6068}}</ref> == Почеток на хидроавијацијата на југословенските простори == По завршувањето на воените операции во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] до завршување на [[Париска мировна конференција (1919)|Париската мировна конференција]] оружените сили на новостворената држава Кралството СХС/Југославија имале функција само го заштитат заробениот воен материјал останат зад Австроунгарија. Јадранскиот брег бил поделен на четири окупациони зони: северниот дел под британска окупација, се простирал од устието на реката [[Соча]] до [[Бакар (град)|Бакар]], средниот дел под италијанска окупација бил од Бакар до [[Шибеник]], од Шибеник до [[Дубровник]] бил под американска окупација, а јужниот дел на брегот од Дубровник до устието на реката [[Бојана (река)|Бојана]] под француска окупација. По потпишувањето на мировниот договор и повлекувањето на сојузниците, на почетокот на 1920 година, била формирана воената морнарица (ВМ) и поморското воздухопловство (ПВ). Во текот на првите години на постоење, ПВ користело исклучиво хидроавиони заробени од австроунгарското ПВ, а тоа биле следните авиони: * 5 хидроавиони [[Лонер TL]]+ 1 хидроавион Лонер TL оспособен во текот на 1920 година; * 5 хидроавиони [[Ханза-Бранденбург K]]; * 5 хидроавиони [[Ханза-Бранденбург W.13]]; * 4 хидроавиони [[Ханза-Бранденбург W.18]]; * 1 хидроавион со пливки [[Фридрихсхафен FF.49]] и * 2 хидроавиони со пливки [[Румплер 6B]]2. Пет заробени сувоземни ловци (Phoenix D.I i D.II) од аеродромот во [[Игало]], ПВ му ги отстапило на југословенското воено воздухопловство (ВВ), а за возврат ВВ, во [[Италија]] во 1921 им купило пет хидроавиони (три [[ФБА Type A/B/C/H/S|ФБА]] и два [[СИАИ S.13|Савоја S.13]]) кои биле испорачани во март 1922 година и му биле предадени на ПВ. Тоа било прва набавка на воен материјал во Кралството СХС. Сите овие авиони, трофејните останати од Првата светска војна и овие набевени од Италија главно служеле за обука на поморските пилоти и нивно тренирање.{{sfn|Микић|1933|pp=604–613}}<ref>Петровић, Огњан М. (2/2000). „Војни аероплани Краљевине СХС/Југославије (Део I : 1918 – 1930.)". Лет - Flight 2: {{ISSN|1450-684X}}. pp. 21–84</ref>{{sfn|Isaić|Frka|2010|pp=}} == Хидроавијацијата на југословенските простори меѓу двете војни == По формирањето на Воената морнарица на Кралството СХС биле набавени неколку примероци хидроавиони од странство по основа на наплата на воени репарации, неколку биле купени од државниот буџет, а дел на основа на домашни и странски заеми. Биле набавени следните типови авиони: францускиот C.A.M.S. 30e; и германскиот [[Дорние Do D]] и [[Дорние Do J]]; Бидејќи на меѓународниот пазар често не можеле да се најдат потребните авиони под поволни услови, а и концепцијата на развојот на воздухопловството <ref>Узелац, Милан (3/2004). „Мемоар о организацији ваздухопловства у Краљевству Срба, Хрвата и Словенаца“. Лет - Flight 3: pp. 139–155. {{ISSN|1450-684X}}</ref> предвидувала развој на домашната индустрија на воздухоплови и сопствени конструкции на авиони, ПВ ѝ се обратило на домашната индустрија со барање за производство на хидроавиони. Така дошло до тоа првиот авион од сопствена конструкција, произведен во домашни фабрики на авиони на индустриски начин, бил школскиот хидроавион, летечкиот чамец [[Икарус ШМ]], произведен 1924 година, a потоа сличен, поголем хидроавион крајбрежен извидувач [[Икарус ИО]] произведен 1925 година (конструкција на инж. [[Јосип Микл]] во фабриката [[Фабрика на аеро и хидроплани Икарус А. Д.|Икарус]] од Нови Сад. Кон крајот на 1927 и почетокот на 1928 година, [[Змај (фабрика за авиони)|Фабриката на аероплани и хидроавиони Змај]] од [[Земун]] на ПВ ѝ ги испорачало школските хидроавиони [[Арно HD-41H]] произведени по француска лиценца. Во периодот од 1928 до 1936 година, заради непостоење на јасна визија за развој, набавени биле неколку хидроавиони за тестирање. Така биле набавени англискиот [[Де Хевиланд DH.60 Мот]]; чехословачкиот Летов Š.16-d Šmolik; американскиот Флит Model 10, а од фабриката Змај биле набавени [[Физир Ф1В|Физир Ф1М-Јупитер]]; хидро верзија на авионот [[Физир ФН]] со мотор WM 145KS и модифициран (со костур од челични цевки) [[Хајнкел He 8]] кој бил изработен по германска лиценца. По повеќегодишно експериментирање Поморското воздухопловство скоро во целост се определило за домашни хидроавиони, така што во периодот од 1937 до 1941 година освен извидувачот [[Дорние Do 22]] сите хидроавиони биле набавени од домашните фабрики. Белградската фабрика на авиони Рогожарски во периодот од 1937 до 1941 година на Поморското воздухопловство на Кралството Југославија му ги испорачала следните хидроавиони: [[Рогожарски ПВТ|Рогожарски ПВТ-Х]] – школски хидроавион; [[Рогожарски СИМ-XII-Х]] – школски хидроплан и [[Рогожарски СИМ-XIV-Х]] – крајбрежен извдувач (прв домашен двомоторен борбен авион). == Галерија == <gallery> Слика:Irish Coast Guard Helicopter.jpg|<small>Хеликоптер амфибија на ирската Крајбрежна стража</small> Слика:Trike cuba.jpg|<small>Моторен змеј со чамец</small> Слика:Apollo 10 Helicopter Recovery - GPN-2000-001143.jpg|<small>Хеликоптер амфибија и Аполо 10 во Тихиот Океан</small> </gallery> == Наводи == {{наводи|30em}} == Литература == {{refbegin|2}} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Јанић| first = Чедомир | authorlink = Чедомир Јанић| title = Век авијације - [илустрована хронологија]| year = 2003| publisher = Ефект 1| location = Беочин | language=sr | id = {{COBISS|ID=110428172}}}} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Лучић| first = Душан | coauthors = | title = Основи практичне аеродинамике са описима аероплана| year = 1936| publisher = Ваздухопловни Гласник| location = YU-Нови Сад| language=sr | id = | chapter = |pages= }} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Микић| first = Сава | authorlink = Сава Микић| coauthors = | title = Историја југословенског ваздухопловства | year = 1933| publisher = Штампарија Д. Грегорић| location = YU-Београд | language=sr| id = | chapter =}} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Keimel| first = Reinhard | coauthors = | title = Oesterreichs Luftfahrzeuge-Gschichte der Luftfahrt von den Anfaengen bis Ende 1918| url = https://archive.org/details/osterreichsluftf0000keim| year = 1981| publisher = H.Weishaupt Verlag | location = AT-Graz| language=de |isbn=978-3-900310-03-5| chapter = Die Seeflugzeuge der k.u.k Kriegsmarine von 1912 - 1918| pages = [https://archive.org/details/osterreichsluftf0000keim/page/399 399]}} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Haberfellner| first = Wernfried |last2 = Schroeder| first2 = Walter| title = Wiener-Neustädter Flugzeugwerke GmbH| year = 1993| publisher = Weishaupt| location = AT-Graz| language=de |isbn=978-3-7059-0000-4| chapter = |pages= }} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Angelucci| first = Enzo | last2 = Matricardi |first2 = Paolo | title = Flugzeuge von den Anfängen bis zum Ersten Weltkrieg| year = 1976| publisher = Falken-Verlag E.Sicker KG | location = Wiesbaden| language=de |isbn=3 8068 0391 9 | chapter = |pages= }} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Isaić| first = Vladimir | last2 = Frka | first2 = Danijel | title = Pomorsko zrakoplovstvo na istočnoj obali Jadrana 1918-1941. (prvi dio)| year = 2010| publisher = Tko zna zna d.o.o.| location = Zagreb| language = hr |isbn=978-953-97564-6-6| chapter = |pages= }} * {{наведено списание | last = Петровић | first = Огњан М. | coauthors = | date = 2000. | title = Војни аероплани Краљевине СХС/Југославије (Део I : 1918 – 1930.) | journal = Лет - Flight | volume = 2 | publisher = Музеј југословенског ваздухопловства | location = YU-Београд | language=sr| id = {{ISSN|1450-684X}}| pages = 21-84| chapter = }} * {{наведено списание | last = Илић | first = Видосава | coauthors = | date = 2004. | title = Школе војног ваздухопловства Краљевине СХС/Југославије | journal = Лет - Flight | volume = 3 | publisher = Музеј југословенског ваздухопловства | location = YU-Београд | language =sr| id = {{ISSN|1450-684X}}| pages = 88-106| chapter = }} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Оштрић| first = Шиме | last2 =Мицевски |first2 = Милан | title = Летећи Чунови: Чамци који лете - летјелице које плове| date = 2007. | publisher = Галерија '73| location = SRB-Београд| language=sr | id = | chapter = |pages= }} * {{Наведена книга | ref = harv| last = Hauke| first = Erwin |last2 = Schroeder | first2 = Walter | last3 =Toetschinger | first3 =Bernhard | title = Die Flugzeuge der k.u.k. Luftfahrtruppe und Seeflieger 1914-1918| year = 1988| publisher = H.Weishaupt Verlag| location = Graz| language=de |isbn=978-3-900310-46-2| chapter = |pages= }} * {{наведено списание | last = Узелац | first = Милан | coauthors = | date = 2004. | title = Мемоар о организацији ваздухопловства у Краљевству Срба, Хрвата и Словенаца | journal = Лет - Flight | volume = 3 | publisher = Музеј југословенског ваздухопловства | location = YU-Београд | language =sr| id = {{ISSN|1450-684X}}| pages = 139-155| chapter = }} * {{наведено списание | last = Дамјановић | first = Борис | last2 = Силадић | first2 = Саша | date = 2002. | title = Творац морнаричке авијације | journal = Аеромагазин | volume = 36 | publisher = ББ Софт | location = YU-Београд | language =sr| id = {{ISSN|1450-6068}} | pages = 37-38| }} * {{наведено списание | last = Дамјановић | first = Борис | last2 = Силадић | first2 = Саша | date = 2002. | title = Пионирска деценија | journal = Аеромагазин | volume = 37 | publisher = ББ Софт | location = YU-Београд | language =sr| id = {{ISSN|1450-6068}} | pages = 36-38| }} * {{наведено списание | last = Марчетић | first = Милан | coauthors = | date = фебруар 2003. | title = Српски пилоти на западном фронту | journal = Аеромагазин | volume = 45 | publisher = ББ Софт | location = YU-Београд | language =sr| id = {{ISSN|1450-6068}} | pages = 26-28| }} * {{наведено списание | last = Савић | first = Дејан | coauthors = | date = октобар 2003. | title = Водени бомбардер | journal = Аеромагазин | volume = 52 | publisher = ББ Софт | location = YU-Београд | language =sr| id = {{ISSN|1450-6068}} | pages = 30-31| }} * {{наведено списание | last = Влачић | first = Славиша | coauthors = | date = септембар 2004. | title = Летећи чамац Бе-103 | journal = Аеромагазин | volume = 61 | publisher = ББ Софт | location = YU-Београд | language =sr| id = {{ISSN|1450-6068}} | pages = 26-27| }} {{refend}} == Надворешни врски == {{портал|Ваздухопловство}} {{Commonscat|Хидроавиони}} * [http://www.seaplanes.org/ Асоцијација на пилоти на хидроавиони] * {{Нмс | url = http://www.4gume.com/o-gumama/akvaplaning/ | title = Akvaplaning (hidroplaning) | accessdate = 6. 5. 2011 | publisher = www.4gume.com | language =sr }} * {{Нмс |url = http://102nd.org/board/viewtopic.php?f=18&t=2076 |title = Dimitrije Konjović |accessdate = 4. 5. 2011 |publisher = 102nd.org |language =sr }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска| date=9. 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Нмс |url = http://www.paluba.info/smf/licnosti/dimitrije-konjovic-prvi-pilot-koji-je-potopio-podmornicu/ |title = Dimitrije Konjovic -prvi pilot koji je potopio podmornicu |accessdate = 4. 5. 2011 |publisher = www.paluba.info |language =sr }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска| date=9. 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Нмс | url = http://www.srpska.ru/article.php?nid=1341 | title = Kurs na Carigrad | accessdate = 4. 5. 2011 | publisher = www.srpska.ru | language = | archive-date = 2022-05-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220524020651/https://www.srpska.ru/article.php?nid=1341 | url-status = dead }} * {{Нмс |url = http://www.paluba.info/smf/avioni/pby-catalina/?wap2 |title = PBY-Catalina |accessdate = 4. 5. 2011 |publisher = www.paluba.info |language =sr }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=10. 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Нмс | url = http://airserbia.com/vvkj/index.php?str=avioni&av=36# | title = Avioni i hidroplani vazduhoplovstva vojske kraljevine Jugoslavije | accessdate = 1. 5. 2011 | publisher = airserbia.com | language = }} * {{Нмс | url = http://airserbia.com/vvkj/index.php?str=avioni&av=36 | title = Avioni i hidroplani vazduhoplovstva vojske kraljevine Jugoslavije Hansa-Brandenburg W.13 | accessdate = 1. 5. 2011 | publisher = airserbia.com | language = }} * {{Нмс |url = http://www.nacional.hr/clanak/11085/rh-dobiva-najmocniji-vatrogasni-avion |title = RH dobiva najmoćniji vatrogasni avion |accessdate = 8. 5. 2011 |publisher = Nacional |language = hr |archive-url = https://web.archive.org/web/20110614101609/http://www.nacional.hr/clanak/11085/rh-dobiva-najmocniji-vatrogasni-avion |archive-date = 14. 06. 2011 |url-status=dead |df = }} * {{Нмс |url = http://www.worldlingo.com/ma/dewiki/en/Hansa-Brandenburg |title = Hansa Brandenburg |accessdate = 1. 5. 2011 |publisher = www.worldlingo.com |language = en }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Нмс |url = http://en.domotica.net/Hansa-Brandenburg_W.13 |title = Hansa-Brandenburg W.13 |accessdate = 1. 5. 2011 |publisher = en.domotica.net |language = en }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=10. 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Нмс |url = http://www.askbiography.com/bio/Hansa-Brandenburg_W13.html |title = Hansa-Brandenburg W13 |accessdate = 1. 5. 2011 |publisher = www.askbiography.com |language = en |archive-date = 2012-01-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120125172836/http://www.askbiography.com/bio/Hansa-Brandenburg_W13.html |url-status = dead }} [[Категорија:Хидроавиони| ]] qazgvws33l2617x6fvt4avjxrevu32i 0 1266494 5611734 5525154 2026-08-20T04:28:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611734 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|birth_name=Хелена Котлер|death_place=[[Љубљана]], [[СР Словенија]], [[СФР Југославија]]|spouse=[[Иван Вурник]]|father=Мортиз Котлер|mother=Бронислава Труг|notable_works=Фасадата на зградата на Коперативната деловна бакна во Љубљана|occupation=илустратор, сликар, дизајнер на мозици|education=Виенска школа за уметност и занаетчиство|death_date=1962|name=Хелена Котлер Вурник|birth_place=[[Виена]], [[Австроунгарија]]|birth_date=1882|nationality=австријка|caption=Хелена Котлер Вурник во 1960|image_size=|image=Helena Kottler Vurnik.jpg|children=Мира Вурник <br>Нико Вурник (24 јануари 1923 - 12 април 1942)}} '''Хелена Вурник,''' моминско '''Котлер''' (1882-1962) — [[Словенија|словенечка]] уметничка родена во [[Австрија]], позната по декоративни слики на фасадата на Кооперативна деловна банка и нејзиниот ентериер. == Живот == Родена е во [[Виена]] од татко Мориц Котлер, адвокат од поштата и мајка Бронислава, која потекнувала од Полска. Таа се школувала најпрво на „''Graphische Lehr und Versuchsanstalt''“, потоа „''Kunstschule für Frauen und Mädchen''“ и завршила на Виенска школа за уметност и занаетчиство. == Работа == По студирањето во 1910 година, таа добила стипендија за студирање уметност во околината на Модена во Италија за пет месеци. Продавала слики што ги насликала во Италија по враќањето во Виена и изнајмила уметничко студио. Во 1913 година го запознала својот иден сопруг Иван Вурник, додека двајцата цртале саламандери за биологот Франк Мегуњар во неговиот дом. Таа ја напуштила својата работа како илустратор за весникот "''Illustrirtes Wiener Extrablatt''", и се преселила со Иван Вурник да работат со него прво да [[Трст]], а потоа [[Љубљана]], и на крајот да се [[Радовљица]]. == Во медиумите и книгите == Сценарио за документарниот филм „Искалка“ во режија на Алма Лапајн и прикажано на [[РТВ Словенија]] и книга за неа и нејзиниот сопруг било напишано од Борис Лесковец.<ref>[http://www.rtvslo.si/kultura/knjige/o-zivljenjski-poti-zakoncev-vurnik-obvezno-ctivo-slovenskih-intelektualcev/433577 Article about the book], MMC [[RTV Slovenia]], September 26</ref><ref>[http://www.bukla.si/?action=books&book_id=27583 Article about the book] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180725154038/http://www.bukla.si/?action=books&book_id=27583 |date=2018-07-25 }} published in [[Bukla Magazine]] 138-139, December 2017</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://www.slovenska-biografija.si/oseba/sbi827888/ Напис за уметникот] во биографски лексикон на Словенија (на словенечки јазик) * [https://www.ng-slo.si/si/razstave-in-projekti/razstava/helena-vurnik?id=4248 Изложба за уметникот] во Националната галерија на Словенија во 2017 година (на словенечки јазик) <ref>[https://www.delo.si/kultura/vizualna-umetnost/iz-velemesta-v-provinco-v-revscino-in-podreditev-mozu.html Article about the Exhibition] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201001125849/https://www.delo.si/kultura/vizualna-umetnost/iz-velemesta-v-provinco-v-revscino-in-podreditev-mozu.html |date=2020-10-01 }}, [[Delo (newspaper)|Delo]], September 21, 2017</ref> <ref>[https://www.dnevnik.si/1042786414 Article about the Exhibition] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180725153749/https://www.dnevnik.si/1042786414 |date=2018-07-25 }}, [[Dnevnik (Slovenia)|Dnevnik]], October 2, 2017</ref> <references /> [[Категорија:Починати во 1962 година]] [[Категорија:Родени во 1882 година]] mmyhk2gtvi8ziwyzgcvjzncrfvk4teh 0 1267121 5611497 5348857 2026-08-19T14:09:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611497 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fang_traders_with_ivory.jpg|алт=Group of men holding elephant tusks|десно|мини|300x300пкс| Трговци со слонова коска, 1912 година]] '''Трговијата со слонова коска''' — комерцијална, честопати нелегална трговија со [[бивни]] на [[нилски коњ]], [[морж]], [[Нарвал|нарвул]],<ref>{{Наведена книга|title=The Natural History of Unicorns|last=Lavers|first=Chris|publisher=William Morris|year=2009|isbn=978-0-06-087414-8|location=USA|pages=112–150}}</ref> [[мамут]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2008/03/25/world/europe/25iht-mammoth.4.11415717.html|title=Trade in mammoth ivory, helped by global thaw, flourishes in Russia|last=Kramer|first=Andrew E.|date=19 November 2008|work=The New York Times|access-date=12 December 2009}}</ref> и најчесто, [[Африкански слон|африкански]] и [[азиски слон]]ови. Со слонова коска се тргувало стотици години од луѓе во [[Африка]] и [[Азија]], што резултирало со ограничувања и забрани. [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата коска]] порано се користел за правење пијано клучеви и други украсни предмети заради белата боја што ја дава кога се обработува, но индустријата за пијано се откажала од слонова коска како материјал за покривање клучеви во 1980-тите во корист на други материјали како што се [[пластика]]. Исто така, развиена е синтетичка слонова коска што исто така може да се користи како алтернативни материјали за правење пијано клучеви. == Слонова коска == [[Податотека:Tauschhandel_Grossfriedrichsburg_1690.jpg|алт=Illustration of European traders in coats, hats and wigs negotiating with African traders, with ships anchored in the background|мини| Трговија со слонова коска во Гана, 1690 година]] [[Слонова коска|Слоновата коска]] се извезувала од [[Африка]] и [[Азија]] со милениуми со записи од [[14 век]] п.н.е. Транспортот на тешката стока бил секогаш тежок и со воспоставувањето на рано-модерни занаети со робови од Источна и Западна Африка, свежо заробените [[Ропство|робови]] биле користени за носење на тешките бивни до пристаништата каде што се продавале и машките и нивните носачи.<ref>THE IVORY TRADE. pp 7-11. A CONSULTANCY UNDERTAKEN FOR DR. IAIN DOUGLAS-HAMILTON ON BEHALF OF THE UNITED STATES FISH & WILDLIFE SERVICE OF THE DEPARTMENT OF THE INTERIOR, AND THE INTERNATIONAL UNION FOR THE CONSERVATION OF NATURE AND NATURAL RESOURCES, MORGE, SWITZERLAND. June 1979 I.S.C. Parker Wildlife Services Ltd P.O. B0X 30678 NAIROBI, Kenya. "Typical are these comments from one Samuel Swan, trader, to his principal — merchant John Tidd in Boston :"May 16 1809...Since the destruction of the slave trade the Crew (= Kru, a West African people) Country is full of ivory" the gist of this being that now slaves were illegal, ivory was difficult to move." BENNETT, N.R. & BROOKS J.R. 1965 New England merchants in Africa. Boston Univ. Press, Boston.</ref> Брегот на слоновата коска се користел за пијано клучеви, топки за билјард и други изрази на егзотично богатство.<ref name="Profound">[http://www.biothinking.com/applysd/profound.htm Profound changes]. Biothinkig.com. Retrieved 2011-02-02.</ref> На врвот на трговијата со слонова коска, пред 20 век, за време на [[колонизација]]та во [[Африка]], околу 800 до 1.000 тони слонова коска биле испратени само во [[Европа]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=beBFR2Kyg3oC&pg=PA49|title=New Scientist|last=Reed Business Information|publisher=Reed Business Information|year=1986|pages=49–|issn=0262-4079}}</ref> Светските војни и последователните економски депресии предизвикале затишје во оваа луксузна стока, но зголемениот просперитет во раните 70-ти години на минатиот век доживеле повторно оживување. Јапонија, ослободена од ограничувањата на размената наметнати по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], започнала да купува сирова (неработена) слонова коска. Ова започнало да врши притисок врз шумските слонови на Африка и Азија, и биле искористени за снабдување на тврдиот дел на слонова коска што Јапонците ја претпочитале за производство на ханко. Пред овој период, повеќето пломби за имиња биле изработени од дрво со врв од слонова коска, врежани со потпис, но зголемениот просперитет ја видел некогаш невидената цврста слонова коска во масовно производство. Помеката слонова коска од Источна Африка и јужна Африка се тргувала за сувенири, [[накит]] и ситници. До 1970-тите, [[Јапонија]] потрошила околу 40% од глобалната трговија; уште 40% ги трошела [[Европа]] и [[Северна Америка]], често работелево [[Хонгконг]], кој бил најголемиот трговски центар, а повеќето од останале во [[Африка]]. [[Кина]], која допрва ќе стане економска сила на денешницата, потрошила мала количина на слонова коска за да ги задржи своите квалификувани резбари во бизнисот.<ref name="Geographical Dossier">[https://web.archive.org/web/20110813072208/http://www.geographical.co.uk/Magazine/Dossiers/Ivory_Trade_-_November_2006.html Magazine / Geographical]. Geographical.co.uk. Retrieved 2011-02-02.</ref> === Африкански слон === ==== Ловокрадство и нелегална трговија од 1980-тите ==== Во [[1942]] година, популацијата на африканските слонови се проценува на околу 1,3 милиони во 37 држави со опсег, но до [[1989]] година, останале само 600.000.<ref name="Criminology">{{Наведено списание|last=Lemieux|first=A. M.|last2=Clarke|first2=R. V.|year=2009|title=The International Ban on Ivory Sales and its Effects on Elephant Poaching in Africa|journal=British Journal of Criminology|volume=49|issue=4|page=451|doi=10.1093/bjc/azp030|doi-access=free}}</ref> Иако многу трговци со слонова коска постојано тврделе дека проблемот е загуба на живеалиштата, станало очигледно јасно дека заканата е првенствено поради меѓународната трговија со слонова коска. Во текот на оваа деценија, околу 75.000 африкански слонови биле убивани годишно заради трговија со слонова коска, во вредност од околу 1 милијарда долари. Околу 80% од ова се проценува дека потекнува од нелегално убиени слонови.<ref name="Profound"/> Меѓународните размислувања за мерките потребни за да се спречи сериозниот пад на бројот на слоновите скоро секогаш ги игнорирале загубите на човечки животи во [[Африка]], разгорувањето на корупцијата, „валутата“ на слонова коска при купувањето оружје и нарушувањето на редот и законот во областите каде цветала нелегалната трговија со слонова коска. Дебатата обично се одвивала на бројот на слонови, проценките на ловокрадните слонови и официјалната статистика на слонова коска. Активисти како Џим Нјаму ги опишале тековните цени на слонова коска и опасностите со кои се соочуваат таквите активисти од организираниот лов. Решенијата за проблемот со ловокрадството и нелегалната трговија се фокусирале на обидот да се контролираат меѓународните движења на слонова коска преку CITES (Конвенција за меѓународна трговија со загрозени видови на дива фауна и флора). Иако [[ловокрадство]]то останува грижа во областите на Африка, тоа не е единствената закана за слоновите кои лутаат по нејзината пустина. Оградите во земјоделските земјишта стануваат сè почести; ова ги нарушува шемите на миграција на слоновите и може да предизвика разделување на стада. ==== Деба на CITES, обид за контрола и забрана за слонова коска од 1989 година ==== Некои партии на ''ЦИТЕС'' (земји-членки), предводени од [[Зимбабве]], изјавиле дека животинскиот свет мора да има економска вредност за да преживее и дека треба да бидат вклучени локалните заедници. Брегот на слоновата коска бил широко прифатен во смисла на несмртоносно користење на дивиот свет, но се водело дебата за смртоносна употреба како во случајот со трговијата со слонова коска. Повеќето средби меѓу официјалните лица на ''CITES'' и локалните групи ловокрадци се претвориле во насилна борба, убивајќи мажи и жени од секоја страна. Признаено е дека аргументот за „''одржлива смртоносна употреба на дивиот свет''“ е загрозен доколку трговијата со слонова коска не може да се контролира. Во [[1986]] година, CITES вовел нов систем за контрола што вклучува дозволи, регистрација на огромни залихи на слонова коска и следење на легалното движење на слонова коска. Овие контроли биле поддржани од повеќето страни на CITES, како и трговијата со слонова коска и воспоставеното движење за зачувување претставено од [[Светски фонд за природа]] (WWF), сообраќај и [[Меѓународен сојуз за заштита на природата|Меѓународната унија за зачувување на природата]] (IUCN). Во 1986 и 1987 година, ''CITES'' регистрирал 89,5 и 297 тони слонова коска во [[Бурунди]] соодветно и во Сингапур. Бурунди имал еден познат жив див слон, а Сингапур немал. Залихите биле препознаени дека во најголем дел доаѓаат од ловородни слонови.<ref name="A System">"A System of Extinction – the African Elephant Disaster" [[Environmental Investigation Agency]] 1989</ref><ref name="New Scientist">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XHy_8wjYLW8C&pg=PA30|title=New Scientist|last=Reed Business Information|publisher=Reed Business Information|year=1988|pages=30–|issn=0262-4079}}</ref> Секретаријатот на CITES подоцна бил опоменат од делегатот на САД за редефинирање на терминот „''регистрација''“ како „''амнестија''“. Резултатот од ова било реализиран во тајните истраги на Агенцијата за истражување на животната средина (ЕИА), мала нефинансирана невладина организација, кога се состанале со трговци во Хонгконг. Голем дел од залихите биле во сопственост на меѓународни криминалци кои стојат зад ловокрадството и нелегалната меѓународна трговија. Добро познати трговци со седиште во [[Хонгконг]], како што се Ванг и Пон, биле корисници на амнестијата, а експертот за слонови, Ијан Даглас-Хамилтон, за амнестијата во Бурунди коментирал дека „''направи најмалку двајца милионери''“. ''ОВIAС'' со своите истраги потврдила дека не само што овие синдикати имале огромно богатство, туку тие исто така поседувале огромни количини на дозволи на ''CITES'' со кои продолжиле да шверцуваат нова слонова коска, која доколку ја запрат царината, ја правеле сами хартиената дозвола. CITES создал систем што ја зголемило вредноста на слонова коска на меѓународниот пазар, ги наградило меѓународните шверцери и им дало можност да ја контролираат трговијата и да продолжат со шверцување на нова слонова коска. Понатамошните дефекти на овој „''контролен''“ систем ги открил ''ОВIAС'' кога тие добиле прикриен пристап и снимале фабрики за резба во слонова коска управувани од трговци од Хонгконг, вклучително и Пон, во [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]].Тие исто така собрале официјална статистика за трговија, докази за транспорт и дополнителни докази во ОАЕ, Сингапур и Хонгконг. Статистиката на ОАЕ покажала дека само оваа земја увезела над 200 тони сурова и едноставно подготвена слонова коска во 1987/88 година. Скоро половина од ова дошло од [[Танзанија]] каде имало целосна забрана за слонова коска.<ref name="A System"/> И покрај овие јавни откритија од страна на ОВС, а проследени со медиумски изложувања и апели од африкански земји и низа добро почитувани организации ширум светот, Светскиот фонд за природа излегол со поддршка на забраната кон средината на [[1989]] година, што укажува на важноста на „принцип на дивиот свет за Светски фонд за природа и CITES. Дури и тогаш, групата се обидела да ги намали одлуките на состанокот на CITES во октомври 1989 година. [[Податотека:Ivory_trade.jpg|алт=Refer to caption|десно|мини| Мажи со слонова коска од Африкански слон, [[Дар ес Салам]], Танзанија]] Танзанија, обидувајќи се да ги сруши синдикатите од слонова коска, за кои признала дека го корумпираат нејзиното општество, предложила список на Додаток еден за Африканскиот слон (всушност забрана за меѓународна трговија). Некои јужноафрикански земји, вклучително и Јужна Африка и [[Зимбабве]], жестоко се спротивставиле. Тие тврделе дека нивната популација на слонови е добро управувана и тие сакаат приходи од продажба на слонова коска за да го финансираат зачувувањето. Иако обете земји биле вмешани како земји за илегален увоз на слонова коска од други африкански земји, Светскиот фонд за природа, со силни врски со двете земји, се нашол во тешка позиција. Документирано е дека јавно се спротивставувал на трговијата, но приватно се обидувал да ги смири овие јужноафрикански држави.<ref name="Profound"/> Сепак, таканаречениот Сомалиски предлог, презентиран од владината делегација на Република Сомалија, од кој специјалистот за заштита на природата Проф. Џулијан Бауер бил официјален член, потоа го пробил ќор-сокакот и мораториумот на слоновите со забраната за трговија со слонова коска бил усвоен од делегатите на CITES. Конечно на октомврискиот состанок на CITES по жестоките дебати, африканскиот слон бил ставен на Додатокот, а три месеци подоцна во јануари 1990 година кога била донесена одлуката, меѓународната трговија со слонова коска била забранета.<ref name="Profound"/><ref name="Washington">[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/26/AR2007022600932.html Increased Demand for Ivory Threatens Elephant Survival]. ''The Washington Post''. Retrieved 2011-02-02.</ref><ref name="NPR">[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=3879214 Lifting the Ivory Ban Called Premature]. NPR (31 October 2002). Retrieved 2011-02-02.</ref> Широко е прифатено дека забраната за слонова коска функционирала. Епидемијата на ловокрадство што погодило толку голем дел од африканските слонови била значително намалена. Цените на слонова коска паднале, а пазарите на слонова коска ширум светот се затвориле, скоро сите во Европа и САД. Известено е дека тоа не било само чин на списокот на Додаток, туку огромниот публицитет околу ова прашање пред одлуката и потоа, создал широко прифатена перцепција дека трговијата е штетна и нелегална.<ref name="Geographical Dossier"/><ref name="Washington"/><ref>CIA released [http://www.faqs.org/cia/docs/13/0000255987/ENFORCEMENT-OF-THE-IVORY-TRADE-BAN---A-ONE-YEAR-ASSESSMENT-%28W_ATTACHMENTS%29.html memoEnforcement of the Ivory Trade Ban – 1 yr Assessment], 18 January 1991</ref><ref name="Living">"Living Proof", [[Dave Currey (environmentalist)|Dave Currey]] & Helen Moore, A report by [[Environmental Investigation Agency]] Sept 1994</ref><ref name="return">[https://www.independent.co.uk/environment/nature/return-of-the-ivory-trade-865797.html Return of the Ivory Trade] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170322135839/http://www.independent.co.uk/environment/nature/return-of-the-ivory-trade-865797.html |date=2017-03-22 }}, The Independent, 12 July 2008</ref> Ричард Лики изјавил дека залихите остануваат непотребни во Кенија и за властите станува поевтино и полесно да го контролираат убиството на слонови. ==== Јужноафриканско спротивставување на забраната ==== Во текот на дебатата што довела до забрана за слонова коска во 1990 година, група јужноафрикански земји ги поддржувале трговците со слонова коска од Хонгконг и Јапонија да ја одржуваат трговијата. Ова било наведено затоа што овие земји тврделе дека имаат добра управувана популација на слонови и им биле потребни приходите од продажба на слонова коска за да го финансираат зачувувањето. Овие земји биле Јужна Африка, Зимбабве, Боцвана, Намибија и Свазиленд. Тие гласале против списокот на Додаток и активно работеле на промена на одлуката.<ref name="Living"/> Двете земји кои го воделе обидот за укинување на забраната веднаш откако било договорено се Јужна Африка и Зимбабве. Тврдењето на Јужна Африка дека нејзините слонови биле добро управувани не било сериозно оспорено. Сепак, нејзината улога во нелегалното тргување со слонова коска и колењето на слонови во соседните земји било изложена во многубројни вести од тоа време, како дел од нејзината политика за дестабилизација на соседите. 95% од слоновите на Јужна Африка биле пронајдени во Националниот парк Кругер <ref name="Under Fire">"Under Fire – elephants in the front line", Austin, [[Dave Currey (environmentalist)|Currey]], Galster, Reeve, Thornton, Watts, 1992, EIA report</ref> кој делумно бил управуван од Јужноафриканските одбранбени сили (САДФ) кои ја обучувале, снабдувале и опремувале бунтовничката армија на Мозамбик РЕНАМО.<ref>"Train killers", New Nation (SA) 19 July 1991</ref> РЕНАМО била силно вмешана во голем лов на слонова коска за да ја финансира својата армија.<ref>Elephant Conservation Plan for Mozambique, AECCG, Olindo, Woodford, Oct 1991</ref><ref>US Defense Intelligence Agency report, April 1991 "Renamo deserter talks of SA support to Renamo"</ref><ref>"Renamo's secret SA bases", The Weekly Mail (SA) 16–22 March 1990</ref> Зимбабве ги прифатил „одржливите“ политики за употреба на дивиот свет, гледани од некои влади и Светскиот фонд за природа како образец за идно зачувување. Конзерватори и биолози ја поздравиле Програмата за управување со домородните ресурси на Зимбабве за комунални области (CAMPFIRE) како образец за зајакнување на заедницата во зачувувањето.<ref>New Scientist, 26 August 1989</ref> Неуспехот да се спречи списокот Додаток Еден преку CITES дошло како удар за ова движење. Зимбабве можеби направил кариера на некои биолози, но не бил искрен со своите тврдења. Владата тврди дека трговијата со слонова коска ќе финансира напори за зачувување, но приходите наместо тоа се враќаат во централната каса.<ref name="Under Fire"/> Неговиот попис на слонови бил обвинет за двојно пребројување на слоновите кои ја преминувале нејзината граница со Боцвана, градејќи вештачки водостои. Трговијата со слонова коска била исто така многу контролирана од нејзините граници, со вклучување на Националната армија на Зимбабве (ЗНА) во ловокрадството во Националниот парк Гонарежу и други области. Позлобно било наводното убиство на низа луѓе, вклучително и еден капетан. Нелија, кој тврдел дека ЗНА е вклучена во [[Носорог|лов на носорог]] и слонови во Мозамбик. Капетанот Нлеја бил пронајден обесен во неговата касарна во близина на националниот парк Хванге. Смртта била пријавена како самоубиство од армијата, но како убиство од страна на судијата. Вдовицата на Нлија, наводно, подоцна била загрозена од анонимни телефонски повици.<ref>Post mortem report 189/135/89, 17 March 1989</ref><ref>"Mystery callers torment murdered captain's widow" Parade Mag (Zim) Sept 1990</ref><ref>"Zimbabwe smugglers kill another officer" New African Nov 1991</ref><ref>"Nleya's enquiry 3 suspects die mysteriously" Sunday Times, 17 November 1991</ref> Спорот околу трговијата со слонова коска вклучува спротивставување на групи на согледани национални интереси. Дебатата е дополнително комплицирана од многуте академски и политички дисциплини што се играат, вклучително и биологија, техники на попис, економија, динамика на меѓународната трговија, разрешување конфликти и криминологија - сите пријавени кај делегатите на CITES кои претставуваат над 170 земји. Одлуките донесени во рамките на овој договор честопати биле многу политички. Неизбежно, тоа привлекува дезинформации, деловно работење и криминал. Јужноафриканските земји продолжуваат да се обидуваат да продаваат слонова коска преку правни системи. Во апел за надминување на националните интереси, група еминентни научници за слонови одговориле со отворено писмо во 2002 година, во кое јасно биле објаснети ефектите од трговијата со слонова коска врз другите земји. Тие навеле дека предлозите за обновување на трговијата од јужна Африка не се споредуваат со поголемиот дел од Африка затоа што се засноваат на јужноафрикански модел каде 90% од популацијата на слонови живее во ограден Национален парк. Тие продолжиле да ги опишуваат богатството и способноста на Јужна Африка да ги спроведуваат законите во овие граници. За споредба, тие јасно ставиле до знаење дека повеќето слонови во Африка живеат во слабо заштитена и неоградена грмушка или шума. Тие ја завршиле својата жалба опишувајќи ја кризата во 80-тите години на минатиот век и нагласиле дека одлуката за забрана на слонова коска не е донесена за казнување на земјите од Јужна Африка, туку за спасување на слоновите во остатокот од светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=3879214|title=Lifting the Ivory Ban Called Premature – Scientists Offer a Perspective on Elephants and Ivory|last=[[Katy Payne]], Cornell University; [[Iain Douglas-Hamilton]], Save the Elephants; Vivek Menon, Wildlife Trust of India; [[Cynthia Moss]], [[Amboseli Elephant Research Project]]; Joyce Poole, Savanna Elephant Vocalization Project; Andrea Turkalo, Wildlife Conservation Society|date=31 October 2002|publisher=NPR|accessdate=28 January 2011}}</ref> Земјите од Јужна Африка продолжиле да се залагаат за меѓународна трговија со слонова коска. Предводени од претседателот на Зимбабве, [[Роберт Мугабе]], тие имале одреден успех преку CITES.<ref name="Big Q">[https://web.archive.org/web/20081215094609/http://www.africageographic.com/magazines/africa-geographic/Desertelephants.asp "Big Question: Is it right to sell ivory, or does it just encourage the poaching of elephants"], ''The Independent'' via ''Africa Geographic'', 28 October 2008</ref> Самиот Мугабе е обвинет за размена на тони слонова коска за оружје со Кина, кршејќи ја посветеноста на неговата земја кон CITES.<ref>[http://www.thezimbabwean.co.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=12312:ivory-for-arms-deal&catid=31:top%20zimbabwe%20stories&Itemid=66 "Ivory for arms deal"]{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Zimbabwean, April 2008</ref> На 16 ноември 2017 година било објавено дека американскиот претседател [[Доналд Трамп]] ја укинал забраната за увоз на слонова коска од Зимбабве спроведена од [[Барак Обама]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/donald-trump-elephant-trophy-import-ban-lifts-zimbabwe-zambia-legal-big-game-hunting-a8058051.html|title=Donald Trump lifts ban to allow hunters to continue bringing in elephant trophies|date=2017-11-16|work=The Independent|access-date=2017-11-17|language=en-GB}}</ref> ==== Африкански гласови ==== [[Податотека:Ivory_1880s.jpg|алт=Men standing among piles of elephant tusks|десно|мини|287x287пкс| Трговија со слонова коска во Источна Африка во текот на 1880-тите и 1890-тите]] Романот „ ''[[Срце на темнината|Срцето на темнината“]]'', од Џозеф Конард, ја опишува бруталната трговија со слонова коска како диво, бесмислено трошење моќ за поддршка на економската политика на европските империјалисти, гладни за ресурси, опишувајќи ја ситуацијата во Конго помеѓу 1890 и 1910 година како „најзлобната кавга“ за плен кој некогаш ја нарушил историјата на човечката совест “.<ref>[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-we-will-have-to-exclaim-at-the-end-the-horror-the-horror/20110711.htm 'The horror! The horror!'], 11 July 2011, Rediff.com, an excerpt from the order of the Supreme Court of India</ref> Сепак, јужноафриканците отсекогаш биле во малцинство во рамките на државите со африкански слонови. За да ја повторат оваа точка, 19 африкански земји ја потпишале „ Декларацијата од Акра “ во 2006 година со која се барало забрана за целосна трговија со слонова коска, а 20 држави од опсегот присуствувале на состанокот во Кенија, повикувајќи се на 20-годишен мораториум во 2007 година. ==== Обновена продажба ==== Користејќи ги критериумите за кои било договорено на состанокот на CITES во 1989 година, меѓу многу контроверзии и дебати, партиите CITES во 1997 година се согласиле да дозволат популациите на африканските слонови во Боцвана, Намибија и Зимбабве да бидат „ставени на списокот“ на Додаток 2, што ќе овозможи меѓународна трговија во слонови делови. Сепак, одлуката била придружена со „регистрирање“ на залихите во овие земји и испитување на трговските контроли во која било назначена земја увозник. CITES уште еднаш се обидел да постави систем за контрола.<ref>[http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/faqs-elephant.html Wildlife Trade – elephant ivory FAQs] WWF</ref> Четириесет и девет тони слонова коска била регистрирана во овие три земји, а тврдењето на Јапонија дека има доволно контроли било прифатено од CITES и слонова коска била продадена на јапонски трговци во 1997 година како „експеримент“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hsi.org/assets/pdfs/Elephant_Related_Trade_Timeline.pdf|title=HSI Ivory trade timeline|work=hsi.org|accessdate=1 April 2018|archive-date=2019-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214133019/http://hsi.org/assets/pdfs/Elephant_Related_Trade_Timeline.pdf|url-status=dead}}</ref> Во 2000 година, Јужна Африка исто така го „ставила на списокот“ своето население слонови на Додаток 2 на CITES со изразена желба да ги продаде своите залихи од слонова коска. Истата година, CITES се согласил на воспоставување на два система за информирање на нејзините земји-членки за статусот на нелегално убиство и трговија. Двата система, Следење на нелегалното убивање на слонови (МИКЕ) и Информативниот систем за трговија со слонови (ЕТИС), се многу критикувани како губење пари заради неможноста да се докаже или побие каква било каузалност помеѓу продажбата на залиха на слонова коска и нивоата на ловокрадство - можеби најзначајната причина за нивното основање.<ref>"Elephants, Ivory & trade" Wasser et al March 2010 Science Magazine</ref><ref>[http://www.ssn.org/wildlife_elephants_EN.htm factsheet 2002], Species Survival Network</ref> Тие навистина собираат информации за ловокрадството и заплената, како што се обезбедени од земјите-членки, иако не сите држави даваат сеопфатни податоци. Ефектот од продажбата на слонова коска на Јапонија во 2000 година бил жестоко дебатиран со сообраќајот, организацијата што ги составила базите на податоци ETIS и MIKE, тврдејќи дека тие не можат да утврдат никаква врска. Сепак, многумина од теренот тврдиле дека продажбата ја променила перцепцијата на слонова коска, а многу ловокрадци и трговци верувале дека повторно се враќаат во бизнисот. Заплената на над 6 тони слонова коска во Сингапур во 2002 година дала силно предупредување дека ловокрадството во Африка не било наменето само за локалните пазари, туку дека некои од синдикатите на слонова коска од 1980-тите работеле повторно. 532 слонови коски и над 40.000 слонова коска од ханко биле одземени, а Агенцијата за истражување извршлаи истражувања кои покажале дека овој случај бил проследен и со 19 други осомничени слонова коска пратки, четири наменета за Кина и остатокот на Сингапур, иако често на пат кон Јапонија. Оние од Брегот на слоновата коска потекнува од Замбија и бил собран во Малави пред да биде контејнериран и испратен од Јужна Африка. Помеѓу март 1994 и мај 1998 година, деветмина осомничени пратки биле испратени од истата компанија ''Шенг Лак'' од Малави во Сингапур. По ова, тие започнале да бидат испраќани во Кина. Анализата и вкрстеното упатување откриле имиња на компании и директори на компании кои веќе им биле познати на агенцијата од истрагите во 1980-тите - синдикатите за криминална слонова коска од Хонгконг биле повторно активни. Во 2002 година биле одобрени за продажба уште 60 тони слонова коска од Јужна Африка, Боцвана и Намибија, а во 2006 година Јапонија била одобрена како дестинација за слонова коска. Контролите на слонова коска во Јапонија биле сериозно доведени во прашање со 25% од трговците кои дури не биле регистрирани, доброволно отколку законско барање на трговците и нелегални пратки што влегувале во Јапонија. Извештајот на јапонското здружение за заштита на дивиот свет предупредува дека цената на слонова коска скокнала поради утврдувањето на цените од мал број производители кои го контролирале најголемиот дел од слонова коска - слично на контролата на залихите кога се амнестирале залихите во 80-тите години на минатиот век.<ref name="Japan">"Destination Japan – an investigation into the Japan seizure and laundering of illegal ivory" Japan Wildlife Conservation Society, May 2007</ref> Во 2014 година, Уганда изјавила дека ја испитува кражбата на околу 3.000 слонови коски од трезорите на нејзината државна агенција за заштита на дивиот свет. Ловокрадството е многу акутно во централна Африка и се вели дека изгубило најмалку 60 проценти од своите слонови во изминатата деценија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/11/19/world/africa/uganda-inquiry-into-ivory-theft-opens.html|title=Uganda: Inquiry into Ivory Theft Opens|last=REUTERS|date=18 November 2014|work=The New York Times|access-date=19 November 2014}}</ref> ==== Закон за слонова коска од 2018 година во Велика Британија ==== На 20 декември 2018 година, Законот за слонова коска во Обединетото Кралство 2018 година, добил кралска согласност, откако бил усвоен од британскиот парламент.<ref>https://services.parliament.uk/bills/2017-19/ivory.html</ref> Актот може да биде проширен за да вклучува нилски коњи, моржови во иднина.<ref name="assenter">https://www.antiquestradegazette.com/news/2018/uk-government-s-ivory-bill-receives-royal-assent-from-queen-to-become-the-ivory-act-2018/</ref> Забраната, кога ќе стапи на сила, е опишана како една од „најтешките“ светски забрани за слонова коска и ефикасно забранува купување и продавање на целата достапна форма на слонова коска во Обединетото Кралство.<ref>https://www.bbc.co.uk/newsround/46636839</ref><ref>https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2018/30/crossheading/other-exemptions/enacted</ref> == Дополнителна литература == * * {{Наведена мрежна страница|url=https://rusi.org/publication/occasional-papers/illusion-complicity-terrorism-and-illegal-ivory-trade-east-africa|title=An Illusion of Complicity: Terrorism and the Illegal Ivory Trade in East Africa|last=Maguire, Tom|last2=Haenlein, Cathy|date=21 September 2015|publisher=Royal United Services Institute|location=London, UK|language=en|accessdate=2021-04-24|archive-date=2021-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424104513/https://rusi.org/publication/occasional-papers/illusion-complicity-terrorism-and-illegal-ivory-trade-east-africa|url-status=dead}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://journalistsresource.org/studies/government/criminal-justice/animal-poaching-ivory-technology-extinction|title=Animal poaching: How tracking technology could help prevent wildlife crime, extinctions|last=Mastropasqua|first=Kristina|date=22 June 2016|work=Journalist's Resource|publisher=Shorenstein Center, Harvard Kennedy School}} * {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/10/30/opinion/the-ivory-funded-terrorism-myth.html|title=The Ivory-Funded Terrorism Myth|last=Mcconnell|first=Tristan|date=29 October 2015|work=The New York Times}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.eia-international.org/ ОВ EС 25 години што истражува трговија со слонова коска, извештаи итн] * [http://www.eia-global.org/ Извештаи за ОВIAС (во САД)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200423020747/https://eia-global.org/ |date=2020-04-23 }} * [http://www.cites.org/ Конвенција за меѓународна трговија со загрозени видови] * [http://www.ssn.org/ Мрежа за преживување на видовите - над 80 невладини организации кои работат на трговија со диви животни] * [http://www.panda.org/ Светски фонд за природата] * [https://web.archive.org/web/20151107212924/http://anotherelephant.org/ Друг слон] * [http://www.traffic.org/ Сообраќај - мониторинг на трговија со диви животни] * [http://www.ifaw.org/ Меѓународен фонд за благосостојба на животните] [[Категорија:Слонова коска]] [[Категорија:Трговија]] [[Категорија:Еколошко злосторство]] [[Категорија:Организирано злосторство]] [[Категорија:Црн пазар]] 8ubtjrladj163lplwjzldcbc28sx1s7 0 1267838 5611945 5602203 2026-08-20T10:33:32Z InternetArchiveBot 92312 Add 2 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611945 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Oxfam_is_providing_clean_drinking_water_in_Mingkamen_(12451954704).jpg|мини|262x262пкс| Oxfam обезбедува чиста вода за пиење во Мингкамен]] '''Човекови права и климатски промени''' е концептуална и правна рамка под која се изучуваат, анализираат и адресираат [[Човекови права|меѓународните човекови права]] и нивниот однос со [[Глобално затоплување|глобалното затоплување.]] Рамката ја користат владите, организациите на [[Обединети нации|Обединетите нации]] , меѓувладините и невладините организации, застапниците за човекови права и животната средина и академиците за водење на националната и меѓународната политика за климатските промени според Рамковната конвенција на Обединетите нации за климатски промени (УНФЦЦЦ) и основни [[меѓународни инструменти за човекови права]]. Анализата на човековите права и климатските промени се фокусира на очекуваните последици врз луѓето поврзани со глобалните феномени во животната средина, вклучително пораст на нивото на морето, [[опустинување]], зголемување на температурата, екстремни временски непогоди и промени во врнежите, како и мерки за прилагодување и ублажување преземени од владите како одговор на оние феномени што можат да вклучуваат човекови права или сродни правни заштити. Многу правни пристапи кон климатските промени го користат правото на здрава животна средина, други сродни права или други појави на законот за заштита на животната средина, како што се [[Права на природата|правата на природата]], за да се залагаат за нови или потребни активности од страна на владите и приватните чинители, преку застапување за климатска правда и судски спорови за климата. == Историја == [[Податотека:Sheilawatt_(cropped).jpg|десно|мини| Шила Ват-Клутиер]] Во 2005 година, активистката Шила Ват-Клутиер поднела петиција до Интер-американската комисија за човекови права со која барала ослободување „''од кршењето на човековите права како резултат на влијанието на глобалното затоплување и климатските промени предизвикани од акти и пропусти на САД''“.<ref>{{Наведено списание|date=7 December 2005|title=Petition to the Inter American Commission on Human Rights Seeking Relief from Violations Resulting from Global Warming Caused by Acts and Omissions of the United States|url=http://www.inuitcircumpolar.com/files/uploads/icc-files/FINALPetitionICC.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605210737/http://www.inuitcircumpolar.com/files/uploads/icc-files/FINALPetitionICC.pdf|archive-date=5 June 2013|access-date=25 April 2012}}</ref> Петицијата била одбиена, но Комисијата го поканила и слушнала сведочењето за односот помеѓу човековите права и климатските промени од претставниците на Инуит во 2007 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vjel.org/news/NEWS100058.html|title=At International Commission, Inuit Want to See Change in U.S. Policy on Global Warming|last=Sieg|first=Richard|date=2 March 2007|access-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100701202413/http://www.vjel.org/news/NEWS100058.html|archive-date=1 July 2010}}</ref> Истата година, Декларацијата за човечката димензија на глобалните климатски промени “изречно опишала (и за прв пат во меѓународен договор) дека „''климатските промени имаат јасни и непосредни импликации за целосно уживање на човековите права''“ и ги повикала Системот за човекови права на Обединетите нации да го реши ова прашање итно.<ref>{{Наведено списание|last=Limon|first=Marc|year=2009|title=HUMAN RIGHTS AND CLIMATE CHANGE: CONSTRUCTING A CASE FOR POLITICAL ACTION|url=http://www.law.harvard.edu/students/orgs/elr/vol33_2/Limon.pdf|journal=Harvard Environmental Law Review|volume=33|issue=2|pages=439–476|access-date=25 April 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=14 November 2007|title=Malé Declaration on the Human Dimension of Global Climate Change|url=http://www.ciel.org/Publications/Male_Declaration_Nov07.pdf}}</ref> Следната година, [[Совет за човекови права на Обединетите нации|Советот за човекови права на ООН]] (КЧП) едногласно ја усвоила Резолуцијата 7/23, признавајќи дека „климатските промени претставуваат непосредна и далекусежна закана за луѓето и заедниците низ целиот свет и имаат импликации за целосно уживање на човековите права,“ и повикувајќи се на [[Повелба на Обединетите Нации|Повелбата на Обединетите нации]], [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]], Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права и [[Меѓународен пакт за граѓански и политички права|Меѓународниот пакт за граѓански и политички права]].<ref>{{Наведено списание|last=HRC|date=28 March 2008|title=UNHRC Resolution 7/23, Human rights and climate change|url=http://ap.ohchr.org/documents/E/HRC/resolutions/A_HRC_RES_7_23.pdf}}</ref> HRC ги потврдиле и прошириие овие изјави со резолуциите 10/4 од 25 март 2009 година <ref>{{Наведено списание|last=HRC|date=25 March 2009|title=UNHRC Resolution 10/4, Human rights and climate change|url=http://ap.ohchr.org/documents/E/HRC/resolutions/A_HRC_RES_10_4.pdf}}</ref> и 18/22 од 30 септември 2011 година. Во 2009 година, [[Канцеларија на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации|Канцеларијата на Високиот комесаријат за човекови права на Обединетите нации]] (ОХЧР) објавил аналитичка студија со која се идентификуваат специфични права и групи на луѓе кои можат да бидат негативно погодени од нарушувања на климата.<ref>{{Наведено списание|last=OHCHR|date=15 January 2009|title=Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the relationship between climate change and human rights|url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G09/103/44/PDF/G0910344.pdf?OpenElement|issue=A/HRC/10/61|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019123653/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G09/103/44/PDF/G0910344.pdf?OpenElement|archive-date=19 October 2013|access-date=25 April 2012}}</ref> Извештајот се однесува на поднесоците на околу 30 нации, како и на десет агенции на Обединетите нации и десетици други организации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/HRAndClimateChange/Pages/Submissions.aspx|title=OHCHR study on the relationship between climate change and human rights: Submissions and reference documents received|last=OHCHR|accessdate=25 April 2012|archive-date=2018-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516034023/http://www.ohchr.org/EN/Issues/HRAndClimateChange/Pages/Submissions.aspx}}</ref> Извештајот ги идентификуваше раселените лица, ризиците од конфликт и безбедноста, како и нарушените права на домородните народи, жените и децата како главни проблеми.<ref>''See'' {{Наведено списание|title=Report|url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G09/103/44/PDF/G0910344.pdf?OpenElement|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019123653/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G09/103/44/PDF/G0910344.pdf?OpenElement|archive-date=2013-10-19|access-date=2012-04-25}}, n.8, at 15-22.</ref> Во 2010 година, Конференцијата на страните на UNFCCC го репродуцирала јазикот на HRC, идентификувајќи ги односите меѓу човековите права и климатските промени во својот извештај за Конференцијата за климатски промени на Обединетите нации во [[Канкун]], Мексико во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Conference of the Parties|date=15 March 2011|title=FCCC/CP/2010/7/Add.1, Report of the Conference of the Parties on its sixteenth session, held in Cancun from 29 November to 10 December 2010, Addendum, Part Two: Action taken by the Conference of the Parties at its sixteenth session|url=http://unfccc.int/resource/docs/2010/cop16/eng/07a01.pdf}}</ref> Извештајот за исходот од Конференцијата истакнал дека „''Страните треба, во сите активности поврзани со климатските промени, целосно да ги почитуваат човековите права''“.<ref>{{Наведено списание|date=15 March 2011|title=''Id.''|url=http://unfccc.int/resource/docs/2010/cop16/eng/07a01.pdf|journal=Decision 1/CP.16, the Cancun Agreements: Outcome of the Work of the Ad Hoc Working Group on Long-term Cooperative Action Under the Convention}}</ref> Во последниве години се забележува зголемено признавање на врската помеѓу човековите права и животната средина, но сепак има многу прашања околу односот меѓу нив. Како резултат на тоа, во 2012 година КЧП воспоставил мандат за обврски за човекови права во врска со уживање во безбедна, чиста, здрава и одржлива околина.<ref>{{Наведено списание|last=HRC|date=19 April 2012|title=UNHRC Resolution 19/10, Human rights and the environment|url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/G12/131/59/PDF/G1213159.pdf?OpenElement|access-date=2021-05-03|archive-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018123621/https://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/G12/131/59/PDF/G1213159.pdf?OpenElement|url-status=dead}}</ref> Во прелиминарниот извештај на назначениот независен експерт, Џон Х. Нокс, понатаму било наведено дека треба да има приоритет во обезбедувањето поголема концептуална јасност во примената на обврските за човекови права поврзани со животната средина.<ref>{{Наведено списание|last=UNHRC|date=24 December 2012|title=Report of the Independent Expert on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session22/A-HRC-22-43_en.pdf|issue=A/HRC/22/43}}</ref> Во 2014 година, сите 78 носители на мандатот на специјалните процедури на Обединетите нации издале заедничко соопштение на [[Ден на човековите права|Денот на човековите права]] со кое се повикуваат државите да ги вметнат своите постојни обврски од рамката за човекови права во преговорите за климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=15393&|title=OHCHR {{!}} Statement of the United Nations Special Procedures Mandate Holders on the occasion of the Human Rights Day Geneva, 10 December 2014|work=www.ohchr.org|language=en-US|accessdate=2017-09-05}}</ref> Ова ќе има ефект да ги донесе правата на оние кои се засегнати од климатските промени во првите редови на сите стратегии за одговор. Од март 2015 година, сега постои Специјален известувач за човекови права и животна средина, продолжување на мандатот на поранешниот независен експерт за обврски за човекови права во врска со уживањето на правото на безбедна, чиста, здрава и одржлива околина.<ref>{{Наведено списание|last=HRC|date=7 April 2015|title=UNHRC Resolution 28/11, Human rights and the environment|url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G15/071/78/PDF/G1507178.pdf?OpenElement|access-date=2021-05-03|archive-date=2023-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018123244/https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G15/071/78/PDF/G1507178.pdf?OpenElement|url-status=dead}}</ref> Водејќи се на Конференцијата на Обединетите нации за климатски промени во Париз 2015 година, Специјалниот известувач информирал дека тие треба да обезбедат нивните обврски за човекови права да ја опфаќаат соодветната перспектива кон климатските промени при преговорите за идните договори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16836&LangID=E|title=OHCHR {{!}} COP21: "States' human rights obligations encompass climate change" – UN expert|work=www.ohchr.org|language=en-US|accessdate=2017-09-05}}</ref> [[Париски договор (2015)|Парискиот договор]], усвоен на [[12 декември]] [[2015]] година на Конференцијата на страните, е најважниот показател за зголемување на свеста за односот помеѓу климатските промени и човековите права.<ref>{{Наведено списание|last=UNHRC|date=1 February 2016|title=Report of the Special Rapporteur on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment|issue=A/HRC/31/52|ssrn=2729611}}</ref> Парискиот договор е првиот договор за климата што ја признава важноста на човековите права, наведувајќи:<ref>{{Наведено списание|last=UNFCCC|date=12 December 2015|title=Adoption of the Paris Agreement|url=https://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf|issue=FCCC/CP/2015/L.9/Rev.1}}</ref><blockquote>''Страните треба, кога преземаат активности за решавање на климатските промени, да ги почитуваат, промовираат и разгледуваат нивните соодветни обврски за човековите права, правото на здравје, правата на домородните народи, локалните заедници, мигрантите, децата, лицата со попреченост и лицата во ранливи ситуации и правото на развој, како и родовата еднаквост, зајакнување на жените и меѓугенерациската правичност''.</blockquote> == Закон за човекови права и климатски промени == [[Податотека:Human_Rights_and_Anti-Discrimination_Bill_2012_-_Exposure_Draft.pdf|мини|Предлог-закон за човекови права и антидискриминација 2012 година - Нацрт за изложеност]] Климатските промени предизвикуваат не само еколошки прилагодувања, туку влијаат и на социјалните, економските, политичките, културните и правните аспекти на општествата ширум светот. HRC потврдил дека обврските за човекови права имаат можност да го зајакнат создавањето на меѓународната и националната политика во областа на климатските промени.<ref>{{Наведено списание|last=HRC|date=25 March 2009|title=UNHRC Resolution 10/4, Human rights and climate change|url=http://ap.ohchr.org/documents/E/HRC/resolutions/A_HRC_RES_10_4.pdf}}</ref> Декларацијата од Стокхолм од 1972 година обезбедила основа за понатамошно разработување на човековото право на квалитетот на животната средина.<ref>{{Наведена книга|title=International law and the environment|url=https://archive.org/details/internationallaw0000birn_u0n8|last=W.|first=Birnie, Patricia|date=2009|publisher=Oxford University Press|others=Boyle, Alan E., Redgwell, Catherine.|isbn=9780198764229|edition=3|location=Oxford|oclc=271647969}}</ref> Заштитата на животната срединала вообичаено не е вклучена во договорите за човекови права. Наместо тоа, заштитата на животната средина произлегува од правата што ги штитат тие договори, како што се правата на живот, храна, вода и здравје.<ref name=":8">{{Наведена книга|title=Human rights and climate change : a review of the international legal dimensions.|last=1974-|first=McInerney-Lankford, Siobhán Alice|date=2011|publisher=World Bank|others=Darrow, Mac., Rajamani, Lavanya., World Bank.|isbn=9780821387207|location=Washington, D.C.|oclc=724352139}}</ref> Движејќи се напред, законот за човекови права во контекст на создавање политика на климатски промени може да помогне да се воспостават минимални стандарди на основните човекови права што можат да бидат усвоени во меѓународни и национални мерки за ублажување и прилагодување. == Вклучени права == Повеќето меѓународни изјави за човековите права и климатските промени ги потенцираат потенцијалните негативни влијанија на климатските промени врз правата на [[Право на живот|живот]], храна, вода, здравје, домување, развој и [[самоопределување]].<ref>''See'' Malé Declaration, n.4; UNHRC Resolution 18/22, n.7; A/HRC/10/61, n.8; FCCC/CP/2010/7/Add.1, n.10.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.universal-rights.org/urg-policy-reports/human-rights-climate-change-and-cross-border-displacement-the-role-of-the-international-human-rights-community-in-contributing-to-effective-and-just-solutions/|title=Human rights, climate change and cross-border displacement|work=Universal Rights Group|language=en-US|accessdate=2016-02-10}}</ref> Овие права се наведени во основните конвенции на меѓународното право за човекови права, иако не сите членови на HRC или партиите на UNFCCC се потписнички на овие конвенции. === Право на живот === Правото на живот е заштитено со член 6 од МПГПП, каде што секое човечко суштество има својствено право на живот.<ref>{{Наведено списание|last=OHCRC|date=23 March 1976|title=International Covenant on Civil and Political Rights|url=http://www.ohchr.org/Documents/ProfessionalInterest/ccpr.pdf}}</ref> Правото на живот е неразделно поврзано со мерката на исполнување на другите права. Постојат и проектирани и забележани ефекти што климатските промени ќе ги имаат врз правото на живот. Четвртиот извештај за проценка на Меѓувладиниот панел за климатски промени (ИПЦЦ) предвидува зголемување на луѓето кои страдаат од смрт и повреди кои се јавуваат како резултат на зголемување на поплавите, бурите, топлотните бранови, пожарите и сушите.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=UNHRC|date=15 January 2009|title=Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the relationship between climate change and human rights|url=http://www.ohchr.org/Documents/Press/AnalyticalStudy.pdf|issue=A/HRC/10/61}}</ref> Климатските промени подеднакво ќе влијаат на правото на живот преку зголемување на гладот и неисхранетост и сродни нарушувања што влијаат врз растот и развојот на децата, респираторниот морбидитет и озонот на ниво на земјата. Зголемувањето на нивото на морето е еден од ефектите што влијаат на климатските промени, што произлегуваат од затоплување на водата и топење на ледените плочи. Мерењето на покачувањето на нивото на морето е комплицирана работа, сепак ИПЦЦ проектирала зголемување на глобалното средно ниво на морето <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sealevel.colorado.edu/content/what-definition-global-mean-sea-level-gmsl-and-its-rate|title=What is the definition of global mean sea level (GMSL) and its rate? {{!}} CU Sea Level Research Group|work=sealevel.colorado.edu|language=en|accessdate=2017-10-15|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144603/http://sealevel.colorado.edu/content/what-definition-global-mean-sea-level-gmsl-and-its-rate|url-status=dead}}</ref> од 0,44 до 0,74 метри до 2100 година.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=IPCC|date=2007|title=Fourth Assessment Report|url=https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr_full_report.pdf|issue=AR4|journal=|access-date=2021-05-03|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123181100/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr_full_report.pdf|url-status=dead}}</ref> За крајбрежните острови на ниско ниво, како што се Мале, на Малдивите, порастот на нивото на морето од 0,5 метри ќе поплави 15 проценти од островот до 2025 година, и половина од островот до 2100 година.<ref name=":8"/> Бидејќи 42 проценти од населението живее на 100 метри во рамките на крајбрежјето, дури и делумно поплавување веројатно ќе резултира со давење, повреда и загуба на живот. Забележани ефекти се оние каде правото на живот веќе го инхибирало правото на живот. Има потешкотии во проучувањето на влијанијата на самите климатски промени поради прашањето за обемот; климатските промени се мерат со децении.<ref name=":2"/> Постои повеќе од 95 отсто шанси дека [[Глобално затоплување|антропогените климатски промени]] го зголемуваат ризикот од екстремни летната жештина настани во Европа во деценијата од 1998 до 2008 година <ref>{{Наведено списание|last=Christidis|first=Nikolaos|last2=Stott|first2=Peter A.|last3=Jones|first3=Gareth S.|last4=Shiogama|first4=Hideo|last5=Nozawa|first5=Toru|last6=Luterbacher|first6=Jürg|date=2012-02-01|title=Human activity and anomalously warm seasons in Europe|url=https://archive.org/details/international-journal-of-climatology_2012-02_32_2/page/225|journal=International Journal of Climatology|language=en|volume=32|issue=2|pages=225–239|doi=10.1002/joc.2262|issn=1097-0088}}</ref> Постои веројатност од 75 проценти дека топлотниот бран во 2003 година може да се припише на климатските промени. Врз основа на тоа, вишокот на стапка на смртност од овој настан е регистриран кај 15.000 смртни случаи само во Франција.<ref>{{Наведено списание|last=Fouillet|first=A.|last2=Rey|first2=G.|last3=Laurent|first3=F.|last4=Pavillon|first4=G.|last5=Bellec|first5=S.|last6=Guihenneuc-Jouyaux|first6=C.|last7=Clavel|first7=J.|last8=Jougla|first8=E.|last9=Hémon|first9=Denis|year=2006|title=Excess mortality related to the August 2003 heat wave in France|journal=International Archives of Occupational and Environmental Health|language=en|volume=80|issue=1|pages=16–24|doi=10.1007/s00420-006-0089-4|issn=0340-0131|pmc=1950160|pmid=16523319}}</ref> === Право на храна === [[Податотека:Food_distribution_Kids_Against_Hunger_in_Haiti.jpg|десно|мини| Морнарите на американската морнарица дистрибуираат храна од непрофитната организација Kids Against Hunger на жителите на Ла Гонаве, Хаити, 2010 година.]] Ова произлегува од членот II на ICESCR каде државите членки на Пактот треба да ги зголемат своите расположливи ресурси за да постигнат право на соодветна храна.<ref>{{Harvnb|International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights|1966}}: article 2(1), 11(1) and 23.</ref> Климатските промени ќе влијаат на сите четири столба на безбедноста на храната; достапност, пристап, искористување и стабилност. Во извештајот од Специјалниот известувач за правото на храна во 2008 година е наведено дека начинот на кој светот одгледува храна ќе мора да претрпи радикални промени за да се справи со растечката популација и ефектите од климатските промени, истовремено избегнувајќи колапс на животната средина.<ref>{{Наведено списание|last=De Schutter|first=Olivier|date=8 September 2008|title=Report of the Special Rapporteur on the right to food, Building resilience: a human rights framework for world food and nutrition security|url=http://www2.ohchr.org/english/issues/food/docs/A.HRC.9.23.pdf|issue=A/HRC/9/23}}</ref> Парискиот договор го признава основниот приоритет на гарантирање на безбедноста на храната и посебните ранливости на системите за производство на храна од негативните влијанија на климатските промени.<ref name=":3">{{Наведено списание|last=IPCC|date=2014|title=IPCC Fifth Assessment Report|url=https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/SYR_AR5_FINAL_full_wcover.pdf|volume=AR5}}</ref> Членот 2 повикува на прилагодување на негативните влијанија на климатските промени и намалувањето на емисиите на стакленички гасови на начин што нема да го загрози производството на храна. Четвртиот извештај за проценка на ИПЦЦ предвидува дека производството на храна ќе се зголеми во средна до висока географска ширина со зголемување на температурата помеѓу 1 ° и 3&nbsp;°C, сепак, на пониски географски широчини, продуктивноста на земјоделските култури е наместена да се намали што го зголемува ризикот од несигурност на храната во посиромашните региони на светот.<ref name=":2"/> [[УНДП|Програмата за развој на Обединетите нации]] проценува дека дополнителни 600 милиони луѓе ќе се соочат со неисхранетост поради климатските промени.<ref>{{Наведено списание|last=UNDP|date=2007|title=Fighting climate change: Human solidarity in a divided world|url=http://www.undp.org/content/dam/undp/library/corporate/HDR/2006%20Global%20HDR/HDR-2006-Beyond%20scarcity-Power-poverty-and-the-global-water-crisis.pdf|journal=Human Development Report|pages=8|access-date=2021-05-03|archive-date=2021-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513195243/https://www1.undp.org/content/dam/undp/library/corporate/HDR/2006%20Global%20HDR/HDR-2006-Beyond%20scarcity-Power-poverty-and-the-global-water-crisis.pdf|url-status=dead}}</ref> Ова веројатно ќе има особено разорно влијание врз Потсахарска Африка.<ref>{{Наведено списание|last=IPCC|date=2007|title=Working Group II Report|url=https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4_wg2_full_report.pdf|issue=AR4|pages=275}}</ref> === Право на вода === [[Податотека:Boy_drinks_from_a_tap_at_a_NEWAH_WASH_water_project_in_Puware_Shikhar,_Udayapur_District,_Nepal._(10677936093).jpg|десно|мини| Момче пие од чешма во проектот за вода NEWAH WASH во Пувер Шикар, [[Непал]].]] Комитетот за економски, социјални и културни права (ЦЕСЦР) забележува дека правото на вода не е само суштински услов за опстанок, туку и дека е нераскинливо поврзано со други права, како што се: домување, достапен здравствен стандард, соодветен животен стандард и право на храна.<ref>{{Наведено списание|last=CESCR|date=20 January 2003|title=General Comment No. 15: The Right to Water (Arts. 11 and 12 of the Covenant)|url=http://www.refworld.org/pdfid/4538838d11.pdf|issue=E/C.12/2002/11}}</ref> [[:en:Stern Review|Stern Review]] наведува дека луѓето најсилно ќе ги почувствуваат ефектите од климатските промени преку промените во моделите на дистрибуција на вода низ целиот свет.<ref name=":4">{{Наведено списание|date=2006-12-01|title=The Stern Review on the Economic Effects of Climate Change|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_2006-12_32_4/page/793|journal=Population and Development Review|language=en|volume=32|issue=4|pages=793–798|doi=10.1111/j.1728-4457.2006.00153.x|issn=1728-4457|doi-access=free}}</ref> Оние области кои веќе доживуваат суви услови, ќе доживеат понатамошно намалување на достапноста на вода, со неколку (но не сите) климатски модели кои предвидуваат до 30% намалување на годишното истекување во Средоземниот басен, делови на јужна Африка и Јужна Америка за 2&nbsp;°C глобален пораст на температурата, и 40 - 50 проценти за 4&nbsp;Пораст на °C.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Human rights and climate change|url=https://archive.org/details/humanrightsclima0000unse|date=2010|publisher=Cambridge University Press|others=Humphreys, Stephen.|isbn=9780521762762|location=Cambridge|oclc=652432164}}</ref> Петтиот извештај за проценка на ИПЦЦ наведува дека ризиците поврзани со слатководните води значително се зголемуваат со зголемувањето на концентрацијата на стакленички гасови, а климатските промени во текот на 21-от век се предвидуваат значително да ги намалат обновливите извори на површинска вода и подземни води во повеќето суви суптропски региони.<ref name=":3"/> === Право на здравје === [[Податотека:Malaria_Patient,_Nyangaton,_Ethiopia_(15151075077).jpg|мини|Пациент со маларија, Етиопија.]] Членот 12 од '''ICESCR го''' идентификува „правото на највисок можен стандард за физичко и ментално здравје“.<ref>{{Harvnb|International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights|1966}}</ref> Повеќето национални устави на некој начин го штитат правото на здравје и тоа е широко заштитено во другите меѓународни и регионални инструменти.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Human Rights and Climate Change : A Review of the International Legal Dimensions|last=McInerney-Lankford|first=Siobhan|last2=Darrow|first2=Mac|last3=Rajamani|first3=Lavanya|publisher=World Bank Publications|year=2011|isbn=9780821387207}}</ref> Климатските промени ќе ги засилат здравствените разлики меѓу богатите и сиромашните во различни делови на светот. [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]] проценува дека од 1970 година, климатските промени се одговорни за 150.000 смртни случаи секоја година преку зголемување на инциденцата во ширењето на дијареја, маларија и неисхранетост претежно во Африка и другите региони во развој.<ref name=":5"/> Само 1&nbsp;°C зголемување на глобалната температура од прединдустриските нивоа може да ги удвои годишните смртни случаи од климатските промени (според СЗО).<ref name=":4"/> == Специфични прашања == === Поместување === Потенцијалната миграција предизвикана од климата во моментов е една од најспорните ефекти врз протокот на климатските промени. Истражувањата сугерираат дека климатските промени може да создадат околу 50 до 200 милиони нови внатрешно раселени лица и меѓународни [[Бегалец|бегалци]] до 2100 година.<ref>{{Наведено списание|last=Docherty|first=Bonnie|last2=Tyler Giannini|year=2009|title=Confronting a Rising Tide: A Proposal for a Convention on Climage Change Refugees|url=http://www.law.harvard.edu/students/orgs/elr/vol33_2/Docherty%20Giannini.pdf|journal=Harvard Environmental Law Review|volume=33|pages=349–403|access-date=25 April 2012}}</ref> „Мега-делтите“ во Азија, Африка и малите острови се изложени на висок ризик од поплави и бури, што ќе предизвика големо раселување на месното население.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.brookings.edu/research/displacement-caused-by-the-effects-of-climate-change-who-will-be-affected-and-what-are-the-gaps-in-the-normative-framework-for-their-protection/|title=Displacement Caused by the Effects of Climate Change: Who Will Be Affected and What Are the Gaps in the Normative Framework for Their Protection? {{!}} Brookings Institution|date=2017-02-16|work=Brookings|access-date=2017-02-16|language=en-US}}</ref> Миграцијата предизвикана од климатските промени ќе влијае или ќе ги наруши основните меѓународни норми за човекови права. === Климатска правда === [[Податотека:Dorothea_Lange,_Drought_refugees_from_Oklahoma_camping_by_the_roadside,_Blythe,_California,_1936.jpg|мини|Бегалци од суша од Оклахома кампуваат покрај патот, Блајт, Калифорнија, 1936 година]] Постои значителна дискусија околу концептот на климатска правда за миграција од животната средина или „климатски бегалец“. Овој концепт има за цел да ја пополни празнината во правниот и политичкиот сектор за милиони луѓе кои не се во можност да добијат меѓународна правна заштита бидејќи овој извор на миграција допрва ќе биде вклучен во регионалното и меѓународното право.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Climate change, migration and human rights law and policy perspectives|last=Manou|first=Dimitra|last2=Baldwin|first2=Andrew|last3=Cubie|first3=Dug|last4=Mihr|first4=Anja|last5=Thorp|first5=Teresa|date=2017-05-12|others=Manou, Dimitra,, Baldwin, Andrew, 1970-, Cubie, Dug,, Mihr, Anja, 1969-, Thorp, Teresa M., 1968-|isbn=9781317222330|location=London|oclc=987699915}}</ref> Во моментов не постои утврдена дефиниција за тоа кој може да се класифицира како климатски бегалец бидејќи сè уште не е запишан во меѓународното право. Во 2014 година Сиего Алесана ја напуштила [[Мали островски земји во развој|малата островска држава]] [[Тувалу|Тувалу во развој,]] поради несигурноста околу неповолните ефекти од климатските промени.<ref name=":7">{{Наведување|title=AD (Tuvalu )|date=4 June 2014|url=http://www.nzlii.org/cgi-bin/sinodisp/nz/cases/NZIPT/2014/501370.html?query=AD%20(Tuvalu)|number=501370|access-date=2017-10-15}}{{Мртва_врска|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тувалу е на само 4,6 метри надморска височина и се соочува со непосредната опасност што претставува опаѓање на нивото на морето. Иако влијанијата на климатските промени биле изнесени во име на Алесана и неговото семејство, случајот има главно хуманитарни причини. Меѓутоа, Трибуналот за имиграција и заштита изјавил дека деградацијата на животната средина предизвикана од климатските промени веќе е одлика на животот во Тувалу. Иако оваа одлука не се засновала на влијанието на климатските промени, тоа не значи дека факторите поврзани со климатските промени воопшто не биле земени предвид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vernonrive.com/home/climate-refugees-revisited-a-closer-look-at-the-tuvalu-decision|title="Climate refugees" revisited: a closer look at the Tuvalu decision|work=Vernon Rive|accessdate=2017-10-15|archive-date=2017-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004092203/http://www.vernonrive.com/home/climate-refugees-revisited-a-closer-look-at-the-tuvalu-decision|url-status=dead}}</ref> Меѓународната организација за миграција претставила работна дефиниција за мигрант во животната средина:<ref>{{Наведени вести|url=https://www.iom.int/definitional-issues|title=Definitional Issues|date=2015-01-29|work=International Organization for Migration|access-date=2017-09-09|language=en}}</ref><blockquote>Мигранти од животната средина се лица или групи на лица кои, претежно од причини на ненадејна или прогресивна промена во околината што негативно влијае на нивниот живот или условите за живот, се должни да ги напуштат своите вообичаени домови или да изберат да го сторат тоа, привремено или трајно, и кои се селат во рамките на нивната земја или во странство.</blockquote>Додека не постои законски обврзувачка дефиниција за тоа што претставува мигрант во животната средина, ќе биде тешко за вистинска правда да се задоволи. Концептот на климатска правда ќе ги примени сите човекови права на најтранспарентен начин со цел да се задржат основните стандарди наспроти малку непознатите влијанија што ќе се создадат со климатските промени.<ref name=":6"/> === Судир === Меѓународна невладина организација за изградба на мир International Alert именува 46 земји каде ефектите на климатските промени (вклучувајќи недостиг на вода, губење на обработливо земјиште, екстремни временски прилики, скратени сезони на растење и топење на ледниците) можат да комуницираат со економските, социјалните и политичките сили за да создадат „висок ризик на насилен судир“.<ref>{{Наведено списание|last=Smith|first=Dan|last2=Janani Vivekananda|date=November 2007|title=A CLIMATE OF CONFLICT: The links between climate change, peace and war|url=http://www.international-alert.org/sites/default/files/publications/A_climate_of_conflict.pdf|journal=International Alert|access-date=2021-05-03|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215234453/http://www.international-alert.org/sites/default/files/publications/A_climate_of_conflict.pdf|url-status=dead}}</ref> === Домородни народи === [[Податотека:BushmenSan.jpg|мини|Палење оган со рака, Боцвана.]] Домородните народи имаат единствена позиција кога станува збор за дискусија за влијанието на климатските промени врз населението. Многу домородни популации живеат егзистенцијален начин на живот, што пак се нарушува сериозно кога станува збор за влијанието на климатските промени. Во многу земји, општинското право се разликува во примената кај домородните народи од остатокот од населението што го комплицира секој правен лек.<ref>{{Наведена книга|title=Climate change and Indigenous peoples : the search for legal remedies|date=2013|publisher=Edward Elgar|others=Abate, Randall., Kronk, Elizabeth Ann.|isbn=9781783474172|location=Cheltenham, UK|oclc=811732784}}</ref> Климатските промени влијаат на домородните народи различно, не само поради нивните физички и духовни врски со земјата и водата, туку и затоа што имаат специјализирано еколошко и традиционално знаење што може да се искористи за да се најде најдобрата стратегија за ублажување на тие ефекти.<ref>{{Наведено списание|last=Gerrard|first=Emily|date=2008|title=Climate change and human rights : issues and opportunities for Indigenous peoples|journal=University of New South Wales Law Journal|volume=31}}</ref> Органите за човекови права на ООН ги идентификувале правата на домородните народи како особено ранливи на нарушувачките ефекти на климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/ClimateChangeIP.aspx|title=OHCHR {{!}} Climate change and indigenous peoples|work=www.ohchr.org|accessdate=2021-01-12}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Hampson|first=Françoise|date=13 July 2004|title=THE HUMAN RIGHTS SITUATION OF INDIGENOUS PEOPLES IN STATES AND TERRITORIES THREATENED WITH EXTINCTION FOR ENVIRONMENTAL REASONS|url=http://www.ohchr.org/Documents/Issues/IPeoples/WG/crp1.pdf|issue=E/CN.4/Sub.2/AC.4/2004/CRP.1}}</ref> Поради климатските промени, на домородните жители им се закануваа средства за егзистенција и културни идентитети низ целиот свет Северна Америка, Европа, Латинска Америка, Африка, Азија и Тихиот Океан. Околу 370 милиони домородни луѓе се погодени.<ref>{{Наведено списание|last=Williams|first=Jay|date=2012-05-01|title=The impact of climate change on indigenous people – the implications for the cultural, spiritual, economic and legal rights of indigenous people|journal=The International Journal of Human Rights|volume=16|issue=4|pages=648–688|doi=10.1080/13642987.2011.632135|issn=1364-2987}}</ref> === Детски права === [[Податотека:CHILD-RIGHTS-PROGRAMME.jpg|десно|мини| Програма за детски права]] Истражувачите од Институтот за прекуокеански развој утврдиле дека децата во Јужна Азија може да бидат особено ранливи на кршење на човековите права по климатските непогоди. Овие можат да вклучуваат родово насилство, детски труд, раскинувања во семејството и бариери за нивниот развој и учење. Истражувачите тврдат дека [[Детски права|правата на децата]] ретко имаат приоритет во политиката за намалување на ризици од катастрофи или адаптирање на климатските промени и прилагодување на климатските промени политиката мора да се прилагоди интервенции за решавање на критични аспекти на правата на децата, особено за заштита на децата и образованието.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.odi.org.uk/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/7832.pdf|title=Climate extremes and child rights in South Asia: a neglected priority|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106010402/http://www.odi.org.uk/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/7832.pdf|archive-date=2013-11-06|accessdate=2021-01-12|url-status=dead}}</ref> === Развој === Имајќи предвид дека многу од најсиромашните граѓани во светот директно зависат од животната средина за сите или дел од нивните секојдневни средства за живот, многу меѓународни агенции за развој сметаат дека климатските промени и развој се „неразделно поврзани“.<ref>{{Наведено списание|last=U.S. Agency for International Development|date=November 2008|title=Integrating Climate Change into Development|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PDACM036.pdf|access-date=2021-05-03|archive-date=2009-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090630082138/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PDACM036.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=The International Bank for Reconstruction and Development|last2=The World Bank|year=2008|title=DEVELOPMENT AND CLIMATE CHANGE A Strategic Framework for the World Bank Group|url=http://siteresources.worldbank.org/EXTCC/Resources/407863-1219339233881/DCCSFTechnicalReport.pdf}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Khoday|first=Kishan|date=7 May 2007|title=Climate Change and the Right to Development. Himalayan Glacial Melting and the Future of Development on the Tibetan Plateau|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2007-2008/papers/khoday_kishan.pdf|journal=Human Development Report Office Occasional Paper|access-date=26 April 2012|archive-date=2017-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625220316/http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2007-2008/papers/khoday_kishan.pdf|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Науки за животната средина]] fwmw4vg1cqqqqusk6hf4u4d735dnlkm 0 1270109 5611757 5607455 2026-08-20T06:03:34Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Добитници на наградата „Антево перо“]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5611757 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Даниела Андоновска-Трајковска | image = | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = 3 февруари 1979 | birthplace = [[Битола]], [[СФР Југославија|Македонија]] | occupation = професор | nationality = Македонка | ethnicity = | citizenship = [[Македонија|македонско]] | education = Педагошки факултет, Универзитет „Св. Климент Охридски“ – Битола | alma_mater = | period = | genre = | subject = Методика | movement = Македонска книжевност | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Даниела Андоновска-Трајковска''' ({{роден на|3| февруари|1979}}, {{роден во|Битола}}) — [[поет]], прозаист, книжевен критичар, доктор на науки по педагогија во областа на методиките и редовен професор по методика на [[Педагошки факултет - Битола|Педагошкиот факултет – Битола]], [[Универзитет „Св. Климент Охридски“ – Битола]]. ==Биографија== Дипломирала на Факултетот за учители и воспитувачи во Битола во [[2001]] година, како најдобар студент на генерацијата, магистрирала на тема „Методски постапки за поттикнување на поетското творештво во одделенската настава“ ([[2006]] год.), а докторирала на тема „Методичко моделирање на развојот на критичката писменост како општообразовна компетентност“ на Универзитетот „Св. Климент Охридски“ – Битола ([[2010]] год.). Акредитиран ментор е на магистерски и докторски студии<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mnd-bitola.mk// |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614205044/https://mnd-bitola.mk/ |url-status=dead }}</ref>, а има објавено стотина стручни и научни трудови во референтни меѓународни публикации, учесник во значајни меѓународни образовни и научни проекти и национален обучувач за наставници (од 2010 до денес), предавала заедно со универзитетските професори [[Робин Меккорд]] (Robin McCord) од [[Чендлер]], [[Аризона]], [[САД]] (Chandler, Arizona (USA)) и [[Хуан Хосе Варела Тембра]] (Juan Jose Varela Tembra) од [[Сантјаго де Компостела]], [[Шпанија]] (Santiago de Compostela, Spain) по следниве предмети: Образовна методологија (Educational Methodologies) (2005 and 2006) и Рани детски искуства по јазични уметности (Early Childhood Experiences in Language Arts) (2007 and 2008) на Меѓународниот летен Универзитет, SPARK, поранешна ATA (Academic Training Association) со седиште во [[Амстердам]], [[Холандија]]. Орестојувала на повеќе студиски престои во странство и учествувала на бројни меѓународни конференции. Соосновач е на Универзитетскиот литературен клуб Дениција ПФБТ УКЛО, а иницијатор е и за создавањето на Центарот за литература, уметност, култура, ораторство и јазик на Педагошкиот факултет – Битола каде активно работи на проекти од областа на книжевноста. Член е на [[Друштвото на писатели на Македонија]] (ДПМ), на Славјанската литературна и уметничка академија со седиште во [[Варна]] и на Друштвото на писатели „Битолски книжевен круг“ (БКК). Член е и на Македонското научно друштво (МНД) – Битола, каде во два мандати била претседател на Уредувачкиот совет. Сега е дел од управниот одбор на Друштвото како претставник од одделението за лингвистика и литература. Главен уредник е на списанијата „Раст“ (Битолски книжевен круг) и „Современи дијалози“ (Македонско научно друштво-Битола, на циклусот поетски збирки со наслов „Збор во зборот“ и на неколку монографии. Поезијата ѝ е преведена на повеќе светски јазици и е објавена во реномирани книжевни списанија во земјата и странство. ==Награди== Добитник е на: * меѓународна награда Носиде, Италија за поезија (2011); * награда од Друштвото на писатели на Македонија за најдобра необјавена песна на Празник на липите (2018); * „Крсте Чачански“ за проза; * Националната [[Награда „Караманов“|награда Караманов]] 2019 за поезија (за „Електронска крв“) * Македонска книжевна авангарда што ја доделува Фондацијата за културна и научна афирмација и презентација Македонија презент од Скопје (2020) за книгата „Куќа на контрасти“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/daniela-andonovska-trajkovska-mitko-gogov-i-gabriela-stojanoska-stanoeska |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614205212/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/daniela-andonovska-trajkovska-mitko-gogov-i-gabriela-stojanoska-stanoeska |url-status=dead }}</ref> * Abduvali Qutbiddin што ја доделува книжевното списание “Book World” од [[Узбекистан]] во [[2020]] гидина * „Ацо Шопов“ за најдобра поетска книга објавена во 2020 што го доделува Друштвото на писатели на Македонија за поетската книга „Математичка поезија“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://setaliste.com.mk/zivot/intervju// |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2014-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426030752/http://setaliste.com.mk/zivot/intervju |url-status=dead }}</ref> ==Дела== Поезија: * „Збор за зборот“ (со Златко Жоглев и Гордана Стојаноска, Скопје: Матица, 2014); * „Поема за маргините“ (со Гордана Стојаноска, Битола: Македонско научно друштво, 2015); * „Црна точка“ (Битола: Друштво на писатели Битолски книжевен круг, 2017); * „Стапалки“ (Битола: Македонско научно друштво, 2017); * „Три“ (Скопје: Современост, 2019); * „Куќа на контрасти“ (Скопје: Матица, 2019); * „Електронска крв“ (Радовиш: Центар за култура „Ацо Караманов“, 2019); * „Математичка поезија“ (Скопје: Центар за култура и културолошки студии, 2020) Проза: * „Кафе, чај и црвено небо“ (Струга: Бран, 2019) '''Други дела''' * песнарка за деца (во соавторство со Весна Мундишевска-Велјановска): Сообраќајна песнарка (Скопје: Републички совет за безбедност на сообраќајот на патиштата, 2019; * Водство во образованието (во соавторство со проф. д-р Сузана Миовска и проф. д-р Насир Селими, Амстердам: Школа за менаџмент во образованието и Скопје: Филозофски факултет, 2013); * Водство во образованието: прирачник за обучување водачи во образованието (во соавторство со проф. д-р Сузана Миовска, Амстердам: Школа за менаџмент во образованието и Скопје: Филозофски факултет, 2013); * „Критичка писменост“ (Битола: Универзитет „Св. Климент Охридски“, Педагошки факултет-Битола, 2019). ==Наводи== {{Наводи}} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Андоновска-Трајковска, Даниела}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Луѓе од Битола]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ацо Шопов“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Антево перо“]] kr8trcy8y3ba5pwpqm8gm96drg4iv04 5611759 5611757 2026-08-20T06:09:27Z P.Nedelkovski 47736 /* Награди */ Антево перо 5611759 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Даниела Андоновска-Трајковска | image = | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = 3 февруари 1979 | birthplace = [[Битола]], [[СФР Југославија|Македонија]] | occupation = професор | nationality = Македонка | ethnicity = | citizenship = [[Македонија|македонско]] | education = Педагошки факултет, Универзитет „Св. Климент Охридски“ – Битола | alma_mater = | period = | genre = | subject = Методика | movement = Македонска книжевност | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Даниела Андоновска-Трајковска''' ({{роден на|3| февруари|1979}}, {{роден во|Битола}}) — [[поет]], прозаист, книжевен критичар, доктор на науки по педагогија во областа на методиките и редовен професор по методика на [[Педагошки факултет - Битола|Педагошкиот факултет – Битола]], [[Универзитет „Св. Климент Охридски“ – Битола]]. ==Биографија== Дипломирала на Факултетот за учители и воспитувачи во Битола во [[2001]] година, како најдобар студент на генерацијата, магистрирала на тема „Методски постапки за поттикнување на поетското творештво во одделенската настава“ ([[2006]] год.), а докторирала на тема „Методичко моделирање на развојот на критичката писменост како општообразовна компетентност“ на Универзитетот „Св. Климент Охридски“ – Битола ([[2010]] год.). Акредитиран ментор е на магистерски и докторски студии<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mnd-bitola.mk// |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614205044/https://mnd-bitola.mk/ |url-status=dead }}</ref>, а има објавено стотина стручни и научни трудови во референтни меѓународни публикации, учесник во значајни меѓународни образовни и научни проекти и национален обучувач за наставници (од 2010 до денес), предавала заедно со универзитетските професори [[Робин Меккорд]] (Robin McCord) од [[Чендлер]], [[Аризона]], [[САД]] (Chandler, Arizona (USA)) и [[Хуан Хосе Варела Тембра]] (Juan Jose Varela Tembra) од [[Сантјаго де Компостела]], [[Шпанија]] (Santiago de Compostela, Spain) по следниве предмети: Образовна методологија (Educational Methodologies) (2005 and 2006) и Рани детски искуства по јазични уметности (Early Childhood Experiences in Language Arts) (2007 and 2008) на Меѓународниот летен Универзитет, SPARK, поранешна ATA (Academic Training Association) со седиште во [[Амстердам]], [[Холандија]]. Орестојувала на повеќе студиски престои во странство и учествувала на бројни меѓународни конференции. Соосновач е на Универзитетскиот литературен клуб Дениција ПФБТ УКЛО, а иницијатор е и за создавањето на Центарот за литература, уметност, култура, ораторство и јазик на Педагошкиот факултет – Битола каде активно работи на проекти од областа на книжевноста. Член е на [[Друштвото на писатели на Македонија]] (ДПМ), на Славјанската литературна и уметничка академија со седиште во [[Варна]] и на Друштвото на писатели „Битолски книжевен круг“ (БКК). Член е и на Македонското научно друштво (МНД) – Битола, каде во два мандати била претседател на Уредувачкиот совет. Сега е дел од управниот одбор на Друштвото како претставник од одделението за лингвистика и литература. Главен уредник е на списанијата „Раст“ (Битолски книжевен круг) и „Современи дијалози“ (Македонско научно друштво-Битола, на циклусот поетски збирки со наслов „Збор во зборот“ и на неколку монографии. Поезијата ѝ е преведена на повеќе светски јазици и е објавена во реномирани книжевни списанија во земјата и странство. ==Награди== Добитник е на: * меѓународна награда Носиде, Италија за поезија (2011); * награда од Друштвото на писатели на Македонија за најдобра необјавена песна на Празник на липите (2018); * „Крсте Чачански“ за проза; * Националната [[Награда „Караманов“|награда Караманов]] 2019 за поезија (за „Електронска крв“) * Македонска книжевна авангарда што ја доделува Фондацијата за културна и научна афирмација и презентација Македонија презент од Скопје (2020) за книгата „Куќа на контрасти“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/daniela-andonovska-trajkovska-mitko-gogov-i-gabriela-stojanoska-stanoeska |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614205212/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/daniela-andonovska-trajkovska-mitko-gogov-i-gabriela-stojanoska-stanoeska |url-status=dead }}</ref> * Abduvali Qutbiddin што ја доделува книжевното списание “Book World” од [[Узбекистан]] во [[2020]] гидина * „Ацо Шопов“ за најдобра поетска книга објавена во 2020 што го доделува Друштвото на писатели на Македонија за поетската книга „Математичка поезија“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://setaliste.com.mk/zivot/intervju// |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2014-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426030752/http://setaliste.com.mk/zivot/intervju |url-status=dead }}</ref> * [[Награда „Антево перо“|Наградата „Антево перо“]] во 2026 за необјавениот поетски ракопис „''Ако не се отвори фиоката мачката ќе биде жива''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=2025-08-20|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> ==Дела== Поезија: * „Збор за зборот“ (со Златко Жоглев и Гордана Стојаноска, Скопје: Матица, 2014); * „Поема за маргините“ (со Гордана Стојаноска, Битола: Македонско научно друштво, 2015); * „Црна точка“ (Битола: Друштво на писатели Битолски книжевен круг, 2017); * „Стапалки“ (Битола: Македонско научно друштво, 2017); * „Три“ (Скопје: Современост, 2019); * „Куќа на контрасти“ (Скопје: Матица, 2019); * „Електронска крв“ (Радовиш: Центар за култура „Ацо Караманов“, 2019); * „Математичка поезија“ (Скопје: Центар за култура и културолошки студии, 2020) Проза: * „Кафе, чај и црвено небо“ (Струга: Бран, 2019) '''Други дела''' * песнарка за деца (во соавторство со Весна Мундишевска-Велјановска): Сообраќајна песнарка (Скопје: Републички совет за безбедност на сообраќајот на патиштата, 2019; * Водство во образованието (во соавторство со проф. д-р Сузана Миовска и проф. д-р Насир Селими, Амстердам: Школа за менаџмент во образованието и Скопје: Филозофски факултет, 2013); * Водство во образованието: прирачник за обучување водачи во образованието (во соавторство со проф. д-р Сузана Миовска, Амстердам: Школа за менаџмент во образованието и Скопје: Филозофски факултет, 2013); * „Критичка писменост“ (Битола: Универзитет „Св. Климент Охридски“, Педагошки факултет-Битола, 2019). ==Наводи== {{Наводи}} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Андоновска-Трајковска, Даниела}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Луѓе од Битола]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ацо Шопов“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Антево перо“]] jv7e53w7xm5c3is36iu0h19lk7l28sn 5611761 5611759 2026-08-20T06:13:21Z P.Nedelkovski 47736 поврзница, ситна поправка 5611761 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Даниела Андоновска-Трајковска | image = | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = 3 февруари 1979 | birthplace = [[Битола]], [[СФР Југославија|Македонија]] | occupation = професор | nationality = Македонка | ethnicity = | citizenship = [[Македонија|македонско]] | education = Педагошки факултет, Универзитет „Св. Климент Охридски“ – Битола | alma_mater = | period = | genre = | subject = Методика | movement = Македонска книжевност | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Даниела Андоновска-Трајковска''' ({{роден на|3| февруари|1979}}, {{роден во|Битола}}) — [[поет]], прозаист, книжевен критичар, доктор на науки по педагогија во областа на методиките и редовен професор по методика на [[Педагошки факултет - Битола|Педагошкиот факултет – Битола]], [[Универзитет „Св. Климент Охридски“ – Битола]]. ==Биографија== Дипломирала на Факултетот за учители и воспитувачи во Битола во [[2001]] година, како најдобар студент на генерацијата, магистрирала на тема „Методски постапки за поттикнување на поетското творештво во одделенската настава“ ([[2006]] год.), а докторирала на тема „Методичко моделирање на развојот на критичката писменост како општообразовна компетентност“ на Универзитетот „Св. Климент Охридски“ – Битола ([[2010]] год.). Акредитиран ментор е на магистерски и докторски студии<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mnd-bitola.mk// |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614205044/https://mnd-bitola.mk/ |url-status=dead }}</ref>, а има објавено стотина стручни и научни трудови во референтни меѓународни публикации, учесник во значајни меѓународни образовни и научни проекти и национален обучувач за наставници (од 2010 до денес), предавала заедно со универзитетските професори [[Робин Меккорд]] (Robin McCord) од [[Чендлер]], [[Аризона]], [[САД]] (Chandler, Arizona (USA)) и [[Хуан Хосе Варела Тембра]] (Juan Jose Varela Tembra) од [[Сантјаго де Компостела]], [[Шпанија]] (Santiago de Compostela, Spain) по следниве предмети: Образовна методологија (Educational Methodologies) (2005 and 2006) и Рани детски искуства по јазични уметности (Early Childhood Experiences in Language Arts) (2007 and 2008) на Меѓународниот летен Универзитет, SPARK, поранешна ATA (Academic Training Association) со седиште во [[Амстердам]], [[Холандија]]. Орестојувала на повеќе студиски престои во странство и учествувала на бројни меѓународни конференции. Соосновач е на Универзитетскиот литературен клуб Дениција ПФБТ УКЛО, а иницијатор е и за создавањето на Центарот за литература, уметност, култура, ораторство и јазик на Педагошкиот факултет – Битола каде активно работи на проекти од областа на книжевноста. Член е на [[Друштвото на писатели на Македонија]] (ДПМ), на Славјанската литературна и уметничка академија со седиште во [[Варна]] и на Друштвото на писатели „Битолски книжевен круг“ (БКК). Член е и на Македонското научно друштво (МНД) – Битола, каде во два мандати била претседател на Уредувачкиот совет. Сега е дел од управниот одбор на Друштвото како претставник од одделението за лингвистика и литература. Главен уредник е на списанијата „Раст“ (Битолски книжевен круг) и „Современи дијалози“ (Македонско научно друштво-Битола, на циклусот поетски збирки со наслов „Збор во зборот“ и на неколку монографии. Поезијата ѝ е преведена на повеќе светски јазици и е објавена во реномирани книжевни списанија во земјата и странство. ==Награди== Добитник е на: * меѓународна награда Носиде, Италија за поезија (2011); * награда од Друштвото на писатели на Македонија за најдобра необјавена песна на Празник на липите (2018); * „Крсте Чачански“ за проза; * Националната [[Награда „Караманов“|награда Караманов]] 2019 за поезија (за „Електронска крв“) * Македонска книжевна авангарда што ја доделува Фондацијата за културна и научна афирмација и презентација Македонија презент од Скопје (2020) за книгата „Куќа на контрасти“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/daniela-andonovska-trajkovska-mitko-gogov-i-gabriela-stojanoska-stanoeska |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614205212/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/daniela-andonovska-trajkovska-mitko-gogov-i-gabriela-stojanoska-stanoeska |url-status=dead }}</ref> * Abduvali Qutbiddin што ја доделува книжевното списание “Book World” од [[Узбекистан]] во [[2020]] гидина * [[Награда „Ацо Шопов“|Наградата „Ацо Шопов“]] за најдобра поетска книга објавена во 2020 што го доделува [[Друштво на писателите на Македонија|Друштвото на писатели на Македонија]] за поетската книга „''Математичка поезија''“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://setaliste.com.mk/zivot/intervju// |title=архивски примерок |accessdate=2021-06-14 |archive-date=2014-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426030752/http://setaliste.com.mk/zivot/intervju |url-status=dead }}</ref> * [[Награда „Антево перо“|Наградата „Антево перо“]] во 2026 за необјавениот поетски ракопис „''Ако не се отвори фиоката мачката ќе биде жива''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=2026-08-19|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> ==Дела== Поезија: * „Збор за зборот“ (со Златко Жоглев и Гордана Стојаноска, Скопје: Матица, 2014); * „Поема за маргините“ (со Гордана Стојаноска, Битола: Македонско научно друштво, 2015); * „Црна точка“ (Битола: Друштво на писатели Битолски книжевен круг, 2017); * „Стапалки“ (Битола: Македонско научно друштво, 2017); * „Три“ (Скопје: Современост, 2019); * „Куќа на контрасти“ (Скопје: Матица, 2019); * „Електронска крв“ (Радовиш: Центар за култура „Ацо Караманов“, 2019); * „Математичка поезија“ (Скопје: Центар за култура и културолошки студии, 2020) Проза: * „Кафе, чај и црвено небо“ (Струга: Бран, 2019) '''Други дела''' * песнарка за деца (во соавторство со Весна Мундишевска-Велјановска): Сообраќајна песнарка (Скопје: Републички совет за безбедност на сообраќајот на патиштата, 2019; * Водство во образованието (во соавторство со проф. д-р Сузана Миовска и проф. д-р Насир Селими, Амстердам: Школа за менаџмент во образованието и Скопје: Филозофски факултет, 2013); * Водство во образованието: прирачник за обучување водачи во образованието (во соавторство со проф. д-р Сузана Миовска, Амстердам: Школа за менаџмент во образованието и Скопје: Филозофски факултет, 2013); * „Критичка писменост“ (Битола: Универзитет „Св. Климент Охридски“, Педагошки факултет-Битола, 2019). ==Наводи== {{Наводи}} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Андоновска-Трајковска, Даниела}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Луѓе од Битола]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ацо Шопов“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Антево перо“]] gpzr6bjwf8zf2rsd2s1m2e8kp0tbp00 0 1270339 5611466 5438654 2026-08-19T12:25:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611466 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut | type =[[CNES]]/[[ESA]] астронаут | image =Thomas Pesquet, official portrait in EMU (2020).jpg | status =активен | nationality =француска | birth_date ={{Birth date and age|1978|2|26|df=y}} | birth_name =Тома Готје Песке | birth_place =[[Руан]], [[Нормандија]], [[Франција]] | occupation =[[инженер]], [[пилот]] | rank = | selection =[[Список на астронаути по избор#2009|Група ЕСА 2009]] | time = Моментално во вселената | eva1 =5 | eva2 =33 часа | mission =[[Soyuz MS-03]] ([[Expedition 50]]/[[Expedition 51|51]]), [[SpaceX Crew-2]] ([[Expedition 65]]/[[Expedition 66|66]]) | insignia =[[File:ISS Expedition 50 Patch.png|50px]] [[File:ISS Expedition 51 Patch.svg|50px]] [[File:SpaceX Crew-2 logo.png|50px]] [[File:ISS Expedition 65 Patch.png|35px]] [[File:ISS Expedition 66 Patch.svg|55px]] | website = {{URL|http://thomaspesquet.esa.int}} |}} '''Тома Готје Песке''' ({{langx|fr|Thomas Gautier Pesquet}}; {{роден на|26|февруари|1978}}, {{роден во|Руан}}) — француски инженер за воздухопловство, пилот и астронаут на [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]]. Песке бил избран од ЕВА како кандидат во мај 2009 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.esa.int/SPECIALS/Astronaut_Selection/SEM2I9FF5ZF_0.html |title=New class of European astronauts report for training |accessdate=2021-06-19 |archive-date=2012-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120804124800/http://www.esa.int/SPECIALS/Astronaut_Selection/SEM2I9FF5ZF_0.html |url-status=dead }}</ref> и успешно ја завршил основната обука во ноември 2010 година.<ref>[http://www.esa.int/esaCP/SEM25956JGG_index_0.html Graduation ceremony for ESA's new astronauts]</ref> Од ноември 2016 година до јуни 2017 година, Песке бил дел од Експедиција 50 и Експедиција 51 како инженер за летање.<ref>[http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Astronauts/ESA_astronaut_Thomas_Pesquet_will_fly_to_the_International_Space_Station_in_2016 ESA astronaut Thomas Pesquet will fly to the International Space Station in 2016] 19 јуни 2021</ref> Песке се вратил во вселената во април 2021 година на бродот „Спејс Екс Кру Дрегон“ за втор шестмесечен престој на ISS. == Личен живот == Песке е роден во [[Руан]], [[Франција]] и го смета [[Диеп]] за свој роден град. Тој е помладиот од двајцата браќа. Песке има црн појас во џудо и ги наведува кошарката, џогирање, пливање и [[сквош]] како негови омилени спортови. Тој е ентузијаст на отворено и авантуристички активности и ужива во планински велосипедизам, едрење, скијање и планинарење. Тој исто така е со долгогодишно искуство и има напредни лиценци за нуркање и [[падобранство]]. Неговите други интереси вклучуваат патување, свирење на саксофон и читање. Ан Моте е негова партнерка.<ref>[https://www.programme-tv.net/news/societe/123182-thomas-pesquet-se-confie-sur-sa-vie-amoureuse-avec-sa-compagne-anne-mottet/]</ref> == Образование == Песке матурирал во гимназијата Пјер Корнеј во Руан,<ref name="LyCo6">{{Наведена мрежна страница |url=http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 |title=Lycée Pierre Corneille de Rouen - History |accessdate=2021-06-19 |archive-date=2019-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610094205/http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 |url-status=dead }}</ref> Франција, во 1996 година. Во 2001 година магистрирал на ''Национална виша школа за аеронаутика и вселена'' во [[Тулуза]], Франција, насока вселенски системи и механика на вселенски возила. Последната година пред дипломирањето ја поминал на ''Политехничко училиште во Монтреал'', [[Канада]], како студент за размена на аеронаутика и вселенски магистер. Песке дипломирал на школата за летови на Ер Франс во 2006 година. Ова довело до [[Airline Transport Pilot License]]-[[Instrument Rating]] (ATPL-IR). Зборува француски, англиски, шпански, кинески, германски и руски, и е член на Француската асоцијација за аеронаутика и астронаутика и на Американскиот институт за аеронаутика и астронаутика (AIAA). == Кариера == [[Податотека:NEEMO_18_aquanaut_Thomas_Pesquet.jpg|лево|мини|Песке тренира за NEEMO 18.]] Од октомври 2001 година, Песке работел како инженер за динамика на вселенски летала во мисии за далечинско набљудување за GMV, S.A. во [[Мадрид]], Шпанија. Помеѓу 2002 и 2004 година, Песке работел во француската вселенска агенција [[ЦНЕС]], како истражувачки инженер за автономија на вселенските мисии. Тој исто така спровел различни студии за идниот дизајн на европскиот копнен сегмент и хармонизацијата на европската вселенска технологија. Од крајот на 2002 година, тој бил претставник на CNES на CCSDS, Консултативниот комитет за системи за вселенски податоци, работејќи на темата за вкрстена поддршка помеѓу меѓународните вселенски агенции. Приватен пилот, бил избран во 2004 година за програмата за обука на летови на [[Ер Франс]]. Продолжил да стане комерцијален пилот на француската авиокомпанија, каде што започнал да лета со [[Ербас А320 семејство|Ербас А320]] во 2006 година. Тој се пријавил на повеќе од 2000 часа на летање на разни комерцијални патнички авиони и се квалификувал како инструктор за летање со типови на A320 и како инструктор за управување со ресурси на екипажот. Во 2018 година, Песке го добил својот рејтинг од типот „[[Ербас А310|Ербас А310“]] и е квалификуван како пилот на авиони ''Novespace Zero-G''. == Кариера во ЕВА == Песке бил избран за [[Европска вселенска агенција|астронаут на Европската вселенска агенција]] (ЕВА) во мај 2009 година. Тој се приклучил на ЕВА во септември 2009 година и успешно ја завршил основната обука на астронаутот во ноември 2010 година. Песке е најмладиот член на Европски астронаутски корпус и последниот од класата на астронаути на ЕВА од 2009 година кој пристигнал во вселената. На 10 јуни 2014 година, НАСА објавила дека Песке ќе служи како [[акванаут]] на Аквариус [[подводна лабораторија]] за време на мисијата за истражување на подморските води НЕЕМО 18, која започнала на 21 јули 2014 година и траела девет дена.<ref name="eighteen">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/press/2014/june/nasa-announces-two-upcoming-undersea-missions/#.U6maKldj4jU|title=NASA Announces Two Upcoming Undersea Missions|date=10 June 2014|publisher=[[NASA]]|accessdate=19 јуни 2021}}</ref><ref name="Bergin">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasaspaceflight.com/2014/06/neemo-returns-two-new-underwater-missions/|title=NEEMO returns with two new underwater missions|last=Bergin|first=Chris|date=11 June 2014|publisher=[[NASAspaceflight.com|NASASpaceflight]]|accessdate=24 June 2014}}</ref> Тој исто така учествувал во подземниот курс на ЕВА КАВЕС <ref>{{Наведено списание|date=2021-07-01|title=Speleology as an analogue to space exploration: The ESA CAVES training programme|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0094576521001478|journal=Acta Astronautica|language=en|volume=184|pages=150–166|doi=10.1016/j.actaastro.2021.04.003|issn=0094-5765}}</ref><ref name="twenty">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbsnews.com/pictures/seeing-the-light-astronauts-cave-crew-returns-to-earth/|title=Astronauts cave crew returns to earth|date=21 September 2011|publisher=[[CBS]]|accessdate=21 September 2011}}</ref> и НАСА СЕАТЕСТ II мисијата во 2013 година, напредувајќи го своето искуство во истражувањето. Во 2014 година, Тома бил избран од ESA за шестмесечна мисија во Меѓународната вселенска станица, почнувајќи од ноември 2016 година.<ref name="nineteen">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Astronauts/ESA_astronaut_Thomas_Pesquet_will_fly_to_the_International_Space_Station_in_2016|title=ESA astronaut Thomas Pesquet will fly to the International Space Station in 2016|date=17 March 2014|publisher=[[ESA]]|accessdate=19 јуни 2021}}</ref> Тома исто така бил резерва на астронаутот на ESA, [[Андреас Могенсен]], кој полетал до Меѓународната вселенска станица со 10-дневен лет во септември 2015 година === Експедиција 50/51 === [[Податотека:ISS-50_EVA-2_(h)_Thomas_Pesquet.jpg|мини|Песке за време на ЕВА на 13 јануари 2017 година]] Песке бил лансиран од [[Бајконур (космодром)|космодромот Бајконур]] на Сојуз МС-03 на 17 ноември 2016 година. Тој поминал шест месеци на [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]] како дел од Експедиција 50/51. Пристигнувајќи на ISS на 19 ноември 2016 година, тој бил првиот француски астронаут откако Леополд Ејхартс помогнал да се инсталира европскиот лабораториски модул ''[[Columbus]] за'' време на Експедиција 16. Неговото доаѓање го означил почетокот на европската мисија '''Проксима''' <ref name="arrive">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/Proxima/ESA_astronaut_Thomas_Pesquet_arrives_at_the_International_Space_Station|title=ESA Astronaut Thomas Pesquet arrives at the International Space Station|date=19 ноември 2016|publisher=[[ESA]]|accessdate=19 јуни 2021}}</ref> [[Податотека:Soyuz_MS-03_prime_crew.jpg|лево|мини| Песке (лево) и колегите членови на екипажот Пеги Витсон (Peggy Whitson) (десно) и Олег Новицки]] Мисијата „Проксима“ вклучувала 50 научни експерименти за [[Европска вселенска агенција|ЕВА]] и [[ЦНЕС]]. Мисијата била именувана по [[Проксима Кентаур]], продолжувајќи ја традицијата на француските астронаути да ги именуваат мисиите по ѕвезди и соѕвездија. Х во логото симболизира дека Песке е десеттиот француски астронаут, како и непознатото. Името на мисијата „Проксима“ било избрано на натпревар, а победничкото име го дал 13-годишниот Самуел Плана од Тулуза, Франција. Логото на мисијата е дизајнирано од Тома Песке и Карен Олденбург.<ref name="logo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/spaceinimages/Images/2015/11/Proxima_mission_logo|title=Proxima Mission Logo|date=12 November 2015|publisher=[[ESA]]}}</ref> Песке ја извршил своето прво излегување во отворена вселена со астронаутот Шејн Кимброу на 13 јануари 2017 година. За време на излегувањето, тие ја подготвиле инфраструктурата за да ги заменат батериите ИСС. Излегувањето во вселента траело 5 часа и 58 минути.<ref name="EVA">{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.nasa.gov/spacestation/2017/01/13/second-spacewalk-of-2017-successfully-complete/|title=Second Spacewalk of 2017 Successfully Complete|date=January 13, 2017|publisher=NASA|accessdate=January 28, 2017|archive-date=2019-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012170227/https://blogs.nasa.gov/spacestation/2017/01/13/second-spacewalk-of-2017-successfully-complete/|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:ISS-50_Thomas_Pesquet_poses_with_a_photo_of_Timothy_Peake_in_the_Kibo_lab.jpg|мини|Песке држи фотографија од колегата од ESA, Тим Пик (Tim Peake), држејќи фотографија од колегите астронаути на ЕСА]] На 23 март 2017 година, Песке ја извел своето втор излегување со Шејн Кимброу. Главната цел била да се подготви Адаптер за парење под притисок-3 (PМА-3) за инсталација на вториот меѓународен адаптер за прицврстување Меѓународен адаптер за приклучување (IDA), кој ќе ги смести идните пристаништа за возила на трговскиот екипаж. PMA-3 обезбедува под притисок на интерфејсот помеѓу станичните модули и прицврстувачкиот адаптер. Експедицијата 50 Кимброу и Песке ги исклучиле каблите и електричните врски на PMA-3 за да се подготват за неговиот роботски потег на 26 март 2017 година. PMA-3 ќе биде преместена од пристанишната страна на ''модулот Транкуилити'' на страничната страна на модулот Хармони, каде што ќе стане дом за прицврстувачкиот адаптер, кој ќе биде испорачан на иден лет на товарен брод Спејс Екс Дрегон. Просторните возачи инсталираа и нова станица со нула бандаж (ITS) нова компјутерска реле-кутија опремена со напреден софтвер за адаптерот. Двајцата астронаути го подмачкале заклучувачкиот ефектор на роботската рака Канадарм 2, прегледаа вентил на радијаторот осомничен за мало истекување на амонијак и ги замениле камерите на јапонскиот сегмент на излезната станица. Радијаторите се користат за исфрлање на вишок топлина што се собира преку нормално работење на вселенската станица. Процесот траел 6 часа и 34 минути.<ref name="EVA2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbsnews.com/news/first-of-three-station-spacewalks-underway/|title=Astronauts carry out first of three station spacewalks|date=March 24, 2017|publisher=CBS news|accessdate=March 28, 2017}}</ref> На 2 јуни 2017 година, МС-03 undocked од ISS, носејќи ги Песке и Новицки на Земјата, заклучувајќи 196-дневна мисија во вселената. Пеги Витсон останала на ISS и се врати на Сојуз МС-04. MС-03 се допре нешто повеќе од 3 часа по откачувањето, заклучувајќи го првиот вселенски лет на Песке. Песке поминал 196 дена, 17 часа и 49 минути во вселената.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.nasa.gov/spacestation/2017/06/02/expedition-51-crew-back-on-earth-after-196-days/|title=Expedition 51 Crew Back on Earth After 196 Days|last=Garcia|first=Mark|date=June 2, 2017|publisher=NASA}}</ref> === Експедиција 65/66 === На 11 март 2020 година, ESA објави во блог пост дека Песке ќе се врати на ИСС во втората половина на 2021 година за втор шестмесечен престој, во кој тој ќе стане првиот европски астронаут што пуштал Американски Комерцијално возило на екипажот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.esa.int/exploration/thomas-starts-training-for-second-space-mission/|title=Thomas starts training for second space mission|date=2020-03-11|work=ESA - Exploration|accessdate=19 јуни 2021}}</ref> Тој требал да отпатува во [[Вселенски центар Џонсон]] (Johnson Space Center) во [[Тексас]] за да започне со обука за неговиот лет до крајот на март 2020 година, иако во средината на март 2020 година на својата приказна на [[Инстаграм]] изјавил дека ќе го одложи своето патување до [[Хјустон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.businessinsider.fr/thomas-pesquet-informe-que-la-preparation-pour-sa-deuxieme-mission-spatiale-est-en-stand-by-184183|title=Thomas Pesquet informe que la préparation pour sa deuxième mission spatiale est en 'stand-by'|last=Goya|first=Chisato|date=2020-03-27|work=Business Insider France|language=fr|accessdate=2020-08-04}}</ref> Тој пристигнал во Хјустон, заедно со [[Германци|германскиот]] астронаут на ЕВА, [[Матијас Маурер]] и космонаутите од Роскосмос, [[Сергеј Рижиков]], [[Сергеј Куд-Сверчков]], [[Олег Новицки]] и [[Петар Дубров]] на 12 мај 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/shuttlealmanac/status/1260111163930468354|title=Space Shuttle Almanac|work=Twitter|language=en|accessdate=2020-08-04}}</ref> На 29 април 2020 година, ЕВА објавиле конкурс за именување на мисијата на Песке; победникот требало да биде објавен во летото 2020 година и ќе добие потпишана мисија за лет, пренесена од Песке до ИСС.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.collectspace.com/ubb/Forum18/HTML/001584.html|title=Thomas Pesquet's 'Alpha' mission patch - collectSPACE: Messages|work=www.collectspace.com|accessdate=2020-08-04}}</ref> На 28 јули 2020 година, Песке бил официјално доделен на мисијата Спејс Екс Кру-2, која започнал на 23 април 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.nasa.gov/commercialcrew/2021/01/29/nasa-spacex-to-launch-second-commercial-crew-rotation-mission-to-international-space-station/|title=NASA, SpaceX to Launch Second Commercial Crew Rotation Mission to International Space Station|date=29 January 2021|work=NASA|accessdate=1 March 2021}}</ref> Тој патувал до Меѓународната вселенска станица заедно со астронаутите на [[НАСА]], Шејн Кимброу, кој командувал со Кру Дрегон, Меган Мекартур, како пилот и астронаутот од [[Јапонски центар за вселенски истражувања|JAXA]], Акихико Хошиде. Откако ќе се качат на станицата, тие ќе се приклучат на ИСС експедицијата 65.<ref name="JAXA Crew Announcement">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jaxa.jp/press/2020/07/20200728-1_j.html|title=JAXA星出彰彦宇宙飛行士の国際宇宙ステーション（ISS）長期滞在 搭乗機決定について|date=28 July 2020|work=JAXA|accessdate=28 July 2020}}</ref><ref name="ESA20200728">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Thomas_Pesquet_first_ESA_astronaut_to_ride_a_Dragon_to_space//|title=Thomas Pesquet first ESA astronaut to ride a Dragon to space|date=28 July 2020|publisher=ESA Science & Exploration}}</ref><ref name="NASA Crew Announcement">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-announces-astronauts-to-fly-on-spacex-crew-2-mission-to-space-station|title=NASA Announces Astronauts to Fly on SpaceX Crew-2 Mission to Space Station|last=Potter|first=Sean|date=28 July 2020|work=NASA|accessdate=28 July 2020}}</ref> Неколку часа пред објавата, Песке го открил своето второ име на мисија како '''Алфа''', по [[Алфа Кентаур]], најблискиот ѕвезден систем на Сонцето, следејќи ја традицијата за именување на француската мисија. == Амбасадор на добра волја == На 12 април 2021 година, Тома Песке бил номиниран за амбасадор на добра волја за [[Организација за храна и земјоделство на ООН|Организацијата за храна и земјоделство]] на [[Обединети нации|Обединетите нации]] ('''ООН''').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fao.org/news/story/en/item/1393472/icode/|title=FAO Website|work=Food and Agriculture Organization|accessdate=19 јуни 2021|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509175222/http://www.fao.org/news/story/en/item/1393472/icode/|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * [[Француска вселенска програма]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.quotes.euronews.com/people/thomas-pesquet-OxEXjgKW Цитати од Томас Пескет за ''сите погледи според цитати''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170802163848/http://www.quotes.euronews.com/people/thomas-pesquet-OxEXjgKW |date=2017-08-02 }} * [http://thomaspesquet.esa.int/ Томас Пескет на веб-страницата на ЕСА] * [http://www.spacefacts.de/bios/international/english/pesquet_thomas.htm Биографија на вселенски факти за Томас Пескет] * {{Твитер}} * [http://blogs.esa.int/astronauts Блог на класа на астронаути на ЕСА од 2009 година] * [http://esamultimedia.esa.int/multimedia/publications/Proxima_brochure_EN/ Брошура на ЕСА за Песке и мисијата „Проксима“] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Песке, Тома}} [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Француски авиоконструктори]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] qtblf2enqot55bkqst5i2dxegy54zuc 0 1274318 5611875 4979012 2026-08-20T09:25:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611875 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Облак|name=Цирокумулус стратиформис|image location=Cirrocumulus to Altocumulus.JPG|image name=Слој на облаци цирокумулус стратиформис|abbreviation=Cc str|symbol=CH_9.png|genus=Cirro- (''навиткан'')<br>-cumulus (''наставан'')|species=Stratiformis (''слојообличен'')|variety=|altitude_m=Над 6,000|level=високо|appearance=хоризонтални слоеви<ref>{{cite web |title=Cirrocumulus |url=http://www.clouds-online.com/cloud_atlas/cirrocumulus/cirrocumulus.htm |work=Cloud Atlas |accessdate=24 август 2021 |author=Wolken-Online}}</ref>|precipitation=Само вирга}} '''Цирокумулус стратиформис''' (Cirrocumulus stratiformis) ― вид на облак цирокумулус. Името ''cirrocumulus stratiformis'' потекнува од [[Латински јазик|латински]], што значи истегнат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2056156|title=Definition of stratus|last=Numen - The Latin Lexicon|accessdate=24 август 2021|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222211621/http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2056156|url-status=dead}}</ref> Цирокумулус стратиформис се јавува како цирокумулусни облаци кои покриваат голем дел од [[небо]]то. Овој вид облак се појавува во тенки слоеви.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=BR2ft4G5TgQC&q=Cirrocumulus+stratiformis&pg=PA67|title=The weather identification handbook|last=Dunlop|first=Storm|publisher=Lyons Press|year=2003|isbn=1-58574-857-9|edition=1 Lyons Press|location=Guilford, Conn.|pages=66–67|access-date=24 август 2021}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Има простори помеѓу секој од облаците во слојот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-stratiformis|title=Cirrocumulus stratiformis|last=Callanan|first=Martin|work=International Cloud Atlas|publisher=nephology.eu|accessdate=24 август 2021|archive-date=2020-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230003827/http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-stratiformis|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * [[Список на видови на облаци]] == Надворешни врски == * [http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-stratiformis Меѓународен атлас на облаци - Cirrocumulus stratiformis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201230003827/http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-stratiformis |date=2020-12-30 }} {{Видови облаци}} [[Категорија:Облаци]] [[Категорија:Кумулус]] [[Категорија:Цирус]] akm1t98m4gmeizmi8nzrj6pit5b0228 0 1274341 5611872 5417992 2026-08-20T09:24:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611872 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Облак|name=Цирокумулус лентикуларис|image location=Cirrocumulus lenticularis clouds 1.jpg|image name=|abbreviation=Cc len|symbol=CH_9.png|genus=Cirro- (''навиткан'')<br>-cumulus (''наставан'')|species=lenticularis (''облик на леќа'')|variety=|altitude_m=Над 6,000|level=високо|appearance=леќа или облик на костен|precipitation=Само вирга}} '''Цирокумулус лентикуларис''' (cirrocumulus lenticularis) ― вид на цирокумулусен облак. Името ''cirrocumulus lenticularis'' потекнува од [[Латински јазик|латински]], што значи „како [[леќа]] “.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://latinlexicon.org/definition.php?p1=2032424|title=Definition of lenticularis|last=Numen - The Latin Lexicon|accessdate=24 август 2021|archive-date=2021-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824201307/https://latinlexicon.org/definition.php?p1=2032424|url-status=dead}}</ref> Цирокумулус лентикуларисите се мазни облаци кои имаат изглед на [[Леќа (оптика)|леќа]] или [[бадем]]. Тие обично се создаваат на сртот на атмосферските бранови, кои инаку би биле невидливи. Овој вид цирокумулус често може да биде доста издолжен и нормално има многу издвоени граници. Цирокумулус лентикуларис се создава кога стабилниот воздух е принуден нагоре; ова обично се должи на орографските особености, но може да се случи и подалеку од планините.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KoZMvgAACAAJ|title=The weather identification handbook|last=Dunlop|first=Storm|publisher=Lyons Press|year=2003|isbn=1-58574-857-9|edition=1 Lyons Press|location=Guilford, Conn.|pages=66}}</ref> Со овие облаци повремено може да дојде до иризација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-lenticularis|title=Cirrocumulus lenticularis|last=Callanan|first=Martin|work=International Cloud Atlas|publisher=nephology.eu|accessdate=24 август 2021|archive-date=2020-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225133844/http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-lenticularis|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * [[Лентикуларен облак]] * [[Список на видови на облаци]] == Наводи == {{наводи}}  == Надворешни врски == * [http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-lenticularis Меѓународен атлас на облаци - Cirrocumulus lenticularis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200225133844/http://nephology.eu/cirrocumulus/cirrocumulus-lenticularis |date=2020-02-25 }} {{Видови облаци}} [[Категорија:Облаци]] [[Категорија:Кумулус]] [[Категорија:Цирус]] 98ai216t5gyze672j01tzrqy78bs0gs 0 1275188 5611731 4631527 2026-08-20T04:09:30Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611731 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Saintjoanposter1957.JPG|мини|Кино-постер за филмот „Света Јоана“]] '''„Света Јоана“''' ([[англиски]]: ''Saint Joan'') - американско-британски [[филм]] од 1957 година, во [[режија]] на [[Ото Премингер]] (Otto Preminger) по [[сценарио]]то на Греам Грин (Graham Greene), засновано врз [[Света Јоана (драма)|истоимената драма]] на [[Џорџ Бернард Шо]]. Главните улоги ги толкуваат: [[Ричард Видмарк]] (Richard Widmark), Џин Себерг (Jean Seberg), Ричард Тод (Richard Todd), Антон Волбрук (Anton Walbrook) и Џон Гилгуд (John Gielgud). ==Синопсис== Дејствието на филмот започнува во 1456 година, кога [[Француски кралеви|францускиот крал]] [[Шарл VII]] се присетува како ја запознал 17-годишната селанка [[Јованка Орлеанка|Јоана Орлеанка]] на која ѝ ја дал задачата да заповеда со француската [[војска]], а на крајот ја запалил поради [[ерес]]...<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=4 HRT, Sveta Ivana, američko-britanski film (пристапено на 17.2.2021)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{филм-никулец}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Историски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Франција]] [[Категорија:Филмови засновани на драми]] [[Категорија:Филмови од 1957 година]] [[Категорија:Филмови на Ото Премингер]] [[Категорија:Филмови со Ричард Видмарк]] [[Категорија:Филмови со Џин Себерг]] [[Категорија:Филмови со Ричард Тод]] [[Категорија:Филмови со Џон Гилгуд]] [[Категорија:Филмови со Антон Волбрук]] g5bmijxxz11vmfqhh916soygk2uu9h6 14 1276688 5611545 4643513 2026-08-19T15:29:51Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Меѓимурска жупанија]] → [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 5611545 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Sveti Martin na Muri}} [[Категорија:Општини во Хрватска]] [[Категорија:Меѓимурска Жупанија]] 23zoyck4lbiwngbrkwqmswk45po8r8f 2 1278647 5611630 4671892 2026-08-19T17:09:58Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Дафне]] на [[Дафне (опера)]] 5611630 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Дафне (опера)]] m0t9mfhku4zs8jcn03i1pw79dhq89sp 0 1278725 5611818 5490949 2026-08-20T08:16:37Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611818 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Handel, Lascia ch’io pianga autograph score, 1711.jpg|мини|Оваа партитура за „Lascia ch'io pianga“ на [[Георг Фридрих Хендл|Хендл]] ја покажува едноставната придружба за рецитатив; поголемиот дел од времето, basso continuo (долниот персонал во бас клучот) свири половина ноти и цели ноти под рецитативниот дел на вокалистот.]] ''' Рецитатив (опера) '''― стил на вокална музика, особено во [[Опера|операта]], што ги следи ритмите и тоновите на обичниот говор. Силабичниот recitativo secco („сув рецитатив“, придружен само со континуо) се користи за унапредување на дејството, додека поемотивниот recitativo accompagnato („придружуван рецитатив“, со полн оркестар) ја зголемува драматичноста, што доведува до целосно развиени арии и оркестрации.<ref>[https://www.glyndebourne.com/opera-archive/introduction-to-opera/glossary/ Recitative]</ref>. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.britannica.com/art/recitative/ Recitative] [[Категорија:Опери]] kjr7kojofozam60xufykjxcjc9l7nyo 0 1279437 5611816 5213557 2026-08-20T08:15:31Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611816 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Riksdagen June 2011.jpg|300px|мини|[[Риксдаг]], парламентот на Шведска]] '''Политиката на Шведска''' се одвива во рамка на [[Парламентарен систем|парламентарна]] [[Посредна демократија|претставничка демократска]] [[уставна монархија]] . [[Извршна власт|Извршната власт]] ја врши владата, предводена од премиерот на Шведска. [[Законодавна власт|Законодавната власт]] е доделена и на [[влада]]та и на парламентот, избрани во мулти-партиски систем. Судството е независно, именувано од владата и вработено до пензионирање. Шведска формално е монархија со монарх кој има симболична моќ. Шведска има типична Западно-[[Европа|европска]] историја на демократија, почнувајќи со стариот период на [[Викинзи|Викингзите]], Тинг изборот на кралеви, завршувајќи со наследна кралска моќ во 14 век, бидејќи стана повеќе или помалку демократски зависност од општите европски трендови. Сегашниот демократски режим е производ на стабилен развој на последователно додадени демократски институции воведени во текот на 19 век до 1921 година, кога беше воведено правото на глас на жените. Владата на Шведска се придржува до парламентаризмот - ''де јуре'' од 1975 година, ''де факто'' од 1917 година. Од [[Големата депресија]], во шведската национална политика со голема мера е доминантна Социјалдемократската работничка партија, која има мнозинство претставници во парламентот од 1917 година. == Устав == Уставот на Шведска се состои од четири основни закони. Најважен е Инструментот на Владата од 1974 година, кој ги поставува основните принципи на политичкиот живот во Шведска, дефинирајќи ги правата и слободите. Актот за наследување од 1809 година е договор меѓу стариот [[Риксдаг на имотите]] и Домот на Бернадот со кој се регулираат нивните права да пристапат на шведскиот престол. Четирите основни закони се: * Инструмент на Владата (1974) * Акт за наследување (1809) * Закон за слобода на печатот (1766) * Основен закон за слобода на изразување (1991) == Монархија == * Кралот Карл XVI Густаф од Домот на Бернадот станал крал во 1973 година. Неговиот авторитет бил формален, симболичен и претставителен. * Наследничка на престолот е [[Викторија, престолонаследничка принцеза од Шведска|престолонаследничката, принцезата Викторија]] од 1980 година. == Извршна власт == === Шеф на Влада === * Премиерот на Шведска е номиниран од претседателот на Риксдагот и избран преку негативен парламентаризам. Тоа значи дека кандидатот за премиер се потврдува доколку помалку од 175 пратеници гласаат „против“, без разлика на бројот на гласови „за“ или воздржани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.regeringen.se/sa-styrs-sverige/sa-arbetar-regeringen-och-regeringskansliet/sa-bildas-regeringen/|title=Så bildas regeringen|last=Regeringskansliet|first=Regeringen och|date=2014-11-05|work=Regeringskansliet|language=sv|accessdate=2019-11-18}}</ref> * По долгиот процес на формирање влада како резултат на општите избори одржани на 9 септември 2018 година, Стефан Лофвен од Шведската социјалдемократска партија беше реизбран за премиер на Шведска за втор мандат на новиот парламент на 18 јануари 2019 година, откако првично бил сменет од парламентот. Заедно со Партијата на зелените, Лофвен претседава со малцинска влада која се потпира на довербата и снабдувањето од Центалната Партијата и либералците. * Заменик-премиер е Изабела Ловин од Партијата на зелените.<ref>{{Наведување|quote=Stefan Löfven (S) är ny statsminister i en minoritetsregering som består av Socialdemokraterna och Miljöpartiet.|language=sv|place=[[Sweden|SE]]|url=http://www.riksdagen.se/sv/Start/Aktuellt/Riksdagen-rostar-om-forslaget-till-statsminister/|title=Sverige har fått en ny regering|publisher=Riksdagen|date=2 October 2014}}.</ref> === Влада === Највисоката извршна власт на државата е доделена на Владата, која се состои од премиер и 22 министри кои раководат со министерствата. Министрите гии назначува премиерот. Премиерот е номиниран од претседателот и назначен по гласањето во самиот Риксдаг. Монархот не игра никаква улога во овој процес..Пример за моќта што законодавецот и ја дал на Владата е усвојувањето на буџетот во Риксдагот. Предлогот на Владата за буџетот е усвоен, освен ако мнозинството од членовите на Риксдагот не гласаат против. == Законодавна власт == Риксдаг има 349 членови, кои се избираат на секои 4 години. Изборите се одржуваат од септември до средината на јуни. [[Податотека:Riksdagen_June_2011.jpg|мини|250x250пкс| Риксдаг во Стокхолм]] [[Податотека:Riksdag_assembly_hall_2006.jpg|десно|мини|240x240пкс| Внатре во Риксдагот]] Законодавството може да биде иницирано од Кабинетот или од членовите на Риксдагот. Членовите се избираат врз основа на [[Пропорционална застапеност|пропорционалната застапеност]] со мандат од четири години. Риксдагот може да го измени Уставот на Шведска, но само со одобрување од мнозинството и потврда по следните општи избори. Шведската социјалдемократска партија игра водечка политичка улога од 1917 година, кога реформистите ја покажаа својата сила и револуционерите ја напуштија партијата. По 1932 година, социјалдемократите доминираа во кабинетите. Само пет општи избори (1976, 1979, 1991, 2006 и 2010 година) им доделија доволно места на централно-десничарите во Риксдаг за да формираат влада. Ова се смета за една од причините за шведската повоена социјалистичка држава. == Политички партии и избори == Општите избори се одржуваат заедно со локалните и регионалните избори на секои четири години. Последните избори се одржаа на 11 септември 2018 година. == Судство == Шведското право, се потпира на германското, римското и англо-американското право, затоа не е ниту кодифицирано како во Франција и другите земји кои се под влијание на Наполеоновиот законик, ниту е зависно од судска практика како во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]]. == Политичари == Шведска има историја на силно политичко вклучување од страна на обични луѓе преку нејзините „популарни движења“, најуспешни се [[синдикат]]ите, [[Женско движење|женските движења]] и - од неодамна - спортското движење . Излезноста на изборите во Шведска отсекогаш била во водство кога се прават меѓународни споредби, иако опаднала во последните децении и изнесува околу 87%. Некои шведски политички фигури кои станаа познати ширум светот се Џо Хил, Карл Скоглунд, Раул Валенберг, Фолке Бернадот, [[Даг Хамаршелд]], [[Улоф Палме]], [[Карл Билд|Карл Билт]], Ханс Бликс и [[Ана Линд]]. Според истражувањето на социологот Џени Хансон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www8.umu.se/soc/personal/Jenny%20Hanssons%20avhandlingsarbete.%20Presentation%20samt%20.pdf|title=De Folkvaldas Livsvillkor|last=Hansson|first=Jenny|year=2008|publisher=Umea University|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303215553/http://www8.umu.se/soc/personal/Jenny%20Hanssons%20avhandlingsarbete.%20Presentation%20samt%20.pdf|archive-date=2009-03-03}}</ref> шведските национални парламентарци имаат просечно работно време од 66 часа во неделата, вклучувајќи ги и страничните обврски. Истражувањето на Хансон известува и дека просечен шведски парламентарец спие 6,5 часа. == Административна поделба == Шведска е поделена на 21 област. Во секоја област има административен одбор на округот и окружен совет . Секоја област содржи неколку [[Општини во Шведска|општини]], вкупно се 290. [[Стокхолм]] е главен град на Шведска. Кралот, Риксдагот и Владата имаат постојано седиште во главниот град. == Наводи == {{наводи}}  == Надворешни врски == * [http://www.sweden.gov.se/ Владата] * [http://www.riksdagen.se/ Риксдаг] * [https://web.archive.org/web/20110527225553/http://www.royalcourt.se/ Кралскиот двор] * [https://web.archive.org/web/20130126235535/http://regeringen.se/sb/d/9395 Како се управува со Шведска], шведска влада [[Категорија:Политика на Шведска| ]] bsi3m801cxgrvo4vxsw1hrsmc20p0z1 0 1281672 5611785 5387822 2026-08-20T07:01:00Z Bjankuloski06 332 /* Животопис */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611785 wikitext text/x-wiki [[File: Margaux Dietz.jpg|thumb|right| Марго Стефани Персон Диец]]'''Марго Стефани Персон Диец''', (р. [[Гетеборг]], [[25 септември]] [[1990]]) — шведска блогерка, телевизиска личност и телевизиска презентерка. Таа е најпозната како поранешна славна танчерка во ''Let's Dance'', претставувајќи го шоуто за {{Јаз|sw|Hemlig beaundrare}} (таен обожавател), и претставување на политичкиот канал на Јутјуб „Партитемпен“. == Животопис == Диец пораснала во Салтсјобаден.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dn.se/ekonomi/margaux-dietz-gifte-sig-men-blev-hon-gift/|title=Margaux Dietz gifte sig – men blev hon gift?|date=19 September 2019|work=Dagens Nyheter|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413171616/https://www.dn.se/ekonomi/margaux-dietz-gifte-sig-men-blev-hon-gift/|archive-date=13 April 2020|accessdate=3 June 2020}}</ref> Во 2017 година, таа родила син заедно со Џејкоб Либерман, со кој се омажи во 2019 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aftonbladet.se/a/KJEm4|title=Svenska Margaux filmade hela sin förlossning – hyllas|work=Aftonbladet|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607074551/http://www.aftonbladet.se/a/KJEm4|archive-date=7 June 2017|accessdate=3 June 2020}}</ref> Тие се венчале и биле ракоположени од демохристијанскиот лидер и пријател Еба Буш Тор . Подоцна било откриено дека Буш Тор ги немал соодветните квалификации за да ја ракоположи двојката и тие се разделиле кон крајот на 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.femina.se/margaux-dietz-brollop-det-hade-hon-pa-sig/|title=Margaux Dietz har gift sig – se hennes fantastiska brudklänning!|date=15 April 2019|work=Femina|accessdate=3 June 2020}}{{Мртва_врска|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aftonbladet.se/a/vQplRm|title=Margaux Dietz och fästmannen Jacob har gjort slut|work=Aftonbladet|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219125400/https://www.aftonbladet.se/a/vQplRm|archive-date=19 December 2019|accessdate=3 June 2020}}</ref> Од 2017 година таа е дел од Splay Networks.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.breakit.se/artikel/9059|title=Splay snor influencerstjärnor från värsta konkurrenten|work=Breakit|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816110258/https://www.breakit.se/artikel/9059|archive-date=16 August 2019|accessdate=3 June 2020}}</ref> Во 2018 година, таа добила четири номинации за наградите за социјалните медиуми Guldtuben и ја освои наградата „Видео на годината“ за нејзиното видео кое го покрива раѓањето на нејзиното дете.<ref>[https://www.svd.se/margaux-dietz-att-vara-influencer-ar-att-leva-under-standig-press Margaux Dietz: ”Att vara influencer är att leva under ständig press”] Svenska Dagbladet Retrieved 3 June 2020</ref> Истата година ја добила наградата за [[влијател]] на годината на галата Elle.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elle.se/elle-galan/arets-influencer-margaux-dietz-det-kanns-som-en-milstolpe-i-karriaren/|title=Margaux Dietz vinner Årets influencer på ELLE-galan|date=19 January 2018|work=ELLE Sweden|accessdate=3 June 2020|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603102342/https://www.elle.se/elle-galan/arets-influencer-margaux-dietz-det-kanns-som-en-milstolpe-i-karriaren/|url-status=dead}}</ref> Диц била една од славните танчери на ''Let's Dance 2018'' емитувана на ТВ4 ; нејзиниот партнер за танц беше Александар Сванберг.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aftonbladet.se/a/nalKvd|title=Margaux Dietz tar över som programledare för ”Hemliga beundrare”|work=Aftonbladet|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131195522/https://www.aftonbladet.se/a/nalKvd|archive-date=31 January 2020|accessdate=3 June 2020}}</ref> Во 2019 година, таа стана телевизиска водителка на шоуто за запознавање Hemlig beaundare кое се емитува на ТВ3.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sydsvenskan.se/2019-11-11/margaux-dietz-leder-hemliga-beundrare|title=Margaux Dietz leder ”Hemliga beundrare”|work=Sydsvenskan|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112162955/https://www.sydsvenskan.se/2019-11-11/margaux-dietz-leder-hemliga-beundrare|archive-date=12 November 2019|accessdate=3 June 2020}}</ref> Во 2018 година, Margaux Dietz го отворила каналот на YouTube „Partitempen“ каде ги интервјуира сите лидери на шведските партии пред изборите таа година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.svt.se/kultur/margaux-om-att-fa-unga-intresserade-av-politik|title=Så vill youtubern Margaux få unga att rösta|date=4 July 2018|work=SVT Nyheter|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030195334/https://www.svt.se/kultur/margaux-om-att-fa-unga-intresserade-av-politik|archive-date=30 October 2019|accessdate=3 June 2020}}</ref> Таа сакала да ги натера младите повеќе да се ангажираат во политиката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.resume.se/kommunikation/media/margaux-dietz-intervjuar-samtliga-partiledare/|title=Margaux Dietz intervjuar samtliga partiledare|work=Resume|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310210652/https://www.resume.se/kommunikation/media/margaux-dietz-intervjuar-samtliga-partiledare/|archive-date=10 March 2020|accessdate=3 June 2020}}</ref> Идејата за видеата ѝ текнала кога се сретнала со лидерката Еба Буш Тор, која и кажала за тешкотиите да се допре до над 400.000 млади гласачи кои би можеле да гласаат за прв пат во 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.expressen.se/nyheter/val-2018/margaux-dietz-sager-inte-vad-jag-rostar-pa/|title=Margaux Dietz: ”Säger inte vad jag röstar på”|work=Expressen|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030192640/https://www.expressen.se/nyheter/val-2018/margaux-dietz-sager-inte-vad-jag-rostar-pa/|archive-date=30 October 2019|accessdate=3 June 2020}}</ref> Партитемпен функционира поинаку од вообичаените ТВ интервјуа за партиските лидери.<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dagensmedia.se/marknadsforing/sa-fick-margaux-dietz-partiledarna-till-youtube-studion-6904179|title=Så fick Margaux Dietz partiledarna till Youtube-studion|work=Dagens Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015133133/https://www.dagensmedia.se/marknadsforing/sa-fick-margaux-dietz-partiledarna-till-youtube-studion-6904179|archive-date=15 October 2019|accessdate=3 June 2020}}</ref> Во интервјуата сите партиски лидери можеле да го кажат своето мислење за актуелните настани.<ref name="auto" /> == Библиографија == * ''Вашиот најдобар живот'' (2019, Обележувач,{{ISBN|9789188859761}} ) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.resume.se/insikt/helgintervjuer/margaux-dietz-bok-var-mest-poppis-pa-bokmassan-snart-lanserar-hon-egna-varumarket/|title=Margaux Dietz bok var mest poppis på Bokmässan – snart lanserar hon egna varumärket|work=Resume|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105144703/https://www.resume.se/insikt/helgintervjuer/margaux-dietz-bok-var-mest-poppis-pa-bokmassan-snart-lanserar-hon-egna-varumarket/|archive-date=5 November 2019|accessdate=3 June 2020}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == {{Commonscat-inline|Margaux Dietz}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Луѓе од Стокхолм]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1990 година]] [[Категорија:Шведски блогери]] 9i7qxqvo210bl35j7jdq2vhy1vmy9al 0 1283359 5611717 5296841 2026-08-20T00:48:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611717 wikitext text/x-wiki [[Податотека:FIS Alpine Skiing World Cup in Stockholm 2019 Frida Hansdotter.jpg|мини|Фрида Хансдотер 2019]] '''Фрида Мари Хансдотер''' (13 декември 1985) е поранешна шведска скијачка [[Алпско скијање|во алпско скијање од Светскиот куп]] и [[Зимски олимписки игри 2018|олимписка шампионка]]. Таа се натпреварувала во техничките дисциплини и била специјализирана за [[слалом]]. Таткото на Хансдотер, Ханс Јохансон, исто така бил алпски скијач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tv4.se/sport/artiklar/vunnet-brons-f%C3%B6r-hansdotter-511fb1c404bf726210000031|title=Vunnet brons för Hansdotter|last=Bornemann|first=Jens|date=16 February 2013|work=[[TV4 (Sweden)]]|language=sv|trans-title=Bronze won for Hansdotter|accessdate=15 November 2014}}</ref> Хансдотер е втора роднина на принцот Даниел. На 6 март 2019 година, таа го објавила своето повлекување од алпското скијање по сезоната 2018-2019 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aftonbladet.se/sportbladet/a/jP6QQq/hansdotter-slutar-kanner-mig-klar|title=Hansdotter slutar|last=Ibraheem Alsalman|date=6 March 2019|access-date=6 March 2019|publisher=Sportbladet|language=sv}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.gp.se/sport/frida-hansdotter-avslutar-karri%C3%A4ren-1.13853817|title=Frida Hansdotter avslutar karriären|last=Jonatan Andersson|date=6 March 2019|access-date=6 March 2019|publisher=Göteborgsposten|language=sv}}</ref> == Кариера == Родена е во градот [[Вестерос]]. Хансдотер ја претставувала Шведска на три Зимски олимписки игри,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vancouver2010.com/olympic-alpine-skiing/athletes/frida-hansdotter_ath1022466HR.html |title=Vancouver 2010 Profile |accessdate=2021-11-27 |archive-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202203343/http://www.vancouver2010.com/olympic-alpine-skiing/athletes/frida-hansdotter_ath1022466HR.html |url-status=dead }}</ref> и на седум Светски првенства. Таа ја постигнала својата прва победа на Светскиот куп во Крањска Гора во 2014 година, која следела по осум второпласирани трки. Тоа е најдолга низа во историјта на Светските првенства без победа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.snowalps.com/sport/scialpino/femminile/news/leterna-seconda-ce-lha-fatta-frida-hansdotter-vince-lo-slalom-di-kranjska-gora-ottava-chiara-costazza|title=The eternal second'' there'' s made it: Frida Hansdotter wins slalom in Kranjska Gora! Eighth Chiara Costazza|last=Valle|first=Max|date=2 February 2014|publisher=snowalps.com|accessdate=2 February 2014}}{{Мртва_врска|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Таа била второпласирана во пласманот на крајот на сезоната во дисциплината слалом во 2014 и 2015 година, а титулата во оваа дисциплина ја освоила и во 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svt.se/sport/vintersport/hansdotter-sakrade-slalomcupen/|title=Hansdotter i tårar efter säkrad slalomcup|date=6 March 2016|publisher=SVT Sport|language=sv|accessdate=19 March 2016}}</ref> Хансдотер има освоено три медали во слалом на Светските првенства: едно сребро во 2015 година и две бронзи во 2013 и 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svt.se/sport/vintersport/frida-hansdotter-7/|title=Medalj för Frida Hansdotter|last=Gustav Orbring|date=18 February 2017|publisher=SVT Sport|language=sv|accessdate=18 February 2017}}</ref> На [[Алпско скиjање на Зимските олимписки игри 2018|Зимските олимписки игри 2018 година]], таа победила во женскиот слалом.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.expressen.se/sport/os-2018/just-nu-os-guld-till-hansdotter/|title=Frida Hansdotter vinner OS-guld i slalom efter rysare|last=Petter Landén, Anna Friberg, Nicolinn Nilsson|date=16 February 2018|publisher=Expressen|language=sv|accessdate=16 February 2018}}</ref> == Резултати од Светското првенство == === Наслови на сезоната === * 1 титула – (1 [[слалом]]) {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:gray solid 1px; width:12%;" | rowspan="2" style="width:5%;" |'''Сезона''' |- style="background:#4180be; color:white;" | style="width:5%;" | Дисциплина |- | '''2016 година''' | [[Слалом]] |} === Пласман на сезоната === {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:gray solid 1px; width:40%;" | rowspan="2" style="width:6%;" |'''Сезона''' |- style="background:#4180be; color:white;" | style="width:3%;" | Возраст | style="width:5%;" | '''Севкупно''' | style="width:5%;" | Слалом | style="width:5%;" | Велеслалом | style="width:5%;" | Супер велеслалом | style="width:5%;" | Спуст | style="width:5%;" | Комбинација |- | 2007 година | ''21'' | 89 | 30 | - | - | - | - |- | 2008 година | ''22'' | 53 | 19 | 45 | - | - | - |- | 2009 година | ''23'' | 28 | 9 | 44 | - | - | 27 |- | 2010 година | ''24'' | 62 | 18 | - | - | - | - |- | 2011 година | ''25'' | 46 | 14 | - | - | - | - |- | 2012 година | ''26'' | 25 | 9 | 45 | - | - | - |- | 2013 година | ''27'' | 10 | 4 | 12 | - | - | - |- | 2014 година | ''28'' | 10 | style="background:silver;" |2 | 26 | - | - | - |- | 2015 година | ''29'' | 6 | style="background:silver;" |2 | 14 | - | - | - |- | 2016 година | ''30'' | 5 | style="background:gold;" |{{Gold1}} | 8 | - | - | - |- | 2017 година | ''31'' | 13 | 4 | 32 | - | - | - |- | 2018 година | ''32'' | 9 | style="background:#c96;" |3 | 17 | - | - | - |- | 2019 година | ''33'' | 8 | 5 | 11 | - | - | - |} [[Податотека:Frida_Hansdotter_pose.jpg|алт=Frida Hansdotter in Hammarbybacken, January 2018|мини| Хансдотер, јануари 2018 година]] === Тркачки подиуми === * 4 победи – (4 [[слалом]]) * 35 подиуми - (34 [[слалом]], 1 паралелен слалом) {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:gray solid 1px; width:40%;" | rowspan="2" style="width:10%;" |Сезона |- style="background:#4180be; color:white;" |Дата |Локација |Дисциплина |Пласман |- |'''2009''' | align="right" |7 март 2009 | align="left" |{{Знамеикона|GER}} [[Ofterschwang|Офтершванг]], Германија |[[Слалом]] |2 место |- |'''2012''' | align="right" |11 февруари 2012 | align="left" |{{Знамеикона|AND}} [[Soldeu|Солдо]], Андора |Слалом |2 место |- | rowspan="4" |'''2013''' | align="right" |20 декември 2012 | align="left" |{{Знамеикона|SWE}} [[Åre ski resort|Оре]], Шведска |Слалом |2 место |- | align="right" |4 јануари 2013 | align="left" |{{Знамеикона|CRO}} [[Snow Queen Trophy|Загреб]], Хрватска |Слалом |2 место |- | align="right" |15 јануари 2013 | align="left" |{{Знамеикона|AUT}} [[Flachau|Флакау]], Австрија |Слалом |2 место |- | align="right" |27 јануари 2013 | align="left" |{{Знамеикона|SLO}} [[Maribor Pohorje Ski Resort|Марибор]], Словенија |Слалом |2 место |- | rowspan="4" |'''2014''' | align="right" |17 декември 2013 | align="left" |{{Знамеикона|FRA}} [[Courchevel|Куршевел]], Франција |Слалом |2 место |- | align="right" |14 јануари 2014 | align="left" |{{Знамеикона|AUT}} Флакау, Австрија |Слалом |2 место |- | align="right" bgcolor="#BOEOE6" |2 февруари 2014 | align="left" |{{Знамеикона|SLO}} [[Kranjska Gora Ski Resort|Крањска Гора]], Словенија | bgcolor="#BOEOE6" |Слалом | bgcolor="#BOEOE6" |'''1''' '''место''' |- | align="right" |15 март 2014 | align="left" |{{Безпрелом|&nbsp;{{знамеикона|SUI}}&nbsp; [[Лензерхиде]], Швајцарија &nbsp;}} |Слалом |2 место |- | rowspan="5" |'''2015''' | align="right" |15 ноември 2014 | align="left" |{{Знамеикона|FIN}} [[Levi, Finland|Леви]], Финска |Слалом |2 место |- | align="right" |30 ноември 2014 | align="left" |{{Знамеикона|USA}} [[Aspen Mountain (ski area)|Аспен]], САД |Слалом |2 место |- | align="right" |13 декември 2014 | align="left" |{{Знамеикона|SWE}} Оре, Шведска |Слалом |3 место |- | align="right" bgcolor="#BOEOE6" |13 јануари 2015 | align="left" |{{Знамеикона|AUT}} Флакау, Австрија | bgcolor="#BOEOE6" |Слалом | bgcolor="#BOEOE6" |'''1''' '''место''' |- | align="right" |21 март 2015 | align="left" |{{Знамеикона|FRA}} [[Мерибел]], Франција |Слалом |2 место |- | rowspan="8" |'''2016''' | align="right" |28 ноември 2015 | rowspan="2" align="left" |{{Знамеикона|USA}} Аспен, САД |Слалом |3 место |- | align="right" |29 ноември 2015 |Слалом |2 место |- | align="right" |13 декември 2015 | align="left" |{{Знамеикона|SWE}} Оре, Шведска |Слалом |2 место |- | align="right" bgcolor="#BOEOE6" |29 декември 2015 | align="left" |{{Знамеикона|AUT}} [[Лиенц|Линц]], Австрија | bgcolor="#BOEOE6" |Слалом | bgcolor="#BOEOE6" |'''1''' '''место''' |- | align="right" |12 јануари 2016 | rowspan="2" align="left" |{{Знамеикона|AUT}} Флакау, Австрија |Слалом |3 место |- | align="right" |15 јануари 2016 |Слалом |2 место |- | align="right" |23 февруари 2016 | align="left" |{{Знамеикона|SWE}} [[Стокхолм]], Шведска |Паралел слалом |2 местопп |- | align="right" |19 март 2016 | align="left" |{{Знамеикона|SUI}} Сент Мориц, Швајцарија |Слалом |3 место |- | rowspan="3" |'''2017''' | align="right" |8 јануари 2017 | align="left" |{{Знамеикона|SLO}} Марибор, Словенија |Слалом |3 место |- | align="right" bgcolor="#BOEOE6" |10 јануари 2017 | align="left" |{{Знамеикона|AUT}} Флакау, Австрија | bgcolor="#BOEOE6" |Слалом | bgcolor="#BOEOE6" |'''1''' '''место''' |- | align="right" |18 март 2017 | align="left" |{{Знамеикона|USA}} Аспен, САД |Слалом |3 место |- | rowspan="7" |'''2018''' | align="right" |28 декември 2017 | align="left" |{{Знамеикона|AUT}} Линц, Австрија |Слалом |3 место |- | align="right" |3 јануари 2018 | align="left" |{{Знамеикона|CRO}} Загреб, Хрватска |Слалом |3 место |- | align="right" |7 јануари 2018 | align="left" |{{Знамеикона|SLO}} Крањска Гора, Словенија |Слалом |2 место |- | align="right" | 9 јануари 2018 | align="left" |{{Знамеикона|AUT}} Флакау, Австрија |Слалом |3 место |- | align="right" |28 јануари 2018 | align="left" |{{Знамеикона|SUI}} Лензерхиде, Швајцарија |Слалом |2 место |- | align="right" |10 март 2018 | align="left" |{{Знамеикона|GER}} Офтершванг, Германија |Слалом |3 место |- | align="right" |17 март 2018 | align="left" |{{Знамеикона|SWE}} Оре, Шведска |Слалом |3 место |- | rowspan="2" |'''2019''' | align="right" |25 ноември 2018 | align="left" |{{Знамеикона|USA}} [[Killington Ski Resort|Килингтон]], САД |Слалом |3 место |- | align="right" |22 декември 2018 | align="left" |{{Знамеикона|FRA}} Куршевел, франција |Слалом |3 место |} [[Податотека:Frida_Hansdotter_closeup.jpg|алт=Frida Hansdotter in Hammarbybacken, January 2018|мини| Фрида Хансдотер во Хамарбибекен, јануари 2018 година]] == Резултати од Светското првенство == {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" width="40%" | colspan="1" rowspan="2" width="4%" |'''Година''' |- style="background-color:#4180be; color:white;" | width="3%" | Возраст | width="5%" | Слалом | width="5%" | Велеслалом | width="5%" | Супер велеслалом | width="5%" | Надолнина | width="5%" | Комбинирани |- style="background-color:#8CB2D8; color:white;" |- | 2007 година | ''21'' | - | - | 30 | - | - |- | 2009 година | ''23'' | 15 | не се квалификувала за втората трка | не се квалификувала за втората трка | - | не се квалификувала за втората трка |- | 2011 година | ''25'' | 8 | - | - | - | - |- | 2013 година | ''27'' | style="background:#c96;" | 3 | 5 | - | - | - |- | 2015 година | ''29'' | style="background:silver;" | 2 | 12 | - | - | - |- | 2017 година | ''31'' | style="background:#c96;" | 3 | 16 | - | - | - |- | 2019 година | ''33'' | 5 | 11 | - | - | - |} == Олимписки резултати == {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" width="40%" | colspan="1" rowspan="2" width="4%" |'''Година''' |- style="background-color:#4180be; color:white;" | width="3%" | Возраст | width="5%" | Слалом | width="5%" | Велеслалом | width="5%" | Супер велеслалом | width="5%" | Спуст | width="5%" | Комбинација |- style="background-color:#8CB2D8; color:white;" |- | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2010|2010 година]] | ''24'' | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2010 - слалом за жени|15]] | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2010 - велеслалом за жени|-]] | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2010 - супервелеслалом за жени|-]] | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2010 - спуст за жени|-]] | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2010 - суперкомбинација за жени|-]] |- | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2014|2014 година]] | ''28'' | 5 | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2014 - велеслалом за жени|13]] | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2014 - супервелеслалом за жени|-]] | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2014 - спуст за жени|-]] | [[Алпско скијање на Зимските олимписки игри 2014 - суперкомбинација за жени|-]] |- | [[Алпско скиjање на Зимските олимписки игри 2018|2018 година]] | ''32'' | style="background:gold;" | 1 | 6 | - | - | - |} == Наводи == <references /> ==  Надворешни врски == {{Commonscat-inline|Frida Hansdotter}} * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=AL&competitorid=23190&type=cups Пласман на] Светскиот куп на Фрида Хансдотер во Меѓународната скијачка федерација * [http://sok.se/idrottare/idrottare/f/frida-hansdotter.html Шведски олимписки комитет (СОК)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211127174830/https://sok.se/idrottare/idrottare/f/frida-hansdotter.html |date=2021-11-27 }} – Фрида Хансдотер – ''(на шведски)'' * [http://www.rossignol.com/US/US/rider--frida-hansdotter--4c6jjvelbce1.html Rossignol.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170215020459/http://www.rossignol.com/US/US/rider--frida-hansdotter--4c6jjvelbce1.html |date=2017-02-15 }} – Фрида Хансдотер – алпско скијање – Шведска * {{Матична|http://www.fridahansdotter.com/}} - ''(на шведски)'' * [https://web.archive.org/web/20140515140000/http://www.oppetarkiv.se/video/1785559/ интервју со 19-годишната Фрида Хансдотер во отворената архива на СВТ] ''(на шведски)'' [[Категорија:Освојувачи на медали на Зимските олимписки игри 2018]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] 7qqdjciakxal6jh71frl03xt017koj7 0 1288649 5611531 5416986 2026-08-19T15:27:56Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Крапинско-загорска жупанија]] → [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] 5611531 wikitext text/x-wiki '''Миленград''' ({{Langx|hu|Milen vára}}) ― [[Среден век|средновековен]] замок 2 км северозападно од селото Зајезда, во Општина Будиншчина, [[Крапинско-загорска жупанија]], [[Хрватска]]. [[Податотека:Fort_Milengrad_Croatia.jpg|мини|250x250пкс|Урнатините на Миленград.]] == Име == Миленград е сложено име - Милен е сопствена именка, а град на [[Хрватски јазик|хрватски]] има преносно значење во [[замок]] или [[тврдина]]. Така Миленград е замокот на Милен. Во средновековните документи бил нарекувам Мелен (''Mel(l)en''), Милен и Милуан. Неговите [[Унгарски јазик|унгарски]] еквиваленти, МИлен вара (''Milen vára'') или Милени вар (''Mileni vár''), потекнуваат од хрватскиот облик и го имаат истото значење. == Историја == [[Податотека:Milengrad_tlocrt.svg|мини|236x236пкс|План на замокот.]] Миленград бил изграден за време на владеењето на унгарско-хрватскиот крал [[Бела IV]] по монголската инвазија од 1241–1242 година. Околу 1303 година, кралот [[Карло Роберт]] ја дарувал тврдината на семејството Чеснеки како компензација за нивната загуба на Иполивискиот замок. На грофорите Чеснеки го продале наскоро да банот Микч, кој во 1309 година, го отстапил господарувањето на семејството Херкфи. Во 1536 година, со бракот помеѓу Каталин Херкфи и Миклош Патачиќ, Миленград станал заедничка сопственост на двете семејства. Во 17 век, семејството Херкфи изумрело, а Патачиќите продолжиле во 19 век. Поради постојаната војна со [[Османлии]]те, а веројатно и [[земјотрес]]от, кон крајот на 17 век неколку ѕидови на Миленград биле урнати, а во 1683 година веќе се споменува како „arx diruta“, замок во урнатини. == Извори == * Бранко Надило во „''Građevinar''“ н. 56. 2004/1 * Đuro Szabo : Középkori várak Horvátországban és Szlavóniában, Загреб, 1920 [Средновековни градови во Хрватска и Славонија] * Codex Diplomaticus Hungaricus Andegavensis * Алманах на унгарските благороднички семејства == Надворешни врски == * [http://www.budinscina.hr/ Општина Будиншчина] * [http://sites.google.com/site/csesznekycsalad/ Генеалогија на Чеснеки] * {{Наведена мрежна страница|url=http://genealogy.euweb.cz/hung/patachich.html|title=Patachich genealogy|last=Marek|first=Miroslav|publisher=Genealogy.EU}} [[Категорија:Дворци во Хрватска]] [[Категорија:Крапинско-загорска Жупанија]] tb63bcvq52r1xo2jo9xm0epro70jhye 0 1290638 5611673 5462594 2026-08-19T20:39:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611673 wikitext text/x-wiki '''ФК Телеоптик''' е професионален [[фудбал]]ски клуб со седиште во [[Земун]], [[Белград]], [[Србија]]. Тие се натпреваруваат во српската лига Белград, третото ниво на системот на [[Систем на српска фудбалска лига|националниот лига]]. == Историја == Основан од истоимената производствена компанија во 1952 година, клубот играл исклучиво во локалните лиги на Белград во рамките на системот на југословенската фудбалска лига, но без забележителни достигнувања. Во раните 1990-ти, кога [[Распад на СФРЈ|земјата почна да се распаѓа]], тие се согласиле на партнерско партнерство со [[ФК Партизан|Партизан]]. Еден од најзначајните аспекти на оваа соработка била изградбата на СЦ Партизан-Телеоптик, кое било официјално отворено во мај 1998 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://staraarhiva.partizan.rs/vest.php?Jezik=sr&IDV=375&akcija=show&prikaz1=2008&prikaz2=5&sec=2|title=DESET GODINA SPORTSKOG CENTRA PARTIZAN – TELEOPTIK|date=28 May 2008|publisher=partizan.rs|language=sr|accessdate=15 May 2015}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во сезоната 1998-1999 година, скратената со [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|бомбардирањето на НАТО]], клубот заврши на второто место во Српската лига Белград, добивајќи промоција во Втората лига на СР Југославија. Откако лесно го обезбедиле статусот во лигата во нивниот дебитантски настап, тие направиле уште подобар резултат во сезоната 2000-01, завршувајќи на петтото место.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fsgzrenjanin.com/Period%201991-2000.html|title=RAT, RASPAD SFR JUGOSLAVIJE, SANKCIJE|publisher=fsgzrenjanin.com|language=sr|accessdate=15 May 2015}}</ref> Сепак, клубот не успеал да избегне испаѓање во 2002 година, кога натпреварувањето го променил својот формат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fsgzrenjanin.com/Period%202000-2006.html|title=SISTEM TAKMIČENJA 2000.-2006.|publisher=fsgzrenjanin.com|language=sr|accessdate=15 May 2015}}</ref> По седум последователни сезони во српската лига Белград, клубот конечно успеал да заработи промоција во српската прва лига во 2009 година, победувајќи го вицешампионот од српската лига Исток Тимок на пенали во плејофот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://staraarhiva.partizan.rs/vest.php?Jezik=sr&IDV=414&akcija=show&prikaz1=2009&prikaz2=6&sec=2|title=Muka, pa kreč, pa drama, pa slavlje!|date=11 June 2009|publisher=partizan.rs|language=sr|accessdate=15 May 2015}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тие ги поминале следните пет сезони во вториот степен на српскиот фудбал, пред да испаднат во сезоната 2013–14.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/fudbal/vesti.php?yyyy=2014&mm=05&dd=28&nav_id=854128|title=Borac uz Mladost, Metalac na Rad|date=28 May 2014|publisher=b92.net|language=sr|accessdate=28 February 2017}}</ref> Откако ја освоил српската лига Белград во 2017 година, клубот бил промовиран назад во српската прва лига,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ikragujevac.com/sport/45381-kragujevac-slavi-radnicki-se-vratio-u-prvu-ligu-srbije-video.html|title=KRAGUJEVAC SLAVI! Radnički se vratio u Prvu ligu Srbije (VIDEO)|date=5 June 2017|publisher=ikragujevac.com|language=sr|accessdate=20 June 2017|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214235141/https://www.ikragujevac.com/sport/45381-kragujevac-slavi-radnicki-se-vratio-u-prvu-ligu-srbije-video.html|url-status=dead}}</ref> но повторно доживеал испаѓање во сезоната 2018-19. == Трофеи == '''Српска лига Белград''' (Ниво 3) * 2016–17, 2020–21 ; Белешки {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|teleoptikfc.rs}} * [https://www.srbijasport.net/club/120-teleoptik/card Клупска страна] во Србијаспорт [[Категорија:Фудбалски клубови од Србија]] 2gqhdqgzi6i7iou5awbp3gkk3e0rla1 0 1290947 5611778 5563579 2026-08-20T06:59:15Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611778 wikitext text/x-wiki '''Јован Виќиќ''' (23 февруари 1997) е [[Србија|српски]] [[фудбал]]ер, кој игра како [[Голман (фудбал)|голман]]. Тој е во брак од 15 јануари 2021 година со шпанската адвокатка и [[влијател]]ка, Сара Мартин Баутиста. Тој се оженил со својата сопруга со православна церемонија во Мадрид, на 20 февруари 2021 година, три дена пред неговиот 24-ти роденден. == Клупска кариера == === Црвена звезда Белград === Роден во [[Лозница]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fkloznica.rs/index.php/golmani/jovan-vicic|title=Jovan Vićić|work=FK Loznica official website|language=sr|accessdate=9 April 2016|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903031915/http://www.fkloznica.rs/index.php/golmani/jovan-vicic/|url-status=dead}}</ref> Виќиќ ја поминал младинската школа на [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена Звезда од Белград]] и се приклучил на првиот тим во летото 2015 година. Подоцна бил позајмен на ГСП Полет со двојна регистрација,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mozzartsport.com/vesti/rajkoviceve-rukavice-su-velike-ali-zvezdu-ima-ko-da-cuva/114129|title=Rajkovićeve rukavice su velike, ali Zvezdu ima ko da čuva!|date=28 August 2015|work=mozzartsport.com|language=sr|accessdate=9 April 2016}}</ref> каде што забележал 11 настапи во српската лига Белград за првата половина од сезоната 2015–16.<ref name="srbijafudbal">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.srbijafudbal.com/crzvezda/vicic_j.htm|title=Vicic, Jovan|work=srbijafudbal.com|language=sr|accessdate=23 November 2016}}</ref> На почетокот на 2016 година, Виќиќ го потпишал својот прв професионален договор со [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена Звезда]] и се преселил на позајмица во српскиот прволигаш Лозница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fkloznica.rs/index.php/jovan-vicic-stigao-na-lagator|title=Jovan Vićić stigao na Lagator|date=3 February 2016|work=FK Loznica official website|language=sr|accessdate=8 April 2016|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903025847/http://www.fkloznica.rs/index.php/jovan-vicic-stigao-na-lagator/|url-status=dead}}</ref> Во летото 2016 година, Виќиќ мина претсезонски тренинзи со [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена Звезда]], а подоцна се пресели на нова позајмица во Колубара со едногодишна двојна регистрација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fss.rs/documents/fudbal/fudbal_32_2016.pdf|title="FUDBAL" 32/16 - page 2142|date=10 August 2016|work=[[Football Association of Serbia]]|language=sr|accessdate=23 November 2016|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819041545/http://www.fss.rs/documents/fudbal/fudbal_32_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> Откако ја поминал зимската пауза надвор од сезоната со домашниот клуб,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sport.blic.rs/fudbal/domaci-fudbal/za-jacu-odbranu-zvezda-vratila-stojanovica-i-micela-sa-pozajmica-i-luka-adzic-u-prvom/89hx37h|title=ZA JAČU ODBRANU Zvezda vratila Stojanovića i Mičela sa pozajmica, i Luka Adžić u prvom timu|date=22 November 2016|work=[[Blic]]|language=sr|accessdate=11 March 2017}}</ref> бил раскинат договорот за позајмица со Колубара и тој се преселил во Бежанија до крајот на истата сезона.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_8_2017.pdf|title="FUDBAL" 8/17 - page 309|date=22 February 2017|work=[[Football Association of Serbia]]|language=sr|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224213442/http://www.fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_8_2017.pdf|archive-date=24 February 2017|accessdate=11 March 2017}}</ref> Во летото 2017 година, Виќиќ се пресели на позајмица во Дрина Зворник .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.glassrpske.com/sport/republika_srpska/Radna-grupa-na-celu-Drine/242519.html|title=Радна група на челу Дрине|date=2 August 2017|work=[[Glas Srpske]]|language=sr|accessdate=2 September 2017|archive-date=2019-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629000800/http://www.glassrpske.com/sport/republika_srpska/Radna-grupa-na-celu-Drine/242519.html|url-status=dead}}</ref> Во летото 2018 година, Виќиќ беше ослободен од клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fudbal.hotsport.rs/2018/06/15/potvrdeno-pisanje-hotsporta-napadac-napusta-zvezdu|title=POTVRĐENO PISANJE HOTSPORTA: Napadač napušta Zvezdu|date=15 June 2018|work=hotsport.rs|language=sr|accessdate=1 July 2018|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214144256/https://fudbal.hotsport.rs/2018/06/15/potvrdeno-pisanje-hotsporta-napadac-napusta-zvezdu/|url-status=dead}}</ref> === Мачва Шабац === На 29 јуни 2018 година, било објавено дека Виќиќ се приклучил на Мачва Шабац како прво летно засилување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fkmacva.com/vesti.php?id=558|title=Prvo pojačanje - golman Jovan Vićić|date=29 June 2018|work=FK Mačva Šabac official website|language=sr|accessdate=1 July 2018}}</ref> == Репрезентативна кариера == Виќиќ бил член на Србија У16, Србија У17 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centarsport.com/players/19-jovan-vicic|title=Jovan Vicic|work=centarsport.com|accessdate=23 November 2016|archive-date=2016-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221150227/http://centarsport.com/players/19-jovan-vicic|url-status=dead}}</ref> и Србија У18 репрезентации помеѓу 2012 и 2015 година. Во февруари 2016 година, тој станал првиот фудбалер во историјата на ФК Лозница, кој бил повикан во селекцијата на репрезентацијата, откако бил повикан од тренерот Бранислав Николиќ за пријателскиот натпревар на фудбалската репрезентација на Србија до 19 години против Бугарија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.loznicainfo.com/za-istoriju-jovan-vicic-pozvan-u-reprezentaciju-srbije|title=ZA ISTORIJU : Jovan Vićić pozvan u reprezentaciju Srbije|date=15 February 2016|work=loznicainfo.com|language=sr|accessdate=23 November 2016|archive-date=2016-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124024742/http://www.loznicainfo.com/za-istoriju-jovan-vicic-pozvan-u-reprezentaciju-srbije/|url-status=dead}}</ref> Како нов селектор на Србија до 20 години, [[Илија Петковиќ]] го повика Виќиќ во тимот во март 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fss.rs/index.php?id=2021&aid=12185|title=Илија Петковић води генерацију 1996. у мечевима са Словачком и Украјином|date=17 March 2017|work=[[Football Association of Serbia]]|language=sr|accessdate=20 March 2017}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{UEFA player|250097242}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1997 година]] hhlfoi0hv00kidmw2xxc0ya0kyq5tuq 0 1295248 5611817 5274215 2026-08-20T08:15:41Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611817 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mary Ellen Edwards Staples (cropped).tif|мини|Мери Елен Едвардс]] '''Мери Елен Едвардс''' (9 ноември 1838 &#x2013; 22 декември 1934 година), исто така позната како '''МЕЕ''', била британски уметник и илустратор. Таа придонела за многу викторијански весници, периодични изданија и книги за деца. == Биографија == === Ран живот === Мери Елен Едвардс е родена како ќерка на Мери Џонсон и Даунс Едвардс, фармер и инженер кој имал голем број успешни пронајдоци. Таа е родена на фармата на нејзиниот татко во Сурбитон на 9 ноември 1838 година. Таа потекнува од уметничко семејство. Нејзиниот вујко бил Е. Килингворт Џонсон, а вујко на нејзината мајка бил Џејмс Рајт, и двајцата членови на Друштвото на сликари со водени бои. Раните години ги поминала со своето семејство во Сурбитон, [[Ман (остров)|островот Мен]], Јужен Кенсингтон и Челзи, Лондон. На 13 јуни 1866 година, Едвардс се омажила со Џон Фриер. Фриер работел за компанијата Peninsular and Oriental, служба за навигација со пареа. Едвардс и Фрир имале еден син, Џон Е.Л. Фрир, роден во 1867 година. Првиот сопруг на Едвард (Фриер) починала во 1869 година. Во тоа време и во текот на следната деценија Мери Елен ја изложувала својата работа на годишните шоуа на Кралската академија. Во 1872 година се омажила за уметникот Џон Чарлс Стејплс, со кого работела на многу проекти до неговата смрт на крајот на векот.<ref name="ben">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=05C02RhJZCkC|title=Benezit Dictionary of British Graphic Artists and Illustrators, Volume 1|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199923052|pages=364}}</ref> === Образование === Поради нејзината локација во младоста, таа не можела да добие многу формална обука за уметност. Меѓутоа, таа го посетувала Училиштето за уметност во Јужен Кенсингтон во еден мандат. Таа често се движела како дете, па дури и како возрасна, спречувајќи подолги периоди на образование на едно место. == Кариера == Својата уметничка кариера ја започнала во раните години во медиумот на акварел. На 12 години, таа се префрлила од акварел на масло. Надвор од акварел и гравирање, Едвардс била успешен илустратор, цртајќи ги нејзините дела на дрвени подлоги.<ref name=":0"/> Во 1959 година, „''Checkmated“,'' само-направен дизајн бил прикажан на насловната страница на ''Illustrated Times ,'' неделно илустрирано списание за вести во Британија.<ref name=":0"/> Во 1862 година, таа ги испратила своите први две големи дела во Кралската академија во Лондон, Англија.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LfAFBAAAQBAJ&q=john+freer+marriage+to+mary+edwards&pg=PA100|title=The Dictionary of British Women Artists|last=Gray|first=Sara|date=2009-01-01|publisher=Casemate Publishers|isbn=9780718830847|language=en}}</ref> Нејзините дела ''Часови за мирување'' и ''Залутав покрај Бруксајд'' биле прифатени и прикажани. <ref name=":0" /> Од 1864 до 1908 година, таа испраќала дела секоја година, пропуштајќи ја само 1873 година поради болест.<ref name=":0" /> До 1908 година, таа изложила 38 уметнички дела на Кралската академија.<ref name=":0" /> Нејзиното прво парче кое се здобило со слава поради купување за објавување, ''Последниот бакнеж,'' било прикажано во 1865 година.<ref name=":0"/> Исто така, купени и потоа врамени биле нејзините дела ''In Memoriam'' и ''Збогум''.<ref name=":0" /> Таа воспоставила значителна репутација за нејзините илустрации на Тролоповите ''„Клаверингс''“, која била серијалирана во ''списанието Корнхил'' од 1866 до 1867 година. Таа илустрирала многу книги за деца, вклучително и ''„Тоа момче од Норткот“'' од Чарлс Левер, од кои многу биле отпечатени и во ''Корнхил''.<ref name=":0"/> Од 1869 до 1880 година била во персоналот на ''Д График''.<ref name=":0" /> Во текот на нејзината долга кариера, таа работела и за ''списанието Корнфил,'' ''Д илустрејтед Тајм,'' the ''Графикс, Белгравиа, Чрчман, Аргоси'' и ''Гуд Воркс.''<ref name=":0" /> Надвор од нејзините речиси годишни поднесоци до Кралската академија, таа изложила четири дела во Кралското друштво на британски уметници, едно дело во Кралската шкотска академија, осум дела во Кралскиот институт во Глазгов, две дела во Британската институција и девет дела. во Друштвото на жени уметници.<ref name=":0"/> Таа придонела за изложби во галеријата Дадли и во акварел и во црно-бело, додека нејзината работа била изложена и во галериите во Франција.<ref name=":0" /> Нејзината илустрација ''Бездомниците од Големиот Град'' била вклучена во книгата ''Жени сликари на светот'' од 1905 година.<ref>''[http://www.gutenberg.org/files/39000/39000-h/39000-h.htm Women painters of the world, from the time of Caterina Vigri, 1413-1463, to Rosa Bonheur and the present day]'', by Walter Shaw Sparrow, The Art and Life Library, Hodder & Stoughton, 27 Paternoster Row, London, 1905</ref> == Стил и влијание == Мери Елен Едвардс работела и живеела и во 19 и во почетокот на 20 век.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.victorianweb.org/art/illustration/edwardsme/cooke.html|title=Mary Ellen Edwards and Illustration of the 1860s|work=www.victorianweb.org|accessdate=2017-03-19}}</ref> Поради преовладувачката социјална клима во тоа време, таа не била многу популарна меѓу општеството што ја гледало нејзината уметност преку традиционалниот машки објектив.<ref name=":1" /> Таа повеќе се фокусирала на илустрации кои пренесуваат емоции во социјален амбиент и била исклучително успешна во тоа. Понатаму, многу од нејзините дела се вртат околу социјални средини со групи луѓе.<ref name=":1" /> Таа била исклучителна во илустрирањето на емоциите во нејзината работа, а нејзините дела се многу моќни и лесно разбирливи.<ref name=":1" /> За жал, нејзиниот стил не се прикажал меѓу широката популација поради нејзиниот статус како член на „женската уметност“; нејзините дела честопати се сметале за „женски“, „сентиментални“ и „домашни“: ретко праведно споредувани со нејзините машки колеги.<ref name=":1" /> === Пример за илустрација на книга од Едвардс === Следниве илустрации биле насликани од Едвардс за „''Низ ливадите''“(1885) од Фредерик Едвард Ведерли (1848-1929). Како и 24-те илустрации во боја на Едвардс, имало исто толку ''силуути'' од Џон К. Стејплс. Овие слики се со учтивост на Озборновата колекција на рани детски книги во Јавната библиотека во Торонто.<gallery mode="packed-hover" heights="200"> Податотека:Illustration 01 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страница 6 Податотека:Illustration 02 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 9 Податотека:Illustration 03 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страница 11 Податотека:Illustration 04 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 14 Податотека:Illustration 05 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страница 16 Податотека:Illustration 06 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 19 Податотека:Illustration 07 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 22 Податотека:Illustration 08 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 25 Податотека:Illustration 09 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 27 Податотека:Illustration 10 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 30 Податотека:Illustration 11 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 32 Податотека:Illustration 12 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 35 Податотека:Illustration 13 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 38 Податотека:Illustration 14 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страница 41 Податотека:Illustration 15 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 43 Податотека:Illustration 16 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 46 Податотека:Illustration 17 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 48 Податотека:Illustration 18 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 51 Податотека:Illustration 19 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 54 Податотека:Illustration 20 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 57 Податотека:Illustration 21 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 59 Податотека:Illustration 22 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страница 62 Податотека:Illustration 23 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страна 64 Податотека:Illustration 24 by Mary Ellen Edwards (1838-1934) for Through the Meadowsby Frederic Edward Weatherly (1848-1929)-by courtesy of the Osborne Collection at the Toronto Public Library.jpg|Страница 67 </gallery> == Уметнички дела == * ''Работно време'' * ''Талкав покрај Бруксајд'' * ''Последниот бакнеж'' * ''Во сеќавање'' * ''Збогум'' * ''Шах-мат'' * ''Тоа момче од Норткот (илустрирано)'' * ''Молба за мир'' * ''Старата црковна патека'' * ''Розалинд и Селија'' * ''Танцот на смртта''<gallery> Податотека:Mary Ellen Edwards - Waifs from the Great City.jpg|Бездомници од Големиот град Податотека:Claverings - Lady Ongar and Harry Clavering.jpg|Клаверингс Податотека:A young woman plays the piano while a young man leans and li Wellcome V0039020.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://myweb.tiscali.co.uk/speel/group/femart.htm|title=Women Painters and Illustrators|accessdate=2022-03-14|archive-date=2018-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723001609/http://myweb.tiscali.co.uk/speel/group/femart.htm|url-status=dead}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Едвардс, Мери Елен}} [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Родени во 1838 година]] [[Категорија:Британски илустратори]] [[Категорија:Британски уметници]] 54zi0l32iztbatif3ix149skfnd39ec 0 1295658 5611653 5384463 2026-08-19T19:57:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611653 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #084B8A | color2 = #FFFF00 | clubname = Виљареал | country = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | image = [[File:Villarreal CF logo-en.png|185px]] | fullname = Фудбалски&nbsp;Клуб&nbsp;Виљареал | current = ФК Виљареал 2021-2022 | nickname = ''Жолтата подморница'' | founded = {{Start date and age|1942|3|10|df=yes}} | ground = [[Стадион де ла Керамика]] | location = [[Виљареал]], [[Шпанија]] | capacity = 23,500<ref name="cap2021">{{cite web |title=Premier League Handbook 2020/21 |url=https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2021/04/07/6ebff069-a7ee-415d-afbd-15878b6d33b2/2020-21-PL-Handbook-240321.pdf|url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412002820/https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2021/04/07/6ebff069-a7ee-415d-afbd-15878b6d33b2/2020-21-PL-Handbook-240321.pdf|archive-date=12 April 2021 |publisher=Premier League |access-date=12 April 2021|page=8}}</ref> | chrtitle = Претседател | chairman = {{flagsport|ESP}} [[Фернандо Роиг]] | manager = {{flagsport|ESP}} [[Унаи Емери]] | league = [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] | season = [[Примера Дивисион (Шпанија) 2024-2025|2024–25]] | position = Примера Дивисион, 5. место | pattern_la1 = _villarreal2122h | pattern_b1 = _villarreal2122h | pattern_ra1 = _villarreal2122h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _villarreal2122h | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = FFFF00 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 = _villarreal2021a | pattern_b2 = _villarreal2021a | pattern_ra2 = _villarreal2021a | pattern_so2 = | pattern_sh2 = _villarreal2021a | leftarm2 = 000040 | body2 = 000040 | rightarm2 = 000040 | shorts2 = 000040 | socks2 = 000040 | pattern_la3 = _villarreal2021t | pattern_b3 = _villarreal2021t | pattern_ra3 = _villarreal2021t | pattern_so3 = | pattern_sh3 = | leftarm3 = 30D5C8 | body3 = EB143C | rightarm3 = 30D5C8 | shorts3 = 30D5C8 | socks3 = 30D5C8 | website = http://www.villarrealcf.es }} '''ФК Виљареал''' — [[Шпанија|шпански]] [[фудбалски клуб]] од [[Виљареал]], областа [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]]. Моментално се натпреварува во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]], првото ниво на [[Првенство во фудбал на Шпанија|шпанскиот фудбал]]. Основан во 1942 година, клубот поминал голем дел од својата историја во пониските дивизии на шпанскиот фудбал, а своето деби во Примера Дивисон го имал дури во 1998 година. Во 21 век, Виљареал стекнал стабилност на стандарден прволигаш, задржувајќи се во најсилната шпанска лига во 21 од 22 сезони почнувајќи од 2000 година. На почетокот од 2000-тите, клубот дебитирал во [[Европски фудбалски натпреварувања|европските натпреварувања]], играјќи во [[УЕФА Интертото куп|Интертото купот]] во 2002 година, а својот прв настап во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] го имал во 2005 година. Во истиот период клубот учествувал и во [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]], но испаѓањето во 2012 година, ставило крај на нивната серија на редовни учества во Европа. Својот најголем успех во клупската историја, Виљареал го остварил во 2021 година со освојувањето на Лига Европа совладувајќи го [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] во финалето. Своите домашни натпревари Виљареал ги игра на [[Стадион де ла Керамика]], кој има капацитет од 23,500 седечки места.<ref>{{cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/laliga-top-10-stadiums-power-13974425|title=We ranked the top 10 stadium in La Liga – with a surprise No. 1|last=Jones|first=Rich|date=9 February 2019|website=mirror|access-date=24 January 2020}}</ref> Традиционалната опрема е во целосно жолта боја (жолти дресови и шорцеви), а оттаму доаѓа и прекарот на клубот ''Жолта Подморница''. ==Играчи== ===Моментален состав=== {{updated|1 февруари 2022}}<ref>{{cite web|url=https://villarrealcf.es/primer-equipo/plantilla|title=Primer equipo|trans-title=First team|publisher=Villarreal CF|language=es|access-date=27 August 2015|archive-date=2022-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121181358/https://villarrealcf.es/primer-equipo/plantilla|url-status=dead}}</ref> {{Fs start/Villarreal}} {{fs player|no= 1|nat=ESP|pos=GK|name=[[Серхио Асенхо]]}} {{Fs player|no= 2|nat=ESP|pos=DF|name=[[Марио Гаспар]] {{Капитен}}}} {{Fs player|no= 3|nat=ESP|pos=DF|name=[[Раул Албиол]]}} {{Fs player|no= 4|nat=ESP|pos=DF|name=[[Пау Торес]]}} {{Fs player|no= 5|nat=ESP|pos=MF|name=[[Дани Парехо]]}} {{Fs player|no= 6|nat=FRA|pos=MF|name=[[Етјен Капу]]}} {{Fs player|no= 7|nat=ESP|pos=FW|name=[[Жерар Морено]]}} {{Fs player|no= 8|nat=ARG|pos=DF|name=[[Хуан Фојт]]}} {{Fs player|no= 9|nat=ESP|pos=FW|name=[[Пако Алкасер]]}} {{Fs player|no=10|nat=ESP|pos=MF|name=[[Висенте Ибора]]}} {{Fs player|no=11|nat=NGA|pos=FW|name=[[Самуел Чуквуезе]]}} {{Fs player|no=12|nat=ECU|pos=DF|name=[[Первис Еступињан]]}} {{fs player|no=13|nat=ARG|pos=GK|name=[[Херонимо Рули]]}} {{Fs mid/Villarreal}} {{Fs player|no=14|nat=ESP|pos=MF|name=[[Ману Тригерос]]}} {{fs player|no=15|nat=NED|pos=FW|name=[[Арно Данџума]]}} {{Fs player|no=16|nat=SEN|pos=FW|name=[[Булаје Диа]]}} {{Fs player|no=17|nat=ARG|pos=MF|name=[[Џовани Ло Селсо]]}} {{Fs player|no=18|nat=ESP|pos=DF|name=[[Алберто Морено]]}} {{Fs player|no=19|nat=FRA|pos=MF|name=[[Франсис Коклен]]}} {{Fs player|no=20|nat=ESP|pos=DF|name=[[Рубен Пења]]}} {{Fs player|no=21|nat=ESP|pos=MF|name=[[Ереми Пино]]}} {{Fs player|no=22|nat=ALG|pos=DF|name=[[Аиса Манди]]}} {{Fs player|no=23|nat=ESP|pos=MF|name=[[Мои Гомес]]}} {{Fs player|no=24|nat=ESP|pos=DF|name=[[Алфонсо Педраса]]}} {{Fs player|no=25|nat=CIV|pos=DF|name=[[Серж Орие]]}} {{Fs end}} == Титули == === Домашни === *'''[[Терсера Дивисион (Шпанија)|Терсера Дивисион]]''' : 1 : 1969-1970 === Меѓународни === *'''{{Трофеј-Интертото куп}} [[УЕФА Интертото куп|Интертото куп]]''' : 2 (рекорд изедначен со [[ФК Хамбургер|Хамбургер]], [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] и [[ФК Штутгарт|Штутгарт]]) :[[Интертото куп 2003|2003]], [[Интертото куп 2004|2004]] *'''{{Трофеј-УЕФА Лига Европа}} [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]]''' : 1 :[[УЕФА Лига Европа 2020-2021|2020-2021]] === Останати пласмани === *[[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]: :Второ место: [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|2007-2008]] :Трето место: [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|2004-2005]] *[[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]]: :Второ место: [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2012-2013|2012-2013]] :Трето место: [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 1999-2000|1999-2000]] *[[Сегунда Дивисион Б (Шпанија)|Сегунда Дивисион Б]]: :Второ место: 1987-1988 <small>(група IV)</small>, 1991-1992 <small>(група III)</small> *[[Терсера Дивисион (Шпанија)|Терсера Дивисион]]: :Второ место: 1990-1991 :Трето место: 1967-1968, 1986-1987 *[[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]] :Полуфиналист: 2014-2015 *[[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] :Полуфиналист: [[УЕФА Лига на шампиони 2005/06|2005-2006]] *[[УЕФА Лига Европа|Куп на УЕФА/Лига Европа]] :Полуфиналист: [[Куп на УЕФА 2003-2004|2003-2004]], [[УЕФА Лига Европа 2010-2011|2010-2011]], [[УЕФА Лига Европа 2015-2016|2015-2016]] *[[УЕФА Интертото куп]] :Финалист: [[УЕФА Интертото куп 2002|2002]], [[УЕФА Интертото куп 2006|2006]] *[[Суперкуп на УЕФА]] :Финалист: [[Суперкуп на УЕФА 2021|2021]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Фудбал |image1=Soccer ball.svg |name2=Шпанија |image2=Flag of Spain.svg }} *[http://www.villarrealcf.es Официјално мрежно место] [[Категорија:Фудбалски клубови од Шпанија|Виљареал]] 3n7zeahumb3x694zcpqd2hdogl2xlfx 0 1296276 5611740 5493661 2026-08-20T04:49:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611740 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Хенри Кавил|image=Henry Cavill (48417913146) (cropped).jpg|caption=Кавил на Сан Диего комик-кон во 2019 година|birth_name=Хенри Вилијам Далглиш Кавил|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1983|5|5}}|birth_place=[[Сент Хелиер]], [[Џерси]]|nationality=британска|education=|occupation=[[глумец]]|years_active=2001—присутни|signature=Henry Cavill's Signature. Vector.svg|signature_size=10px}}'''Хенри Вилијам Далглиш Кавил''' ({{langx|en|Henry William Dalgliesh Cavill}}; роден на [[5 мај]] [[1983]] г.) — британски глумец. Тој е познат по неговата улога на [[Чарлс Брендон (Прв војвода од Сафолк)|Чарлс Брендон]] во Шоутајм, ''Тјудорите'' (2007 — 2010), ликот на [[DC Comics|ДС-комикс]] Супермен во ДС-екстендед јуниверс, [[Гералт од Ривија]] во фантастичната серија на [[Netflix|Нетфликс]] ''[[Вештерот (ТВ-серија)|Вештерот]]'' (2019—), како и [[Шерлок Холмс]] во филмот на Нетфликс ''[[Енола Холмс]]'' (2020). Кавил ја започнал својата кариера со улогите во играните адаптации на ''Грофот од Монте Кристо'' (2002) и ''Го фаќам замокот'' (2003). Подоцна играл споредни улоги во неколку телевизиски серии, вклучително и „''Инспекторот на Линли Мистерии''“ на [[Би-би-си]], „''Мидсомер Убиства“'' на ИТВ и „''Тјудорите''“ на Шоутајм. Оттогаш тој се појави во многу големи студиски филмови, како што се ''Тристан и Изолда'' (2006), ''[[Ѕвезден прав (филм од 2007)|Ѕвезден прав]]'' (2007), ''Крвниот поток'' (2009), ''Бесмртници'' (2011), ''Студената светлина на денот'' (2012), ''Замокот од песок'' (2017) и ''Ноќен ловец'' (2018). Кавил се здобил со меѓународно признание со неговата улога како Супермен во филмовите за суперхерои на DC Extended Universe, ''[[Човек од челик (филм)|Човек од челик]]'' (2013), ''Бетмен против Супермен: Зора на правдата'' (2016), ''Лига на правдата'' (2017) и ''Лига на правдата на Зек Снајдер'' (2021).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://screenrant.com/shazam-movie-henry-cavill-superman-cameo-actor/|title=Shazam's Secret Cameo Was Almost a Different DCEU Actor|last=Schaefer|first=Sandy|date=9 April 2019|work=ScreenRant|accessdate=1 August 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/markhughes/2020/05/29/henry-cavill-likely-to-don-cape-again-as-superman/|title=Henry Cavill Likely To Don Cape Again As Superman|last=Hughes|first=Mark|date=29 May 2020|work=Forbes|accessdate=1 August 2020}}</ref> Тој исто така глумел во шпионските филмови ''[[Шифра ВУЈЧЕ]]'' (2015) и ''Невозможна мисија: Последици'' (2018). == Ран живот == Кавил е роден на 5 мај 1983 година, како четврто од петте момчиња во Сент Хелиер, Џерси, дел од Каналските Острови. Неговата мајка, Маријана Далглиш, била секретарка во банка. Таа е родена во Џерси и има шкотско, англиско и ирско потекло. Тој се школувал во подготвителната школа на Свети Мајкл во Свети Спас, Џерси, пред да присуствува на училиштето Стоу во Стоу, Бакингемшир. Глумецот сподели неколку совети за глума, а подоцна испрати пакет во неговиот интернат. Двајцата глумци подоцна работеле заедно на Човекот од челик. == Кариера == Кавил ја започна својата филмска кариера со улогата во ''Лагуна'' (2001) и адаптацијата на Кевин Рејнолдс на ''Грофот Монте Кристо'' (2002). Тој продолжи со настапите во серијата на [[Би-би-си|Би-Би-Си]] „ ''Инспектор Линли мистерии'' “ (2002), телевизискиот филм ''Збогум, г-дин Чипс'' (2002) и телевизиската серија ''„Мидсомер убиства“'' (2003). Во 2003 година, тој имаше споредна улога во ''I Capture the Castle'', проследено со ''Хелреизер: Хеллворлд'' (2005), ''Црвенкапа'' (2006) и ''Tристан и Изолда'' (2006). Тој имаше мала улога во адаптацијата на Метју Вон на ''[[Ѕвезден прав (филм од 2007)|Ѕвезден прав]]'' (2007). [[Податотека:Henry_Cavill_at_the_2009_Tribeca_Film_Festival.jpg|мини|Кавил на премиерата на филмскиот фестивал Трибека во 2009 година]] Од 2007 до 2010 година, Кавил имаше водечка улога во телевизиската серија на Шоутајм „ ''Тудори“'', како [[Чарлс Брендон (Прв војвода од Сафолк)|Чарлс Брендон, првиот војвода од Сафолк]]. Серијата беше комерцијално добро прифатена и беше номинирана за [[Награди Златен глобус|Златен глобус]] во 2007 година и доби [[Еми (награда)|Еми]] во 2008 година. Кавил му даде признание на шоуто за зајакнување на неговата кариера: „Тоа е направено најмногу за мене до сега. Сега, кога има публика некаде во Америка која е свесна за тоа кој сум јас, имам поголема способност за продавање, поради Tудоровите.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=_ogLCSBz-0Y|title=The Tudors Interview|date=8 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210042548/https://www.youtube.com/watch?v=_ogLCSBz-0Y|archive-date=10 February 2017|accessdate=18 February 2011}}</ref> ''[[Entertainment Weekly|Eнтертеинмент викли]]'' го прогласи за „Најбрзиот војвода“ и ја пофали неговата работа на ''„Tудоровите'' “ за прикажување „шарм, длабочина и тело убијци“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,20286014,00.html|title=Must List 2009: TV|last=Svetkey|first=Benjamin|date=26 June 2009|work=Entertainment Weekly|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625163921/http://www.ew.com/ew/article/0,,20286014,00.html|archive-date=25 June 2009|accessdate=18 February 2011}}</ref> Кавил требаше да го игра [[Супермен]] во филмот на МекГ од 2004 година, ''Супермен: Летање''. МекГ се повлече од проектот, а режијата ја презеде режисерот Брајан Сингер, кој го префрли Брендон Рут како главен во ''Супермен се враќа''.<ref name="Superman EW">{{Наведена мрежна страница|url=https://ew.com/article/2011/02/18/superman-soars-again/|title=Superman Soars Again|last=Jensen|first=Jeff|date=18 February 2011|work=Entertainment Weekly|accessdate=1 August 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://splashpage.mtv.com/2009/05/06/tudors-star-henry-cavill-was-so-close-to-playing-superman-he-even-wore-the-cape/|title=Tudors' Star Henry Cavill Was So Close To Playing Superman, He Even Wore The Cape!|last=Wigler|first=Josh|date=6 May 2009|work=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304233744/http://splashpage.mtv.com/2009/05/06/tudors-star-henry-cavill-was-so-close-to-playing-superman-he-even-wore-the-cape|archive-date=4 March 2011|accessdate=19 February 2011}}</ref> Кавил, исто така, беше причина за напорот на фановите да го видат како Седрик Дигори во ''[[Хари Потер и Пламениот пехар (филм)|Хари Потер и пламениот пехар]]'' (2005).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.intensevibe.org/index.php?topic=855.0|title=Henry Cavill for Cedric Diggory|date=22 February 2008|work=IntenseVibe|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726181700/http://www.intensevibe.org/index.php?topic=855.0|archive-date=26 July 2011|accessdate=19 February 2011}}</ref> Улогата на крајот му припадна на [[Роберт Патинсон]] . [[Стефани Мајер]], авторката на серијата ''[[Самрак (серијал романи)|Самрак]]'', беше отворена за Кавил да го игра ликот на [[Едвард Кален (Самрак)|Едвард Кален]] во филмот „ ''Самрак'' “,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.motleyvision.org/2005/interview-twilight-author-stephanie-meyer/|title=Interview: ''Twilight'' author Stephenie Meyer|last=Morris|first=William|date=26 October 2005|work=A Motley Vision|archive-url=https://www.webcitation.org/68EJ4cL1Z?url=http://www.motleyvision.org/2005/interview-twilight-author-stephanie-meyer/|archive-date=6 June 2012|accessdate=19 February 2011}}</ref> нарекувајќи го нејзиниот „совршен Едвард“.<ref name="Meyer">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stepheniemeyer.com/movie_archives.html|title=Twilight Movie Updates from 2007|last=Meyer|first=Stephenie|date=7 July 2007|work=Official Website of Stephenie Meyer|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026171539/http://www.stepheniemeyer.com/movie_archives.html|archive-date=26 October 2009|accessdate=19 February 2011}}</ref> Меѓутоа, кога започнала продукцијата на филмот, Кавил бил премногу стар за да го игра ликот,<ref name="Meyer" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=mdiCf1I2YzM|title=Henry Cavill Talks Twilight|date=2 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170210050657/https://www.youtube.com/watch?v=mdiCf1I2YzM|archive-date=10 February 2017|accessdate=19 February 2011}}</ref> и повторно улогата му припаднала на Патинсон. И покрај извештаите дека тој бил претендент за [[Бетмен]] во ''[[Бетмен почнува|Бетмен започнува]]'', Кавил потврди дека никогаш не бил на аудиција, ниту му била понудена улогата.<ref name="Superman EW" /><ref name="HC Interview">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=FTLmPZH8G10|title=Henry Cavill Interview|date=21 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412151811/https://www.youtube.com/watch?v=FTLmPZH8G10|archive-date=12 April 2016|accessdate=19 February 2011}}</ref> Во 2005 година, Кавил беше последниот избор за улогата на [[Џејмс Бонд]] во ''[[Казино Ројал (филм)|Казино Ројал]]''.<ref name="HC Interview" /> Продуцентите и режисерот Мартин Кембел беа растргнати меѓу него и Даниел Крег ; наводно Кембел го поддржувал Кавил, но продуцентите претпочитале постар Бонд.<ref name="Superman EW" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mi6-hq.com/news/index.php?itemid=4863&catid=4&t=mi6&s=news|title=David Arnold discusses screentesting the new James Bond, and Daniel Craig's competition|date=22 March 2007|work=MI6|accessdate=19 February 2011}}</ref> Крег на крајот ја доби улогата. Петнаесет години подоцна, во 2020 година, уред за вештачка интелигенција го избра Кавил како оптимален наследник на Крег по пензионирањето на Крег од улогата по ''[[Нема време за умирање]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=12364080|title=Artificial intelligence selects Henry Cavill as the next James Bond|date=2020-09-10|work=NZ Herald|access-date=2020-09-17|issn=1170-0777|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915000853/https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=12364080|url-status=dead}}</ref> Додека се појавуваше во ''The Tudors'', Кавил глумеше во хорор филмот на режисерот Џоел Шумахер, ''Крвниот поток'' (2008), и имаше споредна улога во комедијата на [[Вуди Ален]], ''Whatever Works'' (2009).<ref>{{Наведени вести|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2009-06-24-henry-cavill_N.htm|title='Whatever' makes Henry Cavill tick|last=Freydkin|first=Donna|date=26 June 2009|work=[[USA Today]]|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924234454/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2009-06-24-henry-cavill_N.htm|archive-date=24 September 2015}}</ref> Тој продолжи да ја игра главната улога на [[Тезеј]] во митолошкиот филм на Тарсем Синг, ''Бесмртници'', објавен на 11 ноември 2011 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.firstshowing.net/2010/first-look-tarsem-singhs-immortals-epic-with-henry-cavill/|title=First Look: Tarsem Singh's 'Immortals' Epic with Henry Cavill|last=Billington|first=Alex|date=17 May 2010|work=FirstShowing.net|access-date=19 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209015616/http://www.firstshowing.net/2010/first-look-tarsem-singhs-immortals-epic-with-henry-cavill/|archive-date=9 February 2011}}</ref> и глумеше, заедно со [[Брус Вилис]], во ''Студената светлина на денот'' објавен во 2012 година. На 30 јануари 2011 година, беше објавено дека Кавил е избран за улогата на Кларк Кент / [[Супермен]] во филмот „ ''[[Човек од челик (филм)|Човек од челик]]'' “ на режисерот Зак Снајдер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.superherohype.com/news/articles/125177-henry-cavill-to-play-superman|title=Henry Cavill to Play Superman|date=30 January 2011|work=SuperHeroHype.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110202154330/http://www.superherohype.com/news/articles/125177-henry-cavill-to-play-superman|archive-date=2 February 2011|accessdate=30 January 2011}}</ref> Снајдер го нарече Кавил „совршен избор за носење на наметка и S штит“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nj.com/entertainment/2011/01/henry_cavill_cast_as_superman.html|title=Henry Cavill cast as Superman in Zack Snyder's reboot|last=Venutolo|first=Anthony|date=30 January 2011|work=NJ|access-date=19 February 2011}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.mtv.com/news/articles/1657029/superman-star-henry-cavill-will-be-amazing-christopher-nolan.jhtml|title='Superman' Star Henry Cavill Will Be 'Amazing', Christopher Nolan Says|last=Ditzian|first=Eric|date=1 February 2011|work=MTV|access-date=19 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307085939/http://www.mtv.com/news/articles/1657029/superman-star-henry-cavill-will-be-amazing-christopher-nolan.jhtml|archive-date=7 March 2011}}</ref> Забавните медиуми му аплаудираа на Хенри Кавил на неговиот пат кон успехот.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.mtv.com/news/articles/1656948/henry-cavill-superman.jhtml|title='Superman' Star Henry Cavill Had Long Road To Landing The Role|last=Ditzian|first=Eric|date=31 January 2011|work=MTV|access-date=30 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322200904/http://www.mtv.com/news/articles/1656948/henry-cavill-superman.jhtml|archive-date=22 March 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20030010-10391698.html|title=Henry Cavill: The Next Superman|date=30 January 2011|work=CBS News|archive-url=https://web.archive.org/web/20110131233913/http://www.cbsnews.com/8301-31749_162-20030010-10391698.html|archive-date=31 January 2011|accessdate=31 January 2011}}</ref> Кога беше избрана за улогата, Кавил коментираше: „Во пантеонот на суперхероите, Супермен е најпрепознатливиот и најпочитуваниот лик на сите времиња, и јас сум почестен што сум дел од неговото враќање на големото платно“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collider.com/henry-cavill-superman/|title=Henry Cavill is SUPERMAN!|last=Bettinger|first=Brendan|date=30 January 2011|work=Collider|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801093310/http://collider.com/henry-cavill-superman/|archive-date=1 August 2015|accessdate=25 July 2013}}</ref> Кавил ја репризираше улогата на Супермен во ''Бетмен против Супермен: Зора на правдата'', продолжение од 2016 година во кое имаше кросовер со [[Бетмен]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/film/batman-v-superman-dawn-of-justice/first-movie-pictures/|title=Batman vs Superman: first pictures from the film|work=The Daily Telegraph|access-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023035201/http://www.telegraph.co.uk/film/batman-v-superman-dawn-of-justice/first-movie-pictures/|archive-date=23 October 2015}}</ref> и [[Чудесна Жена]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2013/film/news/gal-gadot-wonder-woman-batman-vs-superman-1200918310/|title=Gal Gadot to Play Wonder Woman in 'Batman vs. Superman'|last=Kroll|first=Justin|date=4 December 2013|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205155028/http://variety.com/2013/film/news/gal-gadot-wonder-woman-batman-vs-superman-1200918310/|archive-date=5 December 2013|accessdate=4 December 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=113669|title=Warner Bros. Pictures Pushes Batman vs. Superman Back to 2016|date=17 January 2014|work=[[ComingSoon.net]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201094626/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=113669|archive-date=1 February 2014|accessdate=20 January 2014}}</ref> Тој присуствуваше на стрипот во Сан Диего маскиран за да ја изненади глумечката екипа на ''Одредот самоубијци''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cinemablend.com/news/1538220/watch-henry-cavill-prank-the-suicide-squad-cast-at-comic-con|title=Watch Henry Cavill Prank The Suicide Squad Cast At Comic-Con|last=Schwerdtfeger|first=Conner|date=25 July 2016|work=Cinemablend|archive-url=https://web.archive.org/web/20160726140308/http://www.cinemablend.com/news/1538220/watch-henry-cavill-prank-the-suicide-squad-cast-at-comic-con|archive-date=26 July 2016|accessdate=25 July 2016}}</ref> [[Податотека:Henry_Cavill_(28487498052)_(cropped).jpg|мини|Кавил на стрипот во Сан Диего во 2016 година]] Кавил се врати како Супермен во театарската верзија на ''Justice League'' од 2017 година, која беше преработена од режисерот Џос Видон откако Снајдер го напушти проектот поради семејна трагедија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2021/02/the-true-story-of-justice-league-snyder-cut|title=‘Justice League’: The Shocking, Exhilarating, Heartbreaking True Story of #TheSnyderCut|date=2021-02-22|work=Vanity Fair|language=en-US|accessdate=2021-09-19}}</ref> Тој повторно се појави во ''Лигата на правдата на Зак Снајдер,'' која имаше премиера на HBO Max во март 2021 година по интензивната кампања на обожавателите да го видат отсекот на Снајдер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://screenrant.com/zack-snyder-justice-league-superman-black-suit-explained/|title=Justice League: Superman's Black Suit Change Explained By Costume Designer|date=2021-03-23|work=ScreenRant|language=en-US|accessdate=2021-09-19}}</ref> Неговиот менаџер Дени Гарсија изјави во 2016 година дека работи на нов самостоен филм за Супермен.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.newsweek.com/dwayne-johnsons-rock-meet-dany-garcia-woman-behind-hollywoods-highest-earner-497885|title=Dwayne Johnson's Rock: Meet Dany Garcia, The Woman Behind Hollywood's Highest Earner|last=Ahmed|first=Tufayel|date=15 September 2016|work=Newsweek|access-date=24 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427183521/http://www.newsweek.com/dwayne-johnsons-rock-meet-dany-garcia-woman-behind-hollywoods-highest-earner-497885|archive-date=27 April 2018}}</ref> Режисерите Метју Вон <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collider.com/man-of-steel-2-director-matthew-vaughn/|title=Man of Steel 2: Matthew Vaughn Eyed to Direct Sequel|date=2017-03-13|work=Collider|language=en-US|accessdate=2021-09-19}}</ref> и Кристофер МекКуари <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cinemablend.com/news/2476094/looks-like-christopher-mcquarrie-pitched-both-superman-and-green-lantern-movies-to-dc|title=Looks Like Christopher McQuarrie Pitched Both Superman And Green Lantern Movies To DC|date=2019-07-05|work=CINEMABLEND|accessdate=2021-09-19}}</ref> наводно биле заинтересирани. Набргу по објавувањето на ''Justice League'', Кавил откри дека е под договор да го игра Супермен во уште еден филм.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-superman-justice-league-henry-cavill-20171119-story.html|title=Henry Cavill on the secrets of Superman's return in 'Justice League'|last=Zemler|first=Emily|date=19 November 2017|work=Los Angeles Times|access-date=20 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120194329/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-superman-justice-league-henry-cavill-20171119-story.html|archive-date=20 November 2017}}</ref> Во 2015 година, тој глумеше заедно со Арми Хамер во филмската верзија на шпионската серија ''„Човекот од чичко“'' .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2013/06/04/man-of-steel-henry-cavill/2384785/|title='Man of Steel' star Henry Cavill needs nerves of steel|last=Alexander|first=Bryan|date=4 June 2013|work=USA Today|access-date=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803013033/https://www.usatoday.com/story/life/movies/2013/06/04/man-of-steel-henry-cavill/2384785/|archive-date=3 August 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inquisitr.com/688284/henry-cavill-confirms-his-role-in-the-man-from-u-n-c-l-e-and-shares-more-about-man-of-steel/|title=Henry Cavill Confirms His Role In 'The Man From U.N.C.L.E.' And Shares More About 'Man Of Steel'|last=Didelot|first=Patricia|date=5 June 2013|work=[[Inquisitr]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613124225/http://www.inquisitr.com/688284/henry-cavill-confirms-his-role-in-the-man-from-u-n-c-l-e-and-shares-more-about-man-of-steel/|archive-date=13 June 2013|accessdate=23 June 2013}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://entertainment.inquirer.net/97421/from-man-of-steel-to-man-from-u-n-c-l-e|title=From 'Man of Steel' to 'Man From U.N.C.L.E.'|last=Nepales|first=Ruben V.|date=6 June 2013|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|access-date=23 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612020713/http://entertainment.inquirer.net/97421/from-man-of-steel-to-man-from-u-n-c-l-e|archive-date=12 June 2013}}</ref> Во 2018 година, Кавил глумеше како Август Вокер во акциониот шпионски филм ''Mission: Impossible – Fallout'' . Подоцна истата година, тој глумеше во психолошкиот трилер ''Ноќен ловец'' (првично насловен ''Nomis'' ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.chrisd.ca/2017/02/10/sir-ben-kingsley-henry-cavill-nomis-winnipeg/|title=Sir Ben Kingsley to Shoot 'Nomis' in Winnipeg|date=10 February 2017|work=ChrisD.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225053030/http://www.chrisd.ca/2017/02/10/sir-ben-kingsley-henry-cavill-nomis-winnipeg/|archive-date=25 February 2017|accessdate=24 February 2017}}</ref> Кавил изрази интерес да ја преземе улогата на [[Џејмс Бонд]] кога Даниел Крег ќе се откаже од неа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.3news.co.nz/Superman-star-keen-to-try-Bond/tabid/418/articleID/295213/Default.aspx|title=Superman star keen to try Bond|date=23 April 2013|work=3 News NZ|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020084023/http://www.3news.co.nz/Superman-star-keen-to-try-Bond/tabid/418/articleID/295213/Default.aspx|archive-date=20 October 2013|accessdate=23 April 2013}}</ref> На 4 септември 2018 година, беше објавено дека Кавил ќе го толкува протагонистот [[Гералт од Ривија]] во адаптацијата на Нетфликс на ''[[Вештерот (ТВ-серија)|The Witcher]]'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.instagram.com/p/BnTrcgwFgSk/|title=Henry Cavill on Instagram: "My new mailing address is: Geralt C/O Vesemir Kaer Morhen Kaer Morhen Valley Hertch Kaedwen Please note, I'm rarely there..."|work=Instagram|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513005225/https://www.instagram.com/p/BnTrcgwFgSk/|archive-date=13 May 2019|accessdate=4 September 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2018/tv/news/henry-cavill-the-witcher-netflix-series-1202925521/|title=Henry Cavill to Star in 'Witcher' Series at Netflix|last=Otterson|first=Joe|date=4 September 2018|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904153444/https://variety.com/2018/tv/news/henry-cavill-the-witcher-netflix-series-1202925521/|archive-date=4 September 2018|accessdate=4 September 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/henry-cavill-star-netflix-drama-series-witcher-1139388|title=Henry Cavill to Topline Netflix Drama Series 'The Witcher'|last=Goldberg|first=Lesley|date=4 September 2018|work=The Hollywood Reporter|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904230104/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/henry-cavill-star-netflix-drama-series-witcher-1139388|archive-date=4 September 2018|accessdate=4 September 2018}}</ref> Премиерата на серијата беше на 20 декември 2019 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnet.com/news/netflixs-the-witcher-begins-streaming-in-december/|title=Netflix's The Witcher begins streaming in December|last=Gonzalez|first=Oscar|date=31 October 2019|work=CNET|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031164419/https://www.cnet.com/news/netflixs-the-witcher-begins-streaming-in-december/|archive-date=31 October 2019|accessdate=31 October 2019}}</ref> На 27 јуни 2019 година, беше објавено дека Кавил ќе го портретира [[Шерлок Холмс]] во филмската адаптација на Легендарниот Ентертејмент на ''Мистериите на Енола Холмс'', со [[Мили Боби Браун]] во истоимената улога.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2019/06/henry-cavill-millie-bobby-brown-legendary-enola-holmes-movie-1202637353/|title=Henry Cavill To Play Sherlock Holmes In Legendary's 'Enola Holmes' Adaptation|last=D'Nuka|first=Amanda|date=27 June 2019|work=Deadline|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627232932/https://deadline.com/2019/06/henry-cavill-millie-bobby-brown-legendary-enola-holmes-movie-1202637353/|archive-date=27 June 2019|accessdate=28 June 2019}}</ref> На 13 мај 2021 година, беше објавено дека ќе ја повтори својата улога во ''Енола Холмс 2'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2021/film/news/millie-bobby-brown-henry-cavill-enola-holmes-sequel-1234972060/|title=Millie Bobby Brown, Henry Cavill Return Set for ˜Enola Holmes Sequel|last=Jackson|first=Angelique|date=2021-05-13|publisher=Variety.com|accessdate=2021-07-03}}</ref> На 21 мај 2021 година, беше објавено дека Кавил ќе ја толкува главната улога во рестартирањето на ''<nowiki><i id="mwAUg">Хајлендер</i></nowiki>'', иако неговиот точен лик не е познат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2021/05/henry-cavill-lionsgates-highlander-reboot-chad-stahelski-1234761916/|title=Henry Cavill To Star in Lionsgate’s ‘Highlander’ Reboot From Chad Stahelski|last=Kroll|first=Justin|date=2021-05-21|work=Deadline|language=en-US|accessdate=2021-05-21}}</ref> На 8 јули 2021 година, беше објавено дека Кавил ќе се приклучи на ол-стар глумечката екипа за новиот шпионски филм на режисерот Метју Вон, ''Аргил'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2021/film/news/matthew-vaughan-argylle-film-henry-cavill-1235014809/|title=Henry Cavill, Samuel L. Jackson, Bryce Dallas Howard Among A-List Cast for Matthew Vaughn’s Spy Thriller ‘Argylle’|last=Yossman|first=K. J.|date=2021-07-08|work=Variety|language=en-US|accessdate=2021-10-16}}</ref> Истиот месец, една статија од Дедлајн потврди дека тој ќе глуми во ''Проектот Рози'', во режија на Стив Фалк и базирана на истоимената книга, напишана од австралискиот автор Грем Симсион .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2021/07/henry-cavill-the-rosie-project-1234792571/|title=Henry Cavill To Star In ‘The Rosie Project’|last=Kroll|first=Justin|date=2021-07-14|work=Deadline|language=en-US|accessdate=2021-07-20}}</ref> == Медиумска слика == Кавил беше наведена како еден од 50-те најдобро облечени Британци на ''GQ'' {{'}} 2012 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/16785136/tinie-tempah-and-mario-balotelli-gqs-best-dressed-men|title=Tinie Tempah and Mario Balotelli GQ's best dressed men|date=16 January 2017|work=BBC Newsbeat|access-date=17 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711035511/http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/16785136/tinie-tempah-and-mario-balotelli-gqs-best-dressed-men|archive-date=11 July 2019}}</ref> Во декември 2013 година, тој беше прогласен за „најсекси маж на светот“ од британскиот магазин ''Гламур'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/25185005/henry-cavill-voted-worlds-sexiest-man-in-glamour-poll|title=Henry Cavill voted world's sexiest man in Glamour poll|date=2 December 2013|work=BBC Newsbeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518232102/http://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/25185005/henry-cavill-voted-worlds-sexiest-man-in-glamour-poll|archive-date=18 May 2016|accessdate=13 September 2015}}</ref> Истата година, списанието ''Empire'' го стави на третото место на нивната листа на „100 најсекси филмски ѕвезди 2013“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.empireonline.com/100sexiest2013/men/men.asp?star=3|title=3. Henry Cavill – The 100 Sexiest Movie Stars 2013|work=[[Empire (film magazine)|Empire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925150928/http://www.empireonline.com/100sexiest2013/men/men.asp?star=3|archive-date=25 September 2015|accessdate=13 September 2015}}</ref> Во почетокот на 2008 година, Кавил стана заштитно лице на британскиот мирис [[Alfred Dunhill (марка)|Данхил]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dunhillfragrances.com/en/dunhill-london/bio.asp|title=Dunhill Fragrances|work=Dunhill|archive-url=https://web.archive.org/web/20100222062033/http://www.dunhillfragrances.com/en/dunhill-london/bio.asp|archive-date=22 February 2010|accessdate=19 February 2011}}</ref> Во телевизиската реклама за брендот беше прикажан прилагодениот Кавил кој шета низ Јунион Џек, пред да се качи на хеликоптер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=JKqFMxdN3Pc|title=Dunhill London fragrance with Henry Cavill|date=5 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723111042/https://www.youtube.com/watch?v=JKqFMxdN3Pc|archive-date=23 July 2016|accessdate=19 February 2011}}</ref> Во втората телевизиска реклама беше прикажана Кавил како вози автомобил низ пуст Лондон ноќе и запознава млада жена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=5s3Y1NA29tA|title=Henry Cavill - Dunhill Black|date=13 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003054156/https://www.youtube.com/watch?v=5s3Y1NA29tA|archive-date=3 October 2016|accessdate=19 February 2011}}</ref> == Хуманитарна акција == Кавил е портпарол на трустот за заштита на дивиот свет во Дарел,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-jersey-28688408|title=Superman actor Cavill joins wildlife trust|date=8 August 2014|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131060901/http://www.bbc.com/news/world-europe-jersey-28688408|archive-date=31 January 2016|accessdate=23 October 2015}}</ref> и амбасадор на добротворната организација на Кралските маринци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rma-trmc.org/ambassadors/henry-cavill/|title=Ambassadors » Henry Cavill|work=RMA - THE ROYAL MARINES CHARITY|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114025039/https://rma-trmc.org/ambassadors/henry-cavill/|archive-date=14 November 2021|accessdate=14 November 2021}}</ref> Тој ја започна фазата на трчање на предизвикот на Кралските маринци 1664 и учествуваше во трката за карпи на Гибралтар 2014 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=FZDB-C1aWKQ|title='Man of Steel' Henry Cavill launches the Royal Marines 1664 Challenge|date=May 26, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522114301/https://www.youtube.com/watch?v=FZDB-C1aWKQ|archive-date=22 May 2015|accessdate=4 September 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rmctf.org.uk/news/184/Man-of-Steel-Henry-Cavill-joins-fundraisers-and-Gibraltarians-to-celebrate-a-very-important-birthday/|title='Man of Steel' Henry Cavill joins fundraisers and Gibraltarians to celebrate a very important birthday|work=Royal Marines Charitable Trust Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924091453/http://www.rmctf.org.uk/news/184/Man-of-Steel-Henry-Cavill-joins-fundraisers-and-Gibraltarians-to-celebrate-a-very-important-birthday/|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 September 2015}}</ref> == Личен живот == [[Податотека:Henry_Cavill-2665842_(cropped).jpg|мини|Кавил во јуни 2013 година]] Кавил е опишан како Британец <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.menshealth.com/entertainment/a29811812/henry-cavill-british-nationality/|title=Good Afternoon, Henry Cavill Is British|last=Adebowale|first=Temi|date=2019-11-19|work=Men's Health|language=en-US|accessdate=2021-03-20}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/entertainment-arts-22856770|title=Will Cavill fly as new Superman?|work=BBC News|access-date=2021-03-20|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cinemablend.com/new/Why-Superman-Can-Played-By-British-Actor-According-Henry-Cavill-112387.html|title=Why Superman Can Be Played By A British Actor, According To Henry Cavill|date=2016-02-15|work=CINEMABLEND|accessdate=2021-03-20}}</ref> и Англичанец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.glamourmagazine.co.uk/person/henry-cavill|title=Henry Cavill|work=[[Glamour (magazine)|Glamour]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=cNwAwri9JHc&ab_channel=HenryCavillOrg|title=Henry Cavill & Ben Affleck visit EJ, Charles, Kenny & Shaq on TNT NBA Tip-Off|work=Henry Cavill.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321131657/https://www.youtube.com/watch?v=cNwAwri9JHc&ab_channel=HenryCavillOrg|archive-date=2022-03-21|accessdate=15 February 2016|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/henry-cavill-super-spy/|title=Henry Cavill: Super Spy|last=Harrison|first=Andrew|work=[[Men's Journal]]}}</ref> Роден е во Краун Депендент Џерси, остров на [[Каналски Острови|Каналските Острови]] . Кавил живее во Јужен Кенсингтон, Лондон.<ref>{{Наведени вести|url=http://failover-www.thesundaytimes.co.uk/style/living/article1676212.html|title=Why Henry Cavill is more Clark Kent than Superman|last=Benson|first=Richard|date=13 March 2016|work=[[The Sunday Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006072720/http://failover-www.thesundaytimes.co.uk/style/living/article1676212.html|archive-date=6 October 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/henry-cavills-dog-is-his-favorite-traveling-companion-w474777/|title=Henry Cavill Gushes About His Favorite Traveling Companion — His Dog|last=Booth|first=Ali|date=3 April 2017|work=US Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127084139/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/henry-cavills-dog-is-his-favorite-traveling-companion-w474777/|archive-date=27 January 2018|accessdate=26 January 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://squaremile.com/features/the-interview-henry-cavill/|title=Henry Cavill on Batman v Superman, Dunhill suits and stockbroking|last=Piper|first=Robert|date=8 March 2016|work=Square Mile|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022175300/https://squaremile.com/features/the-interview-henry-cavill/|archive-date=22 October 2019|accessdate=28 December 2019}}</ref> Тој беше свршен со англиската скокачка на шоу Елен Витакер од 2011 до 2012 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/superman-actor-to-marry-showjumper-28613870.html|title=Superman actor to marry showjumper|date=4 May 2011|work=Belfast Telegraph|access-date=14 October 2020}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/henry-cavill-ellen-whitaker-secretly-end-engagement-2012208/|title=Henry Cavill, Ellen Whitaker Secretly End Engagement|last=Johnson|first=Zach|date=August 20, 2012|work=US Magazine|access-date=14 October 2020}}</ref> Во 2016 година, Кавил започна да вежба бразилско џиу-џицу, откако беше виден како тренира во академијата на Роџер Грејси во Лондон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bjjee.com/featured/superman-actor-henry-cavill-trains-jiu-jitsu-w-roger-gracie/|title=Superman Actor Henry Cavill Trains Jiu-Jitsu w/ Roger Gracie|work=BJJ Eastern Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128125015/https://www.bjjee.com/featured/superman-actor-henry-cavill-trains-jiu-jitsu-w-roger-gracie/|archive-date=28 November 2017|accessdate=26 February 2018}}</ref> Кавил го поддржува рагби клубот Џерси .<ref>{{Наведување|title=Gorillas in the Mist: Henry Cavil on JRFC support and Cavill Conservation|url=https://www.youtube.com/watch?v=6I9_8JNoe-U|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725132646/https://www.youtube.com/watch?v=6I9_8JNoe-U|archivedate=2021-07-25|language=en|access-date=2021-07-25|url-status=bot: unknown}}</ref> Тој е страствен гејмер за компјутери уште од детството,<ref name="pcgame">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pcgamer.com/henry-cavill-rejects-your-notion-of-a-gaming-man-cave/|title=Henry Cavill rejects your notion of a 'gaming man cave'|last=Chalk|first=Andy|date=3 January 2020|work=PC Gamer.com}}</ref><ref name="gqgaming">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gq-magazine.co.uk/culture/article/henry-cavill-interview-2019|title=Henry Cavill: Gaming on my own is much more fun than going out.|last=White|first=Sam|date=19 December 2019|work=British GQ}}</ref> во еден момент пропуштил телефонски повик од Зек Снајдер кој му рекол дека ја добил улогата на Супермен затоа што бил премногу зафатен со играње ''[[World of Warcraft|Ворлд оф Вичкрафт]]'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.polygon.com/2016/4/2/11353442/henry-cavill-was-too-busy-playing-warcraft-to-answer-a-call-to-play|title=Henry Cavill was too busy playing Warcraft to answer a call to play Superman|last=Good|first=Owen S.|date=2 April 2016|work=Polygon|accessdate=28 April 2020}}</ref> Своето искуство во играњето [[Вештерот (видеоигра)|на серијата видео игри Вештерот]] пред да се продуцира шоуто, тој го сметаше за негова мотивација да ја бара улогата на Гералт.<ref name="pcgame" /> Тој, исто така, ја именуваше серијата на стратешки игри ''Total War'' за да бидат меѓу неговите омилени,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/the-witchers-henry-cavill-would-rather-play-total-/1100-6472429/|title=The Witcher's Henry Cavill Would Rather Play Total War: Warhammer 2 Right Now|date=24 December 2019|work=Gamespot|accessdate=21 May 2020}}</ref> и во мај 2020 година беше објавено дека нов лик кој им оддава почит на Кавил и неговиот лик Вештерот, Гералт ќе биде додаден во ''Тотална Војна: Варчамен 2'' преку DLC; Кавил, мајстор на Хоет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pcgamer.com/henry-cavill-is-in-the-new-total-war-warhammer-2-dlc/|title=Henry Cavill is in the new Total War: Warhammer 2 DLC|date=19 May 2020|work=PC Gamer.com|accessdate=21 May 2020}}</ref> Кавил, исто така, ужива во серијата игри и фикција ''Варчамен 40.000'', велејќи дека „навистина не може да се засити од знаењето што тие го изградиле во текот на децениите“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pcgamer.com/henry-cavill-is-spending-his-quarantine-time-painting-warhammer-miniatures/|title=Henry Cavill is spending his quarantine time painting Warhammer miniatures|last=Chalk|first=Andy|date=13 April 2020|work=PC Gamer.com}}</ref> Во февруари 2021 година, тој исто така го задеваше своето учество во сè уште недефинираната адаптација на ''Mасивен Ефект'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbr.com/henry-cavill-mass-effect/|title=Henry Cavill Seemingly Teases Mass Effect Project|date=25 February 2021|work=CBR}}</ref> == Филмографија == === Филм === {| class="wikitable sortable" !година ! Наслов ! Улога ! class="unsortable" | Белешки ! class="unsortable" | |- | 2001 година | ''Лагуна'' | Томас Апреа | | |- | 2002 година | ''[[Грофот од Монте Кристо (филм од 2002)|Грофот од Монте Кристо]]'' | Алберт Мондего | | |- | 2003 година | ''Го фаќам замокот'' | Стивен Коли | | |- | 2005 година | ''Hellraiser: Hellworld'' | Мајк | | |- | rowspan="2" | 2006 година | ''Тристан и Изолда'' | Мелот | | |- | ''Црвенкапа'' | Ловецот | | |- | 2007 година | ''[[Ѕвезден прав (филм од 2007)|Ѕвезден прав]]'' | Хемфри | | |- | rowspan="2" | 2009 година | ''Што и да работи'' | Ренди Ли Џејмс | | |- | ''Крвниот поток'' | Еван Маршал | | |- | 2011 година | ''Бесмртници'' | [[Тезеј]] | | |- | 2012 година | ''Студената светлина на денот'' | Вил Шо | | |- | 2013 година | ''[[Човек од челик (филм)|Човек од челик]]'' | Кларк Кент / Кал-Ел / Супермен | | |- |2015 година |[[Шифра ВУЈЧЕ]] | Наполеон Соло | | |- |2016 година | ''Бетмен против Супермен: Зора на правдата'' | Кларк Кент / Кал-Ел / Супермен | | |- | rowspan="2" | 2017 година | ''Замокот песок'' | Капетан. Сиверсон | | |- |''Лига на правдата'' | Кларк Кент / Кал-Ел / Супермен | | |- | rowspan="2" | 2018 година | ''Невозможна мисија: Последици'' | Август Вокер / Џон Ларк | | |- |''Ноќен ловец'' | поручник Валтер Маршал | | |- |2020 година | ''[[Енола Холмс]]'' | [[Шерлок Холмс]] | | |- |2021 година | ''Лига на правдата на Зек Снајдер'' | Кларк Кент / Кал-Ел / Супермен | | |- | rowspan="2" | 2022 година | ''[[Црниот Адам (филм)|Црниот Адам]]'' | Кларк Кент / Супермен | | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.instagram.com/p/CXbuorIKVsS/?utm_source=ig_web_copy_link|title=Confirmed Wrap on Filming for Argylle|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20251130081622/https://www.instagram.com/p/CXbuorIKVsS/?utm_source=ig_web_copy_link|archive-date=2025-11-30|accessdate=2022-03-21|url-status=bot: unknown}}</ref> |- | ''[[Енола Холмс 2]]'' | Шерлок Холмс | | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://screenrant.com/enola-holmes-2-henry-cavill-filming-wrap-video/|title=Cavill confirmed in Instagram post he has wrapped filming on Enola Holms 2|work=www.screenrant.com|accessdate=2021-12-09}}</ref> |} === Телевизија === {| class="wikitable sortable" !година ! Наслов ! Улога ! class="unsortable" | Белешки ! class="unsortable" | |- | rowspan="2" | 2002 година | ''Инспекторката Линли мистерии'' | Chas Quilter | Епизода: „Добро школуван во убиство“ | |- | ''Збогум, господине Чипс'' | Војник Коли | Телевизиски филм | |- | 2003 година | ''Убиства на средини'' | Сајмон Мејфилд | Епизода: „Зелениот човек“ | |- | 2007–2010 година | ''Тјудорите'' | [[Чарлс Брендон (Прв војвода од Сафолк)|Чарлс Брендон]] | Главна улога | |- | 2019 – денес | ''[[Вештерот (ТВ-серија)|Вештерот]]'' | [[Гералт од Ривија]] | Главна улога | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newsweek.com/witcher-netflix-series-release-date-may-december-1441868|title='The Witcher' Netflix series release date may be in December|last=Whalen|first=Andrew|date=3 June 2019|work=Newsweek|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607080837/https://www.newsweek.com/witcher-netflix-series-release-date-may-december-1441868|archive-date=7 June 2019|accessdate=7 June 2019}}</ref> |} == Награди и номинации == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !Награда ! година ! Категорија ! Номинирана работа ! Резултат ! class="unsortable" | {{Крат|Ref.|Reference(s)}} |- | NewNowNext награди | 2012 година | Зашто си жежок | ''Тудорите'' | style="text-align: center;" |Номиниран |- | NewNowNext награди | rowspan="3" | 2013 година | Зашто си жежок | rowspan="5" | ''[[Човек од челик (филм)|Човек од челик]]'' | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Награди за избор на тинејџери | Избор летна филмска ѕвезда: Машко | style="text-align: center;" |Номинран |- | Награди за избор на тинејџери | Избор Липлок {{Мали|(shared with [[Amy Adams]])}} | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Филмски награди од изборот на критичарите | rowspan="2" | 2014 година | Најдобар глумец во акционен филм | style="text-align: center;" |Номиниран |- | MTV филмски награди | Најдобар херој | style="text-align: center;" |Победник |- | Награди за избор на тинејџери | rowspan="2" | 2016 година | Избор на филмски глумец: научна фантастика/фантазија | rowspan="7" | ''Бетмен против Супермен: Зора на правдата'' | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Награди за избор на тинејџери | Избор Липлок {{Мали|(shared with [[Amy Adams]])}} | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Награди за избор на деца | rowspan="5" | 2017 година | Омилен филмски глумец | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Награди за избор на деца | Омилен задник-удар | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Награди за избор на деца | Омилени непријатели <small>(споделено со [[Бен Афлек]] )</small> | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Награди Златна Малина | Најлошиот глумец | style="text-align: center;" |Номиран |- | Награди Златна Малина | Најлоша комбинација на екран <small>(споделено со [[Бен Афлек]] )</small> | style="text-align: center;" |Победник |- | Награди за избор на тинејџери | 2018 година | Избор на акционен филмски глумец | ''Лига на правдата'' | style="text-align: center;" |Номиниран |- | Награди на Сатурн | 2021 година | Најдобар глумец на телевизија | ''[[Вештерот (ТВ-серија)|Вештерката]]'' | style="text-align: center;" | Номиниран<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2021/03/saturn-awards-nominations-2021-nominees-list-1234706492/|title=Saturn Awards Nominations: ‘Star Wars: Rise Of Skywalker’, ‘Tenet’, ‘Walking Dead’, ‘Outlander’ Lead List|last=Hipes|first=Patrick|date=March 4, 2021|publisher=Deadline|accessdate=March 5, 2021}}</ref> |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] [[Категорија:Британски глумци]] kgtshppalhjyq7yi28a3idqcojouqcw 0 1296410 5611470 5516872 2026-08-19T13:01:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611470 wikitext text/x-wiki {{Infobox mineral | name = Топаз | category = [[незосиликат]]ни [[минерал]]и | boxwidth = | boxbgcolor = #8f573f | boxtextcolor = #ffffff | image = | imagesize = 270px | caption = Топаз кристал на бела матрица | formula = Al{{sub|2}}SiO{{sub|4}}(F,OH){{sub|2}} | IMAsymbol = Tpz< | strunz = 9.AF.35 | system = [[Орторомбски]] | class = Дипирамидална (ммм) <br />[[симбол H-M]]: (2/m 2/m 2/m) | symmetry = ''Пбнм'' | unit cell = a = 4,65 & [&nbsp;[[Ангстрем|А]], б = 8,8 &nbsp;; А, <бр /> ц = 8,4 &nbsp; А; З &nbsp; = &nbsp; 4 | color = Безбоен (ако нема нечистотии), бела, сина, кафеава, портокалова, сива, жолта, жолтеникаво кафеава, зелена, розова, црвеникаво розова или дури и црвена | habit = Призматичен кристал | twinning = Ретко на [111] | cleavage = [001] Совршено | fracture = [[конхоидна фрактура|Субконхоидна]] до нерамномерна | mohs = 8 (дефинирачки минерал) | luster = Стаклестото тело | refractive = н {{суб | α}} = 1,606–1,629 <бр /> н {{суб | β}} = 1,609–1,631 <бр /> н {{суб | γ}} = 1,616–1,638 | opticalprop = Biaxial (+) | birefringence = δ = 0.010 | pleochroism = Слаби во дебели делови X = жолта; Y = жолта, виолетова, црвеникава; Z = виолетова, синкава, жолта, розова | fluorescence= Краток УВ = златно жолта; Долго УВ = крем | streak = Бело | gravity = 3.49–3.57 | diaphaneity = Транспарентен | other = | references = }} [[File:Topaze gisements.jpg|thumb|upright=1.5|Главните земји производители на топаз]] '''Топаз''' — [[силикатен минерал]] од [[алуминиум]] и [[флуор]] со [[хемиска формула]] [[алуминиум|Al]]{{sub|2}}[[силициум|Si]][[кислород|O]]{{sub|4}}([[флуор|F]],[[хидроксид|OH]]){{sub|2}}<ref>[https://geology.com/minerals/topaz.shtml/ Topaz ]</ref>. Се користи како [[скапоцен камен]] во накит и други украси. Вообичаениот топаз во својата природна состојба е безбоен, иако нечистотиите на елементите во трагови може да го направат бледо сина или златно-кафеава до жолта портокалова. Топазот често се третира со топлина или зрачење за да стане длабоко сина, црвено-портокалова, бледо зелена, розова или виолетова. Иако често се поврзува со златно жолта и сина боја, тој доаѓа во различни бои, вклучително и безбоен. Најретки се природните розови, црвени и нежни златни портокали, понекогаш со розови нијанси. Топазот е [[несосилат]] [[минерал]]. Тој е еден од најтешките природни минерали и има релативно низок [[показател на прекршување]]. Се јавува на многу места во светот. ==Потекло на името== Името „топаз“ обично се добива ( [[француски јазик]]: Topace и [[латински јазик]]: Topazus) од [[старо грчки јазик]] ''Τοπάζιος'' (Τοpáziοs) или ''Τοπάζιον'' (Τοpáziοn). Исто така името топаз потекнува од грчкиот збор топазиос, што значи да се бара, а тоа било име на остров во Црвеното Море, кој бил тешко да се најде и каде во античко време бил ископан жолт камен. Самиот Топаз бил непознат во античко време. Во средниот век, името топаз се користело како ознака за жолти скапоцени камења. == Наиѓалишта == Топазот обично се наоѓа во силикатни [[огнени карпи|магматски карпи]] [[гранит]] a и [[риолит]] a. Обично се кристализира во гранитни пегматити или во шуплини, кои се исполнети со воздух во риолитна лава. Таквите топази се наоѓаат на планината Топаз во западниот дел на [[Јута]] во [[Соединетите Американски Држави]]. Може да се најде со [[флуорит]] и [[каситерит]]. Депозитите на Топаз се наоѓаат на следниве места: * [[Урал]] и Илмен во [[Русија]] * [[Чешка]] * [[Германија]] * [[Норвешка]] * [[Италија]] * [[Шведска]] * [[Јапонија]] * [[Бразил]] * [[Мексико]] * САД Најголемиот топаз е пронајден во Бразил во 1984 година и го добил името „Ел-Дорадо“. Тежи 6,2 килограми и се наоѓа во британската кралска колекција<ref>[https://www.gia.edu/topaz/ Topaz ]</ref>. ==Одлики== [[File:Topaz-k-182a.jpg|thumb|upright=0.75|Син топаз кристал]] Топазот во својата природна состојба е безбоен, често со сивкав лип. Исто така, се јавува како златно-кафеава до жолта, што понекогаш го меша со [[цитрински кварц|цитрин]], помалку вреден скапоцен камен. [[специфичната тежина]] на сите нијанси на топаз, сепак, значи дека тој е значително потежок од цитринот (околу 25% по волумен) и оваа разлика во тежината може да се користи за да се разликуваат два камења со еднаков волумен. Исто така, ако може да се одреди волуменот на даден камен, неговата тежина ако топаз може да се утврди и потоа да се провери со чувствителна вага. Исто така, стаклените камења се исто така многу полесни од топазот со еднаква големина. Различни нечистотии и третмани може да го направат виното од топаз црвено, бледо сиво, црвено-портокалово, бледо зелено или розово (ретко) и непроѕирно до проѕирно/проѕирно. Розовата и црвената сорта доаѓаат од хром кој го заменува алуминиумот во неговата кристална структура. [[File:Topaz-k312b.jpg|thumb|upright=0.75|left|Топаз во боја на шери од Јута, САД]].<ref>[https://www.mindat.org/min-3996.html/ Topaz ]</ref>. Империјалниот топаз е жолт, розов (ретко, ако е природен) или розово-портокалов. Бразилскиот царски топаз често може да има светло жолта до длабоко златно-кафеава нијанса, понекогаш дури и виолетова. Многу кафеави или бледи топази се обработуваат за да добијат светло жолта, златна, розова или виолетова боја. Некои империјални топази камења можат да избледат при изложување на сончева светлина подолг временски период. Иако е многу тврд, топазот мора да се третира со поголемо внимание од некои други минерали со слична цврстина (како што е [[корунд]]) поради слабоста на атомското поврзување на молекулите на каменот долж една или друга осна рамнина (додека дијамантите, на пример , се составени од јаглеродни атоми поврзани едни со други со еднаква јачина по сите негови рамнини). Ова му дава на топаз тенденција да се скрши по таквата рамнина на расцепување доколку биде погоден со доволна сила. Топаз има релативно низок [[показател на прекршување]] за скапоцен камен, па така камењата со големи страни или маси не светкаат толку лесно како камења исечени од минерали со повисоки [[показател на прекршување|показатели на прекршување]], иако квалитетниот безбоен топаз светка и покажува повеќе „живот“. отколку слично исечениот кварц. Кога е даден типичен „брилијантен“ крој, топазот може или да покаже пенлив аспект на масата опкружен со страници на круната со мртов изглед или прстен од пенливи страници на круната со досадна маса слична<ref>[https://www.ga.gov.au/education/classroom-resources/minerals-energy/australian-mineral-facts/topaz/ Topaz ]</ref>. [[File:Topaze gisements.jpg|thumb|upright=1.5|Главните земји производители на топаз]] <gallery widths="200px" heights="200px"> File:TopazMountainByPhilKonstantin.jpg|[[Планината Топаз]], Јута, Соединети Американски Држави File:Topaz-200562.jpg|Црвен топаз од Tepetate, Municipio de Villa de Arriaga, Сан Луис Потоси, Мексико File:Large Topaz Gemstones.jpg|Скапоцени камења од топаз сечени во различни бои File:YellowTopaz.jpeg|Жолт топаз во зачекорен крој во облик на змеј </gallery> <gallery> File:Topaz-137556.jpg File:117kgTopazFromBrazil NaturhistorischesMuseum Nov14-10.jpg File:Topaz from the SMNH.JPG File:Topaz-112931.jpg File:Topaz-140289.jpg File:Topaz-153562.jpg File:Topaz-23817.jpg File:Topaz-37841.jpg File:Topaz-44134.jpg File:Large Topaz Gemstones.jpg File:TOPAZE8.jpg </gallery> == Литература == * {{Cite book |author=Бабич Д. | title=Минералогија | edition= | publisher=Београд: Рударско-геолошки факултет | year=2003 | doi= | url= |id=}} * {{Cite book | author = Група аутора | title=Атлас фосила и минерала | edition= | publisher=Креативни центар: Београд | year=2003 | doi= | url= |id=}} * {{Cite book |last1= Hurlbut|first1= Cornelius S.|last2= Klein|first2= Cornelis | title=Manual of Mineralogy | edition= | issue=20 | publisher= | year=1985 |isbn=978-0-471-80580-9 | doi= | url=https://archive.org/details/manualofmineralo00klei}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://gemstone.org/education/gem-by-gem/206-topaz Topaz] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180406133443/http://www.gemstone.org/education/gem-by-gem/206-topaz |date=2018-04-06 }} from the International Colored Gemstone Association * [https://web.archive.org/web/20130827193505/http://geology.utah.gov/utahgeo/rockmineral/collecting/topaz.htm Topaz and other minerals found at Topaz Mountain, Juab County], Utah Geological Survey * [http://webmineral.com/data/Topaz.shtml Webmineral] * [http://www.mindat.org/show.php?id=3996&ld=1&pho= Mindat with location data] * [https://web.archive.org/web/20070629044310/http://mineral.galleries.com/minerals/silicate/topaz/topaz.htm Mineral galleries] * [http://geology.about.com/od/minerals/ig/silicates/minpictopaz.htm Топаз на веб сајту About.com:Geology] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110112033140/http://geology.about.com/od/minerals/ig/silicates/minpictopaz.htm |date=2011-01-12 }} [[Категорија:Алуминиумски минерали]] [[Категорија:Скапоцени камења]] [[Категорија:Незосиликати]] [[Категорија:Орторомбни минерали]] [[Категорија:Минерали во вселенската група 62]] [[Категорија:Лумминисцентни минерали]] [[Категорија:Орторомпски минерали]] [[Категорија:Минерали на алуминиумот]] [[Категорија:Луминисцентни минерали]] aqkfzzb2j1x9nfhuzbc5rp8etrijljv 0 1297180 5611699 5548254 2026-08-19T21:20:12Z Andrew012p 85224 5611699 wikitext text/x-wiki '''Константин С. Николаеску-Плопшор''' ({{роден на|20|април|1900}} – {{починат на|30|мај|1968}}) — [[Романија|романски]] историчар, [[Археологија|археолог]], [[Антропологија|антрополог]] и [[Етнографија|етнограф]], познат и како [[Фолклористика|фолкорист]] и [[Книжевност за деца|писател за деца]], чии разновидни активности првенствено биле фокусирани на неговиот роден регион Олтенија. Првенствено заинтересиран за праисторискиот период на [[Балкански Полуостров|Балканот]], тој истражувал различни [[Старо камено време|палеолитски]], [[Средно камено време|мезолит]] и [[Младо камено време|неолитски]] локалитети во неговата родна земја, ставајќи ги во поширок европски контекст, притоа создавајќи свои системи на праисториска хронологија и типологија. Неговите главни придонеси за археологијата ја вклучуваат класификацијата на олтенските микролити, проучувањето на локалните пештерски слики и спорното тврдење дека локалитет во Тетоу докажува регионален придонес во [[wiktionary:Hominization|антропогенезата.]] Николаеску-Плопшор исто така бил политичар и активист за благосостојбата на ромско-романското малцинство. Пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], тој бил еден од регионалните водачи на Олтенија за новото ромско политичко движење и соработник на некои од првите весници на [[ромски јазик]] во локалната историја. Неговата работа во романската литература вклучува збирки на романски фолклор и ромска митологија, како и оригинални анегдоти и [[Бајка|бајки]] со фолклорни корени. Активен собирач на традиционални предмети, тој бил познат и по неговата дејност како [[Музеологија|музеолог]] и раководител на Музејот Олтенија во [[Крајова]]. == Биографија == === Ран живот === Николаеску-Плопшор е роден во Салкута, округот Дољ. Од делумно ромско романско потекло,<ref>Achim, p.156</ref> тој бил потомок на Динча Шилеру, олтенски селански претставник во ад-хок диванот кој одлучувал за [[Обединето Кнежевство Влашка и Молдавија|унијата]] меѓу [[Влашка]] и [[Молдавија (регион)|Молдавија]] во 1859 година. Средните студии ги завршил во гимназијата Керол I во Крајова, и подоцна дипломирал на Универзитетот во Букурешт на Факултетот за литература и историја. За тоа време, тој станал ученик на романскиот историчар Василе Парван, познат по неговата работа во истражувањето и класифицирањето на антиквитетите на [[Дакија]],<ref name="vscsnic">{{in lang|ro}} Vasile Surcel, [https://archive.today/20130416121338/http://zoom.jurnalul.ro/stire-mari-romani/c-s-nicolaescu-plopsor-318588.html "C. S. Nicolăescu-Plopșor"], in ''[[Jurnalul Național]]'', January 24, 2009</ref> и бил колега со средновековецот Константин Ц. Џуреску.<ref name="ccgurmele6-7">[[Constantin C. Giurescu]], "Pe urmele Malvei, Celeiului, 'Cozial'-ului", in ''[[Magazin Istoric]]'', October 1977, p.6-7</ref> Набргу откако бил назначен за наставник по историја во Пленица,<ref name="aip145">Popescu, p.145</ref> Константин С. Николаеску-Плопшор се фокусирал на работата на истражување, документирање и зачувување на доказите за историското минато на олтенските села. Тој си поставил како своја лична амбиција археолошко испитување на целиот регион, со цел да ги открие „трагите на најстарите луѓе што ја населиле Олтенија“, население за кое првично верувал дека потекнува од Азија <ref name="ad233">Doboș, p.233</ref> Во 1922 година, истражувачот станал почесен директор на Музејот Олтенија, регионална институција основана во 1915 година, и каде што бил и кустос на Секцијата за археологија и фолклор. Колекцијата главно се базирала на предмети што ги собрал за време на неговите многубројни патувања. Тој подоцна бил вклучен во основањето на огранокот на Националниот архив во Крајова, служејќи како негов директор.<ref name="vscsnic" /> Околу 1923 година, Николаеску-Плопшор започнал да копа на издигнати локации познати локално како ''магури'', откривајќи стуткани скелети со остатоци од окер, пред да го сврти своето внимание на други локации, каде што открил остатоци од праисториски живеалишта.<ref>Doboș, p.233, 240</ref> Во раните 1930-ти, неговото откритие на микролити во Карпен (село Клеанов) и неговата родна Салкуца (Плосор) го навело да предложи постоење на две [[Средно камено време|мезолитски]] археолошки индустрии родени во Олтенија, теорија за прв пат наведена на 15-тиот Меѓународен конгрес за антропологија.<ref>Doboș, p.239, 241</ref> Во 1926 година, тој отпатувал во округот Горј, каде што го документирал постоењето на пештерска слика на лов и базирана на јаглен во близина на коски од [[пештерска мечка]] и керамика од [[бакарно време]], но не ја открил нејзината точна локација (веројатно како средство за да обезбеди подобра заштита).<ref name="ad234">Doboș, p.234</ref> Поттикнат од истражувањето на [[Франција|францускиот]] научник Анри Брејл, со кого започнал да се допишува, Николаеску-Плосор посетил други такви места во јужните Карпати на Олтенија: Баја де Фиер ( Пестера Муиерилор ), Пештера Боирилор, Пештера Оилор , Ромос, итн<ref name="ad234" /> До крајот на неговата кариера, тој истражил околу 120 поединечни пештери. === Фолклористика, ромски активизам и политичка кариера === Во тандем со своето археолошко истражување, Константин С. Николаеску-Плопшор работел на собирање романски фолклор од родниот крај, првично фокусирајќи се на музичките извори, таканаречените ''cântece bătrânești'' („песни на стари луѓе“), а подоцна следејќи ги [[Бајка|бајките]] . и други прозни творби.<ref name="aip145">Popescu, p.145</ref> Неговиот интерес за попис на фолклорните елементи често се спојувал со неговата археолошка работа: наводно, неговите истражувања биле придружени со интервјуа со месното население и купување на традиционални предмети. Во 1927 година, тој исто така ја започнал својата кариера во локалниот културен печат, со поставување на ревијата ''Суфлет Олтенеск'' („Олтениска душа“).<ref name="aip145" /> Следната година, тој го објавил, како ''N. Plopșor'', том ''Ceaur.'' ''Povești oltenești'' („Вузи. Олтенски приказни“).<ref>"Bibiliografie", in ''[[Viața Românească]]'', Nr. 3/1928, p.492</ref> Набргу по 1930 година, Николаеску-Плопшор се собрал со други интелектуалци од ромско потекло - Аурел Манолеску-Дољ, Н. Сент Јонеску, Марин И.<ref name="va156-157">Achim, p.156-157</ref> Првично соработувал со традиционалната структура на ''булибашите'', или водачите на локалната заедница, како и со националните здруженија основани од [[Романска православна црква|православниот]] [[архимандрит]] и ромски активист Калиник Тербојану, додека Манолеску-Дољ и Симион не ја поделиле локалната група и не се прогласиле себеси за секој голем војвода на Цигани во Олтенија.<ref name="va156-157" /> Пред овие расколи, Николаеску-Плопшор бил вклучен во двете културни места на организацијата, весниците ''Тимпул'' и ''О Ром'', и објавил две двојазични [[Ромски јазик|ромско]] - [[Романски јазик|романски]] збирки на текстови на [[Ромска музика|ромски песни]] и митологија: ''Ghileà romanè - Cântece țigănești'' („Цигански песни“) и Song ''Paramiseà romanè - Povești țigănești'' („Цигански приказни“).<ref name="va158">Achim, p.158</ref> Притоа, тој станал дел од културно и политичко движење кое се залагало за десегрегација на Ромите во романското општество, замена на романскиот збор ''țigani'' (еквивалент на „Цигани“) со ''romi'' („Ромски народ“), како и модернизација на ромското општество и култура.<ref name="va157-158">Achim, p.157-158</ref> Тој лично го поддржал ромскиот јазик да стане јазик за црковна служба во одредени заедници и бил меѓу првите што предложил негово воведување во романската наставна програма.<ref>Achim, p.157, 161</ref> Коментирајќи го овој феномен, романскиот историчар Виорел Ахим забележал: „Овие идеи укажуваат на акцентот ставен на зачувувањето на идентитетот на Циганите. Сепак, некои [членови] промовирале интеграционистички идеи, како што е седентаризација на [[Номади|номадските]] Цигани по секоја цена, така што циганското движење во Романија во 1930-тите не може да се смета за „ [[Национализам|националистичко]]“ движење.“<ref name="va157-158" /> На крајот, Николаеску-Плопшор (како Манолеску-Дољ) се приклучил на Национал-либералната партија-Братијану, отцепување од доминантната [[Десница (политика)|десничарска]] Национал-либерална партија, и се кандидирал како кандидат на изборите во 1934 година за Советот на округот Дољ.<ref name="va158">Achim, p.158</ref> Тој бил активен и како издавач: во 1934 година, тој го издал во Крајова модерното издание на ''Cronografia'', од ракописот од почетокот на 19 век на Дионизе Еклезијархул, осаменикот [[Влашка|Влашки]] монах.<ref>Călinescu, p.980</ref> Тој, исто така, објавил збирка книги со регионална тематика, под името ''Pământ și Suflet Oltenesc'' („Земја и дух на Олтенија“), познат по објавувањето на стиховите на Илариу Добридор .<ref>"Revista revistelor romîne", in ''[[Viața Românească]]'', Nr. 7/1934, p.68</ref> До 1936 година, Николаеску-Плосор уредувал ново културно списание, ''Gând și Slovă Oltenească'' („Олтениско размислување и пишување“), наведено од книжевниот историчар Џорџ Калинеску како едно од главните меѓувоени периодични списанија во регионот (заедно со ''Рамури'', Михаил ' ''Кондејул'' на ''Датина'' и Еуген Констант ).<ref>Călinescu, p.968</ref> === По Втората светска војна === Николаеску-Плопшор достигнал научна важност по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], а особено за време на комунистичкиот режим инаугуриран во 1947-1948 година. Во 1946 година, тој бил назначен за целосен директор на Музејот на Олтенија, држејќи ја функцијата до 1952 година.<ref>{{Наведено списание|last=Țentea|first=Ovidiu|date=2013|title=Despre frontiera Dunării de Jos în timpul Principatului|url=http://dx.doi.org/10.46535/ca.20.03|journal=Cercetări Arheologice|volume=20|issue=1|pages=143–154|doi=10.46535/ca.20.03|issn=0255-6812}}</ref> Во 1951 година, комунистичките власти му дале задача да известува за можноста за основање нов музеј во Слатина, Региунеа Арџеш, институција подоцна редизајнирана како Музеј на округот Олт.<ref>{{Наведено списание|last=Ștefan|first=Cristian Eduard|date=2009-01-01|title=Piese din bronz din colecţiile Muzeului Naţional de Antichităţi. Bronze Objects from the National Museum of Antiquites of Bucharest|url=http://dx.doi.org/10.55201/ypvx9848|journal=Analele Banatului XVII 2009|doi=10.55201/ypvx9848}}</ref> Бил дописен член на Романската академија во 1963 година. По откритијата на [[Старо камено време|палеолитските]] човечки останки и хеликоптери по 1950 година на ''локациите Бугиулешти'' и ''Валеа луи Граунчеану'' во Тетоу, како и во други области на северна Олтенија и Мунтенија, Николаеску-Плопшор стана еден од главните учесници во откривањето и анализата отворени локации.<ref>Doboș, p.235-236; Dumitrescu ''et al.'', p.6-7</ref> Лично раководејќи со таквите ископувања по 1960 година и работејќи заедно со неговиот син Дарду Николаеску-Плопшор <ref name="vdea7">Dumitrescu ''et al.'', p.7</ref> тој тврдеше дека открил коски од ''австралопитекус'' и тврдел дека овие [[Големи човеколики мајмуни|хоминиди]] се занимавале со свесна работа.<ref>Doboș, p.236; Dumitrescu ''et al.'', p.7</ref> Друг фокус на неговата работа беше присуството на [[Неандерталец|неандерталците]] во Бордул Маре ( Планините Șureanu ), каде што тој лично откри траги од живеење по експедицијата во 1954 година.<ref name="vscsnic" /> За време на неговите последни години, Николаеску-Плопшор работел на Ада Калех, остров на [[Дунав]] во кој била сместена изолирана турско-романска и исламска заедница. Местото требаше да биде поплавено по завршувањето на [[Ѓердапска Клисура|браната Џердап]] (заедничко потфат на Романија и [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] ), а тимот на Николаеску-Плосор подготвуваше план за пренесување на историските градби на романскиот брег. Во 1966 година, тој го завршил своето последно книжевно дело, ''Tivisoc și Tivismoc'' („Tivisoc и Tivismoc“), од кои две поглавја биле објавени во 1964 година <ref name="aip145">Popescu, p.145</ref> Неговите последни години беа посветени на локализацијата на локалитетите наведени во историските извори, како што е дако-римскиот град ''Малва''. Тој тврдел дека неговите урнатини биле пронајдени во областа Дољ во Фалкоиу, спротивно на Брадешти на Василе Парван и на подоцнежниот консензус за тоа дека ''Малва'' и Ромула се една иста локација.<ref name="ccgurmele6-7"/> == Археологија и антропологија == === Рани активности === Почетоците на археолошките и палеоантрополошките истражувања на Константин С. Николаеску-Плопшор биле тесно поврзани со неговиот интерес за откривање на олтенските манифестации на балканската праисторија . Како негови непосредни претходници навел мала група историчари аматери, меѓу кои и Магнус Баилеану и учител по име Калојану.<ref name="ad234">Doboș, p.234</ref> Во поддршката на сопствената теорија дека древните Олтенијци имале азиско потекло, Николаеску-Плопшор шпекулирал врз основа на биолошката антропологија и антропометрија, сугерирајќи дека и првобитното азиско население и жителите од 20 век имале ист цефаличен индекс .<ref name="ad233">Doboș, p.233</ref> Тој, исто така, заклучил дека на регионот речиси целосно му недостигало човечко присуство за време на [[Старо камено време|палеолитот]] (прашање што тој привремено го припишува на суровата [[плеистоцен]]ска клима) и дебатирал за таквите проценки со колегата археолог Мартон Роска.<ref>Doboș, p.233, 235</ref> Николаеску-Плопшор, исто така, ги оспорил заклучоците на Чеслав Амбројевичи во врска со присуството на [[Среден палеолит|средниот палеолит]] ( Микокиен ) во источните области на регионот [[Бесарабија]], сугерирајќи, како и другите по него, дека Амброевичи создал погрешна стратиграфија.<ref name="ad235">Doboș, p.235</ref> Сепак, тој даде изолирано мислење во однос на остатоците од маслото од Пештера, предлагајќи дека локалитетот Олтенија датира од палеолитот.<ref name="ad234" /> Својот преглед на [[Среден палеолит|средниот палеолит]], а особено на Мустериската археолошка индустрија, Николаеску-Плопшор го насочил кон откритијата направени понатаму на север, во [[Трансилванија]], од Николае Н. Морошан. Во врска со оваа тема, тој го теоретизира постоењето на одредена трансилванска особина: наводниот недостаток на [[кремен]], како објаснување за пролиферацијата на кварцит и коскени мустерски алатки.<ref>Doboș, p.237</ref> Во неговите првични пресуди за [[Доцен палеолит|горниот палеолит]], Николаеску-Плопшор ја следел тенденцијата вообичаена меѓу научниците од неговото време, верувајќи дека Селетјан е манифестација на Солутрејанот во [[Унгарија]] и Трансилванија, и ги гледал двете индустрии поврзани со Аурињацискиот.<ref>Doboș, p.237-238</ref> Истражувањето на ''магури'' го поттикнало Николаеску-Плопшор да направи споредба со [[Средно камено време|мезолитските]] локалитети ''кокенмодинг'' во [[Северна Европа]], кои ги поврзал со практиката на лов и риболов, додека локациите на Олтенија докажувале начин на живот поврзан со земјоделството и сточарството.<ref name="ad233">Doboș, p.233</ref> Неговото истражување на локалитетите од Мезолит и неговиот извештај за ''Плопошорската'' и ''Клиановската'' како евентуално различни индустрии беа критикувани од Морошан, кој ги постави таквите откритија во врска со наоѓалиштата од каменото време во Полска и [[Франција|француските]] локалитети Тарденоис.<ref name="ad239">Doboș, p.239</ref> Слично на тоа, неговата дефиниција за остатоци пронајдена во ''Пештера Хоцилор'', во близина на Баиле Херкулане, како Азилијан била оспорена од колегата археолог Думитру Берциу, кој ги сметал за ран [[Младо камено време|неолит]].<ref name="ad239" /> Николаеску-Плопшор, исто така, се фокусираше на предметите што ги идентификуваше како неолитски (како што се статуа и камени секири), додека ја коментираше функцијата на линеарните и другите форми на керамика (постулирајќи дека, со оглед на ширењето на мешаните техники, [[грнчарско тркало|грнчарското тркало]] не е сфатен како непосреден технолошки напредок) и наводното потврдување на игрите од детството во неолитот (вклучувајќи ја неговата теорија дека прободените и непроменети коскени предмети со несигурна употреба биле рана верзија на коските на [[Петкамен|зглобот]]).<ref name="ad233" /> Во својата студија за пештерски слики, Николаеску-Плопшор навел слики за кои верувал дека се претстави на луѓе и сончев мотив и го теоретизирал постоењето на култот на Сонцето.<ref name="ad234">Doboș, p.234</ref> Севкупно, заклучил тој, постоела автономна „Олтенска пештерска уметност“, која споделувала некои особини со, но не била поврзана со онаа на [[Праисторија на Иберија|праисториската Иберија]], додека навидум била поврзана со претставите во [[Магурска Пештера|пештерата Магура]], [[Бугарија]].<ref name="ad234" /> Со текот на времето, романскиот археолог развил свои системи за поделба на праисториските епохи во олтенски контекст. Тргнувајќи од набљудувањето дека [[Дакијци|дакиските]] заедници од [[Железно време|железното време]] прикажувале начин на живот сличен на неолитските обрасци, и сведувајќи ја [[протоисторија]]та на остра поделба помеѓу археолошките докази и првите пишани записи, тој заклучил дека, во случајот на Олтенија, „праисторијата“ се проширувала низ римската администрација и до период кој конвенционално е вклучен во раниот среден век.<ref>Doboș, p.234-235</ref> Неговите текстови нудеа персонализирани и дијалектички алтернативи на оттогаш стандардизираните имиња, како што се ''vârsta acioaiei'' наместо ''epoca bronzului'' („[[Бронзено време|Бронзено доба]]“, ''acioaie'' е [[архаизам]] ), ''vârsta cavalerilor'' („витез доба“) за ''epoca migrațiilor'' („ [[Голема преселба на народите|Доба на]] мигрите“. ) итн.<ref name="ad234">Doboș, p.234</ref> Неговата поделба на палеолитот тесно ги следеше принципите на Џозеф Дешелет, со референци за археолошките индустрии меѓу Хелеанците и Магдалените.<ref name="ad235">Doboș, p.235</ref> === Доцни придонеси === До почетокот на 1960-тите, новите откритија на палеолитските остатоци го поттикнаа Николаеску-Плопшор да ги прегледа неговите општи заклучоци. Во тоа време, тој дошол до аргумент дека романскиот палеолит започнал со „ култура на камче “ ( ''cultura de prund'' ), или ''еопалеолит'', кој му претходел ''на археопалеолитот'' (помеѓу хеленскиот и клактонскиот ), ''мезопалеолитот'' ( левалоискиот и горномустерскиот), ''акропалеигјанскиот'' и костенскиот. ), ''епипалеолит'' (азилијански и швајдерски ) и ''пренеолит'' .<ref name="ad235">Doboș, p.235</ref> Во 1965 година, тој ја изменил скалата за да ги вклучи откритијата во Тетоу (''Бугиулешти'', ''Валеа луи Граунчеану'' ), кои ги припишува на почетната, ''предпалеолитска'' возраст.<ref>Doboș, p.235-236</ref> Во тандем, Николаеску-Плосор учествуваше лично во преоценувањето на присуството на плеистоценот и [[неандерталец]]от во Романија. Неговата експедиција на Бордул Маре откри фосилизирани неандерталци и остатоци од дивеч, како и карактеристично огниште. Со неговата повторна проценка на претходните теории дојде и проценката дека наводниот австралопитекин во областа Тетоу користел камења собрани од големи далечини при резба на трупови на големи животни - што го навело Николаеску-Плопшор да постулира дека Тетои е врска помеѓу трите места на австралопитеки на, докажувајќи ги „најстарите фази во процесот на свесната работа“.<ref name="ad236">Doboș, p.236</ref> Теоријата беше гледана со резерва од неговите современици и беше прифатена само како хипотеза од археолошкиот мејнстрим од 1970-тите.<ref name="ad236" /> Меѓу критичарите на Николаеску-Плосор во овој поглед е археологот Адријан Добош, кој создава аналогија со погрешните заклучоци направени за археолошката индустрија што постои во Макапансгат (заклучоци кои самиот Николаеску-Плопшор ги наведе како преседан).<ref name="ad236" /> Колатерална импликација на ова откритие, заснована на стратиграфија, беше тврдењето дека Олтенија имала придонес во [[wiktionary:Hominization|антропогенезата]] заедно со комплексот Олдован откриен во [[Танзанија]] од Луис Лики.<ref name="vdea7"/> Во текот на доцните 1950-ти, Николаеску-Плопшор бил поттикнат од новите откритија направени во областа Пестишу Миц да го преиспита своето мислење за Селетјанецот, што тој го сметал за манифестација на Мустеријанската и инаугуративната индустрија на горниот палеолит.<ref name="ad238">Doboș, p.238</ref> Ова тврдење беше разгледано последен пат во 1966 година, кога тој заклучи дека Селетјанецот не постоел источно од Унгарија.<ref name="ad238" /> Други откритија од источниот регион на [[Молдавија (регион)|Молдавија]] го наведоа да ги назначи индустриите на Аурињациската, Костенкијанската и Граветовата, првенствено карактеризирана со еден вид кремен кој се смета за „ [[Прут|реката Прут]] “.<ref>Doboș, p.238-239</ref> До 1950-тите, тој дошол до заклучок дека мезолитот не бил независен феномен, туку доцна форма на Магдалениецот што води во неолитот.<ref>Doboș, p.239-240</ref> Сепак, Добош забележува дека ова не бил апсолутен заклучок и дека подоцнежните текстови покажуваат дека Николаеску-Плопшор си противречи во опишувањето на мезолитската „постепена транзиција“ и епипалеолит како „повеќе или помалку: одложен палеолит“.<ref name="ad240">Doboș, p.240</ref> Исто така, според Добош, истражувачот го синтетизирал своето мислење дури во 1965 година, кога го дефинирал мезолитот како применлив само за оние микролитски локалитети што стојат „за природна транзиција“ кон неолитот, додека тврдел дека такви примери не може да се најдат во Романија.<ref name="ad240" /> Во текот на последните две децении од активноста на Николаеску-Плопшор, тој усвоил контроверзниот пристап за именување и класифицирање на локалните култури, давајќи им приоритет на [[Советски Сојуз|Советскиот]] и [[Источен блок|Источниот блок]] во согласност со идеолошките барања на комунистичкиот режим . Во 1954 година, тој ја прослави советската историографија за „темелно“ истражување на палеолитот од глобална перспектива и ги исмејуваше западните пристапи како редукционистички.<ref>Doboș, p.241-242</ref> Фокусирајќи го своето внимание на тврдењата на некои западни истражувачи, кои тврдеа дека хелеанските индустрии се супериорни во однос на клактонските од наводни расни причини, Николаеску-Плопшор ги обвини своите колеги за научен расизам и посочи дека хелеанската и клактонската индустрија повремено се развиваат во истите области.<ref>Doboș, p.242</ref> Романскиот научник првенствено ги назначил локалните локалитети на Гравети како Костенкијан, по советскиот модел, и генерално се откажал од спомнувањето на индустриите под нивните западни имиња.<ref name="ad241">Doboș, p.241</ref> Тој, исто така, зборуваше за замена на неологизмите измислени за одредени ставки во праисториската типологија со адаптации од романската лексика . На пример, тој препорачал следење на истражувачот од 19 век Цезар Болијак при означување на индустриските јадра како ''mătci'' („извори“ или „утроби“).<ref name="ad241" /> == Литература == Според фолклористот Аурелијан И. Попеску, целокупното книжевно дело на Константин С. Николаеску-Плопшор е поделено во две категории: „точна збирка“ на фолклорни записи и преработка на фолклорни теми преку оригиналните интервенции и проширувања на „големиот раскажувач. “.<ref>Popescu, p.145, 155</ref> Последната функција виде дека Николаеску-Плопшор го повторува примерот на Јон Креанга, раскажувач од 19 век, културно поврзан со [[Молдавија (регион)|молдавскиот]] регион, и му го донесе прекарот „ Олтенија Креанга“.<ref name="aip145">Popescu, p.145</ref> Нејзиниот главен производ е ''Tivisoc și Tivismoc'', но категоријата вклучува и верзија на приказните на ''Јован Јоргован'' и [[бајка]] со наслов ''Cotoșman împărat'' („Царот Томч“).<ref name="aip145" /> Ваквите дела повремено се потпишуваа со името ''Мош Плопшор, тарторул повещилор'' („Старецот Плосор, водач на приказните“).<ref name="aip145" /> Во својот ''Precuvântare'' („Предговор“) за ''Tivisoc și Tivismoc'', авторот го објасни својот метод во говорни фигури, со детска рима: Серијата анегдоти за Тивисок и Тивисмок се издвојува меѓу придонесите на Николаеску-Плопшор како спин-оф на популарните народни приказни за ''Пакала'' . Двајцата истоимени протагонисти се „неродени деца“ на Пакала, непочитуван и често генијален селанец чии подвизи се воспоставено присуство во романскиот хумор и раната романска литература.<ref>Popescu, ''passim''</ref> Писателот го дефинирал сопствениот текст како „сноп од изработени приказни, украсени овде-онде со лаги“ и „нова приказна, од постари, заборавени приказни“.<ref name="aip146">Popescu, p.146</ref> Неговата техника, оцени Попеску, „продира во светот на Пакала, кој го зголемува и продлабочува со ново предиво, бракот на познатиот народен херој“.<ref name="aip146" /> „Неродените“ протагонисти, кои наизменично ги раскажуваат деловите од анегдотата како наративи во прво лице, се оригинални креации на Николаеску-Плопшор, нивните имиња се бесмислени рими за броење за зборот ''loc'' („место“, како во ''stai pe loc'', „стојат твојата земја“ или „ти си тоа“).<ref name="aip145">Popescu, p.145</ref> Оваа репликација на детството, тврди Попеску, „сугерира одредена блискост со [детскиот] менталитет и начините на разбирање“.<ref name="aip145" /> Наративот главно се надоврзува на апсурдистички слики и игра на [[Парономазија|зборови]], што резултира со она што Попеску го нарекува „густ хумор“.<ref name="aip147">Popescu, p.147</ref> Двајцата браќа се огледуваат на физичките атрибути на едни со други и се нереално гротескни по изглед: тие покажуваат [[хетерохромија]] и хемихипертрофија, нивните лица и стапала се ориентирани наназад.<ref name="aip146">Popescu, p.146</ref> Отфрлајќи ги шансите да се родат од свештеник или дури и благородник, Бан на Олтенија, наместо тоа, тие се одлучуваат за Пакала, кој е прикажан како сиромашен селанец од Ваидеи (село во комуната Ромос, сега во округот Хунедоара ).<ref name="aip147" /> Локацијата била избрана поради нејзините хумористични конотации, кои, забележува Попеску, веќе ја направиле мета на „невини шеги, „тешко им“.<ref name="aip147" /> Селото е прикажано од Николаеску-Плопшор како место во кое сиромаштијата се соочува со самоиронија, што резултира со апсурдни шеги. На пример, човек од Ваидени жали за загубата на круша, украдена од неговиот двор од врапче, бидејќи имал намера да ја користи нејзината влакнеста опашка како „оска на количка“.<ref name="aip147" /> Етнографскиот преглед на Олтенија е надополнет со приказ на јужните делови на регионот, преку приказ на патувањето на Пакала низ [[Крајова]] и до [[Дунав]]. Епизодата дозволува ретроспективна социјална критика на селскиот живот како што наводно бил за време на периодот на Романското кралство, со референци за Бунтот од 1907 година и цитати од квазианонимниот рурален поет Раду од Џубега.<ref name="aip147" /> Извештајот на Николаеску-Плопшор, исто така, нуди простор за самоиронија и [[сатира]] на олтенскиот етос, атрибут традиционално [[стереотип]]изиран како тапа гордост: наводната реакција на Олтенија на воведувањето на железничкиот систем е обид за излетување на возовите од шините со мамки за пченка.<ref name="aip147" /> Истиот дел вклучува шеги за градот Каракал, вообичаено исмејувани во локалниот фолклор како местото каде што количката што превезувала имбецили „се превртила“, и при поминување ја споменува легендата за пожарникарската кула на Каракал, која наводно била изгубена од пламенот.<ref name="aip147" /> Таквите извештаи, напиша Попеску, претставуваат „важен извор на информации за етнографите и фолклористите“.<ref name="aip155">Popescu, p.155</ref> Откако биле задолжени за пеколот, Тивисок и Тивисмок ги ослободуваат сите категории народни херои кои се исто така грешници, првенствено [[Ајдутство|хајдуци]] и други прославени разбојници, но, забележува Попеску, ја прикажуваат мешавината на Пакала на „интелигенција и глупост“ при планирањето на нивното бегство: целата група ја следи двете момчиња креваат јаже од песок.<ref name="aip153">Popescu, p.153</ref> По седумгодишно искачување, тие ги враќаат во воденицата, тие ја пренасочуваат реката да тече назад во пеколот и успеваат да ги удават ѓаволите кои се враќаат.<ref name="aip153" /> Следува повторно обединување со Пакала, неговата легендарна венчавка со жена избрана од Тивисок и Тивисмок, и конечното раѓање и неволното [[крштевање]] на момчињата.<ref>Popescu, p.153-154</ref> Иако добиваат човечки изглед, Tivisoc и Tivismoc сè уште покажуваат натприродни атрибути (како конзумирање „пржено пилешко и лук“ наместо мајчино млеко).<ref>Popescu, p.154-155</ref> Приказната завршува со нивното заминување во дивиот свет и изгледите за повеќе авантури - можеби втор том, кој Николаеску-Плопшор никогаш не почнал да го пишува.<ref name="aip155">Popescu, p.155</ref> == Наследство == Контроверзноста традиционално ги опкружува наводните австралопитекински локалитети кои ги истражувал Николаеску-Плопшор. Според колекцијата ''Античка историја'' на [[Кембрички универзитет|Универзитетот Кембриџ]] од 1982 година, неговите теории во врска со Тетоу биле „сè уште отворени за прашање“.<ref>Dumitrescu ''et al.'', p.6</ref> Според проценката на историчарот и новинар Василе Сурсел од 2009 година, овие локации не биле повторно разгледани од ниту еден романски археолог по 1960-тите. Сурсел тврди: „Наместо да го продолжат своето истражување, неговите колеги претпочитаа да ги игнорираат или едноставно да не ги коментираат“.<ref name="vscsnic" /> Смртта на научникот, исто така, ги запрело напорите за зачувување на Ада Калех, и ги натерало комунистичките власти да одобрат план со минимални инвестиции во оваа област. По револуцијата од 1989 година и крајот на комунизмот, како дел од поголемиот тренд да им се обезбеди на комуните поединечни [[грб]]ови, Салкута избрала да биде претставена со златна перница и шише со мастило, во чест на родниот Николаеску-Плопшор. Индустриското средно училиште во Пленица го носи неговото име, како ''Grupul Școlar Industrial Constantin Nicolăescu-Plopșor'', како и улица во [[Крајова]] . Во 1999 година, Романската академија и Универзитетот во Крајова го основале CS Nicolăescu-Plopșor Socio-human Research Institute, кој објавува годишник за интердисциплинарни студии.<ref>[http://cis01.ucv.ro/academiaromana/anuar/ ''Anuarul Institutului de Cercetări Socio-Umane "C. S. Nicolăescu-Plopșor"''], at the [[University of Craiova]] site; retrieved September 5, 2009</ref> Музејот на Олтенија поседува посебна збирка Николаеску-Плопшор, која ги вклучува неговите ракописи од книги и објавени дела, како и неговата кореспонденција со колеги интелектуалци како Думитру Берчиу, Константин Даиковичиу и Јон Нестор. == Белешки == * Виорел Ахим, ''Ромите во романската историја'', Централно-европски универзитетски прес, Будимпешта, 2004 година.{{ISBN|963-9241-84-9}} * Џорџ Калинеску, ''Историја книжевни романи де ла потекло пина во презент, Едитура'' Минерва, Букурешт, 1986 г. * Адријан Добош, „CS Nicolăescu-Plopșor și arheologia paleoliticului“, во ''Studii de Preistorie на романското археолошко здружение 2'', 2005, стр.&nbsp;233-247 * Вл. Думитреску, А. Боломеј, Ф. Могошану, „Праисторијата на Романија од најраните времиња до 1000 г. п.н.е.“, во ''Античката историја на Кембриџ'', кн. 3: Дел 1, Cambridge University Press, Cambridge etc., 1982, стр.&nbsp;1-74.{{ISBN|0-521-22496-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-521-22496-9|0-521-22496-9]] == Наводи == {{наводи}} * Аурелијан И. Попеску, постфејс на Константин С. Николаеску-Плопсор, ''Тивисок и Тивисмок'', Скрисул Романеск, Крајова, 1987, стр.&nbsp;145-155 {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Николаеску-Плопшор, Константин С.}} [[Категорија:Починати во 1968 година]] [[Категорија:Родени во 1900 година]] [[Категорија:Роми]] [[Категорија:Археолози по националност]] [[Категорија:Етнографи по националност]] 1mkpqboff1t5ma9sqqy7993sx2ll2d9 0 1299263 5611823 5295428 2026-08-20T08:24:39Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611823 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nyctalus leisleri.jpg|300px|мини|Шумски вечерник (Nyctalus leisleri)]] '''Шумски вечерник, Лејслеров лилјак''' или '''ирски лилјак''',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/breakingnews/lifestyle/features/high-temperatures-send-bats-swooping-in-852307.html|title=High temperatures send bats swooping in|last=The Irish Examiner|date=2 July 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/230085642|title=Seasonal changes in the foraging behaviour of Leisler's bats (Nyctalus leisleri) in Ireland as revealed by radio‐telemetry|last=Shiel et al (1999)}}</ref> е вид на [[Инсектојади|инсектојаден]] [[Лилјаци|лилјак]] кои припаѓа на фамилијата вечерни лилјаци, Vespertilionidae. Видот е именуван во чест на натуралистот [[Јохан Филип Ахил Лајслер|Јохан Филип Ахил Лејслер]]. == Опис == Шумски вечерник има средна големина, малку помал од [[ноќен лилјак]] . Има должина од 48 до 68&nbsp;мм (глава и тело) и распон на крилјата од 260 до 330&nbsp;мм. Подлактицата е со димензии од 38 до 47&nbsp;mm, а тежината на лилјакот е од 11 до 20 грама. Лицето, ушите и крилјата се црни. Крзното е кафеаво. Долните страни на рацете се влакнести што му го дава уште едно име „лилјак со влакнести раце“. Ушите му се кратки и заоблени во форма на печурка. Крилата се долги и тесни.<ref>[http://batslife.eu/item/nyctalus-leisleri/ Nyctalus leisleri - Science for Nature Foundation]</ref> == Распространетост == Шумскиот вечерник се среќава локално низ [[Европа]] и западна [[Азија]], на исток до [[Урал (планина)|Урал]] и [[Хималаи]]те. Го има и во северозападна [[Африка]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] и [[Мадејра]] . Додека пак лилјаците на [[Азори]]те често се смета за посебен вид - ''Nyctalus azoreum.'' Обично се наоѓа во [[Шума|шумите]], иглолисни и листопадни, но исто така се приспособи на паркови и урбани области и често ги има и во згради. Во повеќето делови каде што се среќава шумскиот вечерник тој е редок, но во [[Ирска (остров)|Ирска]] е многу почест, бидејќи е најголемиот и трет најчест вид лилјак на островот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.ie/regionals/goreyguardian/lifestyle/ireland-a-leislers-bat-stronghold-29388124.html|title=Ireland a Leisler's Bat stronghold|last=The Irish Independent}}</ref> Во [[Велика Британија (остров)|Британија]] е познато од неколку колонии во [[Англија]] и [[Велс]] со повремени скитници кои стигнуваат до [[Шкотска]] . Закана за нивниот опстанок вклучуваат намалување на бројот на [[инсекти]], губење шуми и шупливи дрвја и токсични хемикалии кои се наоѓаат во обработеното дрво во објектите. == Хранење == [[Податотека:Vesperugo_leisleri_ras.jpg|мини|Од ''Природната историја на цицачите од Индија и Цејлон'']] Лилјаците се појавуваат веднаш по зајдисонце за да се хранат со летечки инсекти како што се [[Молец|молци]] и [[Тврдокрилци|бубачки]]. Тие понекогаш се хранат околу уличните светилки, фаќајќи ги инсектите што ги привлекуваат. Тие се најактивни околу самрак и зори и ќе патуваат до 10&nbsp;km по потрага за храна . == Размножување == Шумскиот вечерник обично се размножува во мали колонии од околу 20 до 50 единки, но во Ирска тие можат да бидат многу поголеми, со некои колонии кои броат до 1.000 единки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cdn.bats.org.uk/pdf/About%20Bats/leislers_11.02.13.pdf?mtime=20181101151300|title=Leisler's bat|last=Bat Conservation Trust|accessdate=2022-04-22|archive-date=2021-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804052009/https://cdn.bats.org.uk/pdf/About%20Bats/leislers_11.02.13.pdf?mtime=20181101151300|url-status=dead}}</ref> Колонијата е обично во шупливо дрво или зграда. Женките раѓаат едно или две младенчиња, а близнаците се почести во источниот дел од нивната распространетост. == Ехолокација == Честотите што ги користат овие лилјаци за ехолокација се помеѓу 25–54&nbsp;kHz, имаат најмногу енергија на 29&nbsp;kHz и имаат просечно времетраење од 8,5 ms.<ref>Parsons, S. and Jones, G. (2000) 'Acoustic identification of twelve species of echolocating bat by discriminant function analysis and artificial neural networks.'</ref><ref>Obrist, M.K., Boesch, R. and Flückiger, P.F. (2004) 'Variability in echolocation call design of 26 Swiss bat species: Consequences, limits and options for automated field identification with a synergic pattern recognition approach.'</ref> == Културни референци == Сликата на лилјакот е една од безбедносните одлики на банкнотата од 20 фунти од 2020 година на Алстер банката на Северна Ирска.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/business/northern-ireland/new-ulster-bank-20-bank-note-has-skeleton-and-bat-security-features-39632163.html|title=New Ulster Bank £20 bank note has 'skeleton and bat' security features|work=Belfasttelegraph}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == * Френк Гринавеј и А.М. Хадсон (1990) ''Теренски водич за британски лилјаци'', Брус Колман Букс, Аксбриџ * Вилфрид Шобер и Екард Гримбергер (1993) ''Водич за Хамлин: Лилјаци од Британија и Европа'', Хамлин, Лондон. * RE Stebbings & Francesca Griffith (1986) ''Дистрибуција и статус на лилјаци во Европа'', Институт за копнена екологија, Хантингдон. * S. Zera & P. Myers (2004) [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Nyctalus_leisleri.html ''Nyctalus leisleri''], Интернет за разновидност на животните. Пристапено на 5 декември 2006 година. == Надворешни врски == * Фотографии [https://web.archive.org/web/20080327061207/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Nyctalus_leisleri/ на ARKive] * [http://www.forestry.gov.uk/forestry/INFD-6K3CXY Водич за управување со шуми за лилјаци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130319132917/http://www.forestry.gov.uk/forestry/INFD-6K3CXY |date=2013-03-19 }} [[Категорија:Цицачи на Пакистан]] rlhzkhscb83qfbt7yajeng0qntwp6hp 0 1303644 5611776 5537352 2026-08-20T06:58:51Z Bjankuloski06 332 Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател (2), Инфлуенсер → Влијател 5611776 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Дарко Јефремов | портрет = Дарко Влогс.jpg | px = | опис = | родено-име = Дарко Јефремов | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1988|12|26}} | роден-место = [[Ниш]], [[СР Србија]], [[СФРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | почивалиште = | националност = | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = <!-- овде треба да стои по што е позната личноста. пр. „по улогата во Бетмен“ --> | занимање = [влијател], [[активизам|активист]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = | lbl1 = <!-- Додатно поле 1 --> | data1 = <!-- Податок за додатното поле 1 --> | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = <!-- Стил на додатните полиња --> }} '''Дарко Јефремов''' (познат како '''Дарко Влогс'''; р. {{роден на|26|декември|1988}} во {{роден во|Ниш}}) — [[Македонија|македонски]] [[влијател]], познат како најпопуларниот балкански камионџија во [[САД]]<ref>{{cite web | url=https://www.blic.rs/premium/darko-je-najpoznatiji-balkanski-vozac-kamiona-u-americi-postao-je-instagram-senzacija/ycjz7we?fbclid=IwAR1xCA0z-F1RbqGqDgNw6QcPg8Lu8FZoe8XDH4wuVnz_QS6vu0qU0FwWLSM | title= DARKO JE NAJPOZNATIJI BALKANSKI VOZAČ KAMIONA U AMERICI Postao je Instagram senzacija, ljudi ga obožavaju, a mnogi ne znaju kakva priča stoji iza svega | website = Blic | date=10.07.2020 | access-date=8.06.2022 }}</ref> и еден од најследените и најкоментирани македонски блогери на [[Инстаграм]].<ref>{{cite web |title=Дарко Влогс од САД: Му благодарам на Никола Груевски што успеа да ме избрка од Македонија |url=https://bulevar.mk/2020/09/20/darko-vlogs-od-sad-mu-blagodaram-na-nikola-gruevski-shto-uspea-da-me-izbrka-od-makedoni%D1%98a/ |website=bulevar.mk |access-date=9 јуни 2022 |date=20 септември 2020 |archive-date=2022-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707041334/https://bulevar.mk/2020/09/20/darko-vlogs-od-sad-mu-blagodaram-na-nikola-gruevski-shto-uspea-da-me-izbrka-od-makedoni%D1%98a/ |url-status=dead }}</ref> == Биографија == Дарко Јефремов е роден на 26 декември 1988 година во [[Ниш]].<ref name="Darko Chicago">{{cite web | url=https://chicagoglasnik.com/intervju-darko-vlogs-instagram-senzacija-iz-kamiona/?fbclid=IwAR16Z2eZar03Tcky66i_WHb14cCsR2FCB6Fb7K5MUoNdGmZzZNYX8Tfgugg | title= Intervju: Darko Vlogs – Instagram senzacija iz kamiona! | website = Chicago Glasnik | date=22.11.2019 | access-date=8.06.2022 }}</ref> Во [[Скопје]], тој почнал да живее од 1992 година, каде завршил во [[ОУ „Блаже Конески“ - Мичурин|ОУ „Блаже Конески“]], населба [[Мичурин (Скопје)|Мичурин]]. Средно образованиет завршил во [[СЕТУ „Михајло Пупин“ - Скопје|СУ „Михајло Пупин“]], насока [[Информатика]]. Во 2009 година, Дарко запишал студии при [[Технички факултет - Битола|Технички факултет]] во [[Битола]], каде дипломирал по 3 години во 2012 година.<ref>{{cite web |title=Видео интервју со Дарко Јефремов: Како е да се биде... камионџија |url=https://www.crnobelo.com/intervju/video-intervjua/64897-video-intervju-so-darko-jefremov-kako-e-da-se-bide-kamiondjija |website=CRNOBELO.com |access-date=9 јуни 2022 |language=mk-mk}}</ref> Во март 2013 година, тој почнал да работи на бродот Carnival Sensation. После два договори, Дарко се преселил во [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]], [[Мисури]], каде работи како помошник администратор на канцеларија во True Value, а втората работа како келнер во Golden Corral. Во 2017 година, тој се преселил во [[Чикаго]], каде почнал да работи како [[камион]]џија, професијата која до ден денес ја работи. == Кариера == Во 2018 година, Дарко почнал со неговиот профил на [[инстаграм|Instagram]], Дарко Влогс,<ref>[https://www.instagram.com/darkovlogs/ Darko Vlogs] on Instagram</ref> каде објавувал видеа и слики од живот на еден камионџија во [[Соединетите Држави]]. За многу краток период, Дарко станал вистинска сензација на македонските портали и социјални мрежи, што неговиот профил за 3 години го заследиле преку 100,000 следбеници.<ref>{{cite web | url=https://chicagodesavanja.us/vesti/darko-jefremov-za-kraj-i-zauvek-kamiondzija?fbclid=IwAR3vAkhHl-04_BKb47_Mo1_Cepf6pydDZ8X88-GBiJ18pO7-MXjzG1s4qNo | title= Darko Jefremov - Za kraj i zauvek, kamiondžija! | website = Chicago dešavanja | date=12.02.2021 | access-date=8.06.2022 }}</ref> Во 2022 година, неговиот профил имал над 130,000 следбеници.<ref>{{cite web |title=Мојата поранешна сопруга беше патолошки лажго: Македонецот Дарко Влогс низ солзи раскажува за борбата со анксиозност |url=https://zenskimagazin.mk/mojata-poraneshna-sopruga-beshe-patoloshki-lazgo-makedonecot-darko-vlogs-niz-solzi-raskazuva-za-borbata-so-anksioznost |website=Женски Магазин |access-date=9 јуни 2022 |language=en}}</ref> == Хуманитарна работа == Покрај социјалните мрежи, Дарко активно бил вклучен и во хуманитарни акции.<ref>{{cite web |title=Дарко – Влогс тргна да им ги „отвори очите“ на нашите маркетинг менаџери или себе си вратите, па жестоко удри по познатите: Лила, Маријанчето, Зоки-Фаци… и останатите познати „Инстаграм профитери“ се „фејк влијатели“!? (ФОТО) |url=https://vistina.com.mk/darko-vlogs-trgna-da-im-gi-otvori-ochite-na-nashite-marketing-menadzeri-ili-sebe-si-vratite-pa-zestoko-udri-po-poznatite-lila-marijancheto-zoki-faci-i-ostanatite-poznati-instagram-profiteri-se-fejk/ |website=Vistina.mk |access-date=9 јуни 2022 |language=mk-MK |archive-date=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628212806/https://vistina.com.mk/darko-vlogs-trgna-da-im-gi-otvori-ochite-na-nashite-marketing-menadzeri-ili-sebe-si-vratite-pa-zestoko-udri-po-poznatite-lila-marijancheto-zoki-faci-i-ostanatite-poznati-instagram-profiteri-se-fejk/ |url-status=dead }}</ref> Во 2019 година, со помош на инстаграм го започнува својот прв малопродажна стока, а тоа се маици и дуксери со неговото лого. Собраните парични средства биле дарувани кај лица што им била потребна финансиска помош.<ref name="Darko Chicago" /><ref>{{cite web |title=Македонскиот камионџија во САД повторно ќе ви ги стопли срцата (ВИДЕО) |url=https://www.slobodenpecat.mk/makedonskiot-kamiondhija-vo-sad-povtorno-ke-vi-gi-stopli-srczata-video/?fbclid=IwAR0oBInF-JWUS3C9s1XnOpunw8D99gbjE6hbm-SzKPwY-eqbIpYSHUkL59s |website=Слободен печат |access-date=9 јуни 2022 |language=mk-MK |date=3 декември 2019}}</ref> Пред новата 2020 година, Дарко облечен како Дедо Мраз, делел пакетчиња на деца на улица и бездомници во Скопје.<ref>{{cite web |title=Македонец, облечен како Дедо Мраз, делеше пакетчиња на деца на улица и бездомници |url=https://www.crnobelo.com/zabava/interesno/64248-makedonec-oblechen-kako-dedo-mraz-deleshe-paketchinja-na-deca-na-ulica-i-bezdomnici-foto |website=Crnobelo.com |access-date=8 јуни 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Македонски Дедо Мраз од Америка делеше пакетчиња по скопските улици (ВИДЕО) |url=https://365.com.mk/289898/makedonski-dedo-mraz-od-amerika-deleshe-paketchina-po-skopskite-ulitsi-video |website=365.com.mk |access-date=9 јуни 2022 |language=mk-MK |date=31 декември 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Дарко облечен како Дедо Мраз делеше пакетчиња на деца на улица и бездомници |url=https://republika.mk/zivot/kaleidoskop/darko-oblechen-kako-dedo-mraz-deleshe-paketchinja-na-deca-na-ulica-i-bezdomnici/ |website=Република |access-date=9 јуни 2022 |language=mk-MK |date=31 декември 2018 |archive-date=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628211632/https://republika.mk/zivot/kaleidoskop/darko-oblechen-kako-dedo-mraz-deleshe-paketchinja-na-deca-na-ulica-i-bezdomnici/ |url-status=dead }}</ref> Исто така, следната година, заедно со [[YouTube|јутјуберот]] Вик, започнал акција „''Пакетчиња за сите дечиња''“ и собрале над 6.000 [[Американски долар|долари]].<ref>{{cite web |title=Македонија има со што да се гордее: Дарко Влогс и јутјуберот Вик, успеаа да соберат пари за Цел камион бесплатни новогодишни пакетчиња !!! |url=https://shilomagazine.com.au/2021/12/13/dare-i-vik-ppaketcijna/ |website=Шило Магазин |access-date=9 јуни 2022 |language=mk-MK |date=13 декември 2021 |archive-date=2022-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707203315/https://shilomagazine.com.au/2021/12/13/dare-i-vik-ppaketcijna/ |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{матична|www.darkovlogs.com}} * [https://www.instagram.com/darkovlogs/ Darko Vlogs] на [[Инстаграм|Instagram]] * [https://www.crnobelo.com/intervju/patuvame-so/88620-daniela-patuva-so-kamion-so-soprugot-darko-vlogs-bevme-vo-novo-meksiko-na-festival-za-baloni-nezaboravno-iskustvo Даниела патува со камион со сопругот Дарко Влогс] * [https://vistina.com.mk/darko-vlogs-se-vrati-doma-shtom-stapna-na-makedonska-pochva-kaj-chikashkiot-kamiondzija-vednash-se-razbudi-makedoncheto-vo-nego-video/ Дарко Влогс се врати дома: Штом стапна на македонска почва, кај „чикашкиот камионџија“ веднаш се разбуди Македончето во него!] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220630204140/https://vistina.com.mk/darko-vlogs-se-vrati-doma-shtom-stapna-na-makedonska-pochva-kaj-chikashkiot-kamiondzija-vednash-se-razbudi-makedoncheto-vo-nego-video/ |date=2022-06-30 }} * [https://www.crnobelo.com/novosti/domasni/82095-najpopularniot-makedonski-kamiondjija-so-hit-tancuvachko-video-so-devojkata-vo-istanbul Најпопуларниот македонски камионџија со хит танцувачко видео со девојката во Истанбул] * [https://www.youtube.com/watch?v=-8K0ygYd5jU Дарко во спотот за песната Але але Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јефремов, Дарко}} [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Македонци во Србија]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Јутјубери]] 50j6l5o5aozjxpnsew4bpyvqev90vsg 0 1304161 5611967 5517246 2026-08-20T11:56:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611967 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Свети Илија | fullname = | other name = | native_name = Προφήτη Ηλία | native_name_lang = el | image = St. Ilias Kapudzhilar.jpg | image_size = | alt = | caption = Поглед на црквата | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40|36|4|N|22|59|22|E|type:landmark_region:GR|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Капуџилар]], [[Солун]] | country = [[Егејска Македонија]], [[Грција]] | denomination = [[Цариградска патријаршија]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = {{URL|http://www.profitisilias.com.gr/}} | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = споменик на културата | designated date = | architect = | architectural type = трикорабна базилика | style = | years built = | groundbreaking = | completed date = 1854/1935 | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Солунска епархија|Солунска]] | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''Свети Илија''' ({{langx|el|Ιερός Ναός Αγίου Προφήτη Ηλία Πυλαίας Θεσσαλονίκης}}) — [[црква (градба)|црква]] во [[солун]]ското преградие [[Капуџилар]], [[Егејска Македонија]]. Влегува во состав на [[Солунска епархија|Солунската епархија]] на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]].<ref name="Ιστορικό Ιερού Ναού">{{нмс | url = http://www.profitisilias.com.gr/index.php/ierosnaos/istorika.html | title = Ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Προφήτη Ηλία Πυλαίας Θεσσαλονίκης | access-date = 21 август 2016 | publisher = Ιερός Ναός Αγίου Προφήτη Ηλία Πυλαίας Θεσσαλονίκης | archive-date = 2016-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160807130232/http://www.profitisilias.com.gr/index.php/ierosnaos/istorika.html | url-status = dead }}</ref><ref name="Τερμεντζόγλου 53">{{наведена книга |title= Εγκαίνια νεότερων ναών της Θεσσαλονίκης (1912-2011) |last=Τερμεντζόγλου |first= Γεώργιος Κ |authorlink= |coauthors= |year=2013 |publisher=Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας |location=Θεσσαλονίκη |isbn= |pages=53 |url= http://ikee.lib.auth.gr/record/133958/files/GRI-2014-11988.pdf |accessdate= }}</ref> Храмот е сместен во центарот на Капуџилар. Во неговата парохија влегуваат и црквите „Св. Теодор Тирон и Теодор Стратилат“, „Рождество на пресв. Богородица“ и „Три Светители“.<ref name="Ιστορικό Ιερού Ναού"/> Првата црква на ова место е изградена на почетокот на XIX век. Поради брзиот развој на Капуџилар на почетокот од XX век, црквата е срушена и на нејзино место е подигнат анова. Изградбата започнала во 1926 година и на 28 ноември 1935 г. храмот е осветен од митрополитот Генадиј Солунски. Од старата црква останала единствено [[камбанарија]]та, изградена во 1854 г. и прогласена за заштитен споменик на културата.<ref name="Ιστορικό Ιερού Ναού"/> [[Податотека:Saint Elijah Church in Pylea in Thessaloniki.jpg|мини|лево|Страничен поглед]] Денешниот храм е [[трикорабна]] [[базилика]] со површина од 600&nbsp;м² и голема женска црква. Корабите се поделени со два реда столбови. Во 1980-тите храмот е проширен со додавање на надворешна [[припрата]] со површина од 200&nbsp;м² во која има два [[параклис]]а — „Пресв. Богородица Скоропослушница“ со стара чудотворна икона и „Св. Пантелејмон“ со стара икона на светецот. [[Наос]]от е [[живопис]]ан во 1990-тите, а женската црква во 2007 г. Во 2006 г. е позлатен [[иконостас]]от. Во 2012 г. започнало отстранувањето на надворешниот малтер и откривање на убавата тулена ѕидарија на храмот.<ref name="Ιστορικό Ιερού Ναού"/> Од старата црква внатре се зачувани два мермерни [[капител]]а, владичкиот престол од 1837 г., голем проскинитар од 1902 г. и преку 100 [[икона|икони]] со различни големини, автори и периоди, повеќето од ΧΙΧ век. Дел од иконите се сместени во парохискиот црковен музеј, а останатите се во припратата, на иконостасот, проскинитарите и параклисите на храмот.<ref name="Ιστορικό Ιερού Ναού"/> == Поврзано == * [[Солунска епархија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Saint Elijah Church, Pylea}} * [http://www.profitisilias.com.gr/ Мрежно место на црквата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220712103825/https://www.profitisilias.com.gr/ |date=2022-07-12 }} {{el}} [[Категорија:Цркви во Капуџичар-Хортач|Илија, Капуџилар]] [[Категорија:Цркви во Солун|Илија, Капуџилар]] [[Категорија:Цркви во Солунската епархија|Илија, Капуџилар]] [[Категорија:Споменици на културата во Солун]] [[Категорија:Споменици на културата во Капуџилар-Хортач]] [[Категорија:Појавено во 1854 година]] [[Категорија:Појавено во 1935 година]] e3q2wxircfwxhassn30mopgbwm07ud8 0 1305348 5611648 5253263 2026-08-19T19:03:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611648 wikitext text/x-wiki {{Infobox occupation | name = Уролог | image = [[Податотека:Urologist performing a TURP.png|250px]] | caption = Уролог врши трансуретрална ресекција | official_names = <!------------Details-------------------> | type = [[Специјалност (медицина)|Специјалност]] | activity_sector = [[Медицина]], [[хирургија]] | competencies = | formation = *[[Доктор по медицина]] | employment_field = [[Болница|болници]], [[клиника|клиники]] | related_occupation = }} [[Податотека:ThermoCath.jpg|мини|250п|Трансутерален микробранов катетер ''[[in situ]]'']] '''Урологија''' (од [[Старогрчки јазик|грчки]] οὖρον - „урина“ и {{Јаз|grc|-λογία}} - „студија“), позната и како генитоуринарна хирургија — клиничка гранка која се занимава со болести на уринарните органи ([[Бубрег|бубрези]], уретери, [[мочен меур]] и уретра) како и со машките генитални органи ([[пенис]], [[тестис]]и, епидидими, [[простата]]). Уринарниот и репродуктивниот тракт се тесно поврзани, а нарушувањата најчесто ги погодуваат и двете. Затоа, главниот опсег на нарушувања со кои се занимава урологијата се јавува во доменот на [[Урогенитален систем|урогениталниот систем]].<ref name="urlUC Davis Department of Radiology - Genitourinary Radiology">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ucdmc.ucdavis.edu/radiology/specialties/genitourinary.html|title=UC Davis Department of Radiology - Genitourinary Radiology|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928095329/http://www.ucdmc.ucdavis.edu/radiology/specialties/genitourinary.html|archive-date=28 септември 2018|accessdate=16 март 2010}}</ref> Урологијата го комбинира управувањето со медицински (т.е. нехируршки) состојби, како што се [[Инфекција на мочните патишта|инфекции на мочните патишта]] и [[Доброќудна хиперплазија на простатата|доброќудни проширувања на простата]], со управување на хируршки состојби како што се [[рак на мочниот меур]] или [[Рак на простата|простата]], [[Бубрежен камен|камења во бубрезите]], вродени абнормалности, трауматски повреди и [[стресна инконтиненција]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.andromedicacademy.com/zahvat/muskarci/urinarna-inkontinencija|title=Urinarna inkontinencija ili stresna inkontinencija|last=|first=|date=|work=Andromedic Academija|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=29 април 2020}}</ref>. Уролошките техники вклучуваат минимално инвазивна [[Операција со помош на робот|роботска]] и [[Лапароскопска хирургија|лапароскопска]], ласерска хирургија и други водени процедури. Уролозите се обучени да користат отворени и минимално инвазивни хируршки техники, користејќи ултразвучно водење во реално време, светловодна ендоскопска опрема и разновидни ласери во третманот на повеќе доброќудни и злоќудни состојби.<ref>{{Наведено списание|last=AJ|first=Marks|last2=Teichman JM|year=2007|title=Lasers in clinical urology: State of the art and new horizons|journal=World Journal of Urology|volume=25|issue=3|pages=227-233|doi=10.1007/s00345-007-0163-x|pmid=17393172}}</ref> Урологијата е тесно поврзана со (и уролозите често соработуваат со лекари од други области) [[онкологија]], [[нефрологија]], [[гинекологија]], [[андрологија]], [[детска хирургија]], [[колоректална хирургија]], [[гастроентерологија]] и [[ендокринологија]]. Урологијата е една од најконкурентните и најбараните хируршки специјалности за [[Доктор по медицина|лекарите]], при што новите уролози сочинуваат помалку од 1,5% од дипломираните студенти на медицинските факултети во САД.<ref name="pmid20567253">{{Наведено списание|last=K|first=Ahmed|last2=Jawad M|last3=Dasgupta P|last4=Darzi A|last5=Athanasiou T|last6=Khan MS|displayauthors=4|year=2010|title=Assessment and maintenance of competence in urology|journal=Nat Rev Urol|volume=7|issue=7|pages=403-13|doi=10.1038/nrurol.2010.81|pmid=20567253}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aamc.org/data/facts/|title=Facts: Applicants, Matriculants, Enrollment, Graduates, MD/PhD, and Residency Applicants Data - Data and Analysis|publisher=AAMC|accessdate=1 септември 2013}}</ref> == Симптоми во урологија == Најчести причини поради кои пациентите одат на уролог се инфекции на мочните патишта, камења во [[Бубрег|бубрезите]] и мочните патишта и болести на [[простата]]та. За жал, честа причина за посета на уролог се поплаките кои се кријат зад едно од злоќудните заболувања на урогениталниот тракт. Навремената и точна [[Дијагностика|дијагноза]] ќе го олесни оздравувањето и ќе ги спречи несаканите последици и компликации и на доброќудните заболувања (инфекции, камен, доброќудно зголемување на простатата и сл.) и на злоќудните заболувања, кои, доколку се откријат во раните фази на развој, најчесто се излечиви. Иако урологијата како независна наука е релативно млада, нејзините корени датираат од античката историја. == Урологијата во античката медицина == Веќе во Стар Египет околу 1000 г.[[пр.н.е.]] се знаело за уринарен [[катетер]]. Овој првичен катетер бил направен од [[бронза]]. Исто така се вршеле и операции за отстранување на камења од [[мочниот меур]]. Дури и во Стара Грција, лекарите се занимавале со уролошки заболувања. [[Хипократ]] бил првиот што ги класифицирал нарушувањата на мокрењето и ги разликувал нарушувањата на мокрењето од [[дисурија]] (болно мокрење), инконтиненција (неспособност да се задржи урината) и ноктурија. Понатаму, тој го опишува формирањето на камења во мочниот меур, не советувајќи ги другите лекари хируршки да ги отстрануваат камењата (познатата [[Хипократова заклетва]] вели дека [[лекар]]ите не смеат да ги отстрануваат камењата). Хипократ ги проучувал и болестите на бубрезите, а бидејќи не му било дозволено да прави анатомски студии на [[Човек|човечки]] трупови од религиозни причини, сите негови студии се засновале на набљудување на пациентите. Првите анатомски описи на [[простата]]та доаѓаат од [[Херифилос]] од [[Халкедон]] во 300 г.пр.н.е. Овие описи се засноваат на [[обдукција]]. Подоцна, [[Амониј Александриски]] околу 250 г.пр.н.е. ја подобрува техниката на вадење камен со дробење и вадење со клешти, па оттука и неговиот прекар Литотом (грчки lithos - камен). Римскиот лекар Целзиус повторно го открил учењето на Хипократ и во своите дела опишува техники за отстранување на камења од мочниот меур и поставување метални катетери. Аретаиос од [[Кападокија]] класифицирал различни видови на бубрежно воспаление и препорачал терапија со катетеризација. Во подоцнежната антика, Орибазиос од [[Пергам]] го опишува спојувањето на уретерот со катетери направени од [[цинк]] и [[олово]], а Паулос од [[Егина]] во 5 век дополнително ја подобрил операцијата на екстракција на камен така што го допирал каменот преку [[анус]]от и го отстранувал преку засек на бочната страна на телото. Овој метод се одржувал сè до 17-18 век. == Урологијата во арапската медицина == Ибн Сина (980 - 1037) во своето дело Canon medicinae опишал, врз основа на учењата на [[Гален]], нарушувања во функционирањето на бубрезите и последиците што произлегуваат од тоа. За интервенција, тој користи фини кожни цевки појачани со олово како катетери. Абулказис од [[Шпанија]], во 11 век, се занимавал со операции на камења во мочниот меур (иако тој самиот не правел такви операции) врз основа на делото на Паулус од Егина. Своите наоди ги објавил во медицинска енциклопедија од 30 тома, која со векови е хируршко ремек-дело. == Урологијата во средниот век == Важни уролошки и анатомски наоди биле откриени од [[Леонардо да Винчи]], потоа бриселскиот анатом [[Андреас Везалиус]] (1514 - 1564) и неговиот наследник [[Евстахиј]] (1500 - 1574). Во областа на [[анатомија]]та на урогениталниот тракт, описите на тестисите биле презентирани од францускиот лекар [[Етјен Ла Ривелие]], додека Марселус Малпиги (1628-1694) дал свој придонес за науката со неговото откритие за функционирањето на бубрезите (пирамидите на Малпиги). [[Лоренцо Белини]] (1643-1704) за време на неговото истражување ги открил [[нефрон]]ите (бубрежни канали). Италијанскиот анатом [[Џовани Батиста Моргањи]] (1682–1771) се смета за основач на урологијата во обликот што ја знаеме денес. Со своето дело „За причините за болеста“ во пет тома во 1761 година, тој ги поставил темелите на научните истражувања. Истражувал и анализирал различни видови на стеснување на мочните патишта и класифицирани [[Рак (болест)|тумори]] на мочниот меур. Притоа, тој открил [[хиперплазија]] на простата, истражувал компензаторно зголемување на едниот бубрег поради губење или нефункционирање на другиот. Со самиот развој на урологијата, на почетокот на 19 век се јавува уролошката [[ендоскопија]] како метод за дијагностицирање на уролошки заболувања. Најголем развој на урологијата и уролошката ендоскопија направил лекарот од [[Франкфурт]], [[Филип Божини]]. Во 1806 година го направил првиот ендоскоп кој користел светлина од свеќа. Дури во 1826 година Сегалас се обидел да го искористи ова откритие во лекувањето на пациентите. Тој користел огледала за да го испита [[мочниот меур]], а светлината ја обезбедувале две свеќи. Подоцна, францускиот хирург [[Антонeн Дезормo]] (1815-1882), кој работел во Париз на Медицинската академија во 1853 година, претставил ендоскоп кој користел мешавина [[Етанол|од етанол]] и терпентин масло за осветлување. Тој, исто така, ги истражувал уретерите и мочниот меур, а своите истражувања ги објавил во книга во 1865 година. Откривањето на првиот [[цистоскоп]] со електрично осветлување му се припишува на лекарот од [[Дрезден]] [[Максимилијан Ницe]] (1848—1907), кој го претставил во [[Виена]] во 1879 година. Подоцна, тој го напишал Прирачникот за цистоскопија во 1889 година и Цистографскиот атлас во 1894 година. Попрецизното истражување и класификација на болестите на мочните патишта практично започнува со цистоскопијата. Во исто време се развива и уретер-катетерот со кој се испитува мочните патишта. Бидејќи било многу тешко да се работи со првичниот цистоскоп, [[Хоакин Албаран]] (1860-1912) од [[Париз]] развил специјален цистоскоп со механички подвижен врв. По откривањето на [[Х-зраци]]те во 1895 година и почетокот на [[радиологија]]та, рендгенското снимање во урологијата започнало во 1927 година кога [[Александер фон Лихтенберг|Фон Лихтенберг]], инјектирајќи специјален агенс во [[крвотокот]] за да го подобри контрастот и видливоста на мочните патишта, развил т.н. - [[пиелографија]], со што уште повеќе се подобрила дијагностиката во урологијата. == Поддисциплини == Како медицинска дисциплина која вклучува грижа за многу органи и физиолошки системи, урологијата може да се подели на неколку поддисциплини. Во многу големи академски центри и универзитетски болници, кои се одликуваат со врвна грижа за пациентите и клинички истражувања, уролозите често се специјализирани за одредена поддисциплина. === Ендоурологија === Ендоурологијата е гранка на урологијата која се занимава со затворена манипулација на мочните патишта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.endourology.org/|title=Website of the Endourologic Society|publisher=Endourology.org|accessdate=1 септември 2013}}</ref> Во последно време, се развила за да ги опфаќа сите минимално инвазивни уролошки хируршки процедури. За разлика од отворената хирургија, ендоурологијата се изведува со помош на мали камери и инструменти вметнати во мочните патишта. Трансуретралната хирургија е камен-темелник на ендурологијата. До поголемиот дел од мочните патишта може да се достигне преку [[Мочен канал|мочниот канал]], што овозможува операција на простата, операција на тумор на уротелиум, хирургија на камења и едноставни уретрални процедури. Неодамнешното додавање на лапароскопија и роботика дополнително ја поделило оваа гранка на урологијата. === Лапароскопија === [[Лапароскопија]]та е гранка на урологија која брзо се развива и заменила некои отворени хируршки процедури. Роботски потпомогната операција на простата, бубрези и мочен канал го проширила ова поле. Денес, многу простатектомии во САД се вршат со таканаречена роботска помош. Сепак, ова создало контроверзии, бидејќи роботиката во голема мера ги зголемува трошоците за операцијата, а користа за пациентот може или не може да биде пропорционална со дополнителните трошоци. Покрај тоа, сегашната (2011) ситуација на пазарот за роботска опрема е де факто монопол на една корпорација во јавна сопственост,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.intuitivesurgical.com/|title=Intuitive Surgical, Inc.|publisher=Intuitivesurgical.com|accessdate=1 септември 2013}}</ref> што дополнително ја поттикнува дебатата за економичност. === Уролошка онкологија === Уролошката онкологија се однесува на хируршки третман на злоќудни генитоуринарни заболувања како што се [[Рак на простата|ракот на простатата]], надбубрежната жлезда, мочниот меур, бубрезите, уретерот, тестисите и пенисот, како и кожата и поткожното ткиво и мускулите и фасцијата на тие подрачја (овој одреден подвид се преклопува со дерматолошката онкологија и сродните области на онкологијата). Третманот на генитоуринарниот карцином го раководи уролог или онколог, во зависност од видот на третманот (хируршки или медицински). Повеќето уролошки онколози во западните земји користат минимално инвазивни техники (лапароскопија или ендоурологија, роботки потпомогната хирургија) за справување со уролошки карциноми кои се подложни на хируршки третман. === Невроурологија === Неврурологијата се однесува на контрола на [[Нервен систем|нервниот систем на]] генитоуринарниот систем и состојбите кои предизвикуваат абнормално [[Уринирање|мокрење]]. Невролошките болести и нарушувања како што се [[мозочен удар]], [[Мултипла склероза|мултиплекс склероза]], [[Паркинсонова болест]] и [[Акутна повреда на ’рбетниот мозок|повреда на ’рбетниот мозок]] може да го нарушат долниот уринарен тракт и да доведат до состојби како што се уринарна инконтиненција, прекумерна активност на детрузор, уринарна ретенција и дисинергија на детрузорниот сфинктер. Уродинамичките студии играат важна дијагностичка улога во невроурологијата. Терапијата за нарушувања на нервниот систем вклучува чиста повремена самокатетеризација на мочниот меур, антихолинергични лекови, инјектирање на ботулински токсин во ѕидот на мочниот меур и напредни, иако поретко користени, терапии како што е сакрална невромодулација. Помалку изразените невролошки абнормалности, исто така, може да предизвикаат уролошки нарушувања - на пример, многу истражувачи веруваат дека абнормалностите на сетилниот нервен систем играат улога во нарушувањата со болно или често мокрење (на пример, синдром на болен мочен меур, исто така познат како интерстицијален циститис). == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Thomas Gasser i Georg Rutishauser: ''Basiswissen Urologie'', Springer-Verlag. {{page|year=|isbn=978-3-540-25637-3|pages=}} * {{наведено списание |pmc=3058515|year=2010|author1=Kutikov|first1=A|title=The Gatekeeper Disparity: Why Do Some Medical Schools Send More Medical Students into Urology?|journal=The Journal of Urology|volume=185|issue=2|pages=647–652|last2=Bonslaver|first2=J|last3=Casey|first3=J. T.|last4=Degrado|first4=J|last5=Dusseault|first5=B. N.|last6=Fox|first6=J. A.|last7=Lashley-Rogers|first7=D|last8=Richardson|first8=I|last9=Smaldone|first9=M. C.|last10=Steinberg|first10=P. L.|last11=Trivedi|first11=D. B.|last12=Routh|first12=J. C.|doi=10.1016/j.juro.2010.09.113|pmid=21168862}}  == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.urologymatch.com/node/85|title=Urology - An Overview - Urology Match|work=www.urologymatch.com|accessdate=2022-08-20|archive-date=2022-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819122228/http://www.urologymatch.com/node/85|url-status=dead}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.surgeons.org/surgical-specialties/urology/|title=Urology|last=(RACS)|first=Royal Australasian College of Surgeons|work=www.surgeons.org|language=en|accessdate=24 јануари 2018}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.usanz.org.au/overview/|title=Overview - Urological Society of Australia and New Zealand|work=www.usanz.org.au|accessdate=24 јануари 2018|archive-date=2017-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407071532/https://www.usanz.org.au/overview/|url-status=dead}} * {{Наведени вести|url=https://ama.com.au/careers/pathways/urology|title=Urology|date=17 февруари 2016|work=Australian Medical Association|access-date=24 јануари 2018|language=en}} * {{Наведени вести|url=https://www.clinicalomics.com/articles/clinical-urologists-group-supports-genomic-testing-for-prostate-cancer/1521|title=Clinical Urologists Group Supports Genomic Testing for Prostate Cancer|last=<!--no byline-->|date=6 март 2018|work=ClinicalOMICs|access-date=9 март 2018|quote=The Association, which represents nearly 4,000 member urologists nationwide, said in the one-page statement.... The AACU’s statement has won support from the Large Urology Group Practice Association (LUGPA), which represents more than 2,300 physicians who make up more than 25% of the nation’s practicing urologists.}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хируршки специјалности]] [[Категорија:Урологија]] 0cffo8wbekvl5ygrtmnpvnxkf9t3st3 0 1309330 5611968 5609605 2026-08-20T11:56:17Z InternetArchiveBot 92312 Add 4 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611968 wikitext text/x-wiki '''Магнетит''' е [[минерал]] и еден од основните [[Железна руда|железни руди]], со хемиска формула Fe²⁺Fe³⁺₂O₄. Тој е [[железо оксид]] и е [[Феримагнетизам|феримагнетен]];<ref name="Ferrimag2005">{{Наведена книга|title=Advances in High-Pressure Technology for Geophysical Applications|last=Jacobsen|first=S.D.|last2=Reichmann|first2=H.J.|last3=Kantor|first3=A.|last4=Spetzler|first4=H.A.|date=2005|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-444-51979-5|editor-last=Chen|editor-first=J.|pages=25–48|chapter=A gigahertz ultrasonic interferometer for the diamond anvil cell and high-pressure elasticity of some iron-oxide minerals|doi=10.1016/B978-044451979-5.50004-1|editor-last2=Duffy|editor-first2=T.S.|editor-last3=Dobrzhinetskaya|editor-first3=L.F.|editor-last4=Wang|editor-first4=Y.|editor-last5=Shen|editor-first5=G.}}</ref> привлекуван е од [[магнет]] и може да се [[Магнетизација|магнетизира]] за и самиот да стане [[Магнет|постојан магнет]].<ref name="Dana">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/danasmineralshow00hurl/page/96|title=Dana's minerals and how to study them|last=Hurlbut|first=Cornelius Searle|last2=W. Edwin Sharp|last3=Edward Salisbury Dana|publisher=John Wiley and Sons|year=1998|isbn=978-0-471-15677-2|pages=[https://archive.org/details/danasmineralshow00hurl/page/96 96]}}</ref><ref name="Wasilewski">{{Наведено списание|last=Wasilewski|first=Peter|last2=Günther Kletetschka|year=1999|title=Lodestone: Nature's only permanent magnet - What it is and how it gets charged|url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1999-08-01_26_15/page/2275|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=26|issue=15|pages=2275–78|bibcode=1999GeoRL..26.2275W|doi=10.1029/1999GL900496}}</ref> Магнетитот е [[Магнетизам|најмагнетен]] природен минерал на Земјата.<ref name="Dana" /><ref>{{Наведено списание|last=Harrison|first=R. J.|last2=Dunin-Borkowski|first2=RE|last3=Putnis|first3=A|author-link3=Andrew Putnis|year=2002|title=Direct imaging of nanoscale magnetic interactions in minerals|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-12-24_99_26/page/16556|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=99|issue=26|pages=16556–16561|bibcode=2002PNAS...9916556H|doi=10.1073/pnas.262514499|pmc=139182|pmid=12482930|doi-access=free}}</ref> Магнетитот има црна или кафеаво-црна боја со метален сјај; на [[Мосова скала|мосовата скала]] има цврстина од 5–6 и остава црна трага.<ref name="Dana"/> Мали зрна магнетит можат многу често да се најдат во [[Магматска карпа|магматски]] и [[Метаморфна карпа|метаморфни карпи]].<ref>{{Наведена книга|title=Introduction to mineralogy|url=https://archive.org/details/introductiontomi0000ness_m9a6|last=Nesse|first=William D.|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195106916|location=New York|page=[https://archive.org/details/introductiontomi0000ness_m9a6/page/361 361]}}</ref> Хемиското име по [[Меѓународен сојуз за чиста и применета хемија|IUPAC]] е железо (II, III) оксид.<ref>{{Наведено списание|last=Morel|first=Mauricio|last2=Martínez|first2=Francisco|last3=Mosquera|first3=Edgar|date=October 2013|title=Synthesis and characterization of magnetite nanoparticles from mineral magnetite|journal=Journal of Magnetism and Magnetic Materials|volume=343|pages=76–81|bibcode=2013JMMM..343...76M|doi=10.1016/j.jmmm.2013.04.075}}</ref> == Својства == Покрај во магнетните карпи, магнетитот го има и во [[Седиментна карпа|седиментните карпи]]. Се смета дека наночестички од магнетит се формираат и во почвите, каде што веројатно брзо оксидираат до [[магемит]].<ref>{{Наведено списание|last=Maher|first=B. A.|last2=Taylor|first2=R. M.|year=1988|title=Formation of ultrafine-grained magnetite in soils|journal=Nature|volume=336|issue=6197|pages=368–370|doi=10.1038/336368a0}}</ref> === Кристална структура === Хемискиот состав на магнетитот е Fe²⁺(Fe³⁺)₂(O^2-)₄. Ова значи дека магнетитот содржи [[Валентност|двовалентно]] и [[Валентност|тривалентно]] железо, што укажува на кристализација во средина со средно ниво на кислород.<ref>{{Наведена книга|title=Mineral resources, economics and the environment|last=Kesler|first=Stephen E.|last2=Simon|first2=Adam F.|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781107074910|edition=2|location=Cambridge, United Kingdom|oclc=907621860}}</ref><ref name="Schwertmann" /> Основните детали за неговата структура биле утврдени во 1915 година со помош [[Рендгенска кристалографија|на рендгенска дифракција]]. Има структура на инверзна [[Спинел група|шпинела]], со O²⁻ јони кои формираат [[Коцкест кристален систем|коцкеста кристална решетка во центарот]] и катјони од железо кои ги зафаќаат празните места.<ref name="Schwertmann">{{Наведена книга|title=The Iron Oxides|url=https://archive.org/details/ironoxidesstruct0000corn|last=Cornell|last2=Schwertmann|publisher=VCH|year=1996|isbn=978-3-527-28576-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/ironoxidesstruct0000corn/page/28 28]–30}}</ref><ref>[https://log-web.de/chemie/Start.htm?name=magnetite&lang=en an alternative visualisation of the crystal structure of Magnetite using JSMol is found here] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210124115526/https://log-web.de/chemie/Start.htm?name=magnetite&lang=en |date=2021-01-24 }}.</ref> === Магнетни својства === Природно магнетизираниот магнетит се користел како рана форма на [[Компас|магнетен компас]]. Магнетитот е многу значаен во [[Палеомагнетизам|палеомагнетизмот]], наука важна за утврдување [[Тектоника на плочите|на тектониката на плочите]] и за добивање податоци во [[магнетохидродинамика]]та и други научни дисциплини.{{Sfn|Nesse|2000}} При ниски температури, магнетитот поминува низ фаза на промена на кристалната структура од моноклиничка во кубна структура позната како [[Вервиј транзиција|Вервејска транзиција]]. Оптичките студии покажуваат дека ваквиот премин од метал во изолатор е нагол и се јавува на околу 120{{Меѓупростори}}К.<ref>{{Наведено списание|last=Gasparov, L. V.|displayauthors=etal|year=2000|title=Infrared and Raman studies of the Verwey transition in magnetite|journal=Physical Review B|volume=62|issue=12|page=7939|arxiv=cond-mat/9905278|bibcode=2000PhRvB..62.7939G|citeseerx=10.1.1.242.6889|doi=10.1103/PhysRevB.62.7939}}</ref> [[Кири температура|Кириевата температура]] на магнетитот е {{Convert|580|C|K °F}}.<ref>{{Наведено списание|last=Fabian|first=K.|last2=Shcherbakov|first2=V. P.|last3=McEnroe|first3=S. A.|date=April 2013|title=Measuring the Curie temperature|journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems|volume=14|issue=4|pages=947–961|bibcode=2013GGG....14..947F|doi=10.1029/2012GC004440|doi-access=free}}</ref> Цврстите честички од магнетит се топат на околу {{Convert|1583–1597|C|F}} .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.acs.org/content/acs/en/molecule-of-the-week/archive/m/magnetite.html|title=Magnetite|work=American Chemical Society|language=en|accessdate=2022-07-06}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/326982496|title=CRC handbook of metal etchants|date=1991|publisher=CRC Press|others=Perrin Walker, William H. Tarn|isbn=0-8493-3623-6|location=Boca Raton|oclc=326982496}}</ref> == Наоѓалишта == Магнетитот понекогаш може да го има во големи количини во песокот од плажа. Ваков [[црн песок]] има на различни места: Лунг Кву Тан во [[Хонгконг]], [[Калифорнија]], и на западниот брег од Северен Остров на [[Нов Зеланд]].<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=4 January 2013}}</ref> Големи наоѓалишта на магнетит има во [[Атакама]] регионот во [[Чиле]] ([[чилеански железен појас]]);<ref>{{Наведено списание|last=Ménard|first=J. -J.|date=June 1995|title=Relationship between altered pyroxene diorite and the magnetite mineralization in the Chilean Iron Belt, with emphasis on the El Algarrobo iron deposits (Atacama region, Chile)|url=https://archive.org/details/sim_mineralium-deposita_1995-06_30_3-4/page/268|journal=[[Mineralium Deposita]]|volume=30|issue=3–4|pages=268–274|bibcode=1995MinDe..30..268M|doi=10.1007/BF00196362}}</ref> регионот на вљубените во [[Уругвај]] ;<ref>{{Наведено списание|last=Wallace|first=Roberts M.|date=1976|title=Geological reconnaissance of some Uruguayan iron and manganese deposits in 1962|url=https://pubs.usgs.gov/of/1976/0466/report.pdf|journal=U.S. Geological Survey Open File Report|series=Open-File Report|volume=76-466|doi=10.3133/ofr76466|access-date=15 February 2021}}</ref> [[Кируна]] во [[Шведска]];<ref>{{Наведено списание|last=Knipping|first=Jaayke L.|last2=Bilenker|first2=Laura D.|last3=Simon|first3=Adam C.|last4=Reich|first4=Martin|last5=Barra|first5=Fernando|last6=Deditius|first6=Artur P.|last7=Lundstrom|first7=Craig|last8=Bindeman|first8=Ilya|last9=Munizaga|first9=Rodrigo|date=July 2015|title=Giant Kiruna-type deposits form by efficient flotation of magmatic magnetite suspensions|journal=Geology|volume=43|issue=7|pages=591–594|bibcode=2015Geo....43..591K|doi=10.1130/G36650.1|hdl-access=free}}</ref> регионот [[Талаванг, Нов Јужен Велс|Талаванг]] во [[Нов Јужен Велс]];<ref>{{Наведено списание|last=Clark|first=David A.|date=September 2012|title=Interpretation of the magnetic gradient tensor and normalized source strength applied to the Tallawang magnetite skarn deposit, New South Wales, Australia|journal=SEG Technical Program Expanded Abstracts 2012|pages=1–5|doi=10.1190/segam2012-0700.1}}</ref> и во регионот [[Планините Адирондак|Адирондак]] [[Њујорк (сојузна држава)|во државата Њујорк]] во [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref>{{Наведено списание|last=Valley|first=Peter M.|last2=Hanchar|first2=John M.|last3=Whitehouse|first3=Martin J.|date=April 2011|title=New insights on the evolution of the Lyon Mountain Granite and associated Kiruna-type magnetite-apatite deposits, Adirondack Mountains, New York State|journal=Geosphere|volume=7|issue=2|pages=357–389|bibcode=2011Geosp...7..357V|doi=10.1130/GES00624.1|doi-access=free}}</ref> Планината Иџил, највисоката планина во [[Мавританија]], е целосно составена од магнетит.<ref>''European Space Agency'', [https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Earth_from_Space_Eye_of_Africa esa.int] (access: August 2 2020)</ref> Наоѓалишта има и во [[Норвешка]], [[Романија]] и [[Украина]].{{Sfn|Hurlbut|Klein|1985|388}} Во јужниот дел на Перу има песочни дини богати со магнетит.<ref>{{Наведено списание|last=Parker Gay|first=S|date=March 1999|title=Observations regarding the movement of barchan sand dunes in the Nazca to Tanaca area of southern Peru|url=https://archive.org/details/sim_geomorphology_1999-03_27_3-4/page/279|journal=Geomorphology|volume=27|issue=3–4|pages=279–293|bibcode=1999Geomo..27..279P|doi=10.1016/S0169-555X(98)00084-1}}</ref> Песокот содржи 10% магнетит.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.321gold.com/editorials/moriarty/moriarty070505.html|title=Ferrous Nonsnotus|last=Moriarty|first=Bob|date=5 July 2005|work=321gold|access-date=15 November 2018}}</ref> == Примена == Поради високото количество на железо, магнетитот уште одамна е главна [[железна руда]].<ref>Franz Oeters et al"Iron" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2006, Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.a14_461.pub2}}</ref> Во [[висока печка|високите печки]] се редуцира до [[сурово железо]] од кое се прави [[челик]].<ref>{{Наведена книга|title=Pioneering with taconite|last=Davis|first=E.W.|publisher=Minnesota Historical Society Press|year=2004|isbn=0873510232}}</ref> === Магнетни снимки === Снимањето на аудио записи со помош на магнетна ацетатна лента било развиено во 1930-тите. Германскиот [[магнетофон]] користел магнетит во прав како медиум за снимање.<ref name="Schoenherr">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aes.org/aeshc/docs/recording.technology.history/magnetic4.html|title=The History of Magnetic Recording|last=Schoenherr|first=Steven|date=2002|publisher=Audio Engineering Society|accessdate=2022-11-09|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927225427/http://www.aes.org/aeshc/|url-status=dead}}</ref> === Магнетитни наночестички === Магнетитните микро и наночестички имаат широка употреба, од биомедицина до екологија. Се употребуваат за прочистување на водата: наночестичките од магнетит внесени во загадена вода за себе ќе се врзат честичките (цврсти материи, бактерии или планктон) и ќе се наталожат на дното од течноста, со што загадувачите ќе бидат отстранети а честичките магнетит можат да се рециклираат и повторно да се употребат.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Blaney|first=Lee|date=2007|title=Magnetite (Fe3O4): Properties, Synthesis, and Applications|url=https://preserve.lehigh.edu/cas-lehighreview-vol-15/5/|journal=The Lehigh Review|language=en|volume=15|issue=5|access-date=2022-11-09|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111154629/https://preserve.lehigh.edu/cas-lehighreview-vol-15/5/|url-status=dead}}</ref> Овој метод може да се примени и за радиоактивни и канцерогени честички.<ref>{{Наведено списание|last=Rajput|first=Shalini|last2=Pittman|first2=Charles U.|last3=Mohan|first3=Dinesh|year=2016|title=Magnetic magnetite (Fe 3 O 4 ) nanoparticle synthesis and applications for lead (Pb 2+ ) and chromium (Cr 6+ ) removal from water|journal=Journal of Colloid and Interface Science|language=en|volume=468|pages=334–346|bibcode=2016JCIS..468..334R|doi=10.1016/j.jcis.2015.12.008|pmid=26859095}}</ref> Друга примена на магнетните наночестички е создавањето на [[ферофлуид]]и. Покрај тоа што се забавни за играње, ферофлуидите може да се користат за насочено внесување на лекови во човечкото тело.<ref name=":0"/> Магнетизацијата на честичките врзани со молекулите од лекот овозможува „магнетно привлекување“ на растворот до одреден дел од телото. Ова би можело да биде многу корисно во лекувањето на ракот, меѓу другото. Ферофлуидите се користат и во технологијата за магнетна резонанца (МРИ).<ref>{{Наведено списание|last=Stephen|first=Zachary R.|last2=Kievit|first2=Forrest M.|last3=Zhang|first3=Miqin|year=2011|title=Magnetite nanoparticles for medical MR imaging|journal=Materials Today|language=en|volume=14|issue=7–8|pages=330–338|doi=10.1016/s1369-7021(11)70163-8|pmc=3290401|pmid=22389583}}</ref> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Дополнителна литература == * {{Наведена книга|title=On Biomineralization|url=https://archive.org/details/onbiomineralizat0000lowe|last=Lowenstam|first=Heinz A.|last2=Weiner, Stephen|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=978-0-19-504977-0|location=USA}} * {{Наведено списание|last=Chang|first=Shih-Bin Robin|last2=Kirschvink, Joseph Lynn|year=1989|title=Magnetofossils, the Magnetization of Sediments, and the Evolution of Magnetite Biomineralization|url=http://www.gps.caltech.edu/~jkirschvink/pdfs/AnnualReviews89.pdf|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=17|pages=169–195|bibcode=1989AREPS..17..169C|doi=10.1146/annurev.ea.17.050189.001125}} == Надворешни врски == * [http://www.galleries.com/minerals/oxides/magnetit/magnetit.htm Минерални галерии] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110207080134/http://www.galleries.com/minerals/oxides/magnetit/magnetit.htm |date=2011-02-07 }} * [http://www.astronomycafe.net/qadir/ask/a11651.html Био-магнетика] * [https://web.archive.org/web/20121119180010/http://www.nzpam.govt.nz/cms/minerals/overview/overview?searchterm=ironsand Ископување магнетит во Нов Зеланд] Пристапено на 25-мар-09 {{ores}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Ферити]] [[Категорија:Магнетни минерали]] [[Категорија:Железна руда]] [[Категорија:Феромагнетни материјали]] pibejs6fbspsaku4fxyi8kfe69khlo8 0 1310821 5611548 5416992 2026-08-19T15:30:26Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611548 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Канал |name=Боботски Канал |image=Боботски канал-Bobotski kanal 02.JPG |image_caption=Боботскиот Канал веднаш до селото [[Бобота (Хрватска)|Бобота]] |former_names=Колодварскобоботски Канал |original_owner=[[Вуковарско-сремска жупанија|Вуковарско-сремска Жупанија]], [[Осиечко-барањска жупанија|Осиечко-барањска Жупанија]], [[ЈП Хрватски води]] |engineer=Фридрих Вилхелм Тусен |other_engineer= |date_act=ран 19 век |date_use=19 век |date_comp = 1830-1836<ref name="Viljanac">{{cite thesis |last=Viljanac |first=Vedran |date=2016 |title=Uređenje suvišnih voda sliva rijeke Vuke |language=hr |degree=Undergraduate |place=[[Осиек]] |chapter=4.2. Bobotski kanal |publisher=[[Универзитет „Јосип Јурај Штросмајер“ во Осиек]] |url=https://repozitorij.fazos.hr/islandora/object/pfos%3A853/datastream/PDF/view |access-date=3 декември 2022 |archive-date=2022-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203213803/https://repozitorij.fazos.hr/islandora/object/pfos:853/datastream/PDF/view |url-status=dead }}</ref> |date_closed= |date_restored=1856-1857<ref name="Viljanac"/><br> 1895-1896<ref name="Viljanac"/><br> 1908<ref name="Viljanac"/><br> 1920<ref name="Viljanac"/> |len_note=|beam=|beam_in=|beam_note= |start_point=[[Вука (река)|Вука]] ([[Владиславци]])|start_note= |end_point=[[Вука (река)|Вука]] ([[Вуковар]]) |end_note=|branch=|branch_of=|connects_to=|locks=|lock_note=|elev=|elev_note= |status=Отворен |length_km=50.73 }} '''Боботски Канал''' ({{Langx|hr|Bobotski kanal}}; {{Langx|hu|Bobota-csatorna}}, Ботота чаторна) ― [[канал]] долг 50,73 километри во [[Хрватска]]. Името го носи по селото Бобота. Каналот е класифициран како водостопански систем од огромно значење за наводнување и заштита од [[поплави]] на населените места во околината. Станува збор за канал од прва категорија во Хрватска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digured.hr/cadial/searchdoc.php?query%3DPravilnik+o+kartografskim+znakovima%26searchText%3Don%26searchTitle%3Don%26resultdetails%3Dbasic%26lang%3Dhr%26resultoffset%3D0%26annotate%3Don%26bid%3DdLN2jn1j7elJaNbmKhsYwg%3D%3D|title=Архивиран примерок|accessdate=3 декември 2022}}</ref> == Историја == [[Податотека:Bara_Palača.png|лево|мини| Поранешното Палачко Блато.]] [[Податотека:Боботски_канал.jpg|мини|Каналот кај Бобота.]] Изградбата на Боботскиот Канал започнала во почетокот на 19 век со цел да се спречат [[Епидемија|епидемии]] меѓу луѓето во селата во [[мочуриште]]то и нивните [[Домашни животни|животни]].<ref name="Građevinar">{{Наведено списание|last=Branko|first=Nadilo|date=2012|title=Nova akumulacija u slivu rijeke Vuke: Zaštita od poplava i navodnjavanje|url=http://www.casopis-gradjevinar.hr/assets/Uploads/JCE_64_2012_10_R1_Gradiliste.pdf|journal=Građevinar|publisher=Croatian Association of Civil Engineers|volume=10|issue=64|pages=833–844|access-date=3 декември 2022}}</ref> Работите без соодветни градежни дозволи ги започнал [[Благородништво|благородникот]] Иван Капистран Адамовиќ.<ref name="Građevinar" /> Изградбата на Боботскиот Канал во периодот на [[Австроунгарија]] била првиот голем проект за управување со водите од ваков вид и продажба во денешна Хрватска во периодот по [[Римската империја|римската власт]].<ref name="Građevinar" /> На крајот, каналот изграден во почетокот на 19 век не бил ефикасен поради неговата недоволна ширина и длабочина.<ref name="Građevinar" /> Првото проширување и продлабочување на каналот било завршено во 1856 и 1857 година кои биле неуспешни бидејќи не резултирале со големи подобрувања.<ref name="Građevinar"/> Во 1870 година регионот претрпел големи поплави кои го натерале Иван Капистран Адамовиќ да го покани францускиот стручњак за вода Фридрих Вилхелм Тусен да ја провери областа и да ги предложи потребните хидротехнички мерки.<ref name="Građevinar" /> За време на неговиот тримесечен престој, Тусен предложил технички решенија кои вклучуваат стекнување на нови 575.5 квадратни километри на нови земјоделски површини, додека целосните трошоци биле помали од штетите од поплавите во 1870 година.<ref name="Građevinar" /> Решението на Тусен не било спроведено во тоа време, но служело како основа за сите идни проекти.<ref name="Građevinar"/> На 7 септември 1876 година било основано Здружението за регулирање на реката Вука со [[Римокатоличка црква|римокатоличкиот]] [[епископ]] [[Јосип Јурај Штросмајер]] како негов прв претседател.<ref name="Građevinar" /> Овој датум денес се слави како Ден на хрватските води.<ref name="Građevinar" /> Нови зафати на Боботскиот Канал траеле помеѓу 1895 и 1925 година.<ref name="Građevinar" /> Во 2003 година, преизградбата на каналот била дел од поголем проект финансиран од [[Светска банка]].<ref name="WB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.obz.hr/hr/pdf/Program%20ure%C4%91enja%20kanalske%20mre%C5%BEe.pdf|title=PROGRAM UREĐENJA DETALJNE KANALSKE MREŽE U SVRHU NAVODNJAVANJA I ODVODNJE NA PODRUČJU OSJEČKO-BARANJSKE ŽUPANIJE|accessdate=3 декември 2022}}</ref> == Рута == Каналот е 50.73 км долг во правец од запад кон исток. == Населени места покрај каналот == * [[Вуковар]] * [[Бршадин]] * [[Липовача (Вуковарско-сремска Жупанија)|Липовача]] * [[Трпиња]] * [[Бобота (Хрватска)|Бобота]] * [[Ќелије (Хрватска)|Ќелије]] * [[Ернестиново]] * [[Дивош (Хрватска)|Дивош]] * [[Владиславци]] == Наводи == {{Наводи}}{{Хидрографија на Хрватска}} {{Coord|45.4614336400|N|18.6038638600|E|type:river_region:HR-14_source:cgn.dgu.hr}} [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Канали во Хрватска]] [[Категорија:Заеднички совет на општините]] [[Категорија:Географија на Вуковарско-сремската Жупанија]] f3csl0nutp17xv8g748thbufl4v8yvg 0 1310825 5611672 5209248 2026-08-19T20:37:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611672 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Стирлинг Македонија | image = | alt = Фудбалски клуб Стирлинг Македонија | fullname = Фудбалски клуб Стирлинг Македонија | founded = {{start date and age|1971}} | ground = [[Македонија Парк (стадион)|Македонија Парк]] | capacity = 7,000 | chairman = Лук Павлос | manager = Ијан Фергусон | league = Национална Премиер лига <br />на Западна Австралија | season = 2022 | position = 3. место | website = http://www.stirlinglions.com.au | pattern_la1 = | pattern_b1 = _thingoldsides2 | pattern_ra1 = | leftarm1 = ff0000 | body1 = ff0000 | rightarm1 = ff0000 | shorts1 = ff0000 | socks1 = ff0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _thinredstripes | pattern_ra2 = | leftarm2 = ffff00 | body2 = ffff00 | rightarm2 = ffff00 | shorts2 = ff0000 | socks2 = FFFFFF }} '''Фудбалски клуб Стирлинг Македонија''' — австралиски [[фудбал]]ски клуб со седиште во [[Перт]], Западна Австралија, кој се натпреварува во Националната Премиер лига на Западна Австралија. Клубот е основан во 1971 година од страна на [[Македонци во Австралија|македонски доселеници]]. ==Историја== Фудбалскиот клуб Стирлинг Македонија бил основан во 1971 година од страна на [[Македонци во Австралија|македонски доселеници]] во [[Западна Австралија]]. Клубот во својата историја претрпел бројни промени на своето име. Познат како Западен Перт Македонија во текот на 70-те и во раните 80-ти години на минатиот век, клубот ја освоил првенствената титула во неговата трета сезона во националната лига. Во 1986 година, клубот го променил името во Стирлинг Македонија и започнал своите домашни натпревари да ги игра на стадионот [[Македонија Парк (стадион)|Македонија Парк]]. За време на 80-те и 90-те години Стирлинг Македонија бил еден од најсилните клубови во Западна Австралија, освојувајќи шест титули во Националната Премиер лига, и тоа три едноподруго во периодот 1983-1985, како и во 1987, 1994 и 1995 година. Во 1999 година клубот го променил своето име во Стирлинг Лајонс како резултат на националната политика за идентитет на клубови на фудбалската федерација на Австралија, која ги принудила клубовите да ги отстранат етничките референци од нивните имиња. Во 2019 година [[Фудбалска федерација на Австралија|фудбалската федерација на Австралија]] објавила дека ги укинува прописите со кои се ограничуваат етничките обележја на клубовите, и клубот одлучил да го врати своето првично име Стирлинг Македонија.<ref>[https://minisel.gov.mk/index.php/2021/06/25/makedonski/ Македонски клуб од Перт го врати своето национално име] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221203214643/https://minisel.gov.mk/index.php/2021/06/25/makedonski/ |date=2022-12-03 }} Агенција за иселеништво; 25 јуни 2021</ref> Во својата прва сезона со новото име, во 2021 година, клубот ја освоил првата национална лига и обезбедил промоција во Националната Премиер лига на Западна Австралија. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[http://www.stirlinglions.com.au Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230423173717/http://www.stirlinglions.com.au/ |date=2023-04-23 }} [[Категорија:Фудбалски клубови од Австралија]] [[Категорија:Македонски фудбалски клубови во странство]] f9aexpi9mi23atz6nhj6a21ea3mtfgg 0 1315026 5611524 5477583 2026-08-19T15:14:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611524 wikitext text/x-wiki {{Infobox bridge| |image=Ljubljanica 01.jpg |caption=<small>Низводен поглед од [[Љубљаница]] кон Тромостовје</small> |bridge_name=Тромостовје |native_name=Tromostovje |locale=[[Љубљана]], [[Словенија]] |mapframe-zoom=14 |carries=[[Пешак|Пешаци]] |crosses=[[Љубљаница]] |open=1842; 1932 |below= |design=[[Лачен мост|Лак]] |length= |width= | embedded= {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Делата на Јоже Плечник во Љубљана]] | designation1_date = [[Список на Светско културно наследство по заведување#2021 (44. сесија)|2021]] <small>(44. [[Одбор на светското наследство|сесија]])</small> | designation1_type = Културно | designation1_criteria = iv | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1643 1643] | designation1_free1name = Регион | designation1_free1value = [[Список на Светско културно наследство#Европа|Европа и Северна Америка]] }} }}'''Тромостовје''' ({{Langx|sl|Tromostovje}}, во постарите извори и ''Тромостје''<ref>"[http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-8OG3S7TQ/?=&language=eng Tromostje je dograjeno]." 1931. ''Slovenski narod'' 64(229) (9 октомври): 2.</ref><ref>Mušić, Marjan. 1980. ''Jože Plečnik''. Ljubljana: Partizanska knjiga, p. 212.</ref>) ― целина од три [[мост]]ови преку реката [[Љубљаница]]. Го поврзува историскиот [[средновековен]] дел на [[Љубљана]] од едната страна и современиот дел на Љубљана, главниот град на [[Словенија]], од другата страна. == Дизајн == Средишниот мост е делумно изграден од глинички варовник. Другите делови се изградени од [[бетон]]. Балустрадите со 642 [[Балустер|балустри]] се од бетон. Платформата е поплочена со [[Гранит|гранитни блокови]] поставени во 2010 година. Претходно бил поплочен со асфалт. == Историја == [[Податотека:Tromostovje_napis.jpg|мини| [[Латински]]от натпис на возводната страна на средишниот мост: „До надвојводата Франц Карл. 1842 година. (Од) Градот."]] На оваа местоположба се споменува дрвен мост од 1280 година. Најпрво бил викан Стар мост ([[словенечки]]: {{Јаз|sl|Stari most}}) а подоцна и Долен мост ({{Јаз|sl|Spodnji most}}), за разлика од Горниот мост кој во истиот век бил изграден на местото на денешниот Чевларски мост. Именуван е и Болничарски мост ({{Јаз|sl|Špitalski most}}) по блиската згрижувалница, која била основана во почетокот на 14 век. Повторно е изграден во 1657 година по [[пожар]]. Во 1842 година, Долниот мост бил заменет со нов мост дизајниран од Џовани Пико, [[Италијанци|италијански]] архитект од Филах, и именуван како Францов мостот ({{Јаз|sl|Frančev most}}) во чест на надвојводата Франц Карл. Станал познат и како Францискански мост ({{Јаз|sl|Frančiškanski most}}). Овој мост, отворен на 25 септември 1842 година, имал два лака и метална ограда. Основните работи на мостот се сочувани до денес, за што сведочи и испишаната посвета на надвојводата над неговиот средиштен столб, на [[Латински јазик|латински]] „{{Јаз|la|ARCHIDVCI. FRANCISCO. CAROLO. MDCCCXLII. CIVITAS.}} {{Јаз|la|ARCHIDVCI. FRANCISCO. CAROLO. MDCCCXLII. CIVITAS.}} {{Јаз|la|ARCHIDVCI. FRANCISCO. CAROLO. MDCCCXLII. CIVITAS.}} {{Јаз|la|ARCHIDVCI. FRANCISCO. CAROLO. MDCCCXLII. CIVITAS.}} {{Јаз|la|ARCHIDVCI. FRANCISCO. CAROLO. MDCCCXLII. CIVITAS.}}“, што значи „До надвојводата Франц Карл во 1842 година од Градот“<ref>{{Наведена книга|url=http://www.bic-lj.si/vss/images/stories/razno/BIC_zgodba.pdf|title=BIC zgodba|last=Jamšek|first=Eva|page=9|trans-title=BIC story|chapter=Ljubljanica - večni izziv umetnikov, ustvarjalcev in pomembnih osebnosti: Tromostovje|trans-chapter=The Ljubljanica, the Eternal Challenge to Artists, Creators, and Important Personalities: The Triple Bridge|access-date=2023-02-01|archive-date=2016-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910061158/http://www.bic-lj.si/vss/images/stories/razno/BIC_zgodba.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="WOL1992">{{Наведена книга|title=Walks in old Ljubljana: a guide to its culture and history|last=Stopar|first=Ivan|last2=Prelovšek|first2=Damjan|publisher=Marketing 013 ZTP|year=1992|page=73}}</ref> Со цел да се спречи камениот лачен мост од 1842 година да биде тесно грло, архитектот [[Јоже Плечник]] во 1929 година го проектирал продолжението на мостот со два пешачки моста под благ агол на секоја страна од него. Во соработка со неговиот ученик Цирил Тавчар, кој ги нацртал плановите, тој го објавил предлогот истата година во списанието „''Ljubljanski zvon''“ (во превод''Љубљанско ѕвоно'').<ref>{{Наведено списание|last=Plečnik|first=Jože|last2=Tavčar|first2=Ciril|year=1929|title=Frančiškansko mostovje|trans-title=Францискански мостови|url=http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-7TFA37OI/?&language=eng|journal=Ljubljanski Zvon|language=sl|publisher=Katoliško tiskovno društvo|volume=42|issue=5|id={{COBISS|ID=31722241}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" /></ref> Изградбата започнала во 1931 година и продолжила до пролетта 1932 година. Мостот бил пуштен за сообраќај во април 1932 година. Мостот бил обновен во 1992 година. Од 2007 година, сите три мостови се дел од љубљанската [[пешачка зона]]. == Прикази == * Макета на мостот е прикажана во Мини-Европа во [[Брисел]]. * На 23 јануари 2012 година, прославувајќи ја 140-годишнината од раѓањето на [[Јоже Плечник]], сликата на Тромостовје била претставена како службеното приспособено лого на Google (Doodle) за во [[Словенија]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/joze-plecnik-za-ljubljano-tisto-kar-je-bil-za-barcelono-antonio-gaudi/275330|title=Jože Plečnik za Ljubljano tisto, kar je bil za Barcelono Antonio Gaudi|date=23 јануари 2012|access-date=1 февруари 2023|publisher=MMC RTV Slovenia|language=sl|trans-title=Jože Plečnik Was to Ljubljana What Antonio Gaudi Was to Barcelona}}</ref> == Поврзано == Други мостови дизајнирани од [[Јоже Плечник]]: * [[Касапски мост]] * [[Чевларски мост]] * [[Петелски мост]] * [[Љубљанички брански мост]] * [[Трновски мост]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Triple Bridge}} * [http://www.virtualtourist.com/travel/Europe/Slovenia/Ljubljana-688015/Things_To_Do-Ljubljana-Triple_Bridges-BR-1.html 44 меѓународни патници го споделуваат своето искуство од Тромостовје] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181104230425/http://www.virtualtourist.com/travel/Europe/Slovenia/Ljubljana-688015/Things_To_Do-Ljubljana-Triple_Bridges-BR-1.html |date=2018-11-04 }} на VirtualTurist.com * [http://www.burger.si/Plecnik/Ljubljana_Tromostovje/04_Tromostovje.html Интерактивен панорамски виртуелен поглед на Тромостовје] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150105185709/http://www.burger.si/Plecnik/Ljubljana_Tromostovje/04_Tromostovje.html |date=2015-01-05 }} покрај Burger.si * [https://www.youtube.com/watch?v=IxZggD2x1UE&feature=fvsr Видео на YouTube со Тромостовје] од туристичкиот водич InYourPocket {{Љубљана}} [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] [[Категорија:Новоуметнички мостови]] [[Категорија:Новоуметничка архитектура во Љубљана]] [[Категорија:Пешачки мостови во Словенија]] [[Категорија:Лачни мостови во Словенија]] [[Категорија:Центар (четврт во Љубљана)]] [[Категорија:Мостови на Љубљаница]] [[Категорија:Згради на Јоже Плечник]] [[Категорија:Мостови завршени во 1932 година]] [[Категорија:Мостови во Љубљана]] kyy7ela2wuupaicbxgsqzitvumq8eau 0 1315611 5611626 4936693 2026-08-19T17:06:17Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Варијационен метод]] 5611626 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1315743 5611792 5499940 2026-08-20T07:02:10Z Bjankuloski06 332 /* Активизам */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611792 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Name=Португал. Мажот|Background=group_or_band|image=Portugal The Man Atlantic Maclay Heriot.jpg|image_size=300|caption=Португал. Мажот во Поортугалија, 2020|Alias=|Origin=[[Васила, Алјаска]], САД|Genre={{hlist|[[Рок]]|[[психоделичен рок]]|[[психоделичен поп]]|[[експериментален рок]]|[[инди рок]]}}|Years_active=2004–денес|Label={{hlist|[[Fearless Records|Fearless]]|[[Equal Vision Records|Equal Vision]]|[[Atlantic Records|Atlantic]]|Approaching AIRballoons}}|Associated_acts={{hlist|[[The Revivalists]]|[[Anatomy of a Ghost]]|[[Danger Mouse (musician)|Danger Mouse]]|[[Casper (rapper)|Casper]]|[[Mike D]]|[[Cage the Elephant]]|[[The Underachievers]]|[[Haim (band)|Haim]] |[[Tera Melos]]}}|website={{URL|www.portugaltheman.com}}|Current_members=* [[Џон Гурли]] * Закари Каротерс * Кајл О'Квин * Ерик Хаук * Џејсон Секрист * Зои Менвил|Past_members=* Ник Клајн * Весли Хабард * Харви Тамблсон * Гарет Лунсфорд * Рајан соседи * Ноа Герш * Кејн Рикот}} '''Португал.''' '''Мажот''' е американски [[Рок-музика|рок]] бенд од Васила, Алјаска, моментално со седиште во [[Портланд (Орегон)|Портланд, Орегон]]. Групата ја сочинуваат Џон Болдвин Гурли, Зак Каротерс, Кајл О'Квин, Џејсон Секрист, Ерик Хоук и Зои Менвил. Гурли и Каротерс се запознале и почнале да свират музика заедно во 2001 година во средното училиште Васила. Групата објавила два албума со [[Бестрашни рекорди|Fearless Records]], издала три албуми за сопствената етикета Approaching AIRballoons во партнерство со Equal Vision Records, а потоа се преселила во Atlantic Records во 2010 година, со која ги објавиле своите најнови три целосни албуми. Нивниот сингл од 2017 година, „[[Почувствувајте го сепак|Сè уште осеќам]]“, ја освои „ Најдобра поп-дуо/групна изведба “ на 60-тото годишно доделување на Греми награди . == Историја == === Потекло (2002–2006) === Околу август 2002 година, бендот [[Анатомија на дух|Анатомија на Дух (Anatomy of A Ghost)]] бил формиран од Џон Гурли, Џо Сајмон, Дјуи Halpaus, Ник Сајмон и Зак Каротерс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fearlessrecords.com/artist/54|title=Anatomy Of A Ghost|publisher=Fearless Records|accessdate=2023-02-13|archive-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131012248/http://www.fearlessrecords.com/artist/54|url-status=dead}}</ref> Гурли бил пред бендот без претходно искуство со пеење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://inflatableferret.com/interviews/interview-portugal-the-man-frontman-john-gourley/|title=Interview: Portugal. The Man Frontiersman John Gourley|publisher=Inflatable Ferret|accessdate=2011-10-02}}</ref> Anatomy of A Ghost брзо се здоби со популарност, но набргу, групата се распадна. Португал. Мажот првично бил започнат како спореден проект на Џон Гурли, при што Каротерс свирелбас. Пред да имаат тапанар, тие користеле машини за тапани и синтисајзери како потпорен ритам. Гурли и Каротерс се здружија со Весли Хабард, Ник Клајн (поранешен гитарски техничар за Anatomy of a Ghost) и Харви Тамблсон и ја формираа Португалија. Мажот. Бендот ја напуштил Алјаска и отишол во Портланд со намера да снима и турнеи. Бендот сними демо снимки во летото 2004 година, по што следеше турнеја во САД есента. Во пролетта 2005 година, Клајн и Тамблсон заминаа и набргу потоа Џејсон Сехрист се приклучи на бендот. Португал. Дебитантска плоча на Човекот ''Келнер: „Вие мршојадци!'' бил издаден од Fearless Records на 24 јануари 2006 година. Албумот е продуциран од Кејси Бејтс.<ref name="PNForm">{{Наведени вести|url=https://www.punknews.org/article/13311/members-of-anatomy-of-a-ghost-form-portugal-the-man|title=Members of Anatomy of a Ghost form Portugal. The Man|last=Aubin|first=Paul|date=July 30, 2005|access-date=August 23, 2018|publisher=Punk News}}</ref><ref name="AVClub">{{Наведени вести|url=https://music.avclub.com/portugal-the-man-waiter-you-vultures-1798201375|title=Portugal. The Man: Waiter: 'You Vultures!'|last=Murray|first=Noel|date=January 18, 2006|work=The AV Club|access-date=August 23, 2018|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807124123/https://music.avclub.com/portugal-the-man-waiter-you-vultures-1798201375|url-status=dead}}</ref> ==== Име на бендот ==== Името на бендот се заснова на идејата за славата на [[Дејвид Боуви]] „поголема од животот“. Тие сакаа бендот да има чувство на поголемо од животот, но не сакаа да го именуваат по еден од нивните членови. „Земјата е група на луѓе“, објаснува гитаристот и вокал Џон Гурли. „Со [[Португалија]], таа само што заврши била првата земја што ми падна на ум. Името на бендот е „Португалија“. Периодот го наведува тоа, а 'The Man' наведува дека тоа е само една личност“ (било кој од членовите на бендот). Името има и повеќе лично значење: ''Португалија.'' ''Мажот'' ќе биде името на книгата што Гурли планирал да ја напише за својот татко и неговите многубројни авантури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://soundbaites.blogspot.pt/2011/06/portugal-man.html|title=Portugal. The Man|year=2011|work=soundbaites.blogspot.pt}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blanknews.com/2011/06/get-name-portugal-man/|title=How did you get your name – with Portugal. The Man|date=June 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053625/http://blanknews.com/2011/06/get-name-portugal-man/|archive-date=June 19, 2017|accessdate=July 8, 2017}}</ref><ref name="GuardianName">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/music/2009/jul/09/new-band-portugal-the-man|title=Portugal. The Man (No 581)|last=Lester|first=Paul|date=July 9, 2009|work=The Guardian|access-date=August 23, 2018}}</ref> === Независни години (2007–2010) === [[Податотека:A_crowd_watches_Portugal_the_Man_perform_at_the_Phoenix_Theatre_in_Petaluma_in_2008.jpg|мини|Толпата ја гледа Португал. Човекот настапува во театарот Феникс во Петалума во 2008 година]] На 24 јули 2007 година, тие го издадоа својот втор целосен албум, ''Church Mouth'', повторно продуциран од Кејси Бејтс, и тргнаа на целосна американска турнеја со поддршка од The Photo Atlas, Play Radio Play, Tera Melos и The Only Children. меѓу другите.<ref name="PNCM">{{Наведени вести|url=https://www.punknews.org/article/23839/tours-portugal-the-man-the-photo-atlas-with-russian-circles-more|title=Portugal. The Man / The Photo Atlas with Russian Circles, more|last=Aubin|first=Paul|date=May 23, 2007|access-date=August 23, 2018|publisher=Punk News}}</ref><ref name="Boise">{{Наведени вести|url=https://www.boiseweekly.com/boise/portugalthe-man-church-mouth/Content?oid=934061|title=Portugal.The Man: Church Mouth|last=Paradis|first=Nathan|date=September 26, 2007|work=Boise Weekly|access-date=August 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824065857/https://www.boiseweekly.com/boise/portugalthe-man-church-mouth/Content?oid=934061|archive-date=August 24, 2018}}</ref> Тие потоа ја обиколија Европа и ја следеа со друга насловна турнеја во САД со поддршка од Роки Вотолато и Големата депресија во текот на септември и октомври.<ref name="PNRocky">{{Наведени вести|url=https://www.punknews.org/article/25189/tours-portugal-the-man-rocky-votolato-the-great-depression|title=Portugal. The Man / Rocky Votolato / The Great Depression|last=Aubin|first=Paul|date=August 21, 2007|access-date=August 23, 2018|publisher=Punk News}}</ref> По оваа турнеја, тие се приклучија во четвртокот на кратка турнеја на источниот брег во ноември заедно со Circle Takes The Square.<ref name="PN">{{Наведени вести|url=https://www.punknews.org/article/25427/tours-thursday-circle-takes-the-square|title=Thursday / Circle Takes the Square|last=Aubin|first=Paul|date=September 6, 2007|access-date=August 23, 2018|publisher=Punk News}}</ref><ref name="OCW">{{Наведени вести|url=https://www.ocweekly.com/music-49th-state-blues-6364085/|title=49th State Blues|last=Echlin|first=Hobie|date=November 8, 2007|work=OC Weekly|access-date=August 23, 2018}}</ref> Во 2008 година, бендот ја напушти својата издавачка куќа „Fearless Records“ и го додаде Рајан Нејборс, нивниот клавијатурист на турнеја, како официјален член и замена за Вес Хабард. На 30 јули 2008 година било објавено дека Португал. Мажот ги издаваше ''Censored Colors'' под својата независна издавачка куќа, Approaching AIRballoons, во партнерство со Equal Vision Records. Бил објавен на 1 август. Зои Менвил, музичар и графички дизајнер, била вклучена во овој албум и има активна вклученост на сите албуми од 2008 година, вклучително и вокали на многу нумери на Вудсток.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.equalvision.com/releases/evr153/|title=Portugal. The Man ''Censored Colors''|date=July 30, 2008|work=[[Equal Vision Records]]|accessdate=2023-02-13|archive-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213220627/https://www.equalvision.com/releases/evr153/|url-status=dead}}</ref> Џон Гурли, исто така, бил избран за добитник на Алтернативниот печат во 2008 година „Најдобар вокал на годината“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bonnaroo.com/news/2009/02/03/bonnaroo-2009-lineup.aspx|title=News Articles|publisher=Bonnaroo|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927025902/http://www.bonnaroo.com/news/2009/02/03/bonnaroo-2009-lineup.aspx|archive-date=September 27, 2011|accessdate=October 2, 2011}}</ref> Во 2009 година, Португалија. Човекот играше во Бонару и исто така во Лолапалуза во Грант Парк, [[Чикаго]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://2009.lollapalooza.com/band/portugal|title=Portugal. The Man at Lollapalooza 2009|publisher=[[Lollapalooza]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007155248/http://2009.lollapalooza.com/band/portugal|archive-date=October 7, 2011|accessdate=October 2, 2011}}</ref> Нивниот четврти албум, ''The Satanic Satanist'', бил издаден на 21 јули 2009 година. Тематски околу спомените и приказните од младоста на пејачот Џон Гурли во Алјаска, албумот бил снимен со помош на продуцентот Пол Кју Колдери.<ref>{{Наведено списание|last=Woodburn|first=Peter|date=October 30, 2009|title=Portugal. The Man Band Interview|url=http://www.redefinemag.com/2009/portugal-the-man-band-interview/|journal=Redefine|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326104233/http://www.redefinemag.com/2009/portugal-the-man-band-interview/|archive-date=March 26, 2012|access-date=July 7, 2015}}</ref> Петтиот студиски албум на бендот, ''American Ghetto'', беше издаден на 2 март 2010 година. Со цел да се избегне протекување, не беа побарани копии од албумот до датумот на издавање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://portugaltheman.com/news/american-ghetto|title=From Satan's Satanist to America's Ghettos|date=February 11, 2010|work=Portugal. The Man|archive-url=https://web.archive.org/web/20100215020733/http://portugaltheman.com/news/american-ghetto/|archive-date=February 15, 2010}}</ref><ref name="Dallas">{{Наведени вести|url=https://www.dallasobserver.com/music/portugal-the-man-goes-pop-6426357|title=Portugal. The Man Goes Pop|last=Smyers|first=Darryl|date=February 25, 2010|work=The Dallas Observer|access-date=August 23, 2018}}</ref> === ''Во планината во облакот'' (2010–2012) === Во април 2010 година, Португал. Мажот го објави нивното потпишување со Атлантик рекордс.<ref name="PNAtlantic">{{Наведени вести|url=https://www.punknews.org/article/37744/portugal-the-man-sign-to-atlantic-records|title=Portugal. The Man sign to Atlantic Records|last=Yancey|first=Bryne|date=April 2, 2010|access-date=August 23, 2018|publisher=Punk News}}</ref> Во текот на летото 2010 година, бендот се врати во студиото за да го сними својот нов албум со продуцентот Џон Хил . Тие го снимија албумот во [[Ел Пасо (Тексас)|Ел Пасо, Тексас]], [[Лондон|Лондон, Англија]] и [[Сан Диего|Сан Диего, Калифорнија]]. Енди Волас го миксираше албумот.<ref name="Flush">{{Наведени вести|url=http://www.flushthefashion.com/music/portugal-the-man/|title=Portugal, The Man – Northern Exposure|last=Graham|first=Pete|date=June 10, 2011|access-date=August 23, 2018|publisher=Flush the Fashion}}</ref> [[Податотека:PortugalTheMan2011.jpg|мини|Португалија. The Man настап во 2011 година]] Почнувајќи од април 2011 година, Португалија. ,,Мажот" започна да објавува по еден клип од 30 секунди секоја недела од нивниот нов албум преку нивниот канал [[YouTube|на YouTube]], со 13-минутниот краток филм ''„Спиј Засекогаш(Sleep Forever)“'', во режија на Мајкл Раген, премиерно прикажан во јуни истата година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ifc.com/fix/2011/06/portugal-the-man-sleep-forever|title=Exclusive World Premiere: Portugal. The Man's 'Sleep Forever'|date=2011-06-06|publisher=IFC|accessdate=2013-04-30}}</ref> Целосниот албум, ''[[Во планината во облакот|In the Mountain in the Cloud]]'', бил издаден на 19 јули 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.musicemissions.com/blog/index.php/2011/06/11/trash-can-stands-and-lunch-box-cases-a-portugal-the-man-story/|title=Trash Can Stands and Lunch Box Cases: A Portugal. The Man Story|work=Music Emissions - Blog and Podcast|publisher=Music Emissions|accessdate=2011-10-02|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927025539/http://www.musicemissions.com/blog/index.php/2011/06/11/trash-can-stands-and-lunch-box-cases-a-portugal-the-man-story/|url-status=dead}}</ref> Португал. Мажот го имаше своето второ појавување на фестивалот за музика и уметност Бонару за 10-годишнината на фестивалот во јуни 2011 година, како и уште едно појавување на Лолапалуза во август. На 8 август 2011 година, по нивното шоу Lollapalooza, комбето и приколката на бендот беа украдени. Комбето и приколката ги содржеа сите инструменти и опрема за изведба на бендот. Комбето било пронајдено следниот ден, но содржината на приколката исчезнала. Бендот бил достапен список на опремата што недостасуваше.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/chi-lollapalooza-band-reports-equipment-still-missing-after-stolen-van-found-20110809,0,748173.story|title=Lollapalooza band reports equipment still missing after stolen van found|date=2011-08-09|work=Chicago Tribune|access-date=2011-10-02}}</ref> Џон Гурли бил пријавен дека рекол: „Во суштина секоја малку пари Португал. Мажот во текот на последните пет години бил во тој трејлер.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.proquest.com/docview/1789378736|title=Audix Aids Robbed Band LLC|last=Castle|first=Cliff|id={{ProQuest|1789378736}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" /></ref> Четири дена по кражбата, голем дел од опремата на бендот била пронајдена од домот на еден човек кој тврдеше дека ја купил на [[Болвин пазар|пазар]] . Бендот објави белешка за благодарност на нивната веб-страница во која пишува: „тоа е повеќе од само победа за ПТМ, тоа е и победа за [[Твитер]], светот на [[Друштвени медиуми|социјалните медиуми]], полицијата во Чикаго и новинарството од старата школа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portugaltheman.com/news/6aac32-a-note-from-ptm/|title=Thank You|date=2011-08-16|publisher=PortugalTheMan.com|accessdate=2011-10-02|archive-date=2011-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111203211532/http://www.portugaltheman.com/news/6aac32-a-note-from-ptm/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/chi-south-side-mechanic-charged-after-cops-find-lollapalooza-bands-equipment-20110816,0,2711992.story|title=Lollapalooza band gets equipment back, says thanks with doughnuts|date=2011-08-16|work=Chicago Tribune|access-date=2011-10-02}}</ref> Мажот е обвинет за едно кривично дело кражба за набавка на украдената опрема.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.myfoxchicago.com/story/17832167/man-charged-in-theft-of-bands-gear-after-lollapalooza|title=Man Charged in Theft of Bands Gear After Lollapalooza|date=August 16, 2011|work=myFOXchicago|access-date=October 2, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709152848/http://www.myfoxchicago.com/story/17832167/man-charged-in-theft-of-bands-gear-after-lollapalooza|archive-date=July 9, 2015}}</ref> Кон крајот на 2011 година, Португал. Мажот отиде на насловна турнеја во САД со додавање на гитаристот Ноа Герш во бендот.<ref name="Oregon">{{Наведени вести|url=https://www.oregonlive.com/music/index.ssf/2011/08/john_gourley_talks_about_what.html|title=John Gourley talks about what Portugal. The Man lost in the post-Lollapalooza theft|last=White|first=Ryan|date=August 8, 2011|work=The Oregonian|access-date=August 23, 2018}}</ref> Тие, исто така, отидоа на турнеја во [[Европа]] во јануари 2012 година, отворајќи ги за The Black Keys<ref name="Contact">{{Наведени вести|url=http://www.contactmusic.com/portugal-the-man/video/portugal-the-man-so-american-live|title=Portugal The Man – So American & All Your Light (Live) Video|date=December 8, 2011|access-date=August 23, 2018|publisher=Contact Music|archive-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213220622/https://www.contactmusic.com/portugal-the-man/video/portugal-the-man-so-american-live|url-status=dead}}</ref><ref name="Bruin">{{Наведени вести|url=http://dailybruin.com/2012/05/13/portugal-_the_man_performs_for_scas_50th_anniversary_concert/|title=Portugal. The Man performs for SCA's 50th anniversary concert|last=Curcio|first=Nicolas|date=May 13, 2012|work=The Daily Bruin|access-date=August 23, 2018}}</ref> и отидоа во [[Австралија]] за да бидат насловни и да настапат на фестивалот St Jerome's Laneway.<ref name="APNeighbors">{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 23, 2018}}</ref> Во пролетта 2012 година, тие го предводеа музичкиот фестивал Норман во Норман, Оклахома,<ref name="Norman">{{Наведени вести|url=https://newsok.com/article/3670849/norman-music-festival-evolves-improves|title=Norman Music Festival evolves, improves|last=Lang|first=George|date=April 29, 2012|work=The Oklahoman|access-date=August 23, 2018}}</ref> како и музичката турнеја Џегермајстер со The Lonely Forest.<ref name="APNeighbors"/> Клавијатуристот Рајан Нејборс ја напушти групата во април 2012 година, за да продолжи со својата музичка кариера со својот нов проект Hustle and Drone, а на негово место дојде Кајл О'Квин.<ref name="APNeighbors"/> Тапанарот Џејсон Сехрист бил заменет со поранешниот актер и тапанар Кејн Рикот, набргу по заминувањето на Соседите.<ref name="ADN">{{Наведени вести|url=https://www.adn.com/music/article/its-been-frantic-year-portugal-man/2012/12/13/|title=It's been a frantic year for Portugal. The Man|last=Flahive|first=Paul|date=December 13, 2012|work=Anchorage Daily News|access-date=August 23, 2018}}</ref> === ''Злобни пријатели'' (2013–14) === Седмиот албум на бендот, ''Evil Friends,'' бил издаден на 4 јуни 2013 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.com/Evil-Friends-Portugal-Man/dp/B00C0UO1JE|title=Evil Friends|work=Amazon|accessdate=September 26, 2014}}</ref> на кој му претходеше истоимениот сингл во март истата година. Продуциран од Danger Mouse, и со гостувања од Есте и Даниел Хаим, албумот бил под влијание на [[Пинк флојд|Пинк Флојд]] и ''Темната страна на Месечината''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://portugaltheman.tumblr.com/|title=Portugal. The Man Tumblr|publisher=Tumblr|accessdate=2013-08-02}}</ref> Следуваше спот на ''„Purple Yellow Red and Blue“'' . Подоцна во текот на годината, сингловите од ''Evil Friends'', вклучувајќи ги „Evil Friends“ и „Purple, Yellow, Red and Blue“, беа ремиксирани од уметници како Bear Mountain,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://thedankles.com/2013/08/29/purple-yellow-red-and-blue-bear-mountain-remix-portugal-the-man/|title=Purple Yellow Red and Blue (Bear Mountain Remix) – Portugal. The Man|date=August 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140330061700/http://thedankles.com/2013/08/29/purple-yellow-red-and-blue-bear-mountain-remix-portugal-the-man/|archive-date=March 30, 2014|accessdate=September 20, 2014}}</ref> Terry Urban<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://soundcloud.com/terryurban/sets/portugal-the-man-friends|title=Portugal, The Man & Friends|publisher=[[SoundCloud]]|accessdate=September 20, 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hypetrak.com/2013/07/terry-urban-portugal-the-man-friends-mash-up-album/|title=Terry Urban – Portugal. The Man & Friends (Mash-Up Album)|publisher=Hypertrak|accessdate=September 13, 2013}}</ref> и Passion Pit.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.indieshuffle.com/portugal-the-man-purple-yellow-red-blue-passion-pit-remix/|title=Portugal. The Man – Purple Yellow Red & Blue (Passion Pit Remix)|last=Lam|first=Justin|date=July 9, 2013|publisher=Indie Shuffle|accessdate=September 18, 2013}}</ref> === ''Вудсток'' (2014–сега) === Во ноември 2014 година, Португал. Мажот беа во студиото и го снимаа нивниот осми албум со Мајк Д од The Beastie Boys како продуцент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s4123134.htm|title=Portugal. The Man recording new album with a Beastie Boy|last=J|first=Triple|date=November 6, 2014|work=[[Triple J]]|accessdate=November 6, 2014}}</ref> Бендот, исто така, активно ја ажурираше својата сметка [[Инстаграм|на Инстаграм]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://instagram.com/portugaltheman|title=Portugaltheman Instagram|publisher=Instagram|accessdate=November 6, 2014}}</ref> со нивни слики во студио со Мајк Д, како и прикажување мали тизери за тоа како ќе звучи нивниот нов албум. Мек Милер исто така бил прикажан како работи со бендот.<ref name="Aztec">{{Наведени вести|url=http://thedailyaztec.com/82082/artsandlifestyle/portugal-the-man-shatters-silence/|title=Portugal. The Man shatters silence|last=Dyer|first=Danny|date=March 13, 2017|work=The Daily Aztec|access-date=August 23, 2018}}</ref> Во овој период, на бендот му се придружи гитаристот Ерик Хоук, порано од The Lashes . Хок, кој пораснал со Гурли и Каротерс во Васила, бил во преговори да му се приклучи на бендот во 2007 година, но несреќата на 5 мај 2007 година го оставила [[Параплегија|параплегичен]] и неофицијално ја донел оваа одлука.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.adn.com/arts/2017/08/28/guitar-hero-portugal-the-mans-eric-howk-is-a-rock-star-with-a-cause/|title=Guitar hero: Eric Howk of Portugal. The Man is a rock star with a cause|last=Ikenberg|first=Tamara|date=29 August 2017|work=Anchorage Daily News|access-date=5 April 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newmobility.com/2018/06/eric-howk-the-man/|title=Eric Howk. The Man|last=Ruder|first=Ian|date=1 June 2018|work=New Mobility|accessdate=5 April 2019}}</ref> Првата недела од мај 2015 година, бендот објави тизери на социјалните мрежи за нешто што изгледаше како нова музика со латино извртување со гитари хуапанго, синтисајзери од соништата и машини за тапани. На 5 мај, Португалија. The Man објави шпанска верзија на „Purple Yellow Red and Blue“ покриена од мексиканско-американски бенд наречен The Chamanas на нивниот официјален канал на YouTube за да ги прослави мексиканските свечености ( Cinco de Mayo ). На 31 декември 2015 година, Португалија. Човекот објави на нивната веб-страница дека завршиле два рекорди проследени со посебни хаштагови #Gloomin + #Doomin.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portugaltheman.com/photo/king-size-we-completed-2-records-here-photo-x-chantalphoto-gloomin-doomin-150426|title=Portugaltheman official website|accessdate=2016-04-21|archive-date=2016-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504210257/http://www.portugaltheman.com/photo/king-size-we-completed-2-records-here-photo-x-chantalphoto-gloomin-doomin-150426|url-status=dead}}</ref> Сепак, на 3 февруари 2016 година, бендот твитна од нивниот официјален профил дека новата плоча ќе го носи насловот ''Gloomin + Doomin''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/portugaltheman/status/695105751396683776|title=Portugal. The Man Twitter|publisher=[[Twitter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108144333/https://twitter.com/portugaltheman/status/695105751396683776|archive-date=November 8, 2020|accessdate=April 21, 2016}}</ref> Во февруари 2016 година, Португалија. The Man беа вклучени во албумот за соработка [[Јоко Оно|на Јоко Оно]] , ''Yes, I'm A Witch Too'' изведувајќи ја песната „Soul Got Out of the Box“.<ref name="ReferenceA">{{Наведен нестручен часопис|access-date=2017-03-23}}</ref> На 30 ноември 2016 година, радиото Triple J дебитираше во Португалија. Новата песна на The Man „Noise Pollution“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/triplej/music/playlists.htm|title=Triple J playlists|work=[[Australian Broadcasting Corporation]]|accessdate=December 1, 2016}}</ref> Бил издаден како сингл, „Noise Pollution [Version A, Vocal Up Mix 1.3]“, на 2 декември, а ги вклучија Мери Елизабет Винстед и Зои Менвил.<ref name="Noise Pollution">{{Наведена мрежна страница|url=https://itunes.apple.com/us/album/noise-pollution-feat-mary-elizabeth-winstead-zoe-manville/id1170551642|title=Noise Pollution (feat. Mary Elizabeth Winstead & Zoe Manville) (Version A, Vocal Up Mix 1.3) Zoe Manville has an ongoing involvement, does backing vocals and has been on the last 5 albums. – Single|publisher=[[iTunes]]|accessdate=March 7, 2016}}</ref> На 3 март 2017 година, бендот објави сингл насловен „ Feel It Still “ од нивниот осми студиски албум, [[Вудсток (фестивал)|Вудсток]] . Издавањето било проследено со придружно музичко видео три дена подоцна. Откриено е дека ''Gloomin + Doomin'' „не успеал да заврши“ и бил исфрлен по три години. Насловот на албумот е инспириран од оригиналниот билет за музички фестивал [[Вудсток (фестивал)|Вудсток]] од 1969 година, сопственост на таткото на Гурли. Го наведе Гурли до сознание дека речиси 50 години подоцна, музиката ја има истата мисија како тогаш - „да коментира за општествената и политичката нелагодност“. „Работевме со толку многу рад луѓе на овој албум, но завршивме само со нас четворицата во подрум во 4 часот наутро, обидувајќи се да кажеме нешто што е важно“, рече Гурли. Обидувајќи се да напишам музика што ќе им помогне на луѓето да чувствуваат дека не се сами, дури и ако се лути или се чувствуваат изгубено.<ref name="ReferenceA"/><ref name="Feel It Still Billboard">{{Наведен нестручен часопис|access-date=March 7, 2017}}</ref> ''Вудсток'' бил објавен на 16 јуни 2017 година.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=http://www.91x.com/zach/watch-zach-interviews-portugal-the-man/|title=[WATCH] Zach Interviews Portugal. The Man|date=2017-03-22|work=91X FM|access-date=2017-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323043528/http://www.91x.com/zach/watch-zach-interviews-portugal-the-man/|archive-date=March 23, 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://twitter.com/portugaltheman/status/847935666348593152|title=LORDS OF PORTLAND on Twitter|work=Twitter|access-date=2017-03-31|language=en}}</ref> Бендот предизвика контроверзии за време на нивната изведба на „Feel It Still“ на [[American Music Award|Американските музички награди]] во ноември 2017 година поради нивната позадина која гласеше: „Нема компјутери овде горе, само живи инструменти“. Критичарите сметаа дека импликацијата е дека бендовите кои користат придружни песни се помалку уметнички релевантни од оние кои користеле само живи инструменти.<ref name="APNeighbors"/> „Feel It Still“ стана најголемиот хит сингл на бендот досега во Соединетите Држави, достигнувајќи го број 1 на листите за алтернативни песни ''на Билборд'', Хот 100 Ерплеј и Поп песни и стана Топ 5 хит на [[Билборд Хот 100]].<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 September 2017}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=25 September 2017}}</ref> На 28 јануари 2018 година, „Feel It Still“ ја освои [[Најдобра поп-дуо/групна изведба|најдобрата поп-дуо/групна изведба]] на [[60-ти годишни награди Греми|60-те годишни награди Греми]] и ќе продолжи да ја освои Алтернативната рок песна на годината на музичките награди iHeartRadio 2018 година.<ref name="EIHEART">{{Наведени вести|url=https://www.eonline.com/news/918599/iheartradio-music-awards-2018-winners-the-complete-list|title=iHeartRadio Music Awards 2018 Winners: The Complete List|last=Aiello|first=McKenna|date=March 11, 2018|access-date=August 23, 2018|publisher=E!}}</ref> Бендот ја доби и наградата ASCAP Vanguard на ASCAP Pop Music Awards во април 2018 година <ref name="APNeighbors"/> „ Live In The Moment “ стана песна број 1 на табелата за алтернативни песни <nowiki><i id="mwARM">на Билборд</i></nowiki> во текот на неделата од 26 март 2018 година. Дополнително ја доби честа на патеката со најмногу вртења (играња) во текот на една недела, која досега била снимена на Алтернативно радио со 3.503.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://headlineplanet.com/home/2018/03/25/portugal-mans-live-moment-officially-earns-1-alternative-radio|title=Portugal. The Man's 'Live In The Moment' Officially Earns #1 At Alternative Radio|last=Cantor|first=Brian|date=25 March 2018|work=Headline Planet|accessdate=26 March 2018}}</ref> Почнувајќи од февруари 2018 година, бендот тргна на светска турнеја за поддршка на ''Вудсток'' со постојки во [[Северна Америка]], [[Европа]] и [[Австралија]], која треба да заврши во октомври 2018 година <ref name="APNeighbors"/> Пред секое шоу на турнејата, бендот бил претставен со видео во кое се појавуваат ликовите на Мајк Џаџ , Бивис и Бат-Хед.<ref name="APNeighbors"/> Како поддршка на нивниот албум, бендот се појави и на бројни телевизиски програми. Во јули и август 2017 година, тие ја играа „Feel It Still“ на ''The Tonight Show со Џими Фалон'' <ref name="APNeighbors"/> и ''Конан'', соодветно. Последното шоу се одликуваше со четириделен жичен дел.<ref name="APNeighbors"/> Во септември 2017 година, ја отсвире „Feel It Still“ на ''[[Шоуто на Елен Деџенерес|шоуто на Елен Деџенерис]]'' и се врати на таа програма во март 2018 година, свирејќи ја „Live In The Moment“ со бендот што маршираше на USC.<ref name="APNeighbors"/> Во февруари 2018 година, Португалија. Човекот се појави на ''The Late Show со Стивен Колберт'' свирејќи ја песната „Live In The Moment“ со поддршка од Детскиот рефрен на PS22 и тапанарот BKSteppers.<ref name="APNeighbors"/> Во април 2018 година, групата ги изведе „Feel It Still“ и „Live In The Moment“ со гудачки квартет на ''[[Џими Кимел во живо!|Jimmy Kimmel Live!]]''.<ref name="APNeighbors"/> Следниот месец, бендот повторно ја свиреше „Live In The Moment“, овој пат на ''„The Late Late Show“ со Џејмс Корден''.<ref name="APNeighbors"/> На 16 април 2021 година, бендот го издаде ''Oregon City Sessions'', албум во живо снимен во декември 2008 година во студио во предградие на [[Портланд (Орегон)|Портланд, Орегон]] .<ref>{{Наведени вести|url=https://americansongwriter.com/portugal-the-man-uncovers-new-live-album-news/|title=Portugal. The Man Uncovers Time Capsule Album 'The Oregon City Sessions', Shares New Video for "The Devil"|last=Crone|first=Madeline|date=24 March 2021|access-date=20 April 2021|publisher=American Songwriter}}</ref> Бендот придонесе со преработка на песната на Металика „ Don't Tread on Me “ во хуманитарниот албум за почит ''The Metallica Blacklist'', објавен во септември 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loudersound.com/features/every-metallica-blacklist-cover-ranked-from-worst-to-best|title=Every Metallica Blacklist cover ranked from worst to best|last=He|first=Richard S.|date=2021-09-10|work=loudersound|language=en|accessdate=2021-10-22}}</ref> == Музички видеа и кратки филмови == На 6 јуни 2011 година, Португал. Мажот објави краток филм со песните „Sleep Forever“ и „Got It All (This Can't Be Living Now)“ од нивниот албум, ''In The Mountain In the Cloud''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.youaintnopicasso.com/2011/06/06/video-portugal-the-mans-short-film-sleep-forever/|title=[video] Portugal. The Man's short film "Sleep Forever"|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912072733/http://www.youaintnopicasso.com/2011/06/06/video-portugal-the-mans-short-film-sleep-forever/|archive-date=September 12, 2011|accessdate=2011-12-24}}</ref> Во продукција на Ричард Хачинс, а во режија на Мајкл Раген, филмот прикажува 13 минути и 16 секунди од дивината на Алјаска испреплетени со сцени од кучето Џон Гурли како санка пред да биде принуден да патува пешки откако неговите кучиња ќе го напуштат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=jieN2Hp5hS4|title=Portugal. The Man – Sleep Forever [Official Music Video]|last=Portugal. The Man|date=June 8, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213220620/https://www.youtube.com/watch?v=jieN2Hp5hS4|archive-date=2023-02-13|accessdate=2023-02-13|url-status=bot: unknown}}</ref> Португал. Мажот објави и музички спотови за нивните песни „So American“, „People Say“, „All Your Light“, „Do You“, „The Dead Dog“, „AKA M80 the Wolf“, „Lay Me Back Down“, „Сонце“, „Злобни пријатели“, „Виолетова жолта црвена и сина“, „Атомски човек“ и „Модерен Исус“. Видеото за „Загадување од бучава“ било објавено на 1 декември 2016 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://earmilk.com/2016/12/01/portugal-the-man-releases-song-and-video-noise-pollution/|title=Portugal. the Man releases song and video, "Noise Pollution" – EARMILK|date=2016-12-01|work=EARMILK|access-date=2017-03-23|language=en-US}}</ref> Видеото за „Feel It Still“ било објавено на 6 март 2017 година и привлече внимание поради сликите на запален весник со наслов ''„Info Wars“.''<ref>{{Наведени вести|url=http://www.spin.com/2017/03/portugal-the-man-infowars-video-alex-jones-feel-it-still/|title=InfoWars Is Now Feuding With "Pro-Soros Rockers" Portugal. The Man|date=2017-03-13|work=Spin|access-date=2017-03-23}}</ref> Видеото го прикажува Гурли како шета низ пост-апокалиптична пустелија и е режиран од Иан Шварц. Има и околу 30 „скриени велигденски јајца“. Со кликнување на одредени ставки во одредени периоди во видеото, на гледачите им се обезбедуваат врски до веб-страници опишани како „алатки за отпор“. На пример, една снимка покажува пар кој се занимава со секс. Со кликнување на тоа велигденско јајце, гледачите се префрлаат на страницата Планирано родителство . Други врски со велигденските јајца вклучуваат видео во кое се опишуваат законските права на демонстрантите, директен телефонски повик до [[Белата куќа]] и врски за купување нарачани плакати за протести и комплети за матрици за графити.<ref name="Noisey2017">{{Наведени вести|url=https://noisey.vice.com/en_us/article/aeqvdz/fight-apathy-with-portugal-the-man-in-their-interactive-video-for-feel-it-still|title=Fight Apathy with Portugal. The Man in Their Interactive Video for "Feel It Still"|last=Taylor Bennett|first=Kim|date=March 6, 2017|access-date=August 23, 2018|publisher=Noisey|archive-date=2018-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008190206/https://noisey.vice.com/en_us/article/aeqvdz/fight-apathy-with-portugal-the-man-in-their-interactive-video-for-feel-it-still|url-status=dead}}</ref> Видеото на [[YouTube]] има над 326.000.000 прегледи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=pBkHHoOIIn8|title=Portugal. The Man - Feel It Still (Official Music Video)|date=March 6, 2017|work=Portugal. The Man|accessdate=August 2, 2022}}</ref> == Активизам == Во текот на историјата на бендот, тој се занимава со политички активизам и филантропија во различни форми. На 22 април 2014 година, бендот објави партнерство со Националната зоолошка градина и зачувување биолошки институт на Смитсонијан за да издаде ограничено издание од 400 винилни плочи чија цел е да се подигне свеста за критично загрозените [[Суматрански тигар|суматрански тигри]], од кои имаше само 400 останаа во дивината во тоа време. Песната, „Sumatran Tiger“, била објавена само во својата винилна форма, а не на дигитални платформи. Поединечни копии беа испратени по пошта до „400 внимателно избрани влијатели, меѓу нив актери, активисти, музичари, конзерватори, блогери и новинари“, а бендот тврдеше дека песната е првата „намерна да исчезне освен ако не се репродуцира". Снимките од песната подоцна можеа да се најдат на интернет користејќи ги хаштаговите #EndangeredSong и #SumatranTiger.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=April 23, 2014}}</ref> „Загрозена песна“, како што била исто така позната, освои бронзена награда на музичките награди Клио во 2014 година.<ref name="Clio">{{Наведени вести|url=https://clios.com/awards/winner/clio-music-innovative-media/endangered-song-3652|title=Endangered Song|access-date=27 May 2020|publisher=Clio Awards|archive-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213220631/https://clios.com/awards/winner/clio-music-innovative-media/endangered-song-3652|url-status=dead}}</ref> Во 2015 година, бендот соработуваше со StubHub и [[д-р Мартенс]] за да помогне да се соберат 1 милион долари за поставување инструменти во училиштата низ САД. Иницијативата билс спроведена во партнерство со Фондацијата Опус на г-дин Холандија и се фокусираше на училишта и институции со ограничено финансирање.<ref name="HPMHOF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/03/20/portugal-the-man_n_6895816.html|title=Portugal.The Man Helps To Bring $1 Million Of Musical Instruments To Underfunded Schools|last=Yam|first=Kimberly|date=March 20, 2015|work=HuffPost|accessdate=August 23, 2018}}</ref> Во јуни 2016 година, бендот бил наслов на Gleason Fest, инди музички фестивал кој собира пари за непрофитната [[Амиотрофична латерална склероза|ALS]], Gleason Initiative Foundation.<ref name="Inland">{{Наведени вести|url=https://www.inlander.com/Bloglander/archives/2016/06/21/2016-gleason-fests-big-announcement|title=2016 Gleason Fest's big announcement|last=Johnson|first=Laura|date=June 21, 2016|work=The Inlander|access-date=August 23, 2018}}</ref> Во август 2017 година, Португал. Мажот ги донираше сите приходи од своето шоу во Шарлотсвил, [[Вирџинија]] на Фондацијата на заедницата во областа Шарлотсвил како одговор на собирот „Оедини ја десната“ што на крајот доведе до убиство со возило на активистката Хедер Хејер.<ref name="APNeighbors"/> Во мај 2018 година, бендот го откажа планираниот настап на австралиската ТВ програма ''„Изгрејсонце“'', откако расистичките изјави дадени од гостинската панелистка Пру МекСвин предизвикаа контроверзии. Во март 2018 година, бендот одржа бесплатен концерт во живо на Маршот за нашите животи во Портланд, Орегон, откако соработуваше со локални студенти кои го планираа настанот, отворено изразувајќи ја својата поддршка за заостреното законодавство за оружје.<ref name="The Oregonian">{{Наведени вести|url=http://www.oregonlive.com/portland/index.ssf/2018/03/portugal_the_man_portland_march_for_our_lives.html|title=Portugal. The Man will play Portland's March For Our Lives|work=[[The Oregonian]]|access-date=March 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035903/http://www.oregonlive.com/portland/index.ssf/2018/03/portugal_the_man_portland_march_for_our_lives.html|archive-date=March 10, 2018}}</ref> Во јули 2018 година за време на изложбите во Орегон, Португал. Мажот помогна да се подигне свеста за менталното здравје во партнерство со кампањата за јавно застапување на Логан Лин, Keep Oregon Well.<ref name="APNeighbors"/> Бендот е исто така партнер со непрофитната организација HeadCount, која се обидува да промовира „учество во демократијата“ честопати помагајќи им на посетителите на концертот да се регистрираат за гласање.<ref name="APNeighbors"/><ref name="MicHC">{{Наведени вести|url=https://mic.com/articles/55843/portugal-the-man-these-indie-rockers-are-preserving-alaskan-culture-one-tweet-at-a-time#.EL2QJEeLk|title=Portugal. The Man: These Indie Rockers Are Preserving Alaskan Culture, One Tweet At A Time|last=Ross|first=Juliane|date=July 26, 2013|access-date=August 23, 2018|publisher=Mic}}</ref> Во септември 2018 година, бендот помогна да се соберат 20.000 долари за придобивка за поддршка на Noise For Now во [[Бирмингем (Алабама)|Бирмингем]], [[Алабама]].<ref name="PasteNoise">{{Наведен нестручен часопис|access-date=September 20, 2018}}</ref> Во 2019 година, бендот ја доби наградата Легенда на овогодинешните домородни музички награди во Нијагарините водопади, Њујорк.<ref name="NAMMY">{{Наведени вести|url=https://indiancountrytoday.com/lifestyle/and-the-2019-nammy-winners-are-Ce2HvLWst06mOmmdWv45jQ|title=And the 2019 Nammy winners are ...|last=Schilling|first=Vincent|date=9 November 2019|work=Indian Country Today|access-date=27 May 2020}}</ref> Во јануари 2020 година, групата била почестена со наградата за лидерство во јавниот сектор од Националниот конгрес на американските Индијанци на банкет во [[Вашингтон]] Двете награди беа доделени како признание за активизмот на бендот и застапувањето за правата на домородците, вклучително и за церемониите за признавање на земјиштето<ref name="NCAI">{{Наведени вести|url=http://www.ncai.org/news/articles/2020/01/23/ncai-honors-distinguished-leaders-at-22nd-annual-leadership-awards-banquet|title=NCAI Honors Distinguished Leaders at 22nd Annual Leadership Awards Banquet|date=23 January 2020|access-date=27 May 2020|publisher=National Congress of American Indians|archive-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213220626/https://www.ncai.org/news/articles/2020/01/23/ncai-honors-distinguished-leaders-at-22nd-annual-leadership-awards-banquet|url-status=dead}}</ref> што се одржа пред секое шоу на меѓународната турнеја на групата.<ref name="Stitcher">{{Наведени вести|url=https://www.stitcher.com/podcast/worth-the-fight/e/68283541?autoplay=true|title=Portugal. The Man's Zachary Carothers Found God in a Cheeze Whiz Container|date=24 March 2020|work=Worth The Fight: A Podcast For Creators|access-date=27 May 2020}}</ref> Исто така, на почетокот на 2020 година, Португал. Мажот ја основа Фондацијата ПТМ, непрофитна добротворна организација која првенствено се фокусира на финансирање каузи поврзани со заедниците на домородните народи . Организацијата, исто така, има за цел да работи кон подобрување на проблемите со менталното здравје, еколошките прашања, правата на попреченост и човековите права преку застапување, филантропија, вклученост во заедницата и зголемена свест.<ref name="Stitcher"/> Како одговор на гласањето на одборот на училишната област Матануска-Суситна за отстранување на пет „контроверзни“ книги од училишната програма во мај 2020 година, организацијата понуди да ги купи тие книги за секој ученик во областа што побарал копии.<ref name="SpinBooks">{{Наведени вести|url=https://www.spin.com/2020/05/portugal-the-man-fights-book-ban-in-former-hometown/|title=Portugal. The Man Fights Book Ban in Former Hometown|last=Ham|first=Robert|date=4 May 2020|work=Spin|access-date=27 May 2020}}</ref> Португал. Мажот го поддржа Берни Сандерс за претседател на претседателските прелиминарни избори на Демократската партија во 2020 година, играјќи на митинзи во [[Ајова]] <ref name="SCJ">{{Наведени вести|url=https://siouxcityjournal.com/news/local/bernie-sanders-to-bring-aoc-michael-moore-portugal-the-man-to-sioux-city/article_66ae42a0-29f0-5b00-b676-ee3f7d6f65aa.html|title=Bernie Sanders to bring AOC, Michael Moore, Portugal. the Man to Sioux City|date=24 January 2020|work=Sioux City Journal|access-date=27 May 2020}}</ref> и [[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]].<ref name="BillBern">{{Наведен нестручен часопис|access-date=27 May 2020}}</ref> == Награди и номинации == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! Година !! Награди !! Дела !! Категории !! Резултат |- ! scope="row"| 2013 | [[UK Music Video Awards]] | "Modern Jesus" | Best Rock/Indie Video – International | {{Победничка}} |- ! scope="row" rowspan="2"| 2014 | [[2014 World Music Awards|World Music Awards]] | ''[[Evil Friends]]'' | World's Best Album | {{Победничка}} |- | [[Clio Awards|Clio Music Awards]]<ref name="Clio"/> | "Endangered Song" | Bronze Award for Innovative Media | {{Won}} |- ! scope="row" rowspan=4|2017 | [[Electronic Music Awards]] | "[[Feel It Still]]" ([[Medasin]] Remix) | Remix of the Year | {{Победничка}} |- | [[2017 UK Music Video Awards|UK Music Video Awards]] | "Rich Friends" | Best Interactive Video | {{Победничка}} |- | [[LOS40 Music Awards 2017|LOS40 Music Awards]] | Themselves | Blackjack Artist Award | {{Won}} |- | [[Cannes Lions International Festival of Creativity]] | rowspan=3|"[[Feel It Still]]" | Bronze Lion | {{Won}} |- ! scope="row" rowspan=13|2018 | [[2018 Grammy Awards|Grammy Awards]] | [[Best Pop Duo/Group Performance]] | {{Won}} |- | rowspan=3|[[2018 Billboard Music Awards|Billboard Music Awards]] | [[Billboard Music Award for Top Rock Song|Top Rock Song]] | {{Победничка}} |- | ''[[Woodstock (Portugal. The Man album)|Woodstock]]'' | [[Billboard Music Award for Top Rock Album|Top Rock Album]] | {{Победничка}} |- | rowspan=6|Themselves | [[Billboard Music Award for Top Rock Artist|Top Rock Artist]] | {{Победничка}} |- | [[ASCAP|ASCAP Pop Awards]] | Vanguard Awards | {{Won}} |- | [[New Music Awards]]<ref>https://newmusicweekly.com/2018-new-music-awards/{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | TOP40 Group of the Year | {{Won}} |- | [[Pollstar]] Concert Industry Awards | Best New Headliner | {{Won}} |- | rowspan=3|[[2018 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | Duo/Group of the Year | {{Победничка}} |- | Alternative Rock Artist of the Year | {{Победничка}} |- | rowspan=2|"[[Feel It Still]]" | Alternative Rock Song of the Year | {{Won}} |- | rowspan=2|[[2018 Teen Choice Awards|Teen Choice Awards]] | [[Teen Choice Award for Choice Music – Single|Choice Song: Group]] | {{Победничка}} |- | Themselves | [[Teen Choice Award for Choice Music – Rock Group|Choice Rock Artist]] | {{Победничка}} |- | [[Webby Awards]] | rowspan=2|"[[Feel It Still]]" | Online Film & Video – Best Use of Interactive Video | {{Won}} |- ! scope="row" rowspan=4|2019 | [[2019 Global Awards|Global Awards]] | Best Song | {{Победничка}} |- | [[iHeartRadio Music Awards]] | Themselves | Alternative Rock Artist of the Year | {{Победничка}} |- | [[Hungarian Music Awards]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fonogram.hu/jeloltek-2019|title=Jelöltek 2019|date=March 14, 2019}}</ref> | ''[[Woodstock (Portugal. The Man album)|Woodstock]]'' | International Modern Pop-Rock Album of the Year | {{Победничка}} |- | [[Native American Music Awards]]<ref name="NAMMY"/> | rowspan="2"| Themselves | Legend Award | {{Won}} |- ! scope="row"| 2020 | [[National Congress of American Indians|NCAI Leadership Awards]]<ref name="NCAI"/> | Public Sector Leadership Award | {{Won}} {{Крајна кутија}} == Членови на бендот == '''Тековни членови''' * Џон Болдвин Гурли – водечки и придружен вокал, ритам и главна гитара, органа, [[синтисајзер]]и, тапани, [[Бас-гитара|бас гитара]] {{Мали|(2004–денес)}} * Захари Скот Каротерс – бас гитара, ударни инструменти, придружни и водечки вокал {{Мали|(2004–денес)}} * Џејсон Сехрист – [[тапани]] {{Мали|(2005–2008, 2009–2011, 2016–денес)}} * Кајл О'Квин – [[Клавијатурен инструмент|клавијатури]], синтисајзери, оргули, ритам гитара, придружни вокали {{Мали|(2007, 2012–денес)}} * Зои Менвил – придружни и водечки вокал, перкусии {{Мали|(2008–денес)}} * Ерик Хоук – главна и ритам гитара, придружни вокали {{Мали|(2015–денес)}} '''Поранешни членови''' * Ник Клајн – гитара {{Мали|(2004–2005)}} * Весли Хабард – клавијатури {{Мали|(2004–2006)}} * Харви Тамблсон – битови {{Мали|(2004–2005)}} * Гарет Лунсфорд – тапани {{Мали|(2008–2009)}} * Кејн Ричот – тапани, перкусии, придружни вокали {{Мали|(2012–2016)}} * Рајан Нејборс – клавијатури, диџериду, синтисајзери, придружни вокали {{Мали|(2008–2012)}} * Ноа Герш – гитара, придружен вокал, перкусии {{Мали|(2011–2013)}} '''Музичари на турнеја''' * Кирк Онстед – ритам * Дјуи Halpaus – гитара * Метју Мур – гитара * Ник Рајнхарт – гитара == Дискографија == ; Студиски албуми * ''Келнер: "Вие мршојадци!"'' (2006) * ''Црквата уста'' (2007) * ''Цензурирани бои'' (2008) * ''Сатанскиот сатанист'' (2009) * ''Американско гето'' (2010) * ''Во планината во облакот'' (2011) * ''Злобни пријатели'' (2013) * ''Вудсток'' (2017) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.portugaltheman.com Португалија.] [http://www.portugaltheman.com Официјалната веб-страница на Човекот] * [http://dailyfreepress.com/2012/04/25/following-up-with-portugal-the-man/ Интервју со Зак Каротерс] * [http://www.thewaster.com/interview/portugal-the-man-plucked-from-the-bering-sea/ Интервју со Португалија.] [http://www.thewaster.com/interview/portugal-the-man-plucked-from-the-bering-sea/ Човекот на TheWaster.com] * [https://archive.today/20130117084716/http://anchorageobserver.com/portugal Португалија.] [https://archive.today/20130117084716/http://anchorageobserver.com/portugal Интервјуто на човекот на www.anchorageobserver.com, ноември 2012 година] * [http://2000inch.com/episode-19/ Интервју со Зак Каротерс и Џон Гурли за нивната љубезност и работа со влијание „Чудниот Ал“ Јанковиќ на „Чудниот ал подкаст“ на Дејв и Итан од 2000 година] * [https://www.youtube.com/watch?v=pBkHHoOIIn8 Португалија.] [https://www.youtube.com/watch?v=pBkHHoOIIn8 The Man - Feel It Still (Официјално музичко видео)] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Квинтети]] [[Категорија:Добитници на Греми]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] [[Категорија:Музички групи основани во 2004 година]] 96dt90ohoivkf1zj7so1x2vzcjjxte9 0 1316064 5611743 5588761 2026-08-20T05:22:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611743 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 458641690 | ImageFileL1 = Hydrazin.svg | ImageFileL1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameL1 = Скелетна формула на хидразин со додадени сите експлицитни хидрогени | ImageFileR1 = Hydrazine-3D-vdW.png | ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameR1 = Модел на хидразин | ImageFileL2 = Hydrazine-2D-A1.png | ImageFileL2_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameL2 = Стерео, скелетна формула на хидразин со додадени сите експлицитни хидрогени | ImageFileR2 = Hydrazine-3D-balls.png | ImageFileR2_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameR2 = Модел на топка и стап на хидразин | ImageFile3 = Sample of hydrazine hydrate.jpg | ImageCaption3 = Хидразин хидрат | IUPACName = Хидразин <ref name = "hydrazine - PubChem Public Chemical Database" >{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=9321|title=hydrazine—PubChem Public Chemical Database|work=The PubChem Project|location=USA|publisher=National Center for Biotechnology Information}}</ref> | SystematicName = Дијазан<ref name = "hydrazine - PubChem Public Chemical Database" /> | OtherNames = Дијамин<ref name=NIOSH>{{Cite web|title=NIOSH Guide—Hydrazine|url=https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0329.html|publisher=Centers for Disease Control|access-date=16 Aug 2012}}</ref><br>Тетрахидридодинитроген(''N''-''N'')<br>Diamidogen |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo = 302-01-2 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 9321 | ChemSpiderID = 8960 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = 27RFH0GB4R | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 206-114-9 | UNNumber = 2029 | KEGG = C05361 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | MeSHName = Хидразин | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 15571 | ChEMBL = 1237174 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | RTECS = MU7175000 | Beilstein = 878137 | Gmelin = 190 | 3DMet = B00770 | SMILES = NN | StdInChI = 1S/H4N2/c1-2/h1-2H2 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChI = 1/H4N2/c1-2/h1-2H2 | StdInChIKey = OAKJQQAXSVQMHS-UHFFFAOYSA-N | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChIKey = OAKJQQAXSVQMHS-UHFFFAOYAZ }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = {{хем2|N2H4}} | MolarMass = 32.0452 g/mol | Appearance = Безбојна, испарлива, мрсна течност<ref name=PGCH/> | Odor =како [[Амонијак]]<ref name=PGCH/> | Density = 1.021 g/cm³ | MeltingPtK = 275 | BoilingPtK = 387 | LogP = 0.67 | VaporPressure = 1 kPa (при 30.7 °C) | pKa = 8.10 ({{хем2|[N2H5]+}})<ref>{{Cite journal |display-authors=et al|vauthors=Hall HK|year=1957|title=Correlation of the Base Strengths of Amines1|journal=J. Am. Chem. Soc.|volume=79|issue=20|page=5441|doi=10.1021/ja01577a030}}</ref> | ConjugateAcid = [[Хидразиниум]] | pKb = 5.90 | RefractIndex = 1.46044 (при 22 °C) | Viscosity = 0.876 cP | Solubility = Мешање<ref name=PGCH/> }} |Section3={{Chembox Structure | MolShape = Триаголна пирамидална во N | Dipole = 1.85 D<ref name="Greenwood 1997">{{Greenwood&Earnshaw2nd}}</ref> }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = 50.63 kJ/mol | Entropy = 121.52 J/(K·mol) }} |Section5={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0281.htm ICSC 0281] | GHSPictograms = {{GHS flame}} {{GHS corrosion}} {{GHS skull and crossbones}} {{GHS health hazard}} {{GHS environment}} | GHSSignalWord = '''ОПАСЕН''' | HPhrases = {{H-phrases|226|301|311|314|317|331|350|410}} | PPhrases = {{P-phrases|201|261|273|280|301+310|305+351+338}} | NFPA-F = 2 | NFPA-H = 4 | NFPA-R = 3 | FlashPtC = 52 | AutoignitionPtC = 24 to 270 | ExploLimits = 1.8–99.99% | LD50 = 59–60 mg/kg (орална кај стаорци, глувци)<ref>{{Cite book |display-authors=et al|vauthors=Martel B, Cassidy K|title=Chemical Risk Analysis: A Practical Handbook|publisher=Butterworth–Heinemann |location=Amsterdam|year=2004|page=361|isbn=9781903996652|oclc=939257974}}</ref> | PEL = TWA 1 ppm (1.3 mg/m³) [skin]<ref name=PGCH>{{PGCH|0329}}</ref> | IDLH = Ca [50 ppm]<ref name=PGCH/> | REL = Ca C 0.03 ppm (0.04 mg/m³) [2-hour]<ref name=PGCH/> | LC50 = 260 ppm (rat, 4 hr)<br/>630 ppm (rat, 1 hr)<br/>570 ppm (rat, 4 hr)<br/>252 ppm (mouse, 4 hr)<ref name=IDLH>{{IDLH|302012|Hydrazine}}</ref> }} |Section6={{Chembox Related | OtherCations = [[:Category:Hydrazines|Organic hydrazines]] | OtherAnions = [[Тетрафлуорохидразин]]<br/>[[Водород пероксид]]<br/>[[Дифосфан]]<br/>[[Дифосфор тетрајодид]] | OtherFunction_label = Бинарни [[азен]]и | OtherFunction = [[Амонијак]]<br/>[[Тријазан]] | OtherCompounds = [[Дијазен]]<br/>[[Тријазен]]<br/>[[Тетразен]]<br/>[[Дифосфен]] }} }} '''Хидразин''' — [[неорганско соединение]] со [[хемиска формула]] {{Хем2|N2H4}}. Тоа е едноставен пниктоген хидрид и е безбојна запалива течност со мирис налик на [[амонијак]]. Хидразинот е многу токсичен освен ако не се постапува во раствор како, на пример, '''хидразин хидрат''' ({{Хем2|N2H4*''x''H2O}}). Хидразинот главно се користи како средство за пенење при подготовка на полимерни пени, но апликациите ги вклучуваат и неговите употреби како претходник на [[катализа]]торите [[Полимеризација|за полимеризација]], [[Лек|фармацевтските производи]] и агрохемикалиите, како и долгорочно складирачко гориво за погон на вселенски летала. Дополнително, хидразинот се користи во различни ракетни горива и за подготовка на прекурсори на гас што се користат во воздушните перничиња. Хидразинот се користи и во циклусите на пареа на јадрената и конвенционалната електрична [[Електрана|централа]] како чистач на кислород за контрола на концентрациите на растворениот кислород во обид да се намали корозијата.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=3|date=2009|title=Alternatives to Hydrazine in Water Treatment at Thermal Power Plants|url=https://www.mhi.co.jp/technology/review/pdf/e462/e462043.pdf|journal=Mitsubishi Heavy Industries Technical Review|volume=6|issue=2|pages=43–47}}</ref> Од 2015 година, светскиот пазар на хидразин хидрат изнесувал 350 милиони долари.[9] Околу два милиони тони хидразин хидрат беа употребени во средствата за дување на пена во 2015 година. Хидразините се однесуваат на класа на органски супстанции добиени со замена на еден или повеќе атоми на водород во хидразин со органска група. == Етимологија == Номенклатурата е двовалентна форма, со префикс ''hydr-'' што се користи за означување на присуството на атоми на [[водород]] и суфикс што започнува со ''-az-'', од францизираниот корен ''[[Азот|azote]]'', што се користи за означување на присуството на [[азот]]. == Користи == === Производители на гас и погони === Најголемата употреба на хидразин е како претходник на средствата за дување. Специфичните соединенија вклучуваат азодикарбонамид и азобизизобутиронитрил, кои произведуваат {{Безпрелом|100–200 mL}} гас по грам прекурсор. Во сродна апликација, натриум азид, средството за формирање гас во воздушните перничиња, се произведува од хидразин со реакција со натриум нитрит. Хидразинот исто така се користи како долгорочно складирачко гориво на вселенските возила, како што е мисијата ''Зора'' во Церес и Веста, и за намалување на концентрацијата на растворениот кислород во и за контрола на pH на водата што се користи во големите индустриски котли. Борбениот авион Ф-16, Еурофајтер Тајфун ,  <ref>{{Наведено списание|title=A Summary of NASA and USAF Hypergolic Propellant Related Spills and Fires|url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/20100038321/downloads/20100038321.pdf|journal=Kennedy Space Center}}</ref> [[Спејс шатл]]от и шпионскиот авион U-2 користат хидразин за гориво на нивниот систем за итно стартување во случај на застој на моторот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA065595|title=Exhaust Gas Composition of the F-16 Emergency Power Unit|last=Suggs|first=HJ|last2=Luskus|first2=LJ|date=1979|publisher=[[United States Air Force|USAF]]|type=technical report|id=SAM-TR-79-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084802/http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA065595|archive-date=4 March 2016|accessdate=23 Jan 2019|last3=Kilian|first3=HJ|last4=Mokry|first4=JW}}</ref> === Претходник на пестициди и фармацевтски производи === [[Податотека:Fluconazole_skeletal_formula.svg|лево|мини|180x180пкс| [[Флуконазол]], синтетизиран со употреба на хидразин, е [[противгабичен лек]].]] Хидразинот е претходник на неколку фармацевтски производи и пестициди. Често овие апликации вклучуваат конверзија на хидразин во [[Хетероциклично соединение|хетероциклични прстени]] како што се пиразоли и пиридазини. Примери на комерцијализирани биоактивни деривати на хидразин вклучуваат цефазолин, ризатриптан, анастрозол, [[флуконазол]], метазахлор, метамитрон, метрибузин, паклобутразол, диклобутразол , пропиконазол, хидразин сулфат,<ref name="OrgSynth">{{Наведено списание|year=1922|title=Hydrazine Sulfate|journal=[[Organic Syntheses|Org. Synth.]]|volume=2|pages=37|doi=10.15227/orgsyn.002.0037}}</ref> дибеденазоладими,<ref name="Ullmann">{{Ullmann}}</ref> дибеденазоладими. Соединенијата на хидразин можат да бидат ефективни како активни состојки во мешање или во комбинација со други земјоделски хемикалии како што се инсектициди, митициди, нематициди, фунгициди, антивирусни агенси, привлечни средства, хербициди или регулатори за раст на растенијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://patents.google.com/patent/US5304657A/en|title=Hydrazine compounds useful as pesticides|last=Toki|first=T|last2=Koyanagi|first2=T|date=1994|type=US patent|others=Ishihara Sangyo Kaisha Ltd (original assignee)|id=US5304657A|last3=Yoshida|first3=K|last4=Yamamoto|first4=K|last5=Morita|first5=M|display-authors=3}}</ref> === Мал обем, ниша и истражување === Италијанскиот производител [[катализатор]] ''Acta'' (хемиска компанија) предложила користење на хидразин како алтернатива на [[водород]] во [[горивни ќелии]]. Главната придобивка од користењето на хидразин е тоа што може да произведе над 200 m[[Watt|W]]/cm² повеќе од слична водородна ќелија без потреба да се користат скапи катализатори од [[платина]].<ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.theengineer.co.uk/liquid-asset-3/|title=Liquid asset|date=15 Jan 2008|work=[[The Engineer (UK magazine)|The Engineer]]|access-date=23 Jan 2019|publisher=Centaur Media plc}}</ref> Бидејќи горивото е течно на собна температура, може да се ракува и складира полесно од водород. Со складирање на хидразин во резервоар полн со двојно врзан [[јаглерод]]-[[кислород]] [[карбонил]], горивото реагира и формира безбедно цврсто тело наречено [[хидразон]]. Со испирање на резервоарот со топла вода, се ослободува течниот хидразин хидрат. Хидразинот има поголема [[електромоторна сила]] од 1,56 [[Волт|V]] во споредба со 1,23 V за водород. Хидразинот се распаѓа во ќелијата за да формира [[азот]] и [[водород]] кои се поврзуваат со кислород, ослободувајќи вода.<ref name=":02" /> Хидразинот се користел во горивни ќелии произведени од ''[[Allis-Chalmers|Allis-Chalmers Corp.]]'', вклучително и некои кои обезбедуваа електрична енергија во вселенските сателити во 1960-тите. Мешавина од 63% хидразин, 32% [[хидразин нитрат]] и 5% вода е стандардно погонско гориво за експериментални артилерии со течно погонско гориво. Мешавината на гориво е една од најпредвидливите и најстабилните, со рамен профил на притисок за време на палењето. Погрешните пожари обично се предизвикани од несоодветно палење. Движењето на обвивката по погрешно палење предизвикува голем меур со поголема површина за палење, а поголемата стапка на производство на гас предизвикува многу висок притисок, понекогаш вклучувајќи и катастрофални дефекти на цевката (т.е. експлозии).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a263143.pdf|title=A Review of the Bulk-Loaded Liquid Propellant Gun Program for Possible Relevance to the Electrothermal Chemical Propulsion Program|last1=Knapton|first1=JD|last2=Stobie|first2=IC|date=Mar 1993|publisher=Army Research Laboratory|id=[https://apps.dtic.mil/docs/citations/ADA263143 ADA263143]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307105240/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a263143.pdf|archive-date=March 7, 2020|last3=Elmore|first3=L|url-status=live}}</ref> Од јануари–јуни 1991 година, Армиската истражувачка лабораторија спровела преглед на програмите за рано натоварени пиштоли со течно гориво за можна релевантност со програмата за електротермички хемиски погон.<ref name=":1" /> [[Воздухопловни сили на Соединетите Американски Држави|Воздухопловните сили на Соединетите Американски Држави]] (USAF) редовно користат H-70, мешавина од 70% хидразин и 30% вода, во операции со користење на борбен авион [[F-16 фајтинг фалкон]] и [[Локид U-2]]. Единечниот млазен мотор F-16 користи хидразин за напојување на неговата единица за напојување за итни случаи (EPU), која обезбедува итна електрична и хидраулична енергија во случај на гаснење на пламенот на моторот. EPU се активира автоматски или рачно со пилотска контрола, во случај на губење на хидрауличниот притисок или електричната енергија со цел да обезбеди контроли на летот во итни случаи. Единечниот млазен мотор U-2 користи хидразин за напојување на неговиот систем за итно стартување (ESS), кој обезбедува многу сигурен метод за рестартирање на моторот во лет во случај на застој.<ref>{{Cite web|url=https://www.robins.af.mil/Portals/59/documents/technicalorders/00-25-172.pdf?ver=2016-08-22-142719-060|title=Ground Servicing of Aircraft and Static Grounding/Bonding|date=13 Mar 2017|type=technical manual|id=TO 00-25-172|website=[[United States Air Force|USAF]]|access-date=23 Nov 2018}}</ref> ==== Ракетно гориво ==== [[Податотека:Hypergolic_Fuel_for_MESSENGER.jpg|мини|Безводен (чист, не во раствор) хидразин се вчитува во вселенската сонда ''[[MESSENGER]]''. Техничарот е облечен во безбедносен костим]] Хидразинот првпат се користел како компонента во [[ракетно гориво]] за време на [[Втората светска војна]]. Мешавина од 30% по маса со 57% [[метанол]] (наречена M-Stoff на германски [[Луфтвафе]]) и 13% вода била наречена [[C-Stoff]] од Германците.<ref name="clark 1972">{{cite book|url=http://library.sciencemadness.org/library/books/ignition.pdf|title=Ignition! An Informal History of Liquid Rocket Propellants|last=Clark|first=John D.|publisher=Rutgers University Press|year=1972|isbn=978-0-8135-0725-5|location=New Brunswick, New Jersey|page=13 37 39|name-list-style=vanc}}</ref> Смесата се користела за напојување на [[Messerschmitt Me 163#Me 163 B|Messerschmitt Me 163B]] борбен авион на ракетен погон, во кој германскиот ''[[T-Stoff]]'' се користел како оксидатор.<ref>{{cite report|author1=T. W. Price|author2=D. D. Evans|date=|title=Technical Report 32-7227 The Status of Monopropellant Hydrazine Technology|url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19680006875/downloads/19680006875.pdf|publisher=National Aeronautics and Space Administration (NASA)|page=1|access-date=22 February 2022|quote=}}</ref> Хидразинот се користи како ниско-моќен [[монопропелант]] за маневрирање на погоните на вселенските летала и се користел за напојување на помошните единици за напојување (APU) на [[Спејс шатл]]. Покрај тоа, ракетните мотори со хидразинско гориво со моно-погон често се користат при терминално спуштање на вселенските летала. Таквите мотори биле користени во програмата на [[Викинг (вселенска програма)|Викинг]] во 1970-тите, како и на Марс од [[Феникс (вселенско летало)|Феникс]] (мај 2008), [[Curiosity Rover|Curiosity]] (август 2012) и [[Perseverance (ровер)|Perseverance]] (февруари 2021 година). Мешавина од хидразин и црвена испарувана азотна киселина била користена во [[Советска вселенска програма]] каде што бил познат како ѓаволски отров поради неговата опасна природа<ref>{{Cite web|url=http://www.spacesafetymagazine.com/space-disasters/nedelin-catastrophe/historys-launch-padfailures-nedelin-disaster-part-1/|title=The Nedelin Catastrophe, Part 1|date=28 October 2014|archive-url=https://archive.today/20220215233340/http://www.spacesafetymagazine.com/space-disasters/nedelin-catastrophe/historys-launch-padfailures-nedelin-disaster-part-1/|archive-date=15 February 2022|access-date=15 February 2022|url-status=live}}</ref>. Кај сите хидразински моно-погонски мотори, хидразинот се пренесува преку [[катализатор]] како што е [[иридиум]] метал поддржан од [[алуминиум]] со висока површина (алуминиум оксид), што предизвикува негово распаѓање на [[амонијак]], азотен гас и водороден гас според следните реакции:<ref name="Haws">{{cite journal|date=1965|title=Thermodynamic Properties of Hydrazine|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-spacecraft-and-rockets_november-december-1965_2_6/page/972|journal=Journal of Spacecraft and Rockets|volume=2|issue=6|pages=972–974|bibcode=1965JSpRo...2..972H|doi=10.2514/3.28327|vauthors=Haws JL, Harden DG}}</ref> # {{хем2|N2H4 → N2 + 2 H2}} # {{хем2|3 N2H4 → 4 NH3 + N2}} # {{хем2|4 NH3 + N2H4 → 3 N2 + 8 H2}} Првите две реакции се екстремно егзотермни (комората на катализаторот може да достигне 800&nbsp;°C за неколку милисекунди,<ref name="Vieira">{{Наведено списание|displayauthors=3|year=2002|title=New carbon nanofiber/graphite felt composite for use as a catalyst support for hydrazine catalytic decomposition|journal=[[Chemical Communications|Chem. Comm.]]|volume=44|issue=9|pages=954–955|doi=10.1039/b202032g|pmid=12123065}}</ref> ) и тие произведуваат големи количини на топол гас од мал волумен на течност,<ref name="Chen">{{Наведено списание|displayauthors=3|date=Apr 2002|title=Catalytic Decomposition of Hydrazine over Supported Molybdenum Nitride Catalysts in a Monopropellant Thruster|journal=[[Catalysis Letters|Catal. Lett.]]|volume=79|pages=21–25|doi=10.1023/A:1015343922044}}</ref> што го прави хидразин прилично ефикасен погон. погонско гориво со вакуум специфичен импулс од околу 220 секунди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eso-io.com/my.logout.php3?errorcode=20|title=BIG-IP logout page|work=www.eso-io.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623224048/http://cs.astrium.eads.net/sp/SpacecraftPropulsion/MonopropellantThrusters.html|archive-date=June 23, 2008|accessdate=May 20, 2020}}</ref> Реакцијата 2 е најегзотермична, но произведува помал број на молекули од реакцијата 1. Реакцијата 3 е ендотермична и го враќа ефектот на реакцијата 2 назад на истиот ефект како реакцијата 1 сама (пониска температура, поголем број на молекули). Структурата на катализаторот влијае на процентот на{{Хем2|NH3}} кој е дисоциран во реакцијата 3; повисока температура е пожелна за ракетни потисници, додека повеќе молекули се пожелни кога реакциите се наменети за производство на поголеми количини гас.<ref>{{Наведено списание|last=Valera-Medina|first=A|last2=Xiao|first2=H|last3=Owen-Jones|first3=M|last4=David|first4=W. I. F.|last5=Bowen|first5=P. J.|date=2018-11-01|title=Ammonia for power|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360128517302320|journal=Progress in Energy and Combustion Science|language=en|volume=69|pages=63–102|doi=10.1016/j.pecs.2018.07.001|issn=0360-1285|doi-access=free}}</ref> Бидејќи хидразинот е цврст под 2&nbsp;°C, тој не е погоден како ракетно гориво за општа намена за воени цели. Други [[Хидразини|варијанти на хидразин]] кои се користат како ракетно гориво се [[монометилхидразин]], {{хем2|CH3NHNH2}}, исто така познат како MMH (точка на топење -52&nbsp;°C) и [[несиметричен диметилхидразин]] , {{хем2|(CH3)2NNH2}}, исто така познат како UDMH (точка на топење -57&nbsp;°C). Овие деривати се користат во двокомпонентни ракетни горива, често заедно со [[динитроген тетрооксид]], {{хем2|N2O4}}. Мешавина од 50:50 по тежина од хидразин и UDMH се користела во балистичката ракета [[Титан II]] и е позната како [[Aerozine 50]]. Овие реакции се екстремно егзотермни, и горењето е исто така [[Хиперголично гориво|хиперголично]] (почнува да гори без никакво надворешно палење).<ref name="Mitchell">{{cite journal|display-authors=3|date=2007|title=Thermodynamic analysis of equations of state for the monopropellant hydrazine|journal=Journal of Thermophysics and Heat Transfer|volume=21|issue=1|pages=243–246|doi=10.2514/1.22798|vauthors=Mitchell MC, Rakoff RW, Jobe TO, Sanchez DL, Wilson B}}</ref> Постојат тековни напори во воздушната индустрија да се замени хидразин со неговата потенцијална забрана низ [[Европската унија]].<ref>{{Cite web|url=https://spacenews.com/hydrazine-ban-could-cost-europes-space-industry-billions/|title=Hydrazine ban could cost Europe's space industry billions|date=2017-10-25|language=en-US|access-date=2022-08-19|website=SpaceNews}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbie.govt.nz/science-and-technology/space/nzspacetalk/international-research-projects/|title=International research projects {{!}} Ministry of Business, Innovation & Employment|access-date=2022-08-19|website=www.mbie.govt.nz}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spacewatch.global/2022/07/dawn-aerospace-granted-e1-4-million-by-eu-for-green-propulsion-technology/|title=Dawn Aerospace granted €1.4 million by EU for green propulsion technology|last=Urban|first=Viktoria|date=2022-07-15|language=en-US|access-date=2022-08-19|website=SpaceWatch.Global}}</ref> Ветувачките алтернативи вклучуваат Комбинации на гориво базирани на [[азотен оксид]], а развојот го водат комерцијалните компании ''Dawn Aerospace'', ''Impulse Space'',<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/science/2022/07/relativity-and-impulse-space-say-theyre-flying-to-mars -in-late-2024/|title=Две компании се придружуваат на SpaceX во трката до Марс, со можно лансирање во 2024 година|last=Berger|first=Eric|date=2022-07-19|language=en-us|access-date=2022-08-19|website=Ars Technica}}</ref> и ''Launcher''.<ref>{{Cite web|url=https://spacenews.com/launcher-to-develop-orbital-transfer-vehicle/|title=Launcher за развивање орбитално преносно возило|date=2021-06 -15|access-date=2022-08-19|website=SpaceNews|language=en-US}}</ref> Првиот систем базиран на азотен оксид кој некогаш летал во вселената бил од Д-Орбит на нивниот сателитски носач ''ION Satellite Carrier'' во 2021 година.<ref>{{Cite web|url=https://bits-chips.nl/artikel/dawn-aerospace-validates-b20- thrusters-in-space/|title=Dawn Aerospace потврди B20 Thrusters во вселената – Bits&Chips|language=en-US|access-date=2022-08-19}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https:/ /www.dawnaerospace.com/latest-news/b20-thrusters-proven-in-space|title=Dawn B20 Thrusters Provered in Space|language=en-US|access-date=2022-08-19|website=Dawn Aerospace}}</ref> == Професионални опасности == === Здравствени ефекти === Потенцијалните начини на изложување на хидразин вклучуваат дермални, окуларни, вдишување и голтање.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/docs/81-123/pdfs/0329.pdf|title=Упатство за безбедност и здравје при работа за хидразин — потенцијален човечки канцероген|date=1988|website=[[Национален институт за безбедност и здравје при работа]]|access-date=23 ноември 2018}}</ref> Изложеноста на хидразин може да предизвика иритација на кожата/контактен дерматитис и печење, иритација на очите/носот/грлото, гадење/повраќање, отежнато дишење, пулмонален едем, главоболка, вртоглавица, депресија на централниот нервен систем, летаргија, привремено слепило, напади и кома. Изложеноста може да предизвика и оштетување на органите на црниот дроб, бубрезите и централниот нервен систем.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.epa.gov/sites/production/files/2016-09/documents/hydrazine.pdf|title=Hydrazine 302-01-2|website=[[Агенција за заштита на животната средина на САД]]|access-date=23 Nov 2018}}</ref> Хидразинот е документиран како силен сензибилизирач на кожата со потенцијал за вкрстена сензибилизација на деривати на хидразин по првичната изложеност.<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.inchem.org/documents/hsg/hsg/hsg056.htm|title=International Programme on Chemical Safety—Health and Safety Guide No. 56—Hydrazine|date=1991|publisher=[[Светска здравствена организација|СЗО]]|location=Женева|access-24 ноември 2018|website=IPCS INCHEM}}</ref> Покрај професионалните употреби разгледани погоре, изложеноста на хидразин е исто така можна во мали количини од чад од тутун.<ref name=":2" /> Официјалното американско упатство за хидразин како канцероген е мешано, но генерално постои препознавање на потенцијалните ефекти кои предизвикуваат рак. [[Националниот институт за безбедност и здравје при работа|Националниот институт за безбедност и здравје при работа (NIOSH)]] го наведува како „''потенцијален канцероген за работа''“. Националната програма за токсикологија (NTP) открива дека „''разумно се очекува да биде канцероген за луѓе''“. [[Американска конференција на владини индустриски хигиеничари|Американската конференција на владини индустриски хигиеничари (ACGIH)]] го оценува хидразинот како „''А3-потврден животински канцероген со непозната важност за луѓето''“. Американската агенција за заштита на животната средина (EPA) го оценува како „''Б2 - веројатен канцероген за човечкиот организам врз основа на докази од студии на животни''“.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.osha.gov/chemicaldata/chemResult.html?recNo=347|title=Професионална хемиска база на податоци|publisher=[[Управа за безбедност и здравје при работа]]|website=www.osha.gov|access-date=24 ноември 2018|archive-date=2022-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106033504/https://www.osha.gov/chemicaldata/chemResult.html?recNo=347|url-status=dead}}</ref> Меѓународната агенција за истражување на ракот (IARC) го оценува хидразинот како „''2A — веројатно канцероген за луѓето''“ со позитивна поврзаност забележана помеѓу изложеноста на хидразин и ракот на белите дробови.<ref name=":03">{{Cite web|url=https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/06/mono115-06.pdf|title=Hydrazine|date=Jun 2018|publisher=[[International Agency for Research on Cancer|IARC]]|access-date=23 Nov 2018|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126130626/https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/06/mono115-06.pdf|url-status=dead}}</ref> Врз основа на кохортни и пресек студии за професионалната изложеност на хидразин, комисија од [[Националната академија на науките|Националните академии на науките]], инженерството и медицината заклучило дека постои сугестивен доказ за поврзаност помеѓу изложеноста на хидразин и ракот на белите дробови, со недоволни докази за поврзаност со рак на други места.<ref>{{Cite book|title=Заливската војна и здравје: Горива, производи за согорување и погони|last=Институт з медицина|publisher=The National Academies Press|year=2005|isbn=9780309095273|volume=3|location=Washington, DC|pages=347|chapter=Гл. 9: Хидразини и азотна киселина|doi=10.17226/11180|s2cid=228274601}}</ref> Европската комисија на [[Научен комитет за гранични вредности на професионална изложеност|Научниот комитет за професионална изложеност (ограничувања на професионална изложеност]] SCOEL) го става хидразинот во канцерогена „''група Б - генотоксичен канцероген''“. Генотоксичниот механизам што комитетот ги навел наводите за реакцијата на хидразин со ендоген формалдехид и формирање на ДНК-метилирачки агенс.<ref>{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=6516&langId=en|title=Препорака од Научниот комитет за ограничувања на професионалната изложеност за хидразин|date=Aug 2010|format=PDF|website=Европска комисија|access-date=23 ноември 2018}}</ref> Во случај на вонредна состојба поврзана со изложеност на хидразин, [[Национален институт за безбедност и здравје при работа|Националниот институт за безбедност и здравје при работа]] препорачува веднаш да се отстрани контаминираната облека, да се мие кожата со сапун и вода, а за изложеност на очите да се отстранат контактните леќи и да се исплакнат очите со вода за најмалку 15 минути. Националниот институт исто така им препорачува на сите со потенцијална изложеност на хидразин да побараат медицинска помош што е можно поскоро, во зависност од видот и сериозноста на симптомите. [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]] (СЗО) препорачува потенцијалните изложувања да се третираат симптоматски со посебно внимание да се посвети на потенцијалното оштетување на белите дробови и црниот дроб. Минатите случаи на изложеност на хидразин го документирале успехот со третман на [[Витамин Б6|Пиридоксин (Витамин Б6)]].<ref name=":4" /> === Граници на професионална изложеност === Препорачана граница на изложеност NIOSH (REL): 0,03 ppm (0,04&nbsp;mg/m ³ ) 2-часовен плафон <ref name=":5"/> * OSHA дозволена граница на изложеност (PEL): 1 ppm (1,3&nbsp;mg/m ³ ) 8-часовен временски пондериран просек <ref name=":5" /> * Гранична вредност на прагот на ACGIH (TLV): 0,01 ppm (0,013&nbsp;mg/m ³ ) 8-часовен временски пондериран просек <ref name=":5" /> * [[Национален институт за безбедност и здравје при работа]] Препорачана граница на изложеност (REL): 0,03 [[Parts-per notation|ppm]] (0,04&nbsp;mg/m³) 2-часовен период<ref name=":52">* [[Американска конференција на владини индустриски хигиеничари]] Гранична вредност на прагот (TLV): 0,01 ppm (0,013 mg/m³) 8-часовна пондерирана просечна временска вредностПрагот на мирис за хидразин е 3,7 ppm, така што ако работникот може да почувствува мирис налик на амонијак, тогаш веројатно е над границата на изложеност. Сепак, овој праг на мирис варира многу и не треба да се користи за одредување на потенцијално опасни изложувања.<nowiki><ref name=":12"></nowiki>{{Cite web|url=https://nj.gov/health/eoh/rtkweb/documents/fs/1006.pdf|title=Факти за опасни супстанци—Хидразин|date=Nov 2009|website=Оддел за јавно здравје Њу Џерси|access-date=23 ноември 2018}}</ref> * [[Управа за безбедност и здравје при работа]] Дозволена граница на изложеност (PEL): 1 ppm (1,3&nbsp;mg/m³) 8-часовен просечен временски период<ref name=":52" /> За персоналот во воздухопловството, Воздухопловните сили на Соединетите Американски Држави користат упатство за изложеност во итни случаи, развиено од [[Националната академија на науките]] и Комитетот за токсикологија, кој се користи за нерутинска изложеност на општата јавност и се нарекува Краткорочно упатство за изложеност во итни случаи во јавноста (SPEGL). ''SPEGL'', кој не се однесува на професионалната изложеност, се дефинира како прифатлива максимална концентрација за непредвидени, единечни, краткорочни итни изложувања на пошироката јавност и претставува ретка изложеност во текот на животот на работникот. За хидразин, 1-часовниот ''SPEGL'' е 2 ppm, со 24-часовен ''SPEGL'' од 0,08 ppm.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://webapp1.dlib.indiana.edu/virtual_disk_library/index.cgi/821003/FID177/pubs/af/48/afoshstd48-8/afoshstd48-8.pdf|title=Заштита и здравје при работа на воздухопловните сили (AFOSH) Стандард 48-8 date=1 септември 1997|website=Воздухопловни сили на Соединетите Американски Држави|access-date=23 ноември 2018}}</ref> === Ракување и медицински надзор === Комплетна програма за надзор на хидразин треба да вклучува систематска анализа на биолошки мониторинг, медицински скрининг и информации за морбидитет/морталитет. Центарот за контрола и превенција на болести препорачува да се обезбедат резимеа за надзор и едукација за надзорниците и работниците. Пред поставување и периодични медицински скрининг треба да се спроведуваат со специфичен фокус на потенцијалните ефекти на хидразин врз функционирањето на очите, кожата, црниот дроб, бубрезите, хематопоетскиот, нервниот и респираторниот систем. Вообичаените контроли што се користат за хидразин вклучуваат затворање на процесот, локална издувна вентилација и [[лична заштитна опрема]] (PPE), отпорни очила, штит за лице и во некои случаи респиратор. Употребата на респиратори за ракување со хидразин треба да биде последно средство како метод за контрола на изложеноста на работниците. Во случаите кога се потребни респиратори, треба да се имплементира правилен избор на респиратор и целосна програма за заштита на респираторниот систем во согласност со упатствата на [[Управа за безбедност и здравје при работа|Управата за безбедност и здравје при работа]]. За персоналот на [[Воздухопловни сили на Соединетите Американски Држави|USAF]], Стандардот за безбедност и здравје при работа на воздухопловните сили (AFOSH) 48-8, Прилог 8 ги разгледува размислувањата за професионалната изложеност на хидразин во системите за проектили, авиони и вселенски летала. Специфичните упатства за одговор на изложеност вклучуваат задолжителни станици за туширање и миење очи за итни случаи и процес за деконтаминација на заштитна облека. Упатството, исто така, доделува одговорности и барања за соодветна ППЕ, обука на вработените, медицински надзор и одговор во итни случаи. Базите на USAF кои бараат употреба на хидразин генерално имаат специфични основни регулативи кои ги регулираат локалните барања за безбедно користење на хидразин и Хитен одговор. == Молекуларна структура == Хидразинот има формула {{хем2|NH2NH2}}, или појасно {{хем2|H2N\sNH2}}, со две амински групи {{хем2|NH2}} поврзани со една врска помеѓу двата азота. Секоја подединица {{хем2|N\sNH2}} е пирамидална. Растојанието на единечна врска N–N е 1,45 [[Ангстрем|Å]] (145 [[Пикометар|pm]])<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/inorganicchemist03edmies|title=Inorganic Chemistry|last1=Miessler|first1=Gary L.|last2=Tarr|first2=Donald A.|date=2004|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=9780130354716|edition=3rd|url-access=registration|name-list-style=vanc}}</ref> [[ротациона бариера]] е двојно поголема од [[етан]]. Овие структурни својства наликуваат на оние на гасовитиот [[водороден пероксид]], кој прифаќа „искривена“ [[Линеарна алканска конформација|антиклинална]] конформација, а исто така доживува силна ротациона бариера. == Синтеза и производство == Развиени се различни правци.<ref name="Ullmann2">{{Ullmann|doi=10.1002/14356007.a13_177|title=Hydrazine|year=2001|last1=Schirmann|first1=Jean-Pierre|last2=Bourdauducq|first2=Paul|isbn=3527306730}}</ref> Клучниот чекор е создавањето на единечната врска [[Нитроген|N]]–N. Многуте правци можат да се поделат на оние кои користат хлор оксиданти (и создаваат сол) и оние што не користат. === Оксидација на амонијак преку оксазиридини од пероксид === Хидразинот може да се синтетизира од амонијак и водороден пероксид со кетонски катализатор, во постапка наречена [[Пероксиден процес]]. Следи нето реакцијата :<ref name="Ullmann2" /> The net reaction follows:<ref>{{Cite book|url=https://www.elsevier.com/books/chemistry-of-petrochemical-processes/matar-ph-d/978-0-88415-315-3|title=Chemistry of Petrochemical Processes|last1=Matar|first1=Sami|last2=Hatch|first2=Lewis F.|date=2001|publisher=Gulf Professional Publishing|isbn=9781493303465|edition=2|location=Burlington|pages=148|oclc=990470096|via=Elsevier|name-list-style=vanc}}</ref> : {{хем2|2 NH3 + H2O2 → N2H4 + 2 H2O}} На овој пат, кетонот и амонијакот најпрво се кондензираат и даваат [[имин]], кој се оксидира со водород пероксид до [[оксазиридин]], тричлен прстен кој содржи јаглерод, кислород и азот. Потоа, оксазиридинот дава [[хидразон]] со [[Аммонолиза|третман со амонијак]], кој процес ја создава единечната врска азот-азот. Овој хидразон се кондензира со уште еден еквивалент на кетон. : [[Податотека:Pechiney-Ugine-Kuhlmann_process.png|506x506пкс]] Добиениот [[Ацетон азин|азин]] се хидролизира за да се добие хидразин и да се регенерира кетонот, [[метил етил кетон]]: : {{хем2|[[Methyl group|Me]]([[Ethyl group|Et]])C\dN\sN\dC(Et)Me + 2 H2O → 2 Me(Et)C\dO + N2H4}} За разлика од повеќето други процеси, овој пристап не произведува сол како нуспроизвод.<ref>{{Cite book|title=Ригелов прирачник за индустриска хемија|last1=Riegel|first1=Emil Raymond|last2=Kent|first2=James Albert|date=2003|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780306474118|edition=10|location=New York|pages=192|chapter=Hydrazine|oclc=55023601|chapter-url=https://www.academia.edu/9511336|name-list-style=vanc}}</ref> === Оксидации базирани на хлор === [[Олинорашигов процес]], првпат објавен во 1907 година, произведува хидразин од [[натриум хипохлорит]] (активна состојка во многу [[белило]]) и амонијак без употреба на кетонски катализатор. Овој метод се потпира на реакцијата на [[монохлорамин]] со [[амонијак]] за да се создаде [[Азот|N]]-N [[единечна врска]], како и [[хидроген хлорид]] нуспроизвод:<ref name="OrgSynth2">{{cite journal|year=1922|title=Hydrazine Sulfate|journal=[[Organic Syntheses|Org. Synth.]]|volume=2|pages=37|doi=10.15227/orgsyn.002.0037|vauthors=Adams R, Brown BK|s2cid=221547391}}</ref> : {{хем2|NH2Cl + NH3 → N2H4 + HCl}} Поврзано со процесот Рашиг, [[уреа]]та може да се оксидира наместо амонијак. Повторно натриум хипохлорит служи како оксиданс. Нето реакцијата е прикажана:<ref>{{cite web|url=http://chemindustry.ru/Hydrazine.php|title=Hydrazine: Chemical product info|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122212817/http://chemindustry.ru/Hydrazine.php|archive-date=22 January 2018|website=chemindustry.ru|url-status=dead|access-date=8 Jan 2007}}</ref> : {{хем2|(NH2)2CO + NaOCl + 2 NaOH → N2H4 + H2O + NaCl + Na2CO3}} Процесот генерира значајни нуспроизводи и главно се практикува во Азија.<ref name="Ullmann2" /> Процесот на Баер кетазин е претходник на процесот на пероксид. Тој користи натриум хипохлорит како оксиданс наместо водород пероксид. Како и сите правци базирани на хипохлорит, овој метод произведува еквивалент на сол за секој еквивалент на хидразин.<ref name="Ullmann2" /> == Реакции == === Киселинско-базно однесување === Хидразин формира [[монохидрат]] {{хем2|N2H4*H2O}} кој е погуст (1,032 g/cm³) од [[безводен]] облик {{хем2|N2H4}} (1,021 g/cm³). Хидразинот има основни ([[алкали]]) хемиски својства споредливи со оние на [[амонијак]]:<ref>{{cite book|title=Handbook of Chemistry and Physics|date=2002|publisher=CRC Press|edition=83rd}}</ref> : {{хем2|N2H4 + H2O → [N2H5]+ + OH-}}, ''K''_b = 1.3 × 10⁻⁶, p''K''_b = 5.9 (за амонијак ''K''_b = 1,78 × 10⁻⁵) Тешко е да се дипротонира:<ref>{{Cite book|title=Inorganic chemistry|vauthors=Holleman AF, Wiberg E, Wiberg N|date=2001|publisher=Academic Press|isbn=9780123526519|edition=1 Eng.|location=San Diego|oclc=813400418}}</ref> : {{хем2|[N2H5]+ + H2O → [N2H6](2+) + OH-}}, ''K''_b = 8.4 × 10⁻¹⁶, p''K''_b = 15 === Редоксови реакции === Идеално, согорувањето на хидразин во кислород произведува азот и вода: : {{хем2|N2H4 + O2 → N2 + 2 H2O}} Вишокот на кислород дава оксиди на азот, вклучувајќи [[азот моноксид]] и [[азот диоксид]]: : {{хем2|N2H4 + 2 O2 → 2 NO + 2 H2O}} : {{хем2|N2H4 + 3 O2 → 2 NO2 + 2 H2O}} Топлината на согорување на хидразин во кислород (воздух) е 19,41 MJ/kg (8345 BTU/lb).<ref>{{cite web|url=http://cameochemicals.noaa.gov/chris/HDZ.pdf|title=Хидразин-Табела со својства на хемиска опасност|date=1999|website=NOAA.gov|accessdate=2023-02-18|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724005058/http://cameochemicals.noaa.gov/chris/HDZ.pdf|url-status=dead}}</ref> Хидразинот е удобен редуктор бидејќи нуспроизводите се типично азотен гас и вода. Ова својство го прави корисен како [[антиоксиданс]], кислороден [[Чистење (хемија)|чистач]] и [[инхибитор на корозија]] во котлите за вода и системите за греење. Исто така се користи за редуцирање на металните соли и оксиди до чистите метали [[никел]] и [[плутониум]] екстракција од [[Нуклеарен отпад|отпад од јадрен реактор]]. Некои фотографски процеси во боја користат и слаб раствор на хидразин како средство за стабилизирање. Хидразинот е најчестиот и најефикасен редукционен агенс што се користи за претворање на графен оксид (GO) во редуциран графен оксид (rGO) преку хидротермална обработка.<ref>{{cite journal|display-authors=3|date=2007|title=Синтеза на нанолистови базирани на графен преку хемиска редукција на ексфолиран графит оксид|url=https://archive.org/details/sim_carbon_2007-06_45_7/page/1558|journal=[[Carbon (journal)|Carbon]]|volume=45|issue=7|pages=1558–1565|doi=10.1016/j.carbon.2007.02.034|vauthors=Stankovich S, Dikin DA, Piner RD, Kohlhaas KA, Kleinhammes A, Jia Y, Wu Y, Nguyen ST, Ruoff RS|s2cid=14548921}}</ref> === Хидразиниумови соли === Хидразинот може да се протонизира за да формира различни цврсти соли на [[хидразиниум]] катјонот {{хем2|[N2H5]+}}, со третман со [[неоргански киселини]]. Вообичаена сол е [[хидразиниум хидрогенсулфат]], {{хем2|[N2H5]+[HSO4]-}}.<ref>{{citate web|url=http://hazard.com/msds/mf/baker/ baker/files/h3633.htm|title=HYDRAZIN SULFATE|website=hazard.com|access-date=22 јануари 2019}}</ref> Хидразиниум хидрогенсулфат бил испитуван како третман на [[кахексија]] индуцирана од рак, но се покажал како неефективен.<ref>{{cite journal|date=May 1998|title=Преглед на медикаментозен третман на кахексија поврзана со рак|journal=[[Drugs (journal)|Drugs]]|volume=55|issue=5|pages=675–88|doi=10.2165/00003495-199855050-00005|pmid=9585863|vauthors=Gagnon B, Bruera E|s2cid=22180434}}</ref> Двојната протонација дава {{хем2|[N2H6](2+)}}, од кој се познати различни соли.<ref>{{cite web|url=http://www.easychem.org/en/subst-ref/?id=3969|title=Diazanediium|website=CharChem|access-date=22 Jan 2019}}</ref> === Органска хемија === Хидразините се дел од многу [[Органска синтеза|органски синтези]], често оние од практично значење во фармацевтските, како и во текстилните бои и во фотографијата. Хидразинот се користи во [[Волф-Кишнерова редукција]], реакција која ја трансформира карбонилната група на [[кетон]] во [[метиленски мост]] (или [[алдехид]] во [[метил група]]) преку посредник. Производството на високо стабилниот [[динитроген]] од дериватот на хидразин помага да се поттикне реакцијата. Бидејќи е бифункционален, со два амини, хидразинот е клучен градежен блок за подготовка на многу хетероциклични соединенија преку кондензација со опсег на дифункционални [[електрофили]]. Со [[2,4-пентанедион]], тој се кондензира давајжи го [[3,5-Диметилпиразол|3,5-диметилпиразол]].<ref>{{Cite journal|date=1951|title=3,5-Dimethylpyrazole|journal=[[Organic Syntheses|Org. Synth.]]|volume=31|pages=43|doi=10.15227/orgsyn.031.0043|vauthors=Wiley RH, Hexner PE}}</ref> Бидејќи е добар нуклеофил, {{хем2|N2H4}} може да ги нападне сулфонил халидите и ацилхалидите.<ref>{{Cite journal|date=1960|title=p-Toluenesulfonyl Hydrazide|journal=[[Organic Syntheses|Org. Synth.]]|volume=40|pages=93|doi=10.15227/orgsyn.040.0093|vauthors=Friedman L, Litle RL, Reichle WR}}</ref> Хидразин се користи за расцепување на ''N''-алкилирани деривати на фталимиди. Оваа реакција овозможува фталимидниот анјон да се користи како амин прекурсор во Синтезата на Габриел.<ref>{{Cite journal|date=1977|title=Polymeric Carbodiimide. Preparation|journal=[[Organic Syntheses|Org. Synth.]]|volume=56|pages=95|doi=10.15227/orgsyn.056.0095|vauthors=Weinshenker NM, Shen CM, Wong JY}}</ref> ==== Формирање хидразон ==== Илустративно за кондензацијата на хидразин со едноставен карбонил е неговата реакција со пропанон за да се добие диизопропилиден хидразин (ацетон азин). Вториот реагира понатаму со хидразин за да го добие хидразонот:<ref>{{Cite journal|date=1970|title=Acetone Hydrazone|journal=Organic Syntheses|volume=50|pages=3|doi=10.15227/orgsyn.050.0003|vauthors=Day AC, Whiting MC}}</ref> : {{хем2|2 (CH3)2CO + N2H4 → 2 H2O + ((CH3)2C\dN)2}} : {{хем2|((CH3)2C\dN)2 + N2H4 → 2 (CH3)2C\dNNH2}} Пропанон азинот е посредник во Атофина-[[Печинеј-Угине-Кулмановиот процес|ПЦУК процес]]. Директната цел на хидразините со [[алкилхалиди]] во присуство на база дава алкил-супституирани хидразини, но реакцијата е типично неефикасна поради лошата контрола на нивото на супституција (исто како и кај обичните [[амин]]и). Редукцијата до хидразини претставува чист начин за производство на 1,1-диалкилирани хидразини. Во поврзаната реакција, 2-цијанопиридините реагираат со хидразин формирајќи амид хидразиди, кои може да се претвораат со помош на [[Дикетон|1,2-дикетони]] во [[триазин]]. === Биохемија === Хидразинот е посредник во процесот на анаеробна оксидација на амонијак.<ref>{{cite journal|date=2004|title=Анаеробна оксидација на метан и амониум|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2004_58/page/99|journal=[[Annual Review of Microbiology|Annu Rev Microbiol]]|volume=58|pages=99–117|doi=10.1146/annurev.micro.58.030603.123605|pmid=15487931|vauthors=Strous M, Jetten MS}}</ref> Се произведува и бактеријата на отворен океан anammox (''[[Brocadia anammoxidans]]'').<ref>{{cite news|url=http://www.wildsingapore.com/news/20051112/051109-5.htm|title=Bacteria Eat Human Sewage, Produce Rocket Fuel|last=Handwerk|first=Brian|date=9 Nov 2005|access-date=12 Nov 2007|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]|via=Wild Singapore}}</ref> Лажниот морел произведува отров [[гиромитрин]] кој е органски дериват на хидразин кој се претвора во [[монометилхидразин]] со метаболички процеси. Дури и најпопуларната печурка ''[[Agaricus bisporus]]'' произведува органски деривати на хидразин, вклучувајќи [[агаритин]], [[Хидразини|дериват на хидразин]] на аминокиселина и [[гиромитрин]] .<ref>{{cite journal|display-authors=3|date=1990|title=[Quantities of agaritine in mushrooms (''Agaricus bisporus'') and the carcinogenicity of mushroom methanol extracts on the mouse bladder epithelium]|journal=Nippon Koshu Eisei Zasshi|language=ja|volume=37|issue=6|pages=400–5|pmid=2132000|vauthors=Hashida C, Hayashi K, Jie L, Haga S, Sakurai M, Shimizu H}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.psms.org/sporeprints/sp338.html|title=Spore Prints #338|date=1 Jan 1998|work=Bulletin of the Puget Sound Mycological Society|veditors=Sieger AA|access-date=13 Oct 2008}}</ref> == Историја == Името „хидразин“ го измислил [[Херман Емил Фишер|Емил Фишер]] во 1875 година; тој се обидувал да произведе органски соединенија кои се состоеле од моно-супституиран хидразин.<ref>{{Наведено списание|date=1875|title=Über aromatische Hydrazinverbindungen|trans-title=On aromatic hydrazine compounds|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k90680z/f596.image.langEN|journal=[[Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft|Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]|volume=8|pages=589–594|doi=10.1002/cber.187500801178}}</ref> До 1887 година, Теодор Куртиус произвел хидразин сулфат со третирање на органски диазиди со разредена сулфурна киселина; сепак, тој не можеше да добие чист хидразин, и покрај повторените напори.<ref>{{Наведено списание|date=1887|title=Über das Diamid (Hydrazin)|trans-title=On diamide (hydrazine)|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k907102/f818.image.langEN|journal=[[Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft|Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]|volume=20|pages=1632–1634|doi=10.1002/cber.188702001368}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Journal für praktische Chemie|vauthors=Curtius T, Jay R|publisher=Verlag von Johann Ambrosius Barth|year=1889|veditors=Erdmann OL|volume=147|chapter=''Diazo- und Azoverbindungen der Fettreihe. IV. Abhandlung. über das Hydrazin''|trans-chapter=Diazo- and azo- compounds of alkanes. Fourth treatise. On hydrazine.|postscript=. On p. 129, Curtius admits: ''"Das freie Diamid NH₂-NH₂ ist noch nicht analysiert worden."'' [Free hydrazine has not been analyzed yet.]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GHYMAAAAYAAJ&pg=PA27}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Journal für praktische Chemie|vauthors=Curtius T, Schulz H|year=1890|volume=150|pages=521–549|chapter=''Über Hydrazinehydrat und die Halogenverbindungen des Diammoniums''|trans-chapter=On hydrazine hydrate and the halogen compounds of diammonium|chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k90790j/f527.image.langEN?lang=EN}}</ref> Чистиот безводен хидразин првпат бил подготвен од холандскиот хемичар Лобри де Брујн во 1895 година <ref>{{Наведено списание|year=1894|title=Sur l'hydrazine (diamide) libre|trans-title=On free hydrazine (diamide)|journal=[[Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas|Recl. Trav. Chim. Pays-Bas]]|volume=13|issue=8|pages=433–440|doi=10.1002/recl.18940130816}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=1895|title=Sur l'hydrate d'hydrazine|trans-title=On the hydrate of hydrazine|journal=[[Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas|Recl. Trav. Chim. Pays-Bas]]|volume=14|issue=3|pages=85–88|doi=10.1002/recl.18950140302}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=1896|title=L'hydrazine libre I|trans-title=Free hydrazine, Part 1|journal=[[Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas|Recl. Trav. Chim. Pays-Bas]]|language=en|volume=15|issue=6|pages=174–184|doi=10.1002/recl.18960150606}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{wiktionary}} * [http://www.princeton.edu/~orggroup/supergroup_pdf/rmatunasAGM5hydrazine.pdf The Late Show with Rob! Tonight's Special Guest: Hydrazine (PDF)]{{snd}}Robert Matunas * [http://chemindustry.ru/Hydrazine.php Hydrazine{{snd}}chemical product info: properties, production, applications.] * [https://web.archive.org/web/20120213081441/http://www.gasdetection.com/TECH/hydrazine.html Hydrazine toxicity] * [https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0329.html CDC{{snd}}NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] [[Категорија:Безбедност и здравје при работа]] [[Категорија:Опасни загадувачи на воздухот]] [[Категорија:Бази]] [[Категорија:Ракетни горива]] [[Категорија:Редуктивни агенси]] 6istjezunekdl9jvt2p0mzwowhughb6 0 1316327 5611586 5594970 2026-08-19T15:35:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611586 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Tuatara (5205719005).jpg|мини|Северна туатара]] '''Туатара''' ('''''Sphenodon punctatus''''') се [[Влекачи|енденмични]] [[Ендемизам|влекачи]] на [[Нов Зеланд]]. И покрај нивната блиска сличност со [[гуштери]], тие се дел од посебна лоза, редот Rhynchocephalia.<ref name="TerraNature">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.terranature.org/tuatara.htm|title=Tuatara|year=2004|work=New Zealand Ecology|series=Living Fossils|publisher=TerraNature Trust|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503163100/http://www.terranature.org/tuatara.htm|archive-date=3 May 2017|accessdate=10 November 2006}}</ref> Името ''туатара'' потекнува од [[Маорски јазик|маорскиот јазик]] и значи „врвови на грбот“. Единствениот постоечки [[Вид (биологија)|вид]] туатара е единствениот преживеан член од неговиот ред. Ринхокефалците настанале за време на [[тријас]]от (пред~250 милиони години), достигнале светска дистрибуција и врвна разновидност за време на [[Јура]] и со исклучок на туатарите, биле изумрени [[Палеоген|пред 60 милиони години]].<ref name="Gemmell2020">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=August 2020|title=The tuatara genome reveals ancient features of amniote evolution|journal=Nature|volume=584|issue=7821|pages=403–409|doi=10.1038/s41586-020-2561-9|pmc=7116210|pmid=32760000|doi-access=free}}</ref> Поради оваа причина, туатарите се од интерес за проучување на еволуцијата на гуштери и змии, како и за реконструкција на изгледот и навиките на најраните [[Диапсиди|дијапсиди]], група амниотски [[четириношци]] во кои спаѓаат и [[диносаурус]]ите (вклучувајќи ги и [[птици]]те) и [[Крокодиловидни|крокодилите]]. Туатарите се зеленикаво-кафеави и сиви и тежат до 1.3 килограми<ref name="san diego">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-tuatara.html|title=Reptiles:Tuatara|year=2007|work=Animal Bytes|publisher=Zoological Society of San Diego|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130133444/http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-tuatara.html|archive-date=30 November 2012|accessdate=1 June 2007}}</ref> со боцки гребод 80 цм по должината на грбот, особено изразен кај мажјаците. Тие имаат два реда заби во горната вилица кои се преклопуваат еден ред на долната вилица, што е единствено меѓу живите видови. Тие се способни да слушаат, иако немаат надворешно уво и имаат уникатни одлики во нивниот скелет, некои од нив очигледно еволутивно задржани од рибите. Туатарите понекогаш се нарекуваат „живи фосили“,<ref name="TerraNature"/> што предизвика значајна научна дебата. Овој термин во моментов е застарен меѓу палеонтолозите и еволутивните биолози. Иако туатарите ги зачувале морфолошките одлики на нивните мезозојски предци (пред 240-230 милиони години), нема докази за континуиран фосилен запис за да го поткрепи ова.<ref name="MeloroJones2012">{{Наведено списание|last=Meloro, C.|last2=Jones, M.E.|date=November 2012|title=Tooth and cranial disparity in the fossil relatives of Sphenodon (Rhynchocephalia) dispute the persistent 'living fossil' label|journal=Journal of Evolutionary Biology|volume=25|issue=11|pages=2194–209|doi=10.1111/j.1420-9101.2012.02595.x|pmid=22905810|doi-access=free}}</ref><ref name="Herrera-Flores 2017">{{Наведено списание|last=Herrera-Flores, J.A.|last2=Stubbs, T.L.|last3=Benton, M.J.|year=2017|title=Macroevolutionary patterns in Rhynchocephalia: is the tuatara (Sphenodon punctatus) a living fossil?|journal=Palaeontology|volume=60|issue=3|pages=319–328|doi=10.1111/pala.12284|doi-access=free}}</ref> Видот има помеѓу 5 и 6 милијарди базни парови на секвенца на ДНК, речиси двојно поголема од онаа на луѓето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.odt.co.nz/campus/university-otago/236527/tuatara-genome-mapping|title=Tuatara genome mapping|last=Elder, V.|date=26 November 2012|work=Otago Daily Times|accessdate=10 June 2018|archive-date=2023-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224115529/https://www.odt.co.nz/campus/university-otago/236527/tuatara-genome-mapping|url-status=dead}}</ref> Туатарата е законски заштитена уште од 1895 година.<ref>{{Harvnb|Newman|1987}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/TSRP09.pdf|title=Tuatara Recovery Plan|last=Cree, A.|last2=Butler, D.|publisher=Threatened Species Unit, Department of Conservation, Government of New Zealand|year=1993|isbn=978-0-478-01462-4|series=Threatened Species Recovery Plan Series|volume=9|access-date=2 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930212454/http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/TSRP09.pdf|archive-date=30 September 2012}}</ref> Втор вид бил препознаен во 1989 година, ''С. guntheri'', {{Мали|([[Walter Buller|Buller]], 1877)}},<ref name="san diego"/> но од 2009 година бил рекласифициран како подвид.<ref>{{Наведена книга|title=Tuatara : Biology and conservation of a venerable survivor|last=Cree, A.|publisher=Canterbury University Press|year=2014|isbn=9781927145449}}</ref><ref name="Hay">{{Наведено списание|year=2010|title=Genetic diversity and taxonomy: a reassessment of species designation in tuatara (''Sphenodon'': Reptilia)|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10592-009-9952-7|journal=Conservation Genetics|volume=11|pages=1063–1081|doi=10.1007/s10592-009-9952-7|hdl-access=free}}</ref> Туатара, како и многу домашни животни на Нов Зеланд, се загрозени од губење на живеалиштето. Туатарите биле исчезнати на копното, а преостанатите популации биле ограничени на 32 острови. За време на рутинските работи за одржување во Зеландија кон крајот на 2008 година, било откриено гнездо на туатара.<ref name=":0">{{Наведена изјава за печат|url=http://www.visitzealandia.com/news-item/found-mainland-nzs-first-tuatara-nest-in-hundreds-of-years/|title=New Zealand's 'living fossil' confirmed as nesting on the mainland for the first time in 200&nbsp;years!}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130227083004/http://www.visitzealandia.com/news-item/found-mainland-nzs-first-tuatara-nest-in-hundreds-of-years/ |date=2013-02-27 }}</ref> Се смета дека ова е прв случај на успешно размножување на туатара во дивината на северниот остров во Нов Зеланд во над 200 години. == Опис == [[Податотека:Tuatara_scale.png|лево|мини| Споредба на големината на машкиот ''С.punctatus'' и човекот]] Туатарите се најголемите рептили во Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/reptiles-and-frogs/tuatara/|title=Tuatara|work=www.doc.govt.nz|language=en-nz|accessdate=2022-12-12}}</ref> Возрасниот ''С. punctatus'' машките со мерка 61 сантиметри во должина и женските 45 цм.<ref name="encyclo">{{Наведена книга|title=The New Encyclopedia of Reptiles and Amphibians|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000unse_c4g5|last=Cree, A.|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-852507-9|editor-last=Halliday, T.|location=Oxford, UK|pages=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000unse_c4g5/page/210 210]–211|chapter=Tuatara|editor-last2=Alder, K.}}</ref> Туатарите се [[Полов диморфизам|сексуално диморфни]], мажјаците се поголеми. Туатарите на Братскиот остров се малку помали, тежат до 660 г.<ref name="NZRG">{{Наведена книга|title=New Zealand Frogs and Reptiles|last=Gill, B.|last2=Whitaker, T.|publisher=David Bateman Publishing|year=1996|isbn=1-86953-264-3|pages=22–24}}</ref> Нивните бели дробови имаат една комора без [[бронхии]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=hhO4WAZcVLEC&pg=PA13|title=Infectious Diseases and Pathology of Reptiles|last=Jacobson, E.R.|date=2007-04-11|isbn=9781420004038}}</ref> Зеленикаво-кафеавата боја на туатара одговара на нејзината околина и може да се менува во текот на нејзиниот животен век. Туатара ја отфрла кожата најмалку еднаш годишно како возрасни,<ref name="lutzp27">{{Harvnb|Lutz|2005}}</ref> и три или четири пати годишно како малолетници. Половите на туатара се разликуваат по повеќе од големината. Боцкиот гребен на грбот на туатара, направен од триаголни, меки набори на кожата, е поголем кај мажјаците и може да се зацврсти за прикажување. Машкиот стомак е потесен од женскиот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.animalcorner.co.uk/reptiles/rep_tuatara.html|title=Tuataras|work=Animal Corner|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317073012/http://animalcorner.co.uk/reptiles/rep_tuatara.html|archive-date=17 March 2015|accessdate=31 December 2007}}</ref> [[Податотека:Tuatara_skull_side.PNG|лево|мини| Череп на туатара, што ги прикажува целосните темпорални лакови и поединечни коски:{{Подреден список|premaxilla|nasal|prefrontal|frontal|maxilla|postfrontal|dentary|postorbital|jugal|parietal|squamosal|quadrate}}]] === Череп === Предокот на [[Диапсиди|дијапсидите]] имал череп со два отвори во темпоралниот регион – горната и долната [[Слепоочна коска|темпорална]] фенестра на секоја страна од черепот ограничена со целосни лакови. Горната вилица е цврсто прикачена на задниот дел на черепот. Ова создава многу цврста, нефлексибилна конструкција. Черепот на туатара има слична структура, со горните и долните временски отвори. Врвот на горната вилица е како клун и одвоен од остатокот од вилицата со засек. Има еден ред заби во долната вилица и двоен ред во горната, при што долниот ред совршено се вклопува помеѓу двата горни реда кога устата е затворена. Структурата на виличниот зглоб овозможува долната вилица да се лизне нанапред откако ќе се затвори помеѓу двата горни реда на заби.<ref name="Jones et al. 2012">{{Наведено списание|date=July 2012|title=Shearing mechanics and the influence of a flexible symphysis during oral food processing in Sphenodon (Lepidosauria: Rhynchocephalia)|url=https://anatomypubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ar.22487|journal=The Anatomical Record|volume=295|issue=7|pages=1075–91|doi=10.1002/ar.22487|pmid=22644955}}</ref> Овој механизам им овозможува на вилиците да се стрижат низ хитинот и коските. Фосилите покажуваат дека механизмот на вилицата започнал да се развива пред најмалку 200 милиони години.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/06/05/science/the-tuataras-unique-slice-and-dice-strategy-for-chewing.html|title=A unique slice-and-dice strategy for chewing|last=Bhanoo, S.N.|date=5 June 2012|work=The New York Times}}</ref> Забите не се заменуваат. Како што нивните заби се трошат, постарите туатари мора да се префрлат на помек плен како дождовни црви, [[Ларва|ларви]] и голтки, и на крајот мора да ја џвакаат храната помеѓу мазните коски на вилицата.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sciencenews.org/pages/pdfs/data/1997/152-19/15219-21.pdf|title=Return of the Tuatara: A relic from the age of dinosaurs gets a human assist|last=Mlot, C.|date=8 November 1997|work=Science News|access-date=24 May 2007}}</ref> Вообичаена заблуда е дека туатарите немаат заби и наместо тоа имаат остри проекции на коската на вилицата,<ref name="lutzp27">{{Harvnb|Lutz|2005}}</ref> иако хистологијата покажува дека тие имаат глеѓ и дентин со пулпа шуплини.<ref name="Kieser2009">{{Наведено списание|year=2009|title=Microstructure of dental hard tissues and bone in the Tuatara dentary, ''Sphenodon punctatus'' (Diapsida: Lepidosauria: Rhynchocephalia)|url=https://www.karger.com/Article/Abstract/242396|journal=Frontiers of Oral Biology|volume=13|pages=80–85|doi=10.1159/000242396|isbn=978-3-8055-9229-1|pmid=19828975}}</ref> Мозокот на ''Сфенодон'' исполнува само половина од волуменот на неговиот ендокраниум.<ref name="larsson2001">{{Наведена книга|title=Mesozoic Vertebrate Life|url=https://archive.org/details/mesozoicvertebra0000unse|vauthors=Larsson HC|publisher=Indiana University Press|year=2001|isbn=0-253-33907-3|veditors=Tanke DH, Carpenter K, Skrepnick MW|location=Bloomington & Indianapolis|pages=[https://archive.org/details/mesozoicvertebra0000unse/page/19 19]–33|chapter=Endocranial anatomy of ''Carcharodontosaurus saharicus'' (Theropoda: Allosauroidea) and its implications for theropod brain evolution}}</ref> Овој дел всушност го користеле палеонтолозите кои се обидувале да го проценат обемот на мозоците на диносаурусите врз основа на фосили.<ref name="larsson2001" /> Сепак, процентот на туатара ендокраниумот окупиран од неговиот мозок можеби не е многу добар водич за истиот дел кај мезозојските диносауруси бидејќи модерните птици се преживеани диносауруси, но имаат мозоци кои заземаат многу поголем релативен волумен во ендокраниумот.<ref name="larsson2001" /> === Сетилни органи === [[Податотека:Tuatara_(7714490358).jpg|мини|Одблиску главата на туатара]] ==== Очи ==== Очите можат да се фокусираат независно и се специјализирани со три типа фоторецептивни клетки, сите со фини структурни одлики на ретинални конусни клетки<ref>{{Наведено списание|year=2005|title=Photoreceptor cell types in the retina of the tuatara (Sphenodon punctatus) have cone characteristics|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0968432805000521|journal=Micron|volume=36|issue=5|pages=423–428|doi=10.1016/j.micron.2005.03.009|pmid=15896966}}</ref> кои се користат и за дневно и за ноќно гледање, и ''tapetum lucidum'' кој се рефлектира на мрежницата за да го подобри видот во темно. Исто така, на секое око има трет очен капак, [[Трепкачка ципа|мембраната за раздразнување]]. Присутни се пет визуелни опсински гени, што укажува на добар вид на боја, можеби дури и при слаба осветленост. ==== Париетално око (третото око) ==== Туатара има трето око на горниот дел од главата наречено париетално око. Има своја леќа, париетален приклучок кој наликува на рожница,<ref>{{Наведено списание|last=Schwab, I.R.|last2=O'Connor, G.R.|date=March 2005|title=The lonely eye|journal=The British Journal of Ophthalmology|volume=89|issue=3|pages=256|doi=10.1136/bjo.2004.059105|pmc=1772576|pmid=15751188}}</ref> [[мрежница]] со структури слични на прачка и дегенерирана нервна врска со мозокот. Париеталното око е видливо само кај младенчињата, кои имаат проѕирна дамка во горниот центар на черепот. По четири до шест месеци, се покрива со непроѕирни лушпи и пигмент. Неговата употреба е непозната, но може да биде корисна за апсорпција [[Ултравиолетово зрачење|на ултравиолетовите]] зраци за производство [[Витамин Д|на витамин Д]], како и за одредување на циклусите на светлина/темна и помош при [[терморегулација]]. Се покажа дека некои [[Опашкари|саламандери]] ги користат нивните епифизни тела за да ја согледаат поларизираната светлина и на тој начин да ја одредат положбата на сонцето, дури и под облачно покривање, помагајќи ја навигацијата.<ref>{{Наведена книга|title=The New Encyclopedia of Reptiles and Amphibians|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000unse_c4g5|last=Halliday, T.R.|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-852507-9|editor-last=Halliday, T.|location=Oxford, UK|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000unse_c4g5/page/52 52]|chapter=Salamanders and newts: Finding breeding ponds|editor-last2=Adler, K.}}</ref> ==== Слух ==== Заедно со [[желки]]те, туатара ги има најпримитивните слушни органи меѓу амниотите. Нема [[Ушно тапанче|тапанче]] и ушна дупка,<ref name="lutzp27">{{Harvnb|Lutz|2005}}</ref> им недостига тимпан, а шуплината на средното уво е исполнета со лабаво ткиво, претежно масно (масно) ткиво. [[Стремен (коска)|Стременот]] доаѓа во контакт со квадратот (кој е неподвижен), како и со [[Подјазична коска|подјазичната коска]] и сквамозалот. Влакните клетки се неспецијализирани, инервирани и од аферентните и од еферентните нервни влакна и реагираат само на ниски фреквенции. Иако слушните органи се слабо развиени и примитивни без видливи надворешни уши, тие сепак можат да покажат фреквентен одговор од 100 до 800 [[херц]]и, со врвна чувствителност од 40 [[Децибел|dB]] на 200 херци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.anapsid.org/reptilehearing.html|title=Reptile Hearing|last=Kaplan, Melissa|date=6 September 2003|work=Melissa Kaplan's herp care collection|accessdate=24 July 2006}}</ref> ==== Рецептори за мирис ==== Животните кои зависат од сетилото за мирис за да го фатат пленот, да избегаат од предатори или едноставно да комуницираат со околината во која живеат, обично имаат многу рецептори за мирис. Овие рецептори се изразени во дендритичните мембрани на невроните за откривање на мириси. Туатарата има неколку стотици рецептори, околу 472, многу повеќе слични на птиците отколку на големиот број рецептори што може да ги имаат желките и крокодилите. === ’Рбетот и ребрата === Туатара [[‘Рбетен столб|’рбетот]] е составен од [[‘Рбетен столб|амфикоелни]] пршлени во облик на песочен часовник, конкавни и пред и позади.<ref name="lutzp27">{{Harvnb|Lutz|2005}}</ref> Ова е вообичаената состојба на рибините пршлени и на некои водоземци, но е единствена за туатарите во амниотите.<ref>{{Наведена книга|title=The Vertebrate Body|last=Romer, A.S.|last2=Parsons, T.S.|publisher=W.B. Saunders|year=1977|isbn=978-0-7216-7668-5|edition=Fifth|location=Philadelphia, PA|page=624}}</ref> Туатара има гастралија, коски слични на ребра, наречени и желудочни или стомачни ребра,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aquarium-berlin.de/en/experience/animal-highlights/tuatara.html|title=Tuatara|work=Berlin Zoo Aquarium|archive-url=https://web.archive.org/web/20070814075005/http://www.aquarium-berlin.de/en/experience/animal-highlights/tuatara.html <!--Added by H3llBot-->|archive-date=14 August 2007|accessdate=11 September 2007}}</ref> претпоставената прадедовска особина на дијапсидите. Ги има кај некои [[гуштери]], каде што главно се направени од 'рскавица, како и крокодили и туатара, и не се прикачени на ’рбетот или торакалните ребра. Вистинските ребра се мали проекции, со мали, закачени коски, наречени нецинатни процеси, кои се наоѓаат на задниот дел на секое ребро.<ref name="lutzp27">{{Harvnb|Lutz|2005}}</ref> Оваа одлика е присутна и кај птиците. Туатара е единствениот жив [[Четириношци|тетрапод]] со добро развиена гастралија и унцинатни процеси. Во раните тетраподи, гастралиите и ребрата со унцинатните процеси, заедно со коскените елементи како што се коскените плочи во кожата (остеодерми) и [[Клучна коска|клавикулите]] (клучната коска), би формирале еден вид егзоскелет околу телото, заштитувајќи го стомакот и помагајќи да се држи во цревата и внатрешните органи. Овие анатомски детали најверојатно еволуирале од структури вклучени во движењето дури и пред ’рбетниците да се осмелат на копно. Гастралија можеби била вклучена во процесот на дишење кај раните водоземци и рептили. Карлицата и рамените појаси се распоредени поинаку од оние на гуштерите, како што е случајот со другите делови на внатрешната анатомија и нејзините лушпи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nzphoto.tripod.com/animal/tuatara.htm|title=Tuatara Reptile, New Zealand|last=Wattie, T.|work=www.kiwizone.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114212222/http://nzphoto.tripod.com/animal/tuatara.htm|archive-date=14 November 2007|accessdate=31 December 2007}}</ref> === Опашка и грб === Боцливите плочи на грбот и опашката на туатара повеќе наликуваат на оние на крокодил отколку на гуштер, но туатара ја дели со гуштери способноста да ја скине опашката кога ќе ја фати предатор, а потоа да ја регенерира. Повторното растење трае долго и се разликува од она на гуштери. Добро илустрирани извештаи за регенерација на опашката во туатара се објавени од Алибарди и Мејер-Рокоу.<ref>{{Наведено списание|last=Alibardi, L.|last2=Meyer-Rochow, V.B.|year=1990|title=Ultrastructural survey of the spinal cord of young tuatara (''Sphenodon punctatus'') with emphasis on the glia|journal=New Zealand Journal of Zoology|volume=17|pages=73–85|doi=10.1080/03014223.1990.10422586}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Alibardi, L.|last2=Meyer-Rochow, V.B.|year=1990|title=Fine structure of regenerating caudal spinal cord in adult tuatara (''Sphenodon punctatus'')|journal=Journal Fur Hirnforschung|volume=31|issue=5|pages=613–21|pmid=1707076}}</ref> === Одредување на возраста === Во моментов, постојат два начина за одредување на возраста на туатара. Со помош на микроскопска инспекција, хематоксилинофилните прстени може да се идентификуваат и избројат и во фалангите и во бедрената коска. Фалангеалните хематоксилинофилни прстени може да се користат за туатара на возраст до 12-14 години, бидејќи тие престануваат да се формираат околу оваа возраст. Бутните прстени следат сличен тренд, но тие се корисни за туатара на возраст до 25-35 години. Околу таа возраст, феморалните прстени престануваат да се формираат.<ref>{{Наведено списание|last=Castanet, J.|last2=Newman, D.G.|last3=Girons, H.S.|date=1988|title=Skeletochronological data on the growth, age, and population structure of the tuatara, ''Sphenodon punctatus'', on Stephens and Lady Alice Islands, New Zealand|journal=Herpetologica|volume=44|issue=1|pages=25–37|jstor=3892195}}</ref> Потребни се дополнителни истражувања за методите за одредување возраст за туатара, бидејќи туатарите имаат животен век многу подолг од 35 години (на возраст до 60) Една можност може да биде преку испитување на абење на забите, бидејќи туатарите имаат споени заби. == Таксономија и еволуција == [[Податотека:Tuatara_cladogram.svg|мини| [[Кладистика|Кладограм]] што ги прикажува односите на постојните членови на Саурија.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=February 2006|title=Early evolution of the venom system in lizards and snakes|journal=Nature|volume=439|issue=7076|pages=584–588|bibcode=2006Natur.439..584F|doi=10.1038/nature04328|pmid=16292255}}</ref> Нумерираните ставки се: {{Подреден список|Tuatara|Lizards|Snakes|Crocodiles|Birds}} „Гуштерите“ се парафилетични. Должините на гранките не означуваат времиња на дивергенција.]] Туатара, заедно со другите сега изумрени членови од редот Сфенодонтија, припаѓаат на суперредот Лепидосаурија, единствениот преживеан таксон во [[лушпаровидни]]. Скваматите и туатарите покажуваат опашка автотомија (губење на врвот на опашката кога се загрозени) и имаат попречни клоакални процепи. Потеклото на туатара веројатно лежи во близина на поделбата помеѓу Лепидосауроморфа и [[Архосауроморфи|Архосауроморфа]]. Иако туатарите личат на гуштери, сличноста е површна, бидејќи семејството има неколку одлики единствени меѓу [[влекачи]]те. Типичната форма на гуштер е многу вообичаена за раните амниоти; најстариот познат фосил на рептил, ''Хилономус'', наликува на модерен гуштер.<ref>{{Наведен извештај|access-date=24 May 2007}}</ref> Туатарите првично биле класифицирани како гуштери во 1831 година кога [[Британски музеј|Британскиот музеј]] добил череп.<ref name="lutzp27"/> Родот остана погрешно класифициран до 1867 година, кога [[Алберт Гинтер|Aлберт Гинтер]] од Британскиот музеј забележал одлики слични на птиците, желките и крокодилите. Тој го предложил редот Rhynchocephalia (што значи „глава од клун“) за туатара и неговите фосилни роднини. Во еден момент многу различно поврзани видови биле погрешно упатени на Rhynchocephalia, што резултирало со она што таксономистите го нарекуваат„таксон на корпа за отпад“.<ref name="fraser">{{Наведена книга|title="Phylogeny" in the Shadow of the Dinosaurs: Early Mesozoic Tetrapods|url=https://archive.org/details/inshadowofdinosa0000unse|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-521-45242-7|editor-last=Fraser, N.|editor-last2=Sues, H.D.}}</ref> Вилистон предложил Сфенодонтија да ги вклучи само туатарите и нивните најблиски фосилни роднини во 1925 година<ref name="fraser" /> Сепак, Rhynchocephalia е постарото име и во широка употреба денес. ''Сфенодон'' е изведен од [[Грчки јазик|грчкиот јазик]] за „клин“ (σφήν, σφηνός/ ''sphenos'') и „заб“ (ὀδούς, ὀδόντος/ ''odontos''). [[Податотека:Cladograma_de_la_diversificación_de_los_amniotas..jpg|мини|350x350пкс| Кладограм Ја покажува диверзификацијата на тетраподите. Вклучува пет гранки во рамките на кладата Sauropsida, која го вклучува супер-редот Lepidosauria кој се разновил пред 250 милиони години, предизвикувајќи го редот Squamata и Rhynchocephalia. На овој последен ред припаѓаат туатарите. Должината на гранките не е пропорционална со времето на диверзификација.]] Туатарите се нарекуваат живи фосили,<ref name="TerraNature"/> поради перцепцијата дека тие задржуваат многу базални одлики од времето на расцепувањето на сквамат-ринхоцефалија (240 MYA).<ref name="Jones et al 2013">{{Наведено списание|date=September 2013|title=Integration of molecules and new fossils supports a Triassic origin for Lepidosauria (lizards, snakes, and tuatara)|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=13|issue=208|pages=208|doi=10.1186/1471-2148-13-208|pmc=4016551|pmid=24063680}}</ref> Морфометриските анализи на варијации во морфологијата на [[Долна вилица|вилицата]] меѓу туатарите и изумрените ринхоцефалични роднини се тврди дека демонстрираат морфолошки конзервативизам и поддршка за класификацијата на туатара како „жив фосил“,<ref name="Herrera-Flores 2017"/> но веродостојноста на овие резултати е критикувана и дебатирана. [[Палеонтологија|Палеонтолошкото]] истражување на ринхоцефалите покажува дека групата претрпела различни промени во текот на [[мезозоик]]от,<ref>{{Наведена книга|title=In the Shadow of the Dinosaurs: Early Mesozoic Tetrapods|url=https://archive.org/details/inshadowofdinosa0000unse|last=Wu, X.C.|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-521-45242-7|editor-last=Fraser, Nicholas|chapter=Late Triassic-early Jurassic sphenodontians from China and the phylogeny of the Sphenodontia|editor-last2=Sues, Hans-Dieter}}</ref><ref name="Jones2008">{{Наведено списание|last=Jones, M.E.|date=August 2008|title=Skull shape and feeding strategy in Sphenodon and other Rhynchocephalia (Diapsida: Lepidosauria)|journal=Journal of Morphology|volume=269|issue=8|pages=945–66|doi=10.1002/jmor.10634|pmid=18512698|doi-access=free}}</ref><ref name="Jones2009teeth">{{Наведена книга|url=https://www.karger.com/Article/Abstract/242382|title=Dentary tooth shape in Sphenodon and its fossil relatives (Diapsida: Lepidosauria: Rhynchocephalia)|last=Jones, M.E.|year=2009|isbn=978-3-8055-9229-1|series=Frontiers of Oral Biology|volume=13|pages=9–15|chapter=Dentary Tooth Shape in ''Sphenodon'' and Its Fossil Relatives (Diapsida: Lepidosauria: Rhynchocephalia)|doi=10.1159/000242382|pmid=19828962}}</ref><ref name="MeloroJones2012"/> и стапката на [[Стапка на мутација|молекуларна еволуција]] за туатара се проценува дека е меѓу најбрзите од кое било животно досега. испитани.<ref>{{Наведена изјава за печат|access-date=28 June 2009}}</ref> Сепак, анализата на геномот на туатара од 2020 година го донесе спротивниот заклучок: дека неговата стапка на замена на ДНК по локација е всушност помала отколку за кој било анализиран сквамат. Многу од нишите окупирани од [[гуштери]] денес порано ги држеле ринхоцефали. Имаше дури и успешна група на водни ринхоцефали познати како плевросауруси, кои значително се разликуваа од живите туатари. Туатарите покажуваат адаптации на студеното време што им овозможуваат да напредуваат на островите во Нов Зеланд; овие адаптации можеби се единствени за туатара бидејќи нивните предци сфенодонтски живееле во многу потоплите клими на [[мезозоик]]от. На пример, се чини дека ''Palaeopleurosaurus'' имал многу пократок животен век во споредба со модерната туатара.<ref name="density">{{Наведено списание|last=Klein, N.|last2=Scheyer, T.M.|date=February 2017|title=Microanatomy and life history in Palaeopleurosaurus (Rhynchocephalia: Pleurosauridae) from the Early Jurassic of Germany|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00114-016-1427-3|journal=Die Naturwissenschaften|volume=104|issue=1–2|page=4|bibcode=2017SciNa.104....4K|doi=10.1007/s00114-016-1427-3|pmid=28005148}}</ref> На крајот на краиштата, повеќето научници сметаат дека фразата „жив фосил“ е некорисна и погрешна.<ref name="Schopf 1984">{{Наведено списание|last=Schopf, T.J.|year=1984|title=Rates of Evolution and the Notion of" Living Fossils"|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=12|pages=245–292|bibcode=1984AREPS..12..245S|doi=10.1146/annurev.ea.12.050184.001333}}</ref><ref name="JonesandCree2012">{{Наведено списание|last=Jones, M.E.|last2=Cree, A.|date=December 2012|title=Tuatara|journal=Current Biology|volume=22|issue=23|pages=R986-7|doi=10.1016/j.cub.2012.10.049|pmid=23218010|doi-access=free}}</ref> Еден вид сфенодонтин е познат од [[миоцен]]ската фауна Свети Батанс. Дали се однесува на ''Сфенодон,'' не е сосема јасно, но веројатно е тесно поврзано со туатара.<ref name="Jonesetal2009a">{{Наведено списание|date=April 2009|title=A sphenodontine (Rhynchocephalia) from the Miocene of New Zealand and palaeobiogeography of the tuatara (Sphenodon)|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=276|issue=1660|pages=1385–90|doi=10.1098/rspb.2008.1785|pmc=2660973|pmid=19203920}}</ref> === Видови === Иако во моментов се смета дека постои само еден жив вид на туатара, претходно биле идентификувани два вида: ''Sphenodon punctatus'' или северна туатара и многу пореткиот ''Sphenodon guntheri'' или Братскиот остров туатара, кој е ограничен на островот Северен брат во [[Куков Проток|Куковиот Проток]].<ref name="BBC">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/3052.shtml|title=Tuatara – ''Sphenodon punctatus''|work=Science and Nature: Animals|publisher=[[BBC]] (bbc.co.uk)|archive-url=https://web.archive.org/web/20050828031645/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/3052.shtml|archive-date=28 August 2005|accessdate=28 February 2006}}</ref> Специфичното име ''punctatus'' е [[Латински јазик|латински]] за „забележан“,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=w0hZvTFJUioC&q=botanical+epithets+punctatus&pg=PA476|title=Botanical Latin|last=Stearn, W.T.|date=1 April 2004|publisher=Timber Press|isbn=978-0-88192-627-9|location=Portland, OR|page=476|via=Google Books}}</ref> и ''guntheri'' се однесува на [[Британци|британскиот]] [[Херпетологија|херпетолог]] роден во [[Германија]], [[Алберт Гинтер]].<ref>{{Наведена книга|title=The Eponym Dictionary of Reptiles|last=Beolens, B.|last2=Watkins, M.|last3=Grayson, M.|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2011|isbn=978-1-4214-0135-5|location=Baltimore, MD|pages=110–111|chapter=''Sphenodon guntheri''}}</ref> Еден труд од 2009 година ги преиспита генетските основи што се користат за разликување на двата наводни видови туатара и заклучи дека тие претставуваат само географски варијанти и треба да се препознае само еден вид.<ref name="Hay"/> Следствено, северната туатара била повторно класифицирана како ''Sphenodon punctatus punctatus'' и Браќата островот tuatara како ''Sphenodon punctatus guntheri'' . Поединци од островот Браќа, исто така, не можеле да се разликуваат од другите модерни и фосилни примероци врз основа на морфологијата на вилицата. Туатарата на Островот Браќа има маслинесто-кафеава кожа со жолтеникави дамки, додека бојата на северната туатара се движи од маслинесто зелена до сива до темно розова или тула-црвена, често шарена и секогаш со бели дамки.<ref name="karori">{{Наведена мрежна страница|url=http://sanctuary.org.nz/restoration/forest/tuatara/tuatara-facts.html|title=Tuatara factsheet (''Sphenodon punctatus'')|work=Sanctuary Wildlife|publisher=Karori Sanctuary Wildlife Trust|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021215944/http://sanctuary.org.nz/restoration/forest/tuatara/tuatara-facts.html|archive-date=21 October 2007|accessdate=28 June 2009}}</ref> Изумрен вид ''Сфенодон'' бил идентификуван во ноември 1885 година од Вилијам Коленсо, кому му бил испратен нецелосен примерок од [[Фосил|субфосил]] од локалниот рудник за јаглен. Коленсо го нарекол новиот вид ''S.diversum''.<ref name="colenso1885">{{Наведено списание|last=Colenso, W.|year=1885|title=Notes on the bones of a species of ''Sphenodon'', (''S. diversum'', Col.,) apparently distinct from the species already known|url=http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_18/rsnz_18_00_000850.pdf|journal=Transactions and Proceedings of the Royal Society of New Zealand|volume=18|pages=118–128}}</ref> == Геномски одлики == === Долги прошарани јадрени елементи (ЛИНИИ) === Најзастапен елемент LINE во туатарата е L2 (10%). Повеќето од нив се прошарани и можат да останат активни. Најдолгиот пронајден елемент L2 е долг 4 kb и 83% од секвенците имале ORF2p целосно непроменети. Елементот CR1 е вториот најповторлив (4%). Филогенетската анализа покажува дека овие секвенци се многу различни од оние кои се наоѓаат кај другите блиски видови како што се гуштери. Конечно, помалку од 1% се елементи кои припаѓаат на L1, низок процент бидејќи овие елементи имаат тенденција да доминираат кај плацентарните цицачи. Обично, доминантните елементи на ЛИНИЈА се CR1, спротивно на она што е видено во туатара. Ова сугерира дека можеби повторувањата на геномот на сауропсидите биле многу различни во споредба со цицачите, птиците и гуштерите. === Главни елементи на комплекс на хистокомпатибилност (MHCs) === Познато е дека гените на [[Главен комплекс на хистокомпатибилност|главниот комплекс на хистокомпатибилност]] (MHC) играат улоги во отпорноста на болеста, изборот на партнер и препознавањето на роднините кај различни видови ’рбетници. Меѓу познатите геноми на ’рбетници, MHC се сметаат за еден од најполиморфните.<ref>{{Наведено списание|last=Sommer, S.|date=October 2005|title=The importance of immune gene variability (MHC) in evolutionary ecology and conservation|journal=Frontiers in Zoology|volume=2|issue=1|page=16|doi=10.1186/1742-9994-2-16|pmc=1282567|pmid=16242022}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=2017-02-16|title=Mate choice for major histocompatibility complex complementarity in a strictly monogamous bird, the grey partridge (''Perdix perdix'')|journal=Frontiers in Zoology|volume=14|page=9|doi=10.1186/s12983-017-0194-0|pmc=5312559|pmid=28239400}}</ref> Во туатара, 56 MHC гени се идентификувани; од кои некои се слични на MHC на водоземци и цицачи. Повеќето МХЦ кои беа забележани во геномот на туатара се високо конзервирани, но сепак постои големо геномско преуредување забележано во далечните лоза на лепидосауриите. === Кратки прошарани јадрени елементи (SINE) === Многу од елементите што се анализирани се присутни кај сите амниоти, повеќето се прошарани повторувања од цицачи или MIR, конкретно разновидноста на подфамилиите на MIR е највисока што досега била проучувана кај амниот. 16 Идентификувани се и семејства на SINE кои неодамна беа активни. === ДНК транспозон === Туатара има 24 уникатни семејства на транспозони на ДНК и најмалку 30 подфамилии неодамна беа активни. Оваа разновидност е поголема од онаа што е пронајдена кај другите амниоти и дополнително, анализирани се илјадници идентични копии од овие транспозони, што им сугерира на истражувачите дека има неодамнешна активност. === LTR ретротранспонзони === Околу 7.500 Идентификувани се ЛТР, вклучително и 450ендогени ретровируси (ЕРВ). Студиите во други Sauropsida препознаа сличен број, но сепак, во геномот на туатара бил пронајден многу стар клада на ретровирус познат како Spumavirus. === Некодирачка РНК === Повеќе од 8.000 Некодирачки елементи поврзани со РНК се идентификувани во геномот на туатара, од кои огромното мнозинство, околу 6.900, се добиени од неодамна активните [[Транспозон|транспонирани елементи.]] Останатите се поврзани со рибозомална, сплацеозомска и РНК честичка за препознавање сигнал. === Митохондријален геном === [[Митохондриска ДНК|Митохондрискиот геном]] од родот Sphenodon е приближно 18.000 bp во големина и се состои од 13гени за кодирање на белковини, 2 [[Рибозомна РНК|рибозомална РНК]] и 22 [[Транспортна РНК|трансфер на РНК]] гени. === ДНК метилација === Метилацијата на ДНК е многу честа модификација кај животните и дистрибуцијата на местата на CpG во геномите влијае на оваа метилација. Поточно, откриено е дека 81% од овие CpG места се метилирани во геномот на туатара. Неодамнешните публикации предлагаат дека ова високо ниво на метилација може да се должи на количината на повторувачки елементи што постојат во геномот на ова животно. Овој модел е поблизок до она што се јавува кај организмите како што е рибата зебра, околу 78%, додека кај луѓето е само 70%. == Поведение == [[Податотека:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|мини|Туатара се бави во Центарот за диви животни на Западниот брег, кај Франц Јосиф на западниот брег.]] Возрасните туатари се копнени и ноќни влекачи, иако тие често се сончаат за да ги загреат телата. Младенчињата се кријат под трупци и камења и се дневни, веројатно затоа што возрасните се канибалисти. Малолетниците обично се активни ноќе, но може да се најдат активни во текот на денот. Моделот на движење на малолетниците се припишува на генетската жица на истомислениците за избегнување на предатори и топлински ограничувања.<ref>{{Наведено списание|last=Terezow|first=Marianna G.|last2=Nelson|first2=Nicola J.|last3=Markwell|first3=Timothy J.|date=January 2008|title=Circadian emergence and movement of captive juvenile tuatara (''Sphenodon''spp.)|url=http://dx.doi.org/10.1080/03014220809510116|journal=New Zealand Journal of Zoology|volume=35|issue=3|pages=205–216|doi=10.1080/03014220809510116|issn=0301-4223}}</ref> Туатарите напредуваат на температури многу пониски од оние што ги поднесуваат повеќето влекачи и [[Хибернација|хибернираат]] во зима.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southlandmuseum.com/tuatara_-_facts.htm|title=Tuatara: Facts|date=18 January 2006|publisher=Southland Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609034405/http://www.southlandmuseum.com/tuatara_-_facts.htm|archive-date=9 June 2007|accessdate=2 June 2007}}</ref> Тие остануваат активни на температури до {{Convert|5|°C|°F|0}} степени,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.odt.co.nz/your-town/dunedin/48665/new-arrivals-thrill-staff-sanctuary|title=New arrivals thrill staff at sanctuary|last=Schofield, E.|date=24 March 2009|work=Otago Daily Times|access-date=23 March 2009|location=Otago, NZ}}</ref> додека температури над {{Convert|28|°C|°F|0}} се генерално фатални. Оптималната телесна температура за туатара е од {{Convert|16|to|21|C|F}}, најнизок од кој било рептил.<ref name="UofM">{{Наведена мрежна страница|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Sphenodon_punctatus.html|title=''Sphenodon punctatus''|last=Musico, B.|year=1999|work=Animal Diversity Web|publisher=University of Michigan Museum of Zoology|accessdate=22 April 2006}}</ref> Температурата на телото на туатара е пониска од онаа на другите влекачи, која се движи од {{Convert|5.2|-|11.2|C|F}} во текот на еден ден, додека повеќето рептили имаат телесни температури околу {{Convert|20|°C|°F|0}}.<ref>{{Наведено списание|last=Thompson, M.B.|last2=Daugherty, C.H.|year=1998|title=Metabolism of tuatara, ''Sphenodon punctatus''|journal=Comparative Biochemistry and Physiology A|volume=119|issue=2|pages=519–522|doi=10.1016/S1095-6433(97)00459-5}}</ref> Ниската телесна температура резултира со побавен [[метаболизам]]. Морските птици што вкопуваат, како што се петреците, приони и стрижените води го делат живеалиштето на островот туатара за време на сезоните на гнездење на птиците. Туатарите ги користат [[Птици|птичјите]] јами за засолниште кога се достапни, или копаат свои. Гуаното на морските птици помага во одржувањето на популациите на безрбетници на кои туатарите претежно плен; вклучувајќи [[Тврдокрилци|бубачки]], штурци, [[пајаци]], wētās, дождовни црви и полжави.<ref name="Sphenodon punctatus Tuatara">{{Наведена мрежна страница|url=https://animaldiversity.org/accounts/Sphenodon_punctatus/|title=Sphenodon punctatus (Tuatara)}}</ref> Нивната исхрана исто така се состои од [[Жаба|жаби]], [[гуштери]] и птичји јајца и пилиња.<ref name="Vaux 2019">{{Наведено списание|last=Vaux, F.|last2=Morgan-Richards, M.|last3=Daly, E.E.|last4=Trewick, S.A.|year=2019|title=Tuatara and a new morphometric dataset for Rhynchocephalia: Comments on Herrera-Flores ''et al''<nowiki>.</nowiki>|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/pala.12402|journal=Palaeontology|volume=62|issue=2|pages=321–334|doi=10.1111/pala.12402}}</ref> Младите туатари, исто така, повремено се канибализирани.<ref name="Sphenodon punctatus Tuatara" /> Исхраната на туатарите варира сезонски и главно консумираат самовилски приони и нивните јајца во лето. Во целосна темнина не е забележан никаков обид за хранење<ref>{{Наведено списание|last=Meyer-Rochow, V.B.|year=1988|title=Behaviour of young tuatara (''Sphenodon punctatus'') in total darkness|journal=Tuatara|volume=30|pages=36–38}}</ref> и најмалиот интензитет на светлина при кој е забележан обид да се грабне буба се случил под 0,0125 [[лукс]].<ref>{{Наведено списание|last=Meyer-Rochow|first=Victor Benno|last2=Teh|first2=Katrina L.|date=July 1991|title=Visual Predation by Tuatara (Sphenodon Punctatus) on the Beach Beetle (Chaerodes Trachyscelides) as a Selective force in the Production of Distinct Colour Morphs|url=https://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/name-102493.html|journal=Tuatara: Journal of the Biological Society|volume=31|issue=1|pages=1–8|via=[[Victoria University of Wellington]]}}</ref> Јајцата и младите на морските птици кои се сезонски достапни како храна за туатара може да обезбедат корисни масни киселини. Туатара од двата пола брани територии и ќе се заканува и на крајот ќе ги касне натрапниците. Каснувањето може да предизвика сериозни повреди. Туатара гризе кога е гладен и нема лесно да се испушти.<ref name="lutzp27">{{Harvnb|Lutz|2005}}</ref> == Размножување == Туатарите се размножуваат многу бавно, земајќи 10 до 20 години да достигнат сексуална зрелост.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2010/11/23/science/23angier.html?pagewanted=1&_r=2&hpw|title=Reptile's pet-store looks belie its Triassic appeal|last=Angier, N.|date=22 November 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=21 December 2010}}</ref> Иако нивната стапка на репродукција е бавна, туатарите имаат сперматозоиди кои најбрзо пливаат за два до четири пати во споредба со сите рептили проучувани порано.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://theconversation.com/tuatara-are-ancient-slow-and-endangered-but-their-super-speedy-sperm-could-boost-conservation-efforts-165173|title=Tuatara are ancient, slow and endangered. But their super speedy sperm could boost conservation efforts|last=Ormsby|first=Diane Karen|last2=Moore|first2=Jennifer|work=The Conversation|language=en|accessdate=2022-12-12|last3=Nelson|first3=Nicola Jane|last4=Lamar|first4=Sarah K.|last5=Keall|first5=Susan N.}}</ref> Парењето се случува во средината на летото; женките се парат и снесуваат [[Јајце|јајца]] еднаш на секои четири години.<ref>{{Наведено списание|last=Cree, A.|last2=Cockrem, J.F.|last3=Guillette, L.J.|year=1992|title=Reproductive cycles of male and female tuatara (''Sphenodon punctatus'') on Stephens Island, New Zealand|journal=Journal of Zoology|volume=226|issue=2|pages=199–217|doi=10.1111/j.1469-7998.1992.tb03834.x}}</ref> За време на додворувањето, мажјакот ја потемнува кожата, ги крева гребените и парадира кон женката. Тој полека шета во кругови околу женката со вкочанети нозе. Женката или ќе се потчини и ќе му дозволи на мажјакот да ја качи, или ќе се повлече во својата дупка.<ref>{{Наведено списание|last=Gans, C.|last2=Gillingham, J.C.|last3=Clark, D.L.|year=1984|title=Courtship, mating and male combat in Tuatara, ''Sphenodon punctatus''|journal=Journal of Herpetology|volume=18|issue=2|pages=194–197|doi=10.2307/1563749|jstor=1563749}}</ref> Мажјаците немаат пенис; тие имаат рудиментирани хемипени; што значи дека интромитентните органи се користат за доставување на сперма до женката за време на копулацијата. Тие се репродуцираат така што мажјакот ја крева опашката на женката и го става својот [[Клоака|отвор]] над нејзиниот. Овој процес понекогаш се нарекува „клоакален бакнеж“. [[Сперма]]та потоа се пренесува во женката, слично како процесот на парење кај птиците<ref name="lutzp27"/> Заедно со птиците, туатара е еден од ретките членови на амниотата што го изгубила пенисот на предците.<ref>{{Наведено списание|last=Brennan, P.L.|date=January 2016|title=Evolution: One penis after all|journal=Current Biology|volume=26|issue=1|pages=R29-31|doi=10.1016/j.cub.2015.11.024|pmid=26766229|doi-access=free}}</ref> Јајцата Туатара имаат мека пергаментна 0,2 мм дебела обвивка која се состои од калцитни кристали вградени во матрица од влакнести слоеви.<ref>{{Наведено списание|last=Packard, M.J.|last2=Hirsch, K.F.|last3=Meyer-Rochow, V.B.|date=November 1982|title=Structure of the shell from eggs of the tuatara, ''Sphenodon punctatus''|journal=Journal of Morphology|volume=174|issue=2|pages=197–205|doi=10.1002/jmor.1051740208|pmid=30096972}}</ref> На женките им се потребни меѓу една и три години за да обезбедат јајца со жолчка, а до седум месеци за да ја формираат лушпата. Потоа трае помеѓу 12 и 15 месеци од копулација до шрафирање. Ова значи дека репродукцијата се случува во интервали од две до пет години, најбавно кај кој било рептил. Познато е дека дивите туатари се уште се размножуваат на околу 60 години години возраст; „Хенри“, машки туатара во музејот Саутленд во Инверкаргил, Нов Зеланд, стана татко (најверојатно за прв пат) на 23 јануари 2009 година, на возраст 111, со 80 годишна женка.<ref name="NZHer-2009-01-26">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10553616|title=Tuatara becomes a father for the first time, aged&nbsp;111|date=26 January 2009|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=28 June 2009}}</ref><ref name="BBCNews-2009-01-26">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7850975.stm|title=Reptile becomes a father, at 111|date=26 January 2009|work=[[BBC News]]|access-date=28 June 2009}}</ref> Полот на младенчето зависи од температурата на јајцето, при што потоплите јајца имаат тенденција да произведуваат машки туатара, а поладните јајца произведуваат женки. Јајца инкубирани на {{Convert|21|°C|°F|0}} имаат еднакви шанси да бидат маж или жена. Сепак, на {{Convert|22|°C|°F|0}}, 80% веројатно се мажи, а на {{Convert|20|°C|°F|0}}, 80% веројатно се жени; на {{Convert|18|°C|°F|0}} сите младенчиња ќе бидат женки. Туатарите веројатно имаат најбавни стапки на раст од кој било рептил,продолжувајќи да расте во првите 35 години од нивниот живот.Просечниот животен век е околу 60 години, но тие можат да живеат и повеќе од 100 години; Ова може да биде поврзано со гените кои нудат заштита од реактивни видови кислород. Геномот на туатара има 26 гени кои кодираат селенобелковини и 4[[Транспортна РНК|tRNA]] гени специфични за селеноцистеин. Кај луѓето, селенобелковините имаат функција на антиоксидација, редокс регулација и синтеза на тироидните хормони. Не е целосно докажано, но овие гени можеби се поврзани со долговечноста на ова животно или можеби се појавиле како резултат на ниските нивоа на селен и други елементи во трагови во копнените системи на Нов Зеланд. == Конзервација == Туатарите се апсолутно заштитени според Законот за дивиот свет на Нов Зеланд од 1953 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/1953/0031/latest/whole.html|title=Wildlife Act 1953|work=New Zealand Legislation|publisher=Parliamentary Counsel Office|accessdate=18 January 2022}}</ref> Видот е исто така наведен во Додаток I од [[Конвенција за меѓународна трговија со загрозени видови на дива флора и фауна|Конвенцијата за меѓународна трговија со загрозени видови]] (CITES) што значи комерцијална меѓународна трговија со примероци од диви извори е забранета и целата друга меѓународна трговија (вклучувајќи делови и деривати) е регулирана со системот за дозволи CITES.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|title=Appendices|work=CITES (cites.org)|publisher=[[Convention on International Trade in Endangered Species]]|accessdate=2022-01-14}}</ref> === Дистрибуција и закани === Туатарите некогаш биле широко распространети на главните северни и јужни острови во Нов Зеланд, каде што остатоците [[Фосил|од субфосили]] биле пронајдени во песочни дини, пештери и средини на Маори.<ref>{{Наведено списание|last=Towns, D.R.|last2=Daugherty, C.H.|last3=Cree, A.|year=2001|title=Raising the prospects for a forgotten fauna: A review of 10&nbsp;years of conservation effort for New Zealand reptiles|url=http://www.claudius-r-us.com/forum/download/file.php?id=77|journal=Biological Conservation|volume=99|pages=3–16|doi=10.1016/s0006-3207(00)00184-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424131734/http://www.claudius-r-us.com/forum/download/file.php?id=77|archive-date=24 April 2014|access-date=11 March 2012}}</ref> Избришани од главните острови пред европското населување, тие долго време беа ограничени на 32 крајбрежни острови без цицачи. Тешко е да се стигне до островите,<ref name="lutzp27"/> и се колонизирани од неколку животински видови, што покажува дека некои животни што отсуствувале од овие острови можеби предизвикале исчезнување на туатара од копното. Меѓутоа, ''киоре''(полинезиски стаорци) неодамна се основаше на неколку острови, а туатарите опстојуваа, но не се размножуваа на овие острови.<ref>{{Наведено списание|last=Crook, I.G.|year=1973|title=The tuatara, ''Sphenodon punctatus'' {{small|(Gray)}}, on islands with and without populations of the Polynesian rat, ''Rattus exulans'' {{small|(Peale)}}|journal=Proceedings of the New Zealand Ecological Society|volume=20|pages=115–120|jstor=24061518}}</ref><ref name="cree_etal1995">{{Наведено списание|last=Cree, A.|last2=Daugherty, C.H.|last3=Hay, J.M.|year=1995|title=Reproduction of a rare New Zealand reptile, the tuatara ''Sphenodon punctatus'', on rat-free and rat-inhabited islands|journal=Conservation Biology|volume=9|issue=2|pages=373–383|doi=10.1046/j.1523-1739.1995.9020373.x}}</ref> Дополнително, туатарите биле многу поретки на островите населени со стаорци.<ref name="cree_etal1995" /> Пред да се изврши конзерваторската работа, 25% од различните популации туатари исчезнале во минатиот век.<ref name="Daugherty_1990">{{Наведено списание|last=Cree, A.|last2=Daugherty, C.H.|last3=Hay, J.M.|date=1990-09-01|title=Neglected taxonomy and continuing extinctions of tuatara (''Sphenodon'')|journal=Nature|volume=347|issue=6289|pages=177–179|bibcode=1990Natur.347..177D|doi=10.1038/347177a0}}</ref> Неодамнешното откритие на туатара што се извела на копното покажува дека обидите за повторно воспоставување на популација за размножување на копното на Нов Зеланд имале одреден успех.<ref name="bergner">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/environment/2009/mar/20/tuatara-reptile-new-zealand|title=Rare reptile hatchling found in New Zealand|date=20 March 2009|work=[[The Guardian]]}}</ref> Се проценува дека вкупната популација на туатара е помеѓу 60.000 и 100.000. ==== Климатски промени ==== Туатарите имаат определување на полот зависно од температурата што значи дека температурата на јајцето го одредува полот на животното. За туатара, пониските температури на инкубација на јајцата доведуваат до женките додека повисоките температури доведуваат до мажјаците. Бидејќи глобалните температури се зголемуваат побрзо од кога било, истражувачите се загрижени дека климатските промени го искривуваат соодносот машки и женски туатари и дека за неколку децении популациите на потомците на туатара ќе бидат целосно машки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanscientist.org/article/a-threat-to-new-zealands-tuatara-heats-up|title=A Threat to New Zealand's Tuatara Heats Up|date=2017-02-06|work=American Scientist|language=en|accessdate=2022-12-12}}</ref> == Во популарната култура == * Туатара по име „Туа“ е видно прикажана во романот ''„Желки до крај“'' од Џон Грин од 2017 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://ew.com/books/2017/06/23/john-green-turtles-all-the-way-down-details/|title=Everything we know about John Green's new book|last=Ganz, J.|date=2017-06-23|work=EW.com|access-date=2017-10-15|language=en-US}}</ref> * Туатара била инспирација за суперхеројот на DC Comics, исто така со трето око, наречен Туатара, член на Глобалните чувари. * Постои бренд на новозеландско занаетско пиво именувано по Туатара, кое особено се однесува на третото око во своето рекламирање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tuatarabrewing.co.nz/the-third-eye/about|title=About – The Third Eye|work=Tuatarabrewing.co.nz|publisher=Tuatara Breweries|accessdate=10 June 2018|archive-date=2023-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225122246/http://tuatarabrewing.co.nz/the-third-eye/about|url-status=dead}}</ref> * Хиперавтомобилот Tuatara, дизајниран и произведен од SSC North America во Три-градовите, Вашингтон, го доби името по рептилот, истакнувајќи ја неговата брзо развивачка ДНК и „врвовите на задната страна“ како инспирација во создавањето на автомобилот. * Окленд Туатара, еден од двата тима за проширување за сезоната 2018-2019 во Австралиската бејзбол лига, го избра името туатара за да ја прослави издржливоста на древните влекачи и да ја подигне свеста за посветеноста на Нов Зеланд за заштита на видовите. * Туатара е музички бенд од Сиетл именуван по животното. * Денот на Туатара е 2 Мај<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldwideweirdholidays.com/tuatara-day/|title=Tuatara Day|date=2 May 2020|work=worldwideweirdholidays.com|accessdate=5 May 2020}}</ref> да го препознае денот кога туатара првпат било препознаено дека не е гуштер. * Во првата сезона на Абот Елементар<ref>{{Наведени вести|url=https://tvshowtranscripts.ourboard.org/viewtopic.php?f=1155&t=52402|title=s01e13 - Zoo Balloon - Abbott Elementary Transcripts - TvT|access-date=2022-10-02|language=en}}{{Мртва_врска|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> стара туатара по име Дастер се користи за да ги претстави темите на стареење и транзиција. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://collections.tepapa.govt.nz/Taxon.aspx?irn=7307|title=Specimens of ''Tuatara''|publisher=The collection of the Museum of New Zealand|location=Te Papa Tongarewa|accessdate=2023-02-24|archive-date=2010-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522111410/http://collections.tepapa.govt.nz/Taxon.aspx?irn=7307|url-status=dead}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Влекачи на Нов Зеланд]] [[Категорија:Ендемска фауна на Нов Зеланд]] 2oerf2n1kz1y2ue5zey50a8ovhpjscd 0 1317171 5611790 5603175 2026-08-20T07:01:55Z Bjankuloski06 332 /* Влијание */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611790 wikitext text/x-wiki '''Ким Џи-су''' (родена на 3 јануари 1995 година), позната мононимно како Џису, е јужнокорејска пејачка и глумица. Таа е членка на јужнокорејската група за девојки [[Blackpink]], основана од YG Entertainment, во август 2016 година. Надвор од нејзината музичка кариера, таа го има своето актерско деби со камео улога во серијата ''Продуценти'' од 2015 година и ја одигра својата прва главна улога во серијата Сноудроп (2021–2222). Нејзиното соло деби е предвидено да се одржи на 31 март 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jisoo-solo-music-release-date-announcement-1235280048/|title=BLACKPINK’s Jisoo Teases First Solo Music Release With Mysterious ‘Coming Soon’ Poster|last=Peters|first=Mitchell|date=March 5, 2023|work=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305205526/https://www.billboard.com/music/music-news/blackpink-jisoo-solo-music-release-date-announcement-1235280048/amp/|archive-date=March 5, 2023|accessdate=March 5, 2023}}</ref> == Животот и кариерата == === 1995–2015: Ран живот и почетоци во кариерата === Ким Џи-су е родена на 3 јануари 1995 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/beginners-guide-blackpink-2426858|title=A beginner's guide to Blackpink, the all-singing, all-rapping, all-female K-pop band|last=Daly|first=Rhian|date=January 4, 2019|work=NME|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003142235/https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/beginners-guide-blackpink-2426858|archive-date=October 3, 2020|accessdate=February 11, 2022}}</ref> во Гунпо, провинцијата Ѓеонгџи, Јужна Кореја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201706230815003&sec_id=540301&pt=nv|title=[아이돌 고향을 찾아서①] 우리 고향 아이돌 누가 있을까|last=Son|first=Minji|date=June 23, 2017|work=Sports Tendency (in Korean)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132948/http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201706230815003&sec_id=540301&pt=nv|archive-date=June 5, 2020|accessdate=April 20, 2019}}</ref><ref name="ABS-CBN">{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.abs-cbn.com/starstudio/stories/2020/05/look/wild-romance-blackpink-and-lady-gaga-are-teaming-up|title=WILD ROMANCE! Blackpink and Lady Gaga are teaming up|last=Barredo|first=Charlie|date=May 3, 2020|work=[[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505173300/https://lifestyle.abs-cbn.com/starstudio/stories/2020/05/look/wild-romance-blackpink-and-lady-gaga-are-teaming-up|archive-date=May 5, 2020|accessdate=February 11, 2022}}</ref> Таа има постар брат и сестра.<ref>{{Наведени вести|url=https://blackpinkupdate.com/blackpink-jisoo-was-spotted-at-her-brother-wedding-party/|title=BLACKPINK Members Spotted at Jisoo's Brother Wedding Party|date=May 11, 2019|access-date=July 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013823/https://blackpinkupdate.com/blackpink-jisoo-was-spotted-at-her-brother-wedding-party/|archive-date=April 18, 2021}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.allkpop.com/article/2020/06/blackpinks-jisoos-family-is-one-of-the-k-pops-most-attractive-families|title=BLACKPINK's Jisoo's family is one of K-Pop's most attractive families|date=June 13, 2020|access-date=September 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013816/https://www.allkpop.com/article/2020/06/blackpinks-jisoos-family-is-one-of-the-k-pops-most-attractive-families|archive-date=April 18, 2021}}</ref> Како дете играла [[кошарка]] и вежбала [[Теквондо|таеквондо]].<ref name="scmp">{{Наведени вести|url=https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3087692/jisoo-blackpink-mystery-girl-global-sensation-her-story-so|title=Jisoo of Blackpink: from 'mystery girl' to global sensation, her story so far|date=June 6, 2020|access-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211031244/https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3087692/jisoo-blackpink-mystery-girl-global-sensation-her-story-so|archive-date=February 11, 2022|publisher=[[South China Morning Post]]}}</ref> Таа сонувала да стане сликарка и писателка.<ref name="marie claire">{{Наведени вести|url=https://www.marieclaire.com/culture/a34359777/blackpink-members/|title=BLACKPINK's Jennie, Rosé, Jisoo, and Lisa: What to Know|date=October 14, 2020|access-date=March 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018025504/https://www.marieclaire.com/culture/a34359777/blackpink-members/|archive-date=October 18, 2020|publisher=[[Marie Claire]]}}</ref> Таа била обожавателка на корејската група за момчиња TVXQ.<ref name="scmp" /> Џису посетувала средно училиште во Факултетот за изведувачки уметности во Сеул; во 11-то одделение, таа се придружила на драмски клуб во училиштето и заработила повеќе искуство во забавната индустрија со присуство на аудиции.<ref name="marie claire" /> Пред да дебитира, Џису живеела со нејзините родители, браќата, сестрите, бабите и дедовците.<ref name="marie claire" /> Покрај мајчиниот корејски, Џису научила да зборува и кинески, јапонски и англиски. Во 2011 година, Jisoo се приклучила на YG Entertainment како приправник откако ги поминала аудициите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3026175|title=BlackPink's long journey to the top : After six years as trainees, YG's newest girl group now dominates the charts|last=Lee|first=Mi-hyun|date=November 15, 2016|work=Korea Joongang Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132956/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3026175|archive-date=June 5, 2020|accessdate=April 28, 2019}}</ref> Во октомври 2014 година, таа се појавила во музичкото видео на Епик Високо за „Споилер + Хепен Крај“ како девојка со скршено срце.<ref>{{Наведување|title=EPIK HIGH (에픽하이) - 스포일러 (Spoiler) + 헤픈엔딩 (Happen Endong) [Official MV]|url=https://www.youtube.com/watch?v=M8GUlNNXBVg|language=en|access-date=February 2, 2022|archivedate=June 15, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170615225849/https://www.youtube.com/watch?v=M8GUlNNXBVg}}</ref> Истата година, таа глуми во музичкото видео на Хај Сухјун за „Јас сум различен“<ref>{{Наведување|title=HI SUHYUN - 나는 달라(I'M DIFFERENT) (ft.BOBBY) M/V|url=https://www.youtube.com/watch?v=2zwTaT0JeOY|language=en|access-date=February 2, 2022|archivedate=January 3, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180103184130/https://www.youtube.com/watch?v=2zwTaT0JeOY}}</ref> како девојка на Боби. Во 2015 година, Џису се појавила камео во драмата на KBS2 ''Продуцентите'' со колегите Сандара Парк од [[2NE1|2НЕ1]] и Канг Сеунг-јун од Винер.<ref name="Cameo">{{Наведени вести|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201906101817318010|title='아스달 연대기' 측 "블랙핑크 지수 출연, 역할 방송통해 확인 부탁"(공식입장)|date=June 6, 2019|work=Newsen|access-date=June 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160545/https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201906101817318010|archive-date=October 25, 2021|language=ko}}</ref> === 2016–2022: Деби со Блекпинк соло потфати и глума === Џису дебитирала како една од четирите членови на групата девојки Блекпинк на 8 август 2016 година, заедно со Џени, Розе и Лиза, со објавувањето на нивниот сингл албум ''Сквер Ван''.<ref name="time">{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 11, 2022}}</ref> Од 2017 до 2018 година, Џису му се придружила ''на Инкигајо'' како домаќин заедно со Џин-Јанг од Гот7 и Дојонг од НЦТ.<ref name="MC">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.osen.co.kr/article/G1110827645|date=February 4, 2018|work=Osen|language=ko|script-title=ko:블랙핑크 지수 "'인기가요' MC 하차, 블랙핑크로 돌아오겠다" 소감|trans-title=Blackpink Jisoo, "I quit being the MC of "Inkigayo" and I'll be back as Blackpink"|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605064948/http://www.osen.co.kr/article/G1110827645|archive-date=June 5, 2019|accessdate=May 29, 2019}}</ref> Таа за прв пат се впуштила во актерството во 2019 година со кратко појавување во фантастичната драма на ТВН ''Артдал Хрониките'' како љубовниот интерес на Сонг Џонг-ки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eonline.com/ap/news/1048406/blackpink-s-jisoo-2pm-s-nichkhun-are-confirmed-to-appear-on-arthdal-chronicles|title=BLACKPINK's Jisoo & 2PM's Nichkhun Are Confirmed To Appear On Arthdal Chronicles|date=June 11, 2019|work=E! Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629092523/https://www.eonline.com/ap/news/1048406/blackpink-s-jisoo-2pm-s-nichkhun-are-confirmed-to-appear-on-arthdal-chronicles|archive-date=June 29, 2019|accessdate=June 24, 2019}}</ref> Во јуни 2020 година, стилот на Џису во тизерите за синглот на Блекпинк „How You Like That“ стана вирален на социјалните мрежи. Познати личности и влијателни личности во Јужна Кореја, Кина, Тајланд и Виетнам ја реплицираа нејзината „фризура со две лакови“ и шминка, кои Џису ги создала самата.<ref name="kenh14">{{Наведена мрежна страница|url=https://m.kenh14.vn/black-pink-vua-ra-mv-chi-em-da-thi-nhau-lam-toc-giong-jisoo-nhuom-toc-nhu-jennie-ai-cung-xinh-chat-phat-hon-20200627153352738.chn|title=Black Pink vừa ra MV, chị em đã thi nhau làm tóc giống Jisoo, nhuộm tóc như Jennie, ai cũng xinh chất phát hờn|date=June 27, 2020|work=kenh14|language=vi|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044113/https://kenh14.vn/black-pink-vua-ra-mv-chi-em-da-thi-nhau-lam-toc-giong-jisoo-nhuom-toc-nhu-jennie-ai-cung-xinh-chat-phat-hon-20200627153352738.chn|archive-date=May 1, 2021|accessdate=July 20, 2020}}</ref> Нејзиниот „стил на точки“, идеја за шминкање што таа ја потекна, стана тренд на платформите на социјалните медиуми како што е [[Инстаграм]] за да го промовира предизвикот меѓу обожавателите во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.marieclairekorea.com/2020/09/beauty/%ec%a0%90%eb%a7%8c-%ec%9e%98-%ec%b0%8d%ec%96%b4%eb%8f%84/|title=점만 잘 찍어도!|date=September 15, 2020|work=Marie Claire Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154315/http://www.marieclairekorea.com/beauty/2020/09/%EC%A0%90%EB%A7%8C-%EC%9E%98-%EC%B0%8D%EC%96%B4%EB%8F%84/|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 15, 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allure.com/story/blackpink-how-you-like-that-makeup-artist-allure-korea-interview|title=Blackpink's Makeup Artist Shares Stories Behind the Beloved Looks in the "How You Like That" Music Video|last=Abelman|first=Devon|date=July 20, 2020|work=Allure|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154513/https://www.allure.com/story/blackpink-how-you-like-that-makeup-artist-allure-korea-interview|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 15, 2020}}</ref> Џису учествувала како писател на водечкиот сингл „Lovesick Girls“ на првиот студиски албум на Блекпинк ''„Албум“'' (2020 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=202009290909418479438_1|date=September 29, 2020|work=Herald Pop|language=ko|script-title=ko:블랙핑크 지수-제니, 신곡 '러브식 걸스' 작사-작곡 참여..카디 비 수록곡 피처링(공식)|trans-title=Blackpink's Jisoo and Jennie participated in writing lyrics and composing for the new song 'Lovesick Girls'.. Featuring a song from Cardi B (Official)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154420/http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=202009290909418479438_1|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 29, 2020}}</ref> Џису ја имала својата прва главна улога во 2021 година со серијата на JTBC ''Снежана'', глумејќи заедно со Јунг Хе-ин. Таа играла бруцош на колеџ, Еун Јеонг-ро, кој е заложник на нејзиниот љубовен интерес. Емисијата била рангирана број еден на Дизни+ во четири од петте земји во кои беше достапна, вклучително и Јужна Кореја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nme.com/en_asia/news/tv/snowdrop-most-watched-disney-plus-series-singapore-south-korea-apac-3130257|title='Snowdrop' is the most-watched Disney+ series in Singapore and South Korea|last=Yeo|first=Gladys|date=January 5, 2022|work=[[NME]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401065950/https://www.nme.com/en_asia/news/tv/snowdrop-most-watched-disney-plus-series-singapore-south-korea-apac-3130257|archive-date=April 1, 2022|accessdate=April 2, 2022}}</ref> Во септември 2022 година, Џису била наградена со извонредна корејска глумица на меѓународните драмски награди во Сеул за нејзината улога во ''„Снежана“''. Џису придонела за авторски заслуги уште еднаш на „ Yah Yeah Yeah“, четвртата песна од вториот студиски албум на Блекпинк, ''Born Pink'' (2022).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/blackpink-shares-tracklist-born-pink-1234588035/|title=Blackpink Shares 8-Song Tracklist for 'Born Pink' — and Rosé and Jisoo Have a Songwriting Credit|last=Tomás|first=Mier|date=September 7, 2022|work=[[Rolling Stone]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908123751/https://www.rollingstone.com/music/music-news/blackpink-shares-tracklist-born-pink-1234588035/|archive-date=September 8, 2022|accessdate=2022-09-23}}</ref> === 2023 – денес: Соло деби === На 2 јануари 2023 година, YG Entertainment објавиле дека Џису ќе дебитирала како соло изведувач во текот на годината и дека е во средината на снимањето на музичко видео.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&aid=0003118273|title=블랙핑크 지수, 2023년 솔로 컴백 확정 "재킷 촬영 끝"[공식]|last=Yoon|first=Sang-geun|date=2 January 2023|work=Money Today|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102091322/https://n.news.naver.com/entertain/now/article/108/0003118273|archive-date=January 2, 2023|accessdate=2 January 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://yg-life.com/archives/180476?lang=ko|title=블랙핑크 지수, 솔로 데뷔 임박…”재킷 사진 촬영 마쳐”|last=Choo|first=Seung-hyun|date=2 January 2023|work=YG Life|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102071403/https://yg-life.com/archives/180476?lang=ko|archive-date=January 2, 2023|accessdate=2 January 2023}}</ref> На 5 март, тизерите биле поставени на сметките на социјалните мрежи на Блекпинк, потврдувајќи дека нејзиниот проект ќе биде објавен на 31 март 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.straitstimes.com/life/entertainment/jisoo-the-last-member-of-blackpink-to-make-solo-debut-on-march-31|title=Jisoo last member of Blackpink to make solo debut, on March 31|date=6 March 2023|work=The Straits Times|location=Singapore|accessdate=6 March 2023}}</ref> == Влијание == [[Податотека:Kim_Ji-soo_in_Sydney_on_June_15th,_2019_04.png|лево|мини| Џису на настап во Сиднеј во јуни 2019 година]] Џису била рангирана како 10-та најпопуларна К-поп идол во 2018 година и 17-ти во 2019 година во годишните истражувања спроведени од Галуп Кореја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=974|title=2018년 올해를 빛낸 가수와 가요 - 최근 12년간 추이 포함|date=November 30, 2018|publisher=Gallup Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202162923/https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=974|archive-date=February 2, 2020|accessdate=May 29, 2019}}</ref> Во 2019 година, таа била рангирана како шести најпопуларен женски К-поп идол во истражувањето на војниците кои служат задолжителна воена служба во Јужна Кореја.<ref name="soldiers">{{Наведена мрежна страница|url=https://larepublica.pe/cultura-asiatica/2019/11/09/sana-minatozaki-de-twice-es-escogida-la-idol-de-k-pop-favorita-de-los-soldados-de-corea-del-sur/|title=Sana de Twice es elegida la cantante más popular por los soldados de Corea del Sur|date=November 10, 2019|work=[[La República (Peru)|La República]]|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109235625/https://larepublica.pe/cultura-asiatica/2019/11/09/sana-minatozaki-de-twice-es-escogida-la-idol-de-k-pop-favorita-de-los-soldados-de-corea-del-sur/|archive-date=November 9, 2019|accessdate=June 13, 2020}}</ref> Во текот на истата година, Џису била единствената од двете корејски пејачи додадени на листата БоФ 500, „дефинитивен професионален индекс“ на луѓе кои ја обликуваат модната индустрија од 2,4 трилиони долари.<ref name="BoF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.businessoffashion.com/community/people/jisoo?collections=19&nationalities=115&offset=1|title=Jisoo|date=September 30, 2019|work=The Business of Fashion|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203220730/https://www.businessoffashion.com/community/people/jisoo?collections=19&nationalities=115&offset=1|archive-date=February 3, 2020|accessdate=October 6, 2019}}</ref> Од февруари 2021 година, таа е третиот најследен идол на К-поп на [[Инстаграм]], заедно со членот на бендот Розе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3120535/who-are-10-most-followed-k-pop-stars-instagram-blackpink|title=Who are the 10 most-followed K-pop stars on Instagram? Blackpink members Lisa, Jennie, Rosé and Jisoo top the list, but Exo's Chanyeol, Sehun and Baekhyun aren't far behind|last=Choi|first=Ha Rin|date=February 5, 2021|work=South China Morning Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211031245/https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3120535/who-are-10-most-followed-k-pop-stars-instagram-blackpink|archive-date=February 11, 2022|accessdate=June 21, 2021}}</ref> Џису била вклучена во рангирањето за првите десет познати личности и влијателни личности кои го водат светот на козметиката за првите пет месеци од 2020 година. ''„Женска облека дневно“'', трговско списание за модната индустрија, откри дека Џису го водела рангирањето по просечен ангажман по објава, а потоа следат [[Ријана]] и [[Кајли Џенер]].<ref name="WWD">{{Наведена мрежна страница|url=https://wwd.com/business-news/media/beauty-celebs-influencers-keep-engaging-better-than-brands-on-social-media-1203663314/|title=Beauty Celebs, Influencers Keep Engaging Better Than Brands on Social Media|date=June 30, 2020|work=Women's Wear Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154525/https://wwd.com/business-news/media/beauty-celebs-influencers-keep-engaging-better-than-brands-on-social-media-1203663314/|archive-date=January 9, 2021|accessdate=July 8, 2020}}</ref> Таа се пласирала на седмото место во генералниот пласман и покрај тоа што имала најмалку објави на само 12 вкупно. Џису била единствениот источноазиец на листата.<ref name="oicanadian">{{Наведена мрежна страница|url=https://oicanadian.com/beauty-kylie-jenner-and-rihanna-are-the-biggest-influencers|title=Beauty, Kylie Jenner, and Rihanna are the biggest influencers|date=July 6, 2020|work=Oicanadian|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154321/https://oicanadian.com/beauty-kylie-jenner-and-rihanna-are-the-biggest-influencers|archive-date=January 9, 2021|accessdate=July 8, 2020}}</ref> Џису се рангирала на првото место на листата за лична репутација на брендови на групата девојки создадена од Институтот за истражување на претпријатијата Кореја, кој ги анализирале податоците од брендовите и навиките на онлајн потрошувачите за да ги измерат оние со значително влијание врз потрошувачката и интересот на брендот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.futurekorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=140156|title=[브랜드평판] 걸그룹 개인 브랜드 2020년 9월 빅데이터 분석결과... 1위 블랙핑크 지수, 2위 오마이걸 유아, 3위 블랙핑크 제니|date=September 20, 2020|work=Future Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154447/http://www.futurekorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=140156|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 20, 2020}}</ref> Директорот на Институтот за истражување на корејски јазик Сеонг-сун Лим истакнал дека корејскиот бран во глобалната заедница брзо ја уништува конвенционалната западна културна доминација, именувајќи ги Џису и Џангкук како стандарди за светската убавина пред глумците Оливија Хуси и [[Џејмс Дин]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnews.beyondpost.co.kr/view.php?ud=202009221018471787499def050a_30|title=세종대왕과 방탄소년단(BTS)|date=September 22, 2020|work=Beyond Post|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044114/https://cliimage.commutil.kr/beyondpost_www/new/css/jquery.fancybox.css?pp=035|archive-date=May 1, 2021|accessdate=September 22, 2020}}</ref> Во 2020 година, зголемувањето на продажбата на [[Диор]] за време на пандемијата СОВИД-19 во Јужна Кореја, исто така, било припишано на маркетинг кампања со корејски поп пејачи, вклучително и Џису.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=295094|title=Dior grows rapidly to threaten Chanel, Hermes here|date=August 28, 2020|work=The Korea Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154505/http://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=295094|archive-date=January 9, 2021|accessdate=August 28, 2020}}</ref> Таа се појавила на промоциите за новата чанта Боби на Диор заедно со други истакнати [[влијател]]и како Кјара Ферањи и Кет Греам.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwd.com/business-news/media/what-to-watch-the-mega-influencer-is-here-to-stay-1234571897/|title=The Mega-Influencer Is Here to Stay|date=September 4, 2020|work=Women's Wear Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154336/https://wwd.com/business-news/media/what-to-watch-the-mega-influencer-is-here-to-stay-1234571897/|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 6, 2020}}</ref> На изложбата на колекцијата на брендот за пролет/лето 2021 година, Jisoo привлече внимание како корејски претставник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=190943|title=블랙핑크 지수, 디올 '21SS 레디투웨어' 패션쇼 韓대표 참석|date=October 9, 2020|work=Single List|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154502/http://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=190943|archive-date=January 9, 2021|accessdate=October 9, 2020}}</ref> Нејзиното присуство на изложбата му донесе на Диор највисоко оценет пост, со просечни 33% MIV, од неговото шоу во есен 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-features/paris-fashion-week-confirms-power-of-runway-show-1234644086/|title=Paris Fashion Week Confirms the Power of the Runway|date=October 26, 2020|work=Women's Wear Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044042/https://wwd.com/fashion-news/fashion-features/paris-fashion-week-confirms-power-of-runway-show-1234644086/|archive-date=May 1, 2021|accessdate=October 26, 2020}}</ref> Во март 2021 година, креативниот директор Марија Грација Чиури открила дека колекцијата есен/зима 2021 на Диор била инспирирана од Џису.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vogue.co.uk/miss-vogue/gallery/jisoo-blackpink-dior?image=60435fa98d0dbfdec2f29812|title=13 Of Jisoo's Most Stylish Dior Looks In Honour Of Her New Role As House Ambassador|date=March 6, 2021|work=Miss Vogue|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044118/https://www.vogue.co.uk/miss-vogue/gallery/jisoo-blackpink-dior?image=60435fa98d0dbfdec2f29812|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 6, 2021}}</ref> Исто така, било откриено дека една од десетте нијанси на балсам за усни Диор Адикт Уснен Сјај, #025 Сеул Скарлет, е инспирирана од Корејките како Џису. [[Податотека:210928_Jisoo.jpg|десно|мини| Џису на Диор есен 2021 година]] Нејзиното присуство на шоуто на колекцијата на Диор пролет/лето 2022 година предизвикало бучава и внатре и надвор од местото на одржување на Jardin des Tuileries.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/blackpink-jisoo-elizabeth-debicki-rosamund-pike-dior-spring-1234951316/|title=Blackpink's Jisoo, Elizabeth Debicki and Rosamund Pike on Dior's Starry Front Row|date=September 28, 2021|work=Women's Wear Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009134855/https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/blackpink-jisoo-elizabeth-debicki-rosamund-pike-dior-spring-1234951316/|archive-date=October 9, 2021|accessdate=October 9, 2021}}</ref> Џису станала јавната личност која генерира најмногу медиумско влијание во текот на Париската модна недела, со четири фотографии на нејзиниот личен Инстаграм проценети на 1,84 милиони долари. Понатаму, таа била најдобрата славна личност за MIV на Диор, со 15,7 милиони долари од вкупните 39,1 милиони долари генерирани со само две објави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/jisoo-blackpink-dior-social-media-impact-1234971058/|title=Blackpink's Jisoo and Dior Rocked the Internet During Paris Fashion Week|date=October 8, 2021|work=Women's Wear Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009022908/https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/jisoo-blackpink-dior-social-media-impact-1234971058/|archive-date=October 9, 2021|accessdate=October 9, 2021}}</ref> Во март, таа генерирала најголема вредност на медиумското влијание за објава на социјалните мрежи за време на модната ревија на Диор за есен/зима 2022 година на модната недела во Париз, со една фотографија вредна 1,74 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/jisoo-dior-blackpink-paris-fashion-week-1235131774/|title=Dior and Jisoo Ruled the Internet Again During Paris Fashion Week|date=March 11, 2022|work=WWD|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712051415/https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/jisoo-dior-blackpink-paris-fashion-week-1235131774/|archive-date=July 12, 2022|accessdate=April 3, 2022}}</ref> Во март 2021 година, рангирањето на апликацијата КартРајдер се зголеми на 11-то место по најавата за дизајнерска соработка со Џису.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gamefocus.co.kr/detail.php?number=114957|title=개발진 교체, 대규모 업데이트 앞둔 넥슨 V4 'TOP10' 재진입... 데브시스터즈 '쿠키런 킹덤' TOP5|date=March 2, 2021|work=Game Focus|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044052/https://hb.vntsm.com/v3/live/ad-manager.min.js|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 6, 2021}}</ref> Соработката во која таа учествувала доби и позитивен одговор од корисниците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digitalchosun.dizzo.com/site/data/html_dir/2021/03/23/2021032380122.html|title='팬슈머' 움직이는 콜라보의 미학…유통업계, 유명인과 브랜드의 특별한 만남 눈길|date=March 23, 2021|work=Digital Chosun|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417082357/http://digitalchosun.dizzo.com/site/data/html_dir/2021/03/23/2021032380122.html|archive-date=April 17, 2021|accessdate=April 17, 2021}}</ref> === Филантропија === На 3 јануари 2023 година, нејзиниот 28-ми роденден, Џису го создала својот личен канал [[YouTube|на ЈутЈуб]] наречен „Среќен Џису 103%“. Таа изразила дека приходите од нејзиниот новоформиран канал ќе бидат донирани во добротворни цели.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=74-hMv9X2VY|title=LONDON vlog|date=January 2, 2023|work=YouTube|at=See description|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107124717/https://www.youtube.com/watch?v=74-hMv9X2VY|archive-date=January 7, 2023|accessdate=January 2, 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.straitstimes.com/life/entertainment/blackpink-s-jisoo-launches-youtube-channel-will-release-first-solo-album-this-year|title=Blackpink’s Jisoo launches YouTube channel, will release first solo album this year|last=Sng|first=Suzanne|date=3 January 2023|work=[[The Straits Times]]|access-date=3 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103022309/https://www.straitstimes.com/life/entertainment/blackpink-s-jisoo-launches-youtube-channel-will-release-first-solo-album-this-year|archive-date=January 3, 2023|location=[[Singapore]]}}</ref> == Одобрувања и мода == [[Податотека:Kim_Ji-soo_at_the_Dior_Pop-Up_Store_Opening_Event_on_August_19,_2019_(5).png|десно|мини| Џису на настанот за отворање на поп-ап продавницата Диор во 2019 година]] Во декември 2019 година, Џису станала локален амбасадор на козметичкиот бренд на [[Диор]], Диор Убавина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=261677|title='블랙핑크' 지수, 디올 뷰티 로컬 앰버서더로 발탁|date=December 18, 2019|work=Star Daily News|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704155453/http://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=261677|archive-date=July 4, 2020|accessdate=January 31, 2020}}</ref> Следното лето, Џису била регрутирана да биде муза на [[Диор]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elle.co.kr/article/47453|title=디올의 뮤즈 지수, 청량한 여름을 닮은|date=July 3, 2020|work=Elle Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154355/https://www.elle.co.kr/article/47453|archive-date=January 9, 2021|accessdate=July 20, 2020}}</ref> и била моделирана за колекцијата есен/зима 2020 на Диор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://metro.style/fashion/metrostylewatch/jisoo-for-dior/26769|title=Check Out Jisoo From BLACKPINK Clad In All Dior—We're Obsessed!|date=August 25, 2020|work=METRO style|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154506/https://metro.style/fashion/metrostylewatch/jisoo-for-dior/26769|archive-date=January 9, 2021|accessdate=August 25, 2020}}</ref> Во септември 2020 година, Џису го покривала 155-тото издание 2020 на ''Дејзед'' ''Korea'', каде што разговарала за нејзината работа со Диор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/112/0003340571|title=블랙핑크 지수, 단아+강인한 매력..눈부신 미모[화보]|date=September 9, 2020|work=Herald Pop|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154356/https://n.news.naver.com/entertain/article/112/0003340571|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 9, 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dazedkorea.com/fashion/article/1061/detail.do|title=세계를 매료시킨 '지수다움'의 정의, <데이즈드>와 지수의 첫 만남을 통해 그 깊고도 새로운 서막이 시작됐다.|date=September 9, 2020|work=Dazed Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154502/http://www.dazedkorea.com/fashion/article/1061/detail.do|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 9, 2020}}</ref> Во декември 2020 година, Џису била фотографирана со чантите Лејди Диор и D'Lite во колекцијата Крстарење на Диор 2020–2021.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hypebae.com/2020/12/blackpink-jisoo-dior-cruise-2021-collection-lady-d-lite-handbags-connect-sneakers-editorial-harpers-bazaar-korea|title=BLACKPINK'S JISOO DRESSES UP IN DIOR'S CRUISE 2021 COLLECTION|date=December 14, 2020|work=HYPEBAE|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044105/https://hypebae.com/2020/12/blackpink-jisoo-dior-cruise-2021-collection-lady-d-lite-handbags-connect-sneakers-editorial-harpers-bazaar-korea#Echobox=1607927112|archive-date=May 1, 2021|accessdate=December 15, 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.harpersbazaar.co.kr/article/50677|title=모처럼의 휴일, 블랙핑크 지수는 무얼하며 보낼까?|date=December 13, 2020|work=Harper’s Bazaar Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044110/https://www.harpersbazaar.co.kr/article/50677|archive-date=May 1, 2021|accessdate=December 15, 2020}}</ref> Во јануари 2021 година, „Диор засекогаш сјај на кожата“ на Диор Убавина, поддржан од Џису, бил објавен исклучиво во Кореја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wkorea.com/2021/01/04/%eb%b8%94%eb%9e%99%ed%95%91%ed%81%ac-%ec%a7%80%ec%88%98%ec%9d%98-%ea%b4%91%ec%b1%84-%ed%94%bc%eb%b6%80-%eb%b9%84%ea%b2%b0%ec%9d%80-%ec%a7%80%ec%88%98%ec%9d%98-%ec%8b%a0%ec%83%81-%eb%94%94%ec%98%ac/|title=블랙핑크 지수의 광채 피부 비결은? 지수의 신상 디올 쿠션 알아보기|date=January 4, 2021|work=W Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160524/https://www.wkorea.com/2021/01/04/%EB%B8%94%EB%9E%99%ED%95%91%ED%81%AC-%EC%A7%80%EC%88%98%EC%9D%98-%EA%B4%91%EC%B1%84-%ED%94%BC%EB%B6%80-%EB%B9%84%EA%B2%B0%EC%9D%80-%EC%A7%80%EC%88%98%EC%9D%98-%EC%8B%A0%EC%83%81-%EB%94%94%EC%98%AC/|archive-date=October 25, 2021|accessdate=January 6, 2020}}</ref> Таа, исто така, ја промовирала колекцијата пролет/лето на брендот, носејќи ја чантата Caro на Диор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cosmopolitan.co.id/article/read/2/2021/24039/yuk-berkenalan-dengan-tas-dior-caro-favorit-jisoo-dan-bae-suzy|title=Yuk, Berkenalan dengan Tas Dior Caro Favorit Jisoo dan Bae Suzy|date=February 24, 2021|work=Cosmopolitan Indonesia|language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044127/https://www.cosmopolitan.co.id/article/read/2/2021/24039/yuk-berkenalan-dengan-tas-dior-caro-favorit-jisoo-dan-bae-suzy|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 7, 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/023/0003591551?sid=103|title=디올(Dior) 뮤즈, 블랙핑크 지수의 고혹적 패션 화보|date=March 6, 2021|work=MNEWS|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044119/https://n.news.naver.com/mnews/article/023/0003591551?sid=103|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 7, 2021}}</ref> Следниот март, Џису го зацврстила своето долгорочно партнерство со Диор кога ја објавија како нов глобален амбасадор,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/blackpink-jisoo-dior-fashion-beauty-ambassador-1234768835/|title=Blackpink Member Jisoo is Dior's New Fashion and Beauty Ambassador|date=March 6, 2021|work=Women's Wear Daily|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044129/https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/blackpink-jisoo-dior-fashion-beauty-ambassador-1234768835/|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 6, 2021}}</ref> заедно со [[Натали Портман]] и Кара Делевињ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.insight.co.kr/news/328115|title=디올 화보서 흑발 휘날리며 물오른 여신 미모 과시한 블랙핑크 지수|date=March 6, 2021|work=Insight Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044127/https://www.insight.co.kr/news/328115|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 7, 2021}}</ref> Во мај 2021 година, Џису го започнала својот прв проект за соработка со брендот, предничејќи ги кампањите Диор Есен '21 и Диор Веспа како јунска насловна ѕвезда на списанието, која се појави на полиците во четири земји - Хонгконг, Тајланд, Сингапур и Индија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000445041|title='인간 디올' 블랙핑크 지수, 아시아 4개국 동시 커버 장식|date=May 24, 2021|work=Newsen|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524032121/https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000445041|archive-date=May 24, 2021|accessdate=May 24, 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elle.com.hk/celebrity/Cover-story-404-jisoo|title=【封面專訪】JISOO @ BLACKPINK : 「只有真正了解自己，才能找到適合你的風格」|date=May 22, 2021|work=ELLE Hong kong|language=zh-hk|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522051148/https://www.elle.com.hk/celebrity/Cover-story-404-jisoo|archive-date=May 22, 2021|accessdate=May 24, 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elle.com.sg/2021/05/22/unveiling-our-june-cover-star-south-korean-singer-and-actress-jisoo/|title=UNVEILING OUR JUNE COVER STAR: THE INIMITABLE SOUTH KOREAN SINGER AND ACTRESS, JISOO|date=May 22, 2021|work=ELLE Singapore|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522185817/https://www.elle.com.sg/2021/05/22/unveiling-our-june-cover-star-south-korean-singer-and-actress-jisoo/|archive-date=May 22, 2021|accessdate=May 24, 2021}}</ref> Џису го моделирала ново лансираниот мелем за усни на Диор, Диор адикт уснен сјај, за серијата Диор убавина.<ref name="harper's bazaar korea">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.harpersbazaar.co.kr/article/55500|title=블랙핑크 지수, 또 한 번 미모 리즈 갱신?|date=May 24, 2021|work=Harper's Bazaar Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601024548/https://www.harpersbazaar.co.kr/article/55500|archive-date=June 1, 2021|accessdate=May 24, 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.harpersbazaar.co.kr/article/55214|title=오늘은 #시크지수|date=May 12, 2021|work=Harper's Bazaar Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524042437/https://www.harpersbazaar.co.kr/article/55214|archive-date=May 24, 2021|accessdate=May 24, 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.harpersbazaar.co.kr/article/55282|title=무야호~ '지수'며들게하는 화보가 공개됐다|date=May 14, 2021|work=Harper's Bazaar Korea|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524175717/https://www.harpersbazaar.co.kr/article/55282|archive-date=May 24, 2021|accessdate=May 24, 2021}}</ref> Во февруари 2022 година, Џису станала заштитно лице на колекцијата кармини Адикт на Диор заедно со колегите амбасадори Ања Тејлор-Џој и Шерон Алекси.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tatlerasia.com/style/beauty/blackpink-jisoo-dior-addict-lipstick-campaign|title=Blackpink's Jisoo Is the New Face of Dior's Addict Lipstick Collection|date=February 23, 2022|work=Tatler|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402181229/https://www.tatlerasia.com/style/beauty/blackpink-jisoo-dior-addict-lipstick-campaign|archive-date=April 2, 2022|accessdate=April 3, 2022}}</ref> Во чест на нејзиниот 28-ми роденден, Диор објавил нова нијанса на сјај за усни „031 Јагоди“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hypebae.com/2023/1/blackpink-jisoo-dior-addict-lip-balm-031-strawberry-shade-birthday-details|title=Dior Announces New Lip Addict Glow Shade in Honor of Jisoo of BLACKPINK's Birthday|last=Ahluwalia|first=Navi|date=January 4, 2023|work=Hypebae|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104190855/https://hypebae.com/2023/1/blackpink-jisoo-dior-addict-lip-balm-031-strawberry-shade-birthday-details|archive-date=January 4, 2023|accessdate=January 27, 2023}}</ref> === Картие === Во септември 2020 година, Џису била назначена за главен модел на ''Паша де Картие на Картие''.<ref name="Digital Chosun">{{Наведена мрежна страница|url=http://digitalchosun.dizzo.com/site/data/html_dir/2020/09/11/2020091180026.html|title=블랙핑크 지수, 어떤 각도에서 바라봐도 완벽한 미모|last=Kwon|first=Yeon-soo|date=September 11, 2020|work=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|trans-title=Blackpink's Jisoo, perfect beauty from any angle|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154351/http://digitalchosun.dizzo.com/site/data/html_dir/2020/09/11/2020091180026.html|archive-date=January 9, 2021|accessdate=February 11, 2022}}</ref> На 25 мај 2022 година, Картие ја објавиле Џису како нивниот бренд амбасадор кој се приклучува на заедницата ''Panthere de Cartier'' која ги вклучува Анабел Волис, Ела Балинска, Чанг Чен, Маријакарла Босконо и Јасмин Сабри. === Соработки === Во февруари 2021 година, Линија Пријатели ја објавиле Џису како нивен ексклузивен партнер за дизајнирање лик во мобилната игра ''КартРајдер Раш+'', која била објавена на 19 март 2021 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/417/0000663018|title=블랙핑크 지수, '카트라이더 러쉬플러스' 캐릭터 디자인 참여… 3월부터 등장|date=February 27, 2020|work=Money S|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044135/https://n.news.naver.com/entertain/article/417/0000663018|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 6, 2021}}</ref> Таа лично скицирала предмети и идеја за ликот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.businesswire.com/news/home/20210226005531/en/BLACKPINK%E2%80%99s-Jisoo-Hits-The-Tracks-in-LINE-FRIENDS-X-KartRider-Rush-Collaboration%21|title=BLACKPINK's Jisoo Hits The Tracks in LINE FRIENDS X KartRider Rush+ Collaboration!|date=February 26, 2020|work=Business Wire|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044136/https://www.businesswire.com/news/home/20210226005531/en/BLACKPINK%E2%80%99s-Jisoo-Hits-The-Tracks-in-LINE-FRIENDS-X-KartRider-Rush-Collaboration%21|archive-date=May 1, 2021|accessdate=March 6, 2021}}</ref> Нејзините предмети вклучуваат Чичи, зајак инспириран од прекарот на Џису „Зајакот желка Ким“ меѓу обожавателите и Далгом, исто така името на нејзиното милениче. И Чичи и Далгом беа развиени во налепници на платформата Линија Месенџер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n.news.naver.com/article/018/0004897341|title=라인프렌즈, 블랙핑크 지수와 만든 캐릭터 '치치' 공개|date=April 9, 2021|work=E-daily|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417085133/https://n.news.naver.com/article/018/0004897341|archive-date=April 17, 2021|accessdate=April 17, 2021}}</ref> == Дискографија == === Кредити за текстописци === Сите заслуги за песна се приспособени од базата на податоци на Здружението за авторски авторски права на музиката Кореја, освен ако не е поинаку наведено.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.komca.or.kr/srch2/srch_01_popup_mem_right.jsp?S_MB_CD=10029199|title=Songs Registered Under Jisoo (10029199)|publisher=[[Korea Music Copyright Association]] (KOMCA)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712093708/https://www.komca.or.kr/srch2/srch_01_popup_mem_right.jsp?S_MB_CD=10029199|archive-date=July 12, 2021|accessdate=January 15, 2022}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" |година ! rowspan="2" | Уметник ! rowspan="2" | Песна ! rowspan="2" | Албум ! colspan="2" | [[Текстописец]] |- ! Се кредитираат ! Со |- ! scope="row" | 2020 година | rowspan="2" | Црнопинк | „ Девојки со љубов “ | ''Албумот''| Ја | style="text-align:center" | {{Мали|Løren, Danny Chung, [[Jennie (singer)|Jennie]], [[Teddy Park|Teddy]]}} |- ! scope="row" | 2022 година | „ Да да да “ | ''Роден Пинк''| Ја | style="text-align:center" | {{Мали|VVN, [[Stony Skunk|Kush]], [[Rosé (singer)|Rosé]]}} |} == Филмографија == === Телевизиски серии === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |година ! scope="col" | Наслов ! scope="col" | Улога ! scope="col" | Белешки ! class="unsortable" | {{Крат|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | 2015 година | ''Продуцентите'' | rowspan="2" | Самата | rowspan="3" | Камео | style="text-align:center" | <ref name="Osen">{{Наведена мрежна страница|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003074080|title="YG 김지수, 걸그룹 데뷔 전 '프로듀사' 출연 '눈도장'"|last=Sun Mi-kyung|date=May 24, 2015|work=Osen|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154400/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003074080|archive-date=January 9, 2021|accessdate=April 14, 2021}}</ref> |- ! scope="row" | 2017 година | ''Идоли со скратено работно време'' | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2019 година | ''Артдал хроники'' | Сае На-рае | style="text-align:center" | <ref name="Newsen">{{Наведена мрежна страница|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000121567|title='아스달 연대기' 측 "블랙핑크 지수 출연, 역할 방송통해 확인 부탁"(공식입장)|last=Park Soo-in|date=June 10, 2019|work=Newsen|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154531/https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000121567|archive-date=January 9, 2021|accessdate=April 14, 2021}}</ref> |- ! scope="row" | 2021–2022 година | ''Кокиче'' | Јун Јанг-ро | Главна улога | style="text-align:center" | <ref name="snowdrop">{{Наведена мрежна страница|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/10/05/entertainment/television/JTBC-Snowdrop-December/20211005092435278.html|title=JTBC's 'Snowdrop' featuring Jung Hae-in and Jisoo to drop in December|last=Lee|first=Jae-lim|date=October 5, 2021|work=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005004344/https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/10/05/entertainment/television/JTBC-Snowdrop-December/20211005092435278.html|archive-date=October 5, 2021|accessdate=October 5, 2021}}</ref> |} === Хостинг === {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col" |година ! scope="col" | Наслов ! scope="col" | Белешки ! class="unsortable" | {{Крат|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" | 2017–2018 година | ''Инкигајо'' | Со Jinyoung & Doyoung | style="text-align:center" | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01298886615827568&mediaCodeNo=258|title=블랙핑크 지수, '인가' MC 신고식 "발전하겠다"|last=Lee Jung-hyun|date=February 5, 2017|work=E Daily|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154621/https://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01298886615827568&mediaCodeNo=258|archive-date=January 9, 2021|accessdate=September 9, 2020}}</ref> |- ! scope="row" | 2017 година | ''Супер концерт на Инкигајо во Даеџон'' | Со V & Jinyoung | |} === Музички видеа === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" !година ! Наслов ! Уметник ! class="unsortable" | {{Крат|Ref.|Reference}} |- ! rowspan="2" scope="row" | 2014 година | style="text-align:left" | „Спојлер + случен крај“ | Епик Високо | rowspan="2" | <ref name="inquirer">{{Наведени вести|url=https://entertainment.inquirer.net/198934/meet-k-pops-newest-girl-band-black-pink|title=Meet K-pop's newest girl band Black Pink|date=August 9, 2016|work=[[Philippine Daily Inquirer]]|access-date=February 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113141007/https://entertainment.inquirer.net/198934/meet-k-pops-newest-girl-band-black-pink|archive-date=November 13, 2020}}</ref> |- | style="text-align:left" | „ Јас сум различен “ | Здраво Сухјун |} == Награди и номинации == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Име на церемонијата на доделување, година на доделување, категорија на награда, номиниран(и) на наградата и резултат од номинацијата ! scope="col" | Церемонија на доделување ! scope="col" | година ! scope="col" | Категорија ! scope="col" | Кандидат(и) / Работа(и) ! scope="col" | Резултат ! class="unsortable" | {{Крат|Ref.|Reference}} |- ! rowspan="3" scope="row" | Награди од серијата Blue Dragon | rowspan="3" style="text-align:center" | 2022 година | Најдобра глумица | rowspan="3" | ''Кокиче''<nowiki>| Номинирана</nowiki> | rowspan="3" style="text-align:center" | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bsa.blueaward.co.kr/bbs/board.php?bo_table=bsa_event&wr_id=1|title=청룡시리즈어워즈|publisher=Blue Dragon Series Awards|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618094523/https://bsa.blueaward.co.kr/bbs/board.php?bo_table=bsa_event&wr_id=1|archive-date=June 18, 2022|accessdate=June 18, 2022}}</ref> |- | Најдобра споредна женска улога | |- | Дебитант на годината | |- ! scope="row" | Музичките награди Fact | style="text-align:center" | 2021 година | Поединец за избор на Fan N Star | rowspan="2" | <nowiki>Џису| Номинирана</nowiki> | style="text-align:center" | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fannstar.tf.co.kr/rank/view/each|title=팬앤스타 초이스 개인|date=August 9, 2021|work=[[The Fact Music Awards]]|language=ko|trans-title=Fan N Star Choice Award – Individual|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810132328/https://fannstar.tf.co.kr/rank/view/each|archive-date=August 9, 2021|accessdate=August 9, 2021}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | Prêmio Anual K4US | rowspan="2" style="text-align:center" | 2022 година | Најдобра идол глумица на годината| Номинирана | rowspan="2" style="text-align:center" | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://k4us.com.br/pak-2022-veja-os-indicados-a-premiacao-brasileira-de-k-pop-e-k-drama/#conteudo|title=PAK 2022: veja os indicados à premiação brasileira de k-pop e k-drama|work=K4US|language=pt-br|archive-url=https://web.archive.org/web/20221115143326/https://k4us.com.br/pak-2022-veja-os-indicados-a-premiacao-brasileira-de-k-pop-e-k-drama/|archive-date=November 15, 2022|accessdate=November 15, 2022}}</ref> |- | Двојка на годината | Џису и Јунг Хе-ин ( ''Снежана'' ) | Номинирана |- ! scope="row" | ДИК награди | style="text-align:center" | 2022 година | Прикажани во азиски серии | rowspan="2" | ''Кокиче''<nowiki>| Победничка</nowiki> | style="text-align:center" | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://seriesemcena.com.br/secawards/noticias/conheca-os-vencedores-do-sec-awards-2022/|title=Conheça os vencedores do SEC Awards 2022|work=Séries em Cena|language=pt-br|trans-title=Know the winners of the 2022 SEC Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704011252/https://seriesemcena.com.br/secawards/noticias/conheca-os-vencedores-do-sec-awards-2022/|archive-date=July 4, 2022|accessdate=July 3, 2022}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | Сеул меѓународни драмски награди | rowspan="2" style="text-align:center" | 2022 година | Извонредна корејска глумица| Победничка | style="text-align:center" | <ref name="minkyung">{{Наведена мрежна страница|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=312&aid=0000568507|title=김선호·블랙핑크 지수·임영웅·강다니엘, 전 세계 팬들이 선택한 한류 스타|last=Kang|first=Min-kyung|date=September 8, 2022|publisher=Ten Asia|language=ko|trans-title=Kim Seon-ho, Black Pink Jisoo, Lim Young-woong, and Kang Daniel, Hallyu stars chosen by fans around the world|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007192548/https://n.news.naver.com/entertain/now/article/312/0000568507|archive-date=October 7, 2022|accessdate=September 8, 2022}}</ref> |- | Извонреден К-Поп идол | rowspan="2" | <nowiki>Џису| Номинирана</nowiki> | style="text-align:center" | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24365withblinks.com/about_awards_jisoo|title=Jisoo Awards & Nominations|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305014432/https://24365withblinks.com/about_awards_jisoo|archive-date=March 5, 2023|accessdate=August 5, 2022}}</ref> |- ! scope="row" | Weibo Starlight Awards | style="text-align:center" | 2021 година | Куќа на славните Starlight (Кореја)| Победничка | style="text-align:center" | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://huodong.overseas.weibo.com/starlight2020/|title=微博星耀盛典|date=April 29, 2021|work=[[Sina Weibo|Weibo]]|language=zh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501044110/https://huodong.overseas.weibo.com/starlight2020/|archive-date=May 1, 2021|accessdate=April 30, 2021}}</ref> |- |} == Наводи == <references /> [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Статии со текст на корејски]] [[Категорија:Статии со hCards]] hhg3oswuef9xstwasr4g6rd730r257u 0 1318940 5611711 4995059 2026-08-19T23:45:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611711 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Forum Nerva - Rome (IT62) - 2021-08-25 - 1.jpg|мини|Форум Нерва - Рим]] [[Податотека:Roma PlanFXD.jpg|мини|Карта на Рим за време на антиката]] '''Форум на Нерва''' била античка градба во [[Рим]], [[Италија]], хронолошки следната до последната изградена од Царските форуми.<ref name="roth">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/understandingarc00roth|title=Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning|last=Roth|first=Leland M.|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-06-430158-3|edition=First|location=Boulder, CO|url-access=registration}}</ref> == Форум на Нерва == Империјалните форуми во градот Рим, во последните децении, повторно станале фокус на вниманието на археолозите во градот. Источниот дел од Форумот Транзиториум бил откриен за време на големите ископувања преземени од фашистичкиот режим за време на изградбата на патот кој првично бил наречен ''Виа дел'Имперо'', сега наречен Виа деи Фори Империјали.<ref name="Packer">Packer, James E. “Report From Rome: The Imperial Fora, a Retrospective.” In ''American Journal of Archaeology''. Vol. 101. No. 2. (1997): 307-330</ref> Родолфо Ланчиани бил првиот што собрал историски извори во врска со Форумот Транзиториум во 1883 година. Првичните ископувања во 1913, 1926-28 и 1932-1941 помогнале да се измерат постоечките столбови, како и да се откријат темелите на храмот на Минерва и периметарскиот ѕид.<ref name="D'Ambra">D’Ambra, Eve. ''Private Lives, Imperial Virtues: The Frieze of the Forum Transitorium in Rome''. Princeton: Princeton University Press, 1993</ref> Овој храм, исто така, му дал на форумот друго име што го користел [[Марко Валериј Марцијал|Марсијал]], Форум Паладиум. Ова произлегувало од епитетот на грчката Минерва, Палас Атина. Иако пред 20 век имало релативно малку познато во врска со форумот надвор од литературните текстови, новите ископувања и сознанија ги воделе историчарите и археолозите до нови и возбудливи теории за тоа за што се користел овој форум и неговата важност како сообраќајница низ сè поважен дел на римскиот урбан пејзаж. == Историја == [[Податотека:Colonnacce_del_Foro_di_Nerva.jpg|мини|''Колоначе'', Форум на Нерва]] Форумот на Нерва бил четвртиот и најмалиот од царските форуми. Нејзината изградба ја започнал императорот [[Домицијан]] пред 85 година од нашата ера, но официјално била завршена и отворена од неговиот наследник [[Нерва]], во 97 н.е., па оттука и неговото официјално име. Улицата, која форумот ја заменил, Аргилетум, долго време служел како пазар, особено за продавачите на книги и папучарите; новиот форум продолжил да служи и како сообраќајница и како монументален влез во поголемите Римски Форуми. Планот на Форумот на Нерва бил долг и тесен, со испакнати колони кои ги украсувале ѕидовите наместо аркади. На западниот крај доминирал храм посветен на Минерва, зад кој се наоѓал монументален влез. По распадот на Западното Римско Царство, областа се вратила во мочуриште . Во 9 век, на тоа место биле изградени голем број куќи, со материјали спасени од урнатините. Храмот на Минерва останал релативно недопрен до неговото уривање од страна на [[Папа Павле V|папата Павле V]] во 1606 година за да обезбеди материјали за фонтаната Аква Паола во Јаникулум и капелата Боргезе во [[Базилика Голема Богородица (Рим)|базиликата „Голема Богородица“]]. Источниот крај на комплексот бил ископан од 1926 до 1940 година, а делови од ископувањата потоа биле уништени со создавањето на Виа деи Фори Империјали. Понатамошни археолошки работи биле преземени кон крајот на 1990-тите. === Домицијански период === [[Податотека:Foros_imperiales-colores.png|мини|Скица на царскиот форум.]] Форумот Транзиториум првично бил Домицијанска реорганизација и монументализација на ''Аргилетум'', древен пат кој го поврзувал ''Форум Романум'' со областа ''Субура''.<ref name="Wightman">Wightman, Greg. "The Imperial Fora of Rome: Some Design Considerations." In ''Journal of the Society of Architectural Historians''. Vol. 56. No. 1. (1997): 64-88</ref><ref name="Anderson">Anderson, James C., Jr. ''The Historical Topography of the Imperial Fora''. Brussels: Latomus, 1984</ref> Името ''Форум Транзиториум'' се одржа најмногу поради оградата што вклучува дел од оваа древна рута.<ref name="D'Ambra"/> Овој пат минувал добро растојание низ Рим, поврзувајќи го Тибар со Ескилин. Има добри шанси дека планот за неговата изградба бил создаден од Рабириус, истиот архитект кој го проектирал Домус Августана од [[Домицијан]]. За тоа сведочел употребата на одредени украсни детали во рамките на форумот кои вклучувале „спектакли“ кои биле вметнати меѓу забите во „Колоначе“.<ref name="Anderson" /> Форумот бил долг и тенок (околу 160 на 46 метри) и одговарал на основниот распоред на фората пред него, со храм кој доминирал на едниот крај и високи ѕидови опкружувале отворен двор со колонада која обезбедувала засолниште и премини.<ref name="D'Ambra" /> Сè уште не бил посветен во 96 н.е., кога [[Домицијан]] бил убиен, но најверојатно бил блиску до завршување.<ref name="Anderson" /> Таа била посветена од [[Нерва]] годината по смртта на неговиот претходник во 97 н.е. и преименувана ''во Форум Нерва''.<ref name="Anderson" /> Всушност, форумот Транзиториум бил единствената градба од големи размери иницирана од Домицијан која била завршена за време на краткото петнаесетмесечно владеење на Нерва.<ref>Grainger, John D. ''Nerva and the Roman Succession Crisis of AD 96-99''. New York: Routledge, 2003</ref> == Структура == Распоредот на Форумот на Нерва бил диктиран од постоечкиот простор помеѓу веќе постоечките структури. Достапниот простор бил долг и тесен (131 x 45 метри) и имал надворешни ѕидови направени од блокови од лава камен пеперино, покриени со мермерни плочи и украсени со испакнати спарени столбови. Фризот во таблатурата го прикажувал митот за [[Арахна|Арахне]] и други релјефи кои прикажувале претстави на персонификација на римските провинции. Северните и јужните краеви на форумот биле обликувани како полумесечини, со храм на Минерва (божеството заштитник на Домицијан) на западниот крај, вграден во северната полумесечина во непосредна близина на Портикус Абсидата. Храмот бил изграден на висок подиум и имал шест коринтски столбови напред и три на страна. Задниот дел на храмот бил скриен од Форумот со ѕид. Во близина на спротивниот крај, можеби имало храм посветен на [[Јанус]]. Подземната Клоака Максима ја водела целата должина на форумот. == Археологија == Иако археолошките докази за Форумот Транзиториум во никој случај не биле опсежни, доказите што ги имале кога биле вклучени во Форма Урбис Ромае (Мермерниот план) и серијата ренесансни цртежи кои го користеле форумот како тема, овозможувале прилично точна репродукција.<ref name="Anderson"/> Археолошките докази го вклучувале јадрото на подиумот на храмот на Минерва, како и некои од тротоарите и ортостатите на храмот, темелите на ''Портикус Абсидата'', како и „Колоначе“.<ref name="D'Ambra"/><ref name="Anderson" /> Поголемиот дел од доказите се наоѓале на северниот крај на заградата, а преостанатиот јужен дострел лежел под поплочената површина на Виа деи Фори Империјали.<ref name="Anderson" /> На јужната страна од заградниот ѕид на форумот бил единствениот преживеан доказ за ''колоните en ressaut'', познати како Colonnacce, кои ја опкружувале внатрешноста на просторот.<ref name="Packer"/> Овие колони биле замена за нормалните колонади кои ги краселе претходните царски форуми. Причината за оваа замена била чисто практична поради многу ограничениот простор помеѓу Форумот на Август и Templum Pacis (Храмот на мирот).<ref name="Wightman"/> Всушност, ограничувањето на просторот и соседните ѕидови на форумот што не биле паралелни значеле дека ширината на форумот се менувала во зависност од тоа каде се мерела (од околу 135 до 160 стапки).<ref name="Wightman" /> Поставувањето на столбовите на околу 1,75 метри од ѕидовите на оградата служело за зголемување на просторот во рамките на форумот. Со шахти на павонацето, овие столбови поддржувале богато украсена табла со фигуриран фриз. Од неколкуте зачувани сцени, најпознатата го прикажувала митот за Арахне. На таванот имало и фигури, но на самото место била зачувана само централна плоча со претстава на Минерва.<ref name="Packer" /> Колоните овозможиле фризот да се откинел од таблата и да излезел над колоните и повторно да се врател, аранжман што веројатно се спуштал на двете долги страни на форумот.<ref name="Anderson"/> Ова можеби одговарало на оригиналната монументална колонада поставена долж Аргилетумот од Веспазијан.<ref name="Anderson" /> Античките докази, исто така, сугерирале дека Домицијан можеби сакал да го овековечил споменот на Аргилетум со ставање на светилиштето на ''Јанус Квадрифонс'' во Форумот Транзиториум.<ref name="D'Ambra"/> Нема археолошки докази за постоењето на светилиштето. Меѓутоа, Марсијал и Статиус укажувале дека Јанус бил вклучен во планот на новиот форум, бидејќи богот го најавил „Златното доба“ на Домицијан.<ref name="D'Ambra" /> == Храмот на Минерва == [[Минерва]] била божеството заштитник на Домицијан, која ја иницирала изградбата на Форумот Транзиториум. Подемот на Минерва во овој период се припишувал на потеклото на нејзиниот култ во регионот Сабине, кој се сметал за дом на предците на Флавијците.<ref name="D'Ambra"/> Според истражувањето завршено од H. Bauer, темелите од травертин и пеперино претставувале две различни фази на градба.<ref name="Packer"/> Поранешниот храм бил потесен, иако отишол подалеку во отворениот простор на форумот отколку подоцнежниот храм.<ref name="Packer" /> Поранешниот храм покажувал еднаквост во своите меѓуколони, додека подоцнежниот храм ги менувал растојанијата помеѓу столбовите во зависност од тоа каде се наоѓале.<ref name="Packer" /> Додека тремот на храмот Минерва бил проектиран на отворениот простор на форумот, ќелијата билс стеснета на северозападниот крај со цел да се сместел еден од хемициклите што штрчел нанадвор од форумот на Август.<ref name="Wightman"/> Храмот бил фронтален итачен храм со мермерна свртеност кој бил поставен на висок подиум кој стоел над големиот двор што го сочинувал отворениот простор на Форумот Транзиториум.<ref name="Anderson"/> Како и со некои други храмови од тоа време, ќелијата завршувала во апсида во која се наоѓала култната статуа. Оваа апсида била детално опишана во Forma Urbis Romae.<ref name="Anderson" /> Фасадата била хексастил (шест колони на предната страна) со пронаос (предна просторија) што содржела две или три колони и ''антаи'' на секој крај (архитектонски претставувајќи дрвени потпори, држејќи го покривот на древните храмови изградени од дрво). Овие столбови биле по коринтски ред и направени од фригиски мермер.<ref name="Anderson" /> Меѓутоа, поради неговата исклучително лоша состојба на зачувување, предниот дел на храмот не можел точно да се измери.<ref name="Anderson" /> == Колоначе == Колоначе бил единствениот преживеан дел од колоните ''en ressaut'' што се протегал по должината на Форумот Транзиториум и стоел долж крилото на Храмот на Минерва.<ref name="Anderson"/> Ѕидот бил изграден со блокови од пеперино кои првично би биле обложени со мермер. Коринтските столбови стоеле на само 1,75 m од ѕидот.<ref name="Anderson" /> Колоните поддржувале амбалатура која била богато украсена со фигуриран фриз, од кои 21 m се ''in situ'' од оригинални 160 m на секое долго крило, прикажувајќи сцени од митот, а најпозната била онаа на Арахна.<ref name="Packer"/> Над корнизот првично се протегало континуирано поткровје на кое биле прикажани фигури врежани во висок релјеф, од кои еден преживеал со слика на Минерва.<ref name="Packer"/> Според Андерсон (1984), овој тип на архитектонска декорација се чинело дека била домицијанска иновација која била адаптирана од триумфалните капии, видени кога се споредувале со сводот на Август во Суза заедно со Арката на Трајан во Беневенто.<ref name="Anderson"/> Меѓутоа, употребата на колоните на овој начин имала хеленистичко потекло и навидум пристигнала во Италија во дворната фасада во Праенште и во Порта Марција во Перуџа.<ref name="Anderson" /> === Арахне === [[Податотека:Forum_of_Nerva_(II)_(7556333616).jpg|мини|Митот за Арахне од ''Колоначе'']] Митот за Арахне опишувал млада жена која имала голема вештина на разбојот, толку одлична што мислела дека можела да ја предизвикала Минерва. Божицата, маскирајќи се во старица, ја предупредувала Арахне да не учествувала на натпреварот, но таа била игнорирана. Кога натпреварот бил завршен, Минерва била лута поради одличниот квалитет на ткаенината на Арахне и дизајнот на сексуалните дејствија на боговите, па таа го уништувала. Откако го спречила Арачне да се самоубиел, таа изрекувала соодветна казна, претворајќи ја младата девојка во пајак, осуден да врти мрежи на темни места.<ref name="D'Ambra"/> Ова бил единствениот приказ на овој мит во уметноста на Стариот Рим спонзорирана од државата.<ref name="D'Ambra" /> Остатокот од фризот прикажувал жени кои ткаеле и пределе под туторство на Минерва, спротивно на пркосниот Арахне.<ref name="D'Ambra" /> Бланкенхаген нудел една од подеталните анализи на фризот, гледајќи го како „ја прикажува прославата на локалните занаетчии на фестивалот на Минерва, Quinquatrus“.<ref name="D'Ambra" /> == Подоцнежна историја == Она што било познато за подоцнежната историја на Форумот Транзиториум било само фрагментарно. Првите промени направени на форумот се чинело дека биле направени од Александар Северус (владеел 222-235 н.е.) кој поставил галерија од статуи на обожени императори.<ref name="Anderson"/> Договорите за отстранување на камен за изградба низ градот Рим се појавувале во 1425, 1504, 1522 и 1527 година, со обид да се зачувал мал дел од форумот отфрлен во рамките на римските дворови во 1520 година.<ref name="Anderson" /> Црквата, можеби онаа на Света Марија во Мачело, која се појавувала во договор од 1517 година, ни кажува за нејзината локација во рамките на форумот и статуата која била отстранета од просторот помеѓу 1550 и 1555 година по наредба на папата Јулиј III.<ref name="Anderson" /> Храмот на Минерва бил демонтиран почнувајќи од 1592 година. Архитравниот блок потоа бил пресечен и повторно употребен како нов главен олтар во рамките на Свети Петар.<ref name="Anderson" /> == Поврзано == * [[Арахна]] == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * {{Наведена книга|title=The Architecture of Roman Temples: The Republic to the Middle Empire|last=Stamper|first=John W|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=052181068X}} == Надворешни врски == * [http://www.capitolium.org/eng/fori/nerva.htm Официјален сајт] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200216084202/http://www.capitolium.org/eng/fori/nerva.htm |date=2020-02-16 }} * [http://en.mercatiditraiano.it/sede/area_archeologica/foro_di_nerva Музеј на Империјалната Фора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160513051102/http://en.mercatiditraiano.it/sede/area_archeologica/foro_di_nerva |date=2016-05-13 }} {{Ризница-вметнато}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] [[Категорија:Згради и градби во Рим]] hlpvlug78bmnbiem33oqp63owgoqzbe 0 1318994 5611494 5401825 2026-08-19T13:49:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611494 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Општина во Италија|name=Трапани|official_name=Општина Трапани|native_name=|image_skyline=Trapani from erice.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Трапани виден од [[Ерис]]|image_flag=|image_shield=Coat_of_arms_of_Trapani.svg|shield_size=100px|image_map=Map_of_comune_of_Trapani_(province_of_Trapani,_region_Sicily,_Italy).svg|mapsize=100px|map_alt=|map_caption=Комуната Трапани во провинцијата Трапани|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|38|01|03|N|12|30|54|E|region:IT-TP_type:city|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Сицилија]]|province=[[Провинција Трапани|Трапани]] (TP)|frazioni=Марауса, Ксита, Палма, Фонтанасалса, Гуарато, Фулгаторе, Салинагранде, Локогранде, Релјеф, Борго Фацио, Умари|mayor_party=[[Демократска партија (Италија)|ПД]]|mayor=[[Џејмс Транхида]]|area_footnotes=|area_total_km2=271|population_footnotes=|population_total=67531|population_as_of=Март 31, 2020|population_demonym=Трапани|elevation_footnotes=|elevation_m=3|istat=|saint=[[Алберт од Трапани|Св. Алберт]]|day=Август 7|postal_code=91100|area_code=0923|website={{official website|http://www.comune.trapani.it}}|footnotes=}} '''Трапани''' — град и општина (''[[Италијанска комуна|комуна]]'') на западниот брег на [[Сицилија]], во Италија. Тој е главен град на провинцијата Трапани. Основан од Елимјаните, градот сè уште е важно рибарско пристаниште и главната порта кон блиските острови Егади. == Историја == Трапани е основана од Елимјаните за да служи како пристаниште на блискиот град Ерикс (денешна Ерице ), кој гледа на него од планината Ерисе. Градот се наоѓа на низок гребен што излегува во [[Средоземно Море|Средоземното Море]]. Првично биле наречен ''Дрепанон'' од [[Грчки јазик|грчкиот]] збор за „[[срп]]“, поради заоблената форма на неговото пристаниште. [[Картагина]] ја презела контролата над градот во 260 година{{Меѓупростори}}п.н.е., што подоцна ја направило важна поморска база, но му ја отстапиле на [[Римска Република|Рим]] во 241 г.{{Меѓупростори}}п.н.е. по Битката кај Егетите во [[Прва пунска војна|Првата пунска војна]]. Две антички легенди раскажуваат за наводно митско потекло на градот. Во првата легенда, Трапани потекнува од српот кој паднал од рацете на божицата [[Деметра]] додека ја барала својата ќерка [[Персефона (митологија)|Персефона]], која била киднапирана од [[Ад]]от. Вториот мит го прикажува [[Крон]]ос, кој го издупчил својот татко [[Уран (митологија)|Уранос]], богот на небото, со срп кој, паѓајќи во морето, го создал градот. Во античко време, Сатурн (т.е. пуничкиот бог Баал Хамон ) бил бог-заштитник на Трапани. Денес, статуата на Сатурн стои на плоштадот во центарот на градот. [[Податотека:Museo_pepoli.jpg|лево|мини| Колостер на <nowiki><i id="mwQg">Музејот Пеполи</i></nowiki> .]] По неговите римски, [[Вандали|вандалски]], [[Остроготи|остроготски]], [[Византија|византиски]] и (од 827) арапски освојувања, Трапани бил преземен од Норманите на Роџер I во 1077 година, цветајќи под нивната доминација и имајќи исто така улога во [[Крстоносни војни|крстоносните војни]] како едно од најважните пристаништа во [[Средоземно Море]]. Во 17 век, градот пропаѓал поради бунтови, чуми и глад, но во следниот век пораснал од 16.000 на 30.000 жители; трговијата останала од локално значење, додека нејзината воена позиција во [[Кралство на двете Сицилии|Кралството Неапол]] останала забележителна. Градот бил тешко оштетен за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога бил подложен на интензивни сојузнички бомбардирања. Пораснал многу од крајот на војната, распространувајќи се практично до подножјето на [[Ерис|Планината Сан Џулијано]]. Туризмот пораснал во последниве години поради близината на градот до популарните дестинации како што се [[Ерис]], Сегеста и островите Егади. == Географија == ''Комуната'' Трапани се состои од два неповрзани дела одделени со ''комуната'' Пацеко . Северниот дел опфаќа голем дел од градот и дел од руралните области; многу поголемиот јужен дел ја опфаќа областа Марауса, половина од аеродромот Трапани-Бирги и голема рурална област. ''Комуната'' не ги вклучува североисточните предградија на урбаната област, како што е Каза Санта, кои се дел од ''комуната'' [[Ерис]]. ''Комуната'' Трапани има население од 70.000 жители, но целиот град, вклучувајќи ги и оние делови во ''комуната'' Ерис, има над 90.000 жители. == Економија == Голем дел од економијата на Трапани сè уште зависи од морето, а риболовот и конзервирањето се главните локални индустрии. Коралите се исто така важен извоз, заедно со солта, [[мермер]]от и виното Марсала. Блискиот брег е обложен со бројни солари формирани од испарувањето на морската вода, сместени величествено долж крајбрежниот пат помеѓу Трапани и Марсала. Градот е исто така важно пристаниште за траект, со врски до островите Егади, Пантелерија, Сардинија, Франција <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inprovenza.it/lifestyle/istruzioni-per-l-uso/sicilia-provenza-via-mare|title=Sicilia-Provenza via mare|last=|first=|date=|work=InProvenza.it|language=it|trans-title=Sicily - Provence by sea|archive-url=|archive-date=|accessdate=25 January 2021}}</ref> и [[Тунис]]. Исто така, има свој аеродром, аеродромот Трапани-Бирги. === Риболов === Трапани е една од традиционалните локации на техниката на риболов на туна ''матанца'', заедно со: (Сан Џулијано, Сан Кузумано, Исола ди Формика, Фавињана, Бонагија, Сан Вито Ло Капо, Скопело, Капо Гранитола). Денес, оваа техника е забранета, но рибарското пристаниште е многу активно и е домаќин на 142 мали и средни рибарски чамци, за вкупно 2805 GRT (бруто тонажа).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2010/431596/IPOL-PECH_NT(2010)431596_IT.pdf|title=Parlamento Europeo - politiche comunitarie e di coesione - Pesca|last=|first=|date=6 July 2014|work=|language=it|trans-title=EU Parliament - community policies on peach|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Стариот рибен пазар, реновиран во 1998 година, сега се користи за културни настани, а нов, голем и модерен, пофункционален за риболовни активности е сместен во близина на пристаништето. Тој го претставува единствениот пазар во покраината и неговото неодамнешно преструктуирање, со европски фондови, го става на водечка позиција на национално ниво, како во однос на маркетингот, така и во поглед на следливоста на производите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.trapaniok.it/3655/Economia-trapani/trapani-nuovo-mercato-ittico-la-soddisfazione-dell-organizzazione-dei-produttori-della-pesca#.YA3_I-hKhhF|title=Trapani, nuovo mercato ittico: la soddisfazione dell´organizzazione dei produttori della pesca|last=Caltagirone|first=Michele|date=16 December 2013|work=|access-date=|language=it|trans-title=New fish market in Trapani: satisfactory organization among fish producers}}</ref> === Преработка на корали === Помеѓу петнаесеттиот и шеснаесеттиот век, рибарите од Трапани почнале да практикуваат риболов на корали, а занаетчиите на корали почнале да ја развиваат неговата обработка успевајќи низ Медитеранот.<ref>{{Наведена книга|title=Atlante cartografico dell'artigianato|last=A.C.I.|first=A.C.I.|publisher=|year=1985|isbn=|volume=3|location=Roma|pages=19}}</ref> Низ Европа беше консолидирана мрежа на престижни комисии и на тој начин беше можно да се произведат сè побогати и поелаборирани дела. Меѓутоа, денес, риболовот речиси целосно исчезнал, додека преработката на корали е ограничена на неколку занаетчии.<ref>{{Наведена книга|title=Atlante cartografico dell'artigianato|last=A.C.I.|first=A.C.I.|publisher=|year=1985|isbn=|volume=3|location=Roma|pages=19|language=it|trans-title=geographic craft atlas}}</ref> === Солани === Ветерниците и соланите се доказ за индустриската археологија. Соланите се наоѓаат во областа на природниот резерват Салин ди Трапани и Пацеко управуван од [[Светски фонд за природа|WWF]] и се одликуваат со извонредна флора и фауна. Благодарение на заштитата што ја гарантира резерватот, зголемена е активноста на соланите и производството на сол, фаворизирајќи го враќањето и размножувањето на десетици видови птици преселници, меѓу кои и розовото фламинго. [[Податотека:Trapani_-_Saline_al_tramonto.jpg|мини]] == Култура == [[Податотека:Trapani-PiazzaGaribaldi.JPG|десно|мини| Пјаца [[Џузепе Гарибалди|Гарибалди]]]] Стариот град Трапани датира од подоцнежните средновековни или раните модерни периоди; нема повеќе остатоци од античкиот град и многу историски градби во градот се дизајнирани во [[барок]]ен стил. * Црквата ''Сант Агостино'' (14 век) * Црквата ''Санта Марија ди Гесу'' (15-16 век) * Базилика-Светилиште на Марија Сантисима Анунзијата (исто така наречена „Мадона ди Трапани“) првично изградена во 1315–1332 година и повторно изградена во 1760 година. Во него се сместени регионалниот музеј Агостино Пеполи и мермерната статуа на Мадона од Трапани, која може да се припише на делото на Нино Писано . * ''Фонтана ди Тритоне'' („Фонтана на Тритон “) * Барокната ''Палацо дела Џудекка'' или ''Каса Чиамбра''. * Катедралата (изградена во 1421 година, но обновена во 18 век од Џовани Биаџо Амико). Вклучува слика на „''Благовештение''“ која му се припишува на [[Антонис ван Дајк]]. * Црквата ''Бадија Нуова'', мала барокна црква. * Кастело ди Тера, разурнат замок од 12 век, денес полициска канцеларија. * Лигни Тауер, караула од 17 век во која се сместени музејот Фреисторија. * Регионален музеј Агостино Пеполи - Сместен во манастирот Кармелит од 14 век, во непосредна близина на Светилиштето на базиликата-Светилиштето на Марија Сантисима Анунзијата, тој е еден од најважните сицилијански музеи. Во него има импресивна колекција на декоративни уметности, скулптури (вклучувајќи дела од Гагини), креветчиња и накит од корали и уметничка галерија која вклучува, меѓу другото, слики од Тицијан и Џакомо Бала. * Музеј на современа уметност Сан Роко - Сместен во Палацо Сан Роко, во историскиот центар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diocesi.trapani.it/content/view/1981/549/|title=MusMuseo di arte contemporanea "San Rocco"|last=MusMuseum of contemporary art in San Rocco|date=|work=|language=it|trans-title=|archive-url=|archive-date=|accessdate=24 January 2021}}{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.trapaniok.it/7376/Cultura-trapani/orari-di-apertura-al-pubblico-del-museo-di-arte-contemporanea-san-rocco#.YA4FOehKhhF|title=orari di apertura al pubblico del Museo di arte contemporanea San Rocco|last=Trapani Ok|first=|date=25 November 2014|work=|access-date=22 January 2021|language=it|trans-title=San Rocco art museum open hours}}</ref> * ДиАрт, епархиска збирка на постојана религиозна уметност, сместена во епископската семинарија Раганзили во локалитетот Каса Санта. * Епархиски музеј, во црквата Санта Агостино * Музеј на оптички илузии<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ufficioturistico.eu/museo-delle-illusioni-a-trapani/|title=Museo delle illusioni a trapani|last=|first=|date=June 8, 2020|work=|language=it|trans-title=Optical Illusions museum in Trapani|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230130359/https://ufficioturistico.eu/museo-delle-illusioni-a-trapani/|archive-date=2020-12-30|accessdate=25 January 2021|url-status=dead}}</ref> == Фолклор == [[Податотека:Trapani_Misteri.jpg|десно|мини| Повеќе детали Велигденска поворка, Мистери]] Градот е познат по своите активности и традиции поврзани со [[Страсна седмица|Велигден]]. ''Мистерите'' се меѓу најстарите религиозни настани што постојано се одржуваат во Европа, кои се играат секој Велики петок од пред Велигден во 1612 година. Работејќи најмалку 16 непрекинати часови, но повремено и повеќе од 24 часа, тие се најдолгиот верски фестивал во Сицилија и во Италија. Важно е и за култот на Мадона од Трапани. Градот го дава своето име на разновидноста на [[песто]] – ''песто ала трапенез'' – направено со [[бадем]]и наместо традиционалните [[пињоли]] во лигурското песто. == Транспорт == Аеродромот Трапани-Бирги е воено-цивилен аеродром за заедничка употреба (трет за сообраќај на островот). Неодамна аеродромот забележа зголемен сообраќај благодарение на ниско буџетните превозници од сите делови на Европа (т.е. Лондон-Станстед и Лондон-Лутон, Париз Бове, Даблин, Брисел, Минхен, Франкфурт, Ајндховен, Стокхолм, Малта). == Спорт == Од 28 септември до 9 октомври 2005 година, Трапани бил локацијата на Дела 8 и 9 од Купот на Луј Витон. На оваа едрена трка, меѓу другите учесници, учествувале и сите чамци што учествувале на Купот на Америка во 2007 година. Градот е и база за локалниот фудбалски тим Трапани Калчо. Основани во 1905 година, тие го добиле прекарот Граната (костените) по нивната боја на комплетот. Во 2010 година, Трапани Калчо бил примен во Лега Про Секунда Дивизија 2010–11 (поранешна Серија Ц2), завршувајќи го 13-годишното отсуство на клубот од професионалните редови. Потоа, дебитирал во [[Серија Б]] во сезоната 2013-14. Моментално игра во [[Серија Б]] со тренерот Фабрицио Кастори. == Клима == Трапани има топло-летна медитеранска клима со топли и суви лета заедно со умерено влажни и благи зими. Летните ниски падови се поладни отколку во другите места на Сицилија и Калабрија, додека во исто време остануваат значително топли неколку месеци. == Меѓународни односи == === Збратимени градови и сестрински градови === Трапани е [[Збратимени градови|збратимен]] со: * {{Знамеикона|ROU}} [[Констанца]], Романија * {{Знамеикона|FRA}} Ла Сабљ-д'Олон, Франција * {{Знамеикона|FRA}} Рокфор-ле-Пен, Франција * {{Знамеикона|GER}} Вирселен, Германија == Галерија == <gallery> Податотека:Trapani Mura di Tramontana.jpg|alt= Податотека:Passeggiata delle Mura di Tramontana.jpg|alt= Податотека:Trapani liceo Ximenes.jpg|alt= Податотека:Via Regina Margherita, Trapani.jpg|alt= Податотека:Trapani9.JPG|alt= Податотека:Trapani01.jpg|alt= Податотека:Trapani145.jpg|alt= Податотека:Tp-villa-margherita.jpg|alt= Податотека:Trapani 3040393.jpg|alt= Податотека:Trapani675.jpg|alt= Податотека:Le saline di Trapani - Il Mulino by Davide Restivo.jpg|alt= </gallery> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Општини во Трапани (покраина)]] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Општини во Италија]] [[Категорија:Градови во Италија]] [[Категорија:Градови во Сицилија]] 8n2kce9g2rea0j5n70qmpwuq55r73z1 0 1320669 5611633 5558804 2026-08-19T17:51:20Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611633 wikitext text/x-wiki ''Ултимо (Последниот)'', псевдоним за Николо Морикони (27 јануари 1996, Рим) е италијански кантавтор. Победник на Фестивалот во Санремо 2018 во категоријата ''Нови предлози'' (''Nuove proposte)'' со песната ''Il ballo delle incertezze'', со која ја добива и наградата ''Лунеција за Санремо''. Во 2019, повторно учествува на Фестивалот и се пласира на второто место со песната ''I tuoi particolari.'' По третпат учествува во 2023 завршува на четвртото место со песната ''Alba.'' == Биографија == === Почетоците во музичката кариера === Николо Морикони е роден во Рим на 27 јануари 1996 година во областа Сан Базилио. На 8-годишна возраст студира пијано и композиција на Конзерваториумот ''Санта Сесилија'', а на четиринаесетгодишна возраст почнува да пишува и компонира песни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mieonline.it/niccolo-moriconi-in-arte-ultimo/|title=Niccolò Moriconi, in arte Ultimo|date=2017-07-02|language=it-IT|accessdate=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414091043/https://mieonline.it/niccolo-moriconi-in-arte-ultimo/|url-status=dead}}</ref> Во 2010 година студира пеење и пијано во Музичкото училиште ''Мелоди''<ref name=":0" /> и последователно станува продуцент во ''Мелоди Студио Рекординг''. Во 2013 година победува на третото издание на натпреварот за пеење ''Una voce per il Sud'' со песната ''Regalami un sorriso,'' посветена на децата од одделот за онкологија во [[Детска болница Бамбино Гесу|детската болница ''Бамбино Џезу'' во Рим]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unavoceperilsud.it/niccolo-moriconi/|title=Niccolò Moriconi, vincitore di una voce per il Sud 2013|accessdate=2023-04-14|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923081951/http://www.unavoceperilsud.it/niccolo-moriconi/|url-status=dead}}</ref> Истата година, по повод хуманитарен концерт, ја претставува втората необјавена песна ''Amo te.''<ref name=":0" /> На 16 мај 2014 ја објавува ''Una canzone che sogna,''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/niccolo_moriconi_una_canzone_che_sogna_radio_date_16_05_2014_11149572/|title=Niccolo' Moriconi - Una Canzone Che Sogna (Radio Date: 16-05-2014)}}</ref> по која следи ''Diamante nel cielo'' посветена на еден пријател што загинал во сообраќајна несреќа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/niccolo_moriconi_diamante_nel_cielo_radio_date_06_02_2015_13596795/|title=Niccolo' Moriconi - Diamante nel cielo (Radio Date: 06-02-2015)}}</ref> Песната била наменета за Фестивалот во Санремо 2015, но била одбиена. Истата година излегува ''Un uomo migliore'' во соработка со ЏанКарло Џанини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/niccolo_moriconi_un_uomo_migliore_feat_giancarlo_giannini_radio_date_16_04_2015_14361177/|title=Niccolo' Moriconi - Un Uomo Migliore (feat. Giancarlo Giannini) (Radio Date: 16-04-2015)}}</ref> Во јули за време на хуманитарен концерт за децата со аутизам ја претставува песната ''Il bambino con le scarpe viola''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spreaker.com/user/autismofaenza/il-bambino-con-le-scarpe-viola|title=il bambino con le scarpe viola|language=it}}</ref> напишана на таа тема. Во тој период почнува да настапува во римски локали, главно во областа Сан Лоренцо, а веќе идната година ги објавува песните ''Fragile''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/ultimopeterpan/posts/226971161010385|title=Ultimo|language=it}}</ref> и ''Ritrova i tue passi''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/ultimopeterpan/posts/231890673851767|title=Ultimo|language=it}}</ref> на неговиот [[YouTube]] канал. === Првиот албум: ''Pianeti'' (2017) === На 28 мај 2016, за првпат под псевдонимот ''Ултимо'', победува во Милано на музичкиот натпревар за хип хоп ''One Shot Game,'' промовиран од ''Хониро Лабел'' (''Honiro Label)'', продуцентската куќа со која понатаму почнува да соработува.<ref name="ilpost.it">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilpost.it/2018/02/08/ultimo-sanremo-giovani-niccolo-moriconi/|title=Biografia minima di Ultimo, tra i giovani al Festival di Sanremo|date=8 febbraio 2018|publisher=ilpost.it}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.honiro.it/eventi-ecco-i-4-vincitori-del-one-shot-game-2016-mi-edition/|title=Eventi {{!}} Ecco i 4 vincitori del One Shot Game 2016 Mi-Edition|date=2016-05-29|language=it-IT}}</ref> Следната година го отвора концертот на Фабрицио Моро во Рим, а истата година заедно со Шива (Shiva) настапува во зоната Тестачо, во Рим по повод отворениот ден посветен на филмот ''Војната – Планетата на мајмуните'' (''The War - Il pianeta delle scimmie'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://xl.repubblica.it/articoli/the-war-il-pianeta-delle-scimmie-in-scena-ce-lucamaleonte/60893/|title=“The War – Il pianeta delle scimmie”, in scena c’è Lucamaleonte|language=it-IT}}</ref> На 10 март дебитира со песната ''Chiave,''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/ultimo_chiave_radio_date_10_03_2017_22745367/|title=Ultimo - Chiave (Radio Date: 10-03-2017)}}</ref> по која следат ''Ovunque tu sia''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/ultimo_ovunque_tu_sia_radio_date_26_05_2017_24020004/|title=Ultimo - Ovunque tu sia (Radio Date: 26-05-2017)}}</ref> и ''Sabbia''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/ultimo_sabbia_radio_date_21_07_2017_25084536/|title=Ultimo - Sabbia (Radio Date: 21-07-2017)}}</ref> На 6 октомври истата година заедно со истоимената песната ''Pianeti'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/ultimo_pianeti_radio_date_13_10_2017_25862925/|title=Ultimo - Pianeti (Radio Date: 13-10-2017)}}</ref> го објавува неговиот прв албум ''Pianeti''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-pianeti.html|title=Pianeti segna il debutto discografico di un poeta urbano, Ultimo|date=2017-10-05|language=it-IT}}</ref> достигнувајќи ја втората позиција на ранг листата на [[iTunes]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rnbjunk.com/ultimo-pianeti-testo-video-ufficiale-494/|title=Scopri chi è Ultimo e guarda il nuovo videoclip del singolo “Pianeti”.|date=9 ottobre 2017|publisher=rnbjunk.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.supereva.it/chi-e-ultimo-cantante-delle-nuove-proposte-sanremo-44809|title=Chi è Ultimo, cantante delle Nuove Proposte di Sanremo|publisher=supereva.it|accessdate=2023-04-14|archive-date=2023-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322023738/https://www.supereva.it/chi-e-ultimo-cantante-delle-nuove-proposte-sanremo-44809|url-status=dead}}</ref> Во меѓувреме, излегуваат песните ''Giusy,'' ''Sogni appesi'' и ''Stasera,'' како последна од албумот. === ''Санремо Џовани'' и ''Peter Pan'' (2017-2018) === На 15 декември 2017 победува во категоријата ''Нови предлози'' со песната ''Il ballo delle incertezze,''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.huffingtonpost.it/2017/12/16/sanremo-2018-i-big-in-gara-e-le-nuove-proposte-elio-e-le-storie-tese-e-ornella-vanoni-ma-anche-i-pooh-in-versione-destrutturata_a_23309222/|title=Sanremo 2018: i big in gara e le nuove proposte. Elio e Le Storie Tese e Ornella Vanoni. Ma anche i Pooh in versione "destrutturata"|date=16 dicembre 2017|publisher=huffingtonpost.it}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.quotidiano.net/magazine/sanremo-2018-1.3705073|title=Sanremo 2018, 5 cose da sapere sul Festival|date=|publisher=quotidiano.net}}</ref> со која обезбедува учество на Фестивалот во Санремо идната година. Со истата песна ја освојува и наградата ''Лунеција'' за најдобар текст. Истиот ден го објавува и вториот студиски албум ''Peter Pan''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fourzine.it/2018/02/08/ultimo-esce-domani-peter-pan-il-nuovo-album-con-il-brano-il-ballo-delle-incertezze/|title=ULTIMO: esce domani “PETER PAN” il nuovo album con il brano “Il ballo delle incertezze”|date=8 febbraio 2018|publisher=fourzine.it}}</ref> заземајќи го четвртото место на листата на Федерацијата на италијанската музичка индустрија ([[Федерација на италијанската музичка индустрија|ФИМИ]]),<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/archivio-classifiche.kl|title=Archivio Classifiche - FIMI|language=it-IT}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/classifiche-fimi-ermal-meta.html|title=CLASSIFICHE VENDITE FIMI: Debutto alla #1 per ERMAL META...i risultati di Sanremo 2018 rispecchiano quelli del pubblico|date=2018-02-16|language=it-IT}}</ref> а веќе следната година го достигнува приматот на ранг листата.<ref name=":5" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/classifiche-di-vendita-fimi-ultimo-primo.html|title=Classifiche di vendita Fimi - Ultimo dopo 54 settimane conquista la #1|date=2019-02-22|language=it-IT}}</ref> Во меѓувреме двата први концерти на кантавторот во Рим и Милано се распродадени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vivoconcerti.com/mag/ultimo-concerti-italia-milano-roma-gennaio-2018|title=per la prima volta live con due date speciali! - Vivo Concerti News|language=en|accessdate=2023-04-14|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703063739/https://www.vivoconcerti.com/mag/ultimo-concerti-italia-milano-roma-gennaio-2018|url-status=dead}}</ref> Ги продолжува соработките, овојпат со ''Серчо'' (''Sercho)'' за песната ''Tenebre,''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rockol.it/testi/149690650/mostro-feat-ultimo-e-fumo-ancora-acoustic-version|title=√ Rockol - la musica online è qui - Novità Musicali|language=it}}</ref> со ''Мостро'' ([[:it:Mostro (rapper)|''Mostro'']]) за акустичната верзија на песната ''E fumo ancora'' и со Фабрицио Моро ''L'eternità (il mio quartiere)''<ref>{{Наведени вести|url=http://news.mtv.it/musica/fabrizio-moro-nuova-canzone-l-eternita-il-mio-quartiere/|title=Fabrizio Moro feat. Ultimo: fuori ora il nuovo singolo “L’eternità (il mio quartiere)”|date=20 aprile 2018|language=en|access-date=2023-04-14|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924032019/http://news.mtv.it/musica/fabrizio-moro-nuova-canzone-l-eternita-il-mio-quartiere/|url-status=dead}}</ref> На 4 мај истата година оди во [[Болоња]], за да го промовира албумот и од таму започнува турнејата на ''Peter Pan Live Tour'' , што резултира со огромен успех. [[Податотека:Ultimo_performing_in_Rome.jpg|лево|мини| Ултимо на концертот од 20 јануари 2018 година во ''Театро'' ''Квиринета'' во Рим]] Во септември ја објавува песната ''Cascare nei tue occhi'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-cascare-nei-tuoi-occhi.html|title=Ultimo pronto a lanciare a settembre il singolo "Cascare nei tuoi occhi"|date=2018-08-26|language=it-IT}}</ref> а веќе во декември излегува ''Ti dedico il silenzio'',<ref name="allmusicitalia.it">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-ti-dedico-il-silenzio.html|title=Ultimo: il nuovo singolo Ti dedico il silenzio e il concerto all'Olimpico|date=2018-12-14|language=it-IT}}</ref> чие видео ги прикажува сликите за време на концертите. На крајот од турнејата, во ноември 2018 година, ја најавува турнејата ''Colpa delle favole'' во главните италијански арени<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-colpa-delle-favole.html|title=Colpa delle favole è il nuovo album di Ultimo. Ecco le date live 2019|date=2018-10-08|language=it-IT}}</ref> и ''La favola'', концертен настан на [[Стадион Олимпико|Стадионот Олимпико во Рим]].<ref name="allmusicitalia.it"/> Сите карти се распродадени<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-pianeti-olimpico.html|title=Ultimo non si ferma! Sold out lo stadio Olimpico, disco di platino per Pianeti|date=2019-02-26|language=it-IT}}</ref> и со тоа ''Ултимо'' станува најмладиот италијански пејач што настапувал на такви локации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vivoconcerti.com/mag/il-suo-colpa-delle-favole-tour-nei-palazzetti-tutto-sold-out-688776|title=il suo Colpa delle Favole tour nei palazzetti è tutto sold out! - Vivo Concerti News|language=en|accessdate=2023-04-14|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703050239/https://www.vivoconcerti.com/mag/il-suo-colpa-delle-favole-tour-nei-palazzetti-tutto-sold-out-688776|url-status=dead}}</ref> Во декември е прогласен за најслушаниот изведувач на годината на музичката платформа TIMMUSIC.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/timmusic-ultimo.html|title=E´ Ultimo l'artista più ascoltato del 2018 su TIMMUSIC|date=2018-12-27|language=it-IT}}</ref> === Враќањето на Фестивалот во Санремо и ''Colpa delle favole'' (2019) === По победата во категоријата ''Нови предлози,'' во 2018 се враќа на Фестивалот. Со ''I tuoi particolari'' го освојува второто место и ја добива наградата TIMMUSIC за најслушана песна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rockol.it/news-700871/sanremo-2019-ultimo-vince-il-premio-timmusic|title=√ Sanremo 2019, Ultimo vince il premio TIMMUSIC|language=it}}</ref> [[Податотека:Ultimo_Palazzo_dello_Sport_Roma_2019.jpg|мини|Ултимо на концертот од 22 мај 2019 година во ''Палацо дело спорт'' во Рим]] На 5 април 2019 година, го објавува неговиот трет студиски албум ''Colpa delle favole.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.teamworld.it/musica/colpa-delle-favole-il-nuovo-album-di-ultimo-tracklist-cover-e-significato/|title=Colpa Delle Favole, il nuovo album di Ultimo: tracklist, cover e significato|date=2019-02-14|language=it-IT}}</ref> Албумот доживува вистински успех и е на првото место на ранг листите пет последователни недели. Во јули ФИМИ соопштува дека ''Ултимо'' е првиот жив изведувач што истовремено има три студиски албуми во листата на десетте најпродавани албуми на годината, ''Colpa delle favole'' на првото место, ''Peter Pan'' на петто и ''Pianeti'' на деветто.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-honiro-label-e-believe-digital-nella-storia-della-discografia-italiana.html|title=Ultimo, Honiro label e Believe Digital nella storia della discografia italiana|date=2019-07-11|language=it-IT}}</ref> На 4 јули го држи неговиот прв концерт во [[Стадион Олимпико|Стадионот Олимпико во Рим]], а поради огромната публика (околу 64 000 лица), станува вториот најгледан концерт за годината. Во таа прилика ја претставува песната ''Poesia per Roma,'' оддавајќи почит на родниот град.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-poesia-per-roma.html|title=Ultimo Poesia per Roma. Testo e audio del suo omaggio alla città eterna|date=2019-07-05|language=it-IT}}</ref> Последователно, најавува турнеја за летото [[2020|2020 година]], првично составена од 8 датуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/date-tour-ultimo-2020-il-cantautore-dei-record-svela-gli-appuntamenti-negli-stadi-biglietti.html|title=Date tour Ultimo 2020. Svelati gli appuntamenti negli stadi ( Biglietti )|date=2019-07-09|language=it-IT}}</ref> За кратко време голем дел од картите се веќе распродадени, а дел од приходите ''Ултимо'' донира на [[УНИЦЕФ]] за проекти во [[Мали]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-tour-2020-unicef.html|title=Ultimo Tour 2020. Parte dei ricavi sarà destinato all'Unicef|date=2019-07-10|language=it-IT}}</ref> Во септември истата година, по првите распродадени датуми во [[Сан Сиро|Милано]], [[Стадион Артемио Франки|Фиренца]] и [[Стадион „Диего Армандо Марадона“|Неапол]], додадени се уште 6 нови датуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-tour-stadi-2020-2.html|title=Ultimo Tour Stadi 2020 da record, nuovi sold e nuove date (biglietti)|date=2019-09-19|language=it-IT}}</ref> Со удвојувањето на датумот за концерт во [[Стадион „Диего Армандо Марадона“|Стадионот Сан Паоло во Неапол]], Ултимо станува првиот изведувач кој настапува на тоа место две последователни вечери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilmattino.it/spettacoli/musica/san_paolo_sold_out_ultimo_raddoppia_le_date_e_il_primo_a_suonare_per_due_giorni_nello_stadio-4744952.html|title=San Paolo sold out, Ultimo raddoppia le date: è il primo a suonare per due giorni nello stadio}}</ref> На 18 октомври тој е назначен за ''Амбасадор на добрата волја (Ambasciatore di Buona Volontà)'' од страна на Италијанскиот комитет на [[УНИЦЕФ]] ''за неговата голема дарежливост и за страсна посветеност во одбрана на „последните“, најзагрозените момчиња и девојчиња од целиот свет.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.unicef.it/doc/9443/cantautore-ultimo-diventa-goodwill-ambassador-unicef-italia.htm|title=Ultimo diventa Goodwill Ambassador dell'UNICEF Italia|language=IT}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/UNICEF_Italia/status/1192740580314492928|title=La notizia del giorno #8novembre? Ultimo @IlVeroUltimo è il nuovo Goodwill Ambassador dell'UNICEF Italia! Leggi la news http://ow.ly/ot9u50x5zwB e preparati a gustare il video a #Prodigi2019, il 13/11 in prima serata su @RaiUnopic.twitter.com/iJDQSzlnrh|date=2019-11-08|language=it}}</ref> Во декември е еден од најслушаните изведувачи на годината на Spotify во Италија.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://music.fanpage.it/ultimo-e-lartista-piu-ascoltato-in-streaming-ma-il-rap-domina-con-salmo-e-sfera-ebbasta/|title=Ultimo è l’artista più ascoltato in streaming, ma il rap domina con Salmo e Sfera Ebbasta|language=it}}</ref> Со околу 371 милион прегледи, е и најпопуларниот пејач на [[YouTube]] во 2019 година во Италија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.socialartist.it/2019/12/16/classifica-artisti-brani-popolari-youtube-italia-2019/|title=Classifica degli artisti e dei brani più popolari di Youtube Italia nel 2019|date=2019-12-16|language=it-IT|accessdate=2023-04-14|archive-date=2023-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602060105/https://www.socialartist.it/2019/12/16/classifica-artisti-brani-popolari-youtube-italia-2019/|url-status=dead}}</ref> === ''Соло'' (2019-2022) === На 13 декември 2019 година ја објавува песната ''[[:it:Tutto questo sei tu|Tutto questo sei tu]],''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-tutto-questo-sei-tu.html|title=Ultimo Tutto questo sei tu è il nuovo singolo inedito in arrivo a dicembre|date=2019-11-27|language=it-IT}}</ref> за првпат е изведена во живо за време на финалето на тринаесеттото издание на Х Фактор<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/x-factor-ultimo.html|title=X Factor 2019 l'ospite della finale dal Mediolanum Forum è Ultimo|date=2019-12-09|language=it-IT}}</ref> и последователно дебитира на првото место на ранг листата за најпродавани песни на неделата на [[Федерација на италијанската музичка индустрија|ФИМИ]].<ref name=":5"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/classifiche-di-vendita-fimi-settimana-51-tiziano-ferro-torna-primo-ultimo-in-vetta-nei-singoli.html|title=Classifiche FIMI 51: Tiziano torna primo. Ultimo in vetta nei singoli|date=2019-12-21|language=it-IT}}</ref> На почетокот на јануари 2020 година, ФИМИ соопштува дека ''Colpa delle favole'' е најпродаваниот албум за 2019 година,<ref name=":8">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fimi.it/news/top-of-the-music-fimi-gfk-2019-un-anno-con-la-musica-italiana.kl|title=TOP OF THE MUSIC FIMI/GfK 2019: UN ANNO CON LA MUSICA ITALIANA|language=it-IT}}</ref> четвртото место го зазема [[:it:Peter Pan (Ultimo)|''Peter Pan'']], а ''[[:it:Pianeti (album Ultimo)|Pianeti]]'' се класифицира на единаесеттата позиција.<ref name=":8" /> Во февруари, тој е првиот пејач - ''Амбасадор на добрата волја'' [[УНИЦЕФ|на УНИЦЕФ]] кој заминува на мисија во [[Африка]] и воопшто првиот амбасадор во [[Мали]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/topnews/2020/02/14/musica-ultimo-primo-cantante-ad-andare-in-africa-per-unicef_9465fd50-b976-49a2-a2e4-24be65690af1.html|title=Musica: Ultimo primo cantante ad andare in Africa per Unicef - Ultima Ora|date=2020-02-14|language=it}}</ref> Во септември 2020 година се повлекува од ''Хониро'' за да основа своја независна продуцентска куќа, ''Ултимо Рекордс.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.optimagazine.com/2020/09/17/nasce-ultimo-records-letichetta-indipendente-per-i-prossimi-progetti-di-ultimo/1927796|title=Nasce Ultimo Records, l’etichetta indipendente per i prossimi progetti di Ultimo|date=2020-09-17|language=it-IT|accessdate=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414091038/https://www.optimagazine.com/2020/09/17/nasce-ultimo-records-letichetta-indipendente-per-i-prossimi-progetti-di-ultimo/1927796|url-status=dead}}</ref> Првата песна произлезена од ''Ултимо Рекордс'' е насловена ''[[:it:22 settembre (singolo)|22 settembre]]'' и соодветно објавена на тој датум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-22-settembre-e-il-nuovo-singolo-in-uscita-il-22-settembre.html|title=Ultimo 22 settembre è il nuovo singolo del cantautore|date=2020-09-21|language=it-IT}}</ref> По два месеци ја објавува песната ''7+3,'' посветена на неговата мајка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.billboard.it/musica/pop/ultimo-fa-un-regalo-di-natale-alla-madre-e-ai-fan-il-nuovo-brano-73/2020/12/2249540/|title=Ultimo fa un regalo di Natale alla madre e ai fan: il nuovo brano "7+3"|date=2020-12-22|language=it-IT|accessdate=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414094048/https://billboard.it/musica/pop/ultimo-fa-un-regalo-di-natale-alla-madre-e-ai-fan-il-nuovo-brano-73/2020/12/2249540/|url-status=dead}}</ref> На 23 април 2021 година, ја претставува ''Buongiorno vita,''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-buongiorno-vita.html|title=Ultimo Buongiorno vita è il titolo del nuovo singolo in arrivo ad aprile|date=2021-03-29|language=it-IT}}</ref> премиерно изведена претходниот ден за време на ''Buongiorno vita - L'evento -'' концерт со пијано, од внатрешноста на [[Колосеум|Археолошкиот парк на Колосеумот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-buongiorno-vita-levento-livenow-streaming.html|title=Ultimo Buongiorno Vita L'evento, uno spettacolo in diretta streaming|date=2021-04-02|language=it-IT}}</ref> Настанот го собори рекордот на продадени билети во Италија за виртуелен концерт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.radioitalia.it/news/ultimo/evento/23301_ultimo_al_colosseo_record_di_biglietti_venduti_per_un_evento_streaming.php|title=Ultimo al Colosseo: record di biglietti venduti per un evento streaming|accessdate=2023-04-14|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422111914/https://www.radioitalia.it/news/ultimo/evento/23301_ultimo_al_colosseo_record_di_biglietti_venduti_per_un_evento_streaming.php|url-status=dead}}</ref> На 22 септември 2021, по една година од објавувањето на ''22 settembre,'' со песната ''Niente'' го најавува неговиот четврти албум ''Solo.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-nuovo-album-solo.html|title=A sorpresa Ultimo annuncia l'uscita del suo quarto album, "Solo"|date=22 септември 2021|language=it-IT}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-dal-nuovo-album-solo-arriva-niente.html|title=Ultimo pronto a lanciare il primo singolo da "Solo". Arriva venerdì "Niente"|date=2021-10-13|language=it-IT}}</ref> За краток период албумот доживува успех и го достигнува врвот на ранг листите. Песната ''Supereroi,'' од новиот албум, станува дел од музиката во истоимениот филм на Паоло Џеновезе. Видеото на песната е сочинето од фрагменти од филмот во кој земаат учество глумците Алесандро Борги и Јасмин Тринка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/ultimo_supereroi_radio_date_10_12_2021_56544258/|title=Ultimo - Supereroi (Radio Date: 10-12-2021)}}</ref> На 25 март 2022 се објавува ''Solo - Home Piano Session,'' реиздание на ''Solo.'' Содржи седум песни, шест од нив се од албумот, препеани во акустична верзија, придружени само со пијано, седмата е насловена ''Equilibrio mentale'' исто така во пијано верзија. Сите песни се снимени во јули 2021 на [[Комо (езеро)|езерото Комо]]. На 6 мај 2022 година, излегува италијанската верзија на ''2step'', песна од британскиот кантавтор [[Ед Ширан]] во соработка со ''Ултимо''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ed-sheeran-ultimo-2step-testo-e-traduzione.html|title=Ultimo annuncia a sorpresa la collaborazione con la superstar internazionale Ed Sheeran. Ecco cosa uscirà il 6 maggio...|date=2022-05-04|language=it-IT}}</ref> === Турнеи, учество на Фестивалот во Санремо и ''Alba'' (2022-сега) === На 25 мај 2022 година, ја објавува ''[[:it:Vieni nel mio cuore|Vieni nel mio cuore]]'', напишана за време на концертните проби ''Ultimo Stadi 2022''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/ultimo_vieni_nel_mio_cuore_radio_date_25_05_2022_61324647/|title=Ultimo - Vieni nel mio cuore (Radio Date: 25-05-2022)}}</ref> На 28 октомври 2022 година излегува ''Ti va di stare bene.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.earone.it/news/ultimo_ti_va_di_stare_bene_radio_date_28_10_2022_66403185/|title=Ultimo - Ti va di stare bene (Radio Date: 28-10-2022)}}</ref> На 4 декември 2022 година, се најавува неговото учество на Фестивалот Санремо 2023<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/2022/12/04/giorgia-mengoni-ultimo-e-oxa-tra-i-big-di-sanremo-_cfa69b2e-7b85-44e7-a584-ed08d701383c.html|title=Giorgia, Mengoni, Ultimo e Oxa tra i Big di Sanremo 2023|date=4 dicembre 2022}}</ref> со песната ''Alba''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/sanremo-2023-cantanti-in-gara-sanremo-giovani-2022.html|title=Sanremo giovani 2022 il resoconto della finale. Passano 6 giovani e il cast di Sanremo 2023 è completo. Ecco i 28 artisti in gara|date=2022-12-16|language=it-IT}}</ref> и завршува пласиран на четвртото место. Во февруари следната година го издава албумот ''Alba,'' кој ја содржи и истоимената песна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-nuovo-album-alba.html|title=Ultimo svela data di uscita e copertina di "Alba", il suo secondo album da indipendente|date=2023-01-12|language=it-IT}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusicitalia.it/news/ultimo-alba-tracklist-il-cantautore-racconta-canzone-per-canzone-il-nuovo-disco.html|title=Ultimo svela la tracklist di "Alba" e racconta il disco canzone per canzone|date=2023-01-21|language=it-IT}}</ref> == Дискографија == ; Студиски албуми * 2017 - Pianeti * 2018 - ''Peter Pan'' * 2019 - ''Colpa delle favole'' * 2021 - ''Solo'' * 2023 - ''Alba'' == Забелешка == <references /> [[Категорија:Родени на 27 јануари]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1996 година]] [[Категорија:Италијански пејачи]] 7izhlt6jrln6l5upu8q6m6u8agzaxpj 0 1322640 5611923 5380281 2026-08-20T10:21:34Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611923 wikitext text/x-wiki '''Планетарното здравје''' се однесува на „''здравјето на човечката цивилизација и состојбата на природните системи од кои зависи''“. Во 2015 година, Фондацијата Рокфелер и ''Лансет'' го лансирале концептот како Фондација Рокфелер-Лансет комисија за планетарно здравје.<ref name="Lancet2015">{{Наведено списание|last=Whitmee|first=Sarah|date=2015-11-14|title=Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(15)60901-1/fulltext|journal=The Lancet|volume=386|issue=10007|pages=1973–2028|doi=10.1016/S0140-6736(15)60901-1|pmid=26188744|access-date=2016-10-05}}</ref> == Заднина == Постојат голем број на идеи, концепти кои можат да се сфатат како претходници на концептот на планетарно здравје. Според Сузан Прескот, терминот „''планетарно здравје''“ произлегол од еколошките и холистички здравствени движења од 1970-1980-тите. Во 1980 година, „''Пријателите на Земјата''“ ја прошириле дефиницијата за здравје на Светската здравствена организација, наведувајќи дека „''здравјето е состојба на целосна физичка, ментална, социјална и еколошка благосостојба, а не само отсуство на болест - личното здравје вклучува планетарно здравје''“ <ref>Prescott, S.L. and Logan, A.C., 2019. Planetary health: from the wellspring of holistic medicine to personal and public health imperative. Explore, 15(2), pp.98-106.</ref> Во 1993 година, норвешкиот лекар Пер Фуџели напишал: „''Пациентката Земја е болна.'' ''Глобалните еколошки нарушувања може да имаат сериозни последици по здравјето на луѓето. Време е лекарите да дадат светска дијагноза и да советуваат за лекување''.“ <ref name="lancet">{{Наведено списание|last=Casassus|first=Barbara|year=2017|title=Per Fugelli|journal=The Lancet|volume=390|issue=10107|pages=2032|doi=10.1016/S0140-6736(17)32737-X|doi-access=free}}</ref> Дваесет и една година подоцна, коментарот во изданието од март 2014 година на медицинското списание ''„Лансет“'' повикал да се создаде движење за планетарно здравје за да се трансформира полето на јавното здравје, кое традиционално се фокусира на здравјето на човечката популација без нужно да се земе предвид околината. природните екосистеми.<ref name="thelancet.com">{{Наведено списание|last=Horton|first=Richard|last2=Beaglehole|first2=Robert|last3=Bonita|first3=Ruth|last4=Raeburn|first4=John|last5=McKee|first5=Martin|date=2014-03-06|title=From public to planetary health: a manifesto|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(14)60409-8/fulltext|journal=The Lancet|volume=383|issue=9920|page=847|doi=10.1016/s0140-6736(14)60409-8|pmid=24607088|access-date=2016-10-05}}</ref> Предлогот ги препознал новите закани за природните и човечките системи кои го поддржуваат човештвото.<ref name="thelancet.com"/> '''Пресвртници''' Во 2015 година, Фондацијата Рокфелер и ''Лансет'' го лансирале концептот како Фондација Рокфелер-Лансет комисија за планетарно здравје. Сојузот за планетарна здравствена состојба е основана во декември 2015 година, од [[Харвард|Универзитетот Харвард]], заедно со Друштвото за зачувување на дивиот свет и други партнерски организации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://planetaryhealthalliance.org/|title=Planetary Health Alliance|work=planetaryhealthalliance.org|accessdate=2016-10-06}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/planetary-health-alliance-launched-to-address-public-health-threats/|title=Harvard University, Wildlife Conservation Society launch new 'Planetary Health Alliance' with support from The Rockefeller Foundation|date=2015-12-11|language=en-US|accessdate=2016-10-06}}</ref> Економскиот совет на Фондацијата Рокфелер за планетарно здравје во училиштето Оксфорд Мартин бил основан на 1 јуни 2017 година за дополнително да ја дефинира новата дисциплина на планетарното здравје. Списанието со отворен пристап „''Lancet Planetary Health''“ го објавил своето инаугуративно издание во април 2017 година <ref>[http://www.sciencedirect.com/journal/the-lancet-planetary-health/issues The Lancet Planetary Health- All issues] ScienceDirect, Elsevier Ltd.2017</ref> == Истражувачка парадигма == Тргнувајќи од дефиницијата за [[здравје]] - „''состојба на целосна физичка, ментална и социјална благосостојба, а не само отсуство на болест или слабост''“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.who.int/about/mission/en/|title=Constitution of WHO: principles|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419175759/http://www.who.int/about/mission/en/|archive-date=April 19, 2015|accessdate=2016-10-05}}</ref> - како и принципите артикулирани во преамбулата на уставот на [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]], Извештајот елаборирал дека планетарното здравје се однесува на „''постигнувањето на највисокиот достижен стандард на здравје, благосостојба и правичност ширум светот преку разумно внимание на човечките системи – политички, економски и социјални – кои ја обликуваат иднината на човештвото и природните системи на Земјата кои ги дефинира безбедните еколошки граници во кои човештвото може да опстојува''“. Извештајот на Комисијата ''Лансет'' ги поставил сеопфатните принципи кои ја водат идејата за планетарно здравје. Една од нив е дека човековото здравје зависи од „''процутот на природните системи и мудрото чување на тие природни системи''“. Човечките активности, како што се производството на енергија и производството на храна, довеле до значителен глобален ефект врз системите на Земјата, што ги поттикнало научниците да го нарекуваат современото време како антропоцен. Група научници од Земјиниот систем и животната средина предводени од Јохан Рокстром од Центарот за отпорност во Стокхолм го предложиле концептот на девет планетарни граници во кои човештвото може да продолжи да се развива и да напредува за генерациите што доаѓаат.<ref>{{Наведено списание|last=Rockström|first=Johan|date=2009-09-04|title=A safe operating space for humanity|journal=Nature|volume=461|issue=7263|pages=472–475|bibcode=2009Natur.461..472R|doi=10.1038/461472a|pmid=19779433|doi-access=free}}</ref> Според ажурирањето од 2015 година, четири од планетарните граници – [[Глобално затоплување|климатските промени]], интегритетот на [[биосфера]]та, биогеохемиските текови и промената на копнениот систем – веќе биле надминати.<ref name="Science2015">{{Наведено списание|last=Steffen|first=W.|date=2015-02-13|title=Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet|journal=Science|volume=347|issue=6223|page=1259855|doi=10.1126/science.1259855|pmid=25592418|doi-access=free}}</ref> Во извештајот се заклучува дека се потребни итни и трансформативни акции за заштита на сегашните и идните генерации. Една важна област која барала итно внимание бил системот на управување и организација на [[Знаење|човечкото знаење]], кој се сметал за несоодветен за справување со заканите за планетарното здравје. Извештајот дал неколку сеопфатни препораки. Една од нив била да се подобри владеењето за да се помогне во интеграцијата на социјалните, економските и еколошките политики и за создавање, синтеза и примена на интердисциплинарно знаење . Авторите повикале на решенија засновани на редефинирање на просперитетот да се фокусираат на подобрување на квалитетот на животот и обезбедување на подобрено здравје за сите, заедно со почитување на интегритетот на природните системи. == Прашања == Планетарното здравје се грижи за управувањето и раководството кои претставуваат закана за одржливоста на човечката цивилизација, животната средина и планетата. Поточно, тој се стреми да се соочи со три главни типа на предизвици: „''предизвици за имагинација''“, како што е неуспехот да се пресметаат долгорочните човечки или еколошки последици од човечкиот напредок; „''предизвици за истражување и информирање''“, како што се недоволно финансирање и недостаток на опсег во истражувањето; и „''предизвици на управување''“, како што се одложените еколошки активности од страна на раководните тела утврдени со неподготвеност, несигурност или несоработка. Примарниот етички фокус на истражувањето на планетарното здравје е човечката соработка и несоработка во форма на конфликт, национализам и конкуренција. Како една цел, Комисијата за здравје и климатски промени Лансет планира да користи механизам за одговорност за следење на човечката соработка и проучување на врската помеѓу здравјето, климата и политичката акција<ref>{{Cite journal|last1=Horton|first1=Richard|last2=Lo|first2=Selina|year=2015|title=Planetary health: a new science for exceptional action|journal=The Lancet|volume=386|issue=10007|pages=1921–1922|doi=10.1016/s0140-6736(15)61038-8|pmid=26188746|doi-access=free}}</ref>. Исто така, исхраната е важен придонесувач и индикатор за планетарното здравје. Научниците шпекулираат дека растот на човечкото население ја загрозува носивоста на планетата. Исхраната, земјоделството и технологијата мора да се прилагодат за да се одржат проекциите на населението над 9 милијарди, а истовремено да се намалат штетните последици врз животната средина преку [[Отпад од храна|отпадот од храна]] и диетите интензивни на јаглерод. Фокусот на истражувањето за планетарното здравје ќе биде нутриционистичките решенија кои се одржливи за човечкиот вид и животната средина, како и генерирање на научно истражување и политичка волја за создавање и спроведување на посакуваните решенија.<ref>{{Наведено списание|last=Demaio|first=Alessandro R|last2=Rockström|first2=Johan|year=2015|title=Human and planetary health: towards a common language|journal=The Lancet|volume=386|issue=10007|pages=e36–e37|doi=10.1016/s0140-6736(15)61044-3|pmid=26188745}}</ref> Во јануари 2019 година, меѓународна комисија ја создала исхраната за планетарно здравје.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/jan/16/new-plant-focused-diet-would-transform-planets-future-say-scientists|title=New plant-focused diet would 'transform' planet's future, say scientists|last=Carrington|first=Damian|date=2019-01-16|work=The Guardian|access-date=2020-12-12|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Планетарното здравје има за цел да бара понатамошни решенија за глобалната човечка и еколошка одржливост преку соработка и истражување во сите сектори, вклучувајќи ги економијата, енергијата, земјоделството, водата и здравјето. Губењето на биолошката разновидност, изложеноста на загадувачи, климатските промени и потрошувачката на гориво се сите прашања кои го загрозуваат здравјето на луѓето и климата подеднакво, и како такви се фокуси на теренот. Голем број истражувачи сметат дека всушност уништувањето на [[биоразновидност]]а од страна на човештвото и инвазијата на дивите предели создава услови за [[маларија]] <ref>Chaves, L.S.M., Fry, J., Malik, A. et al. Global consumption and international trade in deforestation-associated commodities could influence malaria risk. Nat Commun 11, 1258 (2020). https://doi.org/10.1038/s41467-020-14954-1</ref> и нови болести како што е [[КОВИД-19]] .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/environment/2020/mar/18/tip-of-the-iceberg-is-our-destruction-of-nature-responsible-for-covid-19-aoe|title='Tip of the iceberg': is our destruction of nature responsible for Covid-19?|last=Vidal|first=John|date=2020-03-18|work=The Guardian|access-date=2020-03-21|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/15/sunday-review/the-ecology-of-disease.html|title=The Ecology of Disease|last=Robbins|first=Jim|date=2012-07-14|work=The New York Times|access-date=2020-03-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == Сојуз за планетарна здравствена состојба == Сојузот за планетарна здравствена состојба е глобална коалиција од над 350 универзитети, невладини организации, владини агенции и истражувачки институти со над 20.000 засегнати страни. Таа има за цел да го поддржи развојот на „''ригорозно, фокусирано на политики, трансдисциплинарно поле на применети истражувања насочени кон разбирање и решавање на импликациите по здравјето на луѓето од забрзување на промените во структурата и функцијата на природните системи на Земјата''“. Регионалните центри на PHA (вкупно има 10 ширум светот) функционираат како локално вкоренети заедници кои ги здружуваат членовите на PHA во географски кластери за заеднички да ги унапредат истражувањата за планетарното здравје, образованието, политиките и досегот релевантни за специфични локални контексти <ref>Planetary Health Alliance:[https://www.planetaryhealthalliance.org/pha-regional-hubs HUBS TERMS OF REFERENCE]. Oktober 2022</ref> . Во 2022 година, во [[Амстердам]] се одржал инаугуративниот Европски центар за планетарно здравје, со 72 застапени институции <ref>[https://eeac.eu/2022/09/27/planetary-health-european-hub-convening-amsterdam-26-27-september-2022/ The Planetary Health European Hub convening] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230526193826/https://eeac.eu/2022/09/27/planetary-health-european-hub-convening-amsterdam-26-27-september-2022/ |date=2023-05-26 }}. 26-27 September, 2022</ref> . Инаугуративниот состанок бил организиран од Сојузот за планетарна здравствена заштита, Европската мрежа на советодавни совети за животна средина и одржлив развој (EEAC мрежа) и Natura Artis Magistra (ARTIS). Секретаријатот на PHA Европа се наоѓа во Холандија. Заеднички е координиран од Универзитетот во Мастрихт и Универзитетскиот медицински центар Утрехт (UMC Utrecht). == Споредба со други полиња == Планетарното здравје се смета за одговор на постоечките полиња и парадигми како што се јавното здравје на животната средина, екоздравството, Едно здравје и меѓународното здравје. Иако може да има конкурентни дефиниции за глобалното здравје,<ref>{{Наведено списание|last=Koplan|first=Jeffrey P|last2=Bond|first2=T Christopher|last3=Merson|first3=Michael H|last4=Reddy|first4=K Srinath|last5=Rodriguez|first5=Mario Henry|last6=Sewankambo|first6=Nelson K|last7=Wasserheit|first7=Judith N|year=2009|title=Towards a common definition of global health|journal=The Lancet|volume=373|issue=9679|pages=1993–1995|citeseerx=10.1.1.610.7968|doi=10.1016/s0140-6736(09)60332-9|pmid=19493564}}</ref> тоа е лабаво дефинирано како здравје на населението во глобален контекст, одговор на прекуграничното движење на здравствените двигатели, како и ризиците, и подобрување во однос на постариот концепт. на меѓународното здравство со својот нов акцент на постигнување еднаквост во здравството меѓу сите луѓе.<ref>{{Наведено списание|last=Brown|first=Theodore M.|last2=Cueto|first2=Marcos|last3=Fee|first3=Elizabeth|date=2006-01-01|title=The World Health Organization and the Transition From "International" to "Global" Public Health|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2006-01_96_1/page/62|journal=American Journal of Public Health|volume=96|issue=1|pages=62–72|doi=10.2105/AJPH.2004.050831|issn=0090-0036|pmc=1470434|pmid=16322464}}</ref> Некои научници сметаат дека застапувањето на планетарното здравје значи прекумерно проширување и тотализација на здравјето.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9566.13578 Roth, S., & Valentinov, V. (2023). Health beyond medicine]. A planetary theory extension. Sociology of Health & Illness, 45(2), 331-345.</ref> Главниот уредник на ''The Lancet'' Ричард Хортон напишал во специјалното издание на ''The Economist'' за планетарното здравје од 2014 година, дека глобалното здравје веќе не може вистински да ги исполни барањата со кои се соочуваат општествата, бидејќи сè уште е премногу тесно да се објасни и да се осветли некои итни предизвици“. ''Глобалното здравје целосно не ја зема предвид природната основа на која живеат луѓето - самата планета. Ниту, пак, влијае на силата и кревкоста на човечките цивилизации''.“ <ref>{{Наведени вести|url=https://assets.rockefellerfoundation.org/app/uploads/20150625163005/Planetary-Health-Special-Report_06.25.14.pdf/|title=Planetary Health - Economist Intelligence Unit|date=25 June 2014|work=The Economist|access-date=2016-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903123031/https://assets.rockefellerfoundation.org/app/uploads/20150625163005/Planetary-Health-Special-Report_06.25.14.pdf|archive-date=3 September 2019|pages=28}}</ref> Џудит Роден, претседател на фондацијата Рокфелер, го прогласил планетарното здравје како нова дисциплина во глобалното здравје.<ref>{{Наведено списание|last=Rodin|first=Judith|date=2015-07-16|title=Planetary Health: A New Discipline in Global Health|url=https://www.rockefellerfoundation.org/blog/planetary-health-a-new-discipline-in-global-health/|access-date=2016-10-06|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419111111/https://www.rockefellerfoundation.org/blog/planetary-health-a-new-discipline-in-global-health/|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Цивилизации]] 23q234ywcralqn02s423fnuish2r3h7 0 1325150 5611625 5007294 2026-08-19T17:04:58Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Балиски броеви]] 5611625 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1325299 5611755 5383617 2026-08-20T05:59:07Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Добитници на наградата „Антев часовник“]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5611755 wikitext text/x-wiki '''Марија Велинова''' ({{родена на|||2003}}, {{родена во|Штип}}) — [[Македонка|македонска]] поетеса. Таа е студентка на Катедрата за општа и компаративна книжевност при [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје]]. Има објавувано повеќе текстови на платформата „Култура Бета“, како и во списанијата „Средношколски размислувања 4“ и „Филозофска трибина“. Учествувала на „Скопскиот поетски фестивал“ каде што победила на поетско читање за млади поети „Отскочна даска“. Нејзини песни се застапени во неколку антологии.<ref>[https://svp.org.mk/poet/marija-velinova-2 Биографија на СВП]</ref> Во 2022 ја претставувала Македонија на Светската филозофска олимпијада. == Дела == До сега ги има објавено стихозбирките: * ''Разговорите што не можевме да ги имаме'' (2021, Дата Песнопој)<ref>[https://www.kulturabeta.com/post/az-buki-vedi-marija-velinova аз буки веди - марија велинова, мај 10]</ref> * ''Омарнина што омалаксува'' (2023, ПНВ Публикации)<ref>[https://meduza.mk/song/tri-pesni-od-mari%D1%98a-velinova/ Три песни од Марија Велинова Од стихозбирката „Омарнина што омалаксува“]</ref> [[Категорија:Луѓе од Штип]] == Извори == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Велинова, Марија}} [[Категорија:Македонски поетеси]] [[Категорија:Добитници на наградата „Антев часовник“]] 9voipyn6dfdgt6fjao3fpm5nlu559l9 5611756 5611755 2026-08-20T06:01:47Z P.Nedelkovski 47736 награда Антев часовник 5611756 wikitext text/x-wiki '''Марија Велинова''' ({{родена на|||2003}}, {{родена во|Штип}}) — [[Македонка|македонска]] поетеса. Таа е студентка на Катедрата за општа и компаративна книжевност при [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје]]. Има објавувано повеќе текстови на платформата „Култура Бета“, како и во списанијата „Средношколски размислувања 4“ и „Филозофска трибина“. Учествувала на „Скопскиот поетски фестивал“ каде што победила на поетско читање за млади поети „Отскочна даска“. Нејзини песни се застапени во неколку антологии.<ref>[https://svp.org.mk/poet/marija-velinova-2 Биографија на СВП]</ref> Во 2022 ја претставувала Македонија на Светската филозофска олимпијада. == Дела == До сега ги има објавено стихозбирките: * ''Разговорите што не можевме да ги имаме'' (2021, Дата Песнопој)<ref>[https://www.kulturabeta.com/post/az-buki-vedi-marija-velinova аз буки веди - марија велинова, мај 10]</ref> * ''Омарнина што омалаксува'' (2023, ПНВ Публикации)<ref>[https://meduza.mk/song/tri-pesni-od-mari%D1%98a-velinova/ Три песни од Марија Велинова Од стихозбирката „Омарнина што омалаксува“]</ref> ==Награди== *2026 - [[награда „Антев часовник“]] за „Штрингла“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/147383|title=„Антево перо“ за 2026 година за Даниела Андоновска-Трајковска|last=|date=2025-08-20|work=[[МРТ]]|language=mk-MK|accessdate=20 август 2025}}</ref> == Наводи == <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Велинова, Марија}} [[Категорија:Македонски поетеси]] [[Категорија:Добитници на наградата „Антев часовник“]] pnp6a73wzvv7khehxiv9gx4lmjlsnx1 0 1329216 5611683 5234867 2026-08-19T20:56:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611683 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Abazia_San_Lorenzo_Fasano.jpg|десно|мини|250x250пкс| Опатијата Свети Лоренс]] [[Податотека:FS-stazione_di_Fasano.jpg|десно|мини|250x250пкс| Зграда на станицата Фазано]] '''''Фазано''''' — [[Италијанска комуна|комуна]] во провинцијата Бриндизи, [[Апулија]], Јужна [[Италија]]. Тој е вториот најнаселен град во провинцијата по Бриндизи, со население во 2021 година од 39.026 жители. == Историја == Според народна етимологија, името Фазано потекнува од „Фазо“, голем див колумбо гулаб (исто така претставен на граѓанскиот грб) кој пиел од ''водата'', која била еден вид мочуриште или базен на отворено. од водата што се спушта од околните ридови. Оваа област каде што некогаш билO мочуриштето сега е заедничка градина. [[Вија Апија|Виа Апија]], патот од Бриндизи до Рим во античките времиња, минува по ''крајбрежниот дел'' на Фазано, вклучувајќи го Савелетри кој е видлив и денес. == Географија == === Местоположба === Ја означува границата помеѓу Саленто и градскиот град Бари . Тоа е околу 50 км од сите три главни градови на провинцијата во Апулија, имено [[Бари]], [[Таранто]] и Бриндизи. Општината граничи со Алберобело ( БА ), Цистернино, Локоротондо (БА), Монополи (БА) и Остуни.<ref>{{OSM|r|40778|Fasano}}</ref> Ги вбројува селата Канале ди Пиро, Лаурето, Монталбано, Пеце ди Греко, Поцо Фацето, Савелетри, Селва ди Фазано, Специјале, Торе Кане и Торе Спаката. === Животна средина === Фазано се наоѓа во област со маслинови дрвја и нејзината територија се протега од ридови до морето со богата медитеранска вегетација. Спуштајки се од ридовите, градот Фазано зазема доминантна позиција во долината која потоа води до морето: крајбрежните одморалишта вклучуваат Савелетри со своите плажи, археолошките ископувања во Гнација и теренот за голф и чудниот рибарски град Торе Кане . Брегот се карактеризира со мирна атмосфера која преовладува и покрај растечкиот туризам. Околу Фазано се наоѓаат Пеце ди Греко, Монталбано, Специјале и Поцо Фацето, центри за секуларно одгледување маслинки и низа средновековни утврдени масарии, или фарми, наменети за земјоделски туризам. == Население == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:540 height:380 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:45000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 bar:2016 text:2016 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 13033 bar:1871 from:0 till: 14865 bar:1881 from:0 till: 18316 bar:1901 from:0 till: 17429 bar:1911 from:0 till: 20907 bar:1921 from:0 till: 20016 bar:1931 from:0 till: 21521 bar:1936 from:0 till: 21923 bar:1951 from:0 till: 25745 bar:1961 from:0 till: 29339 bar:1971 from:0 till: 33206 bar:1981 from:0 till: 35440 bar:1991 from:0 till: 38782 bar:2001 from:0 till: 38667 bar:2011 from:0 till: 39482 bar:2016 from:0 till: 40227 PlotData= bar:1861 at: 13033 fontsize:S text: 13,033 shift:(-8,5) bar:1871 at: 14865 fontsize:S text: 14,865 shift:(-10,5) bar:1881 at: 18316 fontsize:S text: 18,316 shift:(-10,5) bar:1901 at: 17429 fontsize:S text: 17,429 shift:(-10,5) bar:1911 at: 20907 fontsize:S text: 20,907 shift:(-10,5) bar:1921 at: 20016 fontsize:S text: 20,016 shift:(-10,5) bar:1931 at: 21521 fontsize:S text: 21,521 shift:(-10,5) bar:1936 at: 21923 fontsize:S text: 21,923 shift:(-10,5) bar:1951 at: 25745 fontsize:S text: 25,745 shift:(-10,5) bar:1961 at: 29339 fontsize:S text: 29,339 shift:(-10,5) bar:1971 at: 33206 fontsize:S text: 33,206 shift:(-10,5) bar:1981 at: 35440 fontsize:S text: 35,440 shift:(-10,5) bar:1991 at: 38782 fontsize:S text: 38,782 shift:(-10,5) bar:2001 at: 38667 fontsize:S text: 38,667 shift:(-10,5) bar:2011 at: 39482 fontsize:S text: 39,482 shift:(-10,5) bar:2016 at: 40227 fontsize:S text: 40,227 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Source ISTAT </timeline> == Главни знаменитости == === Религиозни === * Археолошки парк на Игнација, антички италијански град и поранешна епископија Егнација Апула * Црквата ''Сан Џовани Батиста'' ( ''Chiesa Matrice'' ), изградена во 17 век. * ''Tempietto di Seppannibale'', ранохристијанска црква * [[Минаре|Минарето]] Фасано, градба во исламски стил од 1918 година. === Друго === * [[Долмен]] од Монталбано * ''Torrione delle Fogge'', последната преостаната кула од оригиналните единаесет. * [[Селва ди Фазано]], денес градина со вили * Оригинални куќи од трули * Фазаноландија, прво сафари во зоолошката градина од ваков вид во Европа. == Транспорт == Станицата Фазано е важна станица, како за регионалните, така и за возовите на долги релации, на јадранската железница . Автопатот СС 16 „Адријатика“ [[Падова]] - Отранто го опслужува градот со два излеза „Фазано“ и „Савелетри“. == Спорт == АС Фазано е фудбалски клуб на градот, а домашен терен е [[Stadio Vito Curlo|стадионот Вито Курло]]. Локални ракометни клубови Јуниор Фазано и Роберто Сера Фазано. == Личности == * Виторио Гирели (р. 1994), тркачки возач * Џамбатиста Џанокаро (р. 1960), тркачки возач * Ренато Олив (р. 1971), поранешен фудбалер. * [[Said Ahmed|Саид Ахмед]] (р. 1972), кикбоксер трикратен светски шампион. == Поврзано == * Еурофајтер * Светилникот Пунта Торе Кан == Наводи == <references responsive="1"></references> == Надворешни врски == * [http://www.deliciousitaly.com/visualizza.php?Id=783&regione_id=12 Месна храна од Фазано]{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100919112244/http://www.fasanohotels.com/ Хотели во Фазано] * [http://www.maplandia.com/italy/puglia/brindisi/fasano/ Карти на Фазано] во ''Маландија'' * [https://web.archive.org/web/20130329235554/http://fasano.italiadellacultura.it/ Културни настани во Фазано] [[Категорија:Градови во Апулија]] [[Категорија:Италија]] 45s3e9wrh25rgbo2gpmixer1eugwyjq 10 1331785 5611665 5134100 2026-08-19T20:14:50Z Andrew012p 85224 5611665 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{sortable|}}} |<span style="display:none;">{{{1|}}}</span> }}{{#if:{{{i|}}} |<nowiki/>'' }}{{abbr|style=font-size:85%|{{#switch:{{{lk|}}} |yes|on = [[Буквален превод|букв.]] |#default = букв. }}|буквален превод}}{{#if:{{{i|}}} |''<nowiki/> }}{{#if:{{{1|}}} | {{thinsp}}„{{{1}}}“ }}{{#if:{{{2|}}} | {{sp}}или „{{{2}}}“ }}{{#if:{{{3|}}} | {{sp}}или „{{{3}}}“ }}{{#if:{{{4|}}} | {{sp}}или „{{{4}}}“ }}<noinclude> {{Документација}} </noinclude> hdn5b41qvsmjmlof3xoycu2aq7o6foa 0 1332457 5611812 5082469 2026-08-20T08:12:33Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611812 wikitext text/x-wiki [[Податотека:春日神社ー篠山ー翁奉納P1011774.jpg|300px|мини|Ногаку изведба во шинтоистичкиот храм]] '''Ногаку''' (能楽) — еден од традиционалните стилови на јапонскиот театар. Составен е од лирската драма ''[[Но (театар)|Но]]'' и стрип театарот ''кјоген'' (狂言). Традиционално, двата вида на театар се изведуваат заедно, при што ''кјогенот'' се вметнува меѓу парчињата на [[Но (театар)|Но]] за време на изведбите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ich.unesco.org/en/RL/nogaku-theatre-00012|title=UNESCO - Nôgaku theatre}}</ref> Тој претставува важно влијание на ''[[Бунраку театар]]от'', или јапонскиот куклен театар, како и ''[[Кабуки]]''.<ref name="nogaku">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=45|title=Nôgaku Theatre|publisher=UNESCO Culture Sector|accessdate=2009-09-07}}</ref> Театарот Ногаку бил впишан во 2008 година од [[УНЕСКО]] на списокот на ремек-дела на усното и нематеријалното наследство на човештвото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ich.unesco.org/en/RL/nogaku-theatre-00012|title=UNESCO - Nôgaku theatre}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.nohgaku.or.jp/en/about/welcome.html За Нохгаку] * [https://www.nohgaku.or.jp/en/ Здружение на изведувачи] [[Категорија:Историја на театарот]] [[Категорија:Нематеријално културно наследство]] [[Категорија:Јапонска култура]] t6b32o0h3jhlaturxl4p4p74pws6lzr 0 1334846 5611835 5593295 2026-08-20T08:35:01Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611835 wikitext text/x-wiki [[Податотека:A_Greek_house_and_walls_rendered_and_white_washed.jpg|десно|мини|300x300пкс| Изведена куќа во Грција]] [[Податотека:A_rendered_and_painted_French_house.jpg|десно|мини|300x300пкс| Изведена куќа во Франција]] '''Цементниот малтер''' е [[малтер]] што претставува мешавина од песок и [[цемент]], (опционално вар) и [[вода]] нанесен на [[Тула|тули]], [[бетон]], [[Карпа|камен]] или кал. Често е текстуриран, обоен или насликан по нанесувањето. Генерално се користи на надворешни ѕидови, но може да се користи и за внатрешен ѕид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sydneyrenderingpros.com.au/applications-of-cement-render-for-your-house/|title=Applications of Cement Render for Your House|last=Pros|first=Sydney Rendering|date=27 March 2021|language=en-AU|accessdate=2023-03-09}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во зависност од потребниот „изглед“, малтерот може да биде фин или груб, текстуриран или мазен, природен или обоен, пигментиран или насликан. Цементната облога која се нанесувала на куќи од тули, бетон и кал се користела со векови за да се подобри изгледот (а понекогаш и отпорноста на временските услови) на надворешните ѕидови. Може да се види во различни форми низ цела Јужна Европа. Различни земји имаат свои стилови и традиционални бои. Во [[Обединетото Кралство]] цементот е опционален.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leejonesbuildingandroofing.co.uk/basics-of-rendering-a-wall-with-sand-and-cement/|title=Basics of Rendering A Wall with Sand & Cement|work=Lee Jones Building And Roofing|language=en-US|accessdate=2022-01-13|archive-date=2022-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113205840/https://www.leejonesbuildingandroofing.co.uk/basics-of-rendering-a-wall-with-sand-and-cement/|url-status=dead}}</ref> Во други земји варта е опционална.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.externalrendering.net/is-sand-and-cement-render-outdated/|title=Is sand and cement render outdated? {{!}} External Rendering|date=2014-01-27|language=en-US|accessdate=2022-01-13}}</ref> Цементот во малтерот хидрира на ист начин како и во бетонот.<ref name="Hydration">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.understanding-cement.com/hydration.html|title=Cement hydration|publisher=Understanding Cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017144613/http://www.understanding-cement.com/hydration.html|archive-date=17 October 2012|accessdate=1 October 2012}}</ref> == Завршно малтерисување == Различни завршни работи може да се направат со користење на различни алатки како што се [[мистрија]], сунѓери или четки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.designingbuildings.co.uk/wiki/Rendering|title=Rendering|work=designingbuildings.co.uk|language=en-gb|accessdate=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206162109/https://www.designingbuildings.co.uk/wiki/Rendering|url-status=dead}}</ref> Уметноста во традиционалното малтерисување е (освен правилното мешање) и изгледот на горниот слој. Различни изведувачи имаат различни стилови на завршна обработка и можат да произведуваат различни текстури и декоративни ефекти. Некои од овие специјални завршни ефекти се создавале со нанесување тенок завршен слој или со завршно миење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.diydoctor.org.uk/projects/rendering-exterior-walls.htm|title=Rendering Exterior Walls and Outside Wall Rendering including Rendering a House|work=DIY Doctor|language=en-gb|accessdate=2022-02-06}}</ref> == Традиционално малтерисување == Цементниот малтер во некои делови од светот се состои од 6 дела чист, остар, ситен песок, 1 дел цемент и 1 дел вар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://civilsir.com/how-much-cement-sand-and-lime-do-i-need-for-rendering/|title=How much cement sand and lime do I need for rendering|date=2021-05-17|work=Civil Sir|language=en-US|accessdate=2022-01-13}}</ref> Варта го прави малтерот пообработлив и го намалува пукањето кога истиот се суши. Може да се користи кој било цемент за општа намена. Различни адитиви може да се додадат во смесата за да се зголеми лепливоста. Поедар песок се користи во основниот слој, а малку поситен песок во горниот слој. Процесот на нанесување наликува како процесот на нанесување боја. За да се обезбеди поголема лепливост, површината што треба да се направи првично е исчистена за да се осигури дека нема нечистотија и ситни честички. Старата боја или стариот малтер се гребат. Површината треба да биде груба за да се подобри лепливоста. За големи површини, вертикалните лајсни се прицврстуваат на ѕидот на секои 1 до 1,5 метар, за да се нанесе малтерот рамно и изедначено.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://homeguides.sfgate.com/wall-rendering-techniques-8533.html|title=Wall Rendering Techniques|date=20 September 2010|work=Home Guides {{!}} SF Gate|language=en|accessdate=2022-01-13}}</ref> == Акрилен малтер == Исто така, постои широк спектар на претходно измешани малтери кои се комерцијално достапни за различни ситуации. Некои имаат [[Пластика|полимерен додаток]] додаден во традиционалната мешавина од цемент, вар и песок за поголема отпорност на вода, флексибилност и лепливост.<ref>Polymer modified cements and repair mortars. Daniels LJ, PhD thesis Lancaster University 1992</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cement.org/docs/default-source/stucco/eb049.pdf?sfvrsn=540de3bf_2|title=Portland Cement Plaster/Stucco Manual|last=Melander|first=John M.|last2=Farny|first2=James A.|date=2003|work=Portland Cement Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412174321/https://www.cement.org/docs/default-source/stucco/eb049.pdf?sfvrsn=540de3bf_2|archive-date=12 April 2021|accessdate=2021-07-13|last3=Isberner|first3=Albert W., Jr.}}</ref> Акрилните измешани малтери имаат голема водоотпорност и цврстина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rokrendering.com.au/acrylic-render-vs-cement-render-a-comparison.html|title=Acrylic Rendering vs Cement Rendering {{!}} Rok Rendering|work=rokrendering.com.au|accessdate=2022-01-13|archive-date=2022-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113212758/http://www.rokrendering.com.au/acrylic-render-vs-cement-render-a-comparison.html|url-status=dead}}</ref> Тие можат да се користат на поширок спектар на површини, отколку на цементна облога, вклучувајќи бетон, цементни блокови и AAC бетонски облоги. Овие акрилни модифицирани малтери може сè уште да бидат премногу кршливи и не можат да се нанесат врз подлоги како што е влакнестата цементна обвивка, бидејќи тие ќе напукнат на споеви и може да дозволат да навлезе вода во листот и да предизвикаат раслојување на облогите. Надворешното полимерно обложување со понова технологија, како што е експандиран полистирен (EPS) може да ги примени овие акрилни модифицирани малтери со вклучување на мрежа отпорна на алкали вметната помеѓу облогите на рендерот. Некои претходно измешани акрилни рендери имаат помазен тен од традиционалните рендери. Исто така, постојат многу различни акрилни пигментирани „дизајнерски“ завршни премази кои можат да се нанесат преку акрилниот малтер. Можни се различни завршници, примероци и текстури, како што се песок, песочник, мермер, камен, камен чипс, перење со вар или облоги како глина. Постојат штипки, сјајни завршници и оние со зголемена водоотпорност и противгабични својства. Во зависност од производот, тие може да се нанесуваат со валјаци, мистрија или сунѓер<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://swancement.com.au/diy-posts/step-step-guide-basic-rendering/|title=Guide to basic rendering|work=Swan Cement|language=en|accessdate=2022-02-06}}</ref>. Може да се испрска во ограничен број.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monocote.com/products/sprayplaster-systems/|title=Sprayplaster System and Polymer Modified Renders|work=monocote.com|accessdate=2022-02-06}}</ref> На акрилните малтери обично им требаат само 2 дена за да се исушат, многу побрзо од вообичаените 28 дена за традиционалните малтери. Недостатокот на акрилниот малтер наспроти традиционалното малтерисување е во тоа што на акрилниот малтер му недостасува одржливост и еколошка компатибилност наспроти традиционалниот цемент и минералниот малтер. Сите згради имаат животен век, а нивните материјали на крајот или ќе се рециклираат или ќе се апсорбираат во околината. Со оглед на тоа што акрилите се синтетички полимери, тие не се распаѓаат со природно атмосферско влијание на ист начин како мешавината од цемент, песок и вар и така ќе опстојуваат во природната средина многу подолго како синтетички хемиски соединенија кои имаат непознати долгорочни ефекти врз екосистемите. Исто така, процесот на нанесување и сушење на малтерот од акрилна смола базиран на растворувачи, вклучува атмосферско испарување на загадувачките растворувачи - неопходни за примена на смолата - кои се опасни за здравјето на луѓето и на многу организми од кои зависат луѓето. Синтетичките полимери како акрилот се произведуваат од хемиски суровини како што се: [[ацетон]], [[цијановодород]], [[етилен]], изобутилен и други нафтени деривати. Полимерните производи не можат целосно да се рециклираат (со користење на сегашната технологија или друга), така што новите суровини, земени од ограничената и намалена понуда на суровини од природни ресурси, секогаш мора да се стават во нивното производство, со што овој процес е неодржлив. Традиционалниот малтер на база на цемент ги нема овие проблеми, што го прави веројатно и подобар избор во многу случаи и покрај неговите работни ограничувања. Со користењето на водени смоли нема да ги има овие недостатоци.<ref>{{Наведено списание|last=Howarth|first=GA|year=2003|title=Polyurethanes, polyurethane dispersions and polyureas: Past, present and future|journal=Surface Coatings International Part B: Coatings Transactions|volume=86|issue=2|pages=111–118|doi=10.1007/BF02699621}}</ref><ref>Howarth, G.A. and Hayward, G.R., "Waterborne Resins", OCCA Student Monograph No. 3, Oil and Colour Chemists' Association, UK, 1996.</ref><ref>{{Наведена книга|title=Waterborne Maintenance Systems for Concrete and Metal Structures|last=Howarth|first=G.A|publisher=The Royal Society of Chemistry|year=1995|isbn=0-85404-740-9|editor-last=Karsa|editor-first=D.R|volume=165|location=Cambridge, U.K|chapter=5|editor-last2=Davies|editor-first2=W.D}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} * {{Наведена книга|title=Plaster, Render, Paint and Coatings: Details, Products, Case Studies (Detail Practice)|url=https://archive.org/details/plasterrenderpai0000reic|last=Reichel|first=Alexander|last2=Hochberg|first2=Annette|last3=Köpke|first3=Christine|date=28 June 2005}} [[Категорија:Градежни материјали]] [[Категорија:Градежништво]] fb1dflokscpj5jcd5c06xmdnm68yfdi 0 1335699 5611781 5450622 2026-08-20T06:59:56Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611781 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Miss Universe Olivia Culpo.jpg|200px|мини|Оливија Кулпо во 2013 година]] '''Оливија Френсис Кулпо''' (родена на 8 мај 1992 година) е американски модел, глумица и [[влијател]]ка. По победата на натпреварот за Мис на Род Ајленд во САД, таа продолжи да ја освои титулата Мис САД 2012 година, а потоа и Мис Универзум 2012 година. == Биографија == Оливија Френсис Кулпо е родена на 8 мај 1992 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://taylormagazine.com/interview-olivia-culpo/|title=Interview: Olivia Culpo|last=Kumbarji|first=Ceylan|date=April 22, 2016|work=Taylor Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426135844/https://taylormagazine.com/interview-olivia-culpo/|archive-date=April 26, 2019|accessdate=June 11, 2019}}</ref><ref name="Birthday">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.missuniverse.com/missusa/members/profile/651330/year:2012|title=Rhode Island – Olivia Culpo|publisher=[[Miss Universe Organization]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812081830/https://www.missuniverse.com/missusa/members/profile/651330/year:2012|archive-date=August 12, 2016|accessdate=April 25, 2016|quote=Born: May 8}}</ref> во Кренстон, Род Ајленд, од родителите Сузан и Питер Кулпо.<ref name="provjournal-July2012">{{Наведени вести|url=http://www.providencejournal.com/news/20120726-miss-usa-crowning-achievement-for-ri-born-culpo.ece|title=Miss USA: Crowning achievement for RI-born Culpo: She's now the first Miss Rhode Island to win the Miss USA crown in the event's 61-year history|last=Pelletier|first=Jenna|date=July 26, 2012|work=The Providence Journal]|access-date=May 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510222201/http://www.providencejournal.com/news/20120726-miss-usa-crowning-achievement-for-ri-born-culpo.ece|archive-date=May 10, 2015|location=Providence, Rhode Island|quote=Nearly a month after winning Miss USA 2012, Culpo, 20 [as of July 26, 2012]...}}</ref> Таа е средно дете и има пет браќа и сестри. Нејзиниот татко е ко-сопственик на бизниси низ [[Бостон]].<ref name="provjournal-July2012" /> Таа е израсната во населбата Еџвуд во Кренстон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://630wpro.com/Article.asp?id=2468448&spid=36830|title=Cranston's Culpo Crowned Miss USA|last=Berger|first=Rebekah|date=June 4, 2012|work=[[WPRO (AM)|WPRO]]|location=Providence, Rhode Island|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004211322/http://630wpro.com/Article.asp?id=2468448&spid=36830|archive-date=October 4, 2012|accessdate=November 6, 2012}}</ref> и има италијанско потекло како и ирско потекло од страната на нејзината мајка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://latino.foxnews.com/latino/news/2012/06/04/olivia-culpo-crowned-miss-usa-2012-beats-latina-beauties/|title=Miss USA 2012: Olivia Culpo Crowned, Beats Latina Beauties|date=June 4, 2012|publisher=[[Fox News Latino]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218052004/http://latino.foxnews.com/latino/news/2012/06/04/olivia-culpo-crowned-miss-usa-2012-beats-latina-beauties/|archive-date=February 18, 2015|accessdate=November 6, 2012|quote=She said she comes from a big, Italian family and speaks some Italian.}}</ref> Кулпо учела на академијата Сент Мери – Беј Вју, а подоцна и на [[Бостонски универзитет]], но таа не дипломирала.<ref name="provjournal-July2012" /> Почнала да учи виолончело во второ одделение,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2012/06/olivia-culpo-five-things-about-miss-usa-2012/|title=Olivia Culpo: Five Things About Miss USA 2012|last=Fisher|first=Luchina|date=June 4, 2012|work=[[ABC News]]|accessdate=February 22, 2019}}</ref> и свирела во Младинскиот оркестар на филхармонијата на Род Ајленд, Камерниот ансамбл на филхармонијата на Род Ајленд, оркестарот Беј Вју и Оркестарот на државата Род Ајленд.<ref name="missribio">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.missrhodeislandusa.com/riusa_bio.html|title=About Olivia|publisher=Miss Rhode Island USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130081925/http://www.missrhodeislandusa.com/riusa_bio.html|archive-date=January 30, 2012|accessdate=November 6, 2012}}</ref> == Кариера == === Изложба === Откако победила на натпреварот за Мис на Род Ајленд САД во 2012 година на првиот натпревар на кој учествувала,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.metro.us/boston/comment/article/1144662--five-things-to-know-about-boston-university-student-olivia-culpo-the-new-miss-usa|title=Five things to know about Boston University student Olivia Culpo, the new Miss USA|last=Naughton|first=Michael|date=June 3, 2012|work=[[Metro (U.S. newspaper)|Metro]]|access-date=November 6, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606185056/http://www.metro.us/boston/comment/article/1144662--five-things-to-know-about-boston-university-student-olivia-culpo-the-new-miss-usa|archive-date=June 6, 2012|location=Boston, Massachusetts}}</ref> таа победила на изборот за Мис на САД на 3 јуни 2012 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nydailynews.com/entertainment/usa-2012-rhode-island-olivia-culpo-named-usa-2012-gallery-1.1089406|title=Miss USA 2012: Miss Rhode Island Olivia Culpo named Miss USA 2012|date=June 4, 2012|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|access-date=February 22, 2019|location=New York City}}</ref> На 6 јули 2012 година, градот Кренстон, Род Ајленд одржал прослава за враќање дома за Кулпо и нејзината победа на натпреварот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cranstononline.com/stories/Miss-USA-visits-her-Rhode-Island-hometown,72805|title=Miss USA visits her Rhode Island hometown|last=Kalunian|first=Kim|date=July 10, 2012|work=Cranston Herald|accessdate=September 7, 2012}}</ref> Кулпо ги претставувала Соединетите Држави на 61-от избор за Мис Универзум што се одржал на 19 декември 2012 година, во Лас Вегас, Невада. Таа победила на натпреварот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://missuniverse.com/members/profile/652704|title=Olivia Culpo|publisher=Miss Universe, L.P.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703052036/http://missuniverse.com/members/profile/652704|archive-date=July 3, 2015|accessdate=August 11, 2015}}</ref> станувајќи осма претставничка од Соединетите Држави која ја освоила титулата. Кулпо станала и првата девојка од Род Ајленд која ја освоила титулата. Таа ја наследила носителката на титулата во заминување Лејла Лопес од [[Ангола]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beautymania.biz/2012/06/pageant-updates-miss-usa-2012-results.html|title=PAGEANT UPDATES: Miss USA 2012 is Olivia Culpo! ~ Beauty Mania .biz® – Everybody is Born Beautiful!!|date=June 3, 2012|work=Beautymania.biz|accessdate=November 6, 2012}}</ref> На 25 август 2013 година, градскиот совет на Кренстон одобрил резолуција со која се додава името на Кулпо на Авенијата Алберт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cranston.patch.com/groups/around-town/p/street-to-be-named-after-cranstons-culpo-miss-universe|title=Street to be Named after Cranston's Culpo, Miss Universe|date=August 26, 2013|work=Cranston, Rhode Island Patch|accessdate=April 26, 2015}}</ref> На 10 септември 2013 година, Кулпо учествувала на ревијата на Шери Хил одржана во кулата Трамп во Њујорк. На 9 ноември 2013 година, таа ја крунисала Габриела Ислер од Венецуела за нејзина наследничка. Со тоа, таа стана третата Мис Универзум од Соединетите Американски Држави која ја предаде титулата на Венецуела, по Шон Ведерли во 1981 година и Челси Смит во 1996 година. === Меѓународна слава === Кулпо станала позната на социјалните мрежи откако стекнала значајни следбеници на Твитер, [[Инстаграм]] и Јутјуб, а соработувала со неколку брендови за убавина и мода. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|5094628|Olivia Culpo}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кулпо}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Италоамериканци]] [[Категорија:Американци со ирско потекло]] [[Категорија:Американски манекенки]] [[Категорија:Родени во 1992 година]] firr7ns6n2coun0wadx2lqqfydjn1s8 0 1336690 5611628 5108068 2026-08-19T17:09:12Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Времеплов на Руската инвазија на Украина (1 септември 2023 — денес)]] 5611628 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1337026 5611783 5357654 2026-08-20T07:00:27Z Bjankuloski06 332 /* Заплет */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател (3) 5611783 wikitext text/x-wiki '''''Тој е сeто тоа''''' е американска тинејџерска [[Романтична комедија (филм)|романтична комедија]] од 2021 година, во режија на Марк Вотерс, според сценарио на Р. Ли ''Флеминг'' [[Џорџ Бернард Шо|Џуниор]] . Драмата на [[Џорџ Бернард Шо|Шо]] од 1914 година ''[[Пигмалион]]'' и филмот на Џорџ Кукор од 1964 година ''[[Мојата убава дама]]''. Во него играат глумците [[Адисон Реј]], Танер Бјукенан, Медисон Петтис и Пејтон Мејер, како и Рејчел Ли Кук и [[Метју Лилард]], кој глумеше во ''Таа е сето тоа'', појавувајќи се во различни улоги. Филмот ја имал својата светска премиера во НојХаус во [[Холивуд|Холивуд, Калифорнија]] на 25 август 2021 година,<ref name="premiere">{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2021/scene/news/tiktok-addison-rae-anna-wintour-met-gala-hes-all-that-1235049740/|title=TikTok Star Addison Rae Has Been Emailing With Anna Wintour|last=Malkin|first=Marc|date=August 26, 2021|work=Variety|accessdate=August 27, 2021}}</ref> пред да дебитира на [[Netflix|Нетфликс]] на 27 август 2021 година. == Заплет == Паџет Соер е [[влијател]] на ТикТок во нејзината последна година од средното училиште, таа живее со нејзината разведена мајка, која што е локална медицинска сестра. Таа се преправа дека живее во луксузен стан за да ги скрие од своите вистински услови за живот од нејзините следбеници и спонзори. Еден ден, Пеџет открива дека нејзиното момче, кој што е влијател и аспирантен хип хоп уметник Џордан Ван Драанен, ја оставил за некоја резервна танчерка. Таа се наоѓа себеси понижена кога преносот во живо на нејзиниот испад резултира со губење на следбеници и спонзорски договори. За да се откупи, Паџет прифаќа облог да го претвори најмалку популарното момче во училиштето, Камерон Квелер, студент по асоцијална фотографија, во матурски крал. И покрај неговата рамнодушност кон неа, Паџет продолжува со облогот. Таа добива информации за него од неговата помлада сестра Брин, а за да се зближи, почнува да зема часови за јавање коњи на фармата каде што работи тој. Со текот на времето, додека го држи зборот за облогот, Пеџет почнува повеќе да се поврзува со Камерон и открива дека тој и неговата помлада сестра ја изгубиле мајка си пред неколку години во авионска несреќа и дека живеат со својата баба додека нивниот татко живее во [[Шведска]] со неговата друга сопруга. Паџет го поправа изгледот и облеката на Камерон и се обидува да ги прошири своите социјални интеракции на забавата на нејзината пријателка Квин, каде што ја спасува од понижување кога Џордан ќе се појави со девојката со која ја изневерил. На роденденската забава на пријателот на Паџет, Алден, тематска [[Големиот Гетсби|''на Големиот Гетсби'']], Камерон влегува во тепачка со Џордан кога се обидува да има сексуален однос со неговата помала сестра Брин. Камерата која што му ја имаше оставено неговата мајка е уништена во тој процес бидејќи Џордан ја фрла во базенот, тој бесен ја напушти забавата и покрај обидите на Пеџет која што пробуваше да го утеши. Таа се кае што продолжи со облогот, но не отстапува од тоа. Следниот ден, Алден ѝ се обраќа на Паџет, откривајќи ја нејзината кладба за да стане кралица на матурската забава покрај Џордан и нејзините вистински бои. Паџет почнува да се вљубува во Камерон, но се плаши да ги изрази своите чувства откако ќе го бакне. Кога Брин дознава дека Пеџет ја бакнал Камерон, таа го советува да и понуди за да одат заедно на матура. Алден му го изложува на Камерон облогот што го направила со Пеџет, кој сега верува дека Пеџет покажала интерес кон него само поради облогот. На денот на матурската прослава, мајката на Пеџет ја охрабрува да оди, велејќи и да биде вистинсаката Паџет, а не социјалниот влијател. Камерон одбива да оди на матурата, но Брин, сфаќајќи дека нејзиниот постар брат првпат се насмевнува по смртта на нивната мајка и дека Паџет влегла во неговиот живот, го убедува да оди. Тој не се појавува и Пеџет ја одбива нејзината улога како кралица на матурата. Таа потоа го наоѓа Камерон надвор од училиштето на коњ и го бакнува откако му се извини. По матурската вечер, Пеџет ги добива своите следбеници назад и го носи влијанието на социјалните мрежи во нов правец, патувајќи на различни дестинации низ светот заедно со Камерон, како нејзиното посветено момче.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2020/12/rachael-leigh-cook-miramax-hes-all-that-1234656373/|title=Rachael Leigh Cook Joins 'He's All That' Remake|last=N'Duka|first=Amanda|date=December 14, 2020|work=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=March 6, 2021}}</ref> == Улоги == * Адисон Реј како Пеџет Соер, влијателна личност на социјалните мрежи која го крие фактот дека е сиромашна од нејзиното богато средно училиште * Танер Бјукенан како Камерон Квелер, антисоцијален бунтовник кој сака да фотографира * Медисон Петтис како Алден Пирс, богатиот пријател на Пеџет и свесен за социјалниот статус, подоцна ривал * Пејтон Мајер како Џордан Ван Драанен, поранешното момче на Пеџет кој е хип-хоп уметник и исто така влијателен на социјалните мрежи * Рејчел Ли Кук како Ана Соер, мајката на Пеџет која работи како медицинска сестра. Кук се враќа од ''She's All That'', во поинаква улога, откако првично ја играше Лејни Богс. * [[Метју Лилард]] како директор Бош,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slashfilm.com/583646/getting-the-conjuring-made-took-nearly-20-years-and-the-problems-didnt-stop-there/|title='He's All That' Trailer: Imagine An Algorithm Trying To Disguise Itself As A High School Rom-Com|last=Anderton|first=Ethan|date=August 5, 2021|work=[[/Film]]|accessdate=August 27, 2021}}</ref> директор на училиштето. Лилард се враќа од ''She's All That'', во друга улога, откако првично го играше Брок Хадсон. * Изабела Кровети како Брин Квелер, помладата сестра на Камерон која бара популарност * Мајра Молој како Квин, другата најдобра пријателка на Пеџет, која ја поддржува повеќе од Алден. Таа и Ниша одат заедно на матура. * Ени Џејкоб како Ниша, најдобрата и единствена пријателка на Камерон * Кортни Кардашијан како Џесика Мајлс Торес,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2020/film/news/kourtney-kardashian-addison-rae-hes-all-that-1234849154/|title=Kourtney Kardashian to Cameo in 'She's All That' Remake Starring Addison Rae|last=Shafer|first=Ellise|date=December 9, 2020|work=Variety|accessdate=May 17, 2021}}</ref> која го спонзорира Паџет на социјалните мрежи * Ванеса Дубасо како Анистон, танчерка со која Џордан се поврзува * Хедер Ен Готлиб како Селест, бунтовничка која го презира средношколското искуство дури и повеќе од Камерон * Ромел Де Силва како Себастијан Ву, студент кој се истакнува во науката * Ендрју Матарацо како пријател на Џордан, Логан * Доминик Гудман како пријател на Џордан, Трек * Џил Бејси како баба, Камерон и бабата на Брин која ги примила да живеат со неа * Еван Филдс како матурски диџеј Џамал, диџеј на матурата == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Филмови на Miramax Films]] [[Категорија:Филмови од 2021 година]] [[Категорија:Тинејџерски филмови]] czz22cwp9khcuggclk5b22k243r5qaf 0 1342043 5611962 5377657 2026-08-20T11:36:23Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611962 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Хаплогрупа|name=A1|map=|origin-date=161,300 години пред сегашноста<ref name="yfull">{{Cite web|url=https://www.yfull.com/tree/A1/|title=A1 YTree|website=www.yfull.com}}</ref>|origin-place=[[Африка]]|ancestor=[[Хаплогрупа A0-T|A0-T]]|descendants=[[Хаплогрупа A1a (Y-ДНК)|A1a]] и [[Хаплогрупа A1b (Y-ДНК)|A1b]]|mutations=P305}} '''Хаплогрупата A-P305''' позната и како '''А1''' — хаплогрупа на ДНК на човечки Y-хромозом. Како и нејзината матична хаплогрупа[[Хаплогрупа A-L1085|, хаплогрупа A0-T]] (A-L1085), А1 вклучува огромно мнозинство живи мажи. Се појавила во [[Африка]] пред приближно 161.300 години. За споредба, членовите на нејзиниот единствен потклад од брат или сестра, [[Хаплогрупа A-L1085|хаплогрупата А0]] - единствениот друг примарен потклад на хаплогрупата А0-Т - се наоѓаат најмногу во Африка. Базалниот, недивергентен A-P305* е во голема мера ограничен на населенијата кои се родени во [[Африка]], иако мал број случаи биле пријавени во [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. A-P305* се наоѓа со највисоки стапки во Бакола Пигмеите (Јужен [[Камерун]]) со 8,3% и [[Бербери]]те од [[Тунис]] со 1,5% <ref name="Cruciani2011">{{Наведено списание|date=Jun 2011|title=A revised root for the human Y chromosomal phylogenetic tree: the origin of patrilineal diversity in Africa|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-06-10_88_6/page/814|journal=American Journal of Human Genetics|volume=88|issue=6|pages=814–8|doi=10.1016/j.ajhg.2011.05.002|pmc=3113241|pmid=21601174}}</ref> и во [[Гана]].<ref name="Scozzari2012">{{Наведено списание|year=2012|title=Molecular dissection of the basal clades in the human Y chromosome phylogenetic tree|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=11|pages=e49170|bibcode=2012PLoSO...749170S|doi=10.1371/journal.pone.0049170|pmc=3492319|pmid=23145109|doi-access=free}}</ref> Кладот, исто така, постигнува високи честоти кај населенијата [[Ловци собирачи|на ловци-собирачи]] Бушмани во [[Јужна Африка (регион)|Јужна Африка]], проследени со многу нилотични групи во [[Источна Африка]]. Сепак, најстарите поткладови на хаплогрупата А се наоѓаат исклучиво во [[Централна Африка|Централна]] - [[Магреб|Северозападна Африка]], каде што се верува дека таа, а со тоа и Y-хромозомскиот Адам, потекнуваат пред околу 140.000 години. Кладот, исто така, е забележан на честоти кај одредени населенија во [[Етиопија]], како и некои пигмејски групи во Централна Африка. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Човечки Y-ДНК хаплогрупи|A-P305]] kief83v1nr5ivvdchelxpydfvohrqz1 0 1342144 5611724 5609935 2026-08-20T03:03:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611724 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Хаплогрупа|name=G-M377|map=|origin-date=8,700 п.с.<ref name="yfull.com">{{Cite web|url=https://www.yfull.com/tree/G-M377/|title=G-M377 YTree|website=www.yfull.com|accessdate=25 March 2023}}</ref>|origin-place=[[Западна Африка]]|ancestor=[[Халпогрупа G2b (M3115)]]|descendants=|mutations=M377, L72|members=[[Паштуни]], [[Сефарди]], [[Ашкенази]], [[Мизрахи]], [[Палестинци]], [[Либанци]], [[Сиријци]]}} '''Хаплогрупата G-M377''' — хаплогрупа со Y-хромозом и е дефинирана со присуство на мутација M377.<ref name="pmid16400607">{{Наведено списание|date=Feb 2006|title=Polarity and temporality of high-resolution y-chromosome distributions in India identify both indigenous and exogenous expansions and reveal minor genetic influence of Central Asian pastoralists|journal=[[American Journal of Human Genetics]]|volume=78|issue=2|pages=202–21|doi=10.1086/499411|pmc=1380230|pmid=16400607}}</ref> Таа е гранка на хаплогрупата G2b-M3115, која пак е дефинирана со присуството на мутацијата M3115.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yfull.com/tree/G-M3115/|title=G-M3115 YTree|work=www.yfull.com|accessdate=2024-01-11}}</ref> Била пронајдена меѓу Паштуните, кои се класифицирани како Иранци и во многу понизок размер меѓу сите големи еврејски групи, Палестинци, Либанци и Сиријци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thegeneticatlas.com/World_Y-DNA.htm|title=The Genetic Atlas|work=thegeneticatlas.com}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=July 2010|title=The genome-wide structure of the Jewish people.|journal=Nature|volume=466|issue=7303|pages=238–42|bibcode=2010Natur.466..238B|doi=10.1038/nature09103|pmid=20531471}}</ref> == Потекло == Хаплогрупата G има повеќе мистерии во врска со своето потекло и распространетост од речиси секоја друга голема хаплогрупа Y. Хаплогрупите кои се ретки во одредени региони се почести во други и имаат прилично јасно потекло на други места каде што почесто се наоѓаат. G-M377 нема ниту една од овие очигледни карактеристики. До Втората светска војна била најзастапена во источна Европа, регион каде што пристигнала релативно неодамна, но била ретка во другите региони; вклучувајќи ја и нејзината веројатна област на потекло. Распределбата на G-M377 е ретка и дисперзирана, со речиси никакви хаплотипови G-M377 кои се наоѓаат во многу големи интервентни региони. Овој модел се смета дека е единствен меѓу Y хаплогрупите. Екстремната реткост на G-M377 во северен Пакистан може да укаже дека G-M377 во оваа област потекнува надвор од регионот и била донесена таму во историскиот период, можеби од подалеку од запад (Пакистан бил дел и од [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]], освоено од [[Александар III Македонски|Александар Велики]], а потоа биле образувани помали кралства). Пакистанските хаплотипови G-M377 се прилично дивергентни од еврејскиот клад на Ашкеназите, и затоа воопшто не укажуваат на неодамнешно заедничко потекло. == Филогенетска положба == '''G* (M201)''' * '''''G1''''' (M285, M342) * '''''G2''''' (P287) ** ''G2a'' (P15, U5, L31/S149, L149) ** ''G2b'' (M3115) *** '''''G2b1 (M377)''''' *** ''G2b2 (FGC3095)''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://isogg.org/tree/|title=ISOGG 2019 Y-DNA Haplogroup Tree|work=isogg.org|accessdate=2024-01-11}}</ref> == Карактеристики == === Разлика на Y-STR алели === За целосниот список на сите вредности на модалниот хаплотип на G2b Y-STR, погледнете го записот на: [https://web.archive.org/web/20071215144820/http://www.ysearch.org/search_view.asp?uid=HRGEN&viewuid=HRGEN&p=1 HRGEN во ySearch.org] Сите G2b примероци досега тестирани имаат нула вредност за маркерот DYS425, (недостасува алел „T“ на палиндромскиот Y-STR DYS371, резултат на настанот RecLOH. Оваа промена е крајно невообичаена во остатокот од хаплогрупата G, но очигледно се случила на почетокот на историјата на G2b. {| style="text-align:left" border="1" |+G2b Y-STR што ги разликува вредностите на алели !Y-STR !Опсег на алели !Модали |- !DYS393 |12-13 |13 |- !DYS390 |23-24 |23 |- !DYS19 |15-17 |15<br /><br />17 |- !DYS391 |10-12 |10<br /><br />11 |- !DYS385* |13,15<br /><br />13,16<br /><br />13,17<br /><br />14,16 |13,16 |- !DYS426 |11 | |- !DYS388 |12 | |- !DYS439 |11-12 |11 |- !DYS392 |11 | |- !DYS389 |13,29<br /><br />13,30<br /><br />13,31<br /><br />14,31<br /><br />14,32<br /><br />14,33<br /><br />15,33 |13,30<br /><br />14,31<br /><br />14,32 |- !DYS459 |8,9 | |- !DYS464 |13,13,14,15<br /><br />13,13,15,15<br /><br />13,14,14,15<br /><br />13,14,15,15 |13,14,15,15 |- !DYS607 |15-17 |16 |- !DYS395S1a |16,16 | |- !DYS425 | - | |- !DYS413 |21,22 | |- !DYS436 |11 | |- !DYS481 |19 | |- !DYS461 |12 | |} <nowiki>*</nowiki> Во хаплогрупата G2b, според Китлер протоколот за DYS385 кој го тестира вистинскиот редослед на алелите DYS385 долж хромозомот Y, помалиот алел му претходи на поголемиот и затоа алелската секвенца дадена овде е физички точна. === Секвенца на прајмер === {| style="text-align:center" cellpadding="5" border="1" !Име на SNP !Ген !Местоположба на ген !Y - позиција ! |- |M377 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=8653&ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Gene.Gene_ResultsPanel.Gene_RVDocSum DDX3Y] |интрон 10 |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mapview/maps.cgi?taxid=9606&chr=Y&MAPS=genec,ugHs,genes-r&cmd=focus&fill=40&query=uid(11098051)&QSTR=8653%5Bgene%5Fid%5D 15,536,827] | |- ! colspan="2" | ! colspan="2" |Primer (5'→3')<ref name="pmid16400607"/> ! |- !место<br /><br />(bp) !SNP !напред !обратно !должина<br /><br />(bp) |- |40 |A→T |tatgcatttgttgagtatatgtc |gttctgaatgaaagttcaaacg |326 |} == Распространетост == === Ашкенази Евреи === Група тесно поврзани ашкенашките Евреи претставуваат мнозински потврдени G-M377 лица ширум светот, како од приватно тестирање, така и од академски проучувања. Од 211 познати европски G-M377, 8 се знае дека имаат нееврејски патрилинески предци. G-M377 сочинува околу 7% од сите хаплотипови на хромозомот Y на ашкенашките Евреи, како што било откриено во [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=PubMed&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=14740294&ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_RVDocSum Бехар и соработниците (2004)] (n=442, GxG2=33).<ref name="pmid14740294">{{Наведено списание|date=Mar 2004|title=Contrasting patterns of Y chromosome variation in Ashkenazi Jewish and host non-Jewish European populations|journal=Human Genetics|volume=114|issue=4|pages=354–65|doi=10.1007/s00439-003-1073-7|pmid=14740294}}</ref> Во [https://web.archive.org/web/20071012182111/http://home.comcast.net/~whitathey/tableg3.htm дополнителните податоци од Бехар (2004)], помеѓу ашкенашките еврејски хаплотипови Г, хаплотиповите 4 и 6-15 се G-M377, 2,3,5 се G-M285, а хаплогрупата на првата наведена е нејасна. Во примерок од 955 хаплотипови на хаплогрупата G, има 103 Ашкенази G-M377 и 14 Ашкенази G-M285. Меѓу Евреите во Израел од многу области на светот, G-M377 сочинувала 3,7% во едно иследување.<ref name="Hammer2009">{{Наведено списание|date=Nov 2009|title=Extended Y chromosome haplotypes resolve multiple and unique lineages of the Jewish priesthood|journal=Human Genetics|volume=126|issue=5|pages=707–17|doi=10.1007/s00439-009-0727-5|pmc=2771134|pmid=19669163}}</ref> * [https://web.archive.org/web/20071222063443/http://www.archaeogenetics.org/y-dna/G/G2c/G2c%20comparative%20haplotype%20table.html European G2b comparative haplotype table] * [https://web.archive.org/web/20110718190918/http://www.smgf.org/ychromosome/search_results.jspx?labStandard=FamilyTreeDNA_v1&searchType=genetic&matchPercent=match_70&showCountries=on&showMissingData=on&showAllSurnames=on&DYS393=13&DYS392=11&DYS449=28&DYS446=18&DYS390=23&DYS389B=18&DYS464_a=13&DYS464_b=14&DYS461=11&DYS394=16&DYS458=18&DYS464_c=15&DYS464_d=15&DYS462=11&DYS391=10&DYS459_a=8&DYS459_b=9&DYS460=10&YGATAA10=12&DYS385_a=13&DYS385_b=16&DYS455=11&YGATAH4=12&YGATAC4=24&DYS426=11&DYS454=11&YCAII_a=20&YCAII_b=20&GGAAT1B07=11&DYS388=12&DYS447=24&DYS456=17&DYS441=16&DYS439=11&DYS437=16&DYS442=12&DYS445=11&DYS389I=14&DYS448=24&DYS438=10&DYS452=31&DYS444=13&DYS463=23 G2c SMGF.org haplotype search] === Западна Германија === G-M377 се наоѓа и кај Ашкеназите Евреи од Западна Германија. На Евреите не им било дозволено да престојуваат во повеќето делови на Германија во 16 и 17 век, настрана од еврејското гето во Франкфурт. Евреите биле протерани во 1670 година од Виена и надвојводството Австрија. По погромот на Хмелницки во Полска во 1648 година, започнала преселбата на Евреите од Полска и Литванија во Западна Германија, која се забрзала и продолжила во 19 век. Значителен број германски еврејски G-M377 се смета дека претставуваат независна населба од пред 1640-тите; некои сепак може да бидат резултат на преселба од Источна Европа. === Сицилија === Меѓу Европејците, постојат неколку значајни исклучоци од оваа речиси ексклузивна еврејска распространетост на Ашкенази - од повеќе од 2.000 познати европски G-M377, има 4 Сицилијанци, вклучително и 3 членови на едно семејство со традиција на еврејско патрилинеално потекло од 16 век во [[Сицилија]]. === Сирија и Либан === Има неколку поединци со сириско и либанско потекло кои исто така ја поседуваат оваа хаплогрупа. Овие хаплотипови G-M377 образуваат посебен кластер кој е многу различен од еврејскиот клад Ашкенази. [https://www.yfull.com/tree/G-Y60496/] === Источна Анадолија === Бил потврден G-M377 Y-STR хаплотип <ref>{{Наведени вести|title=Personal communication from the primary author|last=Underhill|first=Peter|date=2007-09-24}}</ref> пронајден во литературата е [https://web.archive.org/web/20071012182111/http://home.comcast.net/~whitathey/tableg3.htm хаплотипот 54] од проучување на анадолските Y хромозоми (n=523) од [http://evolutsioon.ut.ee/publications/Cinnioglu2004.pdf Џиниоглу и неговите соработници (2004)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230327224050/https://evolutsioon.ut.ee/publications/Cinnioglu2004.pdf |date=2023-03-27 }} кој е пронајден во Источна Турција, во градот [[Карс]], многу блиску до [[Ерменија]].<ref name="pmid14586639">{{Наведено списание|date=Jan 2004|title=Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia|journal=Human Genetics|volume=114|issue=2|pages=127–48|doi=10.1007/s00439-003-1031-4|pmid=14586639}}</ref> === Ерменија === Кај Ерменец од [[Сјуник]] бил пронајден базален G-M377* <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yfull.com/tree/G-M377/|title=G-M377 YTree|work=www.yfull.com|accessdate=2024-01-11}}</ref> === Иран === Хаплогрупата G-M377 била пронајдена кај 1,6% (1/63) од Азербејџанците од покраината Западен Азербејџан во Иран во [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0041252 студија од 2012 година] . === Авганистан === Иследувањето покажало дека хаплогрупата G-M377 достигнува 14,7% кај авганистанските Паштуни од Баглан (5/34), 7,5% кај Паштуните од Кундуз (4/53), 2,7% кај Таџикистанците од Бадакшан (1/37) и 3,7% кај Таџикистанците од Балх (2/54).<ref>{{Наведено списание|last=Di Cristofaro|first=Julie|last2=Pennarun|first2=Erwan|last3=Mazières|first3=Stéphane|last4=Myres|first4=Natalie M.|last5=Lin|first5=Alice A.|last6=Temori|first6=Shah Aga|last7=Metspalu|first7=Mait|last8=Metspalu|first8=Ene|last9=Witzel|first9=Michael|year=2013|title=Afghan Hindu Kush: Where Eurasian Sub-Continent Gene Flows Converge|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|pages=e76748|bibcode=2013PLoSO...876748D|doi=10.1371/journal.pone.0076748|pmc=3799995|pmid=24204668|doi-access=free}}</ref> === Пакистан === Постојат само два други потврдени примероци G-M377 кои се јавно пријавени во академската литература досега, еден Паштун во покраината Кајбер Пахтунхва во Пакистан и еден [[Хунзи|Бурушо]] во [[Долина на Хунзите|долината на Хунзите]] во [[Кашмир]]. Овие два G-M377 се Y-STR хаплотипови 731 и 794 од [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1380230&rendertype=table&id=TB3 Табела 3] {{Семарх|url=https://archive.today/20130801120640/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1380230&rendertype=table&id=TB3 |date=2013-08-01 }} во проучувањето на [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=16400607 Сененгупта и соработниците (2006)]{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} од индиски (n=728), пакистански (n=176) и источноазиски (n=175) лоза на хромозомите Y.<ref name="pmid16400607"/> [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=PubMed&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=17047675&ordinalpos=1&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_RVDocSum Фирасат и сор. (2007)] пронашле 1 G меѓу 97 Бурушо, а во Сенгупта и сор. (2006) единствениот Бурушо Г бил G-M377, што го прави веројатно дека и овој сингл G е G-M377.<ref name="pmid17047675">{{Наведено списание|date=Jan 2007|title=Y-chromosomal evidence for a limited Greek contribution to the Pathan population of Pakistan|journal=European Journal of Human Genetics|volume=15|issue=1|pages=121–6|doi=10.1038/sj.ejhg.5201726|pmc=2588664|pmid=17047675}}</ref> Референтната база на податоци за хромозомот на хромозомот Y има неколку хаплотипови од Индија и Пакистан кои најверојатно се G-M377 [https://web.archive.org/web/20130928234448/http://www.yhrd.org/YSNP11B] . === Претстојни студии === Два можни примероци [[Хаплотип|на хаплотипот]] G-M377 Y-STR во литературата биле добиени од проучувањето на еврејските и нееврејските хромозоми Y од Блискиот Исток, од страна на [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=11573163#figures-tables-sec Небел и сор. (2001)]{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (во Додаток Табела А1), хаплотип 51 кој бил пронајден кај 1 Ашкеназ (n=79) и 3 Курдски Евреи <ref>{{Наведена енциклопедија|location=New York, New York}}</ref> (n=99), и хаплотип 47 кој бил пронајден кај 1 ирачки Евреин (комбиниран ирачки Евреи n=20 и сириски Евреи n=3). Меѓутоа, неодамна напредокот во предвидувањето на хаплогрупите ги утврдил овие хаплотипови G-M377. Тие исто така припаѓаат на она што во тоа време се нарекувала „Хаплогрупа 2“, (F*, G и I) <ref name="YCC">{{Наведена мрежна страница|url=http://ycc.biosci.arizona.edu/nomenclature_system/fig1.html|title=YCC NRY Tree 2002 v2002.01.18|last=Y Chromosome Consortium|year=2002|archive-url=https://archive.today/20120805220306/http://ycc.biosci.arizona.edu/nomenclature_system/fig1.html|archive-date=2012-08-05|accessdate=2007-09-16}}</ref> и во рамките на овој сет на хаплогрупи овие прикажуваат шема на алел Y-STR единствена за хаплогрупата G-M377. Во ова проучување, G-M377 бил пронајден кај 3% од курдските Евреи.<ref name="pmid11573163">{{Наведено списание|date=Nov 2001|title=The Y chromosome pool of Jews as part of the genetic landscape of the Middle East|journal=American Journal of Human Genetics|volume=69|issue=5|pages=1095–112|doi=10.1086/324070|pmc=1274378|pmid=11573163}}</ref> Други примероци на хромозомот Y земени од претстојното проучување на [[сефарди]]те и Евреите од Блискиот Исток (Мизрахи) пронашле само неколку примероци GxG2 (во хромозомот Y хаплогрупа G, но не и во G2). Прелиминарните индикации се дека во оваа студија, само еден турски Евреин одговара на кој било од модалните хаплотипови за G-M377, меѓутоа, сите овие примероци се тестираат за M377. == Време до најновиот заеднички предок (TMRCA) == Времето до Најновиот заеднички предок (TMRCA) за европскиот G-M377, добиен со генерирање на мрежа со средно спојување <ref name="pmid10331250">{{Наведено списание|date=Jan 1999|title=Median-joining networks for inferring intraspecific phylogenies|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=16|issue=1|pages=37–48|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026036|pmid=10331250|doi-access=free}}</ref> од преку 25 хаплотипови со 67 Y-STR, дава датум од 955 години од просечната година на раѓање на тестисите (се проценува на 1950 година), со стандардно отстапување од 107 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.archaeogenetics.org/y-dna/G/G2c/G2c%20tMRCA%20estimate%20fast%20mutating%20=%205%20@%2081%20years%20per%20rho%20=%201489.jpg|title=G2b tMRCA estimate (fast mutation STRs = 5) @ 81 years per rho = 1489|last=Kandell|first=Ted|access-date=2007-10-03}}{{Мртва_врска|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Стапката на мутација што се користи се заснова на онаа на семејните групи со познати најнови заеднички предци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.archaeogenetics.org/y-dna/G/G2%20Athey%20tMRCA%20estimate%20fast%20mutating%20=%205%20@%2081%20years%20per%20rho%20=%201641.jpg|title=G2b Athey family median-joining network tMRCA estimate (fast mutating STRs = 5) @ 81 years per rho = 1641 (average birth year = 1947, known MRCA b. 1643)|last=Kandell|first=Ted|date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728100751/http://www.archaeogenetics.org/y-dna/G/G2%20Athey%20tMRCA%20estimate%20fast%20mutating%20=%205%20@%2081%20years%20per%20rho%20=%201641.jpg|archive-date=2011-07-28|accessdate=2007-10-03}}</ref> Досега, овој TMRCA ги вклучува сите групи на европски G-M377, вклучувајќи ги и Италијанците. Овој доцен датум на TMRCA за целиот G-M377 во Европа го покренува прашањето кога G-M377 првпат влегол во Европа. Доколку G-M377 влегол во Европа во претходен период, би очекувале да видиме повеќе различни хаплотипови отколку што гледаме во моментов. Многу необичната високо етнички специфична распространетост на G-M377 во Европа во комбинација со многу доцниот TMRCA го покренува прашањето од каде G-M377 можел да влезе во Европа. Исто така, дали ширењето на G-M377 во Европа од Кралството Полска до Германија и Италија, од Германија до Италија и Полска, или Италија на север до двете други области? Се смета дека ниту еден одреден регион не е поразличен од кој било друг, и всушност, се смета дека не постојат географски поврзани поткладови во европскиот G-M377, при што примероците од секој регион поблиску се совпаѓаат со некои од други региони отколку оние од истиот регион. == Можна историја == Еден многу ран примерок G-M3115, иако бил изведен како негативен за SNP M377, бил пронајден во остатоците од поединец кој датира од 7000 п.н.е. во пештерата Везмех, место во близина на Есламабад-е Гарб во покраината Керманшах во западен [[Иран]].<ref>{{Наведено списание|last=Broushaki|first=F.|last2=Thomas|first2=M. G.|last3=Link|first3=V.|last4=López|first4=S.|last5=Van Dorp|first5=L.|last6=Kirsanow|first6=K.|last7=Hofmanová|first7=Z.|last8=Diekmann|first8=Y.|last9=Cassidy|first9=L. M.|displayauthors=1|year=2016|title=Early Neolithic genomes from the eastern Fertile Crescent &#124; Science|journal=Science|volume=353|issue=6298|pages=499–503|doi=10.1126/science.aaf7943|pmc=5113750|pmid=27417496}}</ref> Поточно, му припаѓал на '''G-Y37100'''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yfull.com/tree/G-Y37100/|title=G-Y37100 YTree}}</ref> === Сицилија === Се проценува дека Евреите сочинувале 6% или повеќе од населението на Сицилија во 1492 година <ref name="tracingthetribe.blogspot.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://tracingthetribe.blogspot.com/2006/08/at-icjg-jews-in-italy.html|title=Tracing the Tribe: At the ICJG: Jews in Italy|last=Talalay Dardashti|first=Schelly|date=2006-08-20|accessdate=2007-09-19}}</ref> Историските докази покажуваат дека повеќето сицилијански Евреи заминале на исток во Отоманското Царство, каде што сицилијанските еврејски собранија постоеле во [[Солун]] и [[Цариград]] до крајот на 19 век. Сепак, познато е дека многу сицилијански Евреи прво отишле во [[Калабрија]], а потоа Евреите биле протерани од Калабрија во 1524 година, а подоцна и од целото Кралство Неапол во 1540 година. Постоело постепено движење во текот на 16 век на Евреите во Италија од југ кон север, со влошување на условите за Евреите во Рим по 1556 година и Венеција во 1580-тите. Многу Евреи од Венеција и околината мигрирале во Полска и Литванија во тоа време.<ref name="tracingthetribe.blogspot.com" /><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/findingitalianr000coll|title=Finding Italian Roots: The Complete Guide for Americans|last=Colletta|first=John Phillip|publisher=Genealogical Publishing|year=2003|isbn=978-0-8063-1741-0|pages=[https://archive.org/details/findingitalianr000coll/page/146 146]–148|url-access=registration}}</ref> Во овој период постоела директна преселба од Сицилија или Јужна Италија одделно кон Западна Германија и Полска-Литванија, но присуството на G2b во Германија може да се должи на претходна преселба од Франција или Шпанија; бидејќи присуството на предците G2b2 во Германија се смета дека датира барем од раните 1500-ти. Евреите живееле на Сицилија уште од римско време. По византиското повторно освојување на Сицилија од [[Аријанство|аријанските]] [[Остроготи]] кои биле многу толерантни кон Евреите во 552 година, условите драстично се влошиле за Евреите во Сицилија. Под [[Византија]], неколку Евреи живееле на Сицилија поради службено прогонство. Пред 606 година, бискупот од Палермо наредил синагогата да се претвори во црква. Едикт издаден од [[Лав III Сириец|Лав III Исаверијан]] во 722 година, кој наредил насилно крштевање на сите Евреи во Империјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.roman-emperors.org/leoiii.htm|title=Roman Emperors - DIR Leo II|last=Neil|first=Bronwen|date=2000-11-25|accessdate=2007-09-23|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707043047/http://www.roman-emperors.org/leoiii.htm|url-status=dead}}</ref> По муслиманското освојување на Сицилија во 831–902 година, голем број Евреи се населиле на островот.<ref>{{Наведено списание|last=Cracco Ruggini|first=Lellia|year=1984|title=Christianization in Sicily (IIIrd - VIIth Century)|url=http://www.ucm.es/BUCM/revistas/ghi/02130181/articulos/GERI8383110219A.PDF|journal=Gerión|pages=226|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609032531/http://www.ucm.es/BUCM/revistas/ghi/02130181/articulos/GERI8383110219A.PDF|archive-date=2011-06-09|access-date=2007-09-23}}</ref> Во 972 година, арапскиот трговец Ибн Хаукал спомнал еврејски кварт во Палермо, а до 1170 година, Бенјамин од Тудела пријавил 1500 еврејски домаќинства во Палермо и 200 во Месина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dieli.net/SicilyPage/JewishSicily/ItaliaJudaica.html|title=Italia Judaica|last=Dieli|first=Art|date=2005-12-13|accessdate=2007-09-23}}</ref> Во 1149 година, Роџер II насилно ги пргонил еврејските ткајачи на брокат, дамаск и свила од Теба во Грција на Сицилија за да основаат индустрија за свила таму.<ref name="tracingthetribe.blogspot.com"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dieli.net/SicilyPage/JewishSicily/JudaicaMessina1.html|title=The Jews of Messina|last=Martino|first=Giuseppe|date=2005-10-11|language=it, en|accessdate=2007-09-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dieli.net/SicilyPage/JewishSicily/JewishNames.html|title=Jewish Names in Sicily|last=Dieli|first=Art|date=2005-11-29|accessdate=2007-09-19}}</ref> Ова е пример за доцниот влез во Сицилија на не-ибериски, непровансалски Евреи од надвор од Западна и Средна Европа, од регион кој е слабо тестиран или без Евреи во современо време. Прелиминарните заклучоци од овој доказ се дека хаплогрупата G2b не е родна во Европа. Многу доцната tMRCA и многу високата етничка специфичност укажуваат на прилично кратко присуство во Европа, но она што учествувало во експоненцијалниот раст на еврејското население Ашкенази во Источна и Средна Европа по Црната смрт. Целосниот недостаток на G2b во Иберија, а исто така и досега меѓу шпанските Евреи, укажува дека G2b не потекнува од Шпанија или Франција, бидејќи некои шпански еврејски семејства потекнуваат од јужна Франција и мигрирале во Шпанија откако Франција ги протерала Евреите во 1306 година. Ова, заедно со другите докази, ја остава Сицилија како европско потекло на G2b. Познато е дека еврејските Грци и Мизрахи пристигнале во Сицилија дури во 1149 година, и дека првенствено повеќето сицилијански Евреи се населиле таму за време на арапското Сицилиско Емирство. Ова е еден начин да се објасни многу доцното присуство на G2b во Европа, веројатното присуство на G2b меѓу курдските Евреи, ако не и останатите Евреи Мизрахи. === Паштуни и Бурушоси === Присуството во овие региони би можело да се објасни со неколку посебни теории, секоја со своја временска скала. Се смета дека е многу веројатно дека G-M377 потекнува од Блискиот Исток, во [[Мала Азија|Анадолија]] или [[Сирија]], и од таму се проширил и кон исток и кон запад. Една често изнесена идеја е директното израелско потекло за Паштуните како целина. Овие приказни биле распространети во средновековните времиња од религиозни причини и како дел од натпреварот помеѓу [[Могулско Царство|Могулите]] и Паштуните. Сепак, ова не го негира можното средновековно еврејско потекло за некои од паштунските потплемиња, но тоа ќе зависи од зачестеноста на G-M377 кај Паштуните, бидејќи секоја еврејска генетска мешавина во релативно неодамнешното време би била ограничена во опсегот. . ==== Патот на свилата ==== [[Податотека:Silk_route.jpg|десно|мини|350x350пкс| Средновековниот [[пат на свилата]], кој се протегаше од [[Сицилија]] до [[Самарканд]], [[Долина на Хунзите|долината Хунза]] и понатаму до Каифенг, Кина .]] Реткоста на G-M377 во североисточен Пакистан може да укаже дека G-M377 во оваа област потекнува надвор од регионот и била донесена таму во историскиот период од подалеку на запад (оваа област била дел и од [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]], освоено од [[Александар III Македонски|Александар Македонски]], а потоа биле образувани помали грчки кралства. Овие два пријавени хаплотипови G-M377 се смета дека се доста различни и од еврејскиот клад Ашкенази и од осамениот североисточен анадолски G-M377 врз основа на само 10 Y-STR, и затоа можеби не укажуваат на неодамнешно заедничко потекло. Друга можна рута што го донела G-M377 во овој регион е преку трговијата, бидејќи Хунза е плодна долина која била главна точка за застанување долж јужниот пат на свилата непосредно пред преминот Хунџераб во Кина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pakistaniat.com/2006/07/11/guest-post-adventures-up-the-silk-road/|title=Guest Post: Adventures up the Silk Road: All Things Pakistan|last=Shirazi|first=S.A.J.|date=2006-07-11|accessdate=2007-09-23}}</ref> Северното блискоисточно и јужнокавкаско потекло на G-M377 е многу поверојатно. Турскиот хаплотип G-M377 и 5 од 6 други речиси сигурни ерменски хаплотипови G-M377 имаат предци од мал регион во [[Карс (покраина)|покраината Карс]] во Турција во близина на средновековните престолнини на Ерменија. Реткоста на G-M377, која е ограничена на оваа мала област која станала важна дури по 884 година, најверојатно се должи на пристигнувањето на G-M377 во регионот по ова време. Повторно, еврејските области на Курдистан не биле далеку од истиот регион. [[Хаплогрупа G-M201|Хаплогрупата G]] ја има својата најголема разновидност на истата област, каде што биле пронајдени сите регистрирани под-хаплогрупи на G, така што доказите се смета дека укажуваат на овој регион во Источна Анадолија или јужно од Кавказ како област на потекло за целата хаплогрупа G. G-M377 можел да се прошири од овој регион кон исток кон Хиндукуш и Каракорум, и на југ меѓу Јудејците, а потоа на запад со еврејската дијаспора до Италија, а потоа во Средна и Источна Европа. == Познати луѓе во хаплогрупата G-M377 == * Џон Г. Крамер (роден 1934) : Физичар и автор. * Џејмс Франциск (1934-1991) : Водечки американски филмски и телевизиски актер. * Њутн Минов (роден 1926 година) : Поранешен претседател на Сојузната комисија за комуникации на Соединетите држави (FCC) и претседател на Јавниот радиодифузен сервис (PBS). {{Инфокутија Хаплогрупа|name=G-M377|map=|origin-date=8,700 п.с.<ref name="yfull.com">{{Cite web|url=https://www.yfull.com/tree/G-M377/|title=G-M377 YTree|website=www.yfull.com|accessdate=25 March 2023}}</ref>|origin-place=[[Западна Африка]]</ref>|ancestor=[[Халпогрупа G2b (M3115)]]|descendants=|mutations=M377, L72|members=[[Паштуни]], [[Сефарди]], [[Ашкенази]], [[Мизрахи]], [[Палестинци]], [[Либанци]], [[Сиријци]]}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == === Мрежни места === * [https://archive.today/20130122192150/http://www.familytreedna.com/public/G2c/index.aspx?fixed_columns=on Семејно стебло ДНК Хаплогрупа G2b Проект] * [https://web.archive.org/web/20070928193934/http://www.yhaplogroups.info/G_SNP_Project.html Хаплогрупа G SNP проект] * [https://sites.google.com/site/haplogroupgproject/home Категории и податоци за хаплогрупата Г] === Карти === * [http://www.relativegenetics.com/genomics/images/haploMaps/originals/G_large_RG.jpg Карта на Г] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926142506/http://www.relativegenetics.com/genomics/images/haploMaps/originals/G_large_RG.jpg |date=2007-09-26 }} * [https://web.archive.org/web/20061116235645/https://www3.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?card=my034 Ширење на Haplogroup G], од ''National Geographic'' * [http://www.isogg.org/tree/ISOGG_YDNATreeTrunk.html Дрвото на хаплогрупата ISOGG Y од 2012 година] === Поштенски списоци === * [https://web.archive.org/web/20120225050647/http://tech.groups.yahoo.com/group/Y-DNA-G2c/ Група за дискусија на Хаплогрупа G2b] * [https://web.archive.org/web/20071213191313/http://lists.rootsweb.com/index/other/DNA/Y-DNA-HAPLOGROUP-G.html Поштенска листа на Rootsweb Haplogroup G] * [http://www.familytreedna.com/public/G2c Проектот Хаплогрупа G2b на ДНК на семејното стебло] * [http://www.familytreedna.com/public/G-YDNA Проектот Haplogroup G на FamilyTreeDNA] {{Y-ДНК}} [[Категорија:Човечки Y-ДНК хаплогрупи|G-M377]] 44yl2p3cvvjndihggs4n90xu85zqwfs 0 1342211 5611963 5587735 2026-08-20T11:37:19Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611963 wikitext text/x-wiki {{превод}} [[Хаплотип]] е група [[алел]]и во организам кои се наследени заедно од еден родител, и '''хаплогрупа''' е група од слични хаплотипови кои делат заеднички предок со [[мутација]] на полиморфизам со еден нуклеотид. Поконкретно, хаплотипот е комбинација на [[алел]]и во различни хромозомски региони кои се тесно поврзани и кои имаат тенденција да се наследат заедно. Бидејќи хаплогрупата се состои од слични хаплотипови, обично е можно да се предвиди хаплогрупа од хаплотипови. Хаплогрупите се однесуваат на една [[Роднински односи|линија на потекло]]. [[Податотека:World_Map_of_Y-DNA_Haplogroups.png|мини|Мапа на светот со хаплогрупи Y-DNA]] Секоја хаплогрупа потекнува и останува дел од претходната единствена хаплогрупа (или [[парагрупа]]). Која било поврзана група на хаплогрупи може прецизно да се моделира како [[Хиерархија|вгнездена хиерархија]], во која секое [[множество]] (хаплогрупа) е исто така [[подмножество]] од едно пошироко множество (наспроти бипаренталните модели, како што сe семејните стебла на човекот). Хаплогрупите нормално се идентификуваат со почетната буква од азбуката, а усовршувањето се состои од дополнителни комбинации на броеви и букви, како што се {{Безпрелом|A → A1 → A1a}}. Азбучната номенклатура беше објавена во 2002 година од страна на Y Chromosome Consortium.<ref name="Consortium 2002 pp. 339–348">{{Наведено списание|last=Consortium|first=The Y Chromosome|date=2002-02-01|title=A Nomenclature System for the Tree of Human Y-Chromosomal Binary Haplogroups|journal=Genome Research|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory|volume=12|issue=2|pages=339–348|doi=10.1101/gr.217602|issn=1088-9051|pmc=155271|pmid=11827954}}</ref> Во човечката генетика, хаплогрупите кои најчесто се проучувани се хаплогрупите на Y-хромозомот (Y-DNA) и хаплогрупите на митохондријалната ДНК (mtDNA), од нив секоја може да се користи за дефинирање на [[Популациона генетика|генетските популации]]. Y-DNA се пренесува исклучиво по [[Патрилинеарност|патрилинеалната]] линија, од татко на син, додека митохондријалната ДНК се пренесува по матрилинеалната линија, од мајка на потомство од двата пола. == Формирање на хаплогрупа == [[Податотека:Molecular_lineage.png|десно|мини|250x250пкс| Сите овие молекули се дел од хаплогрупата на предците, но во одреден момент во минатото се случила мутација во молекулата на предците, мутација А, која произвела нова лоза; ова е хаплогрупата А и е дефинирана со мутација А. Во некоја понова точка во минатото, нова мутација, мутација Б, се случила кај лице што носи хаплогрупа А; мутација Б дефинирана хаплогрупа Б. Хаплогрупата Б е подгрупа, или [[потклад]] на хаплогрупата А; и двете хаплогрупи А и Б се потклади на хаплогрупата на предците.]] [[Митохондрија|Митохондриите]] се мали [[Органела|органели]] кои лежат во [[цитоплазма]]та на [[Еукариоти|еукариотските клетки]], како оние на луѓето. Нивната примарна функција е да обезбедат енергија на клетката. Митохондриите се намалени потомци на [[Симбиоза|симбиотски]] [[бактерии]] кои некогаш живееле слободно. Еден показател дека митохондриите некогаш живееле слободно е дека секоја од нив содржи кружна [[ДНК]], наречена [[Митохондриска ДНК|митохондријална ДНК]] (mtDNA), чија структура е повеќе слична на бактериите отколку на еукариотските организми. Огромното мнозинство на човечката ДНК е содржано во [[хромозом]]ите во [[Клеточно јадро|јадрото]] на клетката, но mtDNA е исклучок. Поединецот ја наследува својата цитоплазма и органелите содржани во таа цитоплазма исклучиво од мајчината јајце клетка (јајце клетка); [[сперма]]тозоидите минуваат само на хромозомската ДНК, сите татковски митохондрии се вареле во ооцитот. Кога ќе се појави [[мутација]] во молекулата на mtDNA, мутацијата затоа се пренесува во директна женска линија на потекло. Човечките [[Y хромозом]]и се полови хромозоми специфични за машкиот пол; скоро сите кои поседуваат Y хромозом ќе бидат [[Морфологија (биологија)|морфолошки]] машки. Иако Y хромозомите се сместени во клеточното јадро и спарени со [[X-хромозом|Х хромозомите]], тие само се рекомбинираат со Х-хромозомот на [[Y хромозом|краевите на Y-хромозомот]]; преостанатите 95% од Y хромозомот не се рекомбинираат. Па така, Y хромозомот и сите мутации што се појавуваат во него се пренесуваат од татко на син. Другите хромозоми, автозоми и [[X-хромозом|Х-хромозоми]] во жените, го споделуваат нивниот генетски материјал (наречен вкрстување што доведува до рекомбинација) за време на [[мејоза]]та. Ефикасно тоа значи дека генетскиот материјал од овие хромозоми се меша во секоја генерација, и така сите нови мутации се пренесуваат случајно од родителите на потомците. Специјалната карактеристика за Y хромозомите и mtDNA е тоа што мутациите можат да се акумулираат по одреден сегмент од двете молекули и овие мутации остануваат фиксирани на своето место на ДНК. Понатаму, може да се заклучи и историската низа на овие мутации.Пример, ако збирот од десет Y хромозоми содржи мутација, А, но само пет од хромозомите содржат втора мутација, Б, тогаш мора да биде дека мутацијата Б се случила по А. Сите десет мажи кои носат хромозом со мутација А се машки потомци на истиот човек кој бил првиот човек што ја носи оваа мутација. Првиот човек што ја носи мутацијата Б исто така бил директен машки потомок на овој човек, но и директен предок од машката линија на сите мажи кои ја носат мутацијата Б. Серии од мутации како оваа формираат молекуларни лози. Секоја мутација дефинира збир на специфични Y хромозоми наречени хаплогрупа. Сите мажи кои носат мутација А формираат единствена хаплогрупа, и сите мажи кои носат мутација Б се дел од оваа хаплогрупа, но мутацијата Б, дефинира понова хаплогрупа (која е подгрупа) на која мажите носат само мутација А не припаѓаат.И mtDNA и Y хромозомите се групирани во лоза и хаплогрупи; тие често се претставени како дијаграми слични на дрво. === Хаплогрупи на ДНК на човечки Y-хромозом === Човечкиот Y хромозом на хаплогрупите на ДНК (Y-DNA) се именувани од А до Т, и се поделени со помош на броеви и мали букви. Ознаките на хаплогрупите на хромозомот Y се воспоставени од Конзорциумот за хромозомот Y.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ycc.biosci.arizona.edu/|title=Y Chromosome Consortium|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116195823/http://ycc.biosci.arizona.edu/|archive-date=2017-01-16|accessdate=2005-07-27}}</ref>{{MtDNA}}Y-хромозомскиот Адам е името дадено од истражувачите на најновиот заеднички патрилинеален (машка лоза) предок на сите луѓе. Главни хаплогрупи на Y-хромозомот и нивните географски региони на настанување, вклучуваат: ==== Групи без мутација M168 ==== * [[Хаплогрупа А (Y-ДНК)|Хаплогрупа А]] (М91) (Африка, особено Коисан и Нилоти) * [[Хаплогрупа B-M60|Хаплогрупа Б]] (М60) (Африка, особено Пигмеите и Хаџабе) ==== Групи со мутација M168 ==== (мутација M168 се случи ~50.000 bp) * [[Хаплогрупа C-M130|Хаплогрупа C]] (M130) (Океанија, Северна/Централна/Источна Азија, Северна Америка и мало присуство во Јужна Америка, Југоисточна Азија, Јужна Азија, Западна Азија и Европа) * [[Хаплогрупа DE|YAP+]] хаплогрупи ** [[Хаплогрупа DE]] (M1, M145, M203) *** [[Хаплогрупа D-CTS3946|Хаплогрупа Д]] (CTS3946) (Тибет, Непал, Јапонија, Андаманските Острови, Средна Азија и спорадично присуство во Нигерија, Сирија и Саудиска Арабија) *** [[Хаплогрупа Е-М96|Хаплогрупа Е]] (M96) **** [[Хаплогрупа E-V38|Хаплогрупа E1b1a]] (V38) Западна Африка и околните региони; порано познат како E3a **** [[Хаплогрупа E-M215|Хаплогрупа E1b1b]] (M215) Поврзана со ширењето на афроазиските јазици; сега се концентрирани во Северна Африка и Рогот на Африка, како и делови од Блискиот Исток, Медитеранот и Балканот; порано познат како E3b ==== Групи со мутација M89 ==== (мутација M89 се случи ~45.000 bp) * [[Хаплогрупа F-M89|Хаплогрупа F]] (M89) Океанија, Европа, Азија, Северна и Јужна Америка ** [[Хаплогрупа F-M89|Хаплогрупа ФТ]] (P14, M213) (Кина, Виетнам,<ref name="Poznik2016">{{Наведено списание|last=Poznik|first=G. David|last2=Xue|first2=Yali|last3=Mendez|first3=Fernando L.|displayauthors=etal|year=2016|title=Punctuated bursts in human male demography inferred from 1,244 worldwide Y-chromosome sequences|journal=[[Nature Genetics]]|volume=48|issue=6|pages=593–599|doi=10.1038/ng.3559|pmc=4884158|pmid=27111036}}</ref> Сингапур <ref name="Karmin2015">{{Наведено списание|last=Karmin|first=Monika|last2=Saag|first2=Lauri|last3=Vicente|first3=Mário|displayauthors=etal|year=2015|title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture|journal=Genome Research|volume=25|issue=4|pages=459–466|doi=10.1101/gr.186684.114|pmc=4381518|pmid=25770088}}</ref> ) * [[Хаплогрупа G-M201|Хаплогрупа Г]] (М201) (присутна меѓу многу етнички групи во Евроазија, обично со ниска фреквенција; најчеста во Кавказ, [[Иранска Висорамнина|иранската висорамнина]] и Анадолија; во Европа главно во Грција, Италија, [[Пиринејски Полуостров|Иберија]], Тирол, Бохемија; ретка во северна Европа) * Хаплогрупа H (L901/M2939) ** H1'3 (Z4221/M2826, Z13960) *** H1 (L902/M3061) **** H1a (M69/Page45) Индија, Шри Ланка, Непал, Пакистан, Иран, Средна Азија **** H1b (B108) Пронајден кај бурмански поединец во [[Мјанмар]] .<ref name="Karmin2015" /> *** H3 (Z5857) Индија, Шри Ланка, Пакистан, Бахреин, Катар ** H2 (P96) Порано позната како хаплогрупа F3. Се среќава со мала фреквенција во Европа и западна Азија. * [[Хаплогрупа IJK]] (L15, L16) ==== Групи со мутации L15 и L16 ==== * [[Хаплогрупа IJK]] (L15, L16) ** [[Хаплогрупа IJ]] (S2, S22) *** Хаплогрупа I (M170, P19, M258) (распространета во Европа, ретко пронајдена во делови на Блискиот Исток и практично отсутна на друго место <ref>{{Наведено списание|date=Jul 2004|title=Phylogeography of Y-chromosome haplogroup I reveals distinct domains of prehistoric gene flow in europe|url=http://www.familytreedna.com/pdf/DNA.RootsiHaplogroupISpread.pdf|journal=American Journal of Human Genetics|volume=75|issue=1|pages=128–37|doi=10.1086/422196|pmc=1181996|pmid=15162323|archive-url=https://web.archive.org/web/20090624135411/http://www.familytreedna.com/pdf/DNA.RootsiHaplogroupISpread.pdf|archive-date=2009-06-24|access-date=2007-03-08}}</ref> ) **** Хаплогрупа I1 (M253, M307, P30, P40) (Северна Европа, доминантна во Скандинавија) **** [[Хаплогрупа I-M438|Хаплогрупа I2]] (S31) (Централна и Југоисточна Европа, Сардинија, Балкан) *** [[Хаплогрупа J (Y-ДНК)|Хаплогрупа Ј]] (М304) (Блискиот Исток, Турција, Кавказ, Италија, Грција, Балканот, Северна Африка) **** [[Хаплогрупа J (Y-ДНК)|Хаплогрупа Ј*]] (главно пронајдена во Сокотра, со неколку набљудувања во [[Пакистан]], [[Оман]], [[Грција]], [[Чешка]] и меѓу [[Туркиски народи|турските народи]] ) **** Хаплогрупа J1 (M267) (Најмногу поврзана со семитските народи на Блискиот Исток, но исто така се среќава во; Медитеранска Европа, Етиопија, Северна Африка, Пакистан, Индија и со [[Североисточнокавкаски јазици|североисточните кавкаски]] народи во [[Дагестан]] ; J1 со DYS388=13 е поврзан со источна Анадолија) **** Хаплогрупа J2 (M172) (Главно се наоѓа во Западна Азија, Средна Азија, Иран, Италија, Грција, Балканот и Северна Африка) ** [[Хаплогрупа К-М9|Хаплогрупа К]] (M9, P128, P131, P132) ==== Групи со мутација М9 ==== (мутација М9 се случи ~40.000 [[Пред сегашноста|bp]] ) * [[Хаплогрупа К-М9|Haplogroup K]] ** Haplogroup LT (L298/P326) *** Haplogroup L (M11, M20, M22, M61, M185, M295) (South Asia, Central Asia, Southwestern Asia, the Mediterranean) *** Haplogroup T (M70, M184/USP9Y+3178, M193, M272) (North Africa, Horn of Africa, Southwest Asia, the Mediterranean, South Asia); formerly known as Haplogroup K2 ** [[Хаплогрупа К2|Haplogroup K(xLT)]] (rs2033003/M526) ===== Групи со мутација M526 ===== ** Хаплогрупа М (P256) (Нова Гвинеја, Меланезија, источна Индонезија) ** [[Хаплогрупа NO1|Хаплогрупа NO]] (M214) *** [[Хаплогрупа N-M231|Хаплогрупа N]] (M231) (најсеверна Евроазија) *** [[Хаплогрупа О-М175|Хаплогрупа О]] (М175) (Источна Азија, Југоисточна Азија, Јужен Тихи Океан, Јужна Азија, Средна Азија) **** Хаплогрупа О1 (F265) ***** Хаплогрупа O1a (M119) ***** Хаплогрупа O1b (P31, M268) **** Хаплогрупа О2 (M122) ** Хаплогрупа P-M45 (M45) (М45 се појави ~35.000 bp) *** Хаплогрупа Q-M242 (M242) (Се случи ~15.000-20.000 bp. Пронајдена во Азија и Америка) **** [[Хаплогрупа Q-M3]] (M3) (Северна Америка, Средна Америка и Јужна Америка) *** [[Хаплогрупа R (Y-ДНК)|Хаплогрупа R]] (M207) **** [[Хаплогрупа R1]] (M173) ***** [[Хаплогрупа R1a]] (M17) (средна Азија, Јужна Азија и Централна, Северна и Источна Европа) ***** [[Хаплогрупа R1b]] (M343) (Европа, Кавказ, Средна Азија, Јужна Азија, Северна Африка, Централна Африка) **** [[Хаплогрупа R2]] (M124) (Јужна Азија, Кавказ, Средна Азија) ** [[Хаплогрупа S-B254|Хаплогрупа S]] (M230, P202, P204) (Нова Гвинеја, Меланезија, источна Индонезија) === Човечка митохондријална ДНК хаплогрупи === [[Податотека:Human_migrations_and_mitochondrial_haplogroups.PNG|мини|Човечки миграции и митохондријални хаплогрупи]] Човечките [[Митохондриска ДНК|mtDNA]] хаплогрупи се: A, B, C, [[Хаплогрупа CZ|CZ]], D, E, F, G, H, [[Хаплогрупа HV|HV]], I, [[Хаплогрупа Ј (mtДНК)|J]], [[Хаплогрупа pre-ЈТ|<small>pre-</small> JT]], [[Хаплогрупа ЈТ|JT]], [[Хаплогрупа К (mtДНК)|K]], [[Хаплогрупа L0|L0]], L1, [[Хаплогрупа L1|L2]], L3, L4, [[Хаплогрупа L4|L5]] [[Хаплогрупа L5|,]] [[Хаплогрупа L6|L6]], M, [[Хаплогрупа N (mtДНК)|N]], [[Хаплогрупа P (mtДНК)|P]], [[Хаплогрупа Q (mtДНК)|Q]], R, R0, [[Хаплогрупа S (mtДНК)|S]], T, U, V, W, X, Y и [[Хаплогрупа З|Z]]. Митохондријалната Ева е името дадено од истражувачите на жената која е најновиот матрилинеален (женска лоза) предок на сите луѓе. === Дефинирање на популации === [[Податотека:Map-of-human-migrations.jpg|десно|мини|340x340пкс| Карта на миграција на човечки хаплотип, според [[Митохондриска ДНК|митохондријалната ДНК]], со клучни периоди броени илјадници години пред сегашноста.]] * Африкански: [[Хаплогрупа L0|L0]], [[Хаплогрупа L1|L1]], L2, L3, [[Хаплогрупа L4|L4]], [[Хаплогрупа L5|L5]], [[Хаплогрупа L6|L6]] * Западноевроазиски: H, T, U, V, X, [[Хаплогрупа К (mtДНК)|K]], I, [[Хаплогрупа Ј (mtДНК)|J]], W (сите наведени западноевроазиски хаплогрупи се изведени од макро-хаплогрупата [[Хаплогрупа N (mtДНК)|N]] ) <ref name="pmid15254257">{{Наведено списание|displayauthors=6|year=2004|title=Disuniting uniformity: a pied cladistic canvas of mtDNA haplogroup H in Eurasia|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2004-11_21_11/page/2012|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=21|issue=11|pages=2012–21|doi=10.1093/molbev/msh209|pmid=15254257|doi-access=free}}</ref> * Источноевроазиски: A, B, C, D, E, F, G, Y, [[Хаплогрупа З|Z]] (забелешка: C, D, E, G и Z припаѓаат на макро-хаплогрупата M ) * Индијанци: А, Б, Ц, Д, Х * [[Австралазија|Австрало-меланезиски]] : [[Хаплогрупа P (mtДНК)|P]], [[Хаплогрупа Q (mtДНК)|Q]], [[Хаплогрупа S (mtДНК)|S]] Митохондријалните хаплогрупи се поделиле на три главни групи, кои се означени со секвенцијалните букви L, M, N. Човештвото прво се подели во L групата. == Назначување на географската хаплогрупа на Y-хромозом и MtDNA == === Y-хромозом === Според SNPS хаплогрупите кои се на возраст од првиот настан на истребување имаат тенденција да бидат околу 45-50 киа. Хаплогрупите на вториот настан на истребување се чинеше дека се разликуваат 32-35 киа според Малта. Настанот на истребување на земјата нула се чини дека е Тоба за време на кој се чинеше дека хаплогрупата CDEF* се разминува во C, DE и F. C и F немаат речиси ништо заедничко додека D и E имаат многу заедничко. Настанот на истребување број 1 според сегашните проценки се случил по Тоба, иако постарата древна ДНК можела да го турне настанот на истребување на земјата нула долго пред Тоба, и да го турне првиот настан на истребување овде назад во Тоба. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size: 100%; border:1" | align="center" style="background:#f0f0f0;" |'''Origin''' | align="center" style="background:#f0f0f0;" |'''Haplogroup''' | align="center" style="background:#f0f0f0;" |'''Marker''' |- |- |Europe (Second Extinction Event?) |I |M170, M253, P259, M227, M507 |- |Europe |I1b |P215, M438, P37.2, M359, P41.2 |- |Europe |I1b2 |M26 |- |Europe |I1c |M223, M284, P78, P95 |- |Europe |J2a1 |M47 |- |Europe |J2a2 |M67, M166 |- |Europe |J2a2a |M92 |- |Europe |J2b |M12, M102, M280, M241 |- |Europe |R1b1b1a |M412, P310 |- |Europe |R1b1b1a1 |L11 |- |Europe |R1b1b1a1a |U106 |- |Europe |R1b1b1a1b |U198, P312, S116 |- |Europe |R1b1b1a1b1 |U152 |- |Europe |R1b1b1a1b2 |M529 |- |Europe |R1b1b1a1b3,4 |M65, M153 |- |Europe |R1b1b1a1b5 |SRY2627 |- |South Asia or Melanesia |C1(formerly known as CxC3) |Z1426 |- |North Asia |C2 (formerly known as C3) |M217+ |- |Indonesia or South Asia (First Extinction Event?) |F |M89, M282 |- |Europe (Caucasus) (Second Extinction Event?) |G |M201, M285, P15, P16, M406 |- |South Asia |H |M69, M52, M82, M197, M370 |- |Europe or Middle East (Second Extinction Event?) |J1 |M304, M267, P58, M365, M368, M369 |- |Europe or Middle East (Second Extinction Event?) |J2 |M172, M410, M158, M319, DYS445=6, M339, M340 |- |West of Burma in Eurasia (First Extinction Event?)<ref name="Karafet_2015">{{Наведено списание|date=Mar 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–73|doi=10.1038/ejhg.2014.106|pmc=4326703|pmid=24896152}}</ref> |- |Indonesia (First Extinction Event?) <ref name="Karafet_2015" /> |K2 (NOPS) |M526 |- |South Asia |L |M11, M20, M27, M76, M317, M274, M349, M357 |- |East Asia, South East Asia |N |M231, M214, LLY22g, Tat, M178 |- |East Asia, South East Asia, South Asia (Second Extinction Event?) |O |M175, M119 |- |Indonesia, Philippines (First Extinction Event?) |P (xQR) |92R7, M207, M173, M45 |- |South Asia, Siberia (Second Extinction Event?) |R and Q (QR) split <ref name="Karafet_2015" /> |MEH2, M242, P36.2, M25, M346 |- |Middle East, Europe, Siberia, South Asia |R1a1 |M420, M17, M198, M204, M458 |- |Anatolia, South East Europe ? |R1b |M173, M343, P25, M73 |- |Europe |R1b1b |M269 |- |Europe |R1b1b1 |L23 |- |Pakistan, India (Second Extinction Event?) |R2 |M479, M124 |- |Middle East |T |M70 |- |North Africa |E1b1b1 |M35 |- |North Africa |E1b1b1a |M78 |- |West Asia |E1b1b1a2 |V13 |- |North Africa |E1b1b1a1 |V12 |- |North Africa |E1b1b1a1b |V32 |- |North Africa |E1b1b1a3 |V22 |- |North Africa |E1b1b1a4 |V65 |- |North Africa |E1b1b1b |M81 |- |North Africa |E1b1b1c |M123, M34 |- |West Africa, North Africa |A |M91, M13 |- |East Africa |B |M60, M181, SRY10831.1, M150, M109, M112 |- |Asia, Africa |DE |M1, YAP, M174, M40, M96, M75, M98 |- |East Asia, Nepal |D |M174 |- |West Africa (First Extinction Event?) |E1a |M33 |- |East Africa (First Extinction Event is the split between E1b1 and E1a, second extinction event is the split between E1b1b and E1b1a) |E1b1 |P2, M2, U175, M191 |- |Middle East |J1 |P58 |- |} === mtDNA === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size: 100%; border:1" | align="center" style="background:#f0f0f0;" |'''Origin''' | align="center" style="background:#f0f0f0;" |'''Haplogroup''' |- |Europe |H1 |- |Europe |H11a |- |Europe |H1a |- |Europe |H1b |- |Europe |H2a |- |Europe |H3 |- |Europe |H5a |- |Europe |H6a |- |Europe |H7 |- |Europe |HV0/HV0a/V |- |Europe |I4 |- |Europe |J1c7 |- |Europe |J2b1 |- |Europe |T2b* |- |Europe |T2b4 |- |Europe |T2e |- |Europe |U4c1 |- |Europe |U5* |- |Europe |U5a |- |Europe |U5a1b1 |- |Europe |U5b* |- |Europe |U5b1b* |- |Europe |U5b1c |- |Europe |U5b3 |- |Europe |X2c'e |- |Middle East |I |- |Middle East |A |- |Middle East |B |- |Middle East |C/Z |- |Middle East |D/G/M9/E |- |India |F |- |Middle East |H* |- |Middle East |H13a1 |- |Middle East |H14a |- |Middle East |H20 |- |Middle East |H2a1 |- |Middle East |H4 |- |Middle East |H6b |- |Middle East |H8 |- |Middle East |HV1 |- |Middle East |I1 |- |Middle East |J / J1c / J2 |- |Middle East |J1a'b'e |- |Middle East |J1b1a1 |- |Middle East |J1b2a |- |Middle East |J1d / J2b |- |Middle East |J1d1 |- |Middle East |J2a |- |Middle East |J2a2a1 |- |Middle East |K* |- |Middle East |K1a* |- |Middle East |K1b1* |- |Middle East |N1a* |- |Middle East |N1b |- |Middle East |N1c |- |Middle East |N2 |- |Middle East |N9 |- |Middle East |R* |- |Middle East |R0a |- |Middle East |T |- |Middle East |T1* |- |West Asia |T1a |- |Middle East |T2 |- |Middle East |T2c |- |Middle East |T2i |- |Middle East |U1* |- |Middle East |U2* |- |Middle East |U2e |- |Eurasia |U3* |- |Middle East |U4 |- |Middle East |U4a* |- |Middle East |U7 |- |Middle East |U8* |- |Middle East |U9a |- |Middle East |X |- |Middle East |X1a |- |Middle East |X2b1 |- |North Africa |L3e5 |- |North Africa |M1 |- |North Africa |M1a1 |- |North Africa |U6a |- |North Africa |U6a1'2'3 |- |North Africa |U6b'c'd |- |East Africa |L0* |- |East Africa |L0a1 |- |East Africa |L0a1b |- |East Africa |L0a2* |- |East Africa |L3c/L4/M |- |East Africa |L3d1a1 |- |East Africa |L3d1d |- |East Africa |L3e1* |- |East Africa |L3f* |- |East Africa |L3h1b* |- |East Africa |L3i* |- |East Africa |L3x* |- |East Africa |L4a'b* |- |East Africa |L5* |- |East Africa |L6 |- |East Africa |N* / M* / L3* |- |West Africa |L1b* |- |West Africa |L1b3 |- |West Africa |L1c* |- |West Africa |L1c2 |- |West Africa |L2* |- |West Africa |L2a |- |West Africa |L2a1* |- |West Africa |L2a1a2'3'4 |- |West Africa |L2a1b |- |West Africa |L2a1b'f |- |West Africa |L2a1c1'2 |- |West Africa |L2a1(16189) |- |West Africa |L2a2 |- |West Africa |L2b* |- |West Africa |L2c1'2 |- |West Africa |L2d |- |West Africa |L2e |- |West Africa |L3b |- |West Africa |L3b1a3 |- |West Africa |L3b(16124!) |- |West Africa |L3b2a |- |West Africa |L3d* |- |West Africa |L3e2'3'4 |- |West Africa |L3f1b* |- |} == Поврзано == * Меѓународен проект HapMap * Молекуларна еволуција * Молекуларна филогенетика * [[Човечка еволутивна генетика]] * Раса (биологија) / [[Раса|Раса (човечка категоризација)]] * Генетска генеалогија * Генеалошки ДНК тест * Список на теми од генетска генеалогија * Список на хаплогрупи на значајни луѓе == Наводи == .mw-parser-output .reflist{font-size:90%;margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-б{list-style-type:б}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman} == Надворешни врски == === Општо === * [https://web.archive.org/web/20130122064832/https://genographic.nationalgeographic.com/about/ Генографски проект] === сите ДНК хаплогрупи === Y-хромозом === Хромозомот Y ДНК хаплогрупи === * [https://web.archive.org/web/20170116195823/http://ycc.biosci.arizona.edu/ Y хромозомски конзорциум] * [http://www.isogg.org/tree/index.html Дрво на хаплогрупата ISOGG Y-DNA] * [http://www.phylotree.org/Y/ PhyloTree's Y-дрво] Минимална референтна филогенија за човечкиот Y-хромозом * [http://www.hprg.com/hapest5/hapest5a/hapest5.htm Предвидувач на хаплогрупи] * Конзорциумот на хромозомот Y (2002), [http://www.genome.org/cgi/content/full/12/2/339 Номенклатурен систем за дрвото на човечките Y-хромозомски бинарни хаплогрупи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080725113246/http://www.genome.org/cgi/content/full/12/2/339 |date=2008-07-25 }}, Истражување за геном, кн. '''12''' (2), 339–48, февруари 2002 година. (Деталната хиерархиска [http://www.genome.org/cgi/content-nw/full/12/2/339/F1 табела] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080402011959/http://www.genome.org/cgi/content-nw/full/12/2/339/F1 |date=2008-04-02 }} има конверзии од претходните шеми за именување) * Семино и сор. (2000), [https://web.archive.org/web/20031125151213/http://hpgl.stanford.edu/publications/Science_2000_v290_p1155.pdf Генетското наследство на палеолитскиот хомо сапиенс сапиенс во постојните Европејци], наука, том '''290''' (труд во кој се претставени хаплогрупите „Еу“). * [https://web.archive.org/web/20150506090224/http://dna.xyvy.info/ Y-DNA Етнографски и генографски атлас и компилација на податоци со отворен код] * PhyloTree - Филогенетско дрво на глобалната варијација на човечката митохондријална ДНК <ref name="phylotree.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.phylotree.org/|title=PhyloTree.org}}</ref> * [http://phylod3.mtdna.science PhyloD3 – D3.js-базирано филогенетско дрво засновано на PhyloTree] * [http://www.mitotool.org/ MitoTool – веб-опслужувач за анализа и пронаоѓање варијации на секвенцата на човечка митохондријална ДНК] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160619111340/http://www.mitotool.org/ |date=2016-06-19 }} * [http://haplogrep.uibk.ac.at/ HaploGrep – автоматска класификација на митохондријалната ДНК хаплогрупи врз основа на PhyloTree] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201030073332/https://haplogrep.uibk.ac.at/ |date=2020-10-30 }} </link> * [https://haplofind.unibo.it/ HaploFind – брз автоматско доделување на хаплогрупи за човечка митохондријална ДНК] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201005145308/https://haplofind.unibo.it/ |date=2020-10-05 }} </link> * [http://www.stats.gla.ac.uk/~vincent/images/skeleton07-08-02.jpg графички mtDNA хаплогрупа скелет] * [https://web.archive.org/web/20080504045831/http://www.ajhg.org/AJHG/fulltext/S0002-9297(07)60403-0 Создавање на африканскиот mtDNA пејзаж] * [https://web.archive.org/web/20080504045835/http://www.ajhg.org/AJHG/fulltext/S0002-9297(07)61263-4 Дали четирите клади на mtDNA хаплогрупата L2 се развиваат со различни стапки?] === Софтвер === * [https://archive.today/20121231055641/http://projects.fc.id.au/haplogroup-browser Прелистувач на хаплогрупа Y-DNA] [[Категорија:Класична генетика]] [[Категорија:Популациона генетика]] [[Категорија:Филогенија]] [[Категорија:Еволуција на човекот]] [[Категорија:ДНК]] ehi0itwfra8dzy95q5riyh8dig0r7x5 0 1342315 5611725 5609964 2026-08-20T03:11:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611725 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Хаплогрупа|[[Босна и Херцеговина]] 53%,<ref>Marjanović, Damir; et al. "The peopling of modern Bosnia-Herzegovina: Y-chromosome haplogroups in the three main ethnic groups." Institute for Genetic Engineering and Biotechnology, University of Sarajevo. November 2005</ref> [[Шведска]] 42%,<ref name="Rootsi S 2004 p I">{{cite journal | last1 = Rootsi | first1 = S | last2 = Magri | first2 = C | last3 = Kivisild | first3 = T| year = 2004| title = (July 2004). "Phylogeography of Y-chromosome haplogroup I-M170 reveals distinct domains of prehistoric gene flow in europe | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-07_75_1/page/128 | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 75 | issue = 1| pages = 128–37 | doi = 10.1086/422196 | pmid = 15162323 | pmc=1181996|display-authors=etal}}</ref> [[Норвешка]] 40%,<ref name="Rootsi S 2004 p I"/> [[Хрватска]] 38%,<ref>{{cite journal | last1 = Pericić | first1 = M | last2 = Lauc | first2 = LB | last3 = Klarić | first3 = IM| year = 2005 | title = High-resolution phylogenetic analysis of southeastern Europe traces major episodes of paternal gene flow among Slavic populations | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2005-10_22_10/page/1964 | journal = Mol. Biol. Evol. | volume = 22 | issue = 10| pages = 1964–75 | doi = 10.1093/molbev/msi185 | pmid = 15944443 |quote=Fig. 3. — I1b* (xM26) frequency and variance surfaces ...|display-authors=etal| doi-access = free }}</ref>|name=I-M170|map=|origin-date=~42,900 години пред сегашноста [https://www.yfull.com/tree/I/]|origin-place=[[Европа]]|ancestor=[[Хаплогрупа IJ (Y-ДНК)|IJ]]|descendants=I*, [[Хаплогрупа I1 (Y-ДНК)|I1]], [[Хаплогрупа I2 (Y-ДНК)|I2]]|mutations=L41, M170, M258, P19_1, P19_2, P19_3, P19_4, P19_5, P38, P212, U179|TMRCA=~27,500 години пред сегашноста [https://www.yfull.com/tree/I/]}} '''Хаплогрупата I''' ( '''M170''') — хаплогрупа на ДНК Y-хромозомот. Тоа е подгрупа на [[Хаплогрупа IJ|хаплогрупата IJ]], која сама по себе е подгрупа на [[Хаплогрупа IJK|хаплогрупата IJK]]. Поткладовите I1 и [[Хаплогрупа I-M438|I2]] може да се најдат во повеќето денешни европски населенија, со врвови во некои [[Северна Европа|северноевропски]] и [[Југоисточна Европа|југоисточни европски]] земји. Се смета дека Хаплогрупата I се појавила во Европа, а досега е пронајдена во палеолитските места низ Европа (Фу 2016), но не и надвор од неа. Се оддалечила од заедничкиот предок IJ* околу 43.000 години пред сегашноста (Карафет 2008). Рани докази за хаплогрупата Ј биле пронајдени на Кавказ и Иран (Џонс 2015, Фу 2016). Дополнително, живи примери на претходникот на хаплогрупа IJ* се пронајдени единствено во Иран, меѓу Мазандараните и етничките Персијци од [[Фарс]].<ref name="Grugni">{{Наведено списание|last=Grugni|year=2012|title=Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=7|pages=e41252|bibcode=2012PLoSO...741252G|doi=10.1371/journal.pone.0041252|pmc=3399854|pmid=22815981|doi-access=free}}</ref> Ова може да укаже дека IJ потекнува од [[Југозападна Азија]]. Хаплогрупата I е пронајдена кај повеќе поединци кои припаѓаат на Граветската култура. Граветејците се прошириле на запад од далечниот агол на Источна Европа, веројатно Русија, до Средна Европа. Тие се поврзани со генетски кластер кој вообичаено се нарекува кластер Вестонице.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fgga.univie.ac.at/en/research/publications/publications-detail-view/?tx_univiepure_univiepure%5Buuid%5D=cb9edcf2-a5ca-469d-bd5b-c8021203aacc&tx_univiepure_univiepure%5Bwhat2show%5D=publ&tx_univiepure_univiepure%5Baction%5D=show&tx_univiepure_univiepure%5Bcontroller%5D=Pure&cHash=61ab4ac40430e51782aeea80a7bc7258|title=Publications Detail View|work=fgga.univie.ac.at|language=en|accessdate=2020-12-15}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Mounier|first=Aurélien|last2=Heuzé|first2=Yann|last3=Samsel|first3=Mathilde|last4=Vasilyev|first4=Sergey|last5=Klaric|first5=Laurent|last6=Villotte|first6=Sébastien|date=2020-12-14|title=Gravettian cranial morphology and human group affinities during the European Upper Palaeolithic|journal=Scientific Reports|language=en|volume=10|issue=1|pages=21931|bibcode=2020NatSR..1021931M|doi=10.1038/s41598-020-78841-x|issn=2045-2322|pmc=7736346|pmid=33318530|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bennett|first=E. Andrew|last2=Prat|first2=Sandrine|last3=Péan|first3=Stéphane|last4=Crépin|first4=Laurent|last5=Yanevich|first5=Alexandr|last6=Puaud|first6=Simon|last7=Grange|first7=Thierry|last8=Geigl|first8=Eva-Maria|date=2019-07-02|title=The origin of the Gravettians: genomic evidence from a 36,000-year-old Eastern European|url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/685404v2|journal=bioRxiv|language=en|pages=685404|doi=10.1101/685404}}</ref> == Потекло == [[Податотека:Cro-Magnon_migration.gif|мини|250x250пкс| Ширење на раните современи европски луѓе]] [[Податотека:Europe20000ya.png|мини|250x250пкс|Засолништа во Европа од последниот глацијален максимум, 20.000 години [[Пред сегашноста|п.с]].<br /><br /><br /><br />]] Достапните докази сугерираат дека на I-M170 и претходеле области во кои подоцна ќе стане доминантна од хаплогрупите [[Хаплогрупа K2a (Y-ДНК)|K2a]] (K-M2308) и [[Хаплогрупа C-F3393|C1]] (Haplogroup C-F3393). K2a и C1 биле пронајдени во најстарите секвенционирани машки остатоци од Западна Евроазија (датираат од околу 45.000 до 35.000 години [[Пред сегашноста|пред нашата ера]]), како што се: Уст Ишам (современ западен Сибир) K2a*, Oase 1 (пештера со коски, Романија) K2a*, Костенки 14 (југозападна Русија) C1b, и Гоје Q116-1 (Белгија) C1a.<ref>{{Наведено списание|last=Fu|first=Qiaomei|displayauthors=etal|year=2016|title=The genetic history of Ice Age Europe|journal=Nature|volume=534|issue=7606|pages=200–5|bibcode=2016Natur.534..200F|doi=10.1038/nature17993|pmc=4943878|pmid=27135931}}</ref><ref>Seguin-Orlando et al. (2014)「[http://science.sciencemag.org/content/346/6213/1113 Genomic structure in Europeans dating back at least 36,200 years]」</ref> Најстариот пронајден I-M170 е оној на поединец познат како Крем WA3 (долна Австрија), кој датира од околу 33.000-24.000 п.с.. На истото место, биле пронајдени и две момчиња близнаци, и двете биле доделени во хаплогрупата I*.<ref>{{Наведено списание|last=Teschler-Nicola|first=Maria|last2=Fernandes|first2=Daniel|last3=Händel|first3=Marc|last4=Einwögerer|first4=Thomas|last5=Simon|first5=Ulrich|last6=Neugebauer-Maresch|first6=Christine|last7=Tangl|first7=Stefan|last8=Heimel|first8=Patrick|last9=Dobsak|first9=Toni|date=2020-11-06|title=Ancient DNA reveals monozygotic newborn twins from the Upper Palaeolithic|journal=Communications Biology|language=en|volume=3|issue=1|page=650|doi=10.1038/s42003-020-01372-8|issn=2399-3642|pmc=7648643|pmid=33159107|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://genetiker.wordpress.com/y-snp-calls-for-krems-wa3/|title=Y-SNP calls for Krems WA3|date=2016-05-11|work=Genetiker|language=en|accessdate=2020-12-15}}</ref> Хаплогрупата IJ била на [[Среден Исток|Блискиот Исток]] и/или [[Европа]] пред околу 40.000 години. TMRCA (време до најновиот заеднички предок) за I-M170 бил проценет од Карафет и колегите во 2008 година дека е пред 22.200 години, со интервал на доверба помеѓу 15.300 и 30.000 години.<ref>{{Наведено списание|year=2008|title=New binary polymorphisms reshape and increase resolution of the human Y chromosomal haplogroup tree|url=http://www.genome.org/cgi/content/abstract/gr.7172008v1|journal=Genome Research|volume=18|issue=5|pages=830–8|doi=10.1101/gr.7172008|pmc=2336805|pmid=18385274|access-date=2024-02-09|archive-date=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607221314/http://www.genome.org/cgi/content/abstract/gr.7172008v1|url-status=dead}}</ref> Ова би го направило основачкиот настан на I-M170 приближно истовремен со последниот глацијален максимум (ПГМ), кој траел од пред 26.500 години до приближно пред 19.500 години.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=etal|date=August 2009|title=The Last Glacial Maximum|journal=Science|volume=325|issue=5941|pages=710–4|bibcode=2009Sci...325..710C|doi=10.1126/science.1172873|pmid=19661421}}</ref> TMRCA е проценка на времето на дивергенција на поткладот. Ротси и колегите во 2004 година, исто така, забележуваат два други датуми за клад, возраст на варијација на STR и време од раздвојување на населението. Овие два последни датуми се грубо поврзани и се појавуваат нешто по раздвојувањето на потклаот. За хаплогрупата I-M170 тие го проценуваат времето до варијацијата на STR како 24.000 ± 7.100 години и времето до раздвојување на населението како пред 23.000 ± 7.700 години.<ref name="Rootsi Siiri et al. 2004 128–137">{{Наведено списание|last=Rootsi Siiri|last2=Kivisild|first2=Toomas|last3=Benuzzi|first3=Giorgia|last4=Help|first4=Hela|last5=Bermisheva|first5=Marina|last6=Kutuev|first6=Ildus|last7=Barać|first7=Lovorka|last8=Peričić|first8=Marijana|last9=Balanovsky|first9=Oleg|displayauthors=etal|year=2004|title=Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I-M170 Reveals Distinct Domains of Prehistoric Gene Flow in Europe|journal=American Journal of Human Genetics|volume=75|issue=1|pages=128–137|doi=10.1086/422196|pmc=1181996|pmid=15162323}}</ref> Овие проценки се конзистентни со оние на Карафет 2008 цитирани погоре. Сепак, Андерхил и неговите колеги го пресметуваат времето за поткладирање на раздвојување на I1 и I2 да биде 28.400 ± 5.100 години, иако тие ја пресметуваат возраста на варијација на STR на I1 на само 8.100 ± 1.500 години.<ref>P.A. Underhill, N.M. Myres, S. Rootsi, C.T. Chow, A.A. Lin, R.P. Otillar, R. King, L.A. Zhivotovsky, O. Balanovsky, A. Pshenichnov, K.H. Ritchie, L.L. Cavalli-Sforza, T. Kivisild, R. Villems, S.R. Woodward, New Phylogenetic Relationships for Y-chromosome Haplogroup I: Reappraising its Phylogeography and Prehistory, in P. Mellars, K. Boyle, O. Bar-Yosef and C. Stringer (eds.), ''Rethinking the Human Evolution'' (2007), pp. 33–42.</ref> Семино (2000) шпекулирал дека почетното расејување на ова население одговара на дифузијата на Граветската култура.<ref name="Semino2000">{{Наведено списание|displayauthors=etal|date=November 2000|title=The genetic legacy of Paleolithic Homo sapiens sapiens in extant Europeans: a Y chromosome perspective|journal=Science|volume=290|issue=5494|pages=1155–9|bibcode=2000Sci...290.1155S|doi=10.1126/science.290.5494.1155|pmid=11073453}}</ref> Подоцна, хаплогрупата, заедно со два случаи на [[Хаплогрупа C-M130|хаплогрупата C]], била пронајдена во човечки остатоци кои припаѓаат на претходно споменатата Граветската култура и кај поединци од културата Магдалениен и Азилија.<ref name="ancientdna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ancestraljourneys.org/palaeolithicdna.shtml|title=Palaeolithic DNA from Eurasia|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003201826/http://www.ancestraljourneys.org/palaeolithicdna.shtml|archive-date=2016-10-03|accessdate=5 October 2016}}</ref> Ротси и колегите во 2004 година сугерирале дека секоја од населенијата на предците сега доминирана од одреден потклад на Хаплогрупата I-M170 доживела независно проширување на населението веднаш по последниот глацијален максимум. Петте познати случаи на хаплогрупа I од човечките остатоци од европскиот [[доцен палеолит]] ја прават една од најчестите хаплогрупи од тој период.<ref name="ancientdna"/> Во 2016 година, остатоците од 31.210–34.580 години стари останки на ловец-собирач од пештерата Пагличи, Апулија, Италија биле пронајдени да поседуваат I-M170.<ref>{{Наведено списание|last=Fu|first=Qiaomei|last2=Posth|first2=Cosimo|last3=Hajdinjak|first3=Mateja|last4=Petr|first4=Martin|last5=Mallick|first5=Swapan|last6=Fernandes|first6=Daniel|last7=Furtwängler|first7=Anja|last8=Haak|first8=Wolfgang|last9=Meyer|first9=Matthias|year=2016|title=The genetic history of Ice Age Europe|journal=Nature|language=en|volume=534|issue=7606|pages=200–205|bibcode=2016Natur.534..200F|doi=10.1038/nature17993|issn=0028-0836|pmc=4943878|pmid=27135931}}</ref> Досега, единствено [[Хаплогрупа F-M89|хаплогрупата F*]] и [[Хаплогрупа C-M130|хаплогрупата C]] 1b биле документирани, по еднаш, на постари остатоци во Европа. I2 поткладот на I-M170 е главната хаплогрупа пронајдена на машки остатоци во [[Средно камено време|мезолитска]] Европа, до околу 6.000 п.н.е., кога се случила масовна преселба во Европа на земјоделците од Анадолија кои поседувале Y-ДНК G2a.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cam.ac.uk/research/news/ancient-dna-reveals-genetic-continuity-between-stone-age-and-modern-populations-in-east-asia|title=Ancient DNA reveals 'genetic continuity' between Stone Age and modern populations in East Asia|date=February 2017}}</ref> Поради доаѓањето на таканаречените Рани Европски Земјоделци (РЕФ), I-M170 е побројна од [[Хаплогрупа G-M201|хаплогрупата G]] меѓу [[Младо камено време|неолитските]] европски остатоци и од [[Хаплогрупа R (Y-ДНК)|хаплогрупата R]] во подоцнежните остатоци. Најраната документација за I1 потекнува од неолитска Унгарија, иако таа мора да се одвоила од I2 во некој претходен временски период. Во еден пример, хаплогрупата I била пронајдена далеку од Европа, меѓу остатоците стари 2.000 години од Монголија. Се смета дека одделни бранови на движење на населението влијаеле на [[Југоисточна Европа]]. Улогата на [[Балкански Полуостров|Балканот]] како долгогодишен коридор кон Европа од [[Мала Азија|Анадолија]] и/или [[Кавказ]] е прикажана со заедничкото филогенетско потекло на двете хаплогрупи I и J во матичната хаплогрупа IJ (M429). Ова заедничко потекло сугерира дека поткладовите на IJ влегле на Балканот од Анадолија или Кавказ, некое време пред последниот глацијален максимум. I и J последователно биле распространети во Азија и Европа во дисјунктивен филогеографски модел типичен за хаплогрупите „братски или сестрински“. Природен географски коридор како Балканот веројатно подоцна бил користен од членовите на другите поткладови на IJ, како и од други хаплогрупи, вклучувајќи ги и оние поврзани со Раните европски земјоделци. Постоењето на [[Хаплогрупа IJK|хаплогрупата IJK]] – предок на двете хаплогрупи IJ и [[Хаплогрупа К-М9|K]] (M9)&nbsp;– и нејзиното еволутивно растојание од другите поткладови на [[Хаплогрупа F-M89|Хаплогрупата F]] (M89), го поддржува заклучокот дека хаплогрупите IJ и K се појавиле во Југозападна Азија. Пријавени се живи носители на F* и IJ* од [[Иранска Висорамнина|Иранската Висорамнина]]. == Распространетост == Честоти на Хаплогрупата I: == Подгрупи == [[Потклад]]ите на Хаплогрупата I-M170 со нивните дефинирачки мутации, од 2011 година <ref name="ISOGG2010">[http://www.isogg.org/tree/ISOGG_HapgrpI.html ISOGG 2011]</ref> Ажурирани филогенетски дрвја што ги наведуваат сите моментално познати поткладови на I може да се најдат на [https://www.yfull.com/tree/I2/ Y-Full] и [https://www.familytreedna.com/public/y-dna-haplotree/I FamilyTreeDNA] * '''I-M170''' ( L41, M170, M258, P19_1, P19_2, P19_3, P19_4, P19_5, P38, P212, Страна123, U179) ''Близок Исток, Кавказ, Европа.'' ** '''I-M253''' Хаплогрупа I1 (L64, L75, L80, L81, L118, L121/S62, L123, L124/S64, L125/S65, L157, L186, L187, M253, M307.2/S, M219, M307.2/S, M203. P30, P40, S63, S66, S107, S108, S110, S111) ''Типично за населенијата на [[Скандинавија]] и северозападна Европа, со умерена распространетост низ [[Источна Европа]]'' ''Во [[Мала Азија|Анадолија]] со 1%'' <ref>{{Наведено списание|last=Cinnioğlu|first=Cengiz|last2=King|first2=Roy|last3=Kivisild|first3=Toomas|last4=Kalfoğlu|first4=Ersi|last5=Atasoy|first5=Sevil|last6=Cavalleri|first6=Gianpiero L.|last7=Lillie|first7=Anita S.|last8=Roseman|first8=Charles C.|last9=Lin|first9=Alice A.|date=January 2004|title=Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia|journal=Human Genetics|language=en|volume=114|issue=2|pages=127–148|doi=10.1007/s00439-003-1031-4|issn=0340-6717|pmid=14586639}}</ref> *** I1a DF29/S438 **** I1a1 CTS6364/Z2336 ***** I1a1a M227 ****** I1a1a1 M72 ***** I1a1b L22/S142 ****** I1a1b1 P109 ****** I1a1b2 L205 ****** I1a1b3 L287 ******* I1a1b3a L258/S335 ******** I1a1b3a1 L296 ****** I1a1b4 L300/S241 ****** I1a1b5 L813/Z719 **** I1a2 S244/Z58 ***** I1a2a S246/Z59 ****** I1a2a1 S337/Z60, S439/Z61, Z62 ******* I1a2a1a Z140, Z141 ******** I1a2a1a1 Z2535 ********* I1a2a1a1a L338 ******** I1a2a1a2 F2642 ******* I1a2a1b Z73 ******* I1a2a1c L573 ******* I1a2a1d L1248 ******** I1a2a1d1 L803 ****** I1a2a2 Z382 ***** I1a2b S296/Z138, Z139 ****** I1a2b1 Z2541 **** I1a3 S243/Z63 ***** I1a3a L1237 *** I1b Z131 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://isogg.org/tree/ISOGG_HapgrpI.html|title=ISOGG 2017 Y-DNA Haplogroup I|work=isogg.org}}</ref> ** '''[[Хаплогрупа I-M438|I-M438]]''' Хаплогрупа I2 L68/PF3781/S329, M438/P215/PF3853/S31 *** I2a L460/PF3647/S238 **** I2a1 P37.2 ***** I2a1a L158/PF4073/S433, L159.1/S169.1, M26/PF4056 ****** I2a1a1 L160/PF4013 ***** I2a1b L178/S328, M423 ****** I2a1b1 L161.1/S185 ****** I2a1b2 L621/S392 ******* I2a1b2a1a L147.2 ***** I2a1c L233/S183 **** I2a2 L35/PF3862/S150, L37/PF6900/S153, L181, M436/P214/PF3856/S33, P216/PF3855/S30, P217/PF3854/S23/S321 ***** I2a2a L34/PF3857/S151, L36/S152, L59, L368, L622, M223, P219/PF3859/S24, P220/S119, P221/PF3858/S121/PF3858/S120/PF3858/S120/PF3858/S120/PF3858/S120/S120F/S126P/U 0/S117, Z77 ****** I2a2a1 CTS616, CTS9183 ******* I2a2a1a M284 ******** I2a2a1a1 L1195 ********* I2a2a1a1a L126/S165, L137/S166, L369 ********* I2a2a1a1b L1193 ******* I2a2a1b L701, L702 ******** I2a2a1b1 P78 ******** I2a2a1b2 L699, L703 ********* I2a2a1b2a L704 ******* I2a2a1c Z161 ******** I2a2a1c1 L801/S390 ********* I2a2a1c1a CTS1977 ********** I2a2a1c1a1 P95 ********* I2a2a1c1b CTS6433 ********** I2a2a1c1b1 Z78 *********** I2a2a1c1b1a L1198 ************ I2a2a1c1b1a1 Z190 ************* I2a2a1c1b1a1a S434/Z79 ******** I2a2a1c2 L623, L147.4 ******* I2a2a1d L1229 ******** I2a2a1d1 Z2054 ********* I2a2a1d1a L812/S391 ******** I2a2a1d2 L1230 ****** I2a2a2 L1228 ***** I2a2b L38/S154, L39/S155, L40/S156, L65.1/S159.1, L272.3 ****** I2a2b1 L533 *** I2b L415, L416, L417 *** I2c L596/PF6907/S292, L597/S333 === I-M170 === Композитниот '''потклад I-M170''' содржи поединци кои дирек хаплогрупата I, кои не носат ниту една од следните мутации кои ги идентификуваат преостанатите именувани поткладови. Неколку I* поединци, кои не спаѓаат во ниту еден познат потклад, биле пронајдени меѓу Лакците во [[Дагестан]], со стапка од (3/21),<ref name="Bulayeva2009">{{Наведено списание|last=Caciagli|first=Laura|last2=Bulayeva|first2=Kazima|last3=Bulayev|first3=Oleg|last4=Bertoncini|first4=Stefania|last5=Taglioli|first5=Luca|last6=Pagani|first6=Luca|last7=Paoli|first7=Giorgio|last8=Tofanelli|first8=Sergio|year=2009|title=The key role of patrilineal inheritance in shaping the genetic variation of Dagestan highlanders|journal=Journal of Human Genetics|language=en|volume=54|issue=12|pages=689–694|doi=10.1038/jhg.2009.94|issn=1434-5161|pmid=19911015|doi-access=free}}</ref> како и Турција (8/741), [[Адигеја]] во Кавказ (2/138) и [[Ирак]] (1/176), иако I-M170 се јавува само на многу ниски честоти меѓу современите населенија на овие региони како целина. Ова е во согласност со верувањето дека хаплогрупата првпат се појавила во Југозападна Евроазија. Високи честоти на Хаплогрупа I* има и кај Андалузијците (3/103), [[Французи]]те (4/179), [[Словенци]]те (2/55), [[Табасаранци]]те (1/30), и [[Лапонци|Самите]] (1/35).<ref>{{Наведено списание|last=Rootsi|first=Siiri|last2=Magri|first2=Chiara|last3=Kivisild|first3=Toomas|last4=Benuzzi|first4=Giorgia|last5=Help|first5=Hela|last6=Bermisheva|first6=Marina|last7=Kutuev|first7=Ildus|last8=Barać|first8=Lovorka|last9=Peričić|first9=Marijana|year=2004|title=Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I Reveals Distinct Domains of Prehistoric Gene Flow in Europe|journal=American Journal of Human Genetics|volume=75|issue=1|pages=128–137|doi=10.1086/422196|issn=0002-9297|pmc=1181996|pmid=15162323}}</ref> (Ниту една студија од која биле извлечени горните бројки не ја исклучила денешниот I2-M438 клад како целина, туку само одредени поткладови, така што овие претпоставени случаи I* можеби припаѓаат на I2.) Жив човек од народот Хазара од Авганистан, исто така, бил пронајден дека носи I*, со исклучени сите познати поткладови на I1 (M253) и I2 (M438).<ref name="Cristofaro">{{Наведено списание|date=October 2013|title=Afghan Hindu Kush: Where Eurasian Sub-Continent Gene Flows Converge|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|pages=e76748|bibcode=2013PLoSO...876748D|doi=10.1371/journal.pone.0076748|pmc=3799995|pmid=24204668|doi-access=free}}</ref> === I1-M253 === '''Хаплогрупата I1-M253''' (M253, M307, P30, P40) прикажува многу јасен градиент на честота, со максимална честота од приближно 35% меѓу населенијата на јужна Норвешка, југозападна Шведска и Данска, и брзо намалување на честотите кон рабовите на свет под историско [[Германи|германско]] влијание. Забележителен исклучок е Финска, каде што честотата кај западните Финци е до 40%, а во одредени покраини како Сатакунта повеќе од 50%. Се верува дека I1 станала вообичаена како резултат на ефектот на основачот за време на нордиското бронзено доба, а последователно се проширила низ Европа за време на [[Голема преселба на народите|Големата преселба на народите]] кога германските племиња мигрирале од јужна [[Скандинавија]] и северна [[Германија]] на други места во Европа.<ref>{{Наведено списание|last=Allentoft|first=Morten E.|last2=Sikora|first2=Martin|last3=Sjögren|first3=Karl-Göran|last4=Rasmussen|first4=Simon|last5=Rasmussen|first5=Morten|last6=Stenderup|first6=Jesper|last7=Damgaard|first7=Peter B.|last8=Schroeder|first8=Hannes|last9=Ahlström|first9=Torbjörn|date=June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|url=https://www.nature.com/articles/nature14507|journal=Nature|language=en|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|issn=1476-4687|pmid=26062507}}</ref> Надвор од [[Феноскандија]], распространетоста на хаплогрупата I1-M253 е тесно поврзана со онаа на хаплогрупата I2a2-M436; но меѓу Скандинавците (вклучувајќи ги и германските и уралските народи од регионот) речиси сите хромозоми на хаплогрупата I-M170 се I1-M253. Друга карактеристика на скандинавските I1-M253 Y-хромозоми е нивната прилично ниска [[хаплотип]]ска разновидност (STR разновиднохаплогрупата I1-M253 била пронајдена кај [[Французи]]те и [[Италијанци]]те, и покрај многу помалата вкупна честота на Хаплогрупата. I1-M253 меѓу современото француско и италијанско население. Ова, заедно со структурата на филогенетското дрво на I1-M253 силно сугерира дека повеќето живи I1 мажи се потомци на првично мала група репродуктивно успешни мажи кои живееле во Скандинавија за време на нордиското бронзено доба.<ref>{{Наведено списание|last=Malmström|first=Helena|last2=Gilbert|first2=M. Thomas P.|last3=Thomas|first3=Mark G.|last4=Brandström|first4=Mikael|last5=Storå|first5=Jan|last6=Molnar|first6=Petra|last7=Andersen|first7=Pernille K.|last8=Bendixen|first8=Christian|last9=Holmlund|first9=Gunilla|date=2009-11-03|title=Ancient DNA Reveals Lack of Continuity between Neolithic Hunter-Gatherers and Contemporary Scandinavians|journal=Current Biology|language=en|volume=19|issue=20|pages=1758–1762|doi=10.1016/j.cub.2009.09.017|issn=0960-9822|pmid=19781941|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Karlsson|first=Andreas O.|last2=Wallerström|first2=Thomas|last3=Götherström|first3=Anders|last4=Holmlund|first4=Gunilla|date=August 2006|title=Y-chromosome diversity in Sweden – A long-time perspective|journal=European Journal of Human Genetics|language=en|volume=14|issue=8|pages=963–970|doi=10.1038/sj.ejhg.5201651|issn=1476-5438|pmid=16724001|doi-access=free}}</ref> === I2-M438 === '''Хаплогрупата I2-M438''', претходно '''I1b''', можеби потекнува од јужна Европа&nbsp;– и денес е застапена на највисоките честоти на Западен [[Балкански Полуостров|Балкан]] и [[Сардинија]]&nbsp;– пред околу 15.000–17.000 години и се развила во три главни подгрупи: I2-M438*, I2a-L460, I2b-L415 и I2c-L596. ==== I2a1a-M26 ==== '''Хаплогрупата I2a1a-M26''' е забележлива по своето силно присуство во Сардинија. Хаплогрупата I-M170 сочинува приближно 40% од Сардинците, а I2a1a-M26 е доминантниот тип на I меѓу нив. Хаплогрупата I2a1a-M26 е практично отсутна источно од Франција и Италија,<ref name="Rootsi">{{Наведена мрежна страница|url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2004_v75_Semino.pdf|title=Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I Reveals Distinct Domains of Prehistoric Gene Flow in Europe figure 1|last=Rootsi|archive-url=https://web.archive.org/web/20070303065549/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2004_v75_Semino.pdf|archive-date=2007-03-03|display-authors=etal}}</ref> додека се наоѓа на ниски, но значајни честоти надвор од Сардинија на [[Балеарски Острови|Балеарските Остров]], Кастиља-Леон, [[Баскиска земја|Баскија]], [[Пиринеи]]те, јужна и западна Франција и делови од [[Магреб]] во Северна Африка, Велика Британија и Ирска. Хаплогрупата I2a1a-M26 се смета дека е единствениот потклад на Хаплогрупата I-M170 пронајдена кај [[Баскијци]]те, но се смета дека се наоѓа на нешто повисоки честоти кај општото население на Кастиља-Леон во Шпанија и Беарн во Франција отколку кај населението на етничките Баскијци. Мутацијата M26 била пронајдена кај домородните мажи кои ги населуваат сите географски региони каде што може да се најдат мегалити, вклучувајќи ги и далечните и културно исклучени региони како Канарските Острови, Балеарските Острови, Корзика, Ирска и Шведска.<ref name="Rootsi" /> Распространетоста на I2a1a-M26, исто така, ја отсликува онаа на културите од атлантското бронзено време, што укажува на потенцијално ширење преку трговијата со [[опсидијан]] или редовна поморска размена на некои металуршки производи.<ref name="Rootsi"/> ==== I2a1b-M423 ==== [[Податотека:The_approximate_frequency_and_variance_of_haplogroup_I-P37_clusters_in_Eastern_Europe.jpg|десно|мини| Приближната честота и распространетост на варијансата на кластерите од хаплогрупата I-P37, предците „Днепар-Карпати“ (DYS448=20) и изведените „Балкански“ (DYS448=19: претставени со еден SNP I-PH908), во Источна Европа по О.М. Утевска (2017).]] '''Хаплогрупата I2a1b-M423''' е најчестата хромозомска хаплогрупа I-M170 во населенијата на Средна и Источна Европа, достигнувајќи го својот врв на [[Балкански Полуостров|Западен Балкан]], особено во [[Далмација]] (50-60% <ref name="Pericic2005">{{Наведено списание|date=October 2005|title=High-resolution phylogenetic analysis of southeastern Europe traces major episodes of paternal gene flow among Slavic populations|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=22|issue=10|pages=1964–75|doi=10.1093/molbev/msi185|pmid=15944443|doi-access=free}}</ref> ) и [[Босна и Херцеговина]] (до 71%, просечно 40-50%). Нејзиниот потклад I-L161 има поголема варијанса во Ирска и Велика Британија, но вкупната честота е многу ниска (2–3%), додека субкладот I-L162 има најголема варијанса и исто така висока концентрација во Источна Европа (Украина, Југоисточна Полска, Белорусија . ==== I2a2-M436 ==== Распределбата на '''Хаплогрупата I2a2-M436''' (M436/P214/S33, P216/S30, P217/S23, P218/S32) е во тесна поврзаност со онаа на хаплогрупата I1, освен во [[Феноскандија]], што сугерира дека веројатно била засолниште од најмалку еден од палеолитските засолништа кои исто така ја засолниле хаплогрупата I1-M253; недостатокот на поврзаност помеѓу распространетоста на I1-M253 и I2a2-M436 во Феноскандија може да биде резултат на тоа што хаплогрупата I2a2-M436 е посилно погодена во најраното населување на овој регион од основачиот ефекте и [[Генетско поместување|генетскиот нанос]] поради неговата реткост, како хаплогрупа I2a2-M436 опфаќа помалку од 10% од вкупната разновидност на Y-хромозомите на сите населенија надвор од [[Долна Саксонија]]. Хаплогрупата I2a2-M436 била пронајдена кај над 4% од населението само во Германија, Холандија, Белгија, Данска, Англија (не вклучувајќи го [[Корнвол]]), [[Шкотска]] и јужните врвови на Шведска и Норвешка во северозападна Европа; покраините Нормандија, Мејн, Анжу и Перш во северозападна Франција; покраината [[Прованса]] во југоисточна Франција; регионите [[Тоскана]], [[Умбрија]] и Лациј во Италија; и [[Молдавија (регион)|Молдавија]] и областа околу руската [[Рјазањска област]] и [[Мордовија]] во Источна Европа. Еден потклад на хаплогрупата I2a2-M436, имено I2a2a1a1-M284, била пронајдена речиси исклучиво меѓу населението на Велика Британија, што се смета дека сугерира дека кладот можеби има многу долга историја на тој остров. Сепак, забележливо е дека распространетоста на Ххаплогрупата I1-M253 и хаплогрупата I2a2-M436 се смета дека корелираат прилично добро со степенот на историското влијание на [[Германи|германските народи]]. Точното присуство на двете хаплогрупи на мала честота во областа на историските региони Витинија и Галатија во Турција може да биде поврзано со Варангиската гарда или подобро кажано сугерира поврзаност со древните [[Гали]] од [[Тракија]], од кои неколку племиња се евидентирани дека имаат се доселил во тие краишта на Анадолија на покана на Никомед I Битиниски. Овој предлог е поддржан од неодамнешните генетски студии во врска со Y-ДНК Хаплогрупата I2b2-L38, каде било заклучено дека имало одредена преселба од доцното железно време на луѓето од келтската [[латенска култура]], преку Белгија, на Британските Острови вклучувајќи ја и североисточна Ирска.<ref>{{Наведена книга|title=Celtic from the West Chapter 5: Irish Genetics and Celts|last=McEvoy and Bradley|first=Brian P and Daniel G|publisher=Oxbow Books, Oxford, UK|year=2010|isbn=978-1-84217-410-4|page=117}}</ref> Хаплогрупата I2a2-M436, исто така, се јавува кај приближно 1% од Сардинците, а кај Хазарите од Авганистан со 3%.<ref>{{Наведено списание|last=Haber|first=Marc|last2=Platt|first2=Daniel E.|last3=Ashrafian Bonab|first3=Maziar|last4=Youhanna|first4=Sonia C.|last5=Soria-Hernanz|first5=David F.|last6=Martínez-Cruz|first6=Begoña|last7=Douaihy|first7=Bouchra|last8=Ghassibe-Sabbagh|first8=Michella|last9=Rafatpanah|first9=Hoshang|year=2012|title=Afghanistan's ethnic groups share a Y-chromosomal heritage structured by historical events|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=3|pages=e34288|bibcode=2012PLoSO...734288H|doi=10.1371/journal.pone.0034288|pmc=3314501|pmid=22470552|doi-access=free}}</ref> == Спецификации на мутација == Техничките детали за U179 се: : Нуклеотидна промена (rs2319818): Г до А : Позиција (основен пар): 275 : Вкупна големина (основни парови): 220 : Напред 5′→ 3′: aaggggatatgacgactgatt : Обратна 5′→ 3′: cagctcctcttttcaactctca == Висина == Оваа хаплогрупа ја достигнува својата максимална честота во Западен Балкан (со најголема концентрација на I2 во денешна [[Херцеговина]]). Тоа може да биде поврзано со невообичаено високи мажи, бидејќи оние во [[Динариди|Динарските Алпи]] се пријавени како највисоки во светот, со просечна машка висина од 180 до 182 сантиметри – во кантоните на [[Босна и Херцеговина|Босна]], 184 сантиметри во [[Сараево]], 186 сантиметри во кантоните на [[Херцеговина]] претежно населени со [[Хрвати]].<ref>{{Наведено списание|last=Grasgruber|first=Pavel|last2=Popović|first2=Stevo|last3=Bokuvka|first3=Dominik|last4=Davidović|first4=Ivan|last5=Hřebíčková|first5=Sylva|last6=Ingrová|first6=Pavlína|last7=Potpara|first7=Predrag|last8=Prce|first8=Stipan|last9=Stračárová|first9=Nikola|year=2017|title=The mountains of giants: An anthropometric survey of male youths in Bosnia and Herzegovina|journal=Royal Society Open Science|language=en|volume=4|issue=4|page=161054|bibcode=2017RSOS....461054G|doi=10.1098/rsos.161054|pmc=5414258|pmid=28484621}}</ref> Студијата од 2014 година која ја испитувала поврзаноста помеѓу хаплогрупите на Y-ДНК и висината открила корелација помеѓу хаплогрупите I1, R1b-U106, I2a1b-M423 и високите мажи.<ref>{{Наведено списание|last=Grasgruber|first=P.|last2=Cacek|first2=J.|last3=Kalina|first3=T.|last4=Sebera|first4=M.|date=2014-12-01|title=The role of nutrition and genetics as key determinants of the positive height trend|journal=Economics & Human Biology|language=en|volume=15|pages=81–100|doi=10.1016/j.ehb.2014.07.002|issn=1570-677X|pmid=25190282|doi-access=free}}</ref> Проучувањето ги опфатило измерените просечни висини на млади Германци, Швеѓани, Холанѓани, Дански, Срби и Босанци. Просечната висина на [[Германци|германскиот]] маж била 180,2&nbsp;см, [[Швеѓани|шведските]] мажи во просек 181,4&nbsp;см, [[Холанѓани|холандските]] мажи 183,8&nbsp;см, мажите од [[Данци|Данска]] 180,6&nbsp;см, [[Срби]]те биле 180,9&nbsp;см, а мажите [[Хрвати во Босна и Херцеговина|Босански Хрвати]] од Херцеговина во просек 185,2 сантиметри. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Haplogroup I of Y-DNA}} ===Филогенетско дрво и карти на распространетост=== *[http://isogg.org/tree/ISOGG_HapgrpI.html Y-DNA Haplogroup I-M170 and Its Subclades] from the International Society of Genetic Genealogy (ISOGG)of 2013 *[https://web.archive.org/web/20070303065549/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2004_v75_Semino.pdf Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I] *[https://web.archive.org/web/20081216062611/http://www.genebase.com/tutorial/item.php?tuId=12 Frequency Distributions of Y-DNA Haplogroup I and its subclades – with Video Tutorial] *[https://web.archive.org/web/20070118213606/http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/full/22/10/1964/FIG3 Frequency and Variance of I1b] (now considered I2a2-M26) *[https://archive.today/20130421171553/http://img99.imageshack.us/img99/3518/i1alargergns0.jpg Map of 'I1a'] (now considered I-M253) *[http://www.relativegenetics.com/genomics/images/haploMaps/originals/I1b_large_RG.jpg Map of 'I1b'] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150501154230/http://www.relativegenetics.com/genomics/images/haploMaps/originals/I1b_large_RG.jpg |date=2015-05-01 }} (now considered I2a-P37.2) *[http://www.relativegenetics.com/genomics/images/haploMaps/originals/I1c_large_RG.jpg Map of 'I1c'] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080816111741/http://www.relativegenetics.com/genomics/images/haploMaps/originals/I1c_large_RG.jpg |date=2008-08-16 }} (now considered I2b-M223) *[http://arslanmb.org/ArmenianDNAProject/WarpedFounderTree-14.pdf Rescalled Haplogroup I Tree (K. Nordtvedt 2011).] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110725013916/http://arslanmb.org/ArmenianDNAProject/WarpedFounderTree-14.pdf |date=2011-07-25 }} ===Проекти=== *[http://www.familytreedna.com/public/HaplogroupIYDNA/default.aspx I Project at FTDNA] *[http://www.familytreedna.com/public/yDNA_I1 I1 Project at FTDNA] *[http://www.familytreedna.com/public/I2nosubcladeM170P215/default.aspx I2* Project at FTDNA] *[http://www.familytreedna.com/public/I2aHapGroup/ I2a project at FTDNA] *[https://web.archive.org/web/20070228190531/http://www.familytreedna.com/public/I1c-Y-Clan/ I2b project at FTDNA] *[http://www.familytreedna.com/public/I2b2/default.aspx I2b2 L38+ project at FTDNA] *[http://www.familytreedna.com/public/scandinavianydna The Scandinavian yDNA Genealogical Project at FTDNA] *[http://www.familytreedna.com/public/finland The Finland Genealogical Project at FTDNA] ===Останати=== *[https://web.archive.org/web/20070210071842/http://knordtvedt.home.bresnan.net/ Study of Y-Haplogroup I and Modal Haplotypes] *[https://web.archive.org/web/20170116195823/http://ycc.biosci.arizona.edu/ The Y Chromosome Consortium (YCC)] *[http://users.skynet.be/lancaster/459=10-10.htm Example haplotypes from I1* "y cluster"] *[https://web.archive.org/web/20040901184243/http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~dgarvey/DNA/hg/YCC_I.html YCC Haplogroup I page – I1a (now considered I-M253), I1b (now considered I-P37.2) and I1c (now considered I-M223)] *[http://members.bex.net/jtcullen515/haplotest.htm Haplo-I Subclade Predictor] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220402123728/http://members.bex.net/jtcullen515/haplotest.htm |date=2022-04-02 }} *[https://web.archive.org/web/20060320202940/https://www3.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?card=my036 Spread of Haplogroup I], from ''[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]'' *[[Lichtenstein Cave#Ancient DNA Tests|I2b2 Y-DNA found in Bronze Age skeletons of Lichtenstein Cave]] *[http://sites.google.com/site/haplogroupil38/ Haplogroup I-L38 (I2b2) ''In Search of the Origin of I-L38 (aka I2b2)''] {{Y-ДНК}} [[Категорија:Човечки Y-ДНК хаплогрупи|I-M170]] esw9qmrzb8bazyjgov024p2rzwftm0e 0 1342339 5611946 5609945 2026-08-20T10:34:32Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611946 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Хаплогрупа|name=K2b (P331)|map=|origin-date=40,000-50,000 години п.н.е.|origin-place=Веројатно [[Средна Азија]], [[Јужна Азија]] или [[Југоисточна Азија]]<ref name="karafet 20147"/><ref>{{cite journal |author=Sanghamitra Sahoo |display-authors=et. al. |title=A prehistory of Indian Y chromosomes: evaluating demic diffusion scenarios |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-01-24_103_4/page/843 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2006 |volume=103 |issue=4 |pages=843–848 |doi=10.1073/pnas.0507714103 |pmid=16415161 |pmc=1347984 |bibcode=2006PNAS..103..843S |doi-access=free }}</ref>|ancestor=[[Хаплогрупа K2|K2]]|descendants=* [[Хаплогрупа K2b1 (Y-ДНК)|K2b1]] * [[Хаплогрупа P (Y-ДНК)|Хаплогрупа P]]|mutations=P331, CTS2019/M1205, PF5990/L405, PF5969,<ref name="karafet 20147"/><ref name="phylotree.org">{{Cite web | url=http://www.phylotree.org/Y/tree/index.htm | title=PhyloTree y – Minimal y tree}}</ref>}}'''Хаплогрупа K2b (P331)''', исто така позната како '''MPS''' — [[хаплогрупа]] на човечки [[Y хромозом|y-хромозом]] за која се смета дека е помалку од 3.000 години помлада од K и помалку од 10.000 години помлада од F, што значи дека веројатно е стара околу 50.000 години, според старосните проценки на ''Татјана Карафет и сор.'' 2014.<ref name="karafet 20147">{{Наведено списание|last=Karafet|first=Tatiana M.|last2=Mendez|first2=Fernando L.|last3=Sudoyo|first3=Herawati|last4=Lansing|first4=J. Stephen|last5=Hammer|first5=Michael F.|date=March 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–373|doi=10.1038/ejhg.2014.106|issn=1476-5438|pmc=4326703|pmid=24896152|doi-access=free}}</ref> Базалниот K2b* не е идентификуван кај живите мажи. [[Хаплогрупа K2b1 (Y-ДНК)|K2b1]] (P397/P399) познат претходно како '''Хаплогрупа MS''', и Хаплогрупа P (P-P295), исто така познат како '''K2b2''' се единствените примарни кладови на K2b. Популацискиот генетичар Татјана Карафет и други истражувачи (2014) истакнуваат дека K2b1, неговите поткладови и P* се практично ограничени географски на [[Југоисточна Азија]] и [[Океанија]].<ref name="karafet 20147">{{Наведено списание|last=Karafet|first=Tatiana M.|last2=Mendez|first2=Fernando L.|last3=Sudoyo|first3=Herawati|last4=Lansing|first4=J. Stephen|last5=Hammer|first5=Michael F.|date=March 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–373|doi=10.1038/ejhg.2014.106|issn=1476-5438|pmc=4326703|pmid=24896152|doi-access=free}}</ref> Додека, во зачудувачки контраст, P1 (P-M45) и неговите примарни поткладови Q и [[Хаплогрупа R (Y-ДНК)|R]] сега ја сочинуваат „најчестата хаплогрупа во [[Европа]], [[Америка]] и [[Средна Азија]] и [[Јужна Азија]]“. Според ''Карафет и сор.'', проценетите датуми за разгранување на K, K2, K2b и P укажуваат на „брза диверзификација“ во рамките на K2 „која веројатно се случила во Југоисточна Азија“, со последователни „проширувања на запад“ на P*, P1, Q и R.<ref name="karafet 20147"/> Според студијата на генетичарот Спенсер Велс, хаплогрупата К, од која потекнува хаплогрупата P, потекнува од [[Среден Исток|Блискиот Исток]] или [[Средна Азија]]. Веројатно е дека хаплогрупата P се разделила некаде во Југо-Средна Азија во P1, која се проширила во Сибир и Северна Евроазија и во P2, која се проширила во Океанија и Југоисточна Азија.<ref name="Wells2007">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NWgDAQAAQBAJ&pg=PT79|title=Deep Ancestry: The Landmark DNA Quest to Decipher Our Distant Past|last=Wells|first=Spencer|date=20 November 2007|publisher=National Geographic Books|isbn=978-1-4262-0211-7|page=79|language=en}} "Given the widespread distribution of K, it probably arose somewhere in the Middle East or Central Asia, perhaps in the region of Iran or Pakistan."</ref> == Филогенетска структура == * K2b (P331), ''познат и како MPS''. ** [[Хаплогрупа K2b1 (Y-ДНК)|K2b1]] (P397, P399), ''слично на претходната Хаплогрупа MS''. *** [[Хаплогрупа S-B254|Хаплогрупа S]] (B254) ''позната и како K2b1a''. *** Хаплогрупа М (P256) ''позната и како K2b1b''. ** Хаплогрупа P (P295/PF5866/S8) – ''позната и како K2b2.'' *** P1 (M45) - ''исто така познат како K2b2a; поткладовите на потомците ги вклучуваат главните хаплогрупи Q и [[Хаплогрупа R (Y-ДНК)|R.]]'' == Распространетост == Современите населенија со живи членови на [[Хаплогрупа K2b1 (Y-ДНК)|K2b1]] сите поткладови), P* (P-P295*; K2b2*) и P2 (K2b2b) се чини дека се ограничени на [[Океанија]], [[Југоисточна Азија]] и [[Сибир]]. Базалниот, немутиран P1* (K2b2a*; P-M45*), во современото време, е распространет во изолирани џебови, на релативно широка област што го вклучува островска Југоисточна Азија. Некои населенија на Негрито од Југоисточна Азија носат до забележително источноазиско потекло, многу високи нивоа на K2b на ниво на потклад. Тоа го носат, на пример, повеќе од 83% од мажите меѓу народот Аета (или Агта) на Филипините, во облик на [[Хаплогрупа K2b1 (Y-ДНК)|K2b1]] (60%), P* (P-P295*, познат како K2b2*) и P2 (P-B253; K2b2b). === К2б1 === K2b1 се наоѓа кај 83% од мажите во Папуа Нова Гвинеја и до 60% кај народот Аета на [[Филипини]]те.<ref name="karafet 20147">{{Наведено списание|last=Karafet|first=Tatiana M.|last2=Mendez|first2=Fernando L.|last3=Sudoyo|first3=Herawati|last4=Lansing|first4=J. Stephen|last5=Hammer|first5=Michael F.|date=March 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–373|doi=10.1038/ejhg.2014.106|issn=1476-5438|pmc=4326703|pmid=24896152|doi-access=free}}</ref> Се наоѓа и кај другите [[Меланезија|меланезиски]] населенија, како и кај домородните Австралијци и на пониски нивоа кај Полинезијците.<ref name="karafet 20147"/> Го има и кај меланезиските населенија во Индонезија. Главните студии за домородните австралиски Y-ДНК, објавени во 2014 и 2015 година, сугерираат дека околу 29% од домородните австралиски мажи припаѓаат на поткладовите на K2b1. Односно, до 27% домородните австралиски мажи ја носат хаплогрупата '''S1a1a1''' (S-P308; претходно позната како K2b1a1 или K-P308),<ref name="karafet 20147">{{Наведено списание|last=Karafet|first=Tatiana M.|last2=Mendez|first2=Fernando L.|last3=Sudoyo|first3=Herawati|last4=Lansing|first4=J. Stephen|last5=Hammer|first5=Michael F.|date=March 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–373|doi=10.1038/ejhg.2014.106|issn=1476-5438|pmc=4326703|pmid=24896152|doi-access=free}}</ref> и една студија покажа дека приближно 2,0% - т.е. 0,9% (11 лица) од примерокот во студија во која 45% од вкупниот број се смета дека не се автохтони - припаѓаат на хаплогрупата '''М1''' (М-М4; исто така познат како M-M186 и познат претходно како хаплогрупа K2b1d1). Сите овие мажи што го носеа М1 беа жители на островот Торес Стрит.<ref name="nagle2">{{Наведено списание|last=Nagle|first=N.|last2=Ballantyne|first2=K. N.|last3=Van Oven|first3=M.|last4=Tyler-Smith|first4=C.|last5=Xue|first5=Y.|last6=Taylor|first6=D.|last7=Wilcox|first7=S.|last8=Wilcox|first8=L.|last9=Turkalov|first9=R.|year=2016|title=Antiquity and diversity of aboriginal Australian Y-chromosomes|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=159|issue=3|pages=367–381|doi=10.1002/ajpa.22886|pmid=26515539}}</ref> (Другите пронајдени Y-ДНК хаплогрупи беа: базалните K2* [K-M526], C1b2b [M347; претходно Хаплогрупа C4] и базалните C* [M130]). {| class="wikitable sortable" !Население !K2b1 (вклучувајќи ги и хаплогрупите M & S) |- |Папуа Нова Гвинеја |82,76% |- |[[Маори]] |03,82% (1,95% од земените примероци, т.е. 49% од мажите Маори се смета дека имаат не-автохтона Y-ДНК) |- |Фиџи |60,75% |- |Соломонови Острови |71,9% |- |Француска Полинезија |08% |- |Вануату |76,5% |- |Нова Каледонија | |- |Гуам |33,3% (мала големина на примерокот) |- |Самоа |08,04% |- |Кирибати |00% (мала големина на примерокот) |- |Тонга |20,69% |- |Микронезија |66,67% |- |Маршалските Острови |63,64% |- |Американска Самоа | |- |Северните Маријански Острови | |- |Палау |61,5% (мала големина на примерокот) |- |Кукови Острови |03,9% |- |Волис и Футуна |26% |- |Тувалу |36% |- |Науру |28,6% (мала големина на примерокот) |- |Островот Норфолк | |- |Ниуе |00% (мала големина на примерокот) |- |Токелау |50% (мала големина на примерокот) |- |Хаваи |20% (мала големина на примерокот од FTДНК) |- |Абориџините Австралијци |29%<ref name="nagle2"/> |- |Тимор |25% |- |Аета |60% |- |- |Малезија |02,40% (мала големина на примерокот) |- |Флорес |35% |- |Сулавеси |11,3% |- |Сулавеси |00% |- |Источна Индонезија (Острови Мали Сунда) |25,9% |- |Јава Индонезија |00% |- |Бали Индонезија |00,9% |- |Суматра Индонезија |00% |- |Борнео Индонезија |05,8% |- |Западна Папуа (Покраина Папуа, Индонезија) |52,6% |- |Западна Папуа (Покраина Папуа, Индонезија) |82,6% |- |Сумба Индонезија |25,2% |- |Чукески народ Микронезија |76,5% |- |[[Понпеј]]ски народ Микронезија |70% (мала големина на примерокот) |} === P (K2b2) === Освен базалната парагрупа P* (K2b2), таа има само еден потклад: P1 (M45), позната и како K2b2a - која е исто така родител на главните хаплогрупи Q (K2b2a1) и R (K2b2a2).<ref name="karafet 20147">{{Наведено списание|last=Karafet|first=Tatiana M.|last2=Mendez|first2=Fernando L.|last3=Sudoyo|first3=Herawati|last4=Lansing|first4=J. Stephen|last5=Hammer|first5=Michael F.|date=March 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–373|doi=10.1038/ejhg.2014.106|issn=1476-5438|pmc=4326703|pmid=24896152|doi-access=free}}</ref> P (K2b2) потомците на хаплогрупите Q (K2b2a1) и R (K2b2a2) се широко распространети меѓу мажите од [[Американски староседелци|домородните американски]], [[Средна Азија|централноазиските]], [[Јужна Азија|јужноазиските]] и [[сибир]]ските предци. ==== Базален P* (K2b2*) ==== P-P295* (понекогаш познат како „пред-P“, пред P-M45 да биде редизајниран P1) е пронајден кај 28% од мажите меѓу Аетата, како и во [[Тимор]] со 10,8%, а еден случај можеби е пронајден кај [[Папуа Нова Гвинеја]] (''Кајсар и сор.'' 2006) иако ова не е потврдено.<ref name="karafet 20147">{{Наведено списание|last=Karafet|first=Tatiana M.|last2=Mendez|first2=Fernando L.|last3=Sudoyo|first3=Herawati|last4=Lansing|first4=J. Stephen|last5=Hammer|first5=Michael F.|date=March 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–373|doi=10.1038/ejhg.2014.106|issn=1476-5438|pmc=4326703|pmid=24896152|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Население !Стапка на P* (%) !Белешки |- |Папуа Нова Гвинеја |0,69 |претпоставено од Кајзер и сор. 2006 година, односно најдено е едно P* |- |Нов Зеланд |0 | |- |Фиџи |0 | |- |Соломонови Острови |0 | |- |Француска Полинезија |0 | |- |Вануату |0 | |- |Нова Каледонија | | |- |Гуам |0 | |- |Самоа |0 | |- |Кирибати | | |- |Тонга |0 | |- |Сојузни Држави на Микронезија |0 | |- |Маршалските Острови |0 | |- |американска Самоа | | |- |Северните Маријански Острови | | |- |Палау | | |- |Кукови Острови |0 | |- |Волис и Футуна |0 | |- |Тувалу |0 | |- |Науру | | |- |Островот Норфолк | | |- |Ниуе |0 |мала големина на примерокот |- |Токелау |0 |мала големина на примерокот |- |Хаваи |0 |мала големина на примерокот од FTДНК |- |Австралија |0 | |- |Тимор |10.8 | |- |Аета |28 | |- |Филипински Австронезиец |0 | |- |малајски |0 | |- |Флорес |0 | |- |Сулавеси |0,6 | |- |Источна Индонезија |0 | |- |Јава Индонезија |0 | |- |Бали Индонезија |0 | |- |Суматра Индонезија |0 | |- |Борнео Индонезија |0 | |- |Покраина Западна Папуа |0 | |- |Покраина Папуа |0 | |- |Сумба Индонезија |3.2 | |} ==== P1 (K2b2a) ==== P1 (M45/PF5962), познат и како K2b2a, е стотици пати почест од P* (K2b2; PxM45), бидејќи ги вклучува хаплогрупите Q и R, се проценува дека е 14.300 години помлад од K2b.<ref name="karafet 20147">{{Наведено списание|last=Karafet|first=Tatiana M.|last2=Mendez|first2=Fernando L.|last3=Sudoyo|first3=Herawati|last4=Lansing|first4=J. Stephen|last5=Hammer|first5=Michael F.|date=March 2015|title=Improved phylogenetic resolution and rapid diversification of Y-chromosome haplogroup K-M526 in Southeast Asia|journal=European Journal of Human Genetics|volume=23|issue=3|pages=369–373|doi=10.1038/ejhg.2014.106|issn=1476-5438|pmc=4326703|pmid=24896152|doi-access=free}}</ref> Многу етнички групи со високи честоти на P1 се сместени во [[Средна Азија]] и [[Сибир]]: 35,4% кај [[Туванци]]те, 28,3% кај [[Алтајци]]те [[Алтајци|Кижи]],<ref>{{Наведено списание|last=Derenko|first=Miroslava|last2=Malyarchuk|first2=Boris|last3=Denisova|first3=Galina A.|last4=Wozniak|first4=Marcin|last5=Dambueva|first5=Irina|last6=Dorzhu|first6=Choduraa|last7=Luzina|first7=Faina|last8=Miścicka-Śliwka|first8=Danuta|last9=Zakharov|first9=Ilia|year=2006|title=Contrasting patterns of Y-chromosome variation in South Siberian populations from Baikal and Altai-Sayan regions|url=http://www.zgms.cm.umk.pl/prace/591-604.pd|journal=Human Genetics|volume=118|issue=5|pages=591–604|doi=10.1007/s00439-005-0076-y|pmid=16261343}}{{Мртва_врска|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и 35% кај мажите од [[Нивхи]]. Современите јужноазиски населенија, исто така, имаат P1 на ниски до умерени честоти.<ref name="ReferenceA">{{Наведено списание|last=Sahoo|first=S.|year=2006|title=A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating demic diffusion scenarios|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-01-24_103_4/page/843|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=4|pages=843–8|bibcode=2006PNAS..103..843S|doi=10.1073/pnas.0507714103|pmc=1347984|pmid=16415161|doi-access=free}}</ref> Во Јужна Азија најчесто е меѓу муслиманите од [[Манипур]] (33%), но тоа може да се должи на многу малата големина на примерокот (девет лица). Случаите на P1 (M45) пријавени во Јужна Азија може да се нерешени случаи или R2 или Q.<ref name="ReferenceA" /> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Група на население ! rowspan="2" |Н ! colspan="2" |P (xQ, xR) ! rowspan="2" |Извор |- !број !% |- |Гопе |16 |1 |6.4 |Саху 2006 |- |Орија браман |24 |1 |4.2 |Саху 2006 |- |Махишја |17 |3 |17.6 |Саху 2006 |- |Бумиј |15 |2 |13.3 |Саху 2006 |- |Саора |13 |3 |23.1 |Саху 2006 |- |[[Непал]] |7 |2 |28.6 |Саху 2006 |- |Муслимани од Манипур |9 |3 |33.3 |Саху 2006 |- |Химачал Прадеш Раџпут |15 |1 |6.7 |Саху 2006 |- |Ламбади |18 |4 |22.2 |Саху 2006 |- |Гуџарати Пател |9 |2 |22.2 |Саху 2006 |- |Каткари |19 |1 |5.3 |Саху 2006 |- |Мадија Гонд |14 |1 |7.1 |Саху 2006 |- |Кама Чудари |15 |0 |0 |Саху 2006 |} == Наводи == {{Наводи}}{{Y-ДНК}} [[Категорија:Човечки Y-ДНК хаплогрупи]] 7e3zot65tf0eviw2ueng6c825az3xw7 0 1342748 5611929 5295927 2026-08-20T10:25:07Z InternetArchiveBot 92312 Add 2 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611929 wikitext text/x-wiki Во [[Генетика|генетиката]], '''rs4680''' ( '''Val158Met''' ) е генетска варијанта. Тоа е единечен нуклеотиден полиморфизам (SNP) во генот ''[[Катехол-O-метил трансфераза|Катехол-О-метил трансфереза (COMT]])'' кој ја кодира катехол- ''О'' -метилтрансферазата. Единечната нуклеотидна замена помеѓу G--> A резултира со промена на аминокиселината од [[валин]] во [[метионин]] во [[генетски код]] 158. Алелот A или Met е поврзан со пониска ензимска активност (поради термонестабилност) и со истражувачко однесување. Полиморфизмот е многу проучен во истражувањето [[Шизофренија|за шизофренија]], но од ноември 2011 година мета-анализата во базата на податоци ''SzGene'' покажува никаков или многу мал ефект.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.szgene.org/meta.asp?geneID=420&polyID=2954|title=SZGene|accessdate=2024-02-17|archive-date=2012-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215024019/http://www.szgene.org/meta.asp?geneID=420&polyID=2954|url-status=dead}}</ref> Неколку [[Психологија на личноста|генетски студии на психологија на личноста]] ја испитувале поврзаноста на полиморфизмот со карактеристиките на личноста, вклучувајќи екстровертност, одбивност кон ризик и барање новина . <ref>{{Наведено списание|last=[[Martin Reuter]] & [[Juergen Hennig]]|date=July 2005|title=Association of the functional catechol-O-methyltransferase VAL158MET polymorphism with the personality trait of extraversion|journal=[[NeuroReport]]|volume=16|issue=10|pages=1135–1138|doi=10.1097/00001756-200507130-00020|pmid=15973162}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=[[Se Joo Kim]], [[Young Shin Kim]], [[Shin Young Kim]], [[Hong Shick Lee]] & [[Chan-Hyung Kim]]|date=June 2006|title=An association study of catechol-O-methyltransferase and monoamine oxidase A polymorphisms and personality traits in Koreans|url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2006-06-19_401_1-2/page/154|journal=[[Neuroscience Letters]]|volume=401|issue=1–2|pages=154–158|doi=10.1016/j.neulet.2006.03.006|pmid=16584839}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=[[Ryota Hashimoto]], [[Hiroko Noguchi]], [[Hiroaki Hori]], [[Kazutaka Ohi]], [[Yuka Yasuda]], [[Masatoshi Takeda]] & [[Hiroshi Kunugi]]|date=November 2007|title=A possible association between the Val158Met polymorphism of the catechol-O-methyl transferase gene and the personality trait of harm avoidance in Japanese healthy subjects|url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2007-11-20_428_1/page/17|journal=[[Neuroscience Letters]]|volume=428|issue=1|pages=17–20|doi=10.1016/j.neulet.2007.09.036|pmid=17945417}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=[[Murray B. Stein]], [[Margaret Daniele Fallin]], [[Nicholas J. Schork]] & [[Joel Gelernter]]|date=November 2005|title=COMT polymorphisms and anxiety-related personality traits|journal=[[Neuropsychopharmacology (journal)|Neuropsychopharmacology]]|volume=30|issue=11|pages=2092–2102|doi=10.1038/sj.npp.1300787|pmid=15956988|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=[[Amy L. Silberschmidt]] & [[Scott Sponheim]]|date=March 2008|title=Personality in relation to genetic liability for schizophrenia and bipolar disorder: Differential associations with the COMT Val108/158Met polymorphism|journal=[[Schizophrenia Research]]|volume=100|issue=1|pages=316–324|doi=10.1016/j.schres.2007.12.467|pmc=2682527|pmid=18201871}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Генетика]] [[Категорија:Биологија на биполарно растројство]] lkcxrycpb0a9e4ql5faaohnyr99p9gj 0 1342761 5611964 5573013 2026-08-20T11:48:38Z InternetArchiveBot 92312 Add 19 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611964 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Map_of_African_admixture_in_European_populations.png|мини| Карта на [[Потсахарска Африка]] и [[Северна Африка|северноафриканска]] мешавина во европските популации]] [[Податотека:Overview_of_the_genetic_structure_and_global_ancestry_inference_in_a_selection_of_European,_Near_Eastern,_and_African_populations.png|мини|400x400пкс| Парцели за мешање со 5 компоненти за европски, западноазиски, северноафрикански и западноафрикански популации]] '''Африканската мешавина во Европа''' се однесува на присуството на човечки генотипови кои се припишуваат на периоди на распрснување на човечкото население надвор од [[Африка]] во [[Генетска историја на Европа|генетската историја на Европа]]. На пример, се смета дека одредени лоза на Y-ДНК и мтДНК се прошириле од североисточна Африка до Блискиот Исток за време на подоцнежниот [[плеистоцен]], а од таму во Европа со [[Неолитска револуција|неолитската револуција]].<ref name="Cruciani_2004">{{Наведено списание|date=May 2004|title=Phylogeographic analysis of haplogroup E3b (E-M215) y chromosomes reveals multiple migratory events within and out of Africa|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-05_74_5/page/1014|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=5|pages=1014–22|doi=10.1086/386294|pmc=1181964|pmid=15042509}}</ref><ref name="Malyarchuk_2005">{{Наведено списание|year=2005|title=[African DNA lineages in mitochondrial gene pool of Europeans]|journal=Molekuliarnaia Biologiia|language=ru|volume=39|issue=5|pages=806–12|doi=10.1007/s11008-005-0085-x|pmid=16240714}}</ref> Понова африканска мешавина{{Цп}}првенствено [[Бербери|берберски]] примеси од [[Северна Африка]]{{Цп}}е поврзано со историските миграции низ Средоземното Море и [[Муслимански освојувања|муслиманските освојувања]] во [[Ран среден век|раниот среден век]]. Оваа мешавина може да се најде првенствено на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], со повисоки нивоа на Запад и Југ <ref name="Botigue2013">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=July 2013|title=Gene flow from North Africa contributes to differential human genetic diversity in southern Europe|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-07-16_110_29/page/11791|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=110|issue=29|pages=11791–11796|bibcode=2019NatCo..10..551B|doi=10.1073/pnas.1306223110|pmc=3718088|pmid=23733930|doi-access=free}}</ref><ref name="Olalde_2019">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=March 2019|title=The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years|url=https://archive.org/details/science_2019-03-15_363_6432/page/1230|journal=Science|volume=363|issue=6432|pages=1230–1234|bibcode=2019Sci...363.1230O|doi=10.1126/science.aav4040|pmc=6436108|pmid=30872528}}</ref><ref name="Bycroft2019">{{Наведено списание|date=February 2019|title=Patterns of genetic differentiation and the footprints of historical migrations in the Iberian Peninsula|journal=Nature Communications|volume=10|issue=1|pages=551|bibcode=2019NatCo..10..551B|doi=10.1038/s41467-018-08272-w|pmc=6358624|pmid=30710075}}</ref> и Јужна Италија, со повисоки нивоа во [[Сардинија]] и [[Сицилија]].<ref>{{Наведено списание|last=Marcus|first=Joseph H.|last2=Posth|first2=Cosimo|last3=Ringbauer|first3=Harald|last4=Lai|first4=Luca|last5=Skeates|first5=Robin|last6=Sidore|first6=Carlo|last7=Beckett|first7=Jessica|last8=Furtwängler|first8=Anja|last9=Olivieri|first9=Anna|date=24 February 2020|title=Genetic history from the Middle Neolithic to present on the Mediterranean island of Sardinia|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=939|bibcode=2020NatCo..11..939M|doi=10.1038/s41467-020-14523-6|pmc=7039977|pmid=32094358}}</ref> == Неолит == Промената од [[Ловци собирачи|ловцви собирачи]] во земјоделство за време на [[Неолитска револуција|неолитската револуција]] претставувало пресврт во светската историја. Се верува дека општествата кои први ја направиле промената во земјоделството живееле во [[Југозападна Азија|Западна Азија]] и [[Мала Азија]] околу 10.000 п.н.е. Земјоделството било воведено во Европа и Северна Африка со мигрирање на земјоделците од Западна Азија.<ref name="Brace_2006">{{Наведено списание|date=January 2006|title=The questionable contribution of the Neolithic and the Bronze Age to European craniofacial form|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-01-03_103_1/page/242|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=1|pages=242–7|bibcode=2006PNAS..103..242B|doi=10.1073/pnas.0509801102|pmc=1325007|pmid=16371462|doi-access=free}} </ref> Според моделот на демична дифузија, овие фармери од Блискиот Исток или ги замениле или се вкрстувале со местните популации на ловци-собирачи кои живееле во Европа од миграцијата надвор од Африка.<ref>{{Наведено списание|year=1993|title=Human genomic diversity in Europe: a summary of recent research and prospects for the future|journal=European Journal of Human Genetics|volume=1|issue=1|pages=3–18|doi=10.1159/000472383|pmid=7520820}}</ref> Се претпоставува дека првите фармери од Блискиот Исток ги рефлектирале северноафриканските влијанија или обратно.<ref name="Bar-Yosef_1987">{{Наведено списание|author-link=Ofer Bar-Yosef|year=1987|title=Pleistocene connexions between Africa and Southwest Asia: an archaeological perspective|journal=African Archaeological Review|volume=5|issue=1|pages=29–38|doi=10.1007/BF01117080}}</ref> Постоеле некои сугестии дека некои генетски лози пронајдени на Блискиот Исток пристигнале таму во овој период.<ref name="Underhill_2007">{{Наведено списание|year=2007|title=Use of y chromosome and mitochondrial DNA population structure in tracing human migrations|journal=Annual Review of Genetics|volume=41|issue=1|pages=539–64|doi=10.1146/annurev.genet.41.110306.130407|pmid=18076332}}</ref> Се смета дека првите земјоделски општества на Блискиот Исток се појавиле по, а можеби и од, натуфиската култура помеѓу 12.000 и 10.000 година п.н.е. Последната група била нашироко полуседентарна и пред воведувањето на земјоделството. Важна миграција од [[Северна Африка]] преку [[Синајски Полуостров|Синај]], исто така, се смета дека се случила пред формирањето на натуфијанската култура. == Историски период == Во историските времиња, постоел период на северноафриканско влијание во јужна Европа, особено западно-јужна [[Пиринејски Полуостров|Иберија]] и делови од јужна Италија (особено Сицилија), за време на различните [[муслимански освојувања]]. Генетскиот ефект на овој период врз современите европски популации е предмет на разговор и дебата. Во поновата историја, народите на Европа и Африка стапиле во контакт за време на истражувањето и колонизацијата на Африка и како последица на трговијата со робови во Атлантикот. === Дефинирање на африканската примеса === Општо земено, маркерите и линиите што се користат за карактеризирање на африканската мешавина се оние за кои се верува дека се специфични за Африка. Исто така, постојат полиморфизми на ДНК кои се споделуваат помеѓу популациите родени во Европа, [[Југозападна Азија|Западна Азија]], [[Северна Африка]] и [[Африкански Рог|Африканскиот Рох]], како што се [[Y хромозом|Y-хромозомската]] хаплогрупа [[Хаплогрупа E-M215|E1b1b]] и [[Митохондрија|митохондриска]] хаплогрупа М1. Во однос на татковската хаплогрупа E1b1b и мајчината хаплогрупа М1, деривати на овие клади се забележани во праисториски човечки фосили кои биле ископани на месноста Ифри н'Амр Муса во [[Мароко]], кои се [[Радиојаглеродно датирање|радиојаглеродно датирани]] во раниот [[Младо камено време|неолит]] (околу. 5.000 п.н.е.). Античка ДНК анализа на овие примероци покажува дека тие носат татковски хаплотипови поврзани со поткладот [[Хаплогрупа E-M215|E1b1b1b1a]] (E-M81) и мајчините хаплогрупи U6a и M1, од кои сите се чести меѓу денешните заедници во Магреб. Овие древни индивидуи, исто така, поседувале автохтона геномска компонента на Магреб, која достигнува врв меѓу современите [[Бербери]], што покажува дека тие биле предци на популациите во областа. Дополнително, било откриено дека фосилите ископани на локацијата Келиф ел Боруд во близина на Рабат ја носат широко распространетата татковска хаплогрупа [[Хаплогрупа Т-М184|T-M184]], како и мајчините хаплогрупи [[Хаплогрупа К (mtДНК)|K1]], [[Хаплогрупа Т (mtDNA)|T2]] и X2, од кои вторите биле вообичаени лози мтДНК во неолитска [[Европа]] и [[Мала Азија|Анадолија]]. Овие древни индивидуи исто така ја носеле геномската компонента на Магреб поврзана со Берберите. Ова целосно укажува дека жителите на доцниот неолит на Келиф ел Боруд биле предци на современите популации во областа, но исто така веројатно искусиле генски тек од Европа. Други лози кои денес се наоѓаат во Африка и Европа може да имаат заедничко потекло во Азија (на пр. Y хаплогрупи [[Хаплогрупа R1|R1]], и некои потклади од татковската хаплогрупа [[Хаплогрупа Т-М184|T]] и U). Познато е дека еден потклад на хаплогрупата U, имено U6a1, се проширила од северна и источна Африка назад во Европа <ref>{{Наведено списание|date=September 1999|title=Phylogeographic patterns of mtDNA reflecting the colonization of the Canary Islands|journal=Annals of Human Genetics|volume=63|issue=Pt 5|pages=413–28|doi=10.1046/j.1469-1809.1999.6350413.x|pmid=10735583}}</ref><ref name="González_2007">{{Наведено списание|date=July 2007|title=Mitochondrial lineage M1 traces an early human backflow to Africa|journal=BMC Genomics|volume=8|issue=1|pages=223|doi=10.1186/1471-2164-8-223|pmc=1945034|pmid=17620140|doi-access=free}}</ref> иако се смета дека хаплогрупата U6 потекнува од Блискиот Исток. Познато е дека другите лози се преселиле од Европа директно во Африка, на пример митохондриските хаплогрупи H1 и H3.<ref>{{Наведено списание|date=February 2009|title=Mitochondrial DNA haplogroup H structure in North Africa|journal=BMC Genetics|volume=10|issue=1|pages=8|doi=10.1186/1471-2156-10-8|pmc=2657161|pmid=19243582|doi-access=free}}</ref> Ваквите двонасочни миграции меѓу Африка и Евроазија ја комплицираат задачата за дефинирање на примеси. == Примеса == [[Податотека:NorthAfricanAdmixtureIberianPeninsula.jpg|мини|410x410пкс| Дистрибуција на северноафриканската примеса на Пиринејскиот Полуостров]] * Постои клин север-југ на HapMap на Јорубински хаплотипови (YRI) во Европа.<ref name="Auton_2009">{{Наведено списание|date=May 2009|title=Global distribution of genomic diversity underscores rich complex history of continental human populations|journal=Genome Research|volume=19|issue=5|pages=795–803|doi=10.1101/gr.088898.108|pmc=2675968|pmid=19218534}}</ref> Јужните и југозападните подпопулации имале најголем дел од YRI. Оваа распространетост е показател за рекурентниот проток на гени во Европа од југозапад и од Блискиот Исток. Споделувањето на хаплотипот помеѓу Европа и YRI укажува на проток на гени од Африка, иако од Западна Африка, а не нужно од Северна Африка. Ниски нивоа на африкански примеси (2,8-10%) кои биле распространети по должината на север-југ. Распределбата на оваа африканска мешавина ја отсликува распространетоста на хаплогрупата E3b-M35 ([[Хаплогрупа E-M215|E1b1b]]). {{Efn|Набљудуваме модели на распределба слични на оние опишани претходно со користење на полови и автосомни маркери, како што е европската мешавина за Афроамериканците (14,3%) и Мексиканците (43,2%), европската (65,5%) и источноазиската припадност (27%) за јужноазијците и ниски нивоа на африканска мешавина (2,8-10,8%) што ја отсликува распространетоста на хаплогрупите Y E3b меѓу различни евроазиски популации.<ref>{{cite journal | vauthors = Halder I, Shriver M, Thomas M, Fernandez JR, Frudakis T | title = Панел од информативни маркери за потеклото за проценка на поединечно биогеографско потекло и мешавина од четири континенти: корисност и апликации | journal= Човечка мутација | volume = 29 | issue = 5 | pages = 648–58 | date = мај 2008 | pmid = 18286470 | doi = 10.1002/humu.20695| s2cid = 12489449 | doi-access = free }}</ref>}} <ref name="frudakis2007">{{Наведена книга|title=Molecular photofitting: predicting ancestry and phenotype using DNA|vauthors=Frudakis T|publisher=Elsevier/Academic Press|year=2007|isbn=978-0-12-088492-6|location=Amsterdam|pages=326|chapter=West African ancestry in Southeastern Europe and the Middle East|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9vXeydpj7VkC&pg=PA326}}</ref> * Користејќи податоци од SNP ширум геномот на над 2.000 индивидуи, геномите на популациите во југозападна Европа покажале во просек од 4% до 20% кои припаѓаат на група предци од северозападна Африка, додека популациите во југоисточна Европа имаат помалку од 2% од нивните геноми поврзани со оваа група на предци. Меѓутоа, спротивно на минатите автосомни проучувања и на она што се заклучува од фреквенциите на Y-хромозомот и митохондрискиот хаплотип, тој не открива значајни нивоа на потсахарско потекло кај ниту едно европско население надвор од Канарските Острови.<ref name="ReferenceB">{{Наведено списание|date=July 2013|title=Gene flow from North Africa contributes to differential human genetic diversity in southern Europe|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-07-16_110_29/page/11791|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=110|issue=29|pages=11791–6|bibcode=2013PNAS..11011791B|doi=10.1073/pnas.1306223110|pmc=3718088|pmid=23733930|doi-access=free}}</ref> * Панел од 52 AIM бил генотипизиран кај 435 италијански поединци <ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=May 2006|title=A multiplex assay with 52 single nucleotide polymorphisms for human identification|journal=Electrophoresis|volume=27|issue=9|pages=1713–1724|doi=10.1002/elps.200500671|pmid=16586411}}</ref> со цел да се процени пропорцијата на потекло од тринасочна диференцијација: Потсахарска Африка, Европа и Азија. Автосомниот базален дел од потахарското потекло е поголем (9,2%, во просек) од другите популации од централна или северна Европа (1,5%, во просек). Количината на африканско потекло кај Италијанците е сепак поспоредлива (но малку повисока од) со просекот во другите [[Средоземно Море|медитерански]] земји (7,1%).<ref name="Brisighelli_2012">{{Наведено списание|date=10 December 2012|title=Uniparental markers of contemporary Italian population reveals details on its pre-Roman heritage|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=12|pages=e50794|bibcode=2012PLoSO...750794B|doi=10.1371/journal.pone.0050794|pmc=3519480|pmid=23251386|doi-access=free}}</ref> * Анализата на главна компонента на податоците од Проектот за разновидност на човечкиот геном открила градиент од запад кон исток на потеклото поврзано со Банту народите низ Евроазија. По миграцијата надвор од Африка, најверојатно имало подоцнежен проток на гени поврзани со Банту народите во Европа.<ref name="Reich_2008">{{Наведено списание|date=May 2008|title=Principal component analysis of genetic data|journal=Nature Genetics|volume=40|issue=5|pages=491–492|doi=10.1038/ng0508-491|pmid=18443580}}</ref> * Праисториска епизода е главниот придонесувач за потсахарското присуство во Медитеранска Европа и Иберија.<ref name="Hernández_2015">{{Наведено списание|year=2015|title=Early Holocenic and Historic mtDNA African Signatures in the Iberian Peninsula: The Andalusian Region as a Paradigm|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=10|pages=e0139784|bibcode=2015PLoSO..1039784H|doi=10.1371/journal.pone.0139784|pmc=4624789|pmid=26509580|doi-access=free}}</ref> * Мерките за [[генетско растојание]] помеѓу Европа и Потсахарска Африка се генерално помали од генетските растојанија помеѓу Африка и другите континентални популации. Релативно краткото генетско растојание веројатно се должи на праисториска мешавина.<ref name="Bowcock_1991">{{Наведено списание|date=February 1991|title=Drift, admixture, and selection in human evolution: a study with DNA polymorphisms|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1991-02-01_88_3/page/839|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=88|issue=3|pages=839–43|bibcode=1991PNAS...88..839B|doi=10.1073/pnas.88.3.839|pmc=50909|pmid=1992475|doi-access=free}}</ref> * Некои јужноевропејци наследиле 1%–3% потсахарско потекло (3,2% во Португалија, 2,9% во Сардинија, 2,7% во јужна Италија, 2,4% во Шпанија и 1,1% во северна Италија), иако процентите биле помали (се движат од 0,2% во Сардинија и северна Италија до 2,1% во Португалија) кога повторно ќе се анализира со статистичкиот модел „STRUCTURE“. Даден е просечен датум на мешавина од околу 55 генерации/1100 години, „''во согласност со северноафриканскиот генски тек на крајот на Римското Царство и последователните арапски миграции''“.<ref name="Moorjani_2011">{{Наведено списание|date=April 2011|title=The history of African gene flow into Southern Europeans, Levantines, and Jews|journal=PLOS Genetics|volume=7|issue=4|pages=e1001373|doi=10.1371/journal.pgen.1001373|pmc=3080861|pmid=21533020|doi-access=free}}</ref> * Од автосомна анализа, просечното северозападно африканско влијание е околу 17% кај жителите на Канарските Острови, со широка меѓуиндивидуална варијација која се движи од 0% до 96%. Значајното северозападно африканско потекло пронајдено за жителите на Канарските Острови ја поддржува идејата дека, и покрај агресивното освојување од страна на Шпанците во 15 век и последователната имиграција, генетските отпечатоци на првите доселеници на Канарските Острови опстојуваат кај сегашните жители. Паралелно со наодите на мтДНК, најголемиот просечен придонес на северозападна Африка бил пронајден за примероците од Ла Гомера.<ref>{{Наведено списание|date=March 2011|title=North African influences and potential bias in case-control association studies in the Spanish population|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=3|pages=e18389|bibcode=2011PLoSO...618389P|doi=10.1371/journal.pone.0018389|pmc=3068190|pmid=21479138|doi-access=free}}</ref> == Y-ДНК == Еден предложен пример за проток на [[холоцен]]ски гени од Северна Африка во Европа, преку Блискиот Исток, се смета дека е [[Хаплогрупа E-M215|E1b1b]], која се смета дека се појавила пред околу 40.000 години во Африканскиот Рог, а се смета дека нејзините гранки мигрирале во [[Среден Исток|Блискиот Исток]] пред 14.000 години за време на доцниот [[плеистоцен]] период.<ref name="Trombetta_2015">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=June 2015|title=Phylogeographic Refinement and Large Scale Genotyping of Human Y Chromosome Haplogroup E Provide New Insights into the Dispersal of Early Pastoralists in the African Continent|journal=Genome Biology and Evolution|volume=7|issue=7|pages=1940–1950|doi=10.1093/gbe/evv118|pmc=4524485|pmid=26108492}}</ref> Влегувајќи во доцната [[Средно камено време|мезолитска]] Натуфиска култура, поткладот [[Хаплогрупа E-V68|E1b1b1a]] 2 (E-V13) е поврзана со ширењето на земјоделството од Блискиот Исток во Европа, за време или непосредно пред [[Неолитска револуција|неолитската револуција]]. Линијата E1b1b1 се наоѓаат низ цела Европа, но се распространети по должината југ кон север, со [[модус]] E1b1b1a на [[Балкански Полуостров|Балканот]].<ref name="Semino_2004">{{Наведено списание|date=May 2004|title=Origin, diffusion, and differentiation of Y-chromosome haplogroups E and J: inferences on the neolithization of Europe and later migratory events in the Mediterranean area|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-05_74_5/page/1023|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=5|pages=1023–34|doi=10.1086/386295|pmc=1181965|pmid=15069642}}</ref><ref name="Underhill_2001">{{Наведено списание|date=January 2001|title=The phylogeography of Y chromosome binary haplotypes and the origins of modern human populations|journal=Annals of Human Genetics|volume=65|issue=Pt 1|pages=43–62|doi=10.1046/j.1469-1809.2001.6510043.x|pmid=11415522|doi-access=free}}</ref> {{Efn|Неодамна, беше предложено дека E3b потекнува од источна Африка и се проширил на Блискиот Исток и северна Африка на крајот од плеистоценот. Е3б лозата потоа би била воведена од Блискиот Исток во јужна Европа од земјоделците мигранти, за време на неолитската експанзија.<ref name="Cruciani_2004" />}} {{Efn|Мезолитска популација која носи лоза од групата III со мутација M35/M215 се проширила на север од „потсахарска“ до северна Африка и Левант. Левантинската популација на фармери кои се распрснале во Европа за време и по неолитот ги носеле овие лоза од африканска група III M35/M215, заедно со кластер од лоза од групата VI, карактеризирани со M172 и M201 мутации.<ref name="Underhill_2001" />}} Во одделни миграции, лозата Е во форма на поткладот E1b1b1b се смета дека влегла во Европа од северозападна Африка во Иберија. Во примерок од европски мажи, хаплогрупата Е била забележана на фреквенција од 7,2%. Времето на ова движење добило многу различни проценки. Во поголемиот дел од Европа, фреквенциите на лозата Е се многу ниски, обично помалку од 1%. На пример, зачестеноста на таквите лоза е на 2% во јужна Португалија, 4% во северна Португалија, 2,9% во Истанбул и 4,3% кај кипарските Турци. E1b1a е тесно поврзана со E1b1b, најчестата клада во Европа. Е лоза кои не се E1b1a или E1b1b затоа би можеле да одразуваат или неодамнешна експанзија поврзана со E1b1a или древни движења на населението поврзани со E1b1b. На пример, лозата на [[Хаплогрупа Е-М132|хаплогрупата Е1а]] била откриена во Португалија (5/553 = 1%),<ref name="Gonçalves_2005">{{Наведено списание|date=July 2005|title=Y-chromosome lineages from Portugal, Madeira and Açores record elements of Sephardim and Berber ancestry|journal=Annals of Human Genetics|volume=69|issue=Pt 4|pages=443–54|doi=10.1111/j.1529-8817.2005.00161.x|pmid=15996172|hdl-access=free}}</ref> кај Италијанците во Калабрија (1/80=1,3%) и кај Албанците во Калабрија (2/68=2,9%). Распространетоста на лозата на хаплогрупата E1a во Португалија била независна од распространетоста на помладите и сеприсутните [[Хаплогрупа E-V38|E1b1a]]. оваа дистрибуција е во согласност со праисториската миграција од Африка во Иберија, веројатно заедно со мтДНК хаплогрупата U6. Во [[Мајорка]]нците, субсахарската Y-ДНК лоза '''E-V38''' била пронајдена на вкупно 3,2% (2/62).<ref name="Adams_2008">{{Наведено списание|date=December 2008|title=The genetic legacy of religious diversity and intolerance: paternal lineages of Christians, Jews, and Muslims in the Iberian Peninsula|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-12-12_83_6/page/n76|journal=American Journal of Human Genetics|volume=83|issue=6|pages=725–36|doi=10.1016/j.ajhg.2008.11.007|pmc=2668061|pmid=19061982}}</ref> Потсахарските Y-ДНК лоза '''E3a''', '''E1''', '''BC*''', '''(xE3)''' и '''E3*''' се наоѓаат помеѓу 1 и 5% во [[Португалија]], [[Валенсија]], [[Мајорка]], [[Кантабрија]], [[Малага]], [[Севиља]] и [[Галисија|Галиција (Шпанија)]].<ref>{{Наведено списание|date=October 2004|title=Reduced genetic structure of the Iberian peninsula revealed by Y-chromosome analysis: implications for population demography|journal=European Journal of Human Genetics|volume=12|issue=10|pages=855–63|doi=10.1038/sj.ejhg.5201225|pmid=15280900|doi-access=free}}</ref> Кај Сардинците, субсахарските Y-ДНК лози '''A1b1b2b''' и '''E1a1''' биле пронајдени со вкупно 1,0% (A1b1b2b 0,5% / E1a1 0,5%).<ref>{{Наведено списание|date=August 2013|title=Low-pass DNA sequencing of 1200 Sardinians reconstructs European Y-chromosome phylogeny|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-08-02_341_6145/page/565|journal=Science|volume=341|issue=6145|pages=565–9|bibcode=2013Sci...341..565F|doi=10.1126/science.1237947|pmc=5500864|pmid=23908240}}</ref> Се смета дека хаплогрупите А и Б биле доминантни хаплогрупи во средна и јужна Африка пред проширувањето на Банту народите. Денес овие хаплогрупи се поретки од лозата Е. Во примерок од 5.000 африкански мажи, хаплогрупата А имала фреквенција од 5%. Хаплогрупата А има ретки појави во Европа, но неодамна хаплогрупата била откриена кај седум домородни британски мажи со исто презиме во Јоркшир.<ref name="king">{{Наведено списание|date=March 2007|title=Africans in Yorkshire? The deepest-rooting clade of the Y phylogeny within an English genealogy|journal=European Journal of Human Genetics|volume=15|issue=3|pages=288–93|doi=10.1038/sj.ejhg.5201771|pmc=2590664|pmid=17245408}}</ref> [[Податотека:E1b1bRoute.png|мини|236x236пкс| '''E3b1''' и нејзините хаплогрупи E-M81 и E-M78 во Северна Африка и E-M123 на Блискиот Исток]] Поткладот '''E3b1''' (кој потекнува од североисточна Африка) поседува широка распространетост во Северна Африка, Африканскиот Рог, Средниот Исток и Европа. Оваа хаплогрупа, во [[Италија]], е претставена преку хаплогрупите E-M78, E-M123 и E-M81 (Слика 3) и достигнува фреквенција од 8% во северна и централна Италија и малку повисока, 11%, на југот на таа земја и достигнува фреквенција од 8% во северна и централна Италија и малку повисока, 11%, на југот на таа земја. Исто така, се тврди дека [[Европа|'''европската''']] распространетост на '''E3b1''' е компатибилна со неолитската демиска дифузија на земјоделството; така, две потклади - E3b1a- '''M78''' и E3b1c- '''M123''' - претставуваат поголема појава во [[Мала Азија|Анадолија]], [[Балкански Полуостров|Балканот]] и [[Апенински Полуостров|Италијанскиот Полуостров]]. Друг потклад, E3b1b- '''M81''' е поврзан со [[Бербери|берберските]] популации и најчесто се наоѓа во региони кои имале историски проток на гени со Северна Африка, како што се [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] и [[Сицилија]]. Северноафриканската Y-ДНК '''E-M81''' била пронајдена на вкупно 41,1% кај „пасиего“ од [[Кантабрија]], [[Шпанија]]. Тоа е највисоката фреквенција забележана во Европа досега. Проценките за потеклото на Y-хромозомот варираат. Користење на 1140 примероци од целиот Пиринејски Полуостров, давајќи пропорција од 10,6% северноафриканско потекло на татковскиот состав на Иберијците.<ref name="Di_Giacomo_2004">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=October 2004|title=Y chromosomal haplogroup J as a signature of the post-neolithic colonization of Europe|url=https://archive.org/details/human-genetics_2004-10_115_5/page/357|journal=Human Genetics|volume=115|issue=5|pages=357–371|doi=10.1007/s00439-004-1168-9|pmid=15322918}}</ref> Од анализата на Y-хромозомот со 659 примероци од Јужна Португалија, 680 од Северна Шпанија, 37 примероци од Андалузија, 915 примероци од континентална Италија и 93 примероци од Сицилија откриле значително повисоки нивоа на северноафриканско машко потекло во Португалија, Шпанија и Сицилија (7,1%, 7,7% и 7,5% соодветно) отколку во полуостровот Италија (1,7%).<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=June 2009|title=Moors and Saracens in Europe: estimating the medieval North African male legacy in southern Europe|journal=European Journal of Human Genetics|volume=17|issue=6|pages=848–852|doi=10.1038/ejhg.2008.258|pmc=2947089|pmid=19156170}}</ref> Имајќи ги предвид и некои потхаплогрупи E-M78 и хаплогрупата E-M81, придонесот на северноафриканските лози на целиот машки генски базен на Иберија (со исклучок на Пасиегос), континентална Италија и Сицилија може да се процени како 5,6%, 3,6% и 6,6 %, соодветно.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=June 2007|title=Tracing past human male movements in northern/eastern Africa and western Eurasia: new clues from Y-chromosomal haplogroups E-M78 and J-M12|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2007-06_24_6/page/1300|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=24|issue=6|pages=1300–1311|doi=10.1093/molbev/msm049|pmid=17351267|doi-access=free}}</ref> Y-ДНК лозата E-V12 и E-V22 се поврзани со левантски извор (претставен од современиот Либанец), додека северноафриканската хаплогрупа E-M81 покажува просечна фреквенција од 1,53% во денешниот сицилијански и јужноиталијански генетски базен, но типичниот хаплотип на јадрото на Магреб 13-14-30-24-9-11-13 е пронајдена само кај две од петте E-M81 индивидуи.<ref name="Sarno_2014" /> Овие резултати, заедно со занемарливиот придонес од северно-африканските популации откриена со анализата на парцелата слична на примеси, сугерираат само маргинално влијание на трансмедитеранските генски текови на сегашниот сицилијански и јужноиталијански генетски базен.<ref name="Sarno_2014">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=2014-04-30|title=An ancient Mediterranean melting pot: investigating the uniparental genetic structure and population history of sicily and southern Italy|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=4|pages=e96074|bibcode=2014PLoSO...996074S|doi=10.1371/journal.pone.0096074|pmc=4005757|pmid=24788788|doi-access=free}}</ref> == мтДНК == Линијата на [[Макро-хаплогрупа Л|хаплогрупата L]] се релативно ретки (1% или помалку) низ цела Европа, со исклучок на [[Пиринејски Полуостров|Иберија]] (Шпанија и Португалија), каде што биле пријавени фреквенции дури до 22%, и некои региони во Јужна [[Италија]], каде што фреквенции до 2% а биле пронајдени 3%. Околу 65% од европските лози L најверојатно пристигнале во релативно понови историски времиња (период на романизација, арапско освојување на Пиринејскиот Полуостров и Сицилија, трговија со робови во Атлантикот) и околу 35% од L мтДНК формираат европски специфични потклади, откривајќи дека постои генски тек од Потсахарска Африка кон Европа уште пред 11.000 години.<ref name="Cerezo_2012">{{Наведено списание|date=May 2012|title=Reconstructing ancient mitochondrial DNA links between Africa and Europe|journal=Genome Research|volume=22|issue=5|pages=821–6|doi=10.1101/gr.134452.111|pmc=3337428|pmid=22454235}}</ref> {| class="toccolours" cellspacing="5" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" | style="text-align: left;" |Карта (во врската) која ја прикажува распространетоста на [[Потсахарска Африка|потсахарска]] мтДНК (прикажана во '''црвено''' ) во Европа<br /> Картата е од '''Церезо и сор. 2012 година''' ''Универзидад де Сантјаго де Компостела''<br /> [[Пиринејски Полуостров|Иберија]] (Шпанија и Португалија) има најголемо количество и најсилна концентрација на субсахарска мтДНК во Европа. |- |} Во [[Пиринејски Полуостров|Иберија]] средната фреквенција на лоза на хаплогрупата L достигнува 3,83%; фреквенцијата е поголема во [[Португалија]] (5,83%) отколку во [[Шпанија]] (2,9% во просек), а без паралела во остатокот од Европа. Во двете земји, фреквенциите варираат во голема мера помеѓу регионите, но со зголемени фреквенции забележани за [[Мадејра]] (островска Португалија), јужна Португалија, Кордоба (јужна Шпанија), Хуелва (јужна Шпанија), Канарски Острови (островска Шпанија), Екстремадура (западна Шпанија) и Леон (западна Шпанија). Во автономните региони на Португалија (т.е. Мадејра и Азорите), L хаплогрупите сочинуваат околу 13% од лозата во [[Мадејра]], значително повеќе отколку во [[Азори]]те. На [[Канарски Острови|Канарските Острови]], фреквенциите биле пријавени на 6,6%. Во врска со Иберија, денешните дебати се занимаваат со тоа дали овие лози се поврзани со праисториските миграции, исламското управување на Иберија или трговијата со робови. Африканските лози во Иберија биле претежно резултат на трговијата со робови во Атлантикот. Повеќето од лозата L во Иберија се совпаѓа со северозападна африканска лоза L наместо со современите лоза од субсахарската L. Овој образец покажува дека повеќето од потсахарските лози L влегле во Иберија во праисториски времиња, а не за време на трговијата со робови. Според потсахарските лози пронајдени во Иберија се совпаѓаат со лоза од различни региони во Африка. Овој модел е покомпатибилен со неодамнешното пристигнување на овие лози откако започнала трговијата со робови во 15 век. Предложени се алтернативни сценарија кои се повикуваат на многу постари и демографски позначајни воведи или суштинската улога на римскиот и/или исламскиот период при воведувањето на потсахарските лози се смета малку веројатна. Извлечена ДНК од човечки останки кои биле ексхумирани од старите погребни места во [[ел-Андалус]], Шпанија, Остатоците датираат помеѓу 12 и 13 век. Фреквенцијата на потсахарските лози откриени во средновековните примероци била 14,6% и 8,3% кај денешната популација на Приего де Кордоба. [[Арапско освојување на Пиринејскиот Полуостров|Муслиманската окупација]] и праисториските преселби пред муслиманската окупација би биле изворот на овие лози. Највисоките фреквенции на субсахарски лози пронајдени досега во Европа се забележани во комарката на Сајаго (18,2%) што е „''споредливо со онаа опишана за југот на Португалија''“. Во [[Италија]], лозата на хаплогрупата L е присутна на пониски фреквенции отколку во [[Пиринејски Полуостров|Иберија]] и се откриени само во одредени региони: Лациј, Волтера,<ref name="Achilli_2007">{{Наведено списание|date=April 2007|title=Mitochondrial DNA variation of modern Tuscans supports the near eastern origin of Etruscans|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2007-04_80_4/page/759|journal=American Journal of Human Genetics|volume=80|issue=4|pages=759–68|doi=10.1086/512822|pmc=1852723|pmid=17357081}}</ref> [[Базиликата]] и [[Сицилија]].<ref name="Ottoni_2009">{{Наведено списание|year=2009|title=Human mitochondrial DNA variation in Southern Italy|journal=Annals of Human Biology|volume=36|issue=6|pages=785–811|doi=10.3109/03014460903198509|pmid=19852679}}</ref> Во источна Европа, лозата на хаплогрупата L е присутна на многу ниски фреквенции. Иако била откриена голема разновидност на африкански мтДНК лози, неколку лози имаат акумулирано доволно мутации во Европа за да формираат монофилетски кластери. Монофилетските кластери L1b и L3b имаат проценета старост не поголема од 6.500 години. Африканските L1b, L2a, L3b, L3d и M1 клади во словенските популации се идентификувани на ниски фреквенции.<ref name="Malyarchuk_2008">{{Наведено списание|date=September 2008|title=Reconstructing the phylogeny of African mitochondrial DNA lineages in Slavs|journal=European Journal of Human Genetics|volume=16|issue=9|pages=1091–6|doi=10.1038/ejhg.2008.70|pmid=18398433|doi-access=free}}</ref> L1b, L3b и L3d имале совпаѓања со западноафриканските популации, што покажува дека овие лози веројатно влегле во Европа преку Иберија. Една лоза, L2a1a, пронајдена кај [[Чеси]]те и [[Словаци]]те, се смета дека е многу постара, што укажува дека можеби влегла во Европа во праисторијата. Овој клад се разликува од гранката на L2a1 наречена L2a1l2a која се наоѓа кај поединци од Ашкенашкото наследство од Средна и Источна Европа <ref>{{Наведена книга|title=The Maternal Genetic Lineages of Ashkenazic Jews|last=Brook|first=Kevin Alan|date=2022|publisher=Academic Studies Press|isbn=978-1644699843|pages=77–78|doi=10.2307/j.ctv33mgbcn}}</ref> и поретко кај нееврејските [[Полјаци]].<ref name="Mielnik_2013">{{Наведено списание|last=Marta Mielnik-Sikorska|last2=Patrycja Daca|last3=Boris Malyarchuk|last4=Miroslava Derenko|last5=Katarzyna Skonieczna|last6=Maria Perkova|last7=Tadeusz Dobosz|last8=Tomasz Grzybowski|date=14 January 2013|title=The history of Slavs inferred from complete mitochondrial genome sequences|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=1|pages=e54360|bibcode=2013PLoSO...854360M|doi=10.1371/journal.pone.0054360|pmc=3544712|pmid=23342138|doi-access=free}}</ref> Лозата L2a е широко распространета низ Африка; како резултат на тоа, потеклото на оваа лоза е неизвесно.<ref>{{Наведено списание|date=March 2006|title=The matrilineal ancestry of Ashkenazi Jewry: portrait of a recent founder event|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-03_78_3/page/487|journal=American Journal of Human Genetics|volume=78|issue=3|pages=487–97|doi=10.1086/500307|pmc=1380291|pmid=16404693}}</ref> Хаплогрупата М1 се наоѓа и во Европа на ниски фреквенции. Хаплогрупата М1 имала фреквенција од 0,3%. Потеклото на хаплогрупата М1 допрва треба да биде дефинитивно утврдено. Праисториска епизода најверојатно ќе биде главниот придонес за потсахарското присуство во медитеранска Европа. === Фреквенции на лоза на хаплогрупата L === {| class="wikitable sortable" border="1" |} {| class="wikitable sortable" border="1" | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Земја''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Регион''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Број на тестирања''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Проучување''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''%''' |- |Јужна Иберија |[[Шпанија]] & [[Португалија]] |310 |Касас и сор. (2006)<ref name = "Casas_2006">{{cite journal | vauthors = Casas MJ, Hagelberg E, Fregel R, Larruga JM, González AM | title = Human mitochondrial DNA diversity in an archaeological site in al-Andalus: genetic impact of migrations from North Africa in medieval Spain | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2006-12_131_4/page/539 | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 131 | issue = 4 | pages = 539–51 | date = December 2006 | pmid = 16685727 | doi = 10.1002/ajpa.20463}}</ref> |7.40% |- |Шпанија |Низ целата земја |312 |Алварес и сор. (2007)<ref name="Álvarez_2007">{{cite journal|display-authors=6|date=November 2007|title=Characterization of human control region sequences for Spanish individuals in a forensic mtDNA data set|journal=Legal Medicine|volume=9|issue=6|pages=293–304|doi=10.1016/j.legalmed.2007.05.005|pmid=17616421|vauthors=Álvarez JC, Johnson DL, Lorente JA, Martinez-Espin E, Martinez-Gonzalez LJ, Allard M, Wilson MR, Budowle B}}</ref> |2.90% |- |Шпанија |Средна Шпанија |50 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |4.00% |- |Шпанија |Северозападна Шпанија |216 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |3.70% |- |Шпанија |[[Галиција (Шпанија)|Галиција]] |92 |Переира и сор.(2005)<ref name="Pereira_2005">{{cite journal | vauthors = Pereira L, Cunha C, Alves C, Amorim A | title = African female heritage in Iberia: a reassessment of mtDNA lineage distribution in present times | url = https://archive.org/details/sim_human-biology_2005-04_77_2/page/213 | journal = Human Biology | volume = 77 | issue = 2 | pages = 213–29 | date = April 2005 | pmid = 16201138 | doi = 10.1353/hub.2005.0041| hdl = 10216/109268 | s2cid = 20901589 | hdl-access = free }}</ref> |3.30% |- |Шпанија |[[Замора]] |214 |Алварес и сор. (2010)<ref name="Alvarez_2010">{{cite journal | vauthors = Alvarez L, Santos C, Ramos A, Pratdesaba R, Francalacci P, Aluja MP | title = Mitochondrial DNA patterns in the Iberian Northern plateau: population dynamics and substructure of the Zamora province | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2010-08_142_4/page/531 | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 142 | issue = 4 | pages = 531–539 | date = August 2010 | pmid = 20127843 | doi = 10.1002/ajpa.21252 | quote = As regards sub-Saharan Hgs (L1b, L2b, and L3b), the high frequency found in the southern regions of Zamora, 18.2% in Sayago and 8.1% in Bajo Duero, is comparable to that described for the South of Portugal }}</ref> |4.70% |- |Шпанија |[[Сајаго]] |33 |Алварес и сор. (2010)<ref name="Alvarez_2010" /> |18.18% |- |Шпанија |[[Кордоба]] |108 |Касас и сор. (2006)<ref name="Casas_2006" /> |8.30% |- |Шпанија |[[Уелва (покраина)|Уелва]] |135 |Ернандес и сор. (2014) |5.70% |- |Шпанија |[[Каталонија]] |101 |Алварес-Иглесијас и сор.(2009) |2.97% |- |Шпанија |[[Балеарски Острови]] |231 |Picornell et al. (2005)<ref name="Picornell_2005">{{cite journal|date=September 2005|title=Mitochondrial DNA HVRI variation in Balearic populations|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2005-09_128_1/page/119|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=128|issue=1|pages=119–30|doi=10.1002/ajpa.10423|pmid=15761883|vauthors=Picornell A, Gómez-Barbeito L, Tomàs C, Castro JA, Ramon MM}}</ref> |2.20% |- |Шпанија |[[Канарски Острови]] |300 |Брем и сор.(2003)<ref name="Brehm_2003">{{cite journal | vauthors = Brehm A, Pereira L, Kivisild T, Amorim A | title = Mitochondrial portraits of the Madeira and Açores archipelagos witness different genetic pools of its settlers | url = https://archive.org/details/human-genetics_2003-12_114_1/page/77 | journal = Human Genetics | volume = 114 | issue = 1 | pages = 77–86 | date = December 2003 | pmid = 14513360 | doi = 10.1007/s00439-003-1024-3 | s2cid = 8870699| hdl = 10400.13/3046 | hdl-access = free }}</ref> |6.60% |- |Португалија |Низ целата земја |594 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |6.90% |- |Португалија |Низ целата земја |1429 |Барал-Арка и сор.(2016)<ref name="Barral-Arca_2016">{{cite journal|display-authors=6|date=2016|title=Meta-Analysis of Mitochondrial DNA Variation in the Iberian Peninsula|journal=PLOS ONE|volume=11|issue=7|pages=e0159735|bibcode=2016PLoSO..1159735B|doi=10.1371/journal.pone.0159735|pmc=4956223|pmid=27441366|doi-access=free|vauthors=Barral-Arca R, Pischedda S, Gómez-Carballa A, Pastoriza A, Mosquera-Miguel A, López-Soto M, Martinón-Torres F, Álvarez-Iglesias V, Salas A}}</ref> |6.16% |- |Португалија |Низ целата земја |549 |Переира и сор.(2005)<ref name="Pereira_2005" /> |5.83% |- |Португалија |Север |100 |Переира и сор.(2010)<ref name="Pereira_2010">{{cite journal|date=2010|title=Genetic characterization of uniparental lineages in populations from Југwest Iberia with past malaria endemicity|journal=American Journal of Human Biology|volume=22|issue=5|pages=588–95|doi=10.1002/ajhb.21049|pmid=20737604|vauthors=Pereira V, Gomes V, Amorim A, Gusmão L, João Prata M|s2cid=23350335}}</ref> |5.00% |- |Португалија |Центар |82 |Переира и сор.(2010)<ref name="Pereira_2010" /> |9.70% |- |Португалија |Центар |82 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |6.10% |- |Португалија |Југ |195 |Брем и сор.(2003)<ref name="Brehm_2003" /> |11.30% |- |Португалија |Југ |303 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |10.80% |- |Португалија |[[Коруши]] |160 |Переира и сор.(2010)<ref name="Pereira_2010" /> |8.70% |- |Португалија |[[Пијас]] |75 |Переира и сор.(2010)<ref name="Pereira_2010" /> |3.90% |- |Португалија |[[Alcácer do Sal]] |50 |Переира и сор.(2010)<ref name="Pereira_2010" /> |22.00% |- |Португалија |[[Азори]] |179 |Брем и сор.(2003)<ref name="Brehm_2003" /> |3.40% |- |Португалија |[[Мадејра]] |155 |Брем и сор.(2003)<ref name="Brehm_2003" /> |12.90% |- |Португалија |[[Мадејра]] |153 |Фернандес и сор.(2006)<ref name = "Fernandes_2006">{{cite journal | vauthors = Fernandes AT, Gonçalves R, Rosa A, Brehm A | title = Analysis of Y-chromosome and mtDNA variability in the Madeira Archipelago population. | journal = International Congress Series | date = April 2006 | volume = 1288 | pages = 94–96 | publisher = Elsevier | doi = 10.1016/j.ics.2005.12.067 | hdl = 10400.13/4477 | s2cid = 67830076 | hdl-access = free }}</ref> |12.40% |- |Италија |Низ целата земја |583 |Брисигели и сор. (2012)<ref name="Brisighelli_20122">{{cite journal|date=10 December 2012|title=Uniparental markers of contemporary Italian population reveals details on its pre-Roman heritage|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=12|pages=e50794|bibcode=2012PLoSO...750794B|doi=10.1371/journal.pone.0050794|pmc=3519480|pmid=23251386|doi-access=free|vauthors=Brisighelli F, Álvarez-Iglesias V, Fondevila M, Blanco-Verea A, Carracedo A, Pascali VL, Capelli C, Salas A}}</ref> |1.20% |- |Италија |Низ целата земја |865 |Боатини и сор.(2013)<ref name="Boattini_2013">{{cite journal|year=2013|title=Uniparental markers in Италијаreveal a sex-biased genetic structure and different historical strata|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=5|pages=e65441|bibcode=2013PLoSO...865441B|doi=10.1371/journal.pone.0065441|pmc=3666984|pmid=23734255|doi-access=free|vauthors=Boattini A, Martinez-Cruz B, Sarno S, Harmant C, Useli A, Sanz P, Yang-Yao D, Manry J, Ciani G, Luiselli D, Quintana-Murci L, Comas D, Pettener D}}</ref> |0.00% |- |Италија |Низ целата земја |240 |Бабалини и сор. (2005)<ref name="Babalini_2005">{{cite journal|date=August 2005|title=The population history of the Croatian linguistic minority of Molise (Јужна Италија): a maternal view|journal=European Journal of Human Genetics|volume=13|issue=8|pages=902–12|doi=10.1038/sj.ejhg.5201439|pmid=15886710|doi-access=free|vauthors=Babalini C, Martínez-Labarga C, Tolk HV, Kivisild T, Giampaolo R, Tarsi T, Contini I, Barać L, Janićijević B, Martinović Klarić I, Pericić M, Sujoldzić A, Villems R, Biondi G, Rudan P, Rickards O}}</ref> |0.40% |- |Италија |[[Тоскана]] |322 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |1.86% |- |Италија |[[Тоскана]] |49 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |2.00% |- |Италија |[[Лациј]] |138 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |2.90% |- |Италија |[[Марке]] |813 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.98% |- |Италија |Средна Италија |83 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |1.20% |- |Италија |[[Ломбардија]] |177 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.00% |- |Италија |[[Пиемонт]] |169 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.00% |- |Италија |[[Сардинија]] |258 |Пардо и сор. (2012)<ref name="Pardo_2012">{{cite journal|display-authors=6|date=September 2012|title=Dissecting the genetic make-up of Север-East Сардинија using a large set of haploid and autosomal markers|journal=European Journal of Human Genetics|volume=20|issue=9|pages=956–964|doi=10.1038/ejhg.2012.22|pmc=3421114|pmid=22378280|vauthors=Pardo LM, Piras G, Asproni R, van der Gaag KJ, Gabbas A, Ruiz-Linares A, de Knijff P, Monne M, Rizzu P, Heutink P}}</ref> |0.40% |- |Италија |[[Сардинија]] |73 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |2.80% |- |Италија |[[Сардинија]] |85 |Сана и сор. (2011)<ref name="Sanna_2011">{{cite journal|display-authors=6|date=April 2011|title=Mendelian breeding units versus standard sampling strategies: Mitochondrial DNA variation in Југwest Сардинија|journal=Genetics and Molecular Biology|volume=34|issue=2|pages=187–194|doi=10.1590/s1415-47572011000200003|pmc=3115307|pmid=21734814|vauthors=Sanna D, Pala M, Cossu P, Dedola GL, Melis S, Fresu G, Morelli L, Obinu D, Tonolo G, Secchi G, Triunfo R, Lorenz JG, Scheinfeldt L, Torroni A, Robledo R, Francalacci P}}</ref> |0.00% |- |Италија |[[Сардинија]] ([[Ољастра]] ) |475 |Фрумене и сор. (2003)<ref>{{cite journal|date=December 2003|title=Striking differentiation of sub-populations within a genetically homogeneous isolate (Ољастра ) in Сардинија as revealed by mtDNA analysis|url=https://archive.org/details/human-genetics_2003-12_114_1/page/1|journal=Human Genetics|volume=114|issue=1|pages=1–10|doi=10.1007/s00439-003-1008-3|pmid=13680359|vauthors=Fraumene C, Petretto E, Angius A, Pirastu M|s2cid=32334073}}</ref> |0.00% |- |Италија |[[Сардинија]] |96 |Морели и сор. (1999) |0.00% |- |Италија |[[Кампанија]] (Јужна Италија) |313 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.32% |- |Италија |[[Базиликата]] (Јужна Италија) |92 |Ottoni et al. (2009)<ref name="Ottoni_2009" /> |2.20% |- |Италија |[[Апулија]] & [[Калабрија]] (Јужна Италија) |226 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.00% |- |Италија |[[Јужна Италија]] |115 |Сарно и сор. (2014)<ref name="Sarno_2014" /> |0.00% |- |Италија |[[Јужна Италија]] |37 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |8.10% |- |Италија |[[Сицилија]] |106 |Кали и сор. (2003) |0.94% |- |Италија |[[Сицилија]] |105 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |1.90% |- |Италија |[[Сицилија]] |169 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |0.60% |- |Италија |[[Сицилија]] |198 |Сарно и сор. (2014)<ref name="Sarno_2014" /> |1.01% |- |Италија |[[Сицилија]] |465 |Романо и сор. (2003)<ref name="Romano_2003">{{cite journal|date=January 2003|title=Autosomal microsatellite and mtDNA genetic analysis in Сицилија (Италија)|journal=Annals of Human Genetics|volume=67|issue=Pt 1|pages=42–53|doi=10.1046/j.1469-1809.2003.00007.x|pmid=12556234|vauthors=Romano V, Calì F, Ragalmuto A, D'Anna RP, Flugy A, De Leo G, Giambalvo O, Lisa A, Fiorani O, Di Gaetano C, Salerno A, Tamouza R, Charron D, Zei G, Matullo G, Piazza A|s2cid=41123114}}</ref> |0.65% |- |Грција |[[Крит]] |202 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.99% |- |Кипар |[[Кипар]] |91 |Ирвин и сор. (2008)<ref name="Irwin_2008">{{cite journal|display-authors=6|date=January 2008|title=Mitochondrial control region sequences from Северern Грција and Greek Cypriots|journal=International Journal of Legal Medicine|volume=122|issue=1|pages=87–89|doi=10.1007/s00414-007-0173-7|pmid=17492459|vauthors=Irwin J, Saunier J, Strouss K, Paintner C, Diegoli T, Sturk K, Kovatsi L, Brandstätter A, Cariolou MA, Parson W, Parsons TJ|s2cid=19488308}}</ref> |3.30% |} Во анализата која исто така содржи податоци за мешање, но нема коефициенти за членство во кластерот, покажува мало или никакво влијание на потсахарска Африка во широк спектар европски примероци, т.е. Албанци, Австријци, Белгијци, Босанци, Бугари, Хрвати, Кипарци, Чеси, Данци., Финци, Французи, Германци, Грци, Унгарци, Ирци, Италијанци, Косовари, Литванци, Летонци, Македонци, Холанѓани, Норвежани, Полјаци, Португалци, Романци, Руси, Шкоти, Срби, Словаци, Словенци, Шпанци, Швеѓани, Швајцарци (Германци, Французи и Италијанци), Украинци, поданици на Обединетото Кралство и Југословени. Хаплогрупата U6, на која и се припишува северноафриканско потекло, е во голема мера распространета меѓу Мозабитите (28,2%) и [[Мавританија|Мавританците]] (20%).<ref name="Rando_1998">{{Наведено списание|date=November 1998|title=Mitochondrial DNA analysis of northwest African populations reveals genetic exchanges with European, near-eastern, and sub-Saharan populations|url=|journal=Annals of Human Genetics|volume=62|issue=Pt 6|pages=531–50|doi=10.1046/j.1469-1809.1998.6260531.x|pmid=10363131|doi-access=free}}</ref> Во другите северозападни Африканци, фреквенцијата на U6 се движи од 4,2% кај Тунижаните до 8% кај [[Мароко|мароканските Арапи]].<ref name="Plaza_2003">{{Наведено списание|date=July 2003|title=Joining the pillars of Hercules: mtDNA sequences show multidirectional gene flow in the western Mediterranean|journal=Annals of Human Genetics|volume=67|issue=Pt 4|pages=312–328|doi=10.1046/j.1469-1809.2003.00039.x|pmid=12914566}}</ref> Во Европа, U6 е најчеста во [[Шпанија]] и [[Португалија]].<ref name="Maca-Meyer_2003">{{Наведено списание|date=October 2003|title=Mitochondrial DNA transit between West Asia and North Africa inferred from U6 phylogeography|journal=BMC Genetics|volume=4|pages=15|doi=10.1186/1471-2156-4-15|pmc=270091|pmid=14563219|doi-access=free}}</ref> === Фреквенции на хаплогрупата U6 === {| class="wikitable sortable" border="1" | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Земја''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Регион''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Број на тестирања''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''Проучување''' | align="Центар" style="background:#f0f0f0;" |'''%''' |- |Италија |Низ целата земја |583 |Брисигели и сор. (2012)<ref name="Brisighelli_2012" /> |0.8% |- |Италија |На копното |411 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |0.0% |- |Италија |Низ целата земја |865 |Боатини и сор.(2013)<ref name="Boattini_2013" /> |0.35% |- |Италија |[[Сицилија]] |169 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |0.6% |- |Италија |[[Сицилија]] |106 |Мака-Мејер и сор. (2003).<ref name="Maca-Meyer_2003" /> |0.94% |- |Италија |Лацио |52 |Бабалини и сор.(2005)<ref name="Babalini_2005" /> |5.8% |- |Италија |Абуцо |73 |Бабалини и сор.(2005)<ref name="Babalini_2005" /> |0% |- |Италија |Кампанија |48 |Бабалини и сор.(2005)<ref name="Babalini_2005" /> |0% |- |Италија |[[Волтеро]] (Тоскана) |114 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.00% |- |Италија |[[Мурло]] (Тоскана) |86 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |1.20% |- |Италија |[[Касентино]] (Тоскана) |122 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.80% |- |Италија |[[Сицилија]] |105 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.95% |- |Италија |[[Лациј]] |138 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.00% |- |Италија |[[Ломбардија]] |177 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.00% |- |Италија |[[Пиемонт]] |169 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.00% |- |Италија |[[Марке]] |813 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.25% |- |Италија |[[Кампанија]] |313 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |1.28% |- |Италија |[[Апулија-Калабрија]] |226 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |1.33% |- |Италија |[[Сардинија]] |370 |Акили и сор. (2007)<ref name="Achilli_2007" /> |0.27% |- |Шпанија |Средна Шпанија |50 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |2.0% |- |Шпанија |[[Галиција (Шпанија)|Галиција]] |103 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |1.9% |- |Шпанија |[[Галиција (Шпанија)|Галиција]] |135 |Мака-Мејер и сор. (2003)<ref name="Maca-Meyer_2003" /> |2.2% |- |Шпанија |[[Каталонија]] |118 |Мака-Мејер и сор. (2003)<ref name="Maca-Meyer_2003" /> |1.6% |- |Шпанија |[[Уелва (покраина)|Уелва]] |135 |Ернандес и сор. (2014)<ref name="Hernández_2014">{{cite journal|date=January 2014|title=Human maternal heritage in Andalusia (Шпанија): its composition reveals high internal complexity and distinctive influences of mtDNA haplogroups U6 and L in the western and eastern side of region|journal=BMC Genetics|volume=15|issue= |pages=11|doi=10.1186/1471-2156-15-11|pmc=3905667|pmid=24460736|doi-access=free|vauthors=Hernández CL, Reales G, Dugoujon JM, Novelletto A, Rodríguez JN, Cuesta P, Calderón R}}</ref> |8.8% |- |Шпанија |Марагатос |49 |Мака-Мејер и сор. (2003)<ref name="Maca-Meyer_2003" /> |8.1% |- |Шпанија |[[Канарски Острови]] |300 |Брем и сор.(2003)<ref name="Brehm_2003" /> |14.0% |- |Португалија |Низ целата земја |54 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |5.6% |- |Португалија |Северна Португалија |184 |Мака-Мејер и сор. (2003)<ref name="Maca-Meyer_2003" /> |4.3% |- |Португалија |Средна Португалија |161 |Брем и сор.(2003)<ref name="Brehm_2003" /> |1.9% |- |Португалија |[[Мадејра]] |155 |Брем и сор.(2003)<ref name="Brehm_2003" /> |3.9% |- |Португалија |[[Мадејра]] |153 |Фернандес и сор.(2006)<ref name="Fernandes_20062">{{cite journal|date=April 2006|title=Analysis of Y-chromosome and mtDNA variability in the Мадејра Archipelago population.|journal=International Congress Series|publisher=Elsevier|volume=1288|pages=94–96|doi=10.1016/j.ics.2005.12.067|hdl-access=free|vauthors=Fernandes AT, Gonçalves R, Rosa A, Brehm A|hdl=10400.13/4477|s2cid=67830076}}</ref> |3.3% |- |Иберија |[[Шпанија]] & [[Португалија]] |887 |Плаза и сор. (2003)<ref name="Plaza_2003" /> |1.8% |} == Алотипови на ГМ имуноглобулин == Понатамошни проучувања покажале дека присуството на хаплотипот GM*1,17 23'5* има во јужна Европа. Овој хаплотип се смета за генетски маркер на Потсахарска Африка, каде што покажува фреквенции од околу 80%.<ref>{{Наведено списание|date=December 2006|title=Genetic position of Andalusians from Huelva in relation to other European and North African populations: a study based on GM and KM allotypes|url=https://archive.org/details/sim_human-biology_2006-12_78_6/page/663|journal=Human Biology|volume=78|issue=6|pages=663–79|doi=10.1353/hub.2007.0008|pmid=17564246}}</ref> Додека, кај несредоземноморските европски популации, таа вредност е околу 0,3%, во Шпанија просечната бројка за овој африкански хаплотип е речиси осум пати поголема (иако сè уште е на ниско ниво) со 2,4%, и покажува врв од 4,5%. во [[Галисија|Галиција]].<ref name="Calderón_2007">{{Наведено списание|date=June 2007|title=GM and KM immunoglobulin allotypes in the Galician population: new insights into the peopling of the Iberian Peninsula|journal=BMC Genetics|volume=8|issue=1|pages=37|doi=10.1186/1471-2156-8-37|pmc=1934380|pmid=17597520|doi-access=free}}</ref> Вредности од околу 4% биле пронајдени и во Хуелва и во долината Аран на [[Пиринеи]]те.<ref>{{Наведено списание|date=November 2001|title=Gm and Km alleles in two Spanish Pyrenean populations (Andorra and Pallars Sobirà): a review of Gm variation in the Western Mediterranean basin|journal=Annals of Human Genetics|volume=65|issue=Pt 6|pages=537–48|doi=10.1046/j.1469-1809.2001.6560537.x|pmid=11851984|doi-access=free}}</ref> Иако некои истражувачи ги поврзуваат африканските траги во [[Пиринејски Полуостров|Иберија]] со исламското освојување, присуството на хаплотипот GM*1,17 23' 5* во Иберија всушност може да се должи на постари процеси, како и на поновите процеси преку воведување гени од робови кои се продавале од Африка. Во Сицилија северноафриканскиот хаплотип Gm 5*;1;17; се движи од 1,56% во Валедолмо до 5,5% во Алија.<ref>{{Наведено списание|date=January 2004|title=Gm and Km immunoglobulin allotypes in Sicily|url=https://archive.org/details/immunogenetics_2004-01_55_10/page/674|journal=Immunogenetics|volume=55|issue=10|pages=674–81|doi=10.1007/s00251-003-0628-z|pmid=14652700}}</ref> Хипотезата е дека присуството на овој хаплотип сугерира минати допири со луѓе од Северна Африка. Воведувањето на африканските маркери би можело да се должи на феникиската колонизација на крајот на 2 милениум п.н.е. или на неодамнешното арапско освојување (8-9 век н.е.). == Палеоантропологија == Се верува дека миграцијата на фармерите од Блискиот Исток во Европа значително влијаела на генетскиот профил на денешните Европејци. Некои неодамнешни проучувања се фокусирале на потврдување на денешните генетски податоци со археолошки докази од Европа, Блискиот Исток и Африка. Натуфиската култура, која постоела пред околу 12.000 години, била предмет на различни археолошки истражувања, бидејќи генерално се верува дека е извор на европскиот и северноафриканскиот неолит. Според една хипотеза, Натуфиската култура произлегла од мешањето на две култури од камено доба: (1) Кебаранска, култура домородна на Левант и (2) Мушабија, култура воведена во Левант од Северна Африка '''†''' . Се претпоставува дека мушабиската култура потекнува од Африка, имајќи предвид дека археолошките локалитети со мушабиски индустрии во долината на Нил претходат на оние во Левант '''†''' . Мушабијците тогаш би се преселиле во [[Синајски Полуостров|Синајскиот Полуостров]] од делтата на Нил носејќи ги со себе нивните технологии '''†'''. Пренаселеноста во североисточна Африка придонела за развој на Натуфијанската адаптација, што резултирало со тоа што земјоделството стана нов начин на издржување. Од анализа на човечки остатоци од културата на Натуфија, постојат докази за потсахарски влијанија во примероците на Натуфија. Овие влијанија би биле разблажени со вкрстувањето на неолитските фармери од Блискиот Исток се поврзани со домородните фураџии во Европа. Потсахарските влијанија откриени во примероците на Натуфија со миграцијата на лозата [[Хаплогрупа E-M215|E1b1b]] од североисточна Африка во Левант, а потоа во Европа.<ref name="Ricaut_2008">{{Наведено списание|date=October 2008|title=Cranial discrete traits in a Byzantine population and eastern Mediterranean population movements|url=https://archive.org/details/sim_human-biology_2008-10_80_5/page/535|journal=Human Biology|volume=80|issue=5|pages=535–64|doi=10.3378/1534-6617-80.5.535|pmid=19341322}}</ref> Според древна ДНК анализа на остатоците од скелетот на Натуфиец од денешен северен Израел, Натуфијците всушност не споделувале очигледен генетски афинитет со потсахарските Африканци.<ref name="Lazaridis_2016">{{Cite bioRxiv}} -- [http://biorxiv.org/content/biorxiv/suppl/2016/06/16/059311.DC1/059311-1.pdf Table S6.1 - Y-chromosome haplogroups]</ref> Не било можно да се тестира за афинитет кај Натуфијаните со раните северноафрикански популации користејќи ги денешните северноафриканци како навод бидејќи денешните северноафриканци го должат најголемиот дел од своето потекло на повратната миграција од Евроазија.<ref>Lazaridis 2016 Quote: "However, no affinity of Natufians to sub-Saharan Africans is evident in our genome-wide analysis, as present-day sub-Saharan Africans do not share more alleles with Natufians than with other ancient Eurasians (Extended Data Table 1)."</ref> Натуфијците ги носеле Y-ДНК (татковните) хаплогрупи [[Хаплогрупа E-Z827|E1b1b1b2(xE1b1b1b2a, E1b1b1b2b)]] (2/5; 40%), [[Хаплогрупа КТ|CT]] (2/5; 40%) и [[Хаплогрупа E-P2|E1b1(xE1b1a1,E1b1b1b2]] ;2% 1) ).<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=August 2016|title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-08-25_536_7617/page/419|journal=Nature|volume=536|issue=7617|pages=419–424|bibcode=2016Natur.536..419L|doi=10.1038/nature19310|pmc=5003663|pmid=27459054}}, Supplementary Table 1.</ref> Во однос на автосомната ДНК, овие Натуфијци носеле околу 50% од базалните евроазиски (BE) и 50% од западноевроазиските компоненти на Непознат ловец (UHG). Сепак, тие биле малку различни од популациите во северна Анадолија кои придонеле за населението во Европа, кои имале повисоко заклучено потекло од [[Западен ловец-собирач|западниот ловец-собирач]] (ЗЛС). Натуфијците биле силно генетски диференцирани <ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=August 2016|title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-08-25_536_7617/page/419|journal=Nature|volume=536|issue=7617|pages=419–424|bibcode=2016Natur.536..419L|doi=10.1038/nature19310|pmc=5003663|pmid=27459054}}</ref> од неолитските ирански фармери од планините Загрос, грижејќи се до 62% од Базалните Евроазијци и Античките Северно Евроазијци (АНЕ). Ова може да сугерира дека различните видови на базални евроазијци придонеле за земјоделците на Натуфијаните и Загросите,<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=July 2016|title=Early Neolithic genomes from the eastern Fertile Crescent|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-07-29_353_6298/page/499|journal=Science|volume=353|issue=6298|pages=499–503|bibcode=2016Sci...353..499B|doi=10.1126/science.aaf7943|pmc=5113750|pmid=27417496}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=August 2016|title=The genetics of an early Neolithic pastoralist from the Zagros, Iran|journal=Scientific Reports|volume=6|pages=31326|bibcode=2016NatSR...631326G|doi=10.1038/srep31326|pmc=4977546|pmid=27502179}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=June 2014|title=Ancient DNA analysis of 8000 B.C. near eastern farmers supports an early neolithic pioneer maritime colonization of Mainland Europe through Cyprus and the Aegean Islands|journal=PLOS Genetics|volume=10|issue=6|pages=e1004401|doi=10.1371/journal.pgen.1004401|pmc=4046922|pmid=24901650|doi-access=free}}</ref> бидејќи и Натуфијците и земјоделците од Загрос потекнуваат од различни популации на локални [[ловци собирачи]]. Се верува дека парењето помеѓу Натуфијците, другите [[Младо камено време|неолитски]] левантци, [[ловци собирачи]] од Кавказ (CHG), фармерите од Анадолија и Иран ја намалиле генетската варијабилност кај подоцнежните популации на Блискиот Исток. Научниците сугерираат дека левантските рани фармери можеби се прошириле на југ во Источна Африка, носејќи ги заедно западноевроазиските и базалните евроазиски предци компоненти одвоени од оние што подоцна ќе пристигнат во Северна Африка. '''†''' Мушабиската индустрија денес е познато дека потекнува од Левант од претходните литски индустрии во регионот на езерото Лисан.<ref>{{Наведена книга|title=Transitions in Prehistory: Essays in Honor of Ofer Bar-Yosef|vauthors=Goring-Morris AN, Hovers E, Belfer-Cohen A|date=2009|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-340-4|veditors=Shea JJ, Lieberman DE|chapter=The Dynamics of Pleistocene and Early Holocene Settlement Patterns in the Levant: An Overview.}}</ref> Првично се сметало дека мушабиската индустрија потекнува од Африка, бидејќи техниката на микробурин сè уште не било познато дека е многу постара во источниот Левант.<ref>{{Наведено списание|year=2006|title=Issues in the Levantine Epipaleolithic: The Madamaghan, Nebekian and Qalkhan (Levant Epipaleolithic)|journal=Paléorient|volume=32|issue=1|pages=19–26|doi=10.3406/paleo.2006.5168}}</ref> Во моментов не постои позната индустрија која би се поврзала со африканската миграција што се случила пред 14.700 години, но тоа несомнено предизвикало експанзија на населението во Негев и Синајскиот Полуостров што не би можело да прими зголемување на населението со скудните ресурси на степата. /пустинска клима. Бидејќи сите познати култури во Левант во времето на миграцијата потекнуваат од Левант и археолошката култура не може да се поврзе со неа, мора да постоело асимилација во левантска култура на почетокот, најверојатно Рамонската која била присутна во Синај пред 14.700 години.<ref>{{Наведено списание|year=2011|title=Interaction before Agriculture: Exchanging Material and Sharing Knowledge in the Final Pleistocene Levant|url=http://discovery.ucl.ac.uk/1343637/1/download20.pdf|journal=Cambridge Archaeological Journal|volume=21|issue=1|pages=95–114|doi=10.1017/S0959774311000060}}</ref> ==Поврзано== * [[Африканска имиграција во Европа (современа историја)]] * [[Генетска историја на Блискиот Исток]] * [[Генетска историја на Северна Африка]] * [[Генетска историја на Европа]] ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Дополнителна литература == {{refbegin|32em}} * {{cite journal | vauthors = Cavalli-Sforza LL | title = Genes, peoples, and languages | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-07-22_94_15/page/7719 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 7719–24 | date = July 1997 | pmid = 9223254 | pmc = 33682 | doi = 10.1073/pnas.94.15.7719| bibcode = 1997PNAS...94.7719C | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Cherni L, Fernandes V, Pereira JB, Costa MD, Goios A, Frigi S, Yacoubi-Loueslati B, Amor MB, Slama A, Amorim A, El Gaaied AB, Pereira L | title = Post-last glacial maximum expansion from Iberia to North Africa revealed by fine characterization of mtDNA H haplogroup in Tunisia | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2009-06_139_2/page/253 | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 139 | issue = 2 | pages = 253–60 | date = June 2009 | pmid = 19090581 | doi = 10.1002/ajpa.20979}} {{refend}} [[Категорија:Современа човечка генетска историја]] kh8ztzpg8clo2nevr9f1jyxslvjg3nx 0 1342788 5611961 5594921 2026-08-20T11:35:46Z InternetArchiveBot 92312 Add 14 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611961 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Btcornafrica.jpg|мини|Трансгенска пченка која содржи ген од бактеријата ''Bacillus thuringiensis''.]] '''Генетски изменета пченка''' ― [[Генетски изменето растение|генетски изменета]] [[пченка]]. Специфични соеви пченка се [[Генетско инженерство|генетски изменети]] за да бидат изразени земјоделски посакуваните особини, вклучувајќи отпорност на штетници и хербициди. Сортите пченка со двете особини сега се користтени во повеќе земји. Генетски изменетата пченка, исто така, предизвикала контроверзии во однос на можните [[Здравје|здравствени]] ефекти, влијанието врз другите [[инсекти]] и влијанието врз другите [[растенија]] преку [[Проток на гени|протокот на гени]]. Една сорта, наречена Starlink, била одобрена само за [[храна]] за [[животни]] во Соединетите Држави, но била пронајден во храната за [[луѓе]], што довело до низа повлекувања почнувајќи од 2000 година. == Производи на пазарот == Сортите [[пченка]] отпорни на хербициди на глифосат првпат биле комерцијализирани во 1996 година од [[претпријатие]]то [[Монсанто|Monsanto]] и се познати како „Roundup Ready Corn“. Тие ја толерираат употребата на хербицидот Roundup.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monsanto.com/weedmanagement/Pages/roundup-ready-system.aspx|title=Roundup Ready System|publisher=Monsanto|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402204619/http://www.monsanto.com/weedmanagement/Pages/roundup-ready-system.aspx|archive-date=2 април 2013}}</ref> [[Баер|Bayer CropScience]] развиле „Liberty Link Corn“ која е отпорна на глуфозинат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bayercropscience.us/products/herbicides/liberty/|title=Bayer LibertyLink official website|publisher=Bayer Crop Science|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Pioneer Hi-Bred развиле и продаваат хибриди од пченка со толеранција на хербициди на имидазолин под трговската марка „Clearfield“ - иако кај овие хибриди, особината за толеранција на хербицид била одгледувана со користење на избор на култура на [[ткиво]] и хемиски мутаген етил метансулфонат, а не [[генетско инженерство]].<ref name="imidcorn">{{Наведено списание|date=март 2005|title=Imidazolinone-tolerant crops: history, current status and future|url=https://archive.org/details/pest-management-science_2005-03_61_3/page/246|journal=Pest Management Science|volume=61|issue=3|pages=246–57|doi=10.1002/ps.993|pmid=15627242}}</ref> Следствено, регулаторната рамка што го регулира одобрувањето на [[Генетски изменето растение|трансгенските]] култури не е применувано кон Clearfield.<ref name="imidcorn" /> Од 2011 година, генетски изменетата пченка отпорна на хербициди била одгледувана во 14 земји.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp|title=ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011|year=2011|work=ISAAA Briefs|publisher=International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA)|location=Ithaca, New York|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> До 2012 година, 26 сорти на генетски изменета пченка отпорна на хербициди биле одобрени за увоз во [[Европска Унија|Европската Унија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ec.europa.eu/food/dyna/gm_register/index_en.cfm|title=EU register of genetically modified food and feed|last=Staff|work=European Commission, Health and Consumers, EU register of authorised GMOs|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> но таквиот увоз останува контроверзен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/article/us-germany-gmo-basf-idUSBRE8340Y120120405|title=BASF to undertake GMO potato trials in Europe|date=5 април 2012|work=Reuters Edition US|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Одгледувањето на пченка отпорна на хербициди во ЕУ обезбедува значителни придобивки на [[Земјоделство|земјоделско]] ниво.<ref name="Wesseler-2007">{{Наведено списание|date=август 2007|title=The maximum incremental social tolerable irreversible costs (MISTICs) and other benefits and costs of introducing transgenic maize in the EU-15.|url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/33229/1/MPRA_paper_33229.pdf|journal=Pedobiologia|volume=51|issue=3|pages=261–9|doi=10.1016/j.pedobi.2007.04.004}}</ref> === Пченка отпорна на инсекти === [[Податотека:Corn_borer.jpg|десно|мини|200x200пкс| Пченкарниот молец, ''Ostrinia nubilalis'', ги уништува посевите на пченка со вдлабнување во [[стебло]]то, предизвикувајќи растението да падне.]] ==== Пченка со ''Bacillus thuringiensis'' ==== Пченката со ''Bacillus thuringiensis'' е врста [[пченка]] која била [[Генетско инженерство|генетски изменета]] за да изразува еден или повеќе [[Белковина|белковини]] од [[Бактерии|бактеријата]] ''Bacillus thuringiensis''<ref name="UC-history">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bt.ucsd.edu/bt_history.html|title=History of Bt|publisher=University of California|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> вклучувајќи делта ендотоксини. Белковината е отровна на одредени [[инсекти]] штетници. Спорите на бактеријата се широко користени во [[Органска хортикултура|органското градинарство]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bt.ucsd.edu/organic_farming.html|title=Bt Crop Spraying|work=ucsd.edu}}</ref> иако генетски изменетата пченка не е сметана за органска. Пченкарниот молец предизвикува штета од милијарда евра врз насадите секоја година.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.extension.umn.edu/distribution/cropsystems/dc7055.html#ch1|title=Bt Corn & European Corn Borer: Long-term Success Through Resistance Management|vauthors=Witkowski JF, Wedberg JL, Steffey KL, Sloderbeck PE, Siegfried BD, Rice ME, Pilcher CD, Onstad DW, Mason CE, Lewis LC, Landis DA, Keaster AK, Huang F, Higgins RA, Haas MJ, Gray ME, Giles KL, Foster JE, Davis PM, Calvin DD, Buschman LL, Bolin PC, Barry BD, Andow DA, Alstad DN|date=1997|work=University of Minnesota Extension Office|publisher=North Central Region (NCR)|veditors=Ostlie KR, Hutchison KR, Hellmich RL|chapter=Why manage European corn borer?|display-authors=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928064604/http://www.extension.umn.edu/distribution/cropsystems/dc7055.html#ch1|archive-date=28 септември 2013}}</ref> Во последниве години, додадени се особини за да бидат заштитени молците ''Helicoverpa zea'' и [[тврдокрилци]]те од [[Род (биологија)|родот]] ''Diabrotica'', од кои вторите годишно предизвикуваат штета од околу милијарда долари.<ref>{{Наведено списание|date=2012|title=The impact of corn rootworm protected biotechnology traits in the United States|url=https://agbioforum.org/the-impact-of-corn-rootworm-protected-biotechnology-traits-in-the-united-states/|journal=AgBioForum|volume=15|issue=2|pages=217–230}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://extension.usu.edu/files/publications/factsheet/western-corn-rootworm.pdf|title=Western corn rootworm|work=Utah State University Extension and Utah Plant Pest Diagnostic Laboratory}}</ref> Белковината со ''Bacillus thuringiensis'' е изразувана низ [[Растенија|растението]]. Кога ранлив инсект јаде растение кое содржи ''Bacillus thuringiensis'', белковината е активирана во неговото црево, кое е алкално. Во алкалната средина, белковината делумно се расплетува и е сечена од други белковини, создавајќи токсин кој го парализира [[Систем за варење|системот за варање]] на инсектот и создава дупки во ѕидот на цревата. Инсектот престанува да јаде за неколку часа и на крајот гладува.<ref name="Grochulski_1995">{{Наведено списание|date=декември 1995|title=Bacillus thuringiensis CryIA(a) insecticidal toxin: crystal structure and channel formation|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1995-12-01_254_3/page/447|journal=Journal of Molecular Biology|volume=254|issue=3|pages=447–64|doi=10.1006/jmbi.1995.0630|pmid=7490762}}</ref><ref name="ColoSt">{{Наведена мрежна страница|url=http://extension.colostate.edu/docs/pubs/crops/00707.pdf|title=Bt Corn: Health and the Environment – 0.707|year=2013|publisher=Colorado State University Extension Office|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://extension.colostate.edu/docs/pubs/crops/00707.pdf|archive-date=2022-10-09}}</ref> Во 1996 година, бил одобрена првата генетски изменета пченка која произведувала белковина Cry со ''Bacillus thuringiensis'', кој го убива пченкарниот молец и сродните [[Вид (биологија)|видови]]; биле воведувани последователни гени со ''Bacillus thuringiensis'' кои убивале [[ларви]] од ''Diabrotica''.<ref name="NatureEd">{{Наведено списание|date=2012|title=Use and impact of Bt maize.|url=http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/use-and-impact-of-bt-maize-46975413|journal=Nature Education Knowledge|volume=3|issue=10|pages=4}}</ref> Филипинската влада промовирала пченка со ''Bacillus thuringiensis'', надевајќи се на отпорност на инсекти и повисоки приноси.<ref name="Freedman-2013">{{Наведено списание|year=2013|title=Rice security in Southeast Asia: beggar thy neighbor or cooperation?|journal=[[The Pacific Review]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|volume=26|issue=5|pages=433–454|doi=10.1080/09512748.2013.842303|issn=0951-2748}} p.{{Меѓупростори}}443</ref> Одобрените гени со ''Bacillus thuringiensis'' вклучуваат единечни и наредени (имиња на настани во загради) конфигурации на: Cry1A.105 (MON89034), CryIAb (MON810), CryIF (1507), Cry2Ab (MON89034), Cry3Bb1 (MON863 и Cry3Bb1 (MON863 и MON861, MON89034) (59122), mCry3A (MIR604) и Vip3A (MIR162), и во пченка и во [[памук]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.ca.uky.edu/entomology/entfacts/ef118.asp|title=Bt-Corn for Corn Borer Control|date=ноември 2010|work=University of Kentucky College of Agriculture}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=''Bacillus Thuringiensis'' Biotechnology|url=https://archive.org/details/bacillusthuringi0000unse|vauthors=Castagnola AS, Jurat-Fuentes, JL|date=2 March 2012|publisher=Springer|veditors=Sansinenea E|chapter=Bt Crops: Past and Future. Chapter 15}}</ref>{{Rp|285ff}} Пченката генетски е изменувана за да произведе вазоактивен цревен [[пептид]], првпат бил одобрена во [[Соединетите Држави]] во 2010 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.extension.iastate.edu/CropNews/2010/0510hodgsongassman.htm|title=New Corn Trait Deregulated in the U.S.|date=мај 2010|work=Iowa State Extension, Department of Entomology|accessdate=2024-02-18|archive-date=2014-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20141211100034/http://www.extension.iastate.edu/CropNews/2010/0510hodgsongassman.htm|url-status=dead}}</ref> Студија од 2018 година, покажала дека пченката со ''Bacillus thuringiensis'' ги штити блиските полиња со пченка што не содржи ''Bacillus thuringiensis'' и блиските градинарски култури, намалувајќи ја употребата на пестициди на тие култури. Податоците од 1976-1996 година (пред пченката со ''Bacillus thuringiensis'' да биде широко распространета) биле споредени со податоците откако биле усвоени (1996-2016). Тие ги испитувале нивоата на пченкарниот молец и ''Helicoverpa zea''. Нивните ларви јадат различни култури, вклучувајќи [[пиперки]] и [[боранија]]. Помеѓу 1992 и 2016 година, количината на инсектициди што биле користени на полињата со пиперка во [[Њу Џерси]], била намалена за 85 проценти. Друг фактор бил воведувањето на поефикасни пестициди кои биле применувани поретко.<ref>{{Наведени вести|url=https://arstechnica.com/science/2018/03/planting-gmos-kills-so-many-bugs-that-it-helps-non-gmo-crops/|title=Planting GMOs kills so many bugs that it helps non-GMO crops|date=15 март 2018|work=Ars Technica|access-date=18 февруари 2024|language=en-us}}</ref> ==== Слатка пченка ==== Во сортите на генетски изменета слатка пченка припаѓа т.н. „Attribute“, името на брендот за слатка пченка отпорна на инсекти развиена од Syngenta<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.syngenta-us.com/seeds/vegetables/sweet_corn/Sweet_Corn_Crop_Guide.pdf|title=Syngenta Sweet Corn Products|work=syngenta-us.com|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.syngenta-us.com/seeds/vegetables/sweet_corn/Sweet_Corn_Crop_Guide.pdf|archive-date=2022-10-09|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> и слатка пченка отпорна на инсекти ''Performance Series'' развиена од [[Монсанто|Monsanto]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.seminis.com/global/us/SiteCollectionDocuments/Stewardship/2013_Sweet%20Corn_TUG_.pdf|title=U.S. Technology Use Guide|year=2013|publisher=Monsanto|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.seminis.com/global/us/SiteCollectionDocuments/Stewardship/2013_Sweet%20Corn_TUG_.pdf|archive-date=2022-10-09}}</ref> ==== Куба ==== Додека [[земјоделство]]то во [[Куба]] е главно насочено на [[органско производство]], од 2010 година, земјата развила разновидна генетски изменети пченки кои се отпорни на паломилскиот молец.<ref name="Commission">Anna Glayzer for The Food Commission. 19 јули 2010 [http://www.foodcomm.org.uk/articles/cubas_food_production_revolution/ Cuba's food production revolution]</ref> === Пченка отпорна на суша === Во 2013 година, [[Монсанто|Monsanto]] ја лансирал првата [[Генетски изменето растение|трансгенска]] особина на толеранција на [[суша]] во линијата на пченкарни хибриди наречена DroughtGard.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.oecd.org/biotech/Product.aspx?id=MON-8746%C3%98-4|title=MON87460|work=OECD BioTrack Database|accessdate=2024-02-18|archive-date=2017-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701140407/http://www2.oecd.org/biotech/Product.aspx?id=MON-8746%C3%98-4|url-status=dead}}</ref> Особината MON 87460 е обезбедена со вметнување на [[ген]]от cspB од [[Почва|почвениот]] [[микроб]] ''Bacillus subtilis''; тој бил одобрен од [[Министерство за земјоделство на САД|Министерството за земјоделство на Соединетите Држави]] во 2011 година<ref>{{Наведено списание|last=Department of Agriculture, Animal and Plant Health Inspection Service|date=27 декември 2011|title=Monsanto Co.; Determination of Nonregulated Status of Corn Genetically Engineered for Drought Tolerance|url=http://www.aphis.usda.gov/brs/fedregister/BRS_20111227c.pdf|journal=Federal Register|volume=76|issue=248|id=APHIS–2011–0023|access-date=2024-02-18|archive-date=2017-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513064144/https://www.aphis.usda.gov/brs/fedregister/BRS_20111227c.pdf|url-status=dead}}</ref> и од [[НР Кина]] во 2013 година.<ref name="pmid24067764">{{Наведено списание|date=септември 2013|title=Plant breeding: Discovery in a dry spell|journal=Nature|volume=501|issue=7468|pages=S7–9|bibcode=2013Natur.501S...7E|doi=10.1038/501S7a|pmid=24067764|doi-access=free}}</ref> ==== Здравствена безбедност ==== Во обичните култури [[пченка]], [[инсекти]]те промовираат [[Габа|габична]] колонизација со создавање „рани“ или дупки во зрната од пченка. Овие рани се пожелни од габични [[Спора|спори]] за 'ртење, што последователно доведува до собирање на микотоксин во културата што може да биде [[Рак (болест)|ракородно]] и токсично за [[Човек|луѓето]] и другите [[животни]]. Ова може да биде покажано како особено катастрофално во [[Земја во развој|земјите во развој]] со драстични [[клима]]тски обрасци како што се високите [[Температура|температури]], кои се пожелни за развојот на токсичните габи. Покрај тоа, повисоките нивоа на микотоксин доведуваат до отфрлање на пазарот или намалени пазарни цени за житото. Посевите со генетски изменета пченка наидуваат на помалку напади од инсекти, и затоа имаат помали концентрации на микотоксини. Помалку напади од инсекти, исто така, го спречуваат оштетувањето на чебленката на пченката, што ги зголемува вкупните приноси.<ref>{{Наведено списание|date=февруари 2018|title=Impact of genetically engineered maize on agronomic, environmental and toxicological traits: a meta-analysis of 21 years of field data|journal=Scientific Reports|volume=8|issue=1|pages=3113|bibcode=2018NatSR...8.3113P|doi=10.1038/s41598-018-21284-2|pmc=5814441|pmid=29449686}}</ref> == Производи во развој == Во 2007 година, [[Јужноафриканска Република|јужноафриканските]] истражувачи објавиле производство на [[Генетски изменето растение|трансгенска]] пченка отпорна на вирусот на пченкарната низа, иако таа не е пуштена во продажба како производ.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2007|title=Maize streak virus-resistant transgenic maize: a first for Africa|journal=Plant Biotechnology Journal|volume=5|issue=6|pages=759–67|citeseerx=10.1.1.584.7352|doi=10.1111/j.1467-7652.2007.00279.x|pmid=17924935}}</ref> Додека одгледувањето на сорти за отпорност на вирусот на пченкарната низа не е вршено во јавниот, приватниот сектор, меѓународните истражувачки центри и националните програми го направиле целото одгледување.<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2003|title=Use of IPM in the control of multiple diseases in maize: strategies for selection of host resistance|url=http://www.bioline.org.br/pdf?cs03022|journal=African Crop Science Journal|volume=11|issue=3|pages=189–98|doi=10.4314/acsj.v11i3.27570|doi-access=free|hdl-access=free|access-date=2024-02-18|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208230216/http://www.bioline.org.br/pdf?cs03022|url-status=dead}}</ref> Од 2014 година, во [[Африка]] биле пуштени неколку сорти толерантни на вирусот. Приватното [[претпријатие]] ''Seedco'' издало 5 пченкарни сорти отпорни на вирусот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.seedcogroup.com/zm/search/node/msv%20tolerance|title=Search Results:MSV tolerance|work=Seed Co-The African Seed Company|accessdate=18 февруари 2024|archive-date=2022-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630195149/https://www.seedcogroup.com/zm/search/node/msv%20tolerance|url-status=dead}}</ref> Направено е истражување за додавање на еден [[ген]] ''на [[E. coli]]'' на пченката за да се овозможи таа да биде одгледувана со есенцијална [[аминокиселина]] ([[метионин]]).<ref>{{Наведено списание|date=октомври 2017|title=Engineering sulfur storage in maize seed proteins without apparent yield loss|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=114|issue=43|pages=11386–11391|bibcode=2017PNAS..11411386P|doi=10.1073/pnas.1714805114|pmc=5664557|pmid=29073061|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.rutgers.edu/genetically-boosting-nutritional-value-corn-could-benefit-millions/20171009|title=Genetically Boosting the Nutritional Value of Corn Could Benefit Millions - Rutgers Today|date=9 октомври 2017|work=news.rutgers.edu}}</ref> == Засолнета пченка == Регулативите на Агенцијата за заштита на животната средина на [[Соединетите Држави]] бараат од одгледувачите кои садат пченка со ''Bacillus thuringiensis,'' да садат пченка што не е со ''Bacillus thuringiensis'' во близина (наречена засолнета пченка), со логика дека [[Пченка|штетниците]] ќе ја нападнат пченката што не е со ''Bacillus thuringiensis'' и на тој начин нема да еволуираат отпорност на токсинот на ''Bacillus thuringiensis''.<ref name="Witowski">{{Наведена книга|url=http://www.extension.umn.edu/distribution/cropsystems/dc7055.html#ch11|title=Bt Corn & European Corn Borer: Long-term Success Through Resistance Management|vauthors=Witkowski JF, Wedberg JL, Steffey KL, Sloderbeck PE, Siegfried BD, Rice ME, Pilcher CD, Onstad DW, Mason CE, Lewis LC, Landis DA, Keaster AK, Huang F, Higgins RA, Haas MJ, Gray ME, Giles KL, Foster JE, Davis PM, Calvin DD, Buschman LL, Bolin PC, Barry BD, Andow DA, Alstad DN|date=1997|work=University of Minnesota Extension Office|publisher=North Central Region (NCR)|veditors=Ostlie KR, Hutchison KR, Hellmich RL|chapter=How does resistance develop?|display-authors=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928064604/http://www.extension.umn.edu/distribution/cropsystems/dc7055.html#ch11|archive-date=28 септември 2013}}</ref> Вообичаено, 20% од полињата со пченката на одгледувачот мора да бидат прибежиште; засолништето мора да биде најмалку 800 м од пченката со ''Bacillus thuringiensis'' за штетници како што се [[пеперуги]]те, а засолништето за ''Diabrotica'' мора да биде најмалку во непосредна близина на полето со ''Bacillus thuringiensis''.<ref name=Cullen>{{cite report |author=E. Cullen|author2=R. Proost, D. Volenberg|date=2008|title=Insect resistance management and refuge requirements for Bt corn|url=http://corn.agronomy.wisc.edu/Management/pdfs/A3857.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://corn.agronomy.wisc.edu/Management/pdfs/A3857.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live}}</ref> Регулативите на Агенцијата исто така бараат од [[Претпријатие|претпријатијата]] за [[семиња]] да ги обучуваат [[Земјоделство|земјоделците]] како да одржуваат засолништа, да собираат податоци за засолништата и да ги пријават тие податоци до Агенцијата.<ref name="Witowski" /> Студија за овие извештаи покажала дека од 2003 до 2005 година усогласеноста на земјоделците со чувањето на засолништата била над 90%, но дека до 2008 година приближно 25% од одгледувачите на пченка со ''Bacillus thuringiensis'' не ги чувале засолништата правилно, што предизвикува загриженост дека ќе биде развиен отпор.<ref name="Witowski" /> Неизменетите култури добиле најголем дел од економските придобивки од пченката со ''Bacillus thuringiensis'' во Соединетите Држави во 1996-2007 година, поради целокупното намалување на [[население]]то на штетници. Ова намалување дошло затоа што женките снесле јајца на изменети и неизменети соеви подеднакво, но штетниците [[Организам|организми]] кои се развиваат на изменетата сорта се елиминирани.<ref name="sci1009">{{Наведено списание|date=октомври 2010|title=Plant science. Communal benefits of transgenic corn|url=https://archive.org/details/sim_science_2010-10-08_330_6001/page/189|journal=Science|volume=330|issue=6001|pages=189–90|doi=10.1126/science.1196864|pmid=20929767}}</ref> Вреќите за семиња што содржат и ''Bacillus thuringiensis'' и „засолничко“ семе се одобрени од Агенцијата за заштита на животната средина во Соединетите Држави. Овие мешавини на семиња биле продавани како „Прибежиште во вреќа“ за да се зголеми усогласеноста на земјоделците со барањата за засолниште и да биде намалена дополнителната работа потребна при садењето од при рака одделни вреќи за семе со ''Bacillus thuringiensis'' и вреќа за засолниште. Агенцијата одобрила помал процент на засолниште семе во овие мешавини на семиња кои се движат од 5 до 10%. Оваа стратегија веројатно ќе ја намали веројатноста за појава на отпорност на ''Bacillus thuringiensis'' кај животните ''Diabrotica'', но може да го зголеми ризикот од отпорност за штетници од [[пеперуги]]те, како што е пченкарниот молец. Зголемената загриженост за отпорност со мешавини на семиња вклучува делумно отпорни ларви на растението со ''Bacillus thuringiensis'' што можат да се преселат во чувствително растение за да преживеат или вкрстено опрашување на полен за засолниште на растенијата со ''Bacillus thuringiensis'' што може да го намали количеството на ''Bacillus thuringiensis'' изразено во чебленките кои се јадени од инсектите.<ref name="Siegfried">{{Наведено списание|year=2012|title=Understanding successful resistance management: the European corn borer and Bt corn in the United States|journal=GM Crops & Food|volume=3|issue=3|pages=184–93|doi=10.4161/gmcr.20715|pmid=22688691|doi-access=free}}</ref><ref name="Devos">{{Наведено списание|date=април 2013|title=Resistance evolution to the first generation of genetically modified Diabrotica-active Bt-maize events by western corn rootworm: management and monitoring considerations|url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2247&context=usdaarsfacpub|journal=Transgenic Research|volume=22|issue=2|pages=269–99|doi=10.1007/s11248-012-9657-4|pmid=23011587}}</ref> == Отпорност == Отпорни соеви на пченкарните молец се развиле во области со неисправно или отсутно управување со засолништето.<ref name="Witowski"/><ref name="sci1009"/> Во 2012 година, теренско испитување во [[Флорида]] покажало дека молците од видот ''Spodoptera frugiperda'' се отпорни на пченката со ''Bacillus thuringiensis'' произведена од Dupont-Dow; Отпорот на ''Spodoptera frugiperda'' првпат бил откриен во [[Порторико]] во 2006 година, што ги натера Dow и DuPont доброволно да престанат да го продаваат производот на островот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bloomberg.com/news/2012-11-16/dupont-dow-corn-defeated-by-armyworms-in-florida-study.html|title=DuPont-Dow Corn Defeated by Armyworms in Florida: Study|date=16 ноември 2012|work=Bloomberg News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150305033718/https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-11-16/dupont-dow-corn-defeated-by-armyworms-in-florida-study|archive-date=2015-03-05}} {{Претплата}}</ref> == Законска регулатива == Регулирањето на [[Генетски изменето растение|генетски изменетите култури]] варира помеѓу земјите, при што некои од најзначајните разлики се јавуваат помеѓу [[Соединетите Држави]] и [[Европа]]. Регулативата варира во дадена земја во зависност од наменетата употреба.<ref name="Wesseler-2011">Wesseler, J. and N. Kalaitzandonakes (2011): Present and Future EU GMO policy. In Arie Oskam, Gerrit Meesters and Huib Silvis (eds.), EU Policy for Agriculture, Food and Rural Areas. Second Edition, pp. 23-323 – 23-332. Wageningen: Wageningen Academic Publishers</ref><ref name="Beckmann-2011">Beckmann, V., C. Soregaroli, J. Wesseler (2011): Coexistence of genetically modified (GM) and non-modified (non GM) crops: Are the two main property rights regimes equivalent with respect to the coexistence value? In "Genetically modified food and global welfare" edited by Colin Carter, GianCarlo Moschini and Ian Sheldon, pp 201-224. Volume 10 in Frontiers of Economics and Globalization Series. Bingley, UK: Emerald Group Publishing</ref> == Контроверзност == {{Главна|Контроверзии со генетски изменета храна}} Постои [[научен консензус]]<ref name="Nicolia2013"/><ref name="FAO"/><ref name="Ronald2011"/><ref name="Also"/> дека моментално достапната [[храна]] добиена од генетско изменетите култури не претставува поголем ризик за [[здравје]]то на [[Човек|луѓето]] од конвенционалната храна,<ref name="AAAS2012"/><ref name="ECom2010"/><ref name="AMA2001"/><ref name="LoC2015"/><ref name="NAS2016"/> но дека секоја генетски изменета храна треба да биде тестирана од случај до случај пред воведувањето.<ref name="WHOFAQ"/><ref name="Haslberger2003"/><ref name="BMA2004"/> Сепак, членовите на јавноста имаат многу помала веројатност од [[Научник|научниците]] да ја сфатат генетски изменетата храна како безбедна.<ref name="PEW2015"/><ref name="Marris2001"/><ref name="PABE"/><ref name="Scott2016"/> Правниот и регулаторниот статус на генетски изменетата храна варира во зависност од земјата, при што некои држави ги забрануваат или ограничуваат, а други ги дозволуваат со многу различни степени на регулирање.<ref name="loc.gov"/><ref name="Bashshur"/><ref name="Sifferlin"/><ref name="Council on Foreign Relations"/> Научната строгост на студиите во однос на човековото здравје е оспорена поради наводниот недостаток на независност и поради [[судир]] на интереси во кои се вклучени раководните тела и некои од оние кои ги вршат и оценуваат студиите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2009/02/20/business/20crop.html|title=Crop Scientists Say Biotechnology Seed Companies Are Thwarting Research|date=19 февруари 2009|work=New York Times}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.science.org/content/article/european-food-safety-official-resigns-amidst-conflict-interest-controversy|title=European Food Safety Official Resigns Amidst Conflict of Interest Controversy|date=9 мај 2012|publisher=Science Magazine|accessdate=18 февруари 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=мај 2013|title=Fields of gold|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-05-02_497_7447/page/n12|journal=Nature|volume=497|issue=7447|pages=5–6|doi=10.1038/497005b|pmid=23646363|doi-access=free}}</ref><ref name="wired.com">{{cite magazine |url=https://www.wired.com/wiredscience/2014/03/rootworm-resistance-bt-corn/|title=Voracious Worm Evolves to Eat Biotech Corn Engineered to Kill It|magazine=WIRED|access-date=18 февруари 2024|date=17 март 2014}}</ref> Сепак, не се документирани извештаи за лоши ефекти од генетски изменетата храна кај човечкото население.<ref name="AMA">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf|title=Report 2 of the Council on Science and Public Health: Labeling of Bioengineered Foods|date=2012|publisher=American Medical Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907023039/http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf|archive-date=7 септември 2012|accessdate=18 февруари 2024}}</ref><ref name="NRC2004">{{Наведена книга|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=10977#toc|title=Safety of Genetically Engineered Foods: Approaches to Assessing Unintended Health Effects.|last=[[Институт за медицина (Соединети Држави)|Институт за медицина]] на Соединетите Држави и [[Национален истражувачки совет на Соединетите Држави|Национален истражувачки совет]]|date=2004|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-09209-8|doi=10.17226/10977|pmid=25009871}} See pp11ff on need for better standards and tools to evaluate GM food.</ref><ref name="Key">{{Наведено списание|date=јуни 2008|title=Genetically modified plants and human health|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=101|issue=6|pages=290–8|doi=10.1258/jrsm.2008.070372|pmc=2408621|pmid=18515776}}</ref> Генетски изменетите култури обезбедуваат голем број [[Екологија|еколошки]] придобивки, но има и загриженост за нивната прекумерна употреба, застојот на истражување надвор од индустријата за семиња со ''Bacillus thuringiensis'', правилното управување и проблемите со отпорноста на ''Bacillus thuringiensis'' кои произлегуваат од нивната злоупотреба.<ref name="wired.com"/><ref name="nytimes.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2010/04/14/business/energy-environment/14crop.html?pagewanted=all&_r=0|title=Study Says Overuse Threatens Gains From Modified Crops|date=13 април 2010|work=The New York Times}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sfgate.com/science/article/Genetically-modified-crops-results-raise-concern-3520087.php|title=Genetically modified crops' results raise concern|date=30 април 2012|work=SFGate|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Критичарите се спротивставиле на генетски изменетите култури на еколошки, [[Економија|економски]] и здравствени причини. Економските прашања произлегуваат од оние [[Организам|организми]] кои се предмет на правото на интелектуална сопственост, главно патенти. Првата генерација генетски изменети култури ја губат патентната заштита почнувајќи од 2015 година. [[Монсанто|Monsanto]] тврдат дека нема да ги гони [[Земјоделство|земјоделците]] кои задржуваат семиња од непатентни сорти.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2009/12/18/business/18seed.html|title=As Patent Ends, a Seed's Use Will Survive|date=17 декември 2009|work=New York Times}}</ref> Овие контроверзии довеле до [[суд]]ски спорови, меѓународни трговски спорови, протести и до рестриктивно законодавство во повеќето земји.<ref name="Wesseler-2005">Wesseler, J. (ed.) (2005): Environmental Costs and Benefits of Transgenic Crops. Dordrecht, NL: Springer Press</ref> Воведувањето на пченка со ''Bacillus thuringiensis'' довело до значително намалување на стапките на труење поврзани со микотоксини и [[Рак (болест)|рак]], бидејќи тие биле значително помалку склони да содржат микотоксини (29%), фумонизини (31%) и трикотецени (37%), од кои сите се токсични и [[Канцероген|ракородни]].<ref>{{Наведено списание|date=април 2020|title=The human health benefits from GM crops|journal=Plant Biotechnology Journal|volume=18|issue=4|pages=887–888|doi=10.1111/pbi.13261|pmc=7061863|pmid=31544299}}</ref> === Ефекти врз нецелните инсекти === Критичарите тврдат дека [[белковините]] со ''Bacillus thuringiensis'' може да ги целат грабливите и другите корисни или безопасни [[инсекти]], како и целните штетници. Овие белковини се користени како органски спрејови за контрола на инсекти во [[Франција]] од 1938 година и во [[Соединетите Држави]] од 1958 година, без пријавени лоши ефекти врз [[животната средина]].<ref name="UC-history"/> Додека цит белковините се токсични за [[Ред (биологија)|редот]] инсекти Diptera (муви), одредени цит белковини одбрано ги целат [[пеперуги]]те ([[молци]] и пеперутки), додека други цит одбрано ги целат [[тврдокрилци]]те.<ref>{{Наведено списание|year=2003|title=Effect of Bt Corn for Corn Rootworm Control on Nontarget Soil Microarthropods and Nematodes|url=https://archive.org/details/sim_environmental-entomology_2003-08_32_4/page/859|journal=Environmental Entomology|language=en-US|volume=32|issue=4|pages=859–865|doi=10.1603/0046-225x-32.4.859|doi-access=free}}</ref> Како токсичен механизам, кри белковините се врзуваат за посебни рецептори на мембраните на ([[Епително ткиво|епителни]]) [[Клетка|клетките]] на средината на цревата, што резултира со растурање на тие клетки. Секој организам на кој му недостасуваат соодветни цревни рецептори не може да биде засегнат од белковината кри, и затоа со ''Bacillus thuringiensis''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scq.ubc.ca/bt-corn-is-it-worth-the-risk/|title=Bt corn: is it worth the risk?|date=30 мај 2006|publisher=The Science Creative Quarterly}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=септември 2002|title=Cry1A toxins of Bacillus thuringiensis bind specifically to a region adjacent to the membrane-proximal extracellular domain of BT-R(1) in Manduca sexta: involvement of a cadherin in the entomopathogenicity of Bacillus thuringiensis|url=https://archive.org/details/sim_insect-biochemistry-and-molecular-biology_2002-09_32_9/page/1025|journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology|volume=32|issue=9|pages=1025–36|doi=10.1016/s0965-1748(02)00040-1|pmid=12213239}}</ref> Регулаторните служби го проценуваат потенцијалот [[Генетски изменето растение|трансгенското растение]] да влијае на нецелните организми пред да одобрат комерцијално продавање.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2011|title=Recommendations for the design of laboratory studies on non-target arthropods for risk assessment of genetically engineered plants|journal=Transgenic Research|volume=20|issue=1|pages=1–22|doi=10.1007/s11248-010-9446-x|pmc=3018611|pmid=20938806}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2008|title=Assessment of risk of insect-resistant transgenic crops to nontarget arthropods|url=https://lib.dr.iastate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1110&context=ent_pubs|journal=Nature Biotechnology|volume=26|issue=2|pages=203–8|doi=10.1038/nbt1381|pmid=18259178}}</ref> Студија од 1999 година, покажала дека во [[Лабораторија|лабораториска]] средина, поленот од пченката со ''Bacillus thuringiensis'' исчистена на млечната трева може да и наштети на пеперутката монарх.<ref name="pmid10353241">{{Наведено списание|date=мај 1999|title=Transgenic pollen harms monarch larvae|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-05-20_399_6733/page/n55|journal=Nature|volume=399|issue=6733|pages=214|bibcode=1999Natur.399..214L|doi=10.1038/20338|pmid=10353241|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.news.cornell.edu/releases/May99/Butterflies.bpf.html|title=Engineered corn kills monarch butterflies|date=19 мај 1999|publisher=Cornell News}}</ref> Неколку групи подоцна го проучувале феноменот и на терен и во лабораторија, што резултирало со проценка на ризикот која заклучила дека секој ризик што го носи пченката за групите на население на пеперутки во вистински услови е занемарлив.<ref name="pmid11559842">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=октомври 2001|title=Impact of Bt corn pollen on monarch butterfly populations: a risk assessment|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-10-09_98_21/page/11937|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=21|pages=11937–42|bibcode=2001PNAS...9811937S|doi=10.1073/pnas.211329998|jstor=3056827|pmc=59819|pmid=11559842|doi-access=free}}</ref> Прегледот на [[Наука|научната]] [[книжевност]] од 2002 година, заклучил дека „комерцијалното големо одгледување на сегашните хибриди на пченка со ''Bacillus thuringiensis'' не претставува значителен ризик за населението на монархот“.<ref name="pmid12047949">{{Наведено списание|date=мај 2002|title=The case of the monarch butterfly: a verdict is returned|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2002-05_18_5/page/249|journal=Trends in Genetics|volume=18|issue=5|pages=249–51|doi=10.1016/S0168-9525(02)02664-1|pmid=12047949}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gmo-safety.eu/archive/237.monarch-butterflies-threat-individual-caterpillars-population-whole.html|title=Monarch butterflies: A threat to individual caterpillars, but not to the population as a whole|date=Dec 2004|publisher=GMO Safety|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721173513/http://www.gmo-safety.eu/archive/237.monarch-butterflies-threat-individual-caterpillars-population-whole.html|archive-date=21 јули 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ars.usda.gov/sites/monarch/index.html|title=Butterflies and Bt Corn|work=United States Department of Agriculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20050318233043/http://www.ars.usda.gov/sites/monarch/index.html|archive-date=18 март 2005|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Прегледот од 2007 година покажал дека „нецелните [[безрбетници]] претежно се позастапени во полињата [[памук]] со ''Bacillus thuringiensis'' и пченка со ''Bacillus thuringiensis'' отколку во нетрансгенските полиња прскани со инсектициди. Меѓутоа, во споредба со контролните полиња без инсектициди, одредени нецелни таксони се помалку застапени во полињата со ''Bacillus thuringiensis''“.<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2007|title=A meta-analysis of effects of Bt cotton and maize on nontarget invertebrates|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-08_316_5830/page/1475|journal=Science|volume=316|issue=5830|pages=1475–7|bibcode=2007Sci...316.1475M|doi=10.1126/science.1139208|pmid=17556584}}</ref> === Проток на гени === [[Проток на гени|Протокот на гените]] е пренос на [[гени]] и/или [[алели]] од еден вид во друг. Загриженоста е насочена на меѓудејството помеѓу генетските изменети и другите сорти [[пченка]] во [[Мексико]], и на протокот на гените во засолништата. Во 2009 година, владата на Мексико создала регулаторна патека за генетски изменета пченка,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gmo-compass.org/eng/news/447.mexico_controlled_cultivation_genetically_modified_maize.html|title=Mexico: controlled cultivation of genetically modified maize|date=5 јуни 2009|work=GMO Compass|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005010033/http://www.gmo-compass.org/eng/news/447.mexico_controlled_cultivation_genetically_modified_maize.html|archive-date=5 октомври 2013}}</ref> но бидејќи Мексико е средиште на разновидноста за пченката, протокот на гени може да влијае на голем дел од сортите пченка во [[светот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scidev.net/en/news/warning-issued-on-gm-maize-imported-to-mexico.html|title=Warning issued on GM maize imported to Mexico|date=10 ноември 2004|work=Science and Development Network}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scidev.net/en/news/gm-maize-found-contaminating-wild-strains.html|title=GM maize found 'contaminating' wild strains|date=30 ноември 2001|work=Science and Development Network}}</ref> Извештајот од 2001 година во списанието ''Nature'', претставил докази дека пченката со ''Bacillus thuringiensis'' била вкрстувана со неизменета пченка во Мексико.<ref name="pmid11734853">{{Наведено списание|date=ноември 2001|title=Transgenic DNA introgressed into traditional maize landraces in Oaxaca, Mexico|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-29_414_6863/page/541|journal=Nature|volume=414|issue=6863|pages=541–3|bibcode=2001Natur.414..541Q|doi=10.1038/35107068|pmid=11734853}}</ref> Податоците во овој труд подоцна биле опишани дека потекнуваат од артефакт. ''Nature'' подоцна изјавиле: „доказите што се достапни не се доволни за да го оправдаат објавувањето на изворниот труд“.<ref name="pmid11935145">{{Наведено списание|date=април 2002|title=Biodiversity (Communications arising): maize transgene results in Mexico are artefacts|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-11_416_6881/page/601|journal=Nature|volume=416|issue=6881|pages=601–2; discussion 600, 602|bibcode=2002Natur.416..601K|doi=10.1038/nature739|pmid=11935145}}</ref> Една голема студија од 2005 година, не успеа да најде докази за контаминација во [[Оахака]].<ref>{{Наведено списание|date=август 2005|title=Absence of detectable transgenes in local landraces of maize in Oaxaca, Mexico (2003-2004)|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-08-30_102_35/page/12338|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=35|pages=12338–43|bibcode=2005PNAS..10212338O|doi=10.1073/pnas.0503356102|pmc=1184035|pmid=16093316|doi-access=free}}</ref> Сепак, други автори пронашле докази за вкрстување помеѓу природната пченка и генетски изменетата пченка.<ref name="pmid19143938">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2009|title=Transgenes in Mexican maize: molecular evidence and methodological considerations for GMO detection in landrace populations|journal=Molecular Ecology|volume=18|issue=4|pages=750–61|doi=10.1111/j.1365-294X.2008.03993.x|pmc=3001031|pmid=19143938}}</ref> Студијата од 2004 година открила [[белковини]] со ''Bacillus thuringiensis'' во зрната на пченката.<ref>{{Наведено списание|date=мај 2004|title=Contamination of refuges by Bacillus thuringiensis toxin genes from transgenic maize|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-05-18_101_20/page/7526|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=101|issue=20|pages=7526–9|bibcode=2004PNAS..101.7526C|doi=10.1073/pnas.0400546101|pmc=419639|pmid=15136739|doi-access=free}}</ref> Во 2017 година, студија од големи размери открила „продорно присуство на [[трансген]]и и глифосат во [[храна]]та добиена од пченка во Мексико“.<ref>{{Наведено списание|date=ноември 2017|title=Pervasive presence of transgenes and glyphosate in maize-derived food in Mexico.|url=https://www.uccs.mx/images/library/file/Agricultura_y_alimentacion/alisa/2017_gmo/Pervasive_presence_of_transgenes_in_maize_food_2017.pdf|journal=Agroecology and Sustainable Food Systems|volume=41|issue=9–10|pages=1146–61|doi=10.1080/21683565.2017.1372841|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107023747/https://www.uccs.mx/images/library/file/Agricultura_y_alimentacion/alisa/2017_gmo/Pervasive_presence_of_transgenes_in_maize_food_2017.pdf|archive-date=7 November 2017|access-date=5 November 2017}}</ref> === Храна === [[Франција|Францускиот]] Висок совет за биотехнологии научен комитет ја разгледал студијата од 2009 година од Вендомоа и колегите, и заклучил дека „не претставува никаков прифатлив научен елемент кој може да припише каква било хематолошка, хепатална или [[Бубрег|бубрежна]] токсичност на трите повторно анализирани [[генетски изменети организми]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/acnfp9612a2|title=Opinion relating to the deposition of 15 December 2009 by the Member of Parliament, François Grosdidier, as to the conclusions of the study entitled 'A comparison of the effects of three GM corn varieties on mammalian health'|publisher=UK Food Standards Agency|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105222929/http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/acnfp9612a2|archive-date=5 ноември 2013|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Сепак, француската влада го применува начелото на претпазливост во однос на генетските изменети организми.<ref>{{Наведено списание|last=Roy|first=Alexis|last2=Joly|first2=Pierre-Benoit|date=15 април 2011|title=France: broadening precautionary expertise?|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13669870050043116|journal=Journal of Risk Research|volume=3|issue=3|pages=247–254|doi=10.1080/13669870050043116|access-date=18 февруари 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јули 2014|title=The GMO case in France: politics, lawlessness and postmodernism|journal=GM Crops & Food|volume=5|issue=3|pages=163–9|doi=10.4161/21645698.2014.945882|pmc=5033180|pmid=25437234}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=W. Jansen van Rijssen|first=Fredrika|last2=N. Eloff|first2=Jacobus|last3=Jane Morris|first3=E.|year=2015|title=The precautionary principle: making managerial decisions on GMOs is difficult|journal=South African Journal of Science|volume=111|issue=3/4|pages=1–9|doi=10.17159/sajs.2015/20130255|issn=0038-2353|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Преглед на установата Стандарди за храна на Австралија и Нов Зеланд ([[англиски]]: Food Standards Australia New Zealand) и други од истата студија заклучиле дека резултатите се должат само на случајност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/event/gmo100127-m.pdf|title=EFSA Minutes of the 55th Plenary Meeting of the Scientific Panel on Genetically Mofified Organisms|date=27-28 јануари 2010|location=Parma, Italy|accessdate=18 февруари 2024|quote=Annex 1, Vendemois et al. 2009, European Food Safety Authority report,}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=ноември 2007|title=Report of an Expert Panel on the reanalysis by of a 90-day study conducted by Monsanto in support of the safety of a genetically modified corn variety (MON 863)|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=45|issue=11|pages=2073–85|doi=10.1016/j.fct.2007.08.033|pmid=17900781|quote=The Se´ralini et al. reanalysis does not advance any new scientific data to indicate that MON 863 caused adverse effects in the 90-day rat study.}}</ref> Канадска студија од 2011 година го разгледала присуството на [[белковина]]та CryAb1 (токсин со ''Bacillus thuringiensis'') кај небремени [[жени]], [[Бременост|бремени]] жени и фетусната [[крв]]. Сите групи имаа забележливи нивоа на белковината, вклучително и 93% од бремените жени и 80% од фетусите во концентрации од 0,19 ± 0,30 и 0,04 ± 0,04 средна вредност ± SD ng/ml, соодветно.<ref>{{Наведено списание|date=мај 2011|title=Maternal and fetal exposure to pesticides associated to genetically modified foods in Eastern Townships of Quebec, Canada|journal=Reproductive Toxicology|volume=31|issue=4|pages=528–33|doi=10.1016/j.reprotox.2011.02.004|pmid=21338670}}</ref> Документот не разговараше за безбедносните последици или не најде какви било [[Здравје|здравствени]] проблеми. Агенцијата Стандарди за храна објавил коментар во кој укажува на голем број недоследности во трудот, особено тоа што „не дава никакви докази дека генетски изменетата храна е извор на белковината“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.foodstandards.gov.au/consumerinformation/gmfoods/fsanzresponsetostudy5185.cfm|title=FSANZ response to study linking Cry1Ab protein in blood to GM foods - Food Standards Australia New Zealand|date=27 мај 2011|publisher=foodstandards.gov.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103123151/http://www.foodstandards.gov.au/consumerinformation/gmfoods/fsanzresponsetostudy5185.cfm|archive-date=3 јануари 2012|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Во јануари 2013 година, Европската управа за безбедност на храната ги објавила сите податоци доставени од [[Монсанто|Monsanto]] во врска со одобрението од 2003 година за пченка генетски изменета за толеранција на глифосат.<ref>{{Наведена изјава за печат|title=EFSA promotes public access to data in transparency initiative|date=14 January 2013|publisher=European Food Safety Authority|url=http://www.efsa.europa.eu/en/press/news/130114}}</ref> === Враќање на пченката Starlink === {{Главна|Враќање на пченката Starlink}} StarLink содржи Cry9C, кој претходно не бил користен во генетски изменетата култура.<ref name="ColStateExt-Starlink">{{Наведена мрежна страница|url=http://cls.casa.colostate.edu/transgeniccrops/hotstarlink.html|title=What is StarLink Corn|date=11 март 2004|work=Department of Soil and Crop Sciences at Colorado State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907235951/http://cls.casa.colostate.edu/transgeniccrops/hotstarlink.html|archive-date=7 септември 2006}}</ref> Творецот на Starlink, Plant Genetic Systems, барал до Агенцијата за заштита на животната средина на [[Соединетите Држави]] за да ја пласира пченката Starlink за употреба во [[храна]] за животни и во храна за [[луѓе]].<ref name="Pew">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pewtrusts.org/~/media/legacy/uploadedfiles/wwwpewtrustsorg/reports/food_and_biotechnology/hhsbiotechstarcasepdf.pdf|title=The StarLink Case: Issues for the Future|work=Resources for the Future, Pew Initiative on Food and Biotechnology}}</ref>{{Rp|14}} Меѓутоа, бидејќи [[белковина]]та Cry9C трае подолго во [[системот за варење]] од другите белковини со ''Bacillus thuringiensis'', Агенција имала загриженост за неговата алергеност, а Plant Genetics Systems не обезбедиле доволно податоци за да докаже дека Cry9C не е алерген.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.epa.gov/scipoly/sap/meetings/2000/november/prelim_eval_sub102500.pdf|title=Executive Summary: EPA Preliminary Evaluation of Information Contained in the October 25, 2000 Submission from Aventis Cropscience|last=Staff|date=ноември 2000|work=U.S. Environmental Protection Agency|quote=While EPA had no specific data to indicate that Cry9C was an allergen, the protein expressed in StarLink corn did exhibit certain characteristics (i.e. relative heat stability and extended time to digestion) that were common to known food allergens such as those found in peanuts, eggs, etc. EPA's concern was that StarLink corn may be a human food allergen and in the absence of more definitive data, EPA has not made a decision whether or not to register the human food use.}}</ref>{{Rp|3}} Како резултат на тоа, Plant Genetics Systems ја подели својата примена на посебни дозволи за употреба во храна и употреба во храна за животни.<ref name="ColStateExt-Starlink" /><ref>{{Наведено списание|date=26 ноември 1997|title=Plant Genetic Systems (America) Inc.: PP 7G4921|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-1997-11-26/pdf/97-31131.pdf|journal=Federal Register|volume=62|issue=228|page=63169}} bottom of middle column - 63170 right column; see especially p63169 top of right column</ref> Starlink била одобрена од Агенцијата за употреба како храна за животни дури во мај 1998 година.<ref name="Pew" />{{Rp|15}} Подоцна, [[пченка]]та StarLink била пронајдена во храна наменета за консумирање од [[луѓе]] во Соединетите Држави, [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]].<ref name="Pew"/>{{Rp|20–21}} Оваа пченка станала тема на широко публицитетното враќање на пченката Starlink, кое започнало кога било откриено дека лушпите од такото од брендот Taco Bell што се продаваат во супермаркетите ја содржат пченката. Продажбата на семето на StarLink била прекината.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.foe.org/act/getacobellpr.html|title=Contaminant found in Taco Bell taco shells. Food safety coalition demands recall|date=3 ноември 2001|publisher=Friends of the Earth|location=Washington, DC|archive-url=https://web.archive.org/web/20001209004300/http://www.foe.org/act/getacobellpr.html|archive-date=9 декември 2000}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-sep-23-mn-25314-story.html|title=Taco Bell Recalls Shells That Used Bioengineered Corn|date=23 септември 2000|work=The Los Angeles Times|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Регистрацијата за сортите Starlink била доброволно повлечена од Aventis во октомври 2000 година. Pioneer бил купен од AgrEvo, кој потоа стана Aventis CropScience во моментот на инцидентот,<ref name="Pew" />{{Rp|15–16}} кој подоцна била купена од [[Баер|Bayer]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ucbiotech.org/biotech_info/PDFs/Carpenter_2001_Updated_Benefits.pdf|title=Agricultural biotechnology: Updated benefit estimates.|date=јануари 2001|publisher=National Center for Food and Agricultural Policy|location=Washington, DC}}</ref> Педесет и едно лице пријавило негативни ефекти до Службата за храна и лекови; Центарот за контрола на болести, кој утврдил дека 28 од нив веројатно се поврзани со Starlink.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usda.gov/documents/LLP%20Incidents%202.docx|title=LLP Incidents|last=Staff, EPA review committee.|work=U.S. Environmental Protection Agency|accessdate=2024-02-18|archive-date=2012-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620224644/http://www.usda.gov/documents/LLP%20Incidents%202.docx|url-status=dead}}</ref> Сепак, Центарот ја проучувал [[крв]]та на овие 28 лица и заклучич дека нема докази за преосетливост на белковината со ''Bacillus thuringiensis'' во Starlink.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/nceh/ehhe/Cry9cReport/default.htm|title=Investigation of Human Health Effects Associated with Potential Exposure to Genetically Modified Corn|date=2001|work=CDC, National Center for Environmental Health. A Report to the U.S. Food and Drug Administration from the Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|location=Atlanta, GA|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Последователниот преглед на овие тестови од страна на Научниот советодавен панел на Сојузниот закон за инсектициди, фунгициди и глодарициди посочува дека додека „негативните резултати ја намалуваат веројатноста дека белковината Cry9C е причина за [[Алергија|алергиски]] симптоми кај испитаните лица... во отсуство на позитивна контрола и прашања во врска со чувствителноста и специфичноста на анализата, не е можно да биде доделена негативна предвидувачка вредност на ова.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.epa.gov/scipoly/SAP/meetings/2001/july/julyfinal.pdf|title=FIFRA Scientific Advisory Panel Report No. 2001-09, July 2001|work=epa.gov|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.epa.gov/scipoly/SAP/meetings/2001/july/julyfinal.pdf|archive-date=2022-10-09|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> Снабдувањето со пченка во Соединетите Држави е следено за присуство на белковината со ''Bacillus thuringiensis'' во Starlink од 2001 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.epa.gov/oppbppd1/biopesticides/pips/starlink_corn.htm|title=Starlink Corn Regulatory Information|date=април 2008|publisher=Environmental Protection Agency (EPA)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115215719/http://www.epa.gov/oppbppd1/biopesticides/pips/starlink_corn.htm|archive-date=15 јануари 2013}}</ref> Во 2005 година, помошта испратена од [[ОН]] и Соединетите Држави до земјите од [[Средна Америка]], исто така, содржела малку пченка StarLink. Вклучените држави, [[Никарагва]], [[Хондурас]], [[Ел Салвадор]] и [[Гватемала]] одбиле да ја прифатат помошта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ens-newswire.com/ens/feb2005/2005-02-16-09.asp#anchor2|title=Banned as Human Food, StarLink Corn Found in Food Aid|date=16 февруари 2005|work=Environment News Service|publisher=Ens-newswire.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905025904/http://www.ens-newswire.com/ens/feb2005/2005-02-16-09.asp|archive-date=5 септември 2008|accessdate=18 февруари 2024}}</ref> === Корпоративна шпионажа === На 19 декември 2013 година, шест [[Народна Република Кина|кинески]] државјани биле обвинети во [[Ајова]] под обвинение дека планирале да украдат [[Генетски изменето растение|генетски изменети]] [[семиња]] вредни десетици милиони долари од [[Монсанто|Monsanto]] и DuPont. Мо Хајлонг, директор за меѓународен бизнис во Beijing Dabeinong Technology Group Co., дел од DBN Group со седиште во [[Пекинг]], бил обвинет за кражба на трговски тајни откако бил пронајден како копа во поле со [[пченка]] во Ајова.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-19/six-chinese-accused-of-stealing-genetically-modified-corn-1-.html|title=Six Chinese Accused of Stealing Genetically Modified Corn|date=19 декември 2013|work=Bloomberg News|access-date=18 февруари 2024}}</ref> == Поврзано == * [[Генетски изменета храна]] * [[Генетски изменети култури]] * [[Контроверзии со генетски изменета храна]] == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="Nicolia2013">{{cite journal | vauthors = Nicolia A, Manzo A, Veronesi F, Rosellini D | title = An overview of the last 10 years of genetically engineered crop safety research | journal = Critical Reviews in Biotechnology | volume = 34 | issue = 1 | pages = 77–88 | date = March 2014 | pmid = 24041244 | doi = 10.3109/07388551.2013.823595 | quote = We have reviewed the scientific literature on GE crop safety for the last 10 years that catches the scientific consensus matured since GE plants became widely cultivated worldwide, and we can conclude that the scientific research conducted so far has not detected any significant hazard directly connected with the use of GM crops.<br/><br />The literature about Biodiversity and the GE food/feed consumption has sometimes resulted in animated debate regarding the suitability of the experimental designs, the choice of the statistical methods or the public accessibility of data. Such debate, even if positive and part of the natural process of review by the scientific community, has frequently been distorted by the media and often used politically and inappropriately in anti-GE crops campaigns. | s2cid = 9836802 }}</ref> <ref name="FAO">{{Cite web|url=http://www.fao.org/docrep/006/Y5160E/y5160e10.htm#P3_1651The|title=State of Food and Agriculture 2003–2004. Agricultural Biotechnology: Meeting the Needs of the Poor. Health and environmental impacts of transgenic crops|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|access-date=18 февруари 2024|quote=Currently available transgenic crops and foods derived from them have been judged safe to eat and the methods used to test their safety have been deemed appropriate. These conclusions represent the consensus of the scientific evidence surveyed by the ICSU (2003) and they are consistent with the views of the World Health Organization (WHO, 2002). These foods have been assessed for increased risks to human health by several national regulatory authorities (inter alia, Argentina, Brazil, Canada, China, the United Kingdom and the United States) using their national food safety procedures (ICSU). To date no verifiable untoward toxic or nutritionally deleterious effects resulting from the consumption of foods derived from genetically modified crops have been discovered anywhere in the world (GM Science Review Panel). Many millions of people have consumed foods derived from GM plants - mainly maize, soybean and oilseed rape - without any observed adverse effects (ICSU).}}</ref> <ref name="Ronald2011">{{cite journal | vauthors = Ronald P | title = Plant genetics, sustainable agriculture and global food security | journal = Genetics | volume = 188 | issue = 1 | pages = 11–20 | date = May 2011 | pmid = 21546547 | pmc = 3120150 | doi = 10.1534/genetics.111.128553 | quote = "There is broad scientific consensus that genetically engineered crops currently on the market are safe to eat. After 14 years of cultivation and a cumulative total of 2 billion acres planted, no adverse health or environmental effects have resulted from commercialization of genetically engineered crops (Board on Agriculture and Natural Resources, Committee on Environmental Impacts Associated with Commercialization of Transgenic Plants, National Research Council and Division on Earth and Life Studies 2002). Both the U.S. National Research Council and the Joint Research Centre (the European Union's scientific and technical research laboratory and an integral part of the European Commission) have concluded that there is a comprehensive body of knowledge that adequately addresses the food safety issue of genetically engineered crops (Committee on Identifying and Assessing Unintended Effects of Genetically Engineered Foods on Human Health and National Research Council 2004; European Commission Joint Research Centre 2008). These and other recent reports conclude that the processes of genetic engineering and conventional breeding are no different in terms of unintended consequences to human health and the environment (European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2010)." }}</ref> <ref name="Also"><p>But see also:</p><p>{{cite journal | vauthors = Domingo JL, Giné Bordonaba J | title = A literature review on the safety assessment of genetically modified plants | journal = Environment International | volume = 37 | issue = 4 | pages = 734–42 | date = May 2011 | pmid = 21296423 | doi = 10.1016/j.envint.2011.01.003 | quote = In spite of this, the number of studies specifically focused on safety assessment of GM plants is still limited. However, it is important to remark that for the first time, a certain equilibrium in the number of research groups suggesting, on the basis of their studies, that a number of varieties of GM products (mainly maize and soybeans) are as safe and nutritious as the respective conventional non-GM plant, and those raising still serious concerns, was observed. Moreover, it is worth mentioning that most of the studies demonstrating that GM foods are as nutritional and safe as those obtained by conventional breeding, have been performed by biotechnology companies or associates, which are also responsible of commercializing these GM plants. Anyhow, this represents a notable advance in comparison with the lack of studies published in recent years in scientific journals by those companies. }}</p><p>{{Cite journal|title=An Illusory Consensus behind GMO Health Assessment|url=https://archive.org/details/sim_science-technology-human-values_science-technology-human-values_2015-11_40_6/page/n1| vauthors = Krimsky S |s2cid=40855100|journal=Science, Technology, & Human Values|volume=40|issue=6|pages=883–914|doi=10.1177/0162243915598381|date=2015|quote=I began this article with the testimonials from respected scientists that there is literally no scientific controversy over the health effects of GMOs. My investigation into the scientific literature tells another story.}}</p><p>And contrast:</p><p>{{cite journal | vauthors = Panchin AY, Tuzhikov AI | title = Published GMO studies find no evidence of harm when corrected for multiple comparisons | journal = Critical Reviews in Biotechnology | volume = 37 | issue = 2 | pages = 213–217 | date = March 2017 | pmid = 26767435 | doi = 10.3109/07388551.2015.1130684 | quote = Here, we show that a number of articles some of which have strongly and negatively influenced the public opinion on GM crops and even provoked political actions, such as GMO embargo, share common flaws in the statistical evaluation of the data. Having accounted for these flaws, we conclude that the data presented in these articles does not provide any substantial evidence of GMO harm. <br/><br /> The presented articles suggesting possible harm of GMOs received high public attention. However, despite their claims, they actually weaken the evidence for the harm and lack of substantial equivalency of studied GMOs. We emphasize that with over 1783 published articles on GMOs over the last 10 years it is expected that some of them should have reported undesired differences between GMOs and conventional crops even if no such differences exist in reality. | s2cid = 11786594 }}</p><p>and</p>{{cite journal | vauthors = Yang YT, Chen B | title = Governing GMOs in the USA: science, law and public health | journal = Journal of the Science of Food and Agriculture | volume = 96 | issue = 6 | pages = 1851–5 | date = April 2016 | pmid = 26536836 | doi = 10.1002/jsfa.7523 | bibcode = 2016JSFA...96.1851Y | quote = It is therefore not surprising that efforts to require labeling and to ban GMOs have been a growing political issue in the USA ''(citing Domingo and Bordonaba, 2011)''. Overall, a broad scientific consensus holds that currently marketed GM food poses no greater risk than conventional food... Major national and international science and medical associations have stated that no adverse human health effects related to GMO food have been reported or substantiated in peer-reviewed literature to date.<br/><br />Despite various concerns, today, the American Association for the Advancement of Science, the World Health Organization, and many independent international science organizations agree that GMOs are just as safe as other foods. Compared with conventional breeding techniques, genetic engineering is far more precise and, in most cases, less likely to create an unexpected outcome. }}</ref> <ref name="AAAS2012">{{Cite web|url=http://www.aaas.org/sites/default/files/AAAS_GM_statement.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.aaas.org/sites/default/files/AAAS_GM_statement.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Statement by the AAAS Board of Directors On Labeling of Genetically Modified Foods|publisher=American Association for the Advancement of Science|date=20 октомври 2012|access-date=18 февруари 2024|quote="The EU, for example, has invested more than €300 million in research on the biosafety of GMOs. Its recent report states: "The main conclusion to be drawn from the efforts of more than 130 research projects, covering a period of more than 25 years of research and involving more than 500 independent research groups, is that biotechnology, and in particular GMOs, are not per se more risky than e.g. conventional plant breeding technologies." The World Health Organization, the American Medical Association, the U.S. National Academy of Sciences, the British Royal Society, and every other respected organization that has examined the evidence has come to the same conclusion: consuming foods containing ingredients derived from GM crops is no riskier than consuming the same foods containing ingredients from crop plants modified by conventional plant improvement techniques."}}<br/><br />{{Cite web|url=https://www.aaas.org/sites/default/files/AAAS_GM_statement.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.aaas.org/sites/default/files/AAAS_GM_statement.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=AAAS Board of Directors: Legally Mandating GM Food Labels Could "Mislead and Falsely Alarm Consumers"| vauthors = Pinholster G |publisher=American Association for the Advancement of Science|date=25 октомври 2012|access-date=18 февруари 2024}}</ref> <ref name="ECom2010">{{Cite book|url=http://ec.europa.eu/research/biosociety/pdf/a_decade_of_eu-funded_gmo_research.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ec.europa.eu/research/biosociety/pdf/a_decade_of_eu-funded_gmo_research.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=A decade of EU-funded GMO research (2001–2010)|publisher=Directorate-General for Research and Innovation. Biotechnologies, Agriculture, Food. European Commission, European Union.|doi=10.2777/97784|isbn=978-92-79-16344-9|access-date=18 февруари 2024|date=2010|author1=European Commission. Directorate-General for Research}}</ref> <ref name="AMA2001">{{Cite web|url=https://www.isaaa.org/kc/Publications/htm/articles/Position/ama.htm|title=AMA Report on Genetically Modified Crops and Foods (online summary)|publisher=American Medical Association|date=јануари 2001|access-date=18 февруари 2024|quote="A report issued by the scientific council of the American Medical Association (AMA) says that no long-term health effects have been detected from the use of transgenic crops and genetically modified foods, and that these foods are substantially equivalent to their conventional counterparts. ''(from online summary prepared by [[International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications|ISAAA]])''" "Crops and foods produced using recombinant DNA techniques have been available for fewer than 10 years and no long-term effects have been detected to date. These foods are substantially equivalent to their conventional counterparts.}}<br/><br />{{cite web | work = [[American Medical Association]] | title = Featured CSA Report, Genetically Modified Crops and Foods (I-00) Full Text | url = http://www.ama-assn.org/ama/pub/article/2036-4030.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20010610122221/http://www.ama-assn.org/ama/pub/article/2036-4030.html | archive-date = 10 June 2001 }}{{Cite web|url=http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907023039/http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf|url-status=dead|title=REPORT 2 OF THE COUNCIL ON SCIENCE AND PUBLIC HEALTH (A-12): Labeling of Bioengineered Foods|publisher=American Medical Association|date=2012|access-date=18 февруари 2024|quote=Bioengineered foods have been consumed for close to 20 years, and during that time, no overt consequences on human health have been reported and/or substantiated in the peer-reviewed literature.|archive-date=7 септември 2012}}</ref> <ref name="LoC2015">{{Cite web|url=http://www.loc.gov/law/help/restrictions-on-gmos/usa.php#Opinion|title=Restrictions on Genetically Modified Organisms: United States. Public and Scholarly Opinion|publisher=Library of Congress|date=30 јуни 2015|access-date=18 февруари 2024|quote="Several scientific organizations in the US have issued studies or statements regarding the safety of GMOs indicating that there is no evidence that GMOs present unique safety risks compared to conventionally bred products. These include the National Research Council, the American Association for the Advancement of Science, and the American Medical Association. Groups in the US opposed to GMOs include some environmental organizations, organic farming organizations, and consumer organizations. A substantial number of legal academics have criticized the US's approach to regulating GMOs."}}</ref> <ref name="NAS2016">{{Cite book|url=http://www.nap.edu/read/23395/chapter/7#149|title=Genetically Engineered Crops: Experiences and Prospects|publisher=The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (US)|page=149|date=2016|access-date=18 февруари 2024|doi=10.17226/23395|pmid=28230933|quote="''Overall finding on purported adverse effects on human health of foods derived from GE crops:'' On the basis of detailed examination of comparisons of currently commercialized GE with non-GE foods in compositional analysis, acute and chronic animal toxicity tests, long-term data on health of livestock fed GE foods, and human epidemiological data, the committee found no differences that implicate a higher risk to human health from GE foods than from their non-GE counterparts."|isbn=978-0-309-43738-7|last1=National Academies Of Sciences|first1=Engineering|author2=Division on Earth Life Studies|author3=Board on Agriculture Natural Resources|author4=Committee on Genetically Engineered Crops: Past Experience Future Prospects}}</ref> <ref name="WHOFAQ">{{Cite web|url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/|title=Frequently asked questions on genetically modified foods|publisher=World Health Organization|access-date=18 февруари 2024|quote=Different GM organisms include different genes inserted in different ways. This means that individual GM foods and their safety should be assessed on a case-by-case basis and that it is not possible to make general statements on the safety of all GM foods.<br/><br />GM foods currently available on the international market have passed safety assessments and are not likely to present risks for human health. In addition, no effects on human health have been shown as a result of the consumption of such foods by the general population in the countries where they have been approved. Continuous application of safety assessments based on the Codex Alimentarius principles and, where appropriate, adequate post market monitoring, should form the basis for ensuring the safety of GM foods.}}</ref> <ref name="Haslberger2003">{{cite journal | vauthors = Haslberger AG | title = Codex guidelines for GM foods include the analysis of unintended effects | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-07_21_7/page/739 | journal = Nature Biotechnology | volume = 21 | issue = 7 | pages = 739–41 | date = July 2003 | pmid = 12833088 | doi = 10.1038/nbt0703-739 | quote = These principles dictate a case-by-case premarket assessment that includes an evaluation of both direct and unintended effects. | s2cid = 2533628 }}</ref> <ref name="BMA2004">Some medical organizations, including the [[British Medical Association]], advocate further caution based upon the [[precautionary principle]]:<br/><br />{{Cite web|url=http://www.argenbio.org/adc/uploads/pdf/bma.pdf|title=Genetically modified foods and health: a second interim statement|publisher=British Medical Association|date=март 2004|access-date=18 февруари 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302225407/http://www.argenbio.org/adc/uploads/pdf/bma.pdf|archive-date=2 март 2020|url-status=live|quote=In our view, the potential for GM foods to cause harmful health effects is very small and many of the concerns expressed apply with equal vigour to conventionally derived foods. However, safety concerns cannot, as yet, be dismissed completely on the basis of information currently available.<br/><br />When seeking to optimise the balance between benefits and risks, it is prudent to err on the side of caution and, above all, learn from accumulating knowledge and experience. Any new technology such as genetic modification must be examined for possible benefits and risks to human health and the environment. As with all novel foods, safety assessments in relation to GM foods must be made on a case-by-case basis.<br/><br />Members of the GM jury project were briefed on various aspects of genetic modification by a diverse group of acknowledged experts in the relevant subjects. The GM jury reached the conclusion that the sale of GM foods currently available should be halted and the moratorium on commercial growth of GM crops should be continued. These conclusions were based on the precautionary principle and lack of evidence of any benefit. The Jury expressed concern over the impact of GM crops on farming, the environment, food safety and other potential health effects.<br/><br />The Royal Society review (2002) concluded that the risks to human health associated with the use of specific viral DNA sequences in GM plants are negligible, and while calling for caution in the introduction of potential allergens into food crops, stressed the absence of evidence that commercially available GM foods cause clinical allergic manifestations. The BMA shares the view that there is no robust evidence to prove that GM foods are unsafe but we endorse the call for further research and surveillance to provide convincing evidence of safety and benefit.}}</ref> <ref name="PEW2015">{{Cite web|url=http://www.pewinternet.org/2015/01/29/public-and-scientists-views-on-science-and-society/|title=Public and Scientists' Views on Science and Society|vauthors=Funk C, Rainie L|publisher=Pew Research Center|date=29 јануари 2015|access-date=18 февруари 2024|quote=The largest differences between the public and the AAAS scientists are found in beliefs about the safety of eating genetically modified (GM) foods. Nearly nine-in-ten (88%) scientists say it is generally safe to eat GM foods compared with 37% of the general public, a difference of 51 percentage points.|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109232405/http://www.pewinternet.org/2015/01/29/public-and-scientists-views-on-science-and-society/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Marris2001">{{cite journal | vauthors = Marris C | title = Public views on GMOs: deconstructing the myths. Stakeholders in the GMO debate often describe public opinion as irrational. But do they really understand the public? | journal = EMBO Reports | volume = 2 | issue = 7 | pages = 545–8 | date = July 2001 | pmid = 11463731 | pmc = 1083956 | doi = 10.1093/embo-reports/kve142 }}</ref> <ref name="PABE">{{Cite web|url=http://csec.lancs.ac.uk/archive/pabe/docs/pabe_finalreport.doc|title=Public Perceptions of Agricultural Biotechnologies in Europe|date=декември 2001|author=Final Report of the PABE research project|publisher=Commission of European Communities|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525042822/http://csec.lancs.ac.uk/archive/pabe/docs/pabe_finalreport.doc |archive-date=25 мај 2017|access-date=18 февруари 2024}}</ref> <ref name="Scott2016">{{cite journal | vauthors = Scott SE, Inbar Y, Rozin P | title = Evidence for Absolute Moral Opposition to Genetically Modified Food in the United States | journal = Perspectives on Psychological Science | volume = 11 | issue = 3 | pages = 315–24 | date = May 2016 | pmid = 27217243 | doi = 10.1177/1745691615621275 | s2cid = 261060 }}</ref> <ref name="loc.gov">{{Cite web|url=http://www.loc.gov/law/help/restrictions-on-gmos/|title=Restrictions on Genetically Modified Organisms|publisher=Library of Congress|date=9 јуни 2015|access-date=18 февруари 2024}}</ref> <ref name="Bashshur">{{Cite web|url=http://www.americanbar.org/content/newsletter/publications/aba_health_esource_home/aba_health_law_esource_1302_bashshur.html|title=FDA and Regulation of GMOs|first=Ramona|last=Bashshur|publisher=American Bar Association|date=февруари 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621044554/https://www.americanbar.org/content/newsletter/publications/aba_health_esource_home/aba_health_law_esource_1302_bashshur.html|archive-date=21 јуни 2018|access-date=18 февруари 2024}}</ref> <ref name="Sifferlin">{{Cite magazine|url=http://time.com/4060476/eu-gmo-crops-european-union-opt-out/|title=Over Half of E.U. Countries Are Opting Out of GMOs|first=Alexandra|last=Sifferlin|magazine=Time|date=3 октомври 2015|access-date=18 февруари 2024|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112082218/https://time.com/4060476/eu-gmo-crops-european-union-opt-out/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Council on Foreign Relations">{{Cite web|url=http://www.cfr.org/agricultural-policy/regulation-gmos-europe-united-states-case-study-contemporary-european-regulatory-politics/p8688|title=The Regulation of GMOs in Europe and the United States: A Case-Study of Contemporary European Regulatory Politics|first1=Diahanna|last1=Lynch|first2=David|last2=Vogel|publisher=Council on Foreign Relations|date=5 април 2001|access-date=18 февруари 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20160929200540/http://www.cfr.org/agricultural-policy/regulation-gmos-europe-united-states-case-study-contemporary-european-regulatory-politics/p8688|archive-date=29 септември 2016|url-status=dead}}</ref>}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.isaaa.org/gmapprovaldatabase/crop/default.asp?CropID=6&Crop=Maize|title=List of approved varieties}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.gmo-safety.eu/topic/42|title=GMO Safety - Overview on biosafety research projects on genetically modified maize funded by the Federal Ministry of Education and Research (BMBF)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721173410/http://www.gmo-safety.eu/topic/42|archive-date=21 јули 2011}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.coextra.eu/|title=Co-Extra|archive-url=https://web.archive.org/web/20070228010322/http://www.coextra.eu/|archive-date=28 февруари 2007}} - research project on coexistence and traceability of GM and non-GM supply chains * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/5163|title=EFSA GMO Panel deliberations on the Austrian report "Biological effects of transgenic maize NK603 x MON 810 fed in long term reproduction studies in mice"|date=26 февруари 2018}} (Дел од записникот од пленарниот состанок одржан на 3-4 декември 2008 година, видете на страница 9) [[Категорија:Генетски изменети организми во земјоделството]] [[Категорија:Генетски изменета пченка]] eo2kxykwisbgndvllqkgjm8s1rvbw53 0 1342997 5611933 5171470 2026-08-20T10:26:34Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611933 wikitext text/x-wiki '''Цитохром P450, семејство 305''', познат и како '''CYP305''', е [[Животни|животинско]] [[Белковинско семејство|семејство]] цитохром P450 кое се наоѓа во [[Геном|геномот]] [[Инсекти|на инсектите]].<ref>{{Наведено списание|last=Hansen|first=BH|last2=Altin|first2=D|last3=Hessen|first3=KM|last4=Dahl|first4=U|last5=Breitholtz|first5=M|last6=Nordtug|first6=T|last7=Olsen|first7=AJ|date=August 2008|title=Expression of ecdysteroids and cytochrome P450 enzymes during lipid turnover and reproduction in Calanus finmarchicus (Crustacea: Copepoda).|journal=General and Comparative Endocrinology|volume=158|issue=1|pages=115–21|doi=10.1016/j.ygcen.2008.05.013|pmid=18586244}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Li|first=F|last2=Ma|first2=K|last3=Liu|first3=Y|last4=Zhou|first4=JJ|last5=Gao|first5=X|date=22 May 2019|title=Characterization of the Cytochrome P450 Gene CYP305A1 of the Cotton Aphid (Hemiptera: Aphididae) and Its Responsive Cis-Elements to Plant Allelochemicals.|journal=Journal of Economic Entomology|volume=112|issue=3|pages=1365–1371|doi=10.1093/jee/toz021|pmid=30768168}}</ref> Првиот ген идентификуван во ова семејство е CYP305A1 од ''Drosophila melanogaster'' ( овошна мушичка ).<ref>{{Наведено списание|last=Adams|first=MD|last2=Celniker|first2=SE|last3=Holt|first3=RA|last4=Evans|first4=CA|last5=Gocayne|first5=JD|last6=Amanatides|first6=PG|last7=Scherer|first7=SE|last8=Li|first8=PW|last9=Hoskins|first9=RA|displayauthors=29|date=24 March 2000|title=The genome sequence of Drosophila melanogaster.|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-24_287_5461/page/2185|journal=Science|volume=287|issue=5461|pages=2185–95|bibcode=2000Sci...287.2185.|doi=10.1126/science.287.5461.2185|pmid=10731132}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Misra|first=S|last2=Crosby|first2=MA|last3=Mungall|first3=CJ|last4=Matthews|first4=BB|last5=Campbell|first5=KS|last6=Hradecky|first6=P|last7=Huang|first7=Y|last8=Kaminker|first8=JS|last9=Millburn|first9=GH|date=2002|title=Annotation of the Drosophila melanogaster euchromatic genome: a systematic review.|journal=Genome Biology|volume=3|issue=12|pages=RESEARCH0083|doi=10.1186/gb-2002-3-12-research0083|pmc=151185|pmid=12537572|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Белковински семејства]] [[Категорија:Животински гени]] [[Категорија:Генетика]] 4edrh8nipd07deyr09wl6xead4p9rxd 0 1343039 5611700 5449305 2026-08-19T21:20:39Z Andrew012p 85224 5611700 wikitext text/x-wiki '''Човечки химеризам''' ― појава во [[човек]]овото [[Човечко тело|тело]] со подмножество на [[клетки]] со посебен [[генотип]] од другите клетки, односно има [[Химеризам|генетски химеризам]]. Спротивно на тоа, поединецот каде што секоја клетка содржи генетски материјал од човек и [[животно]] е нарекуван „човечко-животински хибрид“, додека [[организам]] што содржи мешавина од човечки и нечовечки клетки би бил човечко-животинска химера“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://embryo.asu.edu/pages/hybrids-and-chimeras-consultation-ethical-and-social-implications-creating-humananimal-embryos|title="Hybrids and Chimeras: A Consultation on the Ethical and Social Implications of Creating Human/Animal Embryos in Research" (2007), by the HFEA|last=Sarah Taddeo, Jason S. Robert|date=2014-11-04|work=The Embryo Project at Arizona State University|quote=Hybrid embryos are embryos created by mixing human sperm and animal ova, or animal sperm and human ova. Human chimera embryos are human embryos that have had animal cells added to them during early development. … Lastly, transgenic human embryos are human embryos that have had animal genes inserted into them early in development.}}</ref> == Механизми == {{See|Химеризам}} Некои сметаат дека [[Мозаицизам|мозаицизмот]] е облик на [[химеризам]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/chimaera|title=Chimaera - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|work=www.sciencedirect.com|accessdate=24 февруари 2024|quote=Another form of chimera is the mosaic, which is a composite individual derived from a single fertilized egg.}}</ref> додека други ги сметаат за различни.<ref>{{Наведено списание|last=Madan|first=Kamlesh|date=2020-09-01|title=Natural human chimeras: A review|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.ejmg.2020.103971|journal=European Journal of Medical Genetics|volume=63|issue=9|pages=103971|doi=10.1016/j.ejmg.2020.103971|issn=1769-7212|quote=A chimera is an organism whose cells are derived from two or more zygotes as opposed to a mosaic whose different cell lines are derived from a single zygote|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Anderson|first=D.|last2=Billingham|first2=R. E.|last3=Lampkin|first3=G. H.|last4=Medawar|first4=P. B.|date=1951-12-01|title=The use of skin grafting to distinguish between monozygotic and dizygotic twins in cattle|url=https://www.nature.com/articles/hdy195138|journal=Heredity|language=en|volume=5|issue=3|pages=379–397|doi=10.1038/hdy.1951.38|issn=1365-2540|quote=In the current embryological (which is also the classical) sense, a "chimaera" is an organism whose cells derive from two or more distinct zygote lineages, and this is the sense which the term "genetical chimaera" is here intended to convey. "Genetical mosaic" is less suitable, because a mosaic is formed of the cells of a single zygote lineage.}}</ref><ref name=":5">{{Наведено списание|last=Santelices|first=B.|date=2004-11-01|title=Mosaicism and chimerism as components of intraorganismal genetic heterogeneity|url=https://academic.oup.com/jeb/article/17/6/1187/7323396|journal=Journal of Evolutionary Biology|language=en|volume=17|issue=6|pages=1187–1188|doi=10.1111/j.1420-9101.2004.00813.x|issn=1010-061X|quote=Mosaicism originates by intrinsic genetic variations caused, among other processes, by somatic mutations, while chimerism originates from allogenic fusion or grafting. As such, chimerism is much rarer and involves a much larger genetic change than mosaicism.}}</ref> Мозаицизмот вклучува [[мутација]] на генетскиот материјал во [[клетка]]та, што доведува до подгрупа на клетки кои се различни од останатите. Природниот химеризам е спој на повеќе од еден [[Оплодување|оплоден]] [[зигот]] во раните фази на пренаталниот развој. Тоа е многу поретко од мозаицизмот.<ref name=":5"/> Во вештачкиот химеризам, поединецот има една клеточна лоза која била наследена генетски во времето на создавањето на [[Човек|човечкиот]] зародок, а другата која била воведена преку процедура, вклучувајќи [[Пресадување (медицина)|пресадување на органи]] или трансфузија на крв.<ref>{{Наведено списание|last=Rinkevich|first=B.|date=June 2001|title=Human natural chimerism: an acquired character or a vestige of evolution?|journal=Human Immunology|volume=62|issue=6|pages=651–657|doi=10.1016/s0198-8859(01)00249-x|issn=0198-8859|pmid=11390041}}</ref> Специфичните видови пресадувања кои би можеле да ја предизвикаат оваа состојба вклучуваат [[Пресадување на коскена срж|пресадување на коскена срцевина]] и пресадување на органи, бидејќи телото на примателот во суштина работи на трајно вклучување на новите [[крв]]ни [[матични клетки]] во него. == Примери == === Природен химеризам === Природниот [[химеризам]] е документиран кај [[Човек|луѓето]] во неколку случаи. * [[Холандија|Холандската]] спринтерка Фукје Дилема била исфрлена од репрезентацијата во 1950 година откако одбила задолжителен тест за [[пол]]от во јули 1950 година; подоцнежните истраги откриле [[Y-хромозом]] во нејзините телесни [[клетки]], а анализата покажала дека таа веројатно била [[жена]] со [[Мозаицизам|мозаицизмот]] 46,XX/46,XY.<ref>{{Наведено списание|last=Ballantyne|first=KN|last2=Kayser|first2=M|last3=Grootegoed|first3=JA|year=2011|title=Sex and gender issues in competitive sports: investigation of a historical case leads to a new viewpoint|journal=[[British Journal of Sports Medicine]]|volume=46|issue=8|pages=614–7|doi=10.1136/bjsm.2010.082552|pmc=3375582|pmid=21540190}}</ref> * Во 1953 година, човечка химера била објавена во ''British Medical Journal''. Кај една жена била откриена [[крв]] што содржи две различни крвни групи. Очигледно ова е резултат на клетките на нејзиниот брат близнак кои живеат во нејзиното тело.<ref>{{Наведено списание|last=Bowley|first=C. C.|last2=Ann M. Hutchison|last3=Joan S. Thompson|last4=Ruth Sanger|date=11 јули 1953|title=A human blood-group chimera|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4827|page=81|doi=10.1136/bmj.2.4827.81|pmc=2028470|pmid=13051584}}</ref> Студија од 1996 година покажала дека таквиот химеризам на крвната група не е редок.<ref>{{Наведено списание|last=Van Dijk|first=B. A.|last2=Boomsma|first2=D. I.|last3=De Man|first3=A. J.|year=1996|title=Blood group chimerism in human multiple births is not rare|journal=American Journal of Medical Genetics|volume=61|issue=3|pages=264–8|citeseerx=10.1.1.149.9001|doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<264::AID-AJMG11>3.0.CO;2-R|pmid=8741872}}</ref> * Во 2002 година, на Лидија Ферчајлд и била одбиена јавната помош во [[Сојузни држави на САД|сојузната држава]] [[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]] кога се појавиле докази од [[ДНК]] кои покажаа дека таа не е [[мајка]] на нејзините [[Потомство|деца]]. Адвокатот на обвинителството слушнало за човечка химера во [[Нова Англија]], Карен Киган, и ѝ ја предложиле можноста на одбраната, која можеше да покаже дека и Ферчајлд е химера со две групи на ДНК и дека еден од тие групи можела да биде мајка на децата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/Primetime/story?id=2315693|title=She's Her Own Twin|date=15 август 2006|work=[[ABC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028052231/https://abcnews.go.com/Primetime/story?id=2315693|archive-date=28 октомври 2013|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> * Во 2002 година, една статија во списанието ''New England Journal of Medicine'' опишала жена кај која неочекувано бил идентификуван тетрагаметички химеризам откако била подложена на подготовки за [[пресадување на бубрег]]. Тие подготовки за пресадувањето барале од пациентката и нејзиното потесно семејство да поминат тестови за хистоусогласеност, чиј резултат навел дека таа не е биолошка мајка на две од нејзините три деца.<ref>{{Наведено списание|last=Yu|first=Neng|last2=Kruskall|first2=Margot S.|last3=Yunis|first3=Juan J.|last4=Knoll|first4=Joan H.M.|last5=Uhl|first5=Lynne|last6=Alosco|first6=Sharon|last7=Ohashi|first7=Marina|last8=Clavijo|first8=Olga|last9=Husain|first9=Zaheed|date=2002-05-16|title=Disputed Maternity Leading to Identification of Tetragametic Chimerism|journal=New England Journal of Medicine|volume=346|issue=20|pages=1545–1552|doi=10.1056/NEJMoa013452|issn=0028-4793|pmid=12015394|doi-access=free}}</ref> === Ненамерен химеризам поврзан со третмани === * Пријавени се неколку случаи на невообичаени химерски феномени кај [[Пресадување на коскена срж|примателите на коскената срцевина]]. ** Во 2019 година, [[крв]]та и [[Сперма|семената течност]] на маж во Рено, [[Невада]] (кој бил подложен на вазектомија), ја покажала само генетската содржина на неговиот дарител на коскена срцевина. Брисевите од неговите усни, образ и [[Јазик (орган)|јазик]] покажале мешана содржина на [[ДНК]].<ref name="IndepBoneMarrow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/dna-bone-marrow-transplant-man-chimera-chris-long-forensic-science-police-a9238636.html|title=Man who had transplant finds out months later his DNA has changed to that of donor 5,000 miles away|last=Murphy|first=Heather|date=2019-12-09|work=[[The Guardian]]|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> ** Содржината на ДНК на машкото семе, после случај на физички напад во 2004 година, била совпадната со онаа на [[маж]] кој бил во [[затвор]] за време на нападот, но кој бил дарител на коскена срцевина на неговиот брат, за кој подоцна било утврдено дека го извршил кривичното дело.<ref name="IndepBoneMarrow" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.thedailybeast.com/dna-at-the-fringes-twins-chimerism-and-synthetic-dna|title=DNA at the Fringes: Twins, Chimerism, and Synthetic DNA|last=Murphy|first=Erin E.|date=2015-10-07|work=The Daily Beast}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://herald-review.com/lifestyles/health-med-fit/bone-marrow-transplant-could-give-you-new-dna/article_ceb83af5-6f26-5aba-9a13-e852c4e23e4b.html|title=Bone marrow transplant could give you new DNA|last=Schlueter|first=Roger|date=2018-02-01|work=[[Herald & Review]]|language=en|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> ** Во 2008 година, еден човек загинал во сообраќајна несреќа што се случила во [[Сеул]], [[Јужна Кореја]]. За да биде идентификуван, му била извршена анализа на ДНК. Резултатите откриле дека ДНК од неговата [[крв]], заедно со некои од неговите [[орган]]и, делувале дека покажува дека е женско. Подоцна било утврдено дека тој добил пресадување на коскена срж од неговата ќерка.<ref name="IndepBoneMarrow" /> * Друг пример на човечки химеризам поврзан со третман бил објавен во 1998 година, каде што мажот имал делумно развиени женски органи поради химеризмот. Тој бил зачнат со ин-витро оплодување.<ref name="Strain">{{Наведено списание|last=Strain|first=Lisa|last2=John C.S. Dean|last3=Mark P. R. Hamilton|last4=David T. Bonthron|year=1998|title=A True Hermaphrodite Chimera Resulting from Embryo Amalgamation after in Vitro Fertilization|journal=The New England Journal of Medicine|volume=338|issue=3|pages=166–169|doi=10.1056/NEJM199801153380305|pmid=9428825|doi-access=free}}</ref> === Човечко-животински химери === {{See|Ксенопресадување}} {{for|[[Хибрид (биологија)|хибридите]]|Човечко-животински хибрид}} [[Човек|Човечко]]-[[Животни|животинските]] химери вклучуваат луѓе кои биле подложени на ксенопресадување од нечовек во човек, што е [[Пресадување (медицина)|пресадување]] на живи [[Клетка|клетки]], [[Ткиво|ткива]] или [[орган]]и од еден [[Вид (биологија)|вид]] во друг.<ref name="who">[https://web.archive.org/web/20050113212657/http://www.who.int/transplantation/xeno/en/ Xenotransplantation]. Definition by the World Health Organization</ref><ref name="Mott">{{Наведени вести|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/01/0125_050125_chimeras.html|title=Animal-Human Hybrids Spark Controversy|last=Maryann|first=Mott|date=25 јануари 2005|access-date=24 февруари 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20050127063859/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/01/0125_050125_chimeras.html|archive-date=27 јануари 2005|publisher=[[National Geographic News]]}}</ref> Ксеноматеријатите добиени од пациентите се создавани со ксенопресадување на човечки туморски клетки во имунокомпромитирани глувци и е истражувачка техника која често е користена во предклиничките [[Онкологија|онколошки]] истражувања.<ref name="Tentler 2012">{{Наведено списание|last=Tentler|first=J. J.|last2=Tan|first2=A. C.|last3=Weekes|first3=C. D.|last4=Jimeno|first4=A|last5=Leong|first5=S|last6=Pitts|first6=T. M.|last7=Arcaroli|first7=J. J.|last8=Messersmith|first8=W. A.|last9=Eckhardt|first9=S. G.|year=2012|title=Patient-derived tumour xenografts as models for oncology drug development|journal=Nature Reviews. Clinical Oncology|volume=9|issue=6|pages=338–50|doi=10.1038/nrclinonc.2012.61|pmc=3928688|pmid=22508028}}</ref> * Првите стабилни човечко-животински химери кои навистина постоеле, првпат биле создадени од [[Научник|научниците]] од Вториот медицински универзитет во Шангај во 2003 година, како резултат на спојување на човечки клетки со [[Јајце-клетка|јајца]] од [[зајаци]].<ref name="Mott"/> * Во 2017 година, било пријавено дека е создаден човечко-[[Свиња|свинска]] химера; химерата исто така била пријавен дека има 0,001% човечки клетки, а билансот истакнувал дека е свиња.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/health-38717930|title=Human-pig 'chimera embryos' detailed|last=Gallagher|first=James|date=2017-01-26|work=BBC News|access-date=24 февруари 2024|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://news.nationalgeographic.com/2017/01/human-pig-hybrid-embryo-chimera-organs-health-science/|title=Human-Pig Hybrid Created in the Lab—Here Are the Facts|date=2017-01-26|access-date=24 февруари 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126234725/http://news.nationalgeographic.com/2017/01/human-pig-hybrid-embryo-chimera-organs-health-science/|archive-date=January 26, 2017}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/science/human-pig-hybrid-chimera-stem-cells-experiment-mouse-rat-a7548001.html|title=Scientists create human/pig hybrid|date=26 јануари 2017|work=The Independent|access-date=24 февруари 2024|language=en-GB}}</ref> Зародокот се состоел претежно свински клетки и некои човечки клетки. Научниците изјавиле дека се надеваат дека ќе ја искористат оваа [[технологија]] за да го решат недостигот на дарителски [[орган]]и.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.nationalgeographic.com/2017/01/human-pig-hybrid-embryo-chimera-organs-health-science/|title=Human-Pig Hybrid Created in the Lab—Here Are the Facts|date=2017-01-26|access-date=24 февруари 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126234725/http://news.nationalgeographic.com/2017/01/human-pig-hybrid-embryo-chimera-organs-health-science/|archive-date=26 јануари 2017}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Wu|first=Jun|last2=Platero-Luengo|first2=Aida|last3=Sakurai|first3=Masahiro|last4=Sugawara|first4=Atsushi|last5=Gil|first5=Maria Antonia|last6=Yamauchi|first6=Takayoshi|last7=Suzuki|first7=Keiichiro|last8=Bogliotti|first8=Yanina Soledad|last9=Cuello|first9=Cristina|date=2017-01-26|title=Interspecies Chimerism with Mammalian Pluripotent Stem Cells|url=|journal=Cell|language=en|volume=168|issue=3|pages=473–486.e15|doi=10.1016/j.cell.2016.12.036|issn=0092-8674|pmc=5679265|pmid=28129541}}</ref> * Во 2021 година, човечко-[[мајмун]]ска химера била создадена како заеднички проект помеѓу Салковиот институт во [[Соединетите Држави]] и Универзитетот Кунмин во [[НР Кина]] и објавена во списанието ''Cell''.<ref>{{Наведено списание|last=Tan|first=Tao|last2=Wu|first2=Jun|last3=Si|first3=Chenyang|last4=Dai|first4=Shaoxing|last5=Zhang|first5=Youyue|last6=Sun|first6=Nianqin|last7=Zhang|first7=E.|last8=Shao|first8=Honglian|last9=Si|first9=Wei|date=2021-04-15|title=Chimeric contribution of human extended pluripotent stem cells to monkey embryos ex vivo|journal=Cell|language=en|volume=184|issue=8|pages=2020–2032.e14|doi=10.1016/j.cell.2021.03.020|issn=0092-8674|pmid=33861963|doi-access=free}}</ref> Тоа вклучувало вбризгување на човечки [[матични клетки]] во зародоци од мајмуни. На зародоците им било дозволено да растат само неколку дена, но студијата покажа дека некои од овие зародоци сè уште имаат човечки матични клетки кои преживеале на крајот од [[опит]]ите. Бидејќи луѓето се потесно поврзани со мајмуните од другите животни, тоа значи дека има поголеми шанси химерските зародоци да преживеат подолги периоди за да можат органите да се развијат. Проектот отворил можности за [[Пресадување (медицина)|пресадување]] на органи, како и [[Етика|етички]] грижи, особено во врска со развојот на човечкиот мозок кај [[примати]]те.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://spectator.org/human-monkey-chimeras-ethics-science/|title=Human–Monkey Hybrids: Have We Crossed a Boundary? {{!}} The American Spectator {{!}} USA News and Politics|work=The American Spectator {{!}} USA News and Politics|language=en|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> == Химерска идентификација == Невештачкиот [[химеризам]] традиционално е сметан за редок поради малиот број пријавени случаи во [[Медицина|медицинската]] [[книжевност]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://academic.oup.com/humrep/article/21/3/579/770117?login=falsev/16253966/|title=Embryogenesis of chimeras, twins and anterior midline asymmetries|last=Boklage|first=Charles|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> Сепак, ова може да се должи на фактот дека [[Човек|луѓето]] можеби не често се свесни за оваа состојба за почеток. Обично нема знаци или симптоми за химеризам освен неколку физички симптоми како што се хиперпигментација, хипопигментација, Блашкови линии, [[Симетрија|несиметрија]] на телото или [[хетерохромија]] (поседување на две [[очи]] со различна [[боја]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/342263506_Natural_human_chimeras_A_review|title=Natural human chimeras: A review|last=Madan|first=Kamlesh|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> Сепак, овие знаци не мора да значат дека поединецот е химера и треба да се гледа само како можни симптоми. Повторно, [[Судска антропологија|форензичката]] истрага или љубопитноста околу неуспешниот [[ДНК]] тест за мајчинство/татковство обично води до случајно откривање на оваа состојба. Со едноставно правење на ДНК тест, кој обично се состои или од брз брис од образите или од тест на [[крв]]та, се открива некогаш непознатиот втор [[геном]], со што тој поединец е идентификуван како химера.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsgc.org/p/bl/et/blogaid=1084|title=National Society of Genetic Counselors : Blogs : Chimerism Explained: How One Person Can Unknowingly Have Two Sets of DNA|work=nsgc.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202124939/https://www.nsgc.org/p/bl/et/blogaid%3D1084|archive-date=2020-02-02|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> == Химеризам и заемен пол == Концептот на „[[Човек|човечки]] [[хермафродит]]“ што произлегува од химеризмот е во голема мера погрешна претстава.<ref name=":4" /> Повеќето [[Интерсексуалност|заемно/меѓуполови]] поединци не се химери,<ref name=":4" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://interactadvocates.org/intersex-definitions/|title=Intersex Definitions|work=interACT: Advocates for Intersex Youth|language=en-US|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> и повеќето човечки химери не се забележани дека имаат меѓуполови особини.<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://intersexandthecity.blogspot.com/2014/07/c-is-for-chimera.html|title=Intersex and the City: C is for Chimera|date=2014-07-31|work=Intersex and the City|accessdate=24 февруари 2024|quote=Many people assume this is how all intersex people came to be. My mom even said when I was a baby, people hypothesized that I was twins (I’m not). Chimeras seem to play into an old cultural myth that a “hermaphrodite” must essentially be two people}}</ref> Теоретски, ако гинандроморфната човечка химера има целосно функционално машко и женско [[Гонада|гонадно]] [[ткиво]], таквата единка може да се само-оплоди;<ref>{{Наведено списание|last=Irmak|first=M. Kemal|date=2010-11-01|title=Self-fertilization in human: Having a male embryo without a father|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306987710001957|journal=Medical Hypotheses|language=en|volume=75|issue=5|pages=448–451|doi=10.1016/j.mehy.2010.04.021}}</ref><ref name="Bayraktar">{{Наведено списание|last=Bayraktar|first=Zeki|date=28 февруари 2017|title=Potential autofertility in true hermaphrodites|journal=The Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine|volume=31|issue=4|pages=542–547|doi=10.1080/14767058.2017.1291619|pmid=28282768}}</ref> оваа [[хипотеза]] е поткрепена со фактот дека хермафродитните [[Животни|животински]] [[Вид (биологија)|видови]] најчесто се [[Размножување|размножуваат]] на овој начин, а тоа е забележано и кај [[зајак]]от.<ref>{{Наведено списание|last=Frankenhuis|first=M. T.|last2=Smith-Buijs|first2=C. M.|last3=de Boer|first3=L. E.|last4=Kloosterboer|first4=J. W.|date=1990-06-16|title=A case of combined hermaphroditism and autofertilisation in a domestic rabbit|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2382355/|journal=The Veterinary Record|volume=126|issue=24|pages=598–599|issn=0042-4900|pmid=2382355}}</ref> Сепак, ниту еден таков случај на функционално само-[[оплодување]] никогаш не е документиран кај луѓето;<ref>{{Наведено списание|last=Bayraktar|first=Zeki|year=2018|title=Potential autofertility in true hermaphrodites|journal=The Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine|volume=31|issue=4|pages=542–547|doi=10.1080/14767058.2017.1291619|pmid=28282768}}</ref> и не постои или е исклучително редок кај [[цицачи]]те,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2rhNZccHwDoC|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|last=MD|first=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|date=2012-02-08|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-81600-9|pages=185|language=en|quote=No species of mammal is hermaphroditic.|author-link=Рендолфс Нис|author-link2=Џорџ Вилијамс (биолог)}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YrbfBwAAQBAJ|title=Did Darwin Get It Right?: Essays on Games, Sex and Evolution|last=Smith|first=John Maynard|date=2012-12-06|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4684-7862-4|pages=102|language=en|quote=Animals are less often hermaphrodites-no mammals or birds are so|author-link=Џон Мејнард Смит}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Schärer|first=Lukas|date=2017|title=The varied ways of being male and female|journal=Molecular Reproduction and Development|language=en|volume=84|issue=2|pages=94–104|doi=10.1002/mrd.22775|issn=1098-2795|pmid=28032683|quote=Of note, the otherwise well-studied insects, birds, and mammals are strikingly absent here—with not a single species among these groups showing hermaphroditism (for details on a supposedly hermaphroditic scale insect, however, see Gardner and Ross, 2011).|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dnf1BwAAQBAJ|title=The Sex Imperative: An Evolutionary Tale of Sexual Survival|last=Maxwell|first=Kenneth E.|date=2013-11-11|publisher=Springer|isbn=978-1-4899-5988-1|pages=152|language=en|quote=Hermaphroditism is rare in vertebrates; fish are the most advanced forms that display it, and it does not occur in mammals except as partial hermaphroditism resulting from natural or experimentally imposed hormone imbalance}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xaO1BwAAQBAJ&q=No+cases+of+hermaphroditism+or+parthenogenesis+are+found+among+birds+and+mammals.&pg=PT165|title=Physical and Biological Bases of Life Stability: Man, Biota, Environment|last=Gorshkov|first=Victor G.|date=2012-12-06|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-85001-1|language=en|quote=No cases of hermaphroditism or parthenogenesis are found among birds and mammals.}}</ref> особено кај луѓето.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0RYNTYWQEnoC&q=human+hermaphrodites+do+not+exist&pg=PA243|title=What Is Life?: A Guide to Biology w/Prep-U|last=Phelan|first=Jay|date=2009-03-02|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4292-8079-2|pages=243|language=en|quote=But although hermaphroditism is common among invertebrates and occurs in some fish and other vertebrates, contrary to urban legends, human hermaphrodites do not exist.}}</ref><ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bLhcDwAAQBAJ&q=term+hermaphrodite+misleading+biology+of+sex&pg=PA309|title=Biology of Sex|last=Mills|first=Alex|date=2018-01-01|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4875-9337-7|pages=309|language=en|quote=In the past, the term ''hermaphrodite'' was widely applied in such cases, but humans are not hermaphroditic. In a truly hermaphroditic species, individuals have functional sets of male and female organs.}}</ref><ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lajYBAAAQBAJ&q=human+hermaphrodites+do+not+exist&pg=PA230|title=Human Afflictions and Chromosomal Aberrations: International Series of Monographs in Pure and Applied Biology: Modern Trends in Physiological Sciences|last=Turpin|first=Raymond|last2=Lejeune|first2=Jérôme|date=2013-10-22|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-4668-3|pages=230|language=en|quote=Hermaphroditism in the strict sense of the term does not exist in the human species. … may be equipped with both masculine and feminine gonads always more or less abnormal, incapable of simultaneously producing male and female gametes and not functional. This abnormal individual is therefore not a hermaphrodite but an intersex individual.}}</ref><ref name=":3">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=U14EAQAAIAAJ&q=human+hermaphrodites+do+not+exist&pg=PA154|title=The Causation of Sex in Man: A New Theory of Sex Based on Clinical Materials Together with Chapters on Forecasting Or Predicting the Sex of the Unborn Child and on the Determination Or Production of Either Sex at Will|last=Dawson|first=Ernest Rumley|date=1917|publisher=[[H. K. Lewis & Co. Ltd.]]|pages=154|language=en|quote=they certainly do not possess the complete and active sexual organs of both sexes, and so are not true hermaphrodites: they are known as false or pseudo-hermaphrodites … These false hermaphrodites may appear to possess the genital organs of both sexes, but they do not really do so.}}</ref> Иако е познато дека луѓето имаат полови особини кои се разликуваат од „вистински [[маж]]“ или „вистинска [[жена]]“, овие поединци спаѓаат под општествениот општ поим за меѓуполови состојби и особини, а некои сметаат дека поимот „хермафродит“ е навреда кога се применува кон нив.<ref>{{Наведено списание|last=Knight|first=Kyle|date=2017-07-25|title="I Want to Be Like Nature Made Me": Medically Unnecessary Surgeries on Intersex Children in the US|url=https://www.hrw.org/report/2017/07/25/i-want-be-nature-made-me/medically-unnecessary-surgeries-intersex-children-us|journal=Human Rights Watch|language=en|quote=It is now considered pejorative and outdated, although a small number of intersex people have reclaimed the term.}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/intersexinageofe0000unse|title=Intersex in the age of ethics|last=Dreger|first=AD|date=1999|publisher=Hagerstown, Md. : University Pub. Group|others=Internet Archive|isbn=978-1-55572-125-1}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://interactadvocates.org/faq/|title=What is Intersex? Frequently Asked Questions|work=interACT: Advocates for Intersex Youth|language=en-US|accessdate=2022-10-31|quote=Some intersex people have reclaimed this word for themselves, but it is usually considered a slur. … it is not possible for one person to have both a fully developed penis and vagina.}}</ref> == Законодавство == === Закон за забрана на човечката химера === На 11 јули 2005 година, предлог-законот познат како Закон за забрана на човечката химера бил воведен во [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Држави]] од страна на сенаторот Семјуел Браунбек; сепак, бил запрен во Конгресот некаде следната година. Предлог-законот бил воведен врз основа на наодите дека [[науката]] напредувала до точка каде што [[Човек|човечките]] и нечовечките [[Вид (биологија)|видови]] можат да бидат споени за да создадат нови облици на [[живот]]. Поради ова, може да се појават [[Етика|етички]] прашања бидејќи се замаглува границата меѓу луѓето и другите [[животни]], а според предлог-законот со ова заматување на линиите доаѓа до израз на непочитување на човечкото достоинство. Последното тврдење изнесено во Законот за забрана на човечката химера било дека има зголемен број на животински [[болести]]. Со тоа што е кажано, создавањето на химери меѓу човекот и животното може да им овозможи на овие болести да стигнат до луѓето.<ref name="Human Chimera Prohibition Act">{{Наведена мрежна страница|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:S.659:|title=S.659 – Human Chimera Prohibition Act of 2005 (Introduced in Senate - IS)|last=Brownback|first=Samuel|date=2005-03-17|work=The Library of Congress THOMAS|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704101035/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:S.659:|archive-date=2016-07-04|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> На 22 август 2016 година, друг предлог-закон, Законот за забрана на човечко-животинската химера од 2016 година, бил воведен во [[Претставнички дом на САД|Претставничкиот дом на Соединетите Држави]] од Кристофер Х. Смит. Законот ја идентификува химерата како: * човечки зародок во кој нечовечка [[клетка]] или клетки (или нивни составни делови) се воведени за да биле направи несигурно членството на зародокот во видот ''[[Homo sapiens]]''; * химерен човечки/животински зародок произведен со [[оплодување]] човечко [[Јајце-клетка|јајце]] со нечовечка [[сперма]]; * химерен човечки/животински зародок произведен со оплодување на нечовечко јајце со човечка сперма; * зародок произведен со внесување на нечовечко јадро во човечко јајце; * зародок произведен со внесување на човечко јадро во нечовечко јајце; * зародок кој содржи најмалку хаплоидни групи на хромозоми и од човечки и од нечовечки животен облик; * нечовечки облик на живот конструирана така што човечките [[Гамета|гамети]] се развиваат во телото на нечовечки животен облик; или * нечовечки животен облик конструиран така што содржи човечки [[мозок]] или мозок кој потполно или претежно потекнува од човечки [[Нервен систем|нервни]] [[ткива]]. Предлог-законот забранува обиди за создавање човечко-животнска химера, пренос или обид за пренос на човечки зародок во нечовечка утроба, пренос или обид за пренос на нечовечки зародок во човечка утроба и преност или примање на која било цел на животинска химера. Казните за прекршување на овој предлог-закон се парични казни и/или затвор до 10 години. Предлог-законот бил упатен до Поткомитетот за злосторство, тероризам, домашна безбедност и истраги на 11 октомври 2016 година, но таму бил запрен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.congress.gov/bill/114th-congress/house-bill/6131/text|title=Text - H.R.6131 - 114th Congress (2015-2016): Human-Animal Chimera Prohibition Act of 2016|last=Smith|first=Christopher H.|date=2016-10-11|work=congress.gov|accessdate=24 февруари 2024}}</ref> === Патентирање === Во [[Соединетите Држави]], напорите за создавање на химерски ентитет, изгледале дека се законски кога темата првпат била појавена. Развојниот [[биолог]] Стјуарт Њуман, [[професор]] на Медицинскиот колеџ во Њујорк во Валхала, Њујорк, пријавил за патент на човечко-животинската химера во 1997 година како предизвик до Канцеларијата за патенти и трговски марки и [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот]], мотивиран од неговиот [[морал]]но и [[Наука|научно]] противење на идејата дека живите суштества воопшто можат да бидат патентирани. Претходниот правен преседан утврдил дека [[Генетско инженерство|генетски изменетите]] ентитети, претежно, може да бидат патентирани, дури и ако се засновани на суштества што се појавуваат во [[природа]]та.<ref name="Weiss">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A19781-2005Feb12.html|title=U.S. Denies Patent for a Too-Human Hybrid|last=Weiss|first=Rick|date=13 февруари 2005|work=The Washington Post|access-date=24 февруари 2024}}</ref> По седумгодишна постапка, патентот на Њумен конечно добил директно отфрлање. Правната постапка создала хартиена трага од аргументи, давајќи му на Њуман она што тој тврдел дека е победа. ''„Washington Post“'' објавиле статија за контроверзноста во која се наведува дека покренала „длабоки прашања за разликите -- и сличностите -- меѓу луѓето и другите животни, како и за границите на третирањето на животните како сопственост“.<ref name="Weiss" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Размножување]] [[Категорија:Химеризам]] [[Категорија:Близнаци]] [[Категорија:Генетски аномалии]] [[Категорија:Меѓуполовост и медицина]] l9igsh9zq0qf7v1bs2qn05zw070d0s9 0 1343382 5611960 5573283 2026-08-20T11:24:57Z InternetArchiveBot 92312 Add 64 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611960 wikitext text/x-wiki '''Индуцирани матични клетки''' ― [[Матична клетка|матични клетки]] добиени од [[Соматска клетка|соматски]], [[Гамета|размножувачки]], плурипотентни или други видови [[клетки]] со намерно [[Епигенетика|епигенетско]] репрограмирање. Тие се класифицирани како тотипотентни, плурипотентни или [[Прогениторна клетка|прогениторни]] (мултипотентни, исто така наречени индуцирана мултипотентна прогениторна клетка) или унипотентни според нивниот развоен потенцијал и степенот на дедиференцијација. Прогениторите се добивани со таканаречено директно репрограмирање или насочена диференцијација и се нарекувани и индуцирани соматски матични клетки. Три техники се широко признати:<ref name="Yamanaka">{{Наведено списание|date=јуни 2010|title=Nuclear reprogramming to a pluripotent state by three approaches|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-06-10_465_7299/page/704|journal=Nature|volume=465|issue=7299|pages=704–12|bibcode=2010Natur.465..704Y|doi=10.1038/nature09229|pmc=2901154|pmid=20535199}}</ref> * Пресадување јадра земени од [[Соматска клетка|соматски клетки]] во ооцит ([[јајце-клетка]]) на која му недостасува сопствено [[Клеточно јадро|јадро]] (отстрането во [[лабораторија]])<ref name="Gurdon_2011">{{Наведено списание|date=јуни 2011|title=Nuclear transfer to eggs and oocytes|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|volume=3|issue=6|pages=a002659|doi=10.1101/cshperspect.a002659|pmc=3098674|pmid=21555407}}</ref><ref name="Tachibana_2013">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2013|title=Human embryonic stem cells derived by somatic cell nuclear transfer|journal=Cell|volume=153|issue=6|pages=1228–38|doi=10.1016/j.cell.2013.05.006|pmc=3772789|pmid=23683578}}</ref><ref name="Scott">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=октомври 2011|title=Human oocytes reprogram somatic cells to a pluripotent state|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-10-06_478_7367/page/70|journal=Nature|volume=478|issue=7367|pages=70–5|bibcode=2011Natur.478...70N|doi=10.1038/nature10397|pmid=21979046}}</ref><ref name="Pan">{{Наведено списание|date=јуни 2012|title=Somatic cell reprogramming for regenerative medicine: SCNT vs. iPS cells|journal=BioEssays|volume=34|issue=6|pages=472–6|doi=10.1002/bies.201100174|pmid=22419173}}</ref> * Фузија на соматски клетки со плурипотентни матични клетки<ref name="Do">{{Наведено списание|date=април 2007|title=Erasure of cellular memory by fusion with pluripotent cells|journal=Stem Cells|volume=25|issue=4|pages=1013–20|doi=10.1634/stemcells.2006-0691|pmid=17218392|doi-access=free}}</ref> и * Преобразба на соматски клетки во матични клетки, со користење на генетски материјал кој кодира репрограмирани белковински фактори,<ref name="Takahashi">{{Наведено списание|author-link7=Shinya Yamanaka|date=ноември 2007|title=Induction of pluripotent stem cells from adult human fibroblasts by defined factors|url=https://archive.org/details/cell_2007-11-30_131_5/page/861|journal=Cell|volume=131|issue=5|pages=861–72|doi=10.1016/j.cell.2007.11.019|pmid=18035408|hdl-access=free}}</ref><ref name="Wei">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2011|title=Rapid and efficient reprogramming of somatic cells to induced pluripotent stem cells by retinoic acid receptor gamma and liver receptor homolog 1|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-11-08_108_45/page/18283|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=108|issue=45|pages=18283–8|bibcode=2011PNAS..10818283W|doi=10.1073/pnas.1100893108|pmc=3215025|pmid=21990348|doi-access=free}}</ref><ref name="Laure">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2011|title=Rejuvenating senescent and centenarian human cells by reprogramming through the pluripotent state|journal=Genes & Development|volume=25|issue=21|pages=2248–53|doi=10.1101/gad.173922.111|pmc=3219229|pmid=22056670}}</ref> рекомбинантни белковини;<ref name="Hongyan">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2009|title=Generation of induced pluripotent stem cells using recombinant proteins|journal=Cell Stem Cell|volume=4|issue=5|pages=381–4|doi=10.1016/j.stem.2009.04.005|pmc=10182564|pmid=19398399|doi-access=free}}</ref> микро РНК,<ref>{{Наведена книга|title=Current Protocols in Stem Cell Biology|vauthors=Li Z, Rana TM|year=2012|isbn=978-0470151808|volume=20|pages=4D.4.1–14|chapter=Using microRNAs to enhance the generation of induced pluripotent stem cells|doi=10.1002/9780470151808.sc04a04s20|pmid=22415842|issue=1}}</ref><ref name="Anokye">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2011|title=Highly efficient miRNA-mediated reprogramming of mouse and human somatic cells to pluripotency|journal=Cell Stem Cell|volume=8|issue=4|pages=376–88|doi=10.1016/j.stem.2011.03.001|pmc=3090650|pmid=21474102}}</ref><ref name="Norikatsu">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2011|title=Reprogramming of mouse and human cells to pluripotency using mature microRNAs|journal=Cell Stem Cell|volume=8|issue=6|pages=633–8|doi=10.1016/j.stem.2011.05.001|pmid=21620789|doi-access=free}}</ref><ref name="Dzau">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2012|title=MicroRNA-mediated in vitro and in vivo direct reprogramming of cardiac fibroblasts to cardiomyocytes|journal=Circulation Research|volume=110|issue=11|pages=1465–73|doi=10.1161/CIRCRESAHA.112.269035|pmc=3380624|pmid=22539765}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2013|title=MicroRNAs in somatic cell reprogramming|journal=Current Opinion in Cell Biology|volume=25|issue=2|pages=208–14|doi=10.1016/j.ceb.2012.12.004|pmid=23332905}}</ref> синтетичка, саморепликативна полицистронска РНК<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=Efficient generation of human iPSCs by a synthetic self-replicative RNA|journal=Cell Stem Cell|volume=13|issue=2|pages=246–54|doi=10.1016/j.stem.2013.06.001|pmc=3845961|pmid=23910086}}</ref> и биолошки активни супстанции со ниска [[молекула]]рна тежина.<ref name="Hongkui Deng">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=Pluripotent stem cells induced from mouse somatic cells by small-molecule compounds|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-08-09_341_6146/page/651|journal=Science|volume=341|issue=6146|pages=651–4|bibcode=2013Sci...341..651H|doi=10.1126/science.1239278|pmid=23868920}}<br /><br />{{Наведено списание|date=август 2011|title=The evolving biology of small molecules: controlling cell fate and identity|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=366|issue=1575|pages=2208–21|doi=10.1098/rstb.2011.0006|pmc=3130415|pmid=21727126}}</ref><ref name="Stadtfeld">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2012|title=Ascorbic acid prevents loss of Dlk1-Dio3 imprinting and facilitates generation of all-iPS cell mice from terminally differentiated B cells|journal=Nature Genetics|volume=44|issue=4|pages=398–405, S1-2|doi=10.1038/ng.1110|pmc=3538378|pmid=22387999}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јуни 2012|title=Programmable genetic switches to control transcriptional machinery of pluripotency|journal=Biotechnology Journal|volume=7|issue=6|pages=798–809|doi=10.1002/biot.201100361|pmid=22588775}}<br /><br />{{Наведено списание|year=2012|title=A synthetic small molecule for rapid induction of multiple pluripotency genes in mouse embryonic fibroblasts|journal=Scientific Reports|volume=2|pages=544|bibcode=2012NatSR...2E.544P|doi=10.1038/srep00544|pmc=3408130|pmid=22848790}}</ref> {{TOC limit|3}} == Природни постапки == Во 1895 година[[Томас Хант Морган|, Томас Морган]] отстранил еден од двата бластомери на [[жаба]] и открил дека [[водоземци]]те можат да образуваат цели зародоци од преостанатиот дел. Ова значело дека [[Клетка|клетките]] можат да го променат нивниот пат на диференцијација. Во 1924 година, Ханс Спеман и Хилде Манголд ја покажале клучната важност на индукциите меѓу [[клетка]] и клетка, за време на развојот на [[животните]].<ref>{{Наведено списание|date=април 2006|title=Spemann's organizer and self-regulation in amphibian embryos|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=7|issue=4|pages=296–302|doi=10.1038/nrm1855|pmc=2464568|pmid=16482093}}</ref> Обратната преобразба на клетките од еден диференциран клеточен вид во друг се нарекува метаплазија.<ref>{{Наведено списание|date=јануари 2009|title=Metaplasia and somatic cell reprogramming|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2009-01_217_2/page/161|journal=The Journal of Pathology|volume=217|issue=2|pages=161–8|doi=10.1002/path.2442|pmid=18855879|doi-access=free}}</ref> Овој преод може да биде дел од нормалната постапка на созревање, или предизвикана од поттик. Еден пример е преобразбата на клетките на [[шареница]]та во клетки на леќата во постапката на созревање и преобразбата на клетките на епителот на пигментот на мрежницата во нервната мрежница за време на регенерацијата кај очите на возрасниот саламандер тритон. Оваа постапка му овозможува на телото да ги замени клетките кои не се погодни за новите услови со посоодветни нови клетки. Во имагиналните дискови на [[Род (биологија)|родот]] ''Drosophila'', клетките треба да избирани од ограничен број стандардни дискретни состојби на диференцијација. Фактот дека трансдетерминацијата (промена на патеката на диференцијација) често се јавува за група клетки наместо за единечни клетки, покажува дека таа е индуцирана наместо дел од созревањето.<ref>{{Наведено списание|year=2000|title=Stem cell plasticity in mammals and transdetermination in Drosophila: common themes?|journal=Stem Cells|volume=18|issue=6|pages=409–14|doi=10.1634/stemcells.18-6-409|pmid=11072028|doi-access=free}}<br /><br />{{Наведено списание|year=2012|title=Regeneration and transdetermination in Drosophila imaginal discs|journal=Annual Review of Genetics|volume=46|pages=289–310|doi=10.1146/annurev-genet-110711-155637|pmid=22934642}}</ref> Истражувачите биле во можност да ги идентификуваат минималните услови и фактори кои би биле доволни за започнување на каскадата на молекуларни и клеточни постапки за да им биде укажано на плурипотентните клетки да го организираат зародокот. Тие покажале дека спротивставените градиенти на коскената морфогенетска белковина и нодалот, два членови на семејството на преобразувачки фактор на раст кои дејствуваат како морфогени, се доволни за да предизвикаат молекуларни и клеточни механизми потребни за организирање, „in vivo“ или „in vitro“, незафатени клетки во животински пол во бластулата на зебрестата рибата, во добро развиен зародок.<ref>{{Наведено списание|date=април 2014|title=Construction of a vertebrate embryo from two opposing morphogen gradients|url=https://archive.org/details/sim_science_2014-04-04_344_6179/page/87|journal=Science|volume=344|issue=6179|pages=87–9|bibcode=2014Sci...344...87X|doi=10.1126/science.1248252|pmid=24700857}}</ref> Некои видови на зрели, специјализирани возрасни клетки можат природно да се вратат во матични клетки. На пример, „главните“ клетки го изразуваат маркерот „Троја“ за матични клетки. Додека тие вообичаено произведуваат сварувачки течности за [[желудник]]от, тие можат да се вратат во матични клетки за да направат привремена поправка на повреди на желудникот, како што е исеченица или оштетување од инфекција. Покрај тоа, тие можат да го направат овој преод дури и во отсуство на забележливи повреди и се способни да надополнат цели гастрични единици, во суштина служејќи како мирни „резервни“ матични клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=октомври 2013|title=Differentiated Troy+ chief cells act as reserve stem cells to generate all lineages of the stomach epithelium|journal=Cell|volume=155|issue=2|pages=357–68|doi=10.1016/j.cell.2013.09.008|pmc=4094146|pmid=24120136}}</ref> Диференцираните епителни клетки на дишните патишта може ин виво да бидат вратени во стабилни и функционални матични клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2013|title=Dedifferentiation of committed epithelial cells into stem cells in vivo|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-11-14_503_7475/page/218|journal=Nature|volume=503|issue=7475|pages=218–23|bibcode=2013Natur.503..218T|doi=10.1038/nature12777|pmc=4035230|pmid=24196716}}</ref> По повредата, зрелите терминално диференцирани [[Бубрег|бубрежни]] клетки се дедиференцираат во повеќе исконски верзии на себе и потоа се разликуваат во видови клетки на кои им е потребна замена во оштетеното [[ткиво]].<ref>{{Наведено списание|date=јануари 2014|title=Differentiated kidney epithelial cells repair injured proximal tubule|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=111|issue=4|pages=1527–32|bibcode=2014PNAS..111.1527K|doi=10.1073/pnas.1310653110|pmc=3910580|pmid=24127583|doi-access=free}}</ref> Макрофагите можат да се самообновуваат со месна пролиферација на зрели диференцирани клетки.<ref name="Maf">{{Наведено списание|date=ноември 2013|title=Beyond stem cells: self-renewal of differentiated macrophages|journal=Science|volume=342|issue=6161|pages=1242974|doi=10.1126/science.1242974|pmid=24264994}}</ref><ref name="Maflin">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2016|title=Lineage-specific enhancers activate self-renewal genes in macrophages and embryonic stem cells|journal=Science|volume=351|issue=6274|pages=aad5510|doi=10.1126/science.aad5510|pmc=4811353|pmid=26797145}}</ref> Во тритонот, [[Мускулно ткиво|мускулното ткиво]] се регенерира од специјализирани [[мускул]]ни клетки кои се дедиференцираат и забораваат на видот клетка што биле. Овој капацитет за регенерација не опаѓа со возраста и може да биде поврзан со нивната способност да создаваат нови матични клетки од мускулните клетки по потреба.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=Fundamental differences in dedifferentiation and stem cell recruitment during skeletal muscle regeneration in two salamander species|journal=Cell Stem Cell|volume=14|issue=2|pages=174–87|doi=10.1016/j.stem.2013.11.007|pmid=24268695|doi-access=free}}</ref> Различни нетуморогени матични клетки покажуваат способност да создаваат повеќе видови клетки. На пример, повеќелозните диференцирачки клетки кои издржуваат стрес, се возрасни [[Човек|човечки]] матични клетки кои можат да се самообновуваат. Тие образуваат карактеристични клеточни кластери во [[Микробиолошка култура|културата]] на суспензија кои изразуваат збир на гени поврзани со плурипотенција и можат да бидат разликувани како ендодермни, ектодермни и мезодермни клетки, и [[ин витро]] и [[ин виво]].<ref name="Protoc">{{Наведено списание|year=2013|title=Isolation, culture and evaluation of multilineage-differentiating stress-enduring (Muse) cells|journal=Nature Protocols|volume=8|issue=7|pages=1391–415|doi=10.1038/nprot.2013.076|pmid=23787896}}</ref><ref name="Kuroda">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2010|title=Unique multipotent cells in adult human mesenchymal cell populations|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-05-11_107_19/page/8639|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=19|pages=8639–43|bibcode=2010PNAS..107.8639K|doi=10.1073/pnas.0911647107|pmc=2889306|pmid=20421459|doi-access=free}}</ref><ref name="Wakao">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2014|title=Human adipose tissue possesses a unique population of pluripotent stem cells with nontumorigenic and low telomerase activities: potential implications in regenerative medicine|journal=Stem Cells and Development|volume=23|issue=7|pages=717–28|doi=10.1089/scd.2013.0473|pmid=24256547}}</ref><ref name="Heneidi">{{Наведено списание|year=2013|title=Awakened by cellular stress: isolation and characterization of a novel population of pluripotent stem cells derived from human adipose tissue|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=6|pages=e64752|bibcode=2013PLoSO...864752H|doi=10.1371/journal.pone.0064752|pmc=3673968|pmid=23755141|doi-access=free}}</ref><ref name="Shigemoto">{{Наведено списание|date=јули 2013|title=A novel approach to collecting satellite cells from adult skeletal muscles on the basis of their stress tolerance|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=2|issue=7|pages=488–98|doi=10.5966/sctm.2012-0130|pmc=3697816|pmid=23748608}}</ref> Други добро документирани примери на трансдиференцијација и нивното значење во развојот и регенерацијата биле подробно опишани.<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2012|title=Transdifferentiation: a cell and molecular reprogramming process|journal=Cell and Tissue Research|volume=348|issue=3|pages=379–96|doi=10.1007/s00441-012-1403-y|pmid=22526624}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јули 2016|title=Adult cell plasticity in vivo: de-differentiation and transdifferentiation are back in style|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=17|issue=7|pages=413–25|doi=10.1038/nrm.2016.24|pmc=5818993|pmid=26979497}}</ref> [[Податотека:Cloning_diagram_english.svg|десно|мини|300x300пкс| Индуцираните тотипотентни клетки обично може да бидат добиени со репрограмирање на соматските клетки со јадрен пренос на соматски клетки.]] == Индуцирани тотипотентни клетки == === Посредувано со јадрен пренос на соматски клетки === Индуцираните тотипотентни [[клетки]] може да бидат добиени со репрограмирање на [[Соматска клетка|соматски клетки]] со јадрен пренос на соматски клетки. Постапката вклучува цицање на [[Клеточно јадро|јадрото]] на соматска (телесна) клетка и негово вбризгување во ооцит на кој му е отстрането јадрото.<ref name="Tachibana_2013"/><ref name="Pan"/><ref>{{Наведена книга|title=Stem Cells: From Biology to Therapy|vauthors=Dinnyes A, Cindy Tian X, Oback B|date=17 април 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-3-527-66854-0|veditors=Meyers RA|pages=299–344|chapter=Nuclear Transfer for Cloning Animals|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Xuo0HI2sGngC&pg=PP4}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јуни 2011|title=Mechanisms of nuclear reprogramming by eggs and oocytes: a deterministic process?|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=12|issue=7|pages=453–9|doi=10.1038/nrm3140|pmc=3657683|pmid=21697902}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=март 2002|title=A background to nuclear transfer and its applications in agriculture and human therapeutic medicine|journal=Journal of Anatomy|volume=200|issue=Pt 3|pages=267–75|doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00035.x|pmc=1570687|pmid=12033731}}</ref><ref>{{Патент|US|8,647,872|patent|Roh, et al. (Feb., 2014). Human embryonic stem cell line prepared by nuclear transfer of a human somatic cell into an enucleated human oocyte}}</ref> Користејќи пристап заснован на протоколот наведен од Тачибана и колегите,<ref name="Tachibana_2013"/> човечките зародочни [[матични клетки]] може да бидат создадени со јадрен пренос на соматски клетки користејќи јадра на дермални [[фибробласт]]и и од средовечен 35-годишен маж и од постар, 75-годишен маж, наведувајќи дека промените поврзани со возраста не се нужно пречка за јадреното репрограмирање на човечките клетки засновано на јадрен пренос на соматски клетки.<ref name="Young Gie Chung">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2014|title=Human somatic cell nuclear transfer using adult cells|journal=Cell Stem Cell|volume=14|issue=6|pages=777–80|doi=10.1016/j.stem.2014.03.015|pmid=24746675|doi-access=free}}</ref> Таквото репрограмирање на соматските клетки во плурипотентна состојба има огромен потенцијал за регенеративна медицина. За жал, клетките создавани со оваа технологија потенцијално не се целосно заштитени од [[Имунолошки систем|имунолошкиот систем]] на пациентот (дарител на јадра), бидејќи имаат иста [[митохондриска ДНК]], како дарител на ооцити, наместо митохондриската ДНК на пациентите. Ова ја намалува нивната вредност како извор за терапија со автологно пресадување на матични клетки; што се однесува до сегашноста,<ref>{{Наведено списание|year=2016|title=Stem Cells Applications in Regenerative Medicine and Disease Therapeutics|journal=International Journal of Cell Biology|volume=2016|issue=7|pages=6940283|doi=10.1155/2016/6940283|pmc=4969512|pmid=27516776|doi-access=free}}</ref> не е јасно дали може да предизвика имунолошки одговор на пациентот по третманот. Наместо [[сперматозоид]]и за [[клонирање]] може да бидат користени индуцирани андрогенски хаплоидни зародочни матични клетки. Овие клетки, синхронизирани во М фаза и вбризгувани во ооцитот, можат да произведат одржливо [[потомство]].<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2012|title=Generation of genetically modified mice by oocyte injection of androgenetic haploid embryonic stem cells|journal=Cell|volume=149|issue=3|pages=605–17|doi=10.1016/j.cell.2012.04.002|pmid=22541431|doi-access=free}}</ref> Овие случувања, заедно со податоците за можноста за неограничени ооцити од [[Митоза|митозни]] активни [[Размножување|размножувачки]] матични клетки,<ref>{{Наведено списание|date=ноември 2012|title=Offspring from oocytes derived from in vitro primordial germ cell-like cells in mice|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-16_338_6109/page/971|journal=Science|volume=338|issue=6109|pages=971–5|bibcode=2012Sci...338..971H|doi=10.1126/science.1226889|pmid=23042295|doi-access=free}}</ref> нудат можност за индустриско производство на [[Генетски изменето животно|трансгенски животни]] од фарма. Повтореното клонирање на остварливи глувци преку методот со јадрен пренос на соматски клетки кој вклучува инхибитор на хистонска деацетилаза, трихостатин, додаден во медиумот за клеточна култура,<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2006|title=Significant improvement of mouse cloning technique by treatment with trichostatin A after somatic nuclear transfer|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|volume=340|issue=1|pages=183–9|doi=10.1016/j.bbrc.2005.11.164|pmid=16356478}}</ref> покажува дека можеби е можно да бидат преклонирани животните на неодредено време без видливо насобирање на препрограмирање или геномски грешки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2013|title=Successful serial recloning in the mouse over multiple generations|journal=Cell Stem Cell|volume=12|issue=3|pages=293–7|doi=10.1016/j.stem.2013.01.005|pmid=23472871|doi-access=free}}</ref> Сепак, истражувањето на технологии за развој на сперматозоиди и [[јајце-клетки]] од матични клетки покренува биоетички прашања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bioethics.gov/|title=Official website of the Presidential Commission for the Study of Bioethical Issues|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916023939/http://www.bioethics.gov/|archive-date=2008-09-16|accessdate=28 февруари 2024}}</ref> Ваквите [[Технологија|технологии]], исто така, може да имаат далекусежни клинички примени за надминување на [[цитоплазма]]тските дефекти во човечките ооцити.<ref name="Tachibana_2013"/><ref name="Mitalipov">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2013|title=Nuclear genome transfer in human oocytes eliminates mitochondrial DNA variants|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-01-31_493_7434/page/632|journal=Nature|volume=493|issue=7434|pages=632–7|bibcode=2013Natur.493..632P|doi=10.1038/nature11800|pmc=7924261|pmid=23254936}}</ref> На пример, технологијата би можела да ја спречи наследната [[Митохондриски заболувања|митохондриска болест]] да помине на идните генерации. Митохондрискиот генетски материјал е пренесуван од [[мајка]] на дете. [[Мутација|Мутациите]] можат да предизвикаат [[дијабетес]], [[глувост]], нарушувања на [[Око|очите]], гастроинтестинални нарушувања, [[срцеви заболувања]], [[деменција]] и други [[Душевно растројство|невролошки заболувања]]. Јадрото од едно човечко јајце е префрлено во друго, вклучувајќи ги и неговите [[митохондрии]], создавајќи клетка која може да биде сметана дека има две мајки. Јајцата потоа биле оплодени и добиените ембрионски матични клетки ја носеле заменетата митохондриска ДНК.<ref name="Tachibana">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2013|title=Towards germline gene therapy of inherited mitochondrial diseases|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-01-31_493_7434/page/627|journal=Nature|volume=493|issue=7434|pages=627–31|bibcode=2013Natur.493..627T|doi=10.1038/nature11647|pmc=3561483|pmid=23103867}}</ref> Како доказ дека техниката е безбедна, авторот на овој метод го посочува постоењето на здрави [[мајмун]]и кои сега се стари повеќе од четири години - и се производ на митохондриски пресадувања на различни генетски средини.<ref>{{Наведено списание|date=октомври 2013|title=Regulators weigh benefits of 'three-parent' fertilization|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-17_502_7471/page/284|journal=Nature|volume=502|issue=7471|pages=284–5|bibcode=2013Natur.502..284C|doi=10.1038/502284a|pmid=24132269|doi-access=free}}</ref> Кај глувците со недостиг на теломераза (Terc−/−) од доцната генерација, репрограмирањето со посредство на јадрен пренос на соматски клетки ја ублажува нефункционалноста на теломерите и митохондриските дефекти во поголема мера отколку репрограмирањето засновано на плурипотентна матична клетка.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2014|title=Enhanced telomere rejuvenation in pluripotent cells reprogrammed via nuclear transfer relative to induced pluripotent stem cells|journal=Cell Stem Cell|volume=14|issue=1|pages=27–39|doi=10.1016/j.stem.2013.11.005|pmid=24268696|doi-access=free}}</ref> Опишани се и други достигнувања за клонирање и тотипотентна преобразба.<ref name="CibelliLanza2002">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RY0rXE2HgqsC|title=Principles of Cloning|vauthors=Cibelli J, Lanza R, Campbell KH, West MD|date=14 септември 2002|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-049215-5}}</ref> === Добиено без јадрен пренос на соматски клетки === Неодамна, некои истражувачи успеале да добијат тотипотентни [[клетки]] без помош на јадрен пренос на соматски клетки. Тотипотентните клетки се добиени со помош на [[Епигенетика|епигенетски]] фактори како што е зародишна изоформа на [[хистон]] на ооцитот.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=Histone variants enriched in oocytes enhance reprogramming to induced pluripotent stem cells|journal=Cell Stem Cell|volume=14|issue=2|pages=217–27|doi=10.1016/j.stem.2013.12.015|pmid=24506885|doi-access=free}}</ref> Репрограмирањето ин виво, со преодна индукција на четирите фактори Oct4, Sox2, Klf4 и c-Myc кај глувците, дава одлики на тотипотенција. Интраперитонеалното вбризгување на таквите ин виво плурипотентни клетки создава структури слични на зародок кои изразуваат зародочни и екстразародочни ([[Трофобласт|трофектодермни]]) маркери.<ref name="Serano">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=октомври 2013|title=Reprogramming in vivo produces teratomas and iPS cells with totipotency features|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-17_502_7471/page/340|journal=Nature|volume=502|issue=7471|pages=340–5|bibcode=2013Natur.502..340A|doi=10.1038/nature12586|pmid=24025773}}<br /><br />{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324549004579069103552958592|title=New Promise for Stem Cells - WSJ.com|date=2013-09-11|publisher=Online.wsj.com|accessdate=29 февруаро 2024}}</ref> Развојниот потенцијал на плурипотентните матични клетки на глушецот да дадат и зародочни и екстразародочни лози, исто така, може да биде проширен со недостаток на miR-34a во микро РНК , што доведува до силна индукција на ендогени [[ретровирус]]и MuERV-L (MERVL).<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2017|title=Deficiency of microRNA ''miR-34a'' expands cell fate potential in pluripotent stem cells|journal=Science|volume=355|issue=6325|page=eaag1927|doi=10.1126/science.aag1927|pmc=6138252|pmid=28082412}} </ref> == Подмладување на индуцираните плурипотентни матични клетки == {{Главна|Индуцирани плурипотентни матични клетки}} Во 1980-тите, станало јасно дека пресадувањето на плурипотентни/зародочни [[матични клетки]] во телото на возрасните [[цицачи]] обично доведува до создавање на тератоми, кои потоа може да се претворат во малигнен [[тумор]]ски тератокарцином.<ref>{{Наведено списание|date=август 1980|title=Teratocarcinomas and mammalian embryogenesis|url=https://archive.org/details/sim_science_1980-08-15_209_4458/page/768|journal=Science|volume=209|issue=4458|pages=768–76|bibcode=1980Sci...209..768M|doi=10.1126/science.6250214|pmid=6250214}}</ref> Меѓутоа, ставањето зародочни матични клетки или клетките на тератокарцином во зародокот во фазата на бластоцист предизвикало нивно вклучување во клеточната маса и често произведува нормално здраво [[Химеризам|химерично]] (т.е. составено од [[клетки]] од различни [[Организам|организми]]) [[животно]].<ref>Hu, M., Wei, H., Zhang, J., Bai, Y., Gao, F., Li, L., & Zhang, S. (2013). Efficient production of chimeric mice from embryonic stem cells injected into 4-to 8-cell and blastocyst embryos. Journal of animal science and biotechnology, 4, 1-7. {{PMID|23514327}} {{PMC|3622560}} {{doi|10.1186/2049-1891-4-12}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=април 1978|title=Participation of cultured teratocarcinoma cells in mouse embryogenesis|journal=Journal of Embryology and Experimental Morphology|volume=44|pages=93–104|pmid=650144}}</ref><ref name="GRAHAM">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Uyd0QgAACAAJ|title=Concepts in Mammalian Embryogenesis|vauthors=Graham CF|date=јануари 1977|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19158-6|chapter=Teratocarcinoma cells and normal mouse embryogenesiseditor=Michael I. Sherman}}</ref><ref name="Chimeras">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WY-ZmQEACAAJ|title=Genetic Mosaics and Chimeras in Mammals|vauthors=Illmensee K|date=14 јуни 2012|work=Basic Life Sciences|publisher=Springer London, Limited|isbn=978-1-4684-3392-0|veditors=Russell LB|volume=12|pages=3–24|chapter=Reversion of Malignancy and Normalized Differentiation of Teratocarcinoma Cells in Chimeric Mice|doi=10.1007/978-1-4684-3390-6_1|pmid=378217}}</ref> Индуцираните плурипотентни матични клетки најпрво биле добиени во облик на пресадувачки тератокарцином индуциран од материјали земени од зародоци на глувци.<ref>{{Наведено списание|date=март 1970|title=The development of transplantable teratocarcinomas from intratesticular grafts of pre- and postimplantation mouse embryos|url=https://archive.org/details/developmental-biology_1970-03_21_3/page/364|journal=Developmental Biology|volume=21|issue=3|pages=364–82|doi=10.1016/0012-1606(70)90130-2|pmid=5436899}}</ref> Тератокарцином е создаван од [[Соматска клетка|соматски клетки]].<ref>{{Наведено списание|date=јуни 1978|title=Somatic cell origin of teratocarcinomas|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1978-06_75_6/page/2834|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=75|issue=6|pages=2834–8|bibcode=1978PNAS...75.2834M|doi=10.1073/pnas.75.6.2834|pmc=392659|pmid=275854|doi-access=free}}</ref> Генетски мозаични глувци биле добиени од малигни клетки на тератокарцином, што ја потврдува плурипотентноста на клетките.<ref>{{Наведено списание|date=септември 1975|title=Normal genetically mosaic mice produced from malignant teratocarcinoma cells|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1975-09_72_9/page/3585|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=72|issue=9|pages=3585–9|bibcode=1975PNAS...72.3585M|doi=10.1073/pnas.72.9.3585|pmc=433040|pmid=1059147|doi-access=free}}</ref><ref name="& EVANS">{{Наведено списание|date=април 1975|title=Differentiation of clonal lines of teratocarcinoma cells: formation of embryoid bodies in vitro|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1975-04_72_4/page/1441|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=72|issue=4|pages=1441–5|bibcode=1975PNAS...72.1441M|doi=10.1073/pnas.72.4.1441|pmc=432551|pmid=1055416|doi-access=free}}</ref><ref name="& Mintz">{{Наведено списание|date=февруари 1976|title=Totipotency and normal differentiation of single teratocarcinoma cells cloned by injection into blastocysts|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1976-02_73_2/page/549|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=73|issue=2|pages=549–53|bibcode=1976PNAS...73..549I|doi=10.1073/pnas.73.2.549|pmc=335947|pmid=1061157|doi-access=free}}</ref> Било покажано дека клетките на тератокарцином се способни да одржуваат култура на плурипотентни зародочни матични клетки во недиференцирана состојба, со снабдување на медиумот за култура со различни фактори.<ref>{{Наведено списание|date=декември 1981|title=Isolation of a pluripotent cell line from early mouse embryos cultured in medium conditioned by teratocarcinoma stem cells|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=78|issue=12|pages=7634–8|bibcode=1981PNAS...78.7634M|doi=10.1073/pnas.78.12.7634|pmc=349323|pmid=6950406|doi-access=free}}</ref> Ова укажа дека причината за тератомот е дисонанца - меѓусебно погрешно општење помеѓу младите донорски клетки и околните возрасни клетки (т.н. „ ниша “ на примачот). Во август 2006 година, [[Јапонија|јапонските]] истражувачи ја заобиколиле потребата за ооцит, како во јадрениот пренос на соматски клетки. Со репрограмирање на глувчешките зародочни [[фибробласт]]и во плурипотентни матични клетки преку ектопично изразување на четири фактори на транскрипција, имено Oct4, Sox2, Klf4 и c-Myc, тие докажале дека прекумерното изразување на мал број фактори може да ја поттикне клетката да премине во нова стабилна состојба која е поврзана со промени во активноста на илјадници гени.<ref name="Takahashi"/> [[Податотека:Overview_of_iPS_cells.png|мини|Човечките соматски клетки се прават плурипотентни со нивна трансдукција со фактори кои индуцираат плурипотенција (OCT 3/4, SOX2, Klf4, c-Myc, NANOG и LIN28). Ова резултира со правење индуцирани плурипотентни матични клетки, кои можат да бидат разликувани во која било клетка од трите зародочки зародишни слоеви (мезодерм, ендодерм, ектодерм).]] Така, механизмите за репрограмирање се поврзани, наместо независни, и се центрирани на мал број [[гени]].<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=NANOG amplifies STAT3 activation and they synergistically induce the naive pluripotent program|journal=Current Biology|volume=24|issue=3|pages=340–6|doi=10.1016/j.cub.2013.12.040|pmc=3982126|pmid=24462001}}</ref> Својствата на индуцираната плурипотентна матична клетка се многу слични на зародочната матична клетка.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2015|title=A comparison of genetically matched cell lines reveals the equivalence of human iPSCs and ESCs|journal=Nature Biotechnology|volume=33|issue=11|pages=1173–81|doi=10.1038/nbt.3388|pmc=4847940|pmid=26501951}}</ref> Било покажано дека индуцираните плурипотентни матични клетки го поддржуваат развојот на глувците кои се целосно индуцирани плурипотентни матични клетки користејќи [[Полиплоидија|тетраплоиден]] (4n) зародок,<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=септември 2009|title=Adult mice generated from induced pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-09-03_461_7260/page/91|journal=Nature|volume=461|issue=7260|pages=91–4|bibcode=2009Natur.461...91B|doi=10.1038/nature08310|pmid=19672243}}<br /><br />{{Наведено списание|date=август 2009|title=iPS cells can support full-term development of tetraploid blastocyst-complemented embryos|journal=Cell Stem Cell|volume=5|issue=2|pages=135–8|doi=10.1016/j.stem.2009.07.001|pmid=19631602|doi-access=free}}</ref> најстрогата анализа за развојниот потенцијал. Сепак, некои генетски нормални индуцирани плурипотентни матични клетки не успеале да произведат целосно глувци со индуцирани плурипотентни матични клетки поради аберантното [[Епигенетика|епигенетско]] стишување на втиснатиот генски кластер Dlk1-Dio3.<ref name="Stadtfeld"/> Групата на чело со Ханс Шелер (кој го открила генот Oct4 уште во 1989 година), покажала дека прекумерното [[Генска експресија|изразување]] на Oct4 предизвикува масовно активирање на генот надвор од целта за време на репрограмирањето, што го влошува квалитетот на индуцираните плурипотентни матични клетки. Во споредба со OSKM (Oct4, Sox2, Klf4 и c-Myc) кои покажуваат абнормални шеми на втиснување и диференцијација, репрограмирањето на SKM (Sox2, Klf4 и c-Myc) создава индуцирани плурипотентни матични клетки со висок развоен потенцијал (скоро 20 пати повисок од оној на OSKM) еднакво на зародочни матични клетки, како што е определено со нивната способност да созваат глувци со целосно индуцирани плурипотентни матични клетки преку тетраплоидна комплементација на зародокот.<ref>{{Наведено списание|date=декември 2019|title=Excluding Oct4 from Yamanaka Cocktail Unleashes the Developmental Potential of iPSCs|journal=Cell Stem Cell|volume=25|issue=6|pages=737–753.e4|doi=10.1016/j.stem.2019.10.002|pmc=6900749|pmid=31708402}} </ref> Важна предност на индуцираните плурипотентни матични клетки во однос на зародочната матична клетка е тоа што тие можат да бидат изведени од возрасни клетки, наместо од зародоци. Затоа, станува возможно да биде добиена индуцирана плурипотентна матична клетка од возрасни, па дури и од постари пациенти.<ref name="Laure"/><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|year=2012|title=Establishment of induced pluripotent stem cells from centenarians for neurodegenerative disease research|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=7|pages=e41572|bibcode=2012PLoSO...741572Y|doi=10.1371/journal.pone.0041572|pmc=3405135|pmid=22848530|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=февруари 2014|title=The aging signature: a hallmark of induced pluripotent stem cells?|journal=Aging Cell|volume=13|issue=1|pages=2–7|doi=10.1111/acel.12182|pmc=4326871|pmid=24256351}}</ref> Репрограмирањето на соматските клетки во индуцираните плурипотентни матични клетки доведува до подмладување. Откриено е дека репрограмирањето води до издолжување на теломерите и последователно скратување по нивното диференцирање назад во деривати слични на [[фибробласт]]ите.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2011|title=Reprogramming of telomeric regions during the generation of human induced pluripotent stem cells and subsequent differentiation into fibroblast-like derivatives|journal=Epigenetics|volume=6|issue=1|pages=63–75|doi=10.4161/epi.6.1.13390|pmc=3052915|pmid=20861676}}</ref> Така, репрограмирањето води до обновување на должината на зародочните теломери,<ref>{{Наведено списание|date=јули 2010|title=Back to immortality: the restoration of embryonic telomere length during induced pluripotency|journal=Regenerative Medicine|volume=5|issue=4|pages=485–8|doi=10.2217/rme.10.51|pmid=20632849}}</ref> и оттука го зголемува потенцијалниот број на клеточни поделби инаку ограничен со Хејфликовата граница.<ref>{{Наведено списание|date=април 2010|title=Telomere rejuvenation during nuclear reprogramming|journal=Current Opinion in Genetics & Development|volume=20|issue=2|pages=190–6|doi=10.1016/j.gde.2010.01.005|pmid=20176474}}<br /><br />{{Наведено списание|date=февруари 2012|title=Therapeutic opportunities: telomere maintenance in inducible pluripotent stem cells|journal=Mutation Research|volume=730|issue=1–2|pages=98–105|doi=10.1016/j.mrfmmm.2011.05.008|pmc=3179558|pmid=21605571}}</ref> Меѓутоа, поради дисонанцата помеѓу подмладените клетки и околната ниша на постарите клетки на примачот, вбризгувањето во неговата сопствена индуцирана плурипотентна матична клетка обично води до имунолошки одговор,<ref>{{Наведено списание|date=мај 2011|title=Immunogenicity of induced pluripotent stem cells|journal=Nature|volume=474|issue=7350|pages=212–5|doi=10.1038/nature10135|pmid=21572395}}</ref> кој може да биде користен за медицински цели,<ref>{{Наведено списание|date=март 2011|title=Spontaneous and therapy-induced immunity to pluripotency genes in humans: clinical implications, opportunities and challenges|journal=Cancer Immunology, Immunotherapy|volume=60|issue=3|pages=413–8|doi=10.1007/s00262-010-0944-8|pmc=3574640|pmid=21104412}}</ref> или создавање тумори како тератом.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=септември 2010|title=Human induced pluripotent stem cells develop teratoma more efficiently and faster than human embryonic stem cells regardless the site of injection|journal=Stem Cells|volume=28|issue=9|pages=1568–70|doi=10.1002/stem.471|pmc=2996086|pmid=20641038}}</ref> Хипотезираната причина е тоа што некои клетки диференцирани од зародочни матични клетки и индуцирани плурипотентни матични клетки продолжуваат ин виво да синтетизираат зародочни белковински изоформи.<ref>{{Наведено списание|year=2011|title=Production of embryonic and fetal-like red blood cells from human induced pluripotent stem cells|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|pages=e25761|bibcode=2011PLoSO...625761C|doi=10.1371/journal.pone.0025761|pmc=3192723|pmid=22022444|doi-access=free}}</ref> Значи, имунолошкиот систем може да открие и нападне клетки кои не соработуваат правилно. Мала [[молекула]] наречена MitoBloCK-6 може да ги принуди плурипотентните матични клетки да умрат со активирање на [[апоптоза]] (преку ослободување [[цитохром c]] преку надворешната мембрана на [[митохондрија]]те) во [[Човек|човечките]] плурипотентни матични клетки, но не и во диференцираните клетки. Набргу по диференцијацијата, ќерките клетки станале отпорни на [[смрт]]. Кога MitoBloCK-6 бил воведен во диференцирани клеточни линии, клетките останале здрави. Било претпоставувано дека клучот за нивниот опстанок се должи на промените подложени на плурипотентните митохондрии на матични клетки во постапката на клеточна диференцијација. Оваа способност на MitoBloCK-6 да ги одвои плурипотентните и диференцираните клеточни линии има потенцијал да го намали ризикот од тератоми и други проблеми во регенеративната [[медицина]].<ref name="Dabir">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2013|title=A small molecule inhibitor of redox-regulated protein translocation into mitochondria|journal=Developmental Cell|volume=25|issue=1|pages=81–92|doi=10.1016/j.devcel.2013.03.006|pmc=3726224|pmid=23597483}}</ref> Во 2012 година, биле идентификувани други мали молекули (одбирачки цитотоксични инхибитори на човечки плурипотентни матични клетки) кои спречиле човечките плурипотентни матични клетки да создаваат тератоми кај глувците. Најмоќното и одбирачко соединение од нив (PluriSin #1) ја инхибира стеароил-коА десатуразата (клучниот [[ензим]] во биосинтезата на [[Олеинска киселина|олеинската киселина]]), што конечно резултира со апоптоза. Со помош на оваа молекула, недиференцираните клетки може одбрано да бидат отстранети од културата.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2013|title=Selective elimination of human pluripotent stem cells by an oleate synthesis inhibitor discovered in a high-throughput screen|journal=Cell Stem Cell|volume=12|issue=2|pages=167–79|doi=10.1016/j.stem.2012.11.015|pmid=23318055|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2013|title=Small molecules vs. Teratomas|journal=Science-Business EXchange|volume=6|issue=7|pages=158|doi=10.1038/scibx.2013.158|doi-access=free}}</ref> Ефикасна стратегија за одбирачко елиминирање на плурипотентните клетки со потенцијал на тератом е целење кон плурипотентни антиапоптотични фактор(и) специфични за матични клетки (т.е. сурвивин или Bcl10). Еден третман со хемиски инхибитори на сурвивин (на пр., кверцетин или YM155) може да предизвика одбирачка и целосна клеточна смрт на недиференцирани човечки плурипотентни матични клетки и е тврдено дека е доволен за да се спречи создавањето тератома по пресадувањето.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=Inhibition of pluripotent stem cell-derived teratoma formation by small molecules|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=110|issue=35|pages=E3281-90|bibcode=2013PNAS..110E3281L|doi=10.1073/pnas.1303669110|pmc=3761568|pmid=23918355|doi-access=free}}</ref> Сепак, малку е веројатно дека било каков вид на прелиминарно одобрение може да обезбеди повторно засадување на индуцирани плурипотентни матични клетки или зародочни матични клетки. По одбираното отстранување на плурипотентните клетки, тие повторно се појавуваат брзо со враќање на диференцираните клетки во матични клетки, што доведува до тумори.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2011|title=Normal and neoplastic nonstem cells can spontaneously convert to a stem-like state|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-05-10_108_19/page/7950|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=108|issue=19|pages=7950–5|bibcode=2011PNAS..108.7950C|doi=10.1073/pnas.1102454108|pmc=3093533|pmid=21498687|doi-access=free}}<br /><br />{{Наведено списание|date=март 2012|title=Residual undifferentiated cells during differentiation of induced pluripotent stem cells in vitro and in vivo|journal=Stem Cells and Development|volume=21|issue=4|pages=521–9|doi=10.1089/scd.2011.0131|pmid=21631153}}</ref> Ова може да се должи на нарушувањето на let-7 регулацијата на неговата цел Nr6a1 (исто така познат како јадрен фактор на зародишни клетки), зародочен транскрипциски репресор на плурипотентни гени што го регулира [[Генска експресија|генското изразување]] кај возрасни фибробласти по загубата на микро РНК.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2013|title=Let-7 represses Nr6a1 and a mid-gestation developmental program in adult fibroblasts|journal=Genes & Development|volume=27|issue=8|pages=941–54|doi=10.1101/gad.215376.113|pmc=3650230|pmid=23630078}}<br /><br />{{Наведено списание|date=декември 2013|title=Epigenetic reprogramming of the germ cell nuclear factor gene is required for proper differentiation of induced pluripotent cells|journal=Stem Cells|volume=31|issue=12|pages=2659–66|doi=10.1002/stem.1367|pmc=3731425|pmid=23495137}}</ref> Создавањето тератоми од плурипотентни матични клетки може да биде предизвикано од ниската активност на ензимот PTEN, пријавено дека промовира преживување на мало население (0,1-5% од вкупната население) на високо туморогени, агресивни, зародочни ракови слични на тератомски клетки за време на диференцијацијата . Преживувањето на овие клетки кои започнуваат тератом е поврзано со неуспешна репресија на Nanog, како и со склоност кон зголемен [[метаболизам]] на [[гликоза]] и [[холестерол]].<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2011|title=Loss of Pten causes tumor initiation following differentiation of murine pluripotent stem cells due to failed repression of Nanog|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=1|pages=e16478|bibcode=2011PLoSO...616478L|doi=10.1371/journal.pone.0016478|pmc=3029365|pmid=21304588|doi-access=free}}</ref> Овие клетки кои започнуваат тератом, исто така, изразиле помал сооднос од p53/p21 во споредба со нетуморогени клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2011|title=NANOG priming before full reprogramming may generate germ cell tumours|journal=European Cells & Materials|volume=22|pages=258–74; discussio 274|doi=10.22203/ecm.v022a20|doi-broken-date=2024-02-10|pmid=22071697|doi-access=free}}</ref> Во врска со горенаведените безбедносни проблеми, употребата на индуцирани плурипотентни матични клетки за клеточна терапија сè уште е ограничена.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2013|title=Steps toward safe cell therapy using induced pluripotent stem cells|journal=Circulation Research|volume=112|issue=3|pages=523–33|doi=10.1161/CIRCRESAHA.111.256149|pmid=23371901|doi-access=free}}<br /><br />{{Наведено списание|date=септември 2012|title=Lessons from human teratomas to guide development of safe stem cell therapies|journal=Nature Biotechnology|volume=30|issue=9|pages=849–57|doi=10.1038/nbt.2329|pmid=22965062}}</ref> Сепак, тие можат да бидат користени за различни други цели, вклучувајќи моделирање на [[болест]]а,<ref>{{Наведено списание|date=ноември 2012|title=Induced pluripotent stem cells: the new patient?|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=13|issue=11|pages=713–26|doi=10.1038/nrm3448|pmid=23034453}}<br /><br />{{Наведено списание|date=јули 2013|title=Opportunities and challenges of pluripotent stem cell neurodegenerative disease models|journal=Nature Neuroscience|volume=16|issue=7|pages=780–9|doi=10.1038/nn.3425|pmid=23799470}}</ref> [[Скрининг (медицина)|преглед]] (одбирање) на [[лекови]] и тестирање на токсичност на различни лекови.<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2013|title=Induced pluripotent stem cells in medicine and biology|journal=Development|volume=140|issue=12|pages=2457–61|doi=10.1242/dev.092551|pmid=23715538|doi-access=free}}<br /><br />{{Наведено списание|year=2012|title=Challenges to the clinical application of pluripotent stem cells: towards genomic and functional stability|journal=Genome Medicine|volume=4|issue=6|pages=55|doi=10.1186/gm354|pmc=3698533|pmid=22741526|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:Stem_cell_modulators.svg|мини|343x343пкс| Модулатори на мали молекули на судбината на матичните клетки.]] [[Ткиво]]то израснато од индуцирани плурипотентни матични клетки, сместено во „химерските“ зародоци во раните фази на развојот на глушецот, практично не предизвикува [[Имунолошки систем|имунолошки]] одговор (откако зародоците ќе пораснат во возрасни глувци) и се погодни за автологно пресадување.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2013|title=Negligible immunogenicity of terminally differentiated cells derived from induced pluripotent or embryonic stem cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-02-07_494_7435/page/100|journal=Nature|volume=494|issue=7435|pages=100–4|bibcode=2013Natur.494..100A|doi=10.1038/nature11807|pmid=23302801}}<br /><br />{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2013|title=An epigenetic component of hematopoietic stem cell aging amenable to reprogramming into a young state|url=https://lup.lub.lu.se/record/3628314|journal=Blood|volume=121|issue=21|pages=4257–64|doi=10.1182/blood-2012-11-469080|pmid=23476050}}</ref> Во истото време, целосното репрограмирање на возрасни клетки ин виво во ткивата со минлива индукција на четирите фактори Oct4, Sox2, Klf4 и c-Myc кај глувците резултира со тератоми кои се појавуваат од повеќе [[орган]]и.<ref name="Serano"/> Понатаму, делумното репрограмирање на клетките кон плурипотенција ин виво кај глувците покажува дека нецелосното репрограмирање повлекува епигенетски промени (неуспешна репресија на целите на Polycomb и изменета метилација на ДНК) во клетките кои го поттикнуваат развојот на [[Рак (болест)|ракот]].<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=Premature termination of reprogramming in vivo leads to cancer development through altered epigenetic regulation|journal=Cell|volume=156|issue=4|pages=663–77|doi=10.1016/j.cell.2014.01.005|pmid=24529372|doi-access=free}}</ref> Сепак, голем број истражувачи подоцна успеале да спроведат циклично делумно репрограмирање ин виво преку изразување на Јаманаковите фактори за краток временски период без последователна канцерогенеза, со што делумно е подмладуван и го продолжува животниот век кај [[Физиологија|физиолошки]] старените глувци од [[див тип]]<ref>{{Наведено списание|displayauthors=|date=март 2022|title=In vivo partial reprogramming alters age-associated molecular changes during physiological aging in mice|journal=Nature Aging|volume=2|issue=3|pages=243–253|doi=10.1038/s43587-022-00183-2|pmc=|pmid=37118377}}</ref> и прогероидни глувци.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2016|title=In Vivo Amelioration of Age-Associated Hallmarks by Partial Reprogramming|journal=Cell|publisher=Elsevier BV|volume=167|issue=7|pages=1719–1733.e12|doi=10.1016/j.cell.2016.11.052|pmc=6300877|pmid=27984723}}</ref> Со методата ин витро што користи малку подолги периоди на репрограмирање (за суштински подмладување) клетките привремено го губат својот клеточен идентитет<ref>{{Наведено списание|date=февруари 2019|title=Partial reprogramming induces a steady decline in epigenetic age before loss of somatic identity|journal=Aging Cell|publisher=Wiley|volume=18|issue=1|pages=e12877|doi=10.1111/acel.12877|pmc=6351826|pmid=30450724}}</ref> но „повторно ја стекнуваат својата почетна соматска судбина кога факторите за репрограмирање ќе се повлечат“.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2022|title=Multi-omic rejuvenation of naturally aged tissues by a single cycle of transient reprogramming|journal=Aging Cell|volume=21|issue=3|pages=e13578|doi=10.1111/acel.13578|pmc=8920440|pmid=35235716}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2022|title=Multi-omic rejuvenation of human cells by maturation phase transient reprogramming|journal=eLife|volume=11|pages=e71624|biorxiv=10.1101/2021.01.15.426786|doi=10.7554/eLife.71624|pmc=9023058|pmid=35390271|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.livescience.com/skin-cell-rejuvenation-30-years-younger|title=Skin cells made 30 years younger with new 'rejuvenation' technique|date=2022-04-17|work=livescience.com|language=en|accessdate=28 февруари 2024}}</ref> [[Податотека:Regen2.svg|мини|216x216пкс| Клеточна култура пример на мала молекула како алатка наместо [[белковина]]. Во клеточна култура за да биде добиена [[Панкреасни островчиња|панкреасна лоза]] од мезодермни [[Матична клетка|матични клетки]], сигналниот пат на ретиноична киселина мора да биде активирана додека патот на белковината „соничен еж“ е инхибирана, што може да биде направено со додавање на [[Антитело|антитела]] против сузбивачка одземачка хибридизација во медиумот, заемнодејствувачката белковина соничен на еж или молекулата циклопамин.<ref name="pmid17272496">{{Наведено списание|date=мај 2007|title=Sonic hedgehog and other soluble factors from differentiating embryoid bodies inhibit pancreas development|journal=Stem Cells|volume=25|issue=5|pages=1156–65|doi=10.1634/stemcells.2006-0720|pmid=17272496|doi-access=free}}</ref>]] === Хемиска индукција === {{Главна|Хемиска биологија#Хемиски пристапи на биологијата на матични клетки}} Со користење на само мали молекули, Денг Хонгкуи и неговите колеги покажале дека ендогени „главни гени“ се доволни за репрограмирање на судбината на [[Клетка|клетките]]. Тие индуцирале плурипотентна состојба кај возрасни клетки од глувци користејќи седум [[соединенија]] со мали [[молекули]].<ref name="Hongkui Deng"/> Ефективноста на методот е доста висока: тој можел да претвори 0,02% од клетките на возрасното [[ткиво]] во индуцираните плурипотентни матични клетки, што е споредливо со стапката на претворање на вметнување [[ген]]. [[Автор]]ите забележуваат дека глувците створени од хемиски индуцирани плурипотентни матични клетки биле „100% остварливи и очигледно здрави до 6 месеци“. Значи, оваа стратегија за хемиско репрограмирање има потенцијална употреба во создавање функционални пожелни видови клетки за клинички примени.<ref>{{Наведено списание|date=декември 2013|title=A chemical logic for reprogramming to pluripotency|journal=Cell Research|volume=23|issue=12|pages=1337–8|doi=10.1038/cr.2013.119|pmc=3847567|pmid=23979017}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=март 2014|title=The use of small molecules in somatic-cell reprogramming|journal=Trends in Cell Biology|volume=24|issue=3|pages=179–87|doi=10.1016/j.tcb.2013.09.011|pmc=3943685|pmid=24183602}}</ref> Во 2015 година бил воспоставен силен систем за хемиско репрограмирање со принос до 1.000 пати поголем од оној на претходно пријавениот протокол. Така, хемиското репрограмирање станало ветувачки пристап за манипулирање со судбината на клетките.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2015|title=A XEN-like State Bridges Somatic Cells to Pluripotency during Chemical Reprogramming|journal=Cell|volume=163|issue=7|pages=1678–91|doi=10.1016/j.cell.2015.11.017|pmid=26686652|doi-access=free}}</ref> === Разликување од индуциран тератом === Фактот дека човечките индуцираните плурипотентни [[матични клетки]] се способни да образуваат тератоми не само кај [[Човек|луѓето]], туку и кај некои [[Животни|животински]] тела, особено кај глувци или [[Свиња|свињи]], им овозможил на истражувачите да развијат метод за разликување на индуцирани плурипотентни матични [[клетки]] ин виво. За таа цел, индуцираните плурипотентни матични клетки со средство за поттикнување разликување во целните клетки, се вбризгувани во генетски изменета свиња или глушец што ја потиснала активацијата на [[имунолошкиот систем]] на човечките клетки. Создадениот тератом е отсечен и е користен за изолација на потребните диференцирани човечки клетки<ref>{{Цитиран патент}}</ref> со помош на моноклонски антитела на [[Ткиво|ткивно]] специфични маркери на површината на овие клетки. Овој метод успешно е користен за создавање функционални миелоидни, еритроидни и лимфоидни човечки клетки погодни за пресадување (сепак само врз глувци).<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2013|title=In vivo generation of transplantable human hematopoietic cells from induced pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_blood_2013-02-21_121_8/page/1255|journal=Blood|volume=121|issue=8|pages=1255–64|doi=10.1182/blood-2012-06-434407|pmc=3701251|pmid=23212524}}</ref> Глувците пресадени со човечки хематопоетски клетки добиени од тератом на индуцирани плурипотентни матични клетки, произведувале човечки Б и Т-клетки способни за функционални имунолошки реакции. Овие резултати нудат надеж дека ин виво генерирањето на клетки приспособени за пациенти е изводливо, обезбедувајќи материјали кои би можеле да бидат корисни за пресадување, создавање човечки антитела и примени за [[Скрининг (медицина)|преглед]] за [[лекови]]. Со користење на MitoBloCK-6<ref name="Dabir"/> и/или PluriSin # 1, диференцираните [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]] може дополнително да бидат прочистени од плурипотентни клетки кои образуваат тератом. Фактот дека разликувањето е одвивано дури и во нишата на тератомот, дава надеж дека добиените клетки се доволно стабилни за стимули кои можат да предизвикаат нивен преод назад во дедиференцираната (плурипотентна) состојба и затоа се безбедни. Сличен ин виво систем за диференцијација, кој дава пресадени хематопоетски матични клетки од глушец и човечки индуцирани плурипотентни матични клетки кај животни кои носат тератом во комбинација со маневар за олеснување на хематопоезата, бил опишан од Сузуки и колегите.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2013|title=Generation of engraftable hematopoietic stem cells from induced pluripotent stem cells by way of teratoma formation|journal=Molecular Therapy|volume=21|issue=7|pages=1424–31|doi=10.1038/mt.2013.71|pmc=3705943|pmid=23670574}}</ref> Тие забележале дека ниту [[леукемија]] ниту [[тумор]]и не биле забележани кај примателите по [[Вена|интравенска]] инјекција на хематопоетски матични клетки добиени од индуцирани плурипотентни матични клетки во озрачени примачи. Покрај тоа, оваа инјекција резултирала со повеќеслојна и долгорочна реконституција на хематолимфопоетскиот систем во низни преноси. Ваквиот систем обезбедува корисна алатка за практична примена на индуцирани плурипотентни матични клетки во третманот на хематолошки и [[Имунологија|имунолошки]] заболувања.<ref>{{Наведено списание|date=јули 2013|title=Generation and homing of iPSC-derived hematopoietic cells in vivo|journal=Molecular Therapy|volume=21|issue=7|pages=1292–3|doi=10.1038/mt.2013.129|pmc=3702102|pmid=23812546}}</ref> За понатамошен развој на овој метод, животните (како што се глувците) во кои е одгледува накалемениот материјал од човечки клетки мора да имаат изменет [[геном]] така што сите негови клетки изразуваат и имаат човечки сигнално регулаторна белковина алфа на неговата површина.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2013|title=Polymorphic Sirpa is the genetic determinant for NOD-based mouse lines to achieve efficient human cell engraftment|url=https://archive.org/details/sim_blood_2013-02-21_121_8/page/1316|journal=Blood|volume=121|issue=8|pages=1316–25|doi=10.1182/blood-2012-06-440354|pmid=23293079|doi-access=free}}</ref> За да биде спречено отфрлање по [[Пресадување (медицина)|пресадувањето]] во пациентот на алоген [[орган]] или [[ткиво]], ин виво израснато од плурипотентни матични клетки кај животното, овие клетки треба да изразат две молекули: CTLA4-Ig, што ги нарушува костимулативните патишта на Т-клетките и PD-L1, што го активира инхибиторниот пат на Т-клетките.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2014|title=An effective approach to prevent immune rejection of human ESC-derived allografts|journal=Cell Stem Cell|volume=14|issue=1|pages=121–30|doi=10.1016/j.stem.2013.11.014|pmc=4023958|pmid=24388175}}</ref> Поврзано: {{Патент|US|20130058900|патент|Robert Lanza, Michael West (2013) Method for facilitating the production of differentiated cell types and tissues from embryonic and adult pluripotent and multipotent cells}}. === Разликувани видови клетки === ==== Ретински клетки ==== Во блиска иднина, ќе започнат клиничките испитувања дизајнирани да ја покажат безбедноста на употребата на индуцирани плурипотентни [[матични клетки]] за [[Клетка|клеточна]] терапија врз [[луѓе]] со макуларна дегенерација поврзана со возраста, [[болест]] што предизвикува [[слепило]] преку оштетување на [[мрежница]]та. Постојат неколку статии кои ги опишуваат методите за производство на ретински клетки од индуцирани плурипотентни матични клетки<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2009|title=Generation of retinal cells from mouse and human induced pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2009-07-24_458_3/page/126|journal=Neuroscience Letters|volume=458|issue=3|pages=126–31|doi=10.1016/j.neulet.2009.04.035|pmid=19379795|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=октомври 2009|title=Derivation of functional retinal pigmented epithelium from induced pluripotent stem cells|journal=Stem Cells|volume=27|issue=10|pages=2427–34|doi=10.1002/stem.189|pmid=19658190|doi-access=free}}</ref> и како да бидат користени за клеточна терапија.<ref>{{Наведено списание|year=2013|title=Induced pluripotent stem cells and retinal degeneration treatment|journal=Expert Rev. Ophthalmol.|volume=8|issue=1|pages=5–8|doi=10.1586/EOP.12.75}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2jMCbFX7bngC|title=Stem Cell Biology and Regenerative Medicine in Ophthalmology|vauthors=Fields MA, Hwang J, Gong J, Cai H, Del Priore L|date=9 декември 2012|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-5493-9|veditors=Tsang S|pages=1–30|chapter=The Eye as a Target Organ for Stem Cell Therapy}}</ref> Извештаите за пресадување на пигментиран [[епител]] од мрежницата добиен од индуцирани плурипотентни матични клетки, покажале засилени видно водени однесувања на [[опит]]ни [[животни]], 6 недели по пресадувањето.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2012|title=Long-term safety and efficacy of human-induced pluripotent stem cell (iPS) grafts in a preclinical model of retinitis pigmentosa|journal=Molecular Medicine|volume=18|issue=1|pages=1312–9|doi=10.2119/molmed.2012.00242|pmc=3521789|pmid=22895806}}</ref> Сепак, клиничките испитувања биле успешни: на десет пациенти со ретинитис пигментоза им бил обновен видот, вклучително и една [[жена]] на која и останаа само 17 отсто од видот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lifestyle.inquirer.net/114187/can-stem-cells-make-the-blind-see-again/|title=Can stem cells make the blind see again?|date=15 јули 2013|work=Inquirer Lifestyle}}</ref> ==== Епителни клетки на белите дробови и дишните патишта ==== Хроничните [[Бели дробови|белодробни]] заболувања, како што се идиопатска белодробна фиброза и [[цистична фиброза]] или [[хронична опструктивна белодробна болест]] и [[астма]], се водечки причини за болезливост и [[смрт]]ност во [[светот]], со значителен [[Човек|човечки]], [[Општество|општествен]] и финансиски товар. Затоа, постои итна потреба за ефикасна [[Клетка|клеточна]] терапија и инженерство на ткивото на белите дробови.<ref>{{Наведено списание|year=2013|title=Stem cell treatment for chronic lung diseases|journal=Respiration; International Review of Thoracic Diseases|volume=85|issue=3|pages=179–92|doi=10.1159/000346525|pmid=23364286|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=Can stem cells be used to generate new lungs? Ex vivo lung bioengineering with decellularized whole lung scaffolds|journal=Respirology|volume=18|issue=6|pages=895–911|doi=10.1111/resp.12102|pmc=3729745|pmid=23614471}}</ref> Биле развиени неколку протоколи за создавање на повеќето видови клетки на [[Дишен систем|дишниот систем]], што може да биде корисно за добивање терапевтски клетки специфични за пациентот.<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2013|title=Generation of Lung Epithelium from Pluripotent Stem Cells|journal=Current Pathobiology Reports|volume=1|issue=2|pages=137–145|doi=10.1007/s40139-013-0016-9|pmc=3646155|pmid=23662247}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2012|title=Generation of multipotent lung and airway progenitors from mouse ESCs and patient-specific cystic fibrosis iPSCs|journal=Cell Stem Cell|volume=10|issue=4|pages=385–97|doi=10.1016/j.stem.2012.01.018|pmc=3474327|pmid=22482504}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2013|title=Human iPS cell-derived alveolar epithelium repopulates lung extracellular matrix|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=123|issue=11|pages=4950–62|doi=10.1172/JCI68793|pmc=3809786|pmid=24135142}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јануари 2014|title=Alveolar epithelial differentiation of human induced pluripotent stem cells in a rotating bioreactor|journal=Biomaterials|volume=35|issue=2|pages=699–710|doi=10.1016/j.biomaterials.2013.10.018|pmc=3897000|pmid=24144903}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2014|title=Efficient generation of lung and airway epithelial cells from human pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2014-01_32_1/page/84|journal=Nature Biotechnology|volume=32|issue=1|pages=84–91|doi=10.1038/nbt.2754|pmc=4101921|pmid=24291815}}</ref> ==== Размнувачки клетки ==== Некои линии на индуцирани плурипотентни [[матични клетки]] имаат потенцијал да се раздвојуваат во машки зародишни [[клетки]] и клетки слични на ооцити во соодветна ниша (со одгледување во медиум за диференцијација на ретиноична киселина и свинска фоликуларна течност или пресадување на семенооблични тубули). Покрај тоа, пресадувањето на индуцирани плурипотентни матични клетки придонесува за поправка на тестисот на неплодните глувци, демонстрирајќи го потенцијалот на деривација на [[Гамета|гамети]] од индуцирани плурипотентни матични клетки кои се [[ин виво]] и [[ин витро]].<ref>{{Наведено списание|date=јануари 2013|title=Germ-like cell differentiation from induced pluripotent stem cells (iPSCs)|journal=Cell Biochemistry and Function|volume=31|issue=1|pages=12–9|doi=10.1002/cbf.2924|pmid=23086862}}<br /><br />{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2012|title=Derivation of male germ cells from induced pluripotent stem cells in vitro and in reconstituted seminiferous tubules|journal=Cell Proliferation|volume=45|issue=2|pages=91–100|doi=10.1111/j.1365-2184.2012.00811.x|pmc=6496715|pmid=22324506}}<br /><br />{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2011|title=Human germ cell differentiation from fetal- and adult-derived induced pluripotent stem cells|journal=Human Molecular Genetics|volume=20|issue=4|pages=752–62|doi=10.1093/hmg/ddq520|pmc=3024045|pmid=21131292}}</ref> == Индуцирани прогениторни матични клетки == === Директна трансдиференцијација === Ризикот од [[Рак (болест)|рак]] и [[тумор]]и создава потреба да бидат развиени методи за побезбедни клеточни линии погодни за клиничка употреба. Алтернативен пристап е таканареченото „директно репрограмирање“ – трансдиференцијација на [[Клетка|клетките]] без да биде поминато низ плурипотентната состојба.<ref name="Li">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2012|title=In vivo reprogramming of murine cardiac fibroblasts into induced cardiomyocytes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-31_485_7400/page/593|journal=Nature|volume=485|issue=7400|pages=593–8|bibcode=2012Natur.485..593Q|doi=10.1038/nature11044|pmc=3369107|pmid=22522929}}</ref><ref name="Eva">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2010|title=Direct conversion of human fibroblasts to multilineage blood progenitors|journal=Nature|volume=468|issue=7323|pages=521–6|bibcode=2010Natur.468..521S|doi=10.1038/nature09591|pmid=21057492}}</ref><ref name="Jem">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2011|title=Conversion of mouse fibroblasts into cardiomyocytes using a direct reprogramming strategy|journal=Nature Cell Biology|volume=13|issue=3|pages=215–22|doi=10.1038/ncb2164|pmid=21278734}}</ref><ref name="Ernesto">{{Наведено списание|date=февруари 2012|title=Direct conversion of mouse fibroblasts to self-renewing, tripotent neural precursor cells|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-02-14_109_7/page/2527|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=7|pages=2527–32|bibcode=2012PNAS..109.2527L|doi=10.1073/pnas.1121003109|pmc=3289376|pmid=22308465|doi-access=free}}</ref><ref name="Marc">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2012|title=Direct conversion of fibroblasts into stably expandable neural stem cells|journal=Cell Stem Cell|volume=10|issue=4|pages=473–9|doi=10.1016/j.stem.2012.03.003|pmid=22445518|doi-access=free}}</ref><ref name="Han">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2012|title=Direct reprogramming of fibroblasts into neural stem cells by defined factors|journal=Cell Stem Cell|volume=10|issue=4|pages=465–72|doi=10.1016/j.stem.2012.02.021|pmid=22445517|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2019|title=Fusion of Reprogramming Factors Alters the Trajectory of Somatic Lineage Conversion|journal=Cell Reports|volume=27|issue=1|pages=30–39.e4|doi=10.1016/j.celrep.2019.03.023|pmid=30943410|doi-access=free}}</ref> Основата за овој пристап била дека 5-азацитидин - реагенс за деметилација на [[ДНК]] - може да предизвика создавање клонови на миогени, хондрогени и адипогени во бесмртна клеточна линија на зародочни [[фибробласт]]и на глушец<ref>{{Наведено списание|date=август 1979|title=Multiple new phenotypes induced in 10T1/2 and 3T3 cells treated with 5-azacytidine|url=https://archive.org/details/sim_cell_1979-08_17_4/page/n20|journal=Cell|volume=17|issue=4|pages=771–9|doi=10.1016/0092-8674(79)90317-9|pmid=90553}}</ref> и дека активирањето на еден [[ген]], подоцна именуван како MyoD1, е доволен за такво репрограмирање.<ref>{{Наведено списание|date=декември 1986|title=Transfection of a DNA locus that mediates the conversion of 10T1/2 fibroblasts to myoblasts|url=https://archive.org/details/cell_1986-12-05_47_5/page/649|journal=Cell|volume=47|issue=5|pages=649–56|doi=10.1016/0092-8674(86)90507-6|pmid=2430720}}<br /><br />{{Наведено списание|date=декември 1987|title=Expression of a single transfected cDNA converts fibroblasts to myoblasts|url=https://archive.org/details/cell_1987-12-24_51_6/page/987|journal=Cell|volume=51|issue=6|pages=987–1000|doi=10.1016/0092-8674(87)90585-x|pmid=3690668}}<br /><br />{{Наведено списание|date=јули 1989|title=Activation of muscle-specific genes in pigment, nerve, fat, liver, and fibroblast cell lines by forced expression of MyoD|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1989-07_86_14/page/5434|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=86|issue=14|pages=5434–8|bibcode=1989PNAS...86.5434W|doi=10.1073/pnas.86.14.5434|pmc=297637|pmid=2748593|doi-access=free}}</ref> Во споредба со индуцираните плурипотентни матични клетки чие репрограмирање бара најмалку две недели, создавањето индуцирани [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]] понекогаш се случува во рок од неколку дена и ефикасноста на репрограмирањето е обично многу пати поголема. Ова репрограмирање не бара секогаш [[делба на клетките]].<ref>{{Наведено списание|date=октомври 2011|title=Direct lineage conversions: unnatural but useful?|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2011-10_29_10/page/892|journal=Nature Biotechnology|volume=29|issue=10|pages=892–907|doi=10.1038/nbt.1946|pmc=3222779|pmid=21997635}}</ref> Клетките кои произлегуваат од таквото репрограмирање се посоодветни за клеточна терапија бидејќи не образуваат тератоми.<ref name="Han" /> На пример, Чандракантан и колегите, и Пиманда го опишуваат создавањето на ткиворегенеративни мултипотентни матични клетки со минливо третирање на зрелите [[коски]] и масни клетки со фактор на раст (фактор на раст добиен од тромбоцити -AB (PDGF-AB)) и 5-азацитидин. Овие [[автор]]и наведуваат дека „За разлика од првичните [[мезенхим]]ски матични клетки, кои се користени со малку објективни докази во клиничката пракса за промовирање на поправка на ткивото, индуцираните мултипотентни матични клетки директно придонесуваат за регенерација ин виво на ткивото на начин зависен од контекстот без создавање тумори“ и на тој начин „има значајни опсег за примена во регенерација на ткивата“.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2016|title=PDGF-AB and 5-Azacytidine induce conversion of somatic cells into tissue-regenerative multipotent stem cells|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=113|issue=16|pages=E2306-15|bibcode=2016PNAS..113E2306C|doi=10.1073/pnas.1518244113|pmc=4843430|pmid=27044077|doi-access=free}}</ref><ref>[http://phys.org/news/2016-04-scientists-game-stem-cell.html Scientists develop 'game changing' stem cell repair system]. Stem Cells Portal</ref><ref>[http://www.irishexaminer.com/examviral/science-world/could-this-new-stem-cell-become-the-game-changer-for-regenerative-treatments-391118.html Could this new stem cell become the game changer for regenerative treatments?] {{Семарх|date=2016-04-07|url=https://web.archive.org/web/20160407014318/http://www.irishexaminer.com/examviral/science-world/could-this-new-stem-cell-become-the-game-changer-for-regenerative-treatments-391118.html}}. Irish Examiner</ref> ==== Трансдиференцијација на еднотранскрипциски фактор ==== Првично, само раните зародочни [[клетки]] можеле да бидат натерани да го променат нивниот идентитет. Зрелите клетки се отпорни на промена на нивниот идентитет откако ќе се обврзат на одреден вид. Сепак, краткото изразување на еднотранскрипциски фактор, факторот ELT-7 GATA, може да го претвори идентитетот на целосно диференцирани, специјализирани не-ендодермни клетки на [[голтник]]от во целосно диференцирани цревни клетки кај непроменети [[Ларва|ларви]] и возрасните кружни црви ''Caenorhabditis elegans'' без потреба за дедиференциран посредник.<ref>{{Наведено списание|date=декември 2013|title=Transdifferentiation and remodeling of post-embryonic C. elegans cells by a single transcription factor|journal=Development|volume=140|issue=24|pages=4844–9|doi=10.1242/dev.103010|pmc=3848185|pmid=24257624}}</ref> ==== Трансдиференцијација со активатор посредуван од групираните редовно меѓупросторни кратки палиндромски повторувања ==== Судбината на [[клетка]]та може ефикасно да биде манипулирана со уредување на епигеномот, особено преку директно активирање на специфично ендогено [[Генска експресија|генско изразување]] со активатор посредуван од групираните редовно меѓупросторни кратки палиндромски повторувања. Кога dCas9 (кој е изменуван така што повеќе не ја сече [[ДНК]], но сепак може да биде воден до одредени низи и да биде врзан за нив) се комбинира со активатори на [[Транскрипција (генетика)|транскрипција]], може прецизно да манипулира со изразување на ендогени [[гени]]. Користејќи го овој метод, Веј и колегите, го подобриле изрзувањето на ендогени Cdx2 и Gata6 гени со активатори посредувани со групираните редовно меѓупросторни кратки палиндромски повторувања, со што директно ги претворувал зародочните [[матични клетки]] на глушецот во две екстразародочни лози, т.е. вообичаени трофобластни матични клетки и екстразародочни ендодермни клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2016|title=Conversion of embryonic stem cells into extraembryonic lineages by CRISPR-mediated activators|journal=Scientific Reports|volume=6|pages=19648|bibcode=2016NatSR...619648W|doi=10.1038/srep19648|pmc=4726097|pmid=26782778}}</ref> Аналоген пристап бил искористен за да биде поттикнато активирање на ендогените Brn2, Ascl1 и Myt1l гени за претворањето на зародочни [[фибробласт]]и на глушец во индуцирани [[неврон]]ски клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=септември 2016|title=Targeted Epigenetic Remodeling of Endogenous Loci by CRISPR/Cas9-Based Transcriptional Activators Directly Converts Fibroblasts to Neuronal Cells|journal=Cell Stem Cell|volume=19|issue=3|pages=406–14|doi=10.1016/j.stem.2016.07.001|pmc=5010447|pmid=27524438}}</ref> Така, транскрипциското активирање и [[Епигенетика|епигенетското]] ремоделирање на ендогени главни транскрипциски фактори се доволни за претворање помеѓу видовите клетки. Брзото и одржливо активирање на ендогени гени во нивниот мајчин [[хроматин]]ски контекст со овој пристап може да го олесни репрограмирањето со минливи методи кои избегнуваат геномска вклученост и обезбедува нова стратегија за надминување на епигенетските пречки за спецификацијата на судбината на клетките. === Регенерација на моделирање на фазни постапки === Друг начин на репрограмирање е симулација на постапки кои се случуваат при регенерација на [[екстремитет]]ите на [[водоземци]]те. Кај [[опашкари]]те, раниот чекор во регенерацијата на екстремитетите е дедиференцијација на [[Костур|скелетните]] [[мускул]]ни влакна во целулат кој се размножува во [[ткиво]] на екстремитетите. Сепак, секвенцијален мал [[молекула]]рен третман на мускулното влакно со миосеверин, реверсин (инхибитор на аурора Б киназа) и некои други хемикалии (БИО (инхибитор на [[гликоген]] синтаза-3 [[киназа]]), лизофосфатидна киселина (плеиотропен активатор на рецепторите поврзани со Г-белковина), SB203580 (инхибитор на p38 митогенско активирана белковина киназа) или SQ22536 (инхибитор на аденилна циклаза)) предизвикува создавање нови видови мускулни клетки, како и други видови клетки како што се прекурсори на клетките на маснотиите, коските и [[нервниот систем]].<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2011|title=Novel chemically defined approach to produce multipotent cells from terminally differentiated tissue syncytia|journal=ACS Chemical Biology|volume=6|issue=6|pages=553–62|doi=10.1021/cb2000154|pmid=21322636}}<br /><br />{{Наведено списание|year=2012|title=In This Issue|journal=ACS Chemical Biology|volume=7|issue=4|pages=619|doi=10.1021/cb300127f|doi-access=free}}</ref> === Трансдиференцијација заснована на антитела === Истражувачите открија дека [[антитело]]то што имитира фактор за стимулирање на гранулоцитната колонија може да активира рецептор за стимулирање на растот на [[Клетка|клетките]] на [[Коскена срж|коскената срцевина]] на начин што ги индуцира матичните клетки на коскената срцевина кои вообичаено се развиваат во [[бели крвни клетки]] да станат нервни [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]]. Техниката<ref>{{Наведено списание|date=септември 2012|title=Selection of antibodies that regulate phenotype from intracellular combinatorial antibody libraries|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-09-25_109_39/page/15728|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=39|pages=15728–33|bibcode=2012PNAS..10915728Z|doi=10.1073/pnas.1214275109|pmc=3465454|pmid=23019357|doi-access=free}}</ref> им овозможува на истражувачите да пребаруваат големи библиотеки на антитела и брзо да ги изберат оние со посакуваниот биолошки ефект.<ref>{{Наведено списание|date=мај 2013|title=Autocrine signaling based selection of combinatorial antibodies that transdifferentiate human stem cells|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-05-14_110_20/page/8099|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=110|issue=20|pages=8099–104|bibcode=2013PNAS..110.8099X|doi=10.1073/pnas.1306263110|pmc=3657831|pmid=23613575|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blog.cirm.ca.gov/2017/09/12/cirm-funded-scientists-discover-a-new-way-to-make-stem-cells-using-antibodies/|title=CIRM-funded scientists discover a new way to make stem cells using antibodies|date=12 септември 2017}} </ref> === Репрограмирање од бактерии === [[Човек|Човечкиот]] гастроинтестинален тракт е колонизиран од огромна заедница на симбионти и комензали. Истражувачите го демонстрираат феноменот на репрограмирање на [[Соматска клетка|соматските клетки]] од [[бактерии]] и создавање повеќепотенцијални клетки од возрасни човечки дермални [[фибробласт]]ни клетки со вклучување на [[бактерии]] на [[млечна киселина]]<ref>{{Наведено списание|date=мај 2015|title=Reprogramming of human somatic cells by bacteria|journal=Development, Growth & Differentiation|volume=57|issue=4|pages=305–12|doi=10.1111/dgd.12209|pmid=25866152|doi-access=free}}</ref> Оваа клеточна трансдиференцијација е предизвикана од [[рибозом]]ите и „може да се појави преку бактерии дарители кои се голтани и се варени од клетки домаќини, кои можат да предизвикаат рибозомен стрес и да ја стимулираат пластичноста на клеточниот развој“.<ref name="pmid29374279">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2018|title=Ribosome Incorporation into Somatic Cells Promotes Lineage Transdifferentiation towards Multipotency|journal=Scientific Reports|volume=8|issue=1|pages=1634|bibcode=2018NatSR...8.1634I|doi=10.1038/s41598-018-20057-1|pmc=5786109|pmid=29374279}} </ref> === Условно репрограмирани клетки === Шлегел и Лиу<ref name="Xuefeng">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2012|title=ROCK inhibitor and feeder cells induce the conditional reprogramming of epithelial cells|journal=The American Journal of Pathology|volume=180|issue=2|pages=599–607|doi=10.1016/j.ajpath.2011.10.036|pmc=3349876|pmid=22189618}}</ref> покажале дека комбинацијата на хранителски [[клетки]]<ref name="Rheinwald JG">{{Наведено списание|date=ноември 1975|title=Serial cultivation of strains of human epidermal keratinocytes: the formation of keratinizing colonies from single cells|url=https://archive.org/details/cell_1975-11_6_3/page/331|journal=Cell|volume=6|issue=3|pages=331–43|doi=10.1016/S0092-8674(75)80001-8|pmid=1052771}}</ref><ref>{{Наведена дисертација}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=септември 2012|title=Radiation hormesis: Autophagy and other cellular mechanisms|journal=International Journal of Radiation Biology|volume=88|issue=9|pages=619–28|doi=10.3109/09553002.2012.699698|pmid=22702489}}</ref> и инхибитор на Rho киназа (Y-27632)<ref>{{Наведено списание|date=декември 2012|title=Application of Rho-associated protein kinase (ROCK) inhibitor to human pluripotent stem cells|journal=Journal of Bioscience and Bioengineering|volume=114|issue=6|pages=577–81|doi=10.1016/j.jbiosc.2012.07.013|pmid=22898436}}</ref><ref name="Vogel JC">{{Наведено списание|date=април 2010|title=Efficient procurement of epithelial stem cells from human tissue specimens using a Rho-associated protein kinase inhibitor Y-27632|journal=Tissue Engineering. Part A|volume=16|issue=4|pages=1363–8|doi=10.1089/ten.tea.2009.0339|pmc=2862604|pmid=19912046}}</ref> предизвикува нормални и [[тумор]]ски епителни клетки од многу [[ткива]] да се размножуваат на неодредено време ин витро.<ref>Wu, X., Wang, S., Li, M., Li, J., Shen, J., Zhao, Y., ... & Wu, X. (2020). Conditional reprogramming: next generation cell culture. Acta Pharmaceutica Sinica B, 10(8), 1360-1381. {{PMID|32963937}} {{PMC|7488362}} {{doi|10.1016/j.apsb.2020.01.011}}</ref> Оваа постапка се случува без потреба од трансдукција на егзогени вирусни или клеточни гени. Овие клетки се наречени „условно репрограмирани клетки“.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2020|title=Conditional reprogramming: next generation cell culture|journal=Acta Pharmaceutica Sinica B|publisher=Elsevier BV|volume=10|issue=8|pages=1360–1381|doi=10.1016/j.apsb.2020.01.011|pmc=7488362|pmid=32963937}}</ref> Индукцијата на условно репрограмираните клетки е брза и е резултат на репрограмирање на целата клеточно население. Условно репрограмираните клетки не изразуваат високи нивоа на [[белковини]] карактеристични за индуцираните плурипотентни матични клетки или ембрионски матични клетки (на пример, Sox2, Oct4, Nanog или Klf4). Оваа индукција на условно репрограмираните клетки е повратна и отстранувањето на Y-27632 и хранителите им овозможува на клетките нормално да се разликуваат.<ref name="Xuefeng" /><ref name="Sandra">{{Наведено списание|date=јули 2010|title=Human keratinocytes are efficiently immortalized by a Rho kinase inhibitor|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2010-07_120_7/page/2619|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=120|issue=7|pages=2619–26|doi=10.1172/JCI42297|pmc=2898606|pmid=20516646}}</ref><ref name="Schlegel">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2012|title=Conditionally reprogrammed cells represent a stem-like state of adult epithelial cells|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-12-04_109_49/page/n174|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=49|pages=20035–40|bibcode=2012PNAS..10920035S|doi=10.1073/pnas.1213241109|pmc=3523865|pmid=23169653|doi-access=free}}</ref> Технологијата со условно репрограмираните клетки може да создава 2{{E|6}} клетки за 5 до 6 дена од иглена [[биопсија]] и може да создава култури од криозачувано ткиво и од помалку од четири остварливи клетки. Условно репрограмираните клетки задржуваат нормален [[кариотип]] и остануваат нетуморогени. Оваа техника, исто така, ефикасно воспоставува клеточни култури од човечки и глодарско тумори.<ref name="Xuefeng" /><ref name="Rimm">{{Наведено списание|date=февруари 2012|title=Making every cell like HeLa a giant step for cell culture|journal=The American Journal of Pathology|volume=180|issue=2|pages=443–5|doi=10.1016/j.ajpath.2011.12.001|pmid=22192626|doi-access=free}}</ref><ref name="Lisanti">{{Наведено списание|date=април 2012|title=Translational discoveries, personalized medicine, and living biobanks of the future|journal=The American Journal of Pathology|volume=180|issue=4|pages=1334–6|doi=10.1016/j.ajpath.2012.02.003|pmid=22453029|doi-access=free}}</ref> Способноста за брзо генерирање на многу туморски клетки од мали примероци од биопсија и замрзнато ткиво обезбедува значителни можности за клеточна [[Дијагноза|дијагностика]] и терапевтика (вклучувајќи и тестирање на хемосензитивност) и во голема мера ја проширува вредноста на [[биобанка]]рството.<ref name="Xuefeng"/><ref name="Rimm"/><ref name="Lisanti"/><ref>Li, D., Thomas, C., Shrivastava, N., Gersten, A., Gadsden, N., Schlecht, N., ... & Ow, T. J. (2023). Establishment of a diverse head and neck squamous cancer cell bank using conditional reprogramming culture methods. Journal of Medical Virology, 95(2), e28388. {{PMID|36477880}} {{PMC|10168123}} (available on 2024-02-01) {{doi|10.1002/jmv.28388}}</ref> Користејќи технологија со условно репрограмираните клетки, истражувачите успеале да идентификуваат ефикасна терапија за пациент со редок вид тумор на [[белите дробови]].<ref name="Hang Yuan">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=септември 2012|title=Use of reprogrammed cells to identify therapy for respiratory papillomatosis|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-09-27_367_13/page/1220|journal=The New England Journal of Medicine|volume=367|issue=13|pages=1220–7|doi=10.1056/NEJMoa1203055|pmc=4030597|pmid=23013073}}</ref> Групата на Енглеман<ref name="Crystal">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2014|title=Patient-derived models of acquired resistance can identify effective drug combinations for cancer|url=https://archive.org/details/sim_science_2014-12-19_346_6216/page/1480|journal=Science|volume=346|issue=6216|pages=1480–6|bibcode=2014Sci...346.1480C|doi=10.1126/science.1254721|pmc=4388482|pmid=25394791}}</ref> опишува [[Фармакогеномика|фармакогеномска]] платформа која го олеснува брзото откривање на комбинации на [[лекови]] кои можат да го надминат отпорот користејќи систем со условно репрограмираните клетки. Дополнително, методот на условно репрограмираните клетки овозможува екс виво генетска манипулација на епителните клетки и нивна ин виво последователна евалуација кај истиот домаќин. Додека првичните студии откриле дека заемното одгледување на епителните клетки со швајцарските 3T3 клетки J2 е од суштинско значење за индукција на условно репрограмираните клетки, со трансвелни плочи за култура, физичкиот допир помеѓу хранителите и епителните клетки не е потребен за индуцирање на условно репрограмираните клетки, и уште поважно, зрачење на хранителите клетки е потребно за оваа индукција. Во согласност со [[опит]]ите со трансбулари, условениот медиум индуцира и одржува условно репрограмирани клетки, што е придружено со истовремено зголемување на активноста на клеточната теломераза. Активноста на условениот медиум е директно во [[корелација]] со апоптозата на хранителите-клетки индуцирана од зрачење. Така, условното репрограмирање на епителните клетки е посредувано од комбинација на Y-27632 и растворливи фактор(и) ослободени од апоптотичните хранители-клетки.<ref name="Nancy">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2013|title=Radiation induces diffusible feeder cell factor(s) that cooperate with ROCK inhibitor to conditionally reprogram and immortalize epithelial cells|journal=The American Journal of Pathology|volume=183|issue=6|pages=1862–1870|doi=10.1016/j.ajpath.2013.08.009|pmc=5745544|pmid=24096078}}</ref> Ригел и колегите<ref name="Saenz">{{Наведено списание|displayauthors=6|year=2014|title=Conditionally reprogrammed normal and transformed mouse mammary epithelial cells display a progenitor-cell-like phenotype|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=5|pages=e97666|bibcode=2014PLoSO...997666S|doi=10.1371/journal.pone.0097666|pmc=4022745|pmid=24831228|doi-access=free}}</ref> демонстрирале дека глувчешките зародочни клетки, изолирани од нормални млечни жлезди или индуцирани од глувчешки туморски вирус на млечни жлезди и белковината neu, може да бидат одгледувани на неодредено време како условно репрограмирани клетки. Маркерите поврзани со прогениторската површина на клетката брзо се индуцирани кај нормалните глувчешко зародочни и условно репрограмирани клетки во однос на глувчешко зародочните клетки. Сепак, изразувањето на одредени групи на потнаселение на млечни прогенитори, како што е CD49f+ ESA+ CD44+, значително опаѓа во подоцнежните пасуси. Како и да е, глувчешко зародочни и условно репрограмирани клетки одгледувани во тридимензионална екстрацелуларна матрица довеле до млечни ацинарни структури. Глувчешко зародочните и условно репрограмирани клетки изолирани од глувчешки туморски вирус на млечни жлезди и белковината neu изразуваат високи нивоа на HER2/neu, како и клеточни маркери кои започнуваат тумор, како што се CD44+, CD49f+ и ESA+ (EpCam). Овие модели на изразување се одржуваат во подоцнежните пасуси на КПД. Раните и доцните премини глувчешко зародочни и условно репрограмирани клетки од туморите на глувчешкиот туморски вирус на млечни жлезди-Neu кои биле засадени во млечните масни внесови на сингенски или голи глувци развиле васкуларни тумори кои [[Метастаза|метастазирале]] во рок од 6 недели од пресадувањето. Поважно, хистопатологијата на овие тумори не се разликува од онаа на родителските тумори кои се развиваат кај глувчешкиот туморски вирус на млечни жлезди-Neu. Примената на системот со условно репрограмирани клетки на епителните клетки на глувчешката млечна жлезда обезбедува привлечен модел систем за проучување на [[генетика]]та и [[фенотип]]от на нормалниот и преобразен глувчешки епител во дефинирана средина за култура и за ин виво студии за пресадување. Различен пристап кон условно репрограмираните клетки е да биде инхибиран CD47 - [[Мембрански белковини|мембранска белковина]] која е рецептор на тромбоспондин-1. Губењето на CD47 дозволува постојана пролиферација на првичните ендотелни клетки на глушецот, ја зголемува несиметричната поделба и им овозможува на овие клетки спонтано да се репрограмираат за да образуваат мултипотентни кластери слични на ембриоидно тело. Соборувањето на CD47 акутно ги зголемува нивоата на [[информациска РНК]] на c-Myc и други фактори на ин виво и ин витро [[Транскрипција (генетика)|транскрипција]] на [[матични клетки]] во клетките. Тромбоспондин-1 е клучен сигнал во [[животната средина]], кој го инхибира самообновувањето на матичните клетки преку CD47. Така, противниците на CD47 овозможуваат самообновување и репрограмирање на клетките со надминување на негативната регулација на c-Myc и другите фактори на транскрипција на матични клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|year=2013|title=Thrombospondin-1 signaling through CD47 inhibits self-renewal by regulating c-Myc and other stem cell transcription factors|journal=Scientific Reports|volume=3|pages=1673|bibcode=2013NatSR...3E1673K|doi=10.1038/srep01673|pmc=3628113|pmid=23591719}}</ref> Ин виво блокадата на CD47 со користење на противсмислено морфолино го зголемува преживувањето на глувците изложени на смртоносно зрачење на целото тело поради зголемениот пролиферативен капацитет на клетките добиени од [[коскената срцевина]] и радиозаштитата на радиочувствителните гастроинтестинални ткива.<ref>{{Наведено списание|year=2013|title=Blockade of CD47 increases survival of mice exposed to lethal total body irradiation|journal=Scientific Reports|volume=3|pages=1038|bibcode=2013NatSR...3E1038S|doi=10.1038/srep01038|pmc=3539147|pmid=23301159}}</ref> ==== Засилувачи специфични за лозата ==== Диференцираните макрофаги можат да бидат самообновувани во [[Ткиво|ткивата]] и да бидат проширени долгорочно во културата.<ref name="Maf"/><ref name="Maflin"/> Под одредени услови, макрофагите може да бидат поделени без да ги изгубат особини што ги стекнале додека се специјализирале за [[Бели крвни зрнца|имунолошки клетки]] - што обично не е можно со диференцирани клетки. Макрофагите го постигнуваат ова со активирање на [[Генска регулаторна мрежа|генска мрежа]] слична на онаа што се наоѓа во зародочни матични клетки. Едноклеточната анализа открила дека, ин виво, макрофагите кои се размножуваат може да го потиснат репертоарот на подобрувачи специфични за макрофагите поврзани со генската мрежа која го контролира самообновувањето. Ова било настанато кога концентрациите на два фактори на транскрипција наречени MafB и c-Maf биле природно ниски или беа инхибирани за кратко време. Генетските манипулации кои ги исклучиле MafB и c-Maf во макрофагите предизвикаа клетките да започнат програма за самообновување. Сличната мрежа, исто така, го контролира самообновувањето на зародочните матични клетки, но е поврзана со различни засилувачи специфични за зародочните матични клетки.<ref name="Maflin"/> Оттука, макрофагите изолирани од глувците со двоен недостиг на MafB- и c-Maf се делат на неодредено време; самообновувањето зависи од c-Myc и Klf4.<ref>{{Наведено списание|date=ноември 2014|title=Tissue macrophage identity and self-renewal|journal=Immunological Reviews|volume=262|issue=1|pages=56–73|doi=10.1111/imr.12224|pmid=25319327}}</ref> === Индиректно претворање на лоза === Индиректното претворање на лозата е методологија на репрограмирање во која [[Соматска клетка|соматските клетки]] преминуваат низ пластична средна состојба на делумно репрограмирани клетки (прединдуцирани плурипотентни матични клетки), индуцирана со кратка изложеност на фактори за репрограмирање, проследена со диференцијација во посебно развиена хемиска средина (вештачка ниша).<ref name="Kurian">{{Наведено списание|first5=Carlos|displayauthors=6|date=јануари 2013|title=Conversion of human fibroblasts to angioblast-like progenitor cells|url=https://archive.org/details/nature-methods_2013-01_10_1/page/77|journal=Nature Methods|volume=10|issue=1|pages=77–83|doi=10.1038/nmeth.2255|pmc=3531579|pmid=23202434}}</ref> Овој метод може да биде и поефикасен и побезбеден, бидејќи се чини дека не предизвикува [[тумор]]и или други непожелни генетски промени и резултира со многу поголем принос од другите методи. Сепак, безбедноста на овие клетки останува сомнителна. Бидејќи конверзијата на лозата од прединдуцираната плурипотентна матична клетка се потпира на употребата на условите за репрограмирање на индуцираната плурипотентна матична клетка, дел од клетките би можеле да стекнат плурипотентни својства ако не ја запрат [[ин витро]] постапката на дедиференцијација или поради понатамошна ин виво дедиференцијација.<ref>{{Наведено списание|date=јануари 2013|title=A blueprint for engineering cell fate: current technologies to reprogram cell identity|journal=Cell Research|volume=23|issue=1|pages=33–48|doi=10.1038/cr.2013.1|pmc=3541663|pmid=23277278}}</ref> === Гликобелковина на надворешната мембрана === Заедничка особина на плурипотентните [[матични клетки]] е специфичната природа на белковинскатагликозилација на нивната надворешна [[Клеточна мембрана|мембрана]]. Тоа ги разликува од повеќето неплурипотентни [[клетки]], иако не и од [[Бели крвни зрнца|белите крвни зрнца]].<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2011|title=Specific lectin biomarkers for isolation of human pluripotent stem cells identified through array-based glycomic analysis|journal=Cell Research|volume=21|issue=11|pages=1551–63|doi=10.1038/cr.2011.148|pmc=3364725|pmid=21894191}}</ref> Гликаните на површината на матичните клетки брзо реагираат на промените во клеточната состојба и сигнализацијата и затоа се идеални за идентификување дури и мали промени во клеточните групи на население. Многу маркери на матични клетки се засноваат на гликански епитопи на клеточната површина, вклучувајќи ги широко користените маркери SSEA-3, SSEA-4, Tra 1-60 и Tra 1-81.<ref>{{Наведено списание|date=ноември 1998|title=Embryonic stem cell lines derived from human blastocysts|url=https://archive.org/details/sim_science_1998-11-06_282_5391/page/1145|journal=Science|volume=282|issue=5391|pages=1145–7|bibcode=1998Sci...282.1145T|doi=10.1126/science.282.5391.1145|pmid=9804556|doi-access=free}}</ref> Суила Хели и колегите<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2014|title=Extracellular o-linked N-acetylglucosamine is enriched in stem cells derived from human umbilical cord blood|journal=BioResearch Open Access|volume=3|issue=2|pages=39–44|doi=10.1089/biores.2013.0050|pmc=3995142|pmid=24804163}}</ref> шпекулираат дека во [[Човек|човечките]] матични клетки, екстрацелуларниот O-GlcNAc и екстрацелуларниот O-LacNAc играат клучна улога во финото прилагодување на сигналниот пат Notch - високо зачуван клеточен сигнален систем кој ја регулира спецификацијата на клеточната судбина, диференцијацијата, несиметријата лево кон десно, апоптоза, сомитогенеза и ангиогенеза и игра клучна улога во пролиферацијата на матичните клетки (прегледана од Пердигот и Бардин<ref>{{Наведено списание|date=февруари 2013|title=Sending the right signal: Notch and stem cells|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects|volume=1830|issue=2|pages=2307–22|doi=10.1016/j.bbagen.2012.08.009|pmid=22917651}}</ref> и Џафар-Неџад и колегите<ref>{{Наведено списание|date=август 2010|title=Role of glycans and glycosyltransferases in the regulation of Notch signaling|journal=Glycobiology|volume=20|issue=8|pages=931–49|doi=10.1093/glycob/cwq053|pmc=2912550|pmid=20368670}}</ref>) Промените во белковинската гликозилација на надворешната мембрана се маркери на клеточните состојби поврзани на некој начин со плурипотенција и диференцијација.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2014|title=Evidences for the involvement of cell surface glycans in stem cell pluripotency and differentiation|journal=Glycobiology|volume=24|issue=5|pages=458–68|doi=10.1093/glycob/cwu012|pmid=24578376|doi-access=free}}</ref> Промената на гликозилацијата очигледно не е само резултат на започнувањето на [[Генска експресија|генското изразување]], туку делува и како важен генски регулатор вклучен во стекнувањето и одржувањето на недиференцираната состојба.<ref>{{Наведено списание|date=декември 2012|title=Structural and quantitative evidence for dynamic glycome shift on production of induced pluripotent stem cells|journal=Molecular & Cellular Proteomics|volume=11|issue=12|pages=1913–23|doi=10.1074/mcp.M112.020586|pmc=3518133|pmid=23023295|doi-access=free}}</ref> На пример, активирањето на [[гликобелковина]]та ACA,<ref>{{Наведено списание|date=октомври 2002|title=A novel human erythrocyte glycosylphosphatidylinositol (GPI)-anchored glycoprotein ACA. Isolation, purification, primary structure determination, and molecular parameters of its lipid structure|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-10-25_277_43/page/40472|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=277|issue=43|pages=40472–8|doi=10.1074/jbc.M202416200|pmid=12167612|doi-access=free}}</ref> што го поврзува гликозилфосфатидилинозитолот на површината на [[Прогениторна клетка|прогениторните клетки]] во човечката странична [[крв]], предизвикува зголемено изразување на гените Wnt, Notch-1, BMI1 и HOXB4 преку сигнална каскада PI3K / PTENT и промовира образување на самообновувачко население на хематопоетски матични клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=A novel human glycoprotein ACA is an upstream regulator of human hematopoiesis|journal=Bulletin of Experimental Biology and Medicine|volume=155|issue=4|pages=536–51|doi=10.1007/s10517-013-2195-0|pmid=24143385}}</ref> Понатаму, дедиференцијацијата на прогениторните клетки индуцирана од сигналниот пат зависна од ACA води до плурипотентни матични клетки индуцирани од ACA, способни да се раздвојуваат ин витро во клетки од сите три зародишни слоеви.<ref name="pmid24143386">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=Activation by ACA induces pluripotency in human blood progenitor cells|journal=Bulletin of Experimental Biology and Medicine|volume=155|issue=4|pages=552–67|doi=10.1007/s10517-013-2196-z|pmid=24143386}}</ref> Студијата за способноста на лектините да одржуваат култура на плурипотентни човечки матични клетки, довела до откривање на лектинот ''Erythrina crista-galli'', кој може да послужи како едноставна и високо ефективна матрица за одгледување на човечки плурипотентни матични клетки.<ref>{{Наведена книга|title=Human pluripotent stem cells: glycomic approaches for culturing and characterization|vauthors=Mikkola M|year=2013|isbn=978-952-10-8444-7|hdl=10138/37669}}</ref> ==== Репрограмирање со протеогликан ==== Алтернативна стратегија за претворање на [[Соматска клетка|соматските клетки]] во плурипотентни состојби може да биде постојана стимулација на [[фибробласт]]ите од еден протеогликан со екстрацелуларна матрица, фибромодулин.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2012|title=Reprogramming of human fibroblasts into multipotent cells with a single ECM proteoglycan, fibromodulin|journal=Biomaterials|publisher=Elsevier BV|volume=33|issue=24|pages=5821–31|doi=10.1016/j.biomaterials.2012.04.049|pmid=22622142}}</ref> Таквите клетки покажуваат способност за регенерација на скелетните мускули со значително помал ризик од тумори во споредба со индуцираните плурипотентни матични клетки.<ref>Yang, P., Li, C., Lee, M., Marzvanyan, A., Zhao, Z. H., Ting, K., ... & Zheng, Z. (2020). Photopolymerizable hydrogel encapsulated fibromodulin-reprogrammed cells for muscle regeneration. Tissue engineering. Part A. https://doi.org/10.1089/ten.tea.2020.0026</ref> Намалената туморогеност на таквите клетки е поврзана со надрегулацијата на CDKN2B за време на постапката на репрограмирање на рекомбинантниот човечки фибромодулин.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2019|title=CDKN2B upregulation prevents teratoma formation in multipotent fibromodulin-reprogrammed cells|journal=The Journal of Clinical Investigation|publisher=American Society for Clinical Investigation|volume=129|issue=8|pages=3236–3251|doi=10.1172/jci125015|pmc=6668700|pmid=31305260}}</ref> === Репрограмирање преку физички пристап === Белковината за клеточна адхезија во Е-кадерин е незаменлива за робустен плурипотентни [[фенотип]].<ref>{{Наведено списание|date=јули 2011|title=E-cadherin is crucial for embryonic stem cell pluripotency and can replace OCT4 during somatic cell reprogramming|journal=EMBO Reports|volume=12|issue=7|pages=720–6|doi=10.1038/embor.2011.88|pmc=3128971|pmid=21617704}}</ref> За време на репрограмирањето за создавање индуцирани плурипотентни [[матични клетки]], N-кадеринот може да ја замени функцијата на E-кадеринот.<ref>{{Наведено списание|date=ноември 2013|title=Adhesion, but not a specific cadherin code, is indispensable for ES cell and induced pluripotency|journal=Stem Cell Research|volume=11|issue=3|pages=1250–63|doi=10.1016/j.scr.2013.08.009|pmid=24036274|doi-access=free}}</ref> Овие функции на кадерините не се директно поврзани со адхезијата бидејќи морфологијата на сферата помага да биде одржано „стеблото“ на матичните клетки.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=Direct conversion of fibroblasts into neural progenitor-like cells by forced growth into 3D spheres on low attachment surfaces|journal=Biomaterials|volume=34|issue=24|pages=5897–906|doi=10.1016/j.biomaterials.2013.04.040|pmid=23680365}}</ref> Згора на тоа, образувањето на сфера, поради принуден раст на [[Клетка|клетките]] на ниска прицврстена површина, понекогаш предизвикува репрограмирање. На пример, нервните [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]] може да бидат создавани од [[фибробласт]]ите директно преку физички пристап без воведување егзогени фактори за репрограмирање. Физичките знаци, во облик на напоредни микрожлебови на површината на клеточно-лепливите супстрати, можат да ги заменат ефектите на [[Епигенетика|епигенетските]] изменувачи со мали [[молекули]] и значително да ја подобрат ефикасноста на репрограмирањето. Механизмот се потпира на механомодулацијата на епигенетската состојба на клетките. Поточно, „намалената активност на [[хистон]]ска деацетилаза и регулацијата на изразот на доменот на повторување на WD 5 (WDR5) – подединица на H3 метилтранфераза – со микрожлебни површини доведува до зголемена ацетилација и метилација на хистон H3“. Нанофиброзните скелиња со усогласена ориентација на влакна произведуваат ефекти слични на оние произведени од микрожлебови, што наведува дека промените во клеточната морфологија може да бидат одговорни за модулација на епигенетската состојба.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2013|title=Biophysical regulation of epigenetic state and cell reprogramming|journal=Nature Materials|volume=12|issue=12|pages=1154–62|bibcode=2013NatMa..12.1154D|doi=10.1038/nmat3777|pmc=9675045|pmid=24141451}}</ref> [[Податотека:Adhesion_diagram.jpg|алт=A|мини| Улога на клеточните адхезии во нервниот развој. Сликата е дадена од страна на [[Википедија|википедискиот]] корисник JWSchmidt под лиценцата за бесплатна документација GNU.]] Ригидноста на подлогата е важен [[Биофизика|биофизички]] знак што влијае на нервната индукција и спецификацијата на подвидот. На пример, меките супстрати промовираат невроепително претворање додека ја инхибираат диференцијацијата на нервниот врв на човечките зародочни матични клетки на начин зависен од коскената морфогенетска белковина 4. Механистичките студии откриле повеќенасочна механотрансдуктивна постапка кој вклучува механосензитивна фосфорилација на белковината Smad и нуклеоцитоплазматско префрлање, регулирани со активностите на патот Hippo/белковината YAP зависни од ригидноста и интегритетот и контрактилноста на [[цитоскелет]]от на актомиозинот.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2014|title=Hippo/YAP-mediated rigidity-dependent motor neuron differentiation of human pluripotent stem cells|journal=Nature Materials|volume=13|issue=6|pages=599–604|bibcode=2014NatMa..13..599S|doi=10.1038/nmat3945|pmc=4051885|pmid=24728461}}</ref> Глувчешките зародочни матични клетки се подложени на самообновување во присуство на цитокинскиот инхибиторен фактор на леукемија. По повлекувањето на инхибиторниот фактор на леукемија, глувчешките зародочни матични клетки се диференцираат, придружени со зголемување на адхезијата на клетката-супстрат и клеточното ширење. Ограниченото ширење на клетките во отсуство на инхибиторниот фактор на леукемија или со одгледување на глувчешките зародочни матични клетки на хемиски дефинирани, слабо адхезивни биосупстрати, или со манипулирање со [[цитоскелет]]от, им овозможило на клетките да останат во недиференцирана и плурипотентна состојба. Ефектот на ограниченото клеточно ширење на самообновувањето на глувчешката зародочна матична клетка не е посредувано од зголемена меѓуклеточна адхезија, бидејќи инхибицијата на адхезијата на глувчешката зародочна матична клетка со користење на функција што блокира антитела на Е-кадерин или малата интерфериска РНК не промовира диференцијација.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2013|title=The self-renewal of mouse embryonic stem cells is regulated by cell-substratum adhesion and cell spreading|journal=The International Journal of Biochemistry & Cell Biology|volume=45|issue=11|pages=2698–705|doi=10.1016/j.biocel.2013.07.001|pmc=3898852|pmid=23871934}}</ref> Биле опишани можните механизми за предодредување на судбината на матичните клетки со физички заемодејства со екстрацелуларната матрица.<ref>{{Наведено списание|date=јули 2009|title=Control of stem cell fate by physical interactions with the extracellular matrix|journal=Cell Stem Cell|volume=5|issue=1|pages=17–26|doi=10.1016/j.stem.2009.06.016|pmc=2768283|pmid=19570510}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2012|title=Geometry–Force Control of Stem Cell Fate|journal=BioNanoScience|volume=3|pages=43–51|doi=10.1007/s12668-012-0067-0}}</ref> Развиен е нов метод кој ги претвора клетките во матични клетки побрзо и поефикасно со нивно „стискање“ со помош на вкочанетоста и густината на околниот гел во тридимензионална микросредина. Техниката може да се примени на голем број клетки за создавање матични клетки за [[Медицина|медицински]] цели на индустриско ниво.<ref>{{Наведено списание|date=март 2016|title=Defined three-dimensional microenvironments boost induction of pluripotency|journal=Nature Materials|volume=15|issue=3|pages=344–52|bibcode=2016NatMa..15..344C|doi=10.1038/nmat4536|pmid=26752655}} </ref><ref>{{Наведено списание|date=мај 2020|title=Fibroblast rejuvenation by mechanical reprogramming and redifferentiation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=117|issue=19|pages=10131–10141|bibcode=2020PNAS..11710131R|doi=10.1073/pnas.1911497117|pmc=7229653|pmid=32350144|doi-access=free}}</ref> Клетките вклучени во постапката на репрограмирање морфолошки се менувани како што продолжува постапката. Ова резултира со физички разлики во адхезивните сили меѓу клетките. Суштинските разлики во „адхезивниот потпис“ помеѓу плурипотентните матични клетки, делумно репрограмираните клетки, раздвоеното потомство и соматските клетки овозможиле развој на постапката на одделување за изолација на плурипотентни матични клетки во микрофлуидни уреди,<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2013|title=Adhesion strength-based, label-free isolation of human pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/nature-methods_2013-05_10_5/page/438|journal=Nature Methods|volume=10|issue=5|pages=438–44|doi=10.1038/nmeth.2437|pmc=3641175|pmid=23563795}}</ref> што е: # брзо (одвојувањето трае помалку од 10 минути); # ефикасно (одвојувањето резултира со повеќе од 95 проценти чиста култура на индуцирана плурипотентна матична клетка); # безопасно (стапката на преживување на клетките е поголема од 80 проценти и добиените клетки ги задржуваат нормалните транскрипциски профили, потенцијалот за диференцијација и [[кариотип]]от). Матичните клетки поседуваат механичко памтење (тие се сеќаваат на минатите физички сигнали) - со факторите на сигналниот пат Hippo:<ref>{{Наведено списание|date=февруари 2009|title=YAP, TAZ, and Yorkie: a conserved family of signal-responsive transcriptional coregulators in animal development and human disease|url=https://archive.org/details/sim_biochemistry-and-cell-biology_2009-02_87_1/page/77|journal=Biochemistry and Cell Biology|volume=87|issue=1|pages=77–91|doi=10.1139/O08-114|pmid=19234525}}</ref> белковината YAP и транскрипциски соактиватор со PDZ-врзувачки домен кој делува како интрацелуларен механички реостат - кој складира информации од минатите физички средини и влијае на судбината на клетките.<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2014|title=Mechanical memory and dosing influence stem cell fate|journal=Nature Materials|volume=13|issue=6|pages=645–52|bibcode=2014NatMa..13..645Y|doi=10.1038/nmat3889|pmc=4031270|pmid=24633344}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=декември 2013|title=Engineered micromechanical cues affecting human pluripotent stem cell regulations and fate|journal=Journal of Laboratory Automation|volume=18|issue=6|pages=482–93|doi=10.1177/2211068213503156|pmid=24062363|doi-access=free}}</ref> === Неврвни матични клетки === [[Мозочен удар|Мозочниот удар]] и многу невродегенеративни нарушувања, како што се [[Паркинсонова болест|Паркинсоновата болест]], [[Алцхајмерова болест|Алцхајмеровата болест]] и [[Амиотрофична латерална склероза|амиотрофичната латерална склероза]], имаат потреба од терапии за замена на [[Клетка|клетките]]. Успешната употреба на претворените [[Нервен систем|нервни]] клетки во пресадувањата, отвора нов пат за лекување на такви [[болести]].<ref name="Qu">{{Наведено списание|date=февруари 2012|title=Converted neural cells: induced to a cure?|journal=Protein & Cell|volume=3|issue=2|pages=91–7|doi=10.1007/s13238-012-2029-2|pmc=4104580|pmid=22410787}}</ref> Сепак, индуцираните [[неврони]] директно претворени од [[фибробласт]]ите се крајно посветени и покажуваат многу ограничена пролиферативна способност што можеби нема да обезбеди доволно автологни дарителски клетки за пресадување.<ref name="Yang">{{Наведено списание|date=декември 2011|title=Induced neuronal cells: how to make and define a neuron|journal=Cell Stem Cell|volume=9|issue=6|pages=517–25|doi=10.1016/j.stem.2011.11.015|pmc=4377331|pmid=22136927}}</ref> Нервните матични клетки кои се индуцирани со самообновување обезбедуваат дополнителни предности во однос на индуцираните неврони и за основните истражувања и за клиничките примени.<ref name="Ernesto"/><ref name="Marc"/><ref name="Han"/><ref name="Wu">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2012|title=Generation of dopaminergic neurons directly from mouse fibroblasts and fibroblast-derived neural progenitors|journal=Cell Research|volume=22|issue=4|pages=769–72|doi=10.1038/cr.2012.32|pmc=3317566|pmid=22370632}}</ref><ref name="Maucksch, C. 2012">{{Наведено списание|year=2012|title=Non-Viral Generation of Neural Precursor-like Cells from Adult Human Fibroblasts|journal=Journal of Stem Cells & Regenerative Medicine|volume=8|issue=3|pages=162–70|doi=10.46582/jsrm.0803009|pmc=3908292|pmid=24693194}}</ref> На пример, под специфични услови на раст, фибробластите на глушецот може да бидат репрограмирани со еден фактор, Sox2, за да создадат нервни матични клетки кои се индуцирани со самообновување кои се самообновуваат во културата и по пресадувањето и можат да преживеат и да бидат вклучени без да создаваат тумори во [[мозок]]от на глувците.<ref name="Yadong">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2012|title=Direct reprogramming of mouse and human fibroblasts into multipotent neural stem cells with a single factor|journal=Cell Stem Cell|volume=11|issue=1|pages=100–9|doi=10.1016/j.stem.2012.05.018|pmc=3399516|pmid=22683203}}</ref> Нервните матични клетки кои се индуцирани со самообновување може да бидат изведени од возрасни човечки фибробласти со невирусни техники, со што е нуден безбеден метод за автологно пресадување или за развој на модели на болести засновани на клетки.<ref name="Maucksch, C. 2012"/> Хемиските индуцирани нервни [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]] може да бидат создавани од фибробласти на врвот на опашката на глушецот и [[Човек|човечки]] уринарни [[Соматска клетка|соматски клетки]] без воведување егзогени фактори, но - преку хемиска мешавина, имено VCR (V, VPA, инхибитор на хистонските деацетилази; C, CHIR992; C, CHIR992). инхибитор на GSK-3 кинази и R, [https://web.archive.org/web/20140328213812/http://xcessbio.com/index.php/small-molecules/tgf/repsox.html RepSox], инхибитор на TGF бета сигналните патишта), под физиолошка хипоксична состојба.<ref name="ciNPCs">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2014|title=Generation of neural progenitor cells by chemical cocktails and hypoxia|journal=Cell Research|volume=24|issue=6|pages=665–79|doi=10.1038/cr.2014.32|pmc=4042166|pmid=24638034}}</ref> Алтернативни мешавини со инхибитори на [[хистон]]ска деацетилација, гликоген синтазна киназа и TGF-β патишта (каде што: натриум бутират или трихостатин А би можеле да го заменат VPA, [[литиум хлорид]] или [[литиум карбонат]] (Li2CO3CHIR) или 992. Repsox може да биде заменет со SB-431542 или траниласт) покажуваат слични ефекти за индукција на Нервните хемиски индуцирани [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]].<ref name="ciNPCs" /> Жанг, и сор.,<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2016|title=Pharmacological Reprogramming of Fibroblasts into Neural Stem Cells by Signaling-Directed Transcriptional Activation|journal=Cell Stem Cell|volume=18|issue=5|pages=653–67|doi=10.1016/j.stem.2016.03.020|pmc=4864020|pmid=27133794}}</ref>, исто така, известуваат за високо ефикасно репрограмирање на фибробластите на глушецот во хемиските индуцирани нервни [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]] со користење на мешавина од девет компоненти. Опишани се повеќе методи за директна преобразва на соматските клетки во индуцирани нервни матични клетки.<ref name="Belmonte">{{Наведено списание|date=јули 2012|title=Induced neural stem cells: a new tool for studying neural development and neurological disorders|journal=Cell Research|volume=22|issue=7|pages=1087–91|doi=10.1038/cr.2012.73|pmc=3391017|pmid=22547025}}</ref> [[Опит]]ите со доказ за начелото покажуваат дека е можно пресадени човечки фибробласти и човечки астроцити директно во мозокот кои се изградени да изразуваат индуцирани облици на [[гени]] за репрограмирање на нервите, во неврони, кога гените за репрограмирање (Ascl1, Brn2a и Myt1l) се активирани по пресадувањето со користење [[лек]].<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2013|title=Generation of induced neurons via direct conversion in vivo|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-04-23_110_17/page/7038|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=110|issue=17|pages=7038–43|bibcode=2013PNAS..110.7038T|doi=10.1073/pnas.1303829110|pmc=3637783|pmid=23530235|doi-access=free}}</ref> Астроцитите - најчестите невроглиски мозочни клетки, кои придонесуваат за образување на лузни како одговор на повреда - може директно да бидат репрограмирани ин виво за да станат функционални неврони кои образуваат мрежи кај глувците без потреба од пресадување на клетки.<ref>{{Наведено списание|date=октомври 2013|title=In vivo reprogramming of astrocytes to neuroblasts in the adult brain|journal=Nature Cell Biology|volume=15|issue=10|pages=1164–75|doi=10.1038/ncb2843|pmc=3867822|pmid=24056302}}</ref> Истражувачите ги следеле глувците речиси една година за да бараат знаци за образување [[тумор]] и пријавиле дека не нашле никакви. Истите истражувачи ги претвориле астроцитите кои образуваат лузни во прогениторни клетки, наречени невробласти, кои се регенерирани во неврони во повредениот [[’Рбетен мозок|'рбетен мозок]] на возрасна единка.<ref>{{Наведено списание|date=февруари 2014|title=In vivo conversion of astrocytes to neurons in the injured adult spinal cord|journal=Nature Communications|volume=5|pages=3338|bibcode=2014NatCo...5.3338S|doi=10.1038/ncomms4338|pmc=3966078|pmid=24569435}}</ref> === Претходници клетки на олигодендроцитите === Без миелинот да ги изолира [[неврон]]ите, нервните сигнали брзо ја губат моќта. [[Болест]]ите кои го напаѓаат миелинот, како што е [[мултипла склероза]], резултираат со нервни сигнали кои не можат да се пропагираат до нервните завршетоци и како последица доведуваат до когнитивни, моторни и сетилни проблеми. Пресадување на претходници клетки на олигодендроцитите, кои можат успешно да создадат миелински обвивки околу нервните [[клетки]], е ветувачки потенцијален терапевтски одговор. Директната претворање на лоза на [[фибробласт]]ите на глувци и [[Стаорец|стаорци]] во олигодендроглиски клетки обезбедува потенцијален извор на претходниците клетки на олигодендроцитите. Претворање со присилно изразување на осумте<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2013|title=Transcription factor-mediated reprogramming of fibroblasts to expandable, myelinogenic oligodendrocyte progenitor cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2013-05_31_5/page/426|journal=Nature Biotechnology|volume=31|issue=5|pages=426–33|doi=10.1038/nbt.2561|pmc=3678540|pmid=23584611}}</ref> или на трите<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2013|title=Generation of oligodendroglial cells by direct lineage conversion|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2013-05_31_5/page/434|journal=Nature Biotechnology|volume=31|issue=5|pages=434–9|doi=10.1038/nbt.2564|pmc=3677690|pmid=23584610}}</ref> фактори на [[Транскрипција (генетика)|транскрипција]] Sox10, Olig2 и Zfp536, може да обезбеди такви клетки. === Кардиомиоцити === Ин виво терапиите засновани на [[клетки]] може да обезбедат трансформативен пристап за зголемување на васкуларниот и [[Мускулен систем|мускулниот]] раст и за спречување на образување на неконтрактилни лузни со доставување на фактори на [[Транскрипција (генетика)|транскрипција]]<ref name="Li"/> или микро РНК<ref name="Dzau"/> до [[срцето]].<ref name="Chunhui">{{Наведено списание|date=октомври 2012|title=Turning cardiac fibroblasts into cardiomyocytes in vivo|journal=Trends in Molecular Medicine|volume=18|issue=10|pages=575–6|doi=10.1016/j.molmed.2012.06.009|pmid=22770847}}</ref> Срцевите [[фибробласт]]и, кои претставуваат 50% од клетките во срцето на [[цицачи]]те, може да бидат ин виво репрограмирани во клетки слични на [[Срцев мускул|кардиомиоцитите]] со месна испорака на фактори на транскрипција на срцевото јадро (GATA4, MEF2C, TBX5 и за подобрено репрограмирање плус ESRRG, MESP1, Myocard ZFPM2) по коронарна лигатура.<ref name="Li" /><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|year=2013|title=Direct reprogramming of human fibroblasts toward a cardiomyocyte-like state|journal=Stem Cell Reports|volume=1|issue=3|pages=235–47|doi=10.1016/j.stemcr.2013.07.005|pmc=3849259|pmid=24319660}}</ref> Овие резултати вмешале терапии кои директно може на ново да го мускулализираат срцето без пресадување клетки. Сепак, било покажано дека ефикасноста на таквото репрограмирање е многу ниска и [[фенотип]]от на добиените клетки слични на кардиомиоцитите не наликува на оние на зрели нормални кардиомиоцити. Понатаму, пресадувањето на фактори на срцева транскрипција во повредени срца на глувци резултирало со слабо клеточно преживување и минимално [[Генска експресија|изразување]] на срцевите гени.<ref name="Sean">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2012|title=Inefficient reprogramming of fibroblasts into cardiomyocytes using Gata4, Mef2c, and Tbx5|journal=Circulation Research|volume=111|issue=1|pages=50–5|doi=10.1161/CIRCRESAHA.112.270264|pmc=3390172|pmid=22581928}}</ref> Во меѓувреме, бил сторен напредок во методите за [[ин витро]] добивање срцеви миоцити.<ref name="Paul">{{Наведено списание|date=јануари 2012|title=Production of de novo cardiomyocytes: human pluripotent stem cell differentiation and direct reprogramming|journal=Cell Stem Cell|volume=10|issue=1|pages=16–28|doi=10.1016/j.stem.2011.12.013|pmc=3255078|pmid=22226352}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2014|title=Small molecules enable cardiac reprogramming of mouse fibroblasts with a single factor, Oct4|journal=Cell Reports|volume=6|issue=5|pages=951–60|doi=10.1016/j.celrep.2014.01.038|pmc=4004339|pmid=24561253}}</ref> Ефикасната срцева диференцијација на човечките индуцирани плурипотентни матични клетки довела до [[Прогениторна клетка|прогенитори]] кои биле задржани во [[Срцев удар|инфарктирани]] срца на [[Стаорец|стаорци]] и намалено ремоделирање на срцето по исхемично оштетување.<ref name="Carpenter">{{Наведено списание|date=април 2012|title=Efficient differentiation of human induced pluripotent stem cells generates cardiac cells that provide protection following myocardial infarction in the rat|journal=Stem Cells and Development|volume=21|issue=6|pages=977–86|doi=10.1089/scd.2011.0075|pmc=3315757|pmid=22182484}}</ref> Група [[научници]], предводен од Шенг Динг, користел мешавина од девет [[хемикалии]] (9C) за трансдиференцијација на клетките на [[Човек|човечката]] [[кожа]] во срцеви клетки кои чукаат. Со овој метод, повеќе од 97% од клетките почнале да чукаат, особина на целосно развиените, здрави срцеви клетки. Хемиски индуцираните клетки слични на кардиомиоцити рамномерно се контрахираат и личеле на човечки кардиомиоцити во нивните транскриптоми, епигенетски и електрофизиолошки својства. Кога биле пресадувани во инфарктни срца на глувци, [[фибробласт]]ите третирани со 9C ефикасно биле претворени во хемиски индуцираните кардиомицити и биле развиени во клетки на срцевиот мускул со здрав изглед во [[орган]]от.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2016|title=Conversion of human fibroblasts into functional cardiomyocytes by small molecules|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-06-03_352_6290/page/1216|journal=Science|volume=352|issue=6290|pages=1216–20|bibcode=2016Sci...352.1216C|doi=10.1126/science.aaf1502|pmid=27127239|doi-access=free}}</ref> Овој пристап на хемиско репрограмирање, по понатамошна оптимизација, може да понуди лесен начин да бидат обезбедени знаците што го поттикнуваат срцевиот мускул да се регенерира месно.<ref>[https://gladstone.org/about-us/news/scientists-turn-skin-cells-heart-cells-and-brain-cells-using-drugs?sf25398259=1 Scientists Turn Skin Cells into Heart Cells and Brain Cells Using Drugs]. Gladstone Institutes. News Center</ref> Во друга студија, исхемичната кардиомиопатија во моделот на инфаркт на глувци била насочена кон пресадување на индуцирани плурипотентни матични клетки. Ги синхронизирала неуспешните комори, нудејќи регенеративна стратегија за постигнување на ресинхронизација и заштита од декомпензација со помош на подобрена спроводливост и стегање на левата комора, намалени лузни и поништување на структурното ремоделирање.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=септември 2013|title=Induced pluripotent stem cell intervention rescues ventricular wall motion disparity, achieving biological cardiac resynchronization post-infarction|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_2013-09-01_591_17/page/4335|journal=The Journal of Physiology|volume=591|issue=17|pages=4335–49|doi=10.1113/jphysiol.2013.252288|pmc=3779120|pmid=23568891}}</ref> Еден протокол створил население до 98% кардиомиоцити од човечки плурипотентни матични клетки едноставно со модулирање на канонската сигналниот пат Wnt во дефинирани временски точки за време на диференцијацијата, користејќи лесно достапни [[соединенија]] на мали [[молекули]].<ref name="Palecek">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2012|title=Robust cardiomyocyte differentiation from human pluripotent stem cells via temporal modulation of canonical Wnt signaling|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=27|pages=E1848-57|doi=10.1073/pnas.1200250109|pmc=3390875|pmid=22645348|doi-access=free}}</ref> Откривањето на механизмите кои го контролираат формирањето на кардиомиоцитите доведоа до развој на лекот ITD-1, кој ефикасно ја чисти клеточната површина од TGF-β рецепторот тип II и одбрано ја инхибира интрацелуларната TGF-β сигнализација. Така, одбирачки ја подобрува диференцијацијата на незафатениот мезодерм до кардиомиоцитите, но не и до васкуларните мазни мускули и ендотелијалните клетки.<ref name="Mercola">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2012|title=Small molecule-mediated TGF-β type II receptor degradation promotes cardiomyogenesis in embryonic stem cells|journal=Cell Stem Cell|volume=11|issue=2|pages=242–52|doi=10.1016/j.stem.2012.04.025|pmc=3419596|pmid=22862949}}</ref> Еден проект всадил децелуларизирани срца на глувци со човечки мултипотенцијални кардиоваскуларни прогениторни клетки добиени од индуцираните плурипотентни матични клетки. Воведените клетки се преселиле, се [[Размножување|размножувале]] и на лице место се разединувале кон кардиомиоцити, мазни мускулни клетки и ендотелијални клетки за да ги реконструираат срцата. Покрај тоа, екстрацелуларната матрица на срцето (подлогата на срцевото скеле) им сигнализирала на човечките клетки да станат специјализирани клетки потребни за правилно функционирање на срцето. По 20 дена перфузија со фактори за раст, конструираните срцеви ткива почнаа повторно да чукаат и реагираа на лекови.<ref>{{Наведено списание|year=2013|title=Repopulation of decellularized mouse heart with human induced pluripotent stem cell-derived cardiovascular progenitor cells|journal=Nature Communications|volume=4|pages=2307|bibcode=2013NatCo...4.2307L|doi=10.1038/ncomms3307|pmid=23942048|doi-access=free}}</ref> „На лице место“ репрограмирањето на срцевите фибробласти во индуцирани клетки слични на кардиомиоцити претставува ветувачка стратегија за срцева регенерација. Глувци изложени ин виво, на три фактори на срцева транскрипција GMT (Gata4, Mef2c, Tbx5) и малите молекули: SB-431542 (инхибитор на преобразувачкиот фактор на раст (TGF)-β) и XAV939 (инхибитор на WNT) 2 недели по миокарден инфаркт покажало значително подобрено репрограмирање (ефикасноста на репрограмирање била зголемена за осум пати) и срцевата функција во споредба со оние кои се изложени само на GMT.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2017|title=Chemical Enhancement of In Vitro and In Vivo Direct Cardiac Reprogramming|journal=Circulation|volume=135|issue=10|pages=978–995|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.024692|pmc=5340593|pmid=27834668}}</ref> Поврзано: преглед<ref>{{Наведено списание|date=април 2014|title=Concise review: reprogramming strategies for cardiovascular regenerative medicine: from induced pluripotent stem cells to direct reprogramming|url=http://stemcellstm.alphamedpress.org/content/3/4/448.short|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=3|issue=4|pages=448–57|doi=10.5966/sctm.2013-0163|pmc=3973716|pmid=24591731|archive-url=https://archive.today/20140407181042/http://stemcellstm.alphamedpress.org/content/3/4/448.short|archive-date=2014-04-07}}</ref><ref>Funakoshi, S., Yoshida, Y. (2021). Recent progress of iPSC technology in cardiac diseases. Arch Toxicol 95, 3633–3650 {{doi|10.1007/s00204-021-03172-3}}</ref> === Подмладување на мускулната матична клетка === Постарите лица често со напредна мускулна слабост и регенеративен недостиг делумно поради зголемената активност на патот на киназа активирана од митоген p38α и p38β во старечки [[матични клетки]] на [[Костур|скелетните]] [[мускул]]и. Подложувањето на таквите матични клетки на минлива инхибиција на p38α и p38β во врска со културата на меки хидрогелни супстрати брзо се проширува и ги подмладува што резултира со враќање на нивната сила.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2014|title=Rejuvenation of the muscle stem cell population restores strength to injured aged muscles|journal=Nature Medicine|volume=20|issue=3|pages=255–64|doi=10.1038/nm.3464|pmc=3949152|pmid=24531378}}</ref> Кај старите глувци, сателитските ќелии во мирување губат реверзибилна мирување со префрлање во неповратна состојба на предстареење, предизвикана од дерепресијата на p16 INK4a (исто така наречена Cdkn2a). При повреда, овие клетки не успеваат да бидат активирани и да бидат проширени, дури и во младешка средина. Стишувањето на p16INK4a во старечките сателитски клетки го обновува спокојството и регенеративните функции на мускулите.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=Geriatric muscle stem cells switch reversible quiescence into senescence|journal=Nature|volume=506|issue=7488|pages=316–21|bibcode=2014Natur.506..316S|doi=10.1038/nature13013|pmid=24522534}}</ref> Миогенските прогенитори за потенцијална употреба во моделирање на болести или терапии засновани на клетки кои целат кон скелетните мускули, исто така, може да бидат создадени директно од индуцирани плурипотентни матични клетки користејќи слободно лебдечка сферична култура во медиум за култура дополнет со високи концентрации (100&nbsp;ng/ml) на фибробластниот фактор на раст-2 ( FGF-2 ) и епидермален фактор на раст.<ref>{{Наведено списание|date=мај 2014|title=Derivation of myogenic progenitors directly from human pluripotent stem cells using a sphere-based culture|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=3|issue=5|pages=564–74|doi=10.5966/sctm.2013-0143|pmc=4006483|pmid=24657962}}</ref> === Хепатоцити === За разлика од сегашните протоколи за добивање [[хепатоцит]]и од [[Човек|човечки]] [[фибробласт]]и, Саијонг Жу и колегите, во 2014 година,<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2014|title=Mouse liver repopulation with hepatocytes generated from human fibroblasts|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-04-03_508_7494/page/n135|journal=Nature|volume=508|issue=7494|pages=93–7|bibcode=2014Natur.508...93Z|doi=10.1038/nature13020|pmc=4161230|pmid=24572354}}</ref> не создале индуцираните плурипотентни матични клетки, но, користејќи мали [[молекули]], го скратиле репрограмирањето до плурипотенција за да создадат состојба на индуцирана мултипотентна [[прогениторна клетка]] од која ендодермните прогениторни клетки и последователно хепатоцитите (индуцирана мултипотентна [[прогениторна клетка]]-Heps) биле ефикасно диференцирани. По пресадување во слабо имунитетски глувчешки модел со заболен човечки [[црн дроб]], индуцираната мултипотентна прогениторна клетка-Heps интензивно се размножувала и стекнала нивоа на функција на хепатоцитите слични на оние на човечките главни возрасни хепатоцити. Индуцираната мултипотентна прогениторна клетка-Heps не создала [[тумор]]и, најверојатно затоа што тие никогаш не влегле во плурипотентна состојба. [[Податотека:Gray1062.png|мини|Цревна крипта - достапен и изобилен извор на цревни епителни клетки за претворање во клетки слични на β.]] Овие резултати ја утврдуваат можноста за значајна повторно населување на црниот дроб кај глувците со човечки хепатоцити создадени [[ин витро]], што ја отстранува долгогодишната препрека кон терапија со автологни црнодробни клетки. Мешавина од мали молекули, Y-27632, A-83-01 (инхибитор на TGFβ киназа/активин рецептор како киназа (ALK5)) и CHIR99021 (моќен инхибитор на GSK-3 ), може ин витро да ги претвори зрелите хепатоцити на [[Стаорец|стаорци]] и глувци во пролиферативни бипотентни клетки - хемиски индуцирани прогенитори на црниот дроб. Хемиски индуцираните прогенитори на црниот дроб може да се разединат и во зрели хепатоцити и во [[Жолчка|жолчни]] епителни клетки кои можат да образуваат функционални дуктални структури. Во долготрајна култура, Хемиски индуцираните прогенитори на црниот дроб не го изгубиле својот пролиферативен капацитет и нивната хепатална диференцирачка способност и можат повторно да го населат хронично повреденото ткиво на црниот дроб.<ref>{{Наведено списание|date=јануари 2017|title=Conversion of Terminally Committed Hepatocytes to Culturable Bipotent Progenitor Cells with Regenerative Capacity|journal=Cell Stem Cell|volume=20|issue=1|pages=41–55|doi=10.1016/j.stem.2016.10.007|pmid=27840021|doi-access=free}}</ref> === Клетки што произведуваат инсулин === Усложувањата на [[Шеќерна болест|шеќерната болест]] како што се [[Срцево заболување|срцевите заболувања]], [[Дијабетична ретинопатија|ретинопатија]], [[Дијабетична невропатија|невропатија]], [[Дијабетична нефропатија|нефропатија]] и странични циркулаторни заболувања зависат од нарушување на регулацијата на шеќерот поради недостаток на [[инсулин]] од бета клетките на панкреасот и може да бидат смртоносни доколку не се лекувани. Еден од ветувачките пристапи за разбирање и лекување на дијабетесот е да бидат користени плурипотентни матични клетки, вклучувајќи зародочни матични клетки и индуцирани плурипотентни матични клетки.<ref>{{Наведено списание|date=јуни 2014|title=Pluripotent stem cells as a potential tool for disease modelling and cell therapy in diabetes|journal=Stem Cell Reviews and Reports|volume=10|issue=3|pages=327–37|doi=10.1007/s12015-014-9503-6|pmid=24577791}}</ref> За жал, човечките клетки добиени од плурипотентни матични клетки кои изразуваат инсулин, наликуваат на човечки фетални β-клетки наместо на возрасни β-клетки. За разлика од возрасните β-клетки, феталните β-клетки изгледаат функционално незрели, што е наведено со зголемена базалнo лачење на [[гликоза]] и недостаток на стимулација на гликоза и потврдено со секвенционирање на РНК од чии [[Транскрипција (генетика)|транскрипти]].<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=Differentiated human stem cells resemble fetal, not adult, β cells|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=111|issue=8|pages=3038–43|bibcode=2014PNAS..111.3038H|doi=10.1073/pnas.1400709111|pmc=3939927|pmid=24516164|doi-access=free}}</ref> Алтернативна стратегија е претворање на фибробластите кон различни ендодермни прогениторни клеточни групи на население и, користејќи мешавини од сигнални фактори, успешно разединување на овие ендодермни прогениторни клетки во функционални клетки налик на бета и [[ин витро]] и ин виво.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2016|title=Human pancreatic beta-like cells converted from fibroblasts|journal=Nature Communications|volume=7|pages=10080|bibcode=2016NatCo...710080Z|doi=10.1038/ncomms10080|pmc=4729817|pmid=26733021}}</ref> Прекумерното изразување на трите фактори на транскрипција, PDX1 (потребен за [[Панкреас|израснување на пупки во панкреасот]] и созревање на бета-клетките), NGN3 (потребен за создавање на ендокрини претходнички клетки) и комбинација со MAFA (за созревање на бета-клетките) (нареченo PNM) може да доведе до преобразба на некои видови клетки во состојба слична на бета-клетка.<ref>{{Наведено списание|year=2013|title=Reprogramming of various cell types to a beta-like state by Pdx1, Ngn3 and MafA|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=11|pages=e82424|bibcode=2013PLoSO...882424A|doi=10.1371/journal.pone.0082424|pmc=3843737|pmid=24312421|doi-access=free}}</ref> Пристапен и изобилен извор на функционални клетки кои произведуваат инсулин се цревата. Изразувањето на PMN кај човечките цревни „органоиди“ го стимулира претворањето на цревните епителни клетки во клетки слични на β, веројатно прифатливи за пресадување.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2014|title=De novo formation of insulin-producing "neo-β cell islets" from intestinal crypts|journal=Cell Reports|volume=6|issue=6|pages=1046–1058|doi=10.1016/j.celrep.2014.02.013|pmc=4245054|pmid=24613355}}</ref> === Нефронски прогенитори === Возрасните проксимални тубулни [[клетки]] биле директно [[Транскрипција (генетика)|транскрипциски]] репрограмирани на [[нефрон]]ските [[Прогениторна клетка|прогенитори]] на зародочниот [[бубрег]], користејќи збир од шест [[гени]] на поучни фактори на транскрипција (SIX1, SIX2, OSR1, хомологот отсутен на око 1 (EYA1), Homeobox A11 (HOXA11) и S (SNAI2)) кои активирале гени во согласност со [[фенотип]]от на [[мезенхим]]ски/нефронски прогенитор во клеточната линија на проксималната тубула кај возрасен.<ref>{{Наведено списание|date=септември 2013|title=Direct transcriptional reprogramming of adult cells to embryonic nephron progenitors|journal=Journal of the American Society of Nephrology|volume=24|issue=9|pages=1424–34|doi=10.1681/ASN.2012121143|pmc=3752949|pmid=23766537}}</ref> Создавањето такви клетки може да доведе до клеточни терапии за бубрежна болест кај возрасни. Зародочните бубрежни органоиди сместени во бубрезите на возрасни [[Стаорец|стаорци]] можат да подлежат на понатамошен развој и васкуларен развој.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2012|title=In vivo maturation of functional renal organoids formed from embryonic cell suspensions|journal=Journal of the American Society of Nephrology|volume=23|issue=11|pages=1857–68|doi=10.1681/ASN.2012050505|pmc=3482737|pmid=23085631}}</ref> === Клетки на крвните садови === Како што стареат крвните садови, тие често стануваат абнормални во структурата и функцијата, а со тоа придонесуваат за бројни [[болести]] поврзани со возраста, вклучувајќи миокарден [[срцев удар]], исхемичен [[мозочен удар]] и [[атеросклероза]] на [[Артерија|артериите]] кои го снабдуваат [[срцето]], [[мозок]]от и долните [[екстремитети]]. Значи, важна цел е да биде стимулиран васкуларниот раст за колатералната циркулација за да биде спречена егзацербација на овие болести. Индуцираните васкуларни [[Прогениторна клетка|прогениторни клетки]] се корисни за клеточна терапија дизајнирана да го стимулира коронарниот колатерален раст. Тие биле создадени со делумно репрограмирање на ендотелните [[клетки]].<ref name="Kurian"/> Васкуларната посветеност на индуцираните васкуларни прогениторни клетки е поврзана со [[Епигенетика|епигенетското]] памтење на ендотелните клетки, што ги создава како клеточни компоненти на растечките крвни садови. Тоа е причината зошто, кога индуцираните васкуларни прогениторни клетки биле всадени во [[Срцев мускул|миокардот]], тие биле вградени во крвните садови и го зголемиле коронарниот колатерален проток подобро од индуцираните плурипотентни матични клетки, [[мезенхим]]ските матични клетки или домашните ендотелни клетки.<ref name="Chilian">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2012|title=Induction of vascular progenitor cells from endothelial cells stimulates coronary collateral growth|journal=Circulation Research|volume=110|issue=2|pages=241–52|doi=10.1161/CIRCRESAHA.111.250126|pmc=3974272|pmid=22095729}}</ref> Екс виво [[Генетско инженерство|генетското изменување]] може да биде ефикасна стратегија за подобрување на функцијата на матичните клетки. На пример, клеточната терапија која користи генетското изменување со Pim-1 киназа (надолниот ефектор на Akt, кој позитивно ја регулира неоваскулогенезата) на клетките добиени од [[Коскена срж|коскената срцевина]]<ref name="Toko">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јуни 2012|title=Preservation of myocardial structure is enhanced by pim-1 engineering of bone marrow cells|journal=Circulation Research|volume=111|issue=1|pages=77–86|doi=10.1161/CIRCRESAHA.112.265207|pmc=3398618|pmid=22619278}}</ref> или [[Човек|човечките]] срцеви прогениторни клетки, изолирани од неуспешниот миокарден<ref name="Sussman">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=октомври 2012|title=Human cardiac progenitor cells engineered with Pim-I kinase enhance myocardial repair|journal=Journal of the American College of Cardiology|volume=60|issue=14|pages=1278–87|doi=10.1016/j.jacc.2012.04.047|pmc=3461098|pmid=22841153}}</ref> резултира со издржливост на поправка, заедно со подобрување на функционалните параметри на хемодинамските перформанси на миокардот. Матичните клетки извлечени од масното [[ткиво]] по липосукција може да бидат натерани да станат прогениторни мазни мускулни клетки кои се наоѓаат во артериите и [[Вена|вените]].<ref name="Nollert M">{{Наведено списание|date=4 април 2018|title=Development of a Human Tissue-Engineered Blood Vessel from Adipose-Derived Stem Cells.|url=https://www.ahajournals.org/doi/abs/10.1161/res.111.suppl_1.a360|journal=Circulation Research|volume=111|page=A360|doi=10.1161/res.111.suppl_1.a360}} </ref> Системот за дводимензионална култура на човечки индуцираните плурипотентни матични клетки<ref name="doi10.1038/nbt1287">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2007|title=Endothelial cells derived from human embryonic stem cells form durable blood vessels in vivo|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2007-03_25_3/page/317|journal=Nature Biotechnology|volume=25|issue=3|pages=317–8|doi=10.1038/nbt1287|pmid=17322871}}</ref> во врска со избор на троен маркер ( CD34 (површинска гликофосфобелковина изразена на развојно рани задорочни фибробласти), NP1 (рецептор – невропилин 1) и KDR (рецептор што содржи домен за вметнување киназа)) за изолацијата на васкулогените претходник клетки од човечкиот индуцираните плурипотентни матични клетки, создал ендотелни клетки кои, по пресадувањето, ин виво образувал стабилни, функционални крвни садови кај глушецот, кои траеле 280 дена.<ref name="doi10.1073/pnas.1310675110">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2013|title=Generation of functionally competent and durable engineered blood vessels from human induced pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-07-30_110_31/page/12774|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=110|issue=31|pages=12774–9|bibcode=2013PNAS..11012774S|doi=10.1073/pnas.1310675110|pmc=3732948|pmid=23861493|doi-access=free}}</ref> За лекување на срцев удар, важно е да биде спречено формирање на фиброзно ткиво со лузни. Ова може да биде постигнати ин виво со минлива примена на паракрини фактори кои го пренасочуваат придонесот на природните прогениторни матични клетки на срцето од ткивото на лузна во кардиоваскуларното ткиво. На пример, во модел на миокарден инфаркт на глушец, единечна интрамиокардна инјекција на човечка [[информациска РНК]] (VEGF-A modRNA) соваскуларен ендотелен фактор на раст А, изменета за да избега од нормалниот одбранбен систем на телото, резултира со долгорочно подобрување на функцијата на срцето поради мобилизација и пренасочување на епикардијалните прогениторни клетки кон видови кардиоваскуларни клетки.<ref name="doi10.1038/nbt.2682">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=октомври 2013|title=Modified mRNA directs the fate of heart progenitor cells and induces vascular regeneration after myocardial infarction|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2013-10_31_10/page/898|journal=Nature Biotechnology|volume=31|issue=10|pages=898–907|doi=10.1038/nbt.2682|pmc=4058317|pmid=24013197}}</ref> === Крвни матични клетки === ==== Црвени крвни клетки ==== Трансфузијата на [[црвени крвни зрнца]] е неопходна за многу пациенти. Сепак, до денес снабдувањето со еритроцити останува лабилно. Покрај тоа, трансфузијата ризикува пренос на заразни [[болести]]. Голема понуда на безбедни еритроцити создадени [[ин витро]] ќе помогне да биде решено ова прашање. Екс виво создавањето еритроидни [[клетки]] може да обезбеди алтернативни производи за трансфузија за да ги задоволат сегашните и идните клинички барања.<ref name="Zeuner">{{Наведено списание|date=август 2012|title=Concise review: stem cell-derived erythrocytes as upcoming players in blood transfusion|journal=Stem Cells|volume=30|issue=8|pages=1587–96|doi=10.1002/stem.1136|pmc=3697769|pmid=22644674}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|year=2013|title=Immortalization of erythroblasts by c-MYC and BCL-XL enables large-scale erythrocyte production from human pluripotent stem cells|journal=Stem Cell Reports|volume=1|issue=6|pages=499–508|doi=10.1016/j.stemcr.2013.10.010|pmc=3871399|pmid=24371805}}</ref> Црвените крвни зрнца создадени ин витро од мобилизирани позитивни клетки со CD34, имаат нормално преживување кога се трансфузирани во автологен примател.<ref name="Douay">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2011|title=Proof of principle for transfusion of in vitro-generated red blood cells|journal=Blood|volume=118|issue=19|pages=5071–9|doi=10.1182/blood-2011-06-362038|pmc=3217398|pmid=21885599}}</ref> Црвените крвни зрнца створени ин витро содржат исклучиво фетусен хемоглобин, кој ја спасува функционалноста на овие еритроцити. Ин виво, промената на фетусниот на возрасен [[хемоглобин]] била забележана по инфузија на јадрени[[Црвени крвни зрнца|еритроидни]] претходници добиени од индуцираните плурипотентни матични клетки.<ref name="Kobari">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2012|title=Human induced pluripotent stem cells can reach complete terminal maturation: in vivo and in vitro evidence in the erythropoietic differentiation model|journal=Haematologica|volume=97|issue=12|pages=1795–803|doi=10.3324/haematol.2011.055566|pmc=3590085|pmid=22733021}}</ref> Иако црвените крвни зрнца немаат [[Клеточно јадро|јадра]] и затоа не можат да створат [[тумор]], нивните непосредни претходници еритробласти имаат јадра. Терминалното созревање на еритробластите во функционални еритроцити бара сложена постапка ремоделирање кој завршува со истиснување на јадрото и образување на јадрен еритроцит.<ref name="Crispino">{{Наведено списание|year=2011|title=Erythroblast enucleation|journal=Stem Cells International|volume=2011|pages=139851|doi=10.4061/2011/139851|pmc=3189604|pmid=22007239|doi-access=free}}</ref> Репрограмирањето на клетките често ја нарушува енуклеацијата. Трансфузијата на ин витро создадени црвени крвни зрнца или еритробласти не штити доволно од создавање тумор. Патот на рецепторот на [[арил]]ни јаглеводороди (за која било покажано дека е вклучен во промовирањето на развојот на клетките на [[Рак (болест)|ракот]]) игра важна улога во нормалниот развој на крвните клетки. Активирањето на рецепторот на [[арил]]ни јаглеводороди во човечките хематопоетски прогениторни клетки предизвикува невидено ширење на хематопоетските прогениторни клетки, клетки од мегакариоцитите и еритроидната лоза.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2013|title=The aryl hydrocarbon receptor directs hematopoietic progenitor cell expansion and differentiation|url=https://archive.org/details/sim_blood_2013-07-18_122_3/page/376|journal=Blood|volume=122|issue=3|pages=376–85|doi=10.1182/blood-2012-11-466722|pmc=3716202|pmid=23723449}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=март 2014|title=Concise review: stem cell-based approaches to red blood cell production for transfusion|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=3|issue=3|pages=346–55|doi=10.5966/sctm.2013-0054|pmc=3952923|pmid=24361925}}</ref><ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Наведено списание|year=2016|title=Culturing red blood cells from stem cells: a solution to present and future challenges of transfusion medicine?|journal=ISBT Science Series|volume=11|pages=111–117|doi=10.1111/voxs.12235}}</ref> [[Ген]]от SH2B3 кодира негативен регулатор на сигнализацијата на цитокините и природно настанатите варијанти на губење на функцијата во овој ген ин виво го зголемуваат бројот на црвените крвни зрна. Целната сузбивање на SH2B3 во главните човечки хематопоетски матични и прогениторни клетки го подобрило созревањето и севкупниот принос на ин витро добиени еритроцити. Покрај тоа, исклучувањето на SH2B3 со геномското уредување на преку групираните редовно меѓупросторни кратки палиндромски повторувања /Cas9 во човечки плурипотентни матични клетки овозможило зголемено ширење на еритроидните клетки со зачувана диференцијација.<ref name="onlinelibrary.wiley.com" /><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2016|title=Targeted Application of Human Genetic Variation Can Improve Red Blood Cell Production from Stem Cells|journal=Cell Stem Cell|volume=18|issue=1|pages=73–78|doi=10.1016/j.stem.2015.09.015|pmc=4707983|pmid=26607381}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јуни 2016|title=β-Globin-Expressing Definitive Erythroid Progenitor Cells Generated from Embryonic and Induced Pluripotent Stem Cell-Derived Sacs|journal=Stem Cells|volume=34|issue=6|pages=1541–52|doi=10.1002/stem.2335|pmc=4892957|pmid=26866725}}</ref> [[Податотека:1908_Platelet_Development.jpg|мини|Тромбоцитите екструдирани од мегакариоцити.]] ==== Крвни плочки ==== [[Крвни плочки|Крвните плочки]] помагаат во спречување на [[Хеморагија|крвавење]] кај [[Тромбоцитопенија|тромбоцитопенични]] пациенти и пациенти со тромбоцитемија. Значаен проблем за пациентите со мултитрансфузија е рефракторноста на трансфузија на крвни плочки. Така, способноста екс виво да бидат создавани тромбоцитни производи и тромбоцитни производи на кои им недостигаат човечки леукоцитни антигени во медиум без серум ќе има клиничка вредност. Механизмот заснован на мешање на РНК, користел лентивирусен вектор за изразување на краткофибно мешање на РНК, насочена кон транскриптите на β2-микроглобулин во CD34-позитивните клетки. Створените крвни плочки покажале намалување од 85% на човечките леукоцитни антигени од класа I. Овие тромбоцити се чини дека имаат нормална функција [[ин витро]].<ref name="Figueiredo">{{Наведено списание|date=август 2010|title=Generation of HLA-deficient platelets from hematopoietic progenitor cells|url=https://zenodo.org/record/896100|journal=Transfusion|volume=50|issue=8|pages=1690–701|doi=10.1111/j.1537-2995.2010.02644.x|pmid=20412529}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2020|title=iPSC-Derived Platelets Depleted of HLA Class I Are Inert to Anti-HLA Class I and Natural Killer Cell Immunity|journal=Stem Cell Reports|publisher=Elsevier BV|volume=14|issue=1|pages=49–59|doi=10.1016/j.stemcr.2019.11.011|pmc=6962657|pmid=31883921}}</ref> Една клинички применлива стратегија за деривација на функционални крвни плочки од човечки индуцираните плурипотентни матични клетки вклучува воспоставување на стабилни овековечени мегакариоцитни прогениторни клеточни линии преку прекумерно изразување на BMI1 и BCL-XL зависен од [[доксициклин]]. Добиените овековечени мегакариоцитни прогениторни клеточни линии може да се прошират во култура во подолги периоди (4-5 месеци), дури и по криозачувување. Запирањето на прекумерното изразување (со отстранување на доксициклин од медиумот) на c-MYC, BMI1 и BCL-XL во растечките овековечени мегакариоцитни прогениторни клеточни линии довело до производство на CD42b + крвни плочки со функционалност споредлива со онаа на домашните крвни плочки врз основа на низа анализи ин витро и ин виво.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2014|title=Expandable megakaryocyte cell lines enable clinically applicable generation of platelets from human induced pluripotent stem cells|journal=Cell Stem Cell|volume=14|issue=4|pages=535–48|doi=10.1016/j.stem.2014.01.011|pmid=24529595|doi-access=free}}</ref> Томас и сор., опишуваат стратегија за напредно програмирање која се потпира на истовременото егзогено изразување на 3 фактори на [[Транскрипција (генетика)|транскрипција]]: GATA1, FLI1 и TAL1. Напред програмираните [[мегакариоцит]]и се размножуваат и се разликуваат во културата неколку месеци со чистота на мегакариоцити над 90% достигнувајќи до 2x10⁵ зрели мегакариоцити по влезна човечка плурипотентна матична клетка. Во текот на културата се создавани функционални крвни плочки што овозможуваат проспективно собирање на неколку единици за трансфузија од само еден милион почетни човечки плурипотентни матични клетки.<ref name="pmid27052461">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2016|title=Large-scale production of megakaryocytes from human pluripotent stem cells by chemically defined forward programming|journal=Nature Communications|volume=7|issue=|pages=11208|bibcode=2016NatCo...711208M|doi=10.1038/ncomms11208|pmc=4829662|pmid=27052461}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јуни 2015|title=Road blocks in making platelets for transfusion|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|volume=13|issue=Suppl 1|pages=S55-62|doi=10.1111/jth.12942|pmc=5565795|pmid=26149051}}</ref> ==== Имуни клетки ==== Посебен вид [[Бели крвни зрнца|бели крвни клетки]], познати како цитотоксични Т [[лимфоцит]]и, се создавани од [[Имунолошки систем|имунолошкиот систем]] и се способни да препознаат специфични маркери на површината на различни заразни или [[тумор]]ски [[клетки]], предизвикувајќи ги да започнат напад за да ги убијат штетните клетките. Оттука, имунотерапијата со функционални [[антиген]]ско специфични Т-клетки има потенцијал како терапевтска стратегија за борба против многу видови [[Рак (болест)|рак]] и [[вирус]]ни инфекции.<ref>{{Наведено списание|year=1995|title=Principles for adoptive T cell therapy of human viral diseases|journal=Annual Review of Immunology|volume=13|pages=545–86|doi=10.1146/annurev.iy.13.040195.002553|pmid=7612234}}</ref> Сепак, изворите на клетките се ограничени, бидејќи тие се создавани во мал број природно и имаат краток животен век. Потенцијално ефикасен пристап за создавање цитотоксични Т лимфоцити специфични за антиген е да бидат вратат зрелите имунолошки Т-клетки во индуцираните плурипотентни матични клетки, кои [[ин витро]] поседуваат неопределен пролиферативен капацитет и по нивното размножување да бидат наведени да се редиференцираат назад во Т-клетките.<ref name="Hiromitsu">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2013|title=Generation of rejuvenated antigen-specific T cells by reprogramming to pluripotency and redifferentiation|journal=Cell Stem Cell|volume=12|issue=1|pages=114–26|doi=10.1016/j.stem.2012.11.002|pmid=23290140|doi-access=free}}</ref><ref name="Kawamoto">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2013|title=Regeneration of human tumor antigen-specific T cells from iPSCs derived from mature CD8(+) T cells|journal=Cell Stem Cell|volume=12|issue=1|pages=31–6|doi=10.1016/j.stem.2012.12.006|pmid=23290135|doi-access=free}}</ref><ref name="Crompton">{{Наведено списание|date=мај 2012|title=Directed differentiation of induced pluripotent stem cells towards T lymphocytes|journal=Journal of Visualized Experiments|issue=63|pages=e3986|doi=10.3791/3986|pmc=3389997|pmid=22617911}}</ref> Друг метод ги комбинира технологиите со индуцираните плурипотентни матични клетки и химерските антигенски рецептори<ref name="doi10.1158/2159-8290.CD-12-0548">{{Наведено списание|date=април 2013|title=The basic principles of chimeric antigen receptor design|journal=Cancer Discovery|volume=3|issue=4|pages=388–98|doi=10.1158/2159-8290.CD-12-0548|pmc=3667586|pmid=23550147}}</ref> за да создаваат човечки Т-клетки насочени кон CD19, антиген изразен од малигни [[B-клетка|B-клетки]], во [[Ткиво|ткивна]] култура.<ref name="doi10.1038/nbt.2678">{{Наведено списание|date=октомври 2013|title=Generation of tumor-targeted human T lymphocytes from induced pluripotent stem cells for cancer therapy|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2013-10_31_10/page/928|journal=Nature Biotechnology|volume=31|issue=10|pages=928–33|doi=10.1038/nbt.2678|pmc=5722218|pmid=23934177}}</ref> Овој пристап на создавање терапевтски човечки Т-клетки може да биде корисен за имунотерапија на рак и други медицински примени. Непроменливата клетка наречен природен убиец Т имаат голем клинички потенцијал како помошни средства за имунотерапија на ракот. Непроменливите природни убијци Т делуваат како вродени Т-лимфоцити и служат како мост помеѓу [[Вроден имунолошки систем|вродениот]] и [[Стекнат имунолошки систем|стекнатиот имунолошки систем]]. Тие ги зголемуваат антитуморните реакции со производство на интерферон-гама.<ref name="doi10.1155/2012/720803">{{Наведено списание|year=2012|title=Invariant NKT cells as novel targets for immunotherapy in solid tumors|journal=Clinical & Developmental Immunology|volume=2012|pages=720803|doi=10.1155/2012/720803|pmc=3483734|pmid=23118781|doi-access=free}}</ref> Пристапот на собирање, репрограмирање/дедиференцијација, повторна диференцијација и вбризгување е предложен за поврзан третман на туморот.<ref name="Koseki">{{Наведено списание|date=јуни 2012|title=Induced pluripotency as a potential path towards iNKT cell-mediated cancer immunotherapy|journal=International Journal of Hematology|volume=95|issue=6|pages=624–31|doi=10.1007/s12185-012-1091-0|pmid=22592322}}</ref> Дендритичните клетки се специјализирани да ги контролираат одговорите на Т-клетките. Дендритичните клетки со соодветни [[Генетско инженерство|генетски изменувања]] може да преживее доволно долго за да го стимулира антигенско специфичниот цитотоксичен Т [[лимфоцит]] и потоа да биде елиминиран. Антигенско претставителните клетки слични на дендритичните клетки добиени од човечки индуцирани плурипотентни матични клетки може да послужат како извор за терапија со [[вакцинација]].<ref name="Senju">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2013|title=TAP-deficient human iPS cell-derived myeloid cell lines as unlimited cell source for dendritic cell-like antigen-presenting cells|journal=Gene Therapy|volume=20|issue=5|pages=504–13|doi=10.1038/gt.2012.59|pmid=22875043|doi-access=free}}</ref> CCAAT/засилувачот за врзување на белковината-α индуцира трансдиференцијација на [[B-клетка|B-клетките]] во макрофаги при високи ефикасни<ref>{{Наведено списание|date=мај 2004|title=Stepwise reprogramming of B cells into macrophages|url=https://archive.org/details/cell_2004-05-28_117_5/page/663|journal=Cell|volume=117|issue=5|pages=663–76|doi=10.1016/S0092-8674(04)00419-2|pmid=15163413|doi-access=free}}<br /><br />{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2009|title=A robust and highly efficient immune cell reprogramming system|journal=Cell Stem Cell|volume=5|issue=5|pages=554–66|doi=10.1016/j.stem.2009.10.004|pmid=19896445|doi-access=free}}</ref> и го подобрува репрограмирањето во индуцираните плурипотентни матични клетки кога се ко-изразуваат со факторите на транскрипција Oct4, Sox2, Klf4 и Myc.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2008|title=Direct reprogramming of terminally differentiated mature B lymphocytes to pluripotency|url=https://archive.org/details/cell_2008-04-18_133_2/page/250|journal=Cell|volume=133|issue=2|pages=250–64|doi=10.1016/j.cell.2008.03.028|pmc=2615249|pmid=18423197}}</ref> Со стократно зголемување на ефикасноста на репрограмирање на индуцираните плурипотентни матични клетки, што вклучува 95% од тоа население.<ref name="doi10.1038/nature12885">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=C/EBPα poises B cells for rapid reprogramming into induced pluripotent stem cells|journal=Nature|volume=506|issue=7487|pages=235–9|bibcode=2014Natur.506..235D|doi=10.1038/nature12885|pmid=24336202|hdl-access=free}}</ref> Понатаму, CCAAT/засилувачот за врзување на белковината-α може да претвора избрани човечки B-клеточен [[лимфом]] и клеточни линии на [[леукемија]] во клетки слични на макрофаги со висока ефикасност, што го нарушува капацитетот на клетките за создавање тумор.<ref name="doi10.1016/j.celrep.2013.03.003">{{Наведено списание|date=април 2013|title=C/EBPα induces highly efficient macrophage transdifferentiation of B lymphoma and leukemia cell lines and impairs their tumorigenicity|journal=Cell Reports|volume=3|issue=4|pages=1153–63|doi=10.1016/j.celrep.2013.03.003|pmid=23545498|doi-access=free}}</ref> === Подмладување на епителните клетки на градната жлезда === [[Градна жлезда|Градната жлезда]] е првиот [[орган]] што се влошува како што [[Човек|луѓето]] стареат. Ова намалување е една од главните причини зошто [[имунолошкиот систем]] станува помалку ефикасен со возраста. Намалената изразување на факторот FOXN1 на [[Транскрипција (генетика)|транскрипција]] на епителните клетки на градната [[жлезда]] е вмешана како составница на механизмот што ја регулира инволуцијата поврзана со возраста.<ref>{{Наведено списание|year=2012|title=Deletion of FoxN1 in the thymic medullary epithelium reduces peripheral T cell responses to infection and mimics changes of aging|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=4|pages=e34681|bibcode=2012PLoSO...734681G|doi=10.1371/journal.pone.0034681|pmc=3326029|pmid=22514652|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јуни 2010|title=Declining expression of a single epithelial cell-autonomous gene accelerates age-related thymic involution|journal=Aging Cell|volume=9|issue=3|pages=347–57|doi=10.1111/j.1474-9726.2010.00559.x|pmc=2894280|pmid=20156205}}</ref> Клер Блекбурн и колегите покажале дека воспоставената инволуција на градната жлезда поврзана со возраста може да биде сменета со присилна регулација на само еден фактор на транскрипција - FOXN1 во епителните клетки на градната жлезда со цел да се промовира [[Младеење|подмладување]], пролиферација и диференцијација на овие клетки во целосно функционален епител на градна жлезда.<ref>{{Наведено списание|date=април 2014|title=Regeneration of the aged thymus by a single transcription factor|journal=Development|volume=141|issue=8|pages=1627–37|doi=10.1242/dev.103614|pmc=3978836|pmid=24715454}}</ref> Ова подмладување и зголемена пролиферација биле придружени со регулација на [[ген]]ите кои промовираат напредок на клеточниот циклус (циклин D1, ΔN p63, FgfR2IIIb) и кои се потребни во епителните клетки на градната жлезда за да бидат промовирани специфичните аспекти на развојот на [[Т-лимфоцит|Т-клетките]] (Dll4, Kitl, Ccl22, Cxl1, Cd40, Cd80, Ctsl, Pax1). Во иднина, овој метод може широко да биде користена за подобрување на функцијата на имунолошкиот систем и на лице место борба против воспаление кај пациенти со подмладување на градната жлезда.<ref>Oh, J., Wang, W., Thomas, R., & Su, D. M. (2020). [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.03.17.995357v1 Thymic rejuvenation via induced thymic epithelial cells (iTECs) from FOXN1-overexpressing fibroblasts to counteract inflammaging]. bioRxiv. https://doi.org/10.1101/2020.03.17.995357</ref> === Мезенхимски матични клетки === ==== Индукција ==== Мезенхимските матични/стромални клетки се под истрага за примени во [[срце]]вото, [[Бубрег|бубрежното]], [[Нервен систем|нервното]], [[зглоб]]ното и [[Коска|коскеното]] опоравување, како и во воспалителни состојби и хемопоетско пресадување.<ref name="Fu X">{{Наведено списание|date=јануари 2013|title=Mesenchymal stem cells: a revolution in therapeutic strategies of age-related diseases|journal=Ageing Research Reviews|volume=12|issue=1|pages=103–15|doi=10.1016/j.arr.2012.04.005|pmid=22569401}}</ref> Ова е поради нивните имуносузбивачки својства и способноста да се разединуваат во широк опсег на [[ткива]] од [[мезенхим]]ска лоза. Мезенхимските [[матични клетки]] обично се собираат од [[коскена срцевина]] или маснотии за возрасни, но тие бараат болни инвазивни процедури и се извори со ниска честота, што сочинуваат само 0,001-0,01% од клетките на коскената срцевина и 0,05% во липосукциските аспирати.<ref name="Bieback">{{Наведено списание|year=2008|title=Comparing mesenchymal stromal cells from different human tissues: bone marrow, adipose tissue and umbilical cord blood|journal=Bio-Medical Materials and Engineering|volume=18|issue=1 Suppl|pages=S71-6|pmid=18334717}}</ref> Загрижувачки за автологна употреба, особено кај постарите лица на кои најмногу им е потребна поправка на ткивото, мезенхимските матични/стромални клетки опаѓаат во квантитет и квалитет со возраста.<ref name="Fu X" /><ref>{{Наведено списание|date=јануари 2014|title=Adipose-derived mesenchymal stromal cells from aged patients with coronary artery disease keep mesenchymal stromal cell properties but exhibit characteristics of aging and have impaired angiogenic potential|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=3|issue=1|pages=32–41|doi=10.5966/sctm.2013-0014|pmc=3902283|pmid=24353175}}</ref><ref name="McGonagle">{{Наведено списание|date=март 2008|title=Age-related changes in human bone marrow-derived mesenchymal stem cells: consequences for cell therapies|journal=Mechanisms of Ageing and Development|volume=129|issue=3|pages=163–73|doi=10.1016/j.mad.2007.12.002|pmid=18241911}}</ref> Индуцираните плурипотентни матични клетки може да се добијат со подмладување на клетките дури и на стогодишници.<ref name="Laure"/><ref name="Young Gie Chung"/> Бидејќи индуцираните плурипотентни матични клетки може да бидат користени без [[Етика|етички]] ограничувања и културата може да се проширува на неодредено време, тие се поволен извор на мезенхимски матични клетки.<ref name="Cantz">{{Наведена книга|title=Mesenchymal Stem Cells - Basics and Clinical Application II|vauthors=Eberle I, Moslem M, Henschler R, Cantz T|year=2012|isbn=978-3-642-37943-7|series=Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology|volume=130|pages=1–17|chapter=Engineered MSCS from Patient-Specific iPS Cells|doi=10.1007/10_2012_156|pmid=22915200}}</ref> Третманот со индуцираните плурипотентни матични клетки со SB-431542 води до брзо и еднообразно создавање на мезенхимски матични клетки од човечки индуцирани плурипотентни матични клетки. (SB-431542 е инхибитор на патеките на активин/TGF- со блокирање на фосфорилацијата на ALK4, ALK5 и ALK7 рецепторите.) Овие индуцирани плурипотентни матични-мезенхимски матични клетки може да немаат способност да образуваат тератом, да прикажуваат нормален стабилен [[кариотип]] во културата и да покажуваат особини кои растат и разединуваат, многу личат на оние на главните мезенхимските матични клетки. Има потенцијал за зголемување на ин витро, овозможувајќи терапии засновани на мезенхимски матични клетки.<ref name="Fisk">{{Наведено списание|date=февруари 2012|title=Small molecule mesengenic induction of human induced pluripotent stem cells to generate mesenchymal stem/stromal cells|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=1|issue=2|pages=83–95|doi=10.5966/sctm.2011-0022|pmc=3659681|pmid=23197756}}</ref> Мезенхимските матични клетки добиени од индуцираните плурипотентни матични клетки имаат капацитет да помогнат во пародонталната регенерација и се ветувачки извор на лесно достапни матични клетки за употреба во клиничкиот третман на периодонтитис.<ref>{{Наведено списание|date=септември 2013|title=Mesenchymal stem cells from iPS cells facilitate periodontal regeneration|journal=Journal of Dental Research|volume=92|issue=9|pages=833–9|doi=10.1177/0022034513498258|pmid=23884555}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=1 март 2014|title=iPSC for Dental Tissue Regeneration|journal=Current Oral Health Reports|volume=1|issue=1|pages=9–15|doi=10.1007/s40496-013-0001-8|doi-access=free}}</ref> Лај и колегите, и Лу го пријавиле [[Хемија|хемискиот]] метод за создавање клетки слични на мезенхимските матични клетки, од човечки главни дермални фибробласти користејќи шест хемиски инхибитори (SP600125, SB202190, Go6983, Y-27632, PD0325901 и CHIR99021) со или без три фактори на раст (преобразувачки фактор на раст-β (TGF-β), основен фактор на раст на [[фибробласт]]ите (bFGF) и инхибиторен фактор на [[леукемија]] (LIF)). Хемиската мешавина директно ги претвора човечките фибробласти во индуцирани мезенхимски матични клетки со еднослојна култура за 6 дена, а стапката на претворање била приближно 38%.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2017|title=Efficient Generation of Chemically Induced Mesenchymal Stem Cells from Human Dermal Fibroblasts|journal=Scientific Reports|volume=7|pages=44534|bibcode=2017NatSR...744534L|doi=10.1038/srep44534|pmc=5356011|pmid=28303927}}</ref> Покрај клеточната терапија ин виво, културата на човечки мезенхимски матични клетки може да биде користи ин витро за масовно производство на егзозоми, кои се идеални средства за испорака на [[лекови]].<ref>{{Наведена книга|title=Mesenchymal Stem Cell Therapy|vauthors=Lai RC, Yeo RW, Tan SS, Zhang B, Yin Y, Sze NS, Choo A, Lim SK|year=2013|isbn=978-1-62703-199-8|pages=39–61|chapter=Mesenchymal Stem Cell Exosomes: The Future MSC-Based Therapy?|doi=10.1007/978-1-62703-200-1_3}}<br /><br />{{Наведено списание|year=2013|title=Exosomes for drug delivery - a novel application for the mesenchymal stem cell|journal=Biotechnology Advances|volume=31|issue=5|pages=543–51|doi=10.1016/j.biotechadv.2012.08.008|pmid=22959595}}<br /><br />{{Наведено списание|date=март 2013|title=Exosomal tumor-suppressive microRNAs as novel cancer therapy: "exocure" is another choice for cancer treatment|journal=Advanced Drug Delivery Reviews|volume=65|issue=3|pages=376–82|doi=10.1016/j.addr.2012.07.011|pmid=22841506}}</ref> ==== Дедиференцирани адипоцити ==== Масното [[ткиво]], поради неговото изобилство и релативно помалку инвазивните методи на црпење, претставува извор на [[мезенхим]]ски [[матични клетки]]. За жал, аспиратите за липосукција се само 0,05% мезенхимски матични клетки.<ref name="Bieback"/> Сепак, голема количина на зрели адипоцити, кои претежно ги изгубиле своите пролиферативни способности и затоа обично се отфрлани, може лесно да бидат изолирани од суспензијата на масните клетки и да се отразединат во [[клетки]] слични на [[фибробласт]]и без [[липид]]и, наречени одразединети масни клетки. Одразединетите масни клетки повторно воспоставуваат способност за активна пролиферација и изразуваат мултипотентни капацитети.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=февруари 2014|title=Pluripotent stem cells derived from mouse and human white mature adipocytes|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=3|issue=2|pages=161–71|doi=10.5966/sctm.2013-0107|pmc=3925054|pmid=24396033}}</ref> Во споредба со возрасните матични клетки, одразединетите масни клетки покажуваат уникатни предности во изобилство, изолација и хомогеност. Под соодветна индукциона култура [[ин витро]] или соодветна средина ин виво, одразединетите масни клетки може да покажат адипогени, остеогени, хондрогени и миогени потенцијали. Тие, исто така, може да покажат периваскуларни особини и да предизвикаат неоваскуларизација.<ref name="Cinti">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2012|title=Human dedifferentiated adipocytes show similar properties to bone marrow-derived mesenchymal stem cells|journal=Stem Cells|volume=30|issue=5|pages=965–74|doi=10.1002/stem.1067|pmid=22367678|doi-access=free}}</ref><ref name="Sugawara">{{Наведено списание|date=јули 2011|title=Dedifferentiated fat cells: an alternative source of adult multipotent cells from the adipose tissues|journal=International Journal of Oral Science|volume=3|issue=3|pages=117–24|doi=10.4248/IJOS11044|pmc=3470092|pmid=21789960}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=јуни 2013|title=Adipose tissue-derived multipotent stromal cells have a higher immunomodulatory capacity than their bone marrow-derived counterparts|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=2|issue=6|pages=455–63|doi=10.5966/sctm.2012-0184|pmc=3673757|pmid=23694810}}</ref> === Хондрогени клетки === 'Рскавицата е [[Сврзно ткиво|сврзното ткиво]] одговорно за движење на [[зглоб]]овите без триење. Неговата дегенерација на крајот резултира со целосно губење на функцијата на зглобовите во доцните фази на [[Артроза|остеоартритисот]]. Како аваскуларно и хипоцелуларно ткиво, 'рскавицата има ограничен капацитет за самопоправка. [[Хондроцит]]ите се единствениот вид [[клетка]] во 'рскавицата, во која тие се опкружени со екстрацелуларната матрица што ја лачат и составуваат. Еден метод за производство на 'рскавица е да биде индуцирана од индуцираните плурипотентни матични клетки.<ref>{{Наведено списание|date=август 2014|title=Generating cartilage repair from pluripotent stem cells|journal=Tissue Engineering. Part B, Reviews|volume=20|issue=4|pages=257–66|doi=10.1089/ten.teb.2012.0757|pmc=4123466|pmid=23957872}}</ref> Алтернативно, можно е да се претворат [[фибробласт]]ите директно во индуцирани хондрогени клетки без средна фаза на индуцираните плурипотентни матични клетки, со вметнување на три фактори за репрограмирање (c-MYC, KLF4 и SOX9).<ref>{{Наведено списание|year=2013|title=Direct induction of chondrogenic cells from human dermal fibroblast culture by defined factors|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|pages=e77365|bibcode=2013PLoSO...877365O|doi=10.1371/journal.pone.0077365|pmc=3797820|pmid=24146984|doi-access=free}}</ref> Човечките индуцирани хондрогени клетки изразиле маркерски [[гени]] за хондроцити (вид II колаген), но не и за фибробластите. Засадувани во дефекти создадени во зглобната 'рскавица на [[Стаорец|стаорци]], човечките индуцирани хондрогени клетки преживеале да создаваат 'рскавично ткиво најмалку четири недели, без [[тумор]]и. Методот користи c-MYC, за кој е сметано дека има главна улога во туморигенезата и користи [[ретровирус]] за воведување на факторите за репрограмирање, исклучувајќи го од неизменета употреба во човечката терапија.<ref name="Hiromitsu"/><ref name="Crompton"/><ref name="Crompton009">{{Наведено списание|date=јануари 2013|title=Memoirs of a reincarnated T cell|journal=Cell Stem Cell|volume=12|issue=1|pages=6–8|doi=10.1016/j.stem.2012.12.009|pmc=6352969|pmid=23290132}}</ref> == Извори на клетки за репрограмирање == Најчесто користени извори за репрограмирање се [[крв]]ните [[клетки]]<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=мај 2014|title=Human finger-prick induced pluripotent stem cells facilitate the development of stem cell banking|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=3|issue=5|pages=586–98|doi=10.5966/sctm.2013-0195|pmc=4006490|pmid=24646489}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=март 2013|title=An efficient nonviral method to generate integration-free human-induced pluripotent stem cells from cord blood and peripheral blood cells|journal=Stem Cells|volume=31|issue=3|pages=458–66|doi=10.1002/stem.1293|pmid=23193063}}</ref><ref name="Rana">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2012|title=A practical and efficient cellular substrate for the generation of induced pluripotent stem cells from adults: blood-derived endothelial progenitor cells|journal=Stem Cells Translational Medicine|volume=1|issue=12|pages=855–65|doi=10.5966/sctm.2012-0093|pmc=3659672|pmid=23283547}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2010|title=Reprogramming of human peripheral blood cells to induced pluripotent stem cells|journal=Cell Stem Cell|volume=7|issue=1|pages=20–4|doi=10.1016/j.stem.2010.06.002|pmc=2917234|pmid=20621045}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|year=2012|title=Growth factor-activated stem cell circuits and stromal signals cooperatively accelerate non-integrated iPSC reprogramming of human myeloid progenitors|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=8|pages=e42838|bibcode=2012PLoSO...742838P|doi=10.1371/journal.pone.0042838|pmc=3414503|pmid=22905176|doi-access=free}}</ref> и [[фибробласт]]ите, добиени со [[биопсија]] на [[кожа]]та,<ref>{{Наведено списание|date=февруари 2013|title=Multipotent stem cells are effectively collected from adult human cheek skin|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|volume=431|issue=1|pages=104–10|doi=10.1016/j.bbrc.2012.12.069|pmid=23268344|hdl-access=free}}</ref> но земањето клетки од [[Моч|урината]] е помалку инвазивно.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јули 2011|title=Generation of induced pluripotent stem cells from urine|journal=Journal of the American Society of Nephrology|volume=22|issue=7|pages=1221–8|doi=10.1681/ASN.2011010106|pmc=3137570|pmid=21636641}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=декември 2012|title=Generation of human induced pluripotent stem cells from urine samples|journal=Nature Protocols|volume=7|issue=12|pages=2080–9|doi=10.1038/nprot.2012.115|pmid=23138349}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=јануари 2013|title=Generation of integration-free neural progenitor cells from cells in human urine|url=https://archive.org/details/nature-methods_2013-01_10_1/page/84|journal=Nature Methods|volume=10|issue=1|pages=84–9|doi=10.1038/nmeth.2283|pmid=23223155|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=2013|title=Generation of tooth-like structures from integration-free human urine induced pluripotent stem cells|journal=Cell Regeneration|volume=2|issue=1|pages=6|doi=10.1186/2045-9769-2-6|pmc=4230506|pmid=25408878|doi-access=free}}</ref> Последниот метод не бара биопсија или земање крв. Од 2013 година, [[Матична клетка|матичните клетки]] добиени од урина биле диференцирани на ендотелни, остеогени, хондрогени, адипогени, скелетни миогени и неврогени лози, без да бидат создавани тератоми.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=септември 2013|title=Multipotential differentiation of human urine-derived stem cells: potential for therapeutic applications in urology|journal=Stem Cells|volume=31|issue=9|pages=1840–56|doi=10.1002/stem.1424|pmid=23666768|doi-access=free}}</ref> Затоа, нивното [[Епигенетика|епигенетско]] памтење е погодна за репрограмирање во индуцираните плурипотентни матични клетки. Сепак, малку клетки се појавуваат во урината, постигнати се само ниски ефикасни претворања и ризикот од бактериска контаминација е релативно висок. Друг ветувачки извор на клетки за репрограмирање се мезенхимските матични клетки добиени од влакната на [[Човек|човечката]] коса.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2013|title=Induced pluripotent stem cells from human hair follicle mesenchymal stem cells|journal=Stem Cell Reviews and Reports|volume=9|issue=4|pages=451–60|doi=10.1007/s12015-012-9420-5|pmc=3742959|pmid=23242965}}</ref> Потеклото на [[Соматска клетка|соматските клетки]] што се користени за репрограмирање може да влијае на ефикасноста на репрограмирањето,<ref name="Schnabel">{{Наведено списание|date=август 2012|title=Genetic background affects induced pluripotent stem cell generation|journal=Stem Cell Research & Therapy|volume=3|issue=4|pages=30|doi=10.1186/scrt121|pmc=3580468|pmid=22862934|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|year=2011|title=Rapid and highly efficient generation of induced pluripotent stem cells from human umbilical vein endothelial cells|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=5|pages=e19743|bibcode=2011PLoSO...619743P|doi=10.1371/journal.pone.0019743|pmc=3095638|pmid=21603572|doi-access=free}}</ref> на функционалните својства на добиените индуцирани матични клетки <ref name="Polo">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2010|title=Cell type of origin influences the molecular and functional properties of mouse induced pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2010-08_28_8/page/848|journal=Nature Biotechnology|volume=28|issue=8|pages=848–55|doi=10.1038/nbt.1667|pmc=3148605|pmid=20644536}}</ref> и на способноста за создавање [[тумор]]и.<ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=август 2009|title=Variation in the safety of induced pluripotent stem cell lines|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2009-08_27_8/page/743|journal=Nature Biotechnology|volume=27|issue=8|pages=743–5|doi=10.1038/nbt.1554|pmid=19590502|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=април 2013|title=The propensity for tumorigenesis in human induced pluripotent stem cells is related with genomic instability|journal=Chinese Journal of Cancer|volume=32|issue=4|pages=205–12|doi=10.5732/cjc.012.10065|pmc=3845575|pmid=22704487}}</ref> Индуцираните плурипотентни матични клетки задржуваат епигенетско памтење на нивното ткиво од потекло, што влијае на нивниот потенцијал за разединување.<ref name="Crompton009"/><ref name="Polo"/><ref name="Aryee">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=септември 2010|title=Epigenetic memory in induced pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-09-16_467_7313/page/285|journal=Nature|volume=467|issue=7313|pages=285–90|bibcode=2010Natur.467..285K|doi=10.1038/nature09342|pmc=3150836|pmid=20644535}}</ref><ref name="Doi">{{Наведено списание|displayauthors=6|date=ноември 2011|title=Donor cell type can influence the epigenome and differentiation potential of human induced pluripotent stem cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2011-12_29_12/page/1117|journal=Nature Biotechnology|volume=29|issue=12|pages=1117–9|doi=10.1038/nbt.2052|pmc=3357310|pmid=22119740}}</ref><ref name="Efrat">{{Наведено списание|date=јули 2011|title=Epigenetic memory and preferential lineage-specific differentiation in induced pluripotent stem cells derived from human pancreatic islet beta cells|journal=Cell Stem Cell|volume=9|issue=1|pages=17–23|doi=10.1016/j.stem.2011.06.007|pmid=21726830|doi-access=free}}</ref><ref name="Denker">{{Наведено списание|date=декември 2012|title=Time to reconsider stem cell induction strategies|journal=Cells|volume=1|issue=4|pages=1293–312|doi=10.3390/cells1041293|pmc=3901125|pmid=24710555|doi-access=free}}</ref> Ова епигенетско памтење не мора да се манифестира во фазата на плурипотенција - индуцираните плурипотентни матични клетки добиени од различни ткива покажуваат соодветна морфологија, изразуваат маркери за плурипотенција и се способни ин витро и ин виво да се разликуваат во трите зародочни слоеви. Сепак, ова епигенетско памтење може да се манифестира за време на повторното разединување во засебни видови клетки кои бараат засебни [[Локус (генетика)|локуси]] да носат резидуални епигенетски знаци. == Поврзано == {{Портал|Биологија|Технологија|Медицина}}<div class="div-col" style="column-width: 30em;"> * [[Трансдиференцијација]] * [[Примери за ин витро трансдиференцијација по лоза-инструктивен пристап]] * [[Примери за ин витро трансдиференцијација со пристап на почетната фаза на епигенетска активација]] * [[Примери за ин виво трансдиференцијација по лоза-инструктивен пристап]] * [[Ниши на матични клетки предизвикани од повреда]] * [[Транскрипциски фактор]] * [[Фактори на раст]] * [[Пионерски фактор]] * [[Клеточна диференцијација]] * [[CAF-1]] </div> == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителна литература == {{refbegin|30em}} * {{cite journal | vauthors = Scudellari M | title = How iPS cells changed the world | url = https://archive.org/details/nature-uk_2016-06-16_534_7607/page/310 | journal = Nature | volume = 534 | issue = 7607 | pages = 310–2 | date = јуни 2016 | pmid = 27306170 | doi = 10.1038/534310a | doi-access = free | bibcode = 2016Natur.534..310S }} * {{cite book |doi=10.1007/978-1-4939-3055-5 |title=Induced Pluripotent Stem (IPS) Cells |volume=1357 |series=Methods in Molecular Biology |year=2016 |isbn=978-1-4939-3054-8 | vauthors = Turksen K, Nagy A |s2cid=46010857 }} * {{cite journal | vauthors = Li M, Izpisua Belmonte JC | title = Looking to the future following 10 years of induced pluripotent stem cell technologies | journal = Nature Protocols | volume = 11 | issue = 9 | pages = 1579–85 | date = септември 2016 | pmid = 27490631 | doi = 10.1016/j.cell.2016.08.055 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Srivastava D, DeWitt N | title = In Vivo Cellular Reprogramming: The Next Generation | journal = Cell | volume = 166 | issue = 6 | pages = 1386–1396 | date = септември 2016 | pmid = 27610565 | pmc = 6234007 | doi = 10.1016/j.cell.2016.08.055 }} * {{cite journal | vauthors = Tabar V, Studer L | title = Pluripotent stem cells in regenerative medicine: challenges and recent progress | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 15 | issue = 2 | pages = 82–92 | date = февруари 2014 | pmid = 24434846 | pmc = 4539940 | doi = 10.1038/nrg3563 }} * {{cite journal | vauthors = Tan Y, Ooi S, Wang L | title = Immunogenicity and tumorigenicity of pluripotent stem cells and their derivatives: genetic and epigenetic perspectives | journal = Current Stem Cell Research & Therapy | volume = 9 | issue = 1 | pages = 63–72 | date = јануари 2014 | pmid = 24160683 | pmc = 3873036 | doi = 10.2174/1574888x113086660068 }} * {{cite journal | vauthors = Yamanaka S | title = Induced pluripotent stem cells: past, present, and future | journal = Cell Stem Cell | volume = 10 | issue = 6 | pages = 678–684 | date = јуни 2012 | pmid = 22704507 | doi = 10.1016/j.stem.2012.05.005 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Takahashi K, Yamanaka S | title = Induced pluripotent stem cells in medicine and biology | journal = Development | volume = 140 | issue = 12 | pages = 2457–61 | date = јуни 2013 | pmid = 23715538 | doi = 10.1242/dev.092551 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Asuelime GE, Shi Y | title = A case of cellular alchemy: lineage reprogramming and its potential in regenerative medicine | journal = Journal of Molecular Cell Biology | volume = 4 | issue = 4 | pages = 190–6 | date = август 2012 | pmid = 22371436 | pmc = 3408064 | doi = 10.1093/jmcb/mjs005 }} * {{cite journal | vauthors = Lensch MW, Mummery CL | title = From stealing fire to cellular reprogramming: a scientific history leading to the 2012 Nobel Prize | journal = Stem Cell Reports | volume = 1 | issue = 1 | pages = 5–17 | date = јуни 2013 | pmid = 24052937 | pmc = 3757737 | doi = 10.1016/j.stemcr.2013.05.001 }} * {{cite journal | vauthors = Zhou Q | title = Induced pluripotent stem cells: current progress and future perspectives. Preface | journal = Genomics, Proteomics & Bioinformatics | volume = 11 | issue = 5 | pages = 257–8 | date = октомври 2013 | pmid = 24121127 | pmc = 4357784 | doi = 10.1016/j.gpb.2013.10.001 }} * {{cite journal | vauthors = Lin J, Li MR, Ti DD, Chen MX, Hao HJ, Zhao YL, Fu XB, Han WD | display-authors = 6 | title = Microenvironment-evoked cell lineage conversion: Shifting the focus from internal reprogramming to external forcing | journal = Ageing Research Reviews | volume = 12 | issue = 1 | pages = 29–38 | date = јануари 2013 | pmid = 22561469 | doi = 10.1016/j.arr.2012.04.002 | s2cid = 40367513 }} * {{cite journal | vauthors = Takahashi K | title = Cellular reprogramming | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 2 | page = a018606 | date = февруари 2014 | pmid = 24492711 | pmc = 3941237 | doi = 10.1101/cshperspect.a018606 }} * [https://www.sciencedaily.com/releases/2012/10/121008082955.htm Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 Awarded for Discovery That Mature Cells Can Be Reprogrammed to Become Pluripotent] * {{cite journal | vauthors = Hussein SM, Nagy AA | title = Progress made in the reprogramming field: new factors, new strategies and a new outlook | journal = Current Opinion in Genetics & Development | volume = 22 | issue = 5 | pages = 435–43 | date = октомври 2012 | pmid = 22959308 | doi = 10.1016/j.gde.2012.08.007 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Yao L, Yu X, Ou J, Hui N, Liu S | title = A poor imitation of a natural process: a call to reconsider the iPSC engineering technique | journal = Cell Cycle | volume = 11 | issue = 24 | pages = 4536–44 | date = декември 2012 | pmid = 23114619 | pmc = 3562298 | doi = 10.4161/cc.22575 }} * {{cite journal | vauthors = Luni C, Giulitti S, Serena E, Ferrari L, Zambon A, Gagliano O, Giobbe GG, Michielin F, Knöbel S, Bosio A, Elvassore N | display-authors = 6 | title = High-efficiency cellular reprogramming with microfluidics | url = https://archive.org/details/nature-methods_2016-05_13_5/page/446 | journal = Nature Methods | volume = 13 | issue = 5 | pages = 446–52 | date = мај 2016 | pmid = 27088312 | doi = 10.1038/nmeth.3832 | s2cid = 5462386 }} <small>a 50-fold increase in efficiency; small volumes; differentiation into desired cells in the same platform</small> * {{cite journal | vauthors = Mochiduki Y, Okita K | title = Methods for iPS cell generation for basic research and clinical applications | journal = Biotechnology Journal | volume = 7 | issue = 6 | pages = 789–97 | date = јуни 2012 | pmid = 22378737 | doi = 10.1002/biot.201100356 | s2cid = 22317543 }} * {{cite journal | vauthors = Madonna R | title = Human-induced pluripotent stem cells: in quest of clinical applications | journal = Molecular Biotechnology | volume = 52 | issue = 2 | pages = 193–203 | date = октомври 2012 | pmid = 22302314 | doi = 10.1007/s12033-012-9504-0 | s2cid = 9920142 }} * {{cite journal | vauthors = Lorenzo IM, Fleischer A, Bachiller D | title = Generation of mouse and human induced pluripotent stem cells (iPSC) from primary somatic cells | journal = Stem Cell Reviews and Reports | volume = 9 | issue = 4 | pages = 435–50 | date = август 2013 | pmid = 23104133 | doi = 10.1007/s12015-012-9412-5 | hdl = 10261/98876 | s2cid = 2225015 }} * {{cite web | title = Stem Cell Reprogramming Tools | url = http://www.invitrogen.com/site/us/en/home/Products-and-Services/Applications/Stem-Cell-Research/Stem-Cell-Engineering-Reprogramming.html | quote = Detailed protocols for reprogramming and for analysis of iPSCs | work = Invitrogen }} * {{cite journal | vauthors = Buganim Y, Faddah DA, Jaenisch R | title = Mechanisms and models of somatic cell reprogramming | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 14 | issue = 6 | pages = 427–39 | date = јуни 2013 | pmid = 23681063 | pmc = 4060150 | doi = 10.1038/nrg3473 }} {{refend}} [[Категорија:Биоинженерство]] [[Категорија:Епигенетика]] [[Категорија:Биотехнологија]] [[Категорија:Регенеративна биомедицина]] [[Категорија:Матични клетки]] [[Категорија:Индуцирани матични клетки]] 9c6ua4v66a0dcbadjkr4kkcbhbuyna9 0 1343395 5611969 5494122 2026-08-20T11:58:36Z InternetArchiveBot 92312 Add 4 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611969 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Медицинска Процедура|Name=Mitochondrial replacement therapy|Image=|Caption=|Alt=|ICD10=|ICD9=|ICD9unlinked=|MeshID=D000069321|MedlinePlus=|eMedicine=}} '''Терапијата со митохондриска замена''' ('''МРТ'''), понекогаш била наречена и '''митохондријална донација''', е замена на [[Митохондрија|митохондриите]] во една или повеќе клетки за да се спречи или подобри болеста. МРТ настанала како посебна форма на [[ин витро]] оплодување во која дел или целата [[митохондриска ДНК]] на идното бебе (митохондриска ДНК) може да доаѓа од трето лице. Оваа техника се користи во случаи кога мајките носат гени за [[митохондриски заболувања]]. Терапијата била одобрена за употреба во Обединетото Кралство.<ref name="2015CreeRev">{{Наведено списание|last=Cree|first=L|last2=Loi|first2=P|date=January 2015|title=Mitochondrial replacement: from basic research to assisted reproductive technology portfolio tool-technicalities and possible risks.|journal=Molecular Human Reproduction|volume=21|issue=1|pages=3–10|doi=10.1093/molehr/gau082|pmid=25425606|doi-access=free}} {{Отворен пристап}}</ref> Втора апликација била да се користат автологни митохондрии за замена на митохондриите во оштетеното ткиво за да се врати ткивото во функционална состојба. Ова било користено во клиничките истражувања во Соединетите Држави за лекување на новороденчињата со компромитации на срцето.<ref name="NYT2018">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/07/10/health/mitochondria-transplant-heart-attack.html|title=Dying Organs Restored to Life in Novel Experiments|last=Kolata|first=Gina|date=10 July 2018|work=The New York Times|access-date=2018-07-12|language=en}}</ref> == Медицинска употреба == === ''[[Ин витро]]'' оплодување === Терапијата за замена на митохондриите се користела за да се спречел преносот на митохондриски болести од мајка на дете; можело да се врши само во клиники лиценцирани од Управата за човечко оплодување и ембриологија на ОК (HFEA), само за луѓе поединечно одобрени од HFEA, за кои генетската дијагноза пред имплантација веројатно не би била корисна, и само со информирана согласност дека ризиците и придобивките не биле многу добро разбрани.<ref name="HFEA2016regs">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hfea.gov.uk/9931.html|title=33. Mitochondrial donation|publisher=Human Fertilisation and Embryology Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012060509/http://www.hfea.gov.uk/9931.html|archive-date=2016-10-12|accessdate=2016-12-20}} Linked in HFEA [http://www.hfea.gov.uk/10563.html announcement] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161217204034/http://www.hfea.gov.uk/10563.html}} of the regulations issued 15 December 2016.</ref> Релевантните мутации се наоѓале кај околу 0,5% од популацијата и болеста влијаела на околу еден од 5000 индивидуи (0,02%)-процентот на засегнати луѓе бил многу помал бидејќи клетките содржеле многу митохондрии, од кои само некои носат мутации и бројот на мутирани митохондрии треба да достигнат праг за да влијаат на целата клетка, а многу клетки треба да бидат засегнати за лицето да покаже болест.<ref name="2015CreeRev"/> Просечниот број на раѓања годишно кај жените изложени на ризик за пренесување на митохондриска ДНК болест се проценувало приближно 150 во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] и 800 во [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref name="GormanGrady2015">{{Наведено списание|last=Gorman|first=Gráinne S.|last2=Grady|first2=John P.|last3=Ng|first3=Yi|last4=Schaefer|first4=Andrew M.|last5=McNally|first5=Richard J.|last6=Chinnery|first6=Patrick F.|last7=Yu-Wai-Man|first7=Patrick|last8=Herbert|first8=Mary|last9=Taylor|first9=Robert W.|year=2015|title=Mitochondrial Donation — How Many Women Could Benefit?|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_2015-02-26_372_9/page/885|journal=New England Journal of Medicine|volume=372|issue=9|pages=885–887|doi=10.1056/NEJMc1500960|issn=0028-4793|pmc=4481295|pmid=25629662}}</ref> Пред развојот на МРТ, и на места каде што тоа не е легално или изводливо, репродуктивните опции за жени кои се изложени на ризик за пренесување на митохондриска ДНК болест и кои сакаат да го спречат преносот користеле јајце клетка од друга жена, посвојувале или немале деца.<ref name="NAS2016ethics">{{Наведена книга|url=https://www.nap.edu/read/21871/chapter/1|title=Mitochondrial Replacement Techniques: Ethical, Social, and Policy Considerations|last=Committee on the Ethical and Social Policy Considerations of Novel Techniques for Prevention of Maternal Transmission of Mitochondrial DNA Diseases|last2=Board on Health Sciences Policy|last3=Institute of Medicine|date=2016|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-38870-2|editor-last=Claiborne|editor-first=Anne|editor-last2=English|editor-first2=Rebecca|editor-last3=Kahn|editor-first3=Jeffrey}} [http://nationalacademies.org/hmd/reports/2016/Mitochondrial-Replacement-Techniques Index page] {{Семарх}} with links to summaries including [http://www.nationalacademies.org/hmd/~/media/Files/Report%20Files/2016/Mitochondrial%20Replacement%20Techniques/mito%20ethics%20infographic_FINAL.pdf one page summary flyer].</ref>{{Rp|45}} === Функција на ткиво === Автологните митохондрии кои биле извлечени од здравото ткиво и кои биле доставени до оштетеното ткиво се користат за лекување на новороденчиња со компромитации на срцето. Алтернативите на пристапот вклучуваат употреба на [[Extracorporeal membrane oxygenator|екстракорпорален мембрански оксигенатор]] (ECMO) или трансплантација на ткиво или органи.<ref name="NYT2018"/> == Техники == [[Ин витро]] оплодувањето вклучувало отстранување на [[Јајце-клетка|јајце клетки]] од жена и собирање [[сперма]] од маж, оплодување на јајце клетката со сперма, дозволување на оплодената јајце клетка да формира бластоциста, а потоа пренесување на бластоциста во матката. МРТ вклучува дополнителна јајце клетка од трето лице, и манипулација и на јајце клетката примач и на јајце клетката донаторот.  Од 2016 година се користеле три техники на МРТ: пренос на вретено на мајката (MST); пројадрен трансфер (PNT); и најновата техника, пренос на поларно тело (PBT). Оригиналната техника, во која цитоплазмата која содржела митохондрии земена од донаторско јајце едноставно се инјектирала во јајце клетката примач, веќе не се користи.<ref name="NAS2016ethics"/>{{Rp|46–47}} [[Податотека:Meiosis_Stages.svg|мини|Дијаграм на мејотични фази, кој покажува како изгледаат хромозомите во метафазата II]] За време на трансферот на вретеното на мајката, ооцитот се отстранувал од примачот, а кога бил во фаза II на метафазата на клеточната делба, се отстранувал комплексот вретено-хромозом; дел од цитоплазмата доаѓа со него, така што некои митохондрии најверојатно ќе бидат вклучени. Комплексот вретено-хромозом се вметнувал во донорски ооцит од кој јадрото е веќе отстрането. Оваа јајце клетка била оплодена со помош на сперма и се оставала да формира бластоцист, која потоа може да се испита со генетска дијагноза пред имплантација за да се проверат за митохондриски мутации, пред да се имплантира во матката на примателот.{{Rp|47–48}} При пројадрен трансфер, ооцитот се отстранувал од примачот и се оплодувал со сперма. Донаторскиот ооцит се оплодувал со сперма од иста личност. Машките и женските пронуклеуси се отстранувале од секоја оплодена јајце клетка пред нивното спојување, а пронуклеусите од оплодената јајце клетка на примачот се вметнувале во оплодената јајце клетка од донаторот. Како и со MST, мала количина на цитоплазма од јајце-клетката примач може да се пренесе, а како и со MST, на оплодената јајце клетка и се дозволувало да формира бластоциста, која потоа можела да се испита со генетска дијагноза пред имплантација за да се проверат митохондриските мутации пред да се имплантирале во матката на примачот.{{Rp|50}} [[Податотека:Gray8.png|мини|Процесот на оплодување во јајце клетката на глушец, покажувајќи пронуклеуси.]] Во преносот на поларното тело, поларното тело (мала клетка со многу мала цитоплазма која се создавала кога јајце клетката се дели) од примачот се користи во целост, наместо да се користи јадрен материјал извлечен од нормалното јајце на примачот; ова може да се користи или во MST или PNT. Оваа техника за прв пат била објавена во 2014 година и од 2015 година таа не била постојано реплицирана, но сепак се сметала за ветувачка бидејќи постоела значително намалена шанса за пренесување на митохондриите од примачот бидејќи поларните тела содржеле многу малку митохондрии и не вклучувале екстракција на материјал од јајцето на примачот.<ref name="2015Wolf">{{Наведено списание|last=Wolf|first=DP|last2=Mitalipov|first2=N|last3=Mitalipov|first3=S|date=February 2015|title=Mitochondrial replacement therapy in reproductive medicine.|journal=Trends in Molecular Medicine|volume=21|issue=2|pages=68–76|doi=10.1016/j.molmed.2014.12.001|pmc=4377089|pmid=25573721}}</ref> [[Податотека:Gray5.svg|лево|мини| Дијаграм кој го прикажува создавањето на поларни тела.]] Цитоплазматскиот трансфер првично бил развиен во 1980-тите во текот на основните истражувања спроведени со глувци за проучување на улогата што делови од клетката надвор од јадрото ја играле во развојот на ембрионот.<ref name="2015CreeRev"/> Во оваа техника, [[Цитоплазма|цитоплазмата,]] вклучувајќи протеини, [[информациска РНК]] (мРНК), митохондрии и други органели, се земала од донаторско јајце и се инјектирала во јајце-клетката примач, што резултирало со мешавина од митохондријален генетски материјал.<ref name="2015CreeRev" /> Оваа техника почнала да се користи кон крајот на 1990-тите за да ги „засили“ јајце клетките на постарите жени кои имале проблеми со зачнувањето и довело до раѓање на околу 30 бебиња.<ref name="2015CreeRev" /> Била покрената загриженост дека мешавината на генетски материјал и протеини може да предизвика проблеми во однос на [[Епигенетика|епигенетските]] судири, или разлики во способноста на материјалите од примачот и донаторот да влијаат на процесот на развој, или поради инјектирање на материјалот од донаторот.<ref name="2015CreeRev" /> Откако било откриено дека три деца родени преку оваа техника имале развојни нарушувања (два случаи на [[Тарнеров синдром]] и еден случај на продорно развојно нарушување (нарушување [[Спектар на аутизам|на спектарот на аутизам]]), ФДА ја забранил постапката додека клиничкото испитување не ја докаже нејзината безбедност.<ref name="2015CreeRev" /> Сродниот пристап користел автологни митохондрии земени од здраво ткиво за да ги замени митохондриите во оштетеното ткиво. Техниките за пренос вклучувале директно инјектирање во оштетеното ткиво и инјектирање во садови кои го снабдувале ткивото со крв.<ref name="NYT2018"/> == Ризици == Помошната репродукција преку МРТ вклучувала предимплантациски генетски скрининг на мајката, предимплантациона генетска дијагноза по оплодувањето на јајце клетката и [[ин витро]] оплодување. Постојат ризици за сите тие постапки.{{Rp|60}} Дополнително, и двете постапки кои се користеле во МРТ со себе повлекувале свои ризици. На едно ниво, процедурите физички нарушувале два ооцити, отстранувајќи го јадрениот генетски материјал од јајце клетката примач или оплодената јајце клетка и вметнувајќи го јадрениот генетски материјал во неоплодената или оплодената јајце клетка донаторот; манипулациите за двете постапки можеле да предизвикаат различни форми на штета кои не биле добро разбрани од 2016 година.<ref name="HFEA4th">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hfea.gov.uk/docs/Fourth_scientific_review_mitochondria_2016.PDF|title=Scientific review of the safety and efficacy of methods to avoid mitochondrial disease through assisted conception: 2016 update|last=Greenfield|first=Andy|date=30 November 2016|publisher=Human Fertilisation and Embryology Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603102446/http://www.hfea.gov.uk/docs/Fourth_scientific_review_mitochondria_2016.PDF|archive-date=2017-06-03|accessdate=20 December 2016|url-status=dead}} linked from accompanying [http://www.hfea.gov.uk/10557.html press release] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170331185540/http://www.hfea.gov.uk/10557.html|date=2017-03-31}}</ref>{{Rp|23}} Мајчините митохондрии ќе биле пренесени на донаторското јајце; од 2016 година се проценувало дека користејќи техники актуелни во ОК, мајчините митохондрии ќе сочинувале само околу 2% или помалку митохондрии во добиената јајце клетка, ниво кое се сметало за безбедно од страна на HFEA и во границите на [[хетероплазмија]] што повеќето луѓе имале.<ref name="HFEA4th"/>{{Rp|23–24}} Бидејќи процедурите на МРТ вклучувале активности во прецизни моменти за време на развојот и оплодувањето на јајце клетката, и вклучувале манипулирање со јајце клетките, постоел ризик дека јајце клетките можеле абнормално да созреат или дека оплодувањето можело да се случи абнормално; од 2016 година, HFEA оценила дека лабораториските техники во ОК биле доволно добро развиени за да се справат со овие ризици за да се продолжи внимателно со ставање на МРТ на располагање.<ref name="HFEA4th"/>{{Rp|33–34}} Бидејќи митохондриите во последното јајце потекнувале од трето лице, различно од двете страни чија ДНК била во јадрото, и бидејќи јадрената ДНК ги кодирала гените што правеле некои од протеините и mRNA кои ги користеле митохондриите, постоел теоретски ризик од несакани „мито-јадрени“ интеракции. Иако овој теоретски ризик можел да се управува со обид да се совпадне со [[хаплотип]]от на донаторот и примателот, од 2016 година немало докази дека ова бил реален ризик.<ref name="HFEA4th"/>{{Rp|34–37}} Бидејќи МРТ била релативно нова технологија, постоела загриженост дека сè уште не била безбедна за јавна употреба бидејќи имало ограничени студии кои користеле МРТ во модели на големи животни.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.abc.net.au/news/science/2022-03-31/maeves-law-passes-senate-mitochondrial-donation/100954484|title='Maeve's Law' to legalise mitochondrial donation through IVF passes Senate|date=31 March 2022|work=ABC News}}</ref> Конечно, постоел ризик од [[Епигенетика|епигенетска]] модификација на ДНК во јадрото и митохондриите, кои биле предизвикани од самата процедура или од мито-јадрените интеракции. Од 2016 година овие ризици се чинело дека се минимални, но биле следени со долгорочно проучување на деца родени од процедурата.<ref name="HFEA4th"/>{{Rp|38}} == Историја == Во Соединетите Американски Држави во 1996 година, [[Ембриологија|ембриологот]] Жак Коен и други од Институтот за репродуктивна медицина и наука, Медицинскиот центар Свети Барнабас во Ливингстон, Њу Џерси првпат користеле цитоплазматски трансфер во процедура за репродукција со помош на човек.<ref>Kim Tingley for the New York Times. June 27, 2014 [https://www.nytimes.com/2014/06/29/magazine/the-brave-new-world-of-three-parent-ivf.html The Brave New World of Three-Parent I.V.F.]</ref> Во 1997 година се родило првото бебе со оваа процедура. Во 2001 година, Коен и други објавиле дека десет бебиња, близнаци и четворка во неговата клиника во Њу Џерси и уште шест деца во Израел биле родени со неговата техника. Користејќи модификации на неговата процедура, било родено бебе во Медицинскиот факултет во Источна Вирџинија, пет деца во Клиниката за неплодност во женската болница Ли во Таичунг, Тајван.<ref name="HRU">{{Наведено списание|last=Cohen|first=Jacques|displayauthors=etal|date=6 April 2001|title=Cytoplasmic transfer in assisted reproduction|journal=Human Reproduction Update|volume=7|issue=4|pages=428–435|doi=10.1093/humupd/7.4.428|pmid=11476356|doi-access=free}}</ref> близнаци во Неапол, Италија<ref>{{Наведено списание|last=Dale|first=Brian|last2=Wilding|first2=Martin|last3=Botta|first3=Giuseppe|last4=Rasile|first4=Marianna|last5=Marino|first5=Marcella|last6=Matteo|first6=Loredana Di|last7=Placido|first7=Giuseppe De|last8=Izzo|first8=Alfredo|date=2001-07-01|title=Pregnancy after cytoplasmic transfer in a couple suffering from idiopathic infertility Case report|url=https://archive.org/details/sim_human-reproduction_human-reproduction_2001-07_16_7/page/1469|journal=Human Reproduction|language=en|volume=16|issue=7|pages=1469–1472|doi=10.1093/humrep/16.7.1469|issn=0268-1161|pmid=11425831|doi-access=free}}</ref> и близнаци во Индија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.webindia123.com/news/articles/India/20111121/1876130.html|title=Woman conceives through cytoplasmic transfer technology|date=2011-11-21|work=News|publisher=Web India 123|accessdate=2016-10-27|archive-date=2016-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161028152045/http://news.webindia123.com/news/articles/India/20111121/1876130.html|url-status=dead}}</ref> Во 2002 година, американската Администрација за храна и лекови (ФДА) побарала од Советодавниот комитет за модификатори на биолошки одговор да се советува за техниката на цитоплазматски трансфер за лекување на неплодност. Овој комитет сметал дека има ризици во моментот на ненамерно пренесување на хромозомите и зголемено преживување на абнормални ембриони.<ref name="Shane">{{Наведени вести|url=http://www.slate.com/articles/technology/future_tense/2016/02/three_parent_babies_have_been_here_since_the_late_90s.html|title=Three-Parent Children Are Already Here|last=Kula|first=Shane|date=18 February 2016|work=Slate}}</ref> ФДА ги информирала клиниките дека ја сметале техниката на цитоплазматски трансфер како нов третман и, како таква, ќе барала апликација за Истражувачки нов лек (IND). Клиниката на Коен ја започнала апликацијата пред ИНД, но клиниката потоа станала приватна, средствата за апликацијата пресушиле, апликацијата била напуштена, истражувачкиот тим се распуштил,<ref name="Connor">{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/science/three-child-babies-the-mothers-view-as-long-as-she-s-healthy-i-don-t-care-9690059.html|title=Three-parent babies: 'As long as she's healthy, I don't care', says mother of IVF child|last=Connor|first=Steve|date=25 August 2015|work=The Independent|access-date=2 March 2016|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220515/https://www.independent.co.uk/news/science/three-child-babies-the-mothers-view-as-long-as-she-s-healthy-i-don-t-care-9690059.html|archive-date=2022-05-15}}</ref> и процедурата за цитоплазматски трансфер паднала во немилост.<ref name="NewScientist2016">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/2107451-everything-you-wanted-to-know-about-3-parent-babies/|title=Everything you wanted to know about '3-parent' babies|last=Hamzelou|first=Jessica|date=2016-09-28|publisher=The New Scientist|language=en-US|accessdate=2016-10-01}}</ref> Во 2016 година, 12 (од 13) родители на деца кои биле родени со помош на цитоплазматски трансфер во Центарот Свети Варнаба учествувале во ограничено последователно истражување преку онлајн прашалник. Во 2009 година, тим во Јапонија објавил студии за митохондријална донација.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/news/6546448/Three-parent-babies-take-a-step-closer-to-reality.html|title='Three parent babies' take a step closer to reality|last=Alleyne|first=Richard|date=12 November 2009|work=Telegraph}}</ref> Истата година, тим кој бил предводен од научници од Универзитетот за здравје и наука во Орегон објавиле резултати од митохондријална донација кај мајмуни; тој тим објавил ажуриран извештај за здравјето на мајмуните родени со оваа техника, како и за понатамошната работа што таа ја направила на човечки ембриони.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204076204578076530392342640|title=DNA Switch Shows Promise Against Genetic Disease|last=Naik|first=Gautam|date=27 November 2012|publisher=Wall Street Journal}}</ref> Човечки испитувања со ооцити во 2010 година од Крејвен биле успешни во намалувањето на преносот на мутираната митохондриска ДНК. Резултатите од студијата покажале дека просечното пренесување на ДНК (tDNA) останувало под 2% кај сите експериментални ембриони. Ова било точно и за методите за пренос на MI-SCC и PN на MTR. Ова истражување не ја надминало фазата на бластоцист поради етички грижи, и сè уште постоела загриженост за тоа дали резултатите добиени од фазата на бластоцист биле остварливи претстави на цели ембриони. Поради овие шпекулации и за да се продолжи одржливоста на MTR како безбедна и ефикасна техника, требало да се започнат понатамошни истражувања и клинички испитувања за да се тестира ефикасноста на MTR на долг рок кај човечки пациенти.<ref>{{Наведено списание|last=Fogleman|first=Sarah|date=2016-09-20|title=CRISPR/Cas9 and mitochondrial gene replacement therapy: promising techniques and ethical considerations|journal=The American Journal of Stem Cells|language=en-US|volume=5|issue=2|pages=39–52|pmc=5043096|pmid=27725916}}</ref> === Истражување во Обединетото Кралство === Во 2004 година, Универзитетот Њукасл аплицирал за лиценца за развој на пројадрен трансфер за да се избегне пренесувањето на митохондриски болести,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/dn6547-scientists-seek-to-create-three-parent-babies/|title=Scientists seek to create 'three-parent' babies|last=Randerson|first=James|date=19 October 2004|work=New Scientist}}</ref> и му било доделена лиценцата во 2005 година. По понатамошно истражување на Њукасл и Велкам Траст,<ref name="Boseley">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2010/apr/14/scientists-gene-swap-technique-disease|title=Scientists reveal gene-swapping technique to thwart inherited diseases|last=Boseley|first=Sarah|date=2010-04-14|publisher=Guardian|location=London}}</ref><ref name="CravenTuppen2010">{{Наведено списание|last=Craven|first=Lyndsey|last2=Tuppen|first2=Helen A.|last3=Greggains|first3=Gareth D.|last4=Harbottle|first4=Stephen J.|last5=Murphy|first5=Julie L.|last6=Cree|first6=Lynsey M.|last7=Murdoch|first7=Alison P.|last8=Chinnery|first8=Patrick F.|last9=Taylor|first9=Robert W.|year=2010|title=Pronuclear transfer in human embryos to prevent transmission of mitochondrial DNA disease|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-05-06_465_7294/page/82|journal=Nature|volume=465|issue=7294|pages=82–85|bibcode=2010Natur.465...82C|doi=10.1038/nature08958|pmc=2875160|pmid=20393463}} {{Отворен пристап}}</ref> научен преглед,<ref name="HFEAReview">{{Наведена книга|url=http://www.hfea.gov.uk/docs/Third_Mitochondrial_replacement_scientific_review.pdf|title=Third scientific review of the safety and efficacy of methods to avoid mitochondrial disease through assisted conception: 2014 update|date=June 2014|publisher=Human Fertilisation and Embryology Authority|editor-last=Greenfield|editor-first=Andy|location=UK|access-date=2 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203100323/http://www.hfea.gov.uk/docs/Third_Mitochondrial_replacement_scientific_review.pdf|archive-date=3 February 2016}}</ref> јавни консултации и дебата, владата на Обединетото Кралство препорачала митохондриската донација да се легализира во 2013 година.<ref name="2013CMO">{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/science/uk-becomes-first-country-in-world-to-approve-ivf-using-genes-of-three-parents-8677595.html|title=UK becomes first country in world to approve IVF using genes of three|last=Connor|first=Steve|date=28 June 2013|work=The Independent|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220515/https://www.independent.co.uk/news/science/uk-becomes-first-country-in-world-to-approve-ivf-using-genes-of-three-parents-8677595.html|archive-date=2022-05-15}}</ref> Во 2015 година, парламентот ги усвоил регулативите за човечко оплодување и ембриологија (Митохондриска донација), кои стапиле на сила на 29 октомври 2015 година, со што донирањето човечки митохондрии било легално во Обединетото Кралство. Управата за човечко оплодување и ембриологија (HFEA) била овластена да лиценцира и регулира медицински центри кои сакале да користат хумана митохондриска донација.<ref name="StemCells">{{Наведено списание|last=Craven|first=Lindsay|displayauthors=etal|date=29 September 2015|title=Research into Policy: A Brief History of Mitochondrial Donation|journal=Stem Cells|volume=34|issue=2|pages=265–267|doi=10.1002/stem.2221|pmc=4855617|pmid=26418557}}</ref><ref name="BBC2016regs">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/health-38328097|title=Babies made from three people approved in UK|last=Gallagher|first=James|date=2016-12-15|work=BBC News|language=en-GB}}</ref> Во февруари 2016 година, Националната академија на науките на САД издала извештај во кој ги опишувала технологиите кои тогаш биле актуелни и околните етички прашања.<ref name="NAS2016ethics"/> Комитетот за безбедност на HFEA го издал својот четврти извештај во ноември 2016 година со препораки за процедури според кои HFEA требала да ја овласти МРТ,<ref name="HFEA4th"/> HFEA ги издала нивните регулативи во декември 2016 година<ref name="HFEA2016regs"/><ref name="BBC2016regs"/> и ја доделила нивната прва лиценца (на Центарот за плодност на Њукасл; Њукасл по Тајн Болница НХС Фаундејшн Траст која била предводена од д-р Џејн Стјуарт како одговорно лице за HFEA) во март 2017 година<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/health-39292381|title=Three-person baby licence granted|last=Gallagher|first=James|date=2017-03-16|work=BBC News|access-date=2017-03-16|language=en-GB}}</ref> Помеѓу август 2017 година и јануари 2019 година, ХФЕА примила 15 барања од жени да се подложат на МРТ, од кои 14 биле одобрени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2018/feb/01/permission-given-to-create-britains-first-three-person-babies|title=UK doctors select first women to have 'three-person babies'|date=2018-02-02|work=The Guardian|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://questions-statements.parliament.uk/written-questions/detail/2019-04-05/241389|title=Embryos - Question for Department of Health and Social Care|last=Doyle-Price|first=Jackie|date=2019-04-05|work=UK Parliament|language=en|accessdate=2020-12-16}}</ref> Почнувајќи од 2020 година, доколку се родиле деца од овие постапки, деталите не биле објавени поради желбата на родителите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/national/how-far-should-genetic-engineering-go-to-allow-this-couple-to-have-a-healthy-baby-20191231-p53nx2.html|title=How far should genetic engineering go to allow this couple to have a healthy baby?|last=Elliott|first=Tim|date=2020-03-20|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=2020-12-16}}</ref> Даглас Турнбул, движечката сила зад митохондријалното истражување на Универзитетот Њукасл, бил награден со титулата витез во 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/health-36499807|title=Birthday honours: Mitochondrial disease doctor recognised|date=2016-06-10|work=BBC News|accessdate=2016-06-10}}</ref> === Тимот на Џон Џанг === Во 2016 година, Џон Џанг и мешан тим научници од Мексико и Њујорк ја искористиле техниката на пренос на вретеното за да и помогнат на една Јорданка да роди машко бебе. Мајката имала болест Леј и веќе имала четири спонтани абортуси и две деца кои починале од оваа болест.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/health-37485263|title=First 'three person baby' born using new method|last=Roberts|first=Michelle|date=2016-09-27|work=BBC News|access-date=2016-09-28|language=en-GB}}</ref> Валери Зукин, директор на клиниката Надија во [[Киев]], Украина, во јуни 2018 година објавил дека тамошните лекари го користеле методот на пројадрен трансфер на МРТ за да им помогнат на четири жени да се породат (три момчиња и едно девојче) и три жени да забременат (една од Шведска); тимот имал 14 неуспешни обиди.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2018/06/06/615909572/inside-the-ukrainian-clinic-making-3-parent-babies-for-women-who-are-infertile?t=1531299279185|title=Clinic Claims Success In Making Babies With 3 Parents' DNA|last=Stein|first=Rob|date=2018-06-06|work=National Public Radio|access-date=2018-07-11|language=en}}</ref> Во јануари 2019 година било објавено дека седум бебиња биле родени со помош на МРТ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eggdonationfriends.com/3-parent-baby-groundbreaking-pronucleus-transfer-interview-with-nadiya-clinic/|title=Three parent baby in Ukraine|last=Walas|first=Dorothy|date=2019-01-05|work=Egg Donation Friends|language=en-GB|accessdate=2019-03-09}}</ref> Лекарите најпрво добиле одобрение од етичкиот комитет и одборот за преглед на Украинската асоцијација за репродуктивна медицина<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nature.com/news/reports-of-three-parent-babies-multiply-1.20849|title=Reports of 'three-parent babies' multiply|last=Reardon|first=Sara|date=20 October 2016|work=Nature News|doi=10.1038/nature.2016.20849}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/2108549-exclusive-3-parent-baby-method-already-used-for-infertility/|title=Exclusive: '3-parent' baby method already used for infertility|last=Coghlan|first=Andy|date=2016-10-10|work=New Scientist|access-date=2018-07-11|language=en-US}}</ref> и Украинската постдипломска медицинска академија, под покровителство на украинското Министерство за здравство;<ref name=":0" /> во Украина немало закон против МРТ. Едно од првите деца, момче, го родила 34-годишна жена во јануари 2017 година, а резултатите од генетските тестови биле пријавени како нормални.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thetimes.co.uk/article/three-parent-baby-born-to-infertile-woman-using-controversial-new-ivf-l5zhpx0qz|title=Three-parent baby born to 'infertile' woman using controversial new IVF|last=Moody|first=Oliver|date=2017-01-18|work=The Times|access-date=2017-01-18|page=12|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2018/06/06/616334508/her-son-is-one-of-the-few-children-to-have-3-parents|title=Her Son Is One Of The Few Children To Have 3 Parents' DNA|last=Stein|first=Rob|date=2018-06-06|work=National Public Radio|access-date=2018-07-11|language=en}}</ref> Во август и октомври 2017 година, британската HFEA ја овластила MRT за две жени кои имале генетска мутација во нивните митихондрии што предизвикува миоклонична епилепсија со парталави црвени влакна.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/2160120-first-uk-three-parent-babies-could-be-born-this-year/|title=First UK three-parent babies could be born this year|last=Hamzelou|first=Jessica|date=2018-02-02|work=New Scientist|access-date=2018-02-03|language=en-US}}</ref> Во јануари 2019 година, Ембриотулс, Барселона, Шпанија објавил дека 32-годишна Гркинка забременила користејќи ја техниката на пренос на вретено. Во август 2017 година, во писмо до две клиники, вклучително и на Жанг, ФДА предупредиле дека техниката не треба да се продава во САД.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/mg23531384-100-three-parent-technique-must-not-be-marketed-in-us-says-fda/|title='Three parent' technique must not be marketed in US, says FDA|date=9 August 2017|work=New Scientist|accessdate=10 August 2017}}</ref> === 2018 – денес === Во јуни 2018 година, Комитетот за референци за прашања на заедницата на Сенатот на Австралија препорачал чекор кон легализација на МРТ, а во јули 2018 година австралискиот сенат го одобрил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bionews.org.uk/page_136808|title=Australian Senate endorses mitochondrial donation - BioNews|last=Pritchard|first=Sarah|date=2018-07-02|work=BioNews|language=en|accessdate=2018-09-11}}</ref> Истражувањата и клиничките апликации на МРТ биле надгледувани со закони кои биле донесени од федералните и државните влади. Државните закони, во најголем дел, биле во согласност со федералниот закон. Во сите држави, законодавството ја забранувало употребата на техники на МРТ во клиниката, а освен за Западна Австралија, истражувањето на ограничен опсег на МРТ било дозволено до 14-тиот ден од развојот на ембрионот, под услов да се одобри лиценца. Во 2010 година, почесниот пратеник Марк Батлер, тогаш бил федерален министер за ментално здравје и стареење, назначил независен комитет за да ги разгледа двата релевантни акти: Законот ''за забрана на човечко клонирање за репродукција од 2002 година'' и ''Законот за истражување на човечки ембриони од 2002 година''. Извештајот на Комитетот, кој што бил објавен во јули 2011 година, препорачал постојното законодавство да остане непроменето.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.mito.org.au/mitochondrial-donation/|title=Mitochondrial Donation - Mito Foundation (formerly AMDF)|work=Mito Foundation (formerly AMDF)|access-date=2018-07-11|language=en-US}}</ref> Австралискиот национален совет за здравство и медицински истражувања издал два извештаи за легализација на МРТ во јуни 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nhmrc.gov.au/sites/default/files/documents/attachments/CEO-statement-mitochondrial.pdf|title=Australian Government CEO Statement: Should Australia introduce mitochondrial donation?|date=5 June 2020|work=Australian Government|accessdate=16 December 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nhmrc.gov.au/health-advice/all-topics/mitochondrial-donation|title=Mitochondrial Donation|date=November 2019|work=Australian National Health and Medical Research Council|accessdate=16 December 2020}}</ref> Во 2022 година, Законот на Мејве бил усвоен од австралискиот парламент, со кој се легализира МРТ под одредена лиценца за митохондријална донација за истражување и обука и во клинички услови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Bills_LEGislation/Bills_Search_Results/Result?bId=r6697|title=Mitochondrial Donation Law Reform (Maeve's Law) Bill 2021|last=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House|first=Canberra|work=www.aph.gov.au|language=en-AU|accessdate=2022-04-07}}</ref> Сингапур, исто така, размислувал дали да дозволи МРТ во 2018 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.science.org/content/article/singapore-could-become-second-country-legalize-mitochondrial-replacement-therapy|title=Singapore could become the second country to legalize mitochondrial replacement therapy|last=Ong|first=Sandy|date=2018-06-06|work=Science; American Association for the Advancement of Science|access-date=2018-09-11|language=en}}</ref> Во 2018 година, истражувачите ја објавиле употребата на МРТ за враќање на функцијата на срцевото ткиво кај новороденчињата со компромитаци на срцето. Оштетените срцеви клетки ги апсорбирале митохондриите извлечени од здравото ткиво и се вратиле на корисна активност.<ref name="NYT2018"/> == Општество и култура == === Регулатива === Од февруари 2016 година, Соединетите Држави немале регулативи со кои се регулирала митохондријалната донација, а Конгресот и забранил на ФДА да ги проценува сите апликации кои вклучувале имплантација на модифицирани ембриони кај жена.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.bionews.org.uk/page_614550.asp|title=Panel recommends FDA approval of mitochondrial donation|last=Oswald|first=Kirtsy|date=8 February 2016|access-date=11 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214063058/http://www.bionews.org.uk/page_614550.asp|archive-date=14 February 2016|publisher=Bio News}}</ref> [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] станало првата земја што ја легализирало процедурата: главниот медицински директор на ОК препорачал таа да се легализира во 2013 година;<ref name="2013CMO"/> парламентот ги усвоил регулативите за човечко оплодување и ембриологија (митохондријална донација) во 2015 година,<ref name="BBC2015law">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/health-31594856|title=UK approves three-person babies|last=Gallagher|first=James|date=24 February 2015|work=BBC News}}</ref><ref name="Regulation572">[http://www.legislation.gov.uk/uksi/2015/572/contents/made The Human Fertilisation and Embryology (Mitochondrial Donation) Regulations 2015 No. 572]</ref> и регулаторниот орган ги објавил регулативите во 2016 година.<ref name="BBC2016regs"/> === Етика === И покрај ветувачките резултати од двете техники, пројадрен трансфер и трансфер на вретено, замената на митохондриските гени предизвикувала етички и социјални грижи.<ref>{{Наведено списание|last=Baylis|first=F|date=June 2013|title=The ethics of creating children with three genetic parents.|journal=Reproductive Biomedicine Online|volume=26|issue=6|pages=531–4|doi=10.1016/j.rbmo.2013.03.006|pmid=23608245|doi-access=free}}</ref> Митохондријалната донација вклучувала модификација на герминалната линија, и оттука таквите модификации ќе бидат пренесени на следните генерации.<ref name="Darnovsky">{{Наведено списание|last=Darnovsky M|year=2013|title=A slippery slope to human germline modification|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-07-11_499_7457/page/127|journal=Nature|volume=499|issue=7457|page=127|bibcode=2013Natur.499..127D|doi=10.1038/499127a|pmid=23846625|doi-access=free}}</ref> Употребата на човечки ембриони за ин витро истражување била исто така контроверзна, бидејќи ембрионите се создавале специјално за истражување и донаторите на јајце клетки биле принудени да се подложат на процедурата со финансиска компензација.<ref>{{Наведено списание|last=Amato P.|last2=Tachibana M.|last3=Sparman M.|last4=Mitalipov S.|year=2014|title=Three-parent in vitro fertilization: Gene replacement for the prevention of inherited mitochondrial diseases|journal=Fertility and Sterility|volume=101|issue=1|pages=31–35|doi=10.1016/j.fertnstert.2013.11.030|pmc=4005382|pmid=24382342}}</ref> Митохондријалната донација, исто така, имала потенцијал за психолошки и емоционални влијанија врз потомството преку ефект врз чувството за идентитет на личноста. Етичарите се прашувале дали генетскиот состав на децата кои биле родени како резултат на замена на митохондриите можел да влијае на нивната емоционална благосостојба кога ќе станат свесни дека се различни од другите здрави деца зачнати од двајца родители.<ref name="CGS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geneticsandsociety.org/article.php?id=6527#1a|title=CGS : 3-Person IVF: A Resource Page|date=December 19, 2016|publisher=Center for Genetics and Society|accessdate=20 December 2016}}</ref> На 3 февруари 2016 година, Институтот за медицина на Националните академии на науки, инженерство и медицина издал извештај, кој бил нарачан од Управата за храна и лекови на САД, во кој се осврнувал дали е етички дозволено за клиничко истражување на техники за замена на митохондриите (MRT) да продолжи. Извештајот, кој бил насловен ''Техники за замена на митохондрија: етички, социјални и политички размислувања'', анализирал повеќе аспекти на аргументите околу МРТ и заклучил дека е „етички дозволено“ да се продолжи со клиничките испитувања на МРТ, сè додека биле исполнети одредени услови. Се препорачувало дека првично техниката требала да се користи само за машки ембриони за да се осигура дека ДНК со потенцијална митохондријална болест нема да биде пренесена. Во 2018 година, Карл Цимер ја споредил реакцијата со експериментот за уредување човечки гени на Хе Џианкуи со дебатата за МРТ.<ref name="NYT-20181201">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/12/01/sunday-review/crispr-china-babies-gene-editing.html|title=Genetically Modified People Are Walking Among Us - And, so far, they're just fine. America needs a sober debate about the pros and cons of Crispr instead of a paranoid ban on the technology.|last=Zimmer|first=Carl|date=1 December 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=2 December 2018|author-link=Carl Zimmer}}</ref> == Наводи == {{Наводи|33em}} [[Категорија:Трансхуманизам]] [[Категорија:Молекуларна биологија]] [[Категорија:Човечка генетика]] [[Категорија:Човеково размножување]] [[Категорија:Бременост]] [[Категорија:Семејство]] [[Категорија:Акушерство]] jycmh0tdnldl1t5rgkll3zb99wk4xf9 0 1343768 5611728 5559518 2026-08-20T03:55:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611728 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Мост|bridge_name=Хасанов мост|native_name=Γεφύρι του Χασάν|native_name_lang=el|image=Drama Bridge (Drama Köprüsü), Nikiforos, Greece.jpg|image_size=|alt=|caption=Поглед на мостот|official_name=|other_name=|carries=|crosses=|locale=[[Нусретли]], [[Драмско]], [[Егејска Македонија]]|owner=|maint=|id=|architect=|designer=|engineering=|design=лачен|material=камен|length=|width=|height=|mainspan=|spans=6 зачувани|pierswater=|load=|clearance=|below=|life=|builder=|fabricator=|begin=|complete=|cost=|open=|inaugurated=|toll=|traffic=|preceded=|followed=|heritage=|collapsed=|closed=|replaces=|map_cue=|map_image=|map_alt=|map_text=|map_width=|coordinates={{Coord|41|10|20.58|N|24|19|23.65|E|type:landmark_region:GR|display=title, inline}}|lat=|long=|references=|extra=}}'''Хасанов мост''' ({{langx|el|Γεφύρι του Χασάν}}) — средновековен<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dramini.gr/%cf%80%ce%b1%cf%81%ce%bf%cf%85%cf%83%ce%b9%ce%ac%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%ba%ce%b5-%cf%84%ce%bf-%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%af%ce%bf-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%bd-%ce%bb%ce%b1%cf%84%cf%83%ce%af%cf%83%cf%84/|title=Παρουσιάστηκε το βιβλίο του Ν. Λατσίσταλη «Το γεφύρι της Δράμας» {{!}} dramini|last=|date=2015-05-12|publisher=dramini.gr|language=el|accessdate=7 март 2024|archive-date=2024-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221175011/https://www.dramini.gr/%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BA%CE%B5-%CF%84%CE%BF-%CE%B2%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-%CE%BB%CE%B1%CF%84%CF%83%CE%AF%CF%83%CF%84/|url-status=dead}}</ref> или отомански<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.voria.gr/article/tourkoi-episkeptes-sto-nikiforo-dramas|title=Τουρκοι επισκεπτες στο Νικηφορο Δραμας|date=10-11-2009|publisher=voria.gr|accessdate=7 март 2024}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> камен [[аквадукт]] во [[Драмско]], [[Егејска Македонија]]. Сместен е источно од селото [[Нусретли]] и јужно од [[Горно Шимширли]], крај патот [[Драма (град)|Драма]] - [[Бук]]. Изграден е со сложена камена ѕидарија. Има шест зачувани лакови и служел како аквадукт. Мостот се споменува во една верзија на [[Турска народна музика|турската народна песна]] „[[Драмски мост]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2010/04/25/turkusu_var_koprusu_yok_turkusu_var_koprusu_yok|title=Türküsü var köprüsü yok!|date=25-04-2010|publisher=Sabah|accessdate=7 март 2024}}</ref> == Наводи == <references /> [[Категорија:Мостови во Егејска Македонија]] [[Категорија:Аквадукти во Егејска Македонија]] ppkrbacwq1ven24zz0cghyprmn0us3y 0 1345039 5611620 5185657 2026-08-19T16:58:46Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Адата (речен остров)]] на [[Адата (остров)]] 5611620 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Адата (остров)]] t9eya9481cabww2yhyxga2wbagaen7d 0 1345251 5611621 5186393 2026-08-19T16:59:18Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Адата (речен остров)]] на [[Адата (остров)]] 5611621 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Адата (остров)]] 1joch41i7tvhsgw0k8emfjgjhsf2xjt 0 1345608 5611580 5253837 2026-08-19T15:34:09Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Сплитско-далматинска жупанија]] → [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] 5611580 wikitext text/x-wiki '''Црквата Свети Стефан на островот''' е стара хрватска [[Црква (градба)|црква]] од [[10 век|10]] [[10 век|век]] што ја изградила [[Кралство Хрватска (925–1102)|хрватската кралица]] Јелена Славна на островот Богородица во Солин. Изградена е речиси паралелно со црквата Пресвета Богородица околу [[976]] година, според записот пронајден во [[Припрата|припратата на црквата]]. [[Припрата]]та на црквата служела како мавзолеј каде се наоѓаа гробовите на хрватските кралеви, додека соседната црква на Пресвета Богородица, една од најголемите во Хрватска, служела како [[базилика]] за крунисување на кралевите од династијата Трпимировиќ. Некои историчари се случува да ги заменуваат овие две цркви. Денес, нејзините темели се под парохиската црква Пресвета Богородица од островот. == Историја == На островот Богородица во Солин, покрај реката [[Јадро]], хрватската кралица Јелена Славна заповедала во 10 век да се изградат и биле изградени двете цркви, Пресвета Богородица и Св. Стјепан, од кои првата црква служела како [[базилика]] за крунисување, а втората црква како почивалиште на кралевите од династијата Трпимировиќ. Тие припаѓаат на т.н близначки цркви ( ''basilica geminatae'' ) кои обично ги граделе бенедиктинците во хрватските региони. Поголемата црква секогаш била посветена [[Богородица|на Богородица]], а помалата на некој светец. Како што според [[Среден век|средновековните]] обичаи, кралевите биле закопувани во црквата каде што биле крунисани, црквата Богородица од островот веројатно била црквата за крунисување, додека кралот Дмитар Звонимир (1075 – 1089) не ја изградил, недалеку од неа,црквата за Крунисување црква Св. Петар и Мојсеј (црквата Шупља), а гореспоменатите цркви ги подарил на Сплитската архиепископија. Според народните преданија, во Солин биле погребани седум хрватски кралеви. Споменатите двојни базилики се споменуваат во неколку [[Среден век|средновековни]] документи, меѓу другото и во Историја на Солин [[Сплит|на сплитскиот]] хроничар Том Архиѓакон (1200 – 1268), во чие време сè уште постоеле иако веројатно биле оштетени и ограбени за време на [[Монголско Царство|монголската]] инвазија во средината на [[13 век]]. Во текстот тој споменува дека црквите ги изградила и дарувала ''извесна кралица Јелена'' и таа ги подарила на Сплитската архиепископија како трајна сопственост. Исто така, Тома пишувал дека во предворието на црквата имало гробови на хрватски кралеви кои ги чувале монасите<ref>Toma Arhiđakon, Historia Salonitana, str. 81.</ref>: Археологот и историчар, Дон Ловре Катиќ (1887 – 1961) пронашол документ од 14 век во архивата на катедралата во Сплит врз основа на кој во 1930 г започнале ископувањата. Тој открил еднокорабна црква, со големина 18х6 метри, со големо предворие, во која биле пронајдени неколку хрватски гробови, како и гробови од подоцнежните времиња. Бидејќи на тоа место се изградени две цркви по онаа на Јелена, а биле извршени погребувања и на други, многу остатоци од времето на народните владетели биле избришани. По инвазијата [[Монголско Царство|на Монголите]] во 13 век, кој ограбувале гробови и оштетувале цркви, на почетокот на [[14 век|14]] [[14 век|век,]] црквата била обновена од брибирските кнезови Шубиќ. [[1342|Во 1342 г]] се споменува за време на владеењето на клискиот кнез Младен III. Црквата Шубиќа Госпина, а и двете сè уште постојат, според споменатиот документ, кон крајот на XIV век. Најверојатно биле урнати [[Турци|од Турците]] на почетокот на [[16 век]]. По заминувањето на Турците на темелите на Св. Стјепан, изградена е нова црква на Богородица од Островот. Тоа секако било пред [[1670]] година, бидејќи во матичните книги на солино-врањичката парохија било запишано дека веќе таа година на [[8 септември|8]] [[8 септември|септември]] крштевањето се одржало во црквата Богородица од Островот. == Изглед и карактеристики == Црквата Св. Стјепана е изградена во каролиншки стил со предворие над кое се наоѓала галерија и две кули-скали ( ''западни скали'' ) од двете страни [[Припрата|на нартексот]] (во улога на кралски мавзолеј<ref>U ruševinama crkve Sv. Stjepana "na Otoku" nađen je nadgrobni natpis kraljice Jelene († 976) "udovice Mihajla kralja, majke [[Stjepan Držislav|Stjepana Držislava]] kralja". http://www.culturenet.hr/default.aspx?ID=23089</ref> ) кои воделе до [[Брод (архитектура)|трикорабна]] црква поделена со столбови од тули и правоаголна [[апсида]]. == Археолошки истражувања == Првото истражување на локалитетот го водел [[Археологија|археологот]] Дон Фране Булиќ (1846 – 1934), кој во [[1898|1898 г.]] ги открил темелите на старата средновековна црква во близина на тогашната црква Св. Марија на островот Богородица во Солин. Неговиот соработник [[Данци|дански]] археолог Ејнар Дигве (1887 – 1961) спровел ново истражување [[1930|во 1930 година]] кога делумно под темелите на тогашната парохиска црква ги нашол остатоците од друга помала, за која претпоставувал дека треба да биде црквата Св. Марија, која служела како соборна црква, додека во поголемата, која ја открил Булиќ, требало да е св. Стјепан и бил користен како мавзолеј на хрватските владетели. Изјавата на средновековниот хроничар Тома архиѓакон за црквата Св. Стјепан како место каде што биле погребувани хрватските кралеви го потврдил и дон Фране Булиќ со откривањето на дел од [[саркофаг]] со натпис на кралицата Јелена.<ref>[http://www.mhas-split.hr/istrazivanja/arhiva-istrazivanja/artmid/934/articleid/87/solin-gospa-od-otoka Solin, Gospa od Otoka - mhas-split.hr]</ref> Ревизорското истражување било спроведено во [[1972|1972 година]]<nowiki/>од страна на археолозите [[Željko Rapanić|Жељко Рапаниќ]] и [[Dušan Jelovina|Душан Јеловина]]. == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Марин, Емилио, ''Старохрватски Солин'', 1992 година. , Галерија Умјетнина, Матица Хрватска (Сплит) ISBN 93145081 * Тома Архиѓаконот, ''Солунска историја'', 1992 година. , Книжевен круг (Сплит) * Жељко Рапаниќ, ''Солин во старохрватското време'', 1996 г. , има музеј (Сплит) == Надворешни врски == * [http://hrcak.srce.hr/110491 Средновековни близнаци на островот во Солин] * [http://www.mhas-split.hr/istrazivanja/arhiva-istrazivanja/artmid/934/articleid/87/solin-gospa-od-otoka Солин, Богородица на островот – mhas-split.hr] * [http://vmgs.hr/gospin-otok.html Госпин Оток – vmgs.hr]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161031090037/http://vmgs.hr/gospin-otok.html|date=31. listopada 2016.}} <span>октомври 2016 година</span> <span>(</span> [[Wayback Machine|Машина за враќање назад]] <span>)</span> * [http://img19.imageshack.us/img19/571/solin.jpg Слика на денешната Богородица од островот] [[Категорија:Сплитско-далматинска Жупанија]] [[Категорија:Антички хрватски археолошки локалитети во Хрватска]] rerg8rne761u5vbzbwb2jc9053rgspy 0 1345763 5611602 5601363 2026-08-19T16:32:00Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611602 wikitext text/x-wiki {{Infobox concert|type=Регионална|concert_tour_name=Турнеја „Bižuterija“|image=TheBizuterijaTourCover.jpeg|image_caption=Промоционален постер за концертот во [[Спаладиум Арена]] во [[Сплит]], февруари 2011|artist=[[Јелена Розга]]|location={{hlist|[[Хрватска]]|[[Србија]]|[[Босна и Херцеговина]]}}|album=''[[Bižuterija]]''|start_date=21 октомври 2010|end_date=9 ноември 2012|number_of_shows=7|gross=|last_tour=|this_tour='''The Bižuterija Tour'''<br />(2010–12)|next_tour=[[Karlovačko live 2011.]]<br />(2011)}} '''Турнејата „Bižuterija“''' е првата глава соло [[Концерт|концертна турнеја]] на хрватската [[Поп-музика|поп-]] пејачка [[Јелена Розга]], во промоција на нејзиниот втор [[Музички албум|студиски албум]], ''[[Bižuterija]]'' (2011). Турнејата започнува на 21 октомври 2010 година, во [[Задар]], Хрватска, во [[Сала Крешимир Ќосиќ|салата Крешимир Ќосиќ]] и завршува на 9 ноември 2012 година, во [[Сараево]], Босна и Херцеговина во Скендерија . Покрај песните од албумот, на сет-листата на турнејата „Bižuterija“ има и песни од ерата на [[Магазин]] и од деби студискиот албум на Розга, ''[[Опрости Мала|Oprosti mala]]'' (2006). Турнејата „Bižuterija“ е критичен и комерцијален успех; критичарите ја пофалуваат Розга за нејзиното сценско присуство и енергија и сите концерти се распродадени набргу по објавувањето. Во 2011 година е објавен [[документарен филм]] наслов „Ходам на прстима''“,'' кој вклучува аудио и видео снимки од концертите на турнејата. == Заднина == Вториот студиски албум на Јелена Розга ''[[Бижутерија|Bižuterija]]'' е објавен во јануари 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hitrecords.hr/index.php/home/600-ekskluzivno-novi-album-jelene-rozge-bizuterija-uskoro-u-prodaji|title=Ekskluzivno - Novi album Jelene Rozge 'Bižuterija' uskoro u prodaji|date=18 јануари 2011|publisher=[[Hit Records]]|language=hr|trans-title=Exclusive - Jelena Rozga's New Album 'Bižuterija' Soon In Sale|access-date=12 април 2024|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914124904/http://www.hitrecords.hr/index.php/home/600-ekskluzivno-novi-album-jelene-rozge-bizuterija-uskoro-u-prodaji|url-status=dead}}</ref> Од албумот се објавени неколку сингла кои постигнуваат регионален комерцијален успех, како што се „Svega ima al' bi još“ („Има се, но јас би сакала уште“), „Karantena“ („Карантин“), „Daj šta daš“ („Дај што ќе дадеш“) и „Rodit ću ti 'ćer i sina“ („Ќе ти родам ќерка и син“). „Bižuterija“, насловната песна на албумот, станува огромен комерцијален успех и е пресвртница во кариерата на Розга.<ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=SJZ3ZLYsEh8&t=4s&ab_channel=JelenaRozga|title=Jelena Rozga - Press konferencija u Beogradu (Milica na kvadrat '11)|publisher=[[YouTube]]|language=hr|access-date=12 април 2024}}</ref> ''Бижутерија'' постигнува голем комерцијален успех, постигнувајќи го првото место на официјалната топ листа на албуми. Само еден месец по објавувањето, албумот се продава во 15.000 примероци, со што добива златна сертификација од [[Croatian Phonographic Association|Хрватското фонографско друштво]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hdu-toplista.com/index.php?what=arhiva&w=details&id=810|title=Službena top ljestvica prodaje - Tjedan 7. 2011|publisher=HDU Top Lista|language=hr|trans-title=Official top chart - Week 7 2011|access-date=12 април 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.story.hr/jeleni-rozgi-urucena-zlatna-ploca-za-album-bizuterija-61088|title=Jeleni Rozgi uručena zlatna ploča za album Bižuterija|date=17 May 2011|publisher=Story.hr|language=hr|trans-title=Jelena Rozga Receives a Golden Certificate for the Album Bižuterija|access-date=12 април 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:323419-Jelena-Rozga-kraljica-hrvatske-estrade|title=Jelena Rozga "kraljica" hrvatske estrade|date=18 март 2011|publisher=[[Novosti a.d.|Novosti]]|language=hr|trans-title=Jelena Rozga "Queen" of the Croatian Music Industry|access-date=12 април 2024}}</ref> Сепак, критичкиот прием на албумот е пополаризиран, при што музичките критичари се поделени околу квалитетот на песните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tportal.hr/magazin/clanak/glazbena-bizuterija-bez-ironijskog-odmaka-20110420|title=Glazbena bižuterija bez ironijskog odmaka|last=Runjić|first=Ivan-Vanja|date=21 April 2011|publisher=T-portal|language=hr|trans-title=Music bijouterie without an ironical move|access-date=12 април 2024}}</ref> По успехот на насловната песна и албумот, Розга постигнува доволно регионален успех и репутација за да започне со насловна концертна турнеја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.index.hr/magazin/clanak/s-porinom-u-ruci-jelena-rozga-krece-u-osvajanje-osijeka/555400.aspx|title=S Porinom u ruci Jelena Rozga kreće u osvajanje Osijeka|date=6 јуни 2011|publisher=[[Index.hr]]|language=hr|trans-title=With a Porin in her Hand Jelena Rozga Goes Into Conquering Osijek|access-date=12 април 2024}}</ref> == Развој == Турнејата „Bižuterija''“'' започна пред официјалното објавување на истоимениот албум. Во 2010 година, Розга се појавува на музичкиот фестивал во Сплит каде ја изведива песната „Bižuterija“, која многу брзо станува голем комерцијален успех. По успехот на песната, првиот концерт во сала на Розга се одржал во Крешимир Ќосиќ (познат под името ''Вишњик'' ) во [[Задар]] .<ref>{{Наведени вести|url=|title=Jelena Rozga počela solo turneju koncertom u Zadru|date=2010|work=Svet.rs|language=sr|trans-title=Jelena Rozga Began a Solo Concert Tour in Zadar}}</ref><ref name="#1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pixsell.hr/agencija/pxl-standard-show/zadar-jelena-rozga-odusevila-nekoliko-tisuca-ljudi-visnjiku-galerija-107286/|title=Zadar: Jelena Rozga oduševila nekoliko tisuća ljudi na Višnjiku|date=22 October 2010|publisher=Pixsell|language=hr|trans-title=Zadar: Jelena Rozga Amazes Several Thousand People at Višnjik|accessdate=20 May 2022}}</ref> По Вишњик, Розга настапува во [[Спаладиум арена|Спаладиум Арената]] во нејзиниот роден град Сплит, со што станува првата пејачка која некогаш го распродава местото.<ref name="#2">{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.hr/showbizz/glazba/jelena-rozga-prva-zena-koja-je-rasprodala-spaladium-arenu.html|title=Sve tajne prve žene koja je rasprodala Spaladium Arenu|last=Podgorski|first=Martina|date=12 February 2011|work=[[Dnevnik HRT|Dnevnik]]|language=hr|trans-title=All the secrets of the first woman who sold out the Spaladium Arena|accessdate=20 May 2022}}</ref> По нејзиниот настап во Сплит, таа одржува концерти и во неколку други големи авении во [[Југославија|постјугословенските]] градови. Турнејата завршув со концерт во Скендерија.<ref name="skenderija">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.24sata.hr/show/rozga-odusevila-deset-tisuca-ljudi-u-sarajevskoj-skenderiji-288927|title=Rozga oduševila deset tisuća ljudi u sarajevskoj Skenderiji|last=Perić|first=Marko|date=10 November 2012|work=[[24sata (Croatia)|24sata.hr]]|language=hr|trans-title=Rozga Amazes Ten Thousand People in Sarajevo's Skenderija|accessdate=20 May 2022}}</ref> За време на своите концерти, Розга изведува песни од нејзината соло кариера, како и песни од периодот кога е пејачка на хрватскиот бенд [[Магазин]] .<ref name="skenderija" /> На нејзините концерти има и гостувања на многу регионални пејачи како Дражен Зечиќ, [[Јошко Чагаљ Џоле|Јоле]] и [[Klapa Iskon|Клапа Искон]] во Задар и [[Северина Вучковиќ|Северина]], Јоле и [[Жељко Самарџиќ]] во Сплит.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ezadar.rtl.hr/zabava/2422653/jelena-rozga-jole-zecic-i-klapa-iskon-veceras-na-visnjiku/|title=Jelena Rozga, Jole, Zečić i klapa Iskon večeras na Višnjiku ezadar|date=21 October 2010|publisher=RTL.hr|language=hr|trans-title=Jelena Rozga, Jole, Zečić and klapa Iskon Tonight at Višnjiku ezadar|accessdate=20 May 2022|archive-date=2021-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309213533/https://ezadar.net.hr/zabava/2422653/jelena-rozga-jole-zecic-i-klapa-iskon-veceras-na-visnjiku/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecernji.hr/showbiz/severina-i-jelena-rozga-zapalile-prepunu-spaladium-arenu-251750|title=Severina i Jelena Rozga zapalile prepunu Spaladium arenu|date=11 February 2011|work=[[Večernji list]]|trans-title=Severina and Jelena Rozga Set the Full Spaladium Arena on Fire|accessdate=20 May 2022}}</ref> Потоа, во Загреб, гости на Розга се Јоле, [[Klapa Kampanel|Клапа Кампанел]] и Црвена јабука, додека во Сараево на сцената кратко ја придружуваа [[Халид Бешлиќ]], [[Петар Грашо]] и Мирза Шољанин .<ref name="skenderija" /><ref>{{Наведени вести|url=http://www.index.hr/black/clanak/crvena-jabuka-jole-i-klapa-kampanel-zapjevat-ce-s-rozgom-u-ciboni/547119.aspx|title=Crvena jabuka, Jole i klapa Kampanel zapjevat će s Rozgom u Ciboni|date=14 February 2011|access-date=20 May 2022|publisher=Index.hr|language=hr|trans-title=Crvena jabuka, Jole and Klapa Kampanel Will Sing With Rozga in Cibona}}</ref> Покрај нејзините музички гости, на сцената ја придружуваат и танчери под водство на кореографката Кристина Ѓаниќ.<ref name="SarajevoNight" /> Сите костими што ги носи пејачката, музичарите и танчерите се дизајнирани од модното дуо ELFS.<ref name="SarajevoNight">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.story.hr/sarajevska-noc-jelene-rozge-117970|title=Sarajevska noć Jelene Rozge|date=10 November 2012|publisher=Story.hr|trans-title=A Sarajevo Night by Jelena Rozga|accessdate=20 May 2022}}</ref> Како дел од концертната турнеја, Розга одржува и мини концерти за иселениците од [[Балкански Полуостров|Балканот]] во [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Кливленд]], [[Чикаго]] и [[Торонто]] .<ref name="SarajevoNight" /> == Прием и снимки == Концертите се добро прифатени од музичката критика и публиката. Писател за Index.hr, кој го прегледува концертот во Цибона, ја пофалува Розга за нејзината вокална изведба, енергијата на сцената и нејзината интеракција со публиката.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.index.hr/xmag/clanak/video--bravo-jelena-rozga-osvojila-zagreb-koncertom-punim-pozitivne-energije/547446.aspx|title=Video - Bravo Jelena: Rozga osvojila Zagreb koncertom punim pozitivne energije|last=M.|first=B.|date=16 April 2011|access-date=20 May 2022|publisher=Index.hr|trans-title=Video - Bravo Jelena: Rozgag Conquered Zagreb with Her Concert Full with Positive Energy}}</ref> Многу весници објавуваат во нивните статии колку е задоволна и публиката, истакнувајќи дека Розга успеала да ги „воодушеви“.<ref name="#1" /> При разгледувањето на концертот во Сараево, писателка на Story.hr пишува дека ноќта била исполнета со „забава, песна, емоции и љубов“ и додава дека публиката ѝ возвратила на пејачката „со нејзините песни и искрени емоции, а со тоа и таа ја пееше секоја песна и секој стих во нејзиниот здив“.<ref name="SarajevoNight" /> Татјана Пачек, пишувајќи за ''[[Вечерњи лист|„Вечерњи лист“]]'', ги забележува главните моменти на вечерта кои вклучуваат стари песни на „Магазин“, како што се „Kokolo“ („Коколо“), „Oko moje sanjivo“ („Мое сонливо око“) и „Sve bi seke ljubile mornare“ („Сите сестри би љубеле морнари“); Пачек забележува дека публиката е „толку гласна за време на настапите“ што за малку ќе ја совладале и самата пејачка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.vecernji.hr/showbiz/jelena-rozga-pokazimo-da-smo-zajedno-koliko-smo-veliki-i-snazni-277164|title=Jelena Rozga: Pokažimo da smo zajedno, koliko smo veliki i snažni|last=Pacek|first=Tatjana|date=15 April 2011|work=Večernji list|access-date=20 May 2022|trans-title=Jelena Rozga: Let Us Show that We Are Together, How Big and Strong We Are}}</ref> Дополнително, други концерти беа пофалени од музичките критичари кои ја пофалуваат Розга за нејзината енергија на сцената и нејзиниот вокал.<ref name="slobodna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/scena/showbizz/clanak/id/124091/jelena-rozga-rasprodala-spaladium-arenu|title=Jelena Rozga rasprodala Spaladium Arenu|last=S.D.|first=P.|date=9 February 2011|work=[[Slobodna Dalmacija]]|trans-title=Jelena Rozga Sells Out Spaladium Arena|accessdate=20 May 2022}}</ref> Турнејата е голем комерцијален успех бидејќи сите концерти се распродадени и Розга станува првата пејачка која некогаш распродава концерт во [[Спаладиум арена|Спаладиум Арената]] во [[Сплит]] . Првиот концерт во Вишњик се покажува како комерцијално успешен, а билетите се продадени на публика од 5.000 луѓе.<ref name="#1" /> На распродадениот концерт во Спаладиум арената, Розга настапува пред публика од 12.000.<ref name="#2" /> Последниот концерт кој е дел од турнејата, одржана две години по нејзиниот почеток, е во трговскиот центар Скендерија пред 10.000 луѓе.<ref name="skenderija" /> Розга го објавува краткиот документарен филм со наслов „Ходам на прстима“ пред нејзиниот концерт во загрепска Цибона.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.24sata.hr/show/jelena-rozga-sada-zivim-ono-sto-sam-nekad-samo-sanjala-214743|title=Jelena Rozga: Sada živim ono što sam nekad samo sanjala|last=Malašić|first=Gordana|date=25 March 2011|work=24sata.hr|language=hr|trans-title=Jelena Rozga: Now I Live that Which I Once Could Only Imagine|accessdate=20 May 2022}}</ref> Во документарецот може да се види напредокот на кариерата на Розга почнувајќи од извадоци од првиот музички натпревар на кој таа учествуве во 1992 година до делови од Спаладиум Арената. Иако не е објавен [[Музички албум|албум во живо]], снимките од концертите во Задар и Сплит се искористени како [[Музичко видео|спотови]] за песните „Bižuterija“ и „Ona ili ja“ („Таа или јас“).<ref name="slobodna" /> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=eXZmxrMlElo&t=5s&ab_channel=JelenaRozga Јелена Розга - Ходам на Прстима (Документарац)] - официјален документарен филм со снимки од турнејата Бижутерија {{Јелена Розга}} l1itajhim33mtifroq6kweei8t7tye2 0 1346150 5611940 5585472 2026-08-20T10:30:40Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611940 wikitext text/x-wiki '''Временските болки''', '''болките поврзани со временските услови''' или '''метеоропатија''' се поими кои означуваат феномен што се јавува кога луѓето со состојби како [[артритис]] или повреди на екстремитетите тврдат дека чувствуваат болка, особено со промени во [[Атмосферски притисок|барометрискиот притисок]], [[Влажност|влажноста]] или други временски феномени. Сепак, научните докази не ја поддржуваат врската помеѓу времето и болката и заклучуваат дека тоа во голема мера или целосно се должи на перцептивни грешки како што е пристрасноста на потврдата, <ref>{{Наведено списание|last=Smedslund|first=G|last2=Hagen|first2=KB|date=January 2011|title=Does rain really cause pain? A systematic review of the associations between weather factors and severity of pain in people with rheumatoid arthritis.|journal=European Journal of Pain|volume=15|issue=1|pages=5–10|doi=10.1016/j.ejpain.2010.05.003|pmid=20570193}}</ref> <ref name="MedicineNet">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=52133|title=Do Your Aches, Pains Predict Rain?|last=Nazario|first=Brunilda|work=Medicinenet.com|accessdate=22 October 2016}}</ref> освен главоболките и мигрените. <ref name="MayoClinic">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/migraine-headache/expert-answers/migraine-headache/faq-20058505|title=Can weather changes trigger migraines?|last=Swanson|first=Jerry W.|work=mayoclinic.org|publisher=Mayo Clinic|archive-url=https://archive.today/20240115165130/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/migraine-headache/expert-answers/migraine-headache/faq-20058505|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> <ref name="NHS"/> == Историски верувања == Хипотетичката врска помеѓу промените во времето и болката е документирана уште од класичното римско доба, при што [[Хипократ]] во околу 400 п.н.е. можеби бил првиот што тврди дека има врска помеѓу овие две нешта. Анегдотските докази обезбедени од луѓе како [[Моника Селеш]] го зајакнуваат популарното мислење дека овој ефект е реален. <ref name=":0">{{Наведување|url=https://www.brainlab.org/wp-content/uploads/2014/03/Influence-of-Weather-on-Report-of-Pain.pdf|title=Influence of Weather on Report of Pain|last=Robert N. Jamison, PhD|publisher=International Association for the Study of Pain Newsletter|accessdate=2024-04-17|archive-date=2022-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527135656/https://www.brainlab.org/wp-content/uploads/2014/03/Influence-of-Weather-on-Report-of-Pain.pdf|url-status=dead}}</ref> и покрај недостатокот на научни докази кои го поддржуваат ова тврдење. == Научна евалуација == Првата публикација што ја документирала промената во перцепцијата на болка поврзана со времето била ''Американскиот весник на медицински науки'' во 1887 година. Ова вклучувало еден извештај за еден случај кој опишува лице со фантомска болка во екстремитетите, и заклучил дека „приближувањето на бури, падот на барометарскиот притисок и дождот се поврзани со зголемена поплака за болка“. <ref name="ReferenceA"/> Повеќето истражувања кои ја испитуваат врската помеѓу времето и болката ги проучувале луѓето на кои им е дијагностициран [[артритис]] . По разгледувањето на многу извештаи за случаи, Рентшлер објавил во ''Журналот на Американското медицинско здружение'' во 1929 година дека има силни докази дека „топлото време е корисно, а промените [[Атмосферски притисок|на барометрискиот притисок]] се штетни за пациентите со артритис“. <ref name="ReferenceA">{{Наведено списание|year=1992|title=Pain complaint and the weather: weather sensitivity and symptom complaints in chronic pain patients|url=https://archive.org/details/sim_pain_1992-05_49_2/page/199|journal=Pain|volume=49|issue=2|pages=199–204|doi=10.1016/0304-3959(92)90143-Y|pmid=1608646}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFShuttyCunduffDeGood1992">Shutty MS, Cunduff G, DeGood DE (1992). "Pain complaint and the weather: weather sensitivity and symptom complaints in chronic pain patients". ''Pain''. '''49''' (2): 199–204. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1016/0304-3959(92)90143-Y|10.1016/0304-3959(92)90143-Y]]. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1608646 1608646]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:22191504 22191504].</cite></ref> Спротивставувајќи се на тврдењето за барометарскиот притисок од 1929 година, во текстот од 2016 година со наслов „Дали твоите болки предвидуваат дожд?“ професорот по атмосферски науки Денис Дрискол изјавил: „Луѓето треба да сфатат дека промените на притисокот поврзани со бурите се прилично мали“. Дрискол забележува дека промените поврзани со бурата се приближно еднакви на она што го доживува човекот кога се качува со лифт во висока зграда. Досега, во медицинската литература немало многу извештаи за луѓе со артритис кои имаат отежнувања од возењето со лифт. <ref name="MedicineNet"/> Студијата објавена во ''Британскиот медицински журнал'' во 2017 година ги испитувала извештаите за болки во зглобовите или грбот од милиони посети на лекар помеѓу 2008 и 2012 година, како што е забележано од Медикер, американскиот здравствен систем за стари лица. Тие ги споредиле со податоците за дождовите што ги забележала [[Национална океанска и атмосферска управа|Националната управа за океани и атмосфера]], но не открила никаква корелација. <ref name="Globe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bostonglobe.com/metro/2017/12/20/the-rain-plain-has-effect-pain/THQuG8xZKv8r4QkEJHw6qL/story.html|title=The rain, it's plain, has no effect on pain|last=Meyers|first=Alyssa|date=20 December 2017|work=Bostonglobe.com|publisher=Boston Globe|archive-url=https://archive.today/20210124012437/https://www.bostonglobe.com/metro/2017/12/20/the-rain-plain-has-effect-pain/THQuG8xZKv8r4QkEJHw6qL/story.html|archive-date=24 January 2021|accessdate=24 January 2021}}</ref>   Според клиниката Мајо, мигрената може да биде предизвикана од одредени временски промени. <ref name="MayoClinic"/> НЗС вели: „...се смета дека временските промени предизвикуваат хемиски и електрични промени во мозокот. Ова ги иритира нервите, што доведува до главоболка“. <ref name="NHS">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nhs.uk/conditions/headaches/10-headache-triggers/#:~:text=Bad%20weather,nerves%2C%20leading%20to%20a%20headache.|title=Headache triggers|work=nhs.uk|publisher=NHS|archive-url=https://archive.today/20240115165422/https://www.nhs.uk/conditions/headaches/10-headache-triggers/|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|quote=We reveal 10 headache triggers and how to fix them..}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nhs.uk/conditions/headaches/10-headache-triggers/#:~:text=Bad%20weather,nerves%2C%20leading%20to%20a%20headache. "Headache triggers"]. ''nhs.uk''. NHS. from the original on 15 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 January</span> 2024</span>. <q>We reveal 10 headache triggers and how to fix them..</q></cite></ref> Студија од 2023 година објавена во списанието на Американското здружение за главоболка покажала дека „нискиот барометарски притисок, промените на барометрискиот притисок, повисоката влажност и врнежите се поврзани со зголемен број на појави на главоболка“. <ref name="AHS">{{Наведено списание|year=2023|title=Investigating the effects of weather on headache occurrence using a smartphone application and artificial intelligence: A retrospective observational cross-sectional study|journal=Headache: The Journal of Head and Face Pain|volume=63|issue=5|pages=585-600|doi=10.1111/head.14482|pmid=36853848|doi-access=free}}</ref> == Поврзано == * [[Грмотевична астма|Астма со грмотевици]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Време и здравје]] [[Категорија:Биометеорологија]] 68vr8n44aqz8x8ygpw8zbzc2rl1gj5d 0 1348143 5611791 5610300 2026-08-20T07:02:04Z Bjankuloski06 332 /* Биографија */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611791 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Каи Хаверц | fullname = Каи Лукас Хаверц<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce15/pdf/601-IndividualSquadList-English.pdf |title=Squad List: FIFA Club World Cup UAE 2021: Chelsea FC |publisher=FIFA |page=1 |date=9 February 2022 |access-date=25 April 2022}}</ref> | image = [[Податотека:Kai-Havertz-August-2018.jpg|225px]] | height = {{height|m=1.93}}<ref name="Chelsea profile">{{Cite web |title=Kai Havertz |url=https://www.chelseafc.com/en/teams/profile/kai-havertz |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902014316/https://www.chelseafc.com/en/teams/profile/kai-havertz |archive-date=2 September 2022 |access-date=2 September 2022 |publisher=Chelsea FC}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|6|11}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/231182/kai-havertz |title=Kai Havertz: Overview |publisher=ESPN |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022172019/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/231182/kai-havertz |url-status=live }}</ref> | cityofbirth = [[Ахен]] | countryofbirth = [[Германија]] | nationality = {{flagsport|GER}} [[Германија]] | currentclub = {{Fb team Arsenal}} | clubnumber = 29 | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = 2003–2009 | youthclubs1 = {{симбол2|Flag of None.svg}} Алеманија Маријадорф | youthyears2 = 2009–2010 | youthclubs2 = {{Fb team Alemannia Aachen}} | youthyears3 = 2010–2016 | youthclubs3 = {{Fb team Bayer Leverkusen}} | years1 = 2016-2020 | caps1 = 118 | goals1 = 36 | clubs1 = {{Fb team Bayer Leverkusen}} | years2 = 2020-2023 | caps2 = 91 | goals2 = 19 | clubs2 = {{Fb team Chelsea}} | years3 = 2023- | caps3 = 36 | goals3 = 12 | clubs3 = {{Fb team Arsenal}} | nationalyears1 = 2014-2015 |nationalcaps1 = 6 |nationalgoals1 = 2 |nationalteam1 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија под 16 години|Германија 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 |nationalcaps2 = 16 |nationalgoals2 = 7 |nationalteam2 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија под 17 години|Германија 17]] | nationalyears3 = 2017-2018 |nationalcaps3 = 8 |nationalgoals3 = 7 |nationalteam3 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија под 19 години|Германија 19]] | nationalyears4 = 2018- |nationalcaps4 = 44 |nationalgoals4 = 15 |nationalteam4 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] }} '''Каи Хаверц''' (роден на [[11 јуни]] [[1999]] година, во [[Ахен]]) — [[Германија|германски]] [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] или [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Арсенал|Арсенал]] и на [[Фудбалска репрезентација на Германија|германската репрезентација]].<ref name="Chelsea profile" /> Откако ја завршил младинската академија на [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] во 2016 година, Хаверц го направил своето сениорско деби за клубот истата година. Откако го направил своето деби, Хаверц станал најмладиот дебитант за клубот во [[Прва Бундеслига|Бундеслигата]], а потоа станал и најмладиот стрелец во историјата на Бајер Леверкузен кога го постигнал својот прв гол следната година. Во летото 2020 година, тој потпишал за Челси 84&nbsp;милиони евра, со што станал вториот најскапо платен играч во историјата на ''Сините''. Со Челси, Хаверц ги освоил [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|Лигата на шампионите]], [[Суперкуп на УЕФА 2021|Суперкупот на УЕФА]] и [[Светско клупско првенство 2021|Светското клупско првенство]], постигнувајќи ги победничките голови во финалето на Лигата на шампионите и Светското клупско првенство, додека асистирал за голот на соиграчот [[Хаким Зијеш]] во Суперкупот на УЕФА. Во летото 2023 година, тој потпишал за Арсенал. Откако ја претставувал Германија во различни младински нивоа, Хаверц го имал своето деби за сениорската репрезентација во септември 2018 година, станувајќи првиот играч роден во 1999 година што ја претставувал репрезентацијата. Тој ја претставувал Германија на [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]] и на [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]]. ==Биографија== Хаверц е роден во [[Ахен]], [[Северна Рајна-Вестфалија]].<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/kai-havertz/ |title=Kai Havertz: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |access-date=22 October 2020 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022172737/https://www.worldfootball.net/player_summary/kai-havertz/ |url-status=live }}</ref> Тој пораснал во Маријадорф, област во [[Алсдорф]],<ref>{{cite web|url= http://www.alemannia-mariadorf.de/jugend/|title= Ein Mariadorfer Junge erhält Fritz-Walter-Medaille des DFB|website= alemannia-mariadorf.de|language=de}}</ref> пред со семејството подоцна да се пресели во Ахен.<ref name="goldenesbuch">{{cite web|url= https://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/bayer-leverkusens-juengster-profi-traegt-sich-ins-goldene-buch-ein_aid-24805263|title= Bayer Leverkusens jüngster Profi trägt sich ins Goldene Buch ein|website= aachener-zeitung.de|date= 29 June 2017|access-date= 20 October 2021|language=de}}</ref> Каи е третото и најмалото дете на семејството Хаверц; неговиот татко е [[Полиција|полицаец]], додека неговата мајка [[адвокат]]. Тој има постар брат и сестра кои се викаат Јан и Леа.<ref>{{Cite web|url=https://www.zeit.de/2019/05/kai-havertz-fussballspieler-leverkusen-nationalspieler-erfolg/komplettansicht|title=Die Ruhe selbst|first=Jörg|last=Kramer|work=Die Zeit|publisher=|date=23 January 2019|accessdate=27 April 2022|language=de}}</ref> Хаверц е во врска со германската манекенка и [[влијател]]ка Софија Вебер од 2017 година.<ref>{{Cite web |title=Who is Sophia Weber? Know about Kai Havertz Girlfriend @Sportskeeda |url=https://www.sportskeeda.com/football/kai-havertz-girlfriend |access-date=27 October 2022 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> ==Технички карактеристики== Се смета за еден од најперспективните млади играчи во германскиот и меѓународниот фудбал,<ref>{{Cite news|language=en|url=https://www.fourfourtwo.com/features/fourfourtwos-100-best-teenagers-world-2017-no6-kai-havertz|title=FourFourTwo’s 100 Best Teenagers in the World 2017: No.6, Kai Havertz|publisher=FourFourTwo|date=9 ноември 2017|access-date=5 јануари 2018}}</ref> поради што често го споредуваат со многу успешните сонародници како [[Месут Езил]] и [[Михаел Балак]],<ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp|title=Bayer Leverkusen's Kai Havertz: 50 percent Ballack, 50 percent Özil, 100 percent talented|language=en|access-date=5 јануари 2018|archive-date=2020-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619134857/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp|url-status=dead}}</ref> бидејќи уште од неговите рани години, тој се покажал како одличен толкувач во улогата на [[Среден ред (фудбал)|централен играч за врска]], но претпочитајќи повеќе да напаѓа најчесто бил користен како [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]].<ref>{{Cite web|url=https://www.foxsports.it/2017/10/06/calciomercato-kai-havertz-ragazzino-tedesco-stregato-klopp-liverpool/|title=Kai Havertz, il ragazzino tedesco che ha stregato Klopp|author=Andrea Pettinello|date=6 октомври 2017|urlarchive=https://web.archive.org/web/20180106071405/https://www.foxsports.it/2017/10/06/calciomercato-kai-havertz-ragazzino-tedesco-stregato-klopp-liverpool/|dead-link=yes|access-date=5 јануари 2018|archivedate=6 јануари 2018}}</ref> Опремен со одлична поединечна техника,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Estero/22-11-2018/plea-hermoso-havertz-sancho-ecco-nuovi-talenti-europei-310644971956.shtml|title=Pléa, Hermoso, Havertz, Sancho e...: ecco i nuovi talenti europei|access-date=26 декември 2019}}</ref> добар дриблинг<ref name=":0" /> а исклучителната визија за играта му помага да може да се користи и како „лажна деветка“.<ref name=":0" /> Неговата физика му овозможува да биде добар во издржувањето на стартови на противничките играчи и во задржувањето на топката.<ref name=":0" /> Тој открил дека бил инспириран од неговиот сонародник Месут Езил.<ref>{{Cite news|language=de|author=Lars Wallrodt|url=https://www.welt.de/sport/fussball/bundesliga/bayer-leverkusen/article162224749/Dieser-17-Jaehrige-gilt-als-Deutschlands-neuer-Oezil.html|title=Kai Havertz (17) gilt als Deutschlands neuer Mesut Özil|publisher=Die Welt|date=21 февруари 2017|access-date=5 јануари 2018}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Првото искуство со фудбалот Хаверц го имал на четиригодишна возраст кога се приклучил на аматерскиот клуб Алеманија Маријадорф, каде што неговиот дедо Ричард бил претседател на клубот.<ref name=journey>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-roots-bayer-leverkusen-from-grandad-guidance-to-germany-s-next-star-10910 |title=Kai Havertz's journey: From Grandad's guidance to becoming Germany's next great star |publisher=Bundesliga |date=27 April 2020 |access-date=27 April 2020 |archive-date=27 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727115034/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-roots-bayer-leverkusen-from-grandad-guidance-to-germany-s-next-star-10910 |url-status=live }}</ref> Во 2009 година, тој се преселил во [[ФК Алеманија Ахен|Алеманија Ахен]] каде што поминал само една година во академијата на клубот пред да се приклучи на [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] на 11-годишна возраст.<ref name=UEFA>{{cite web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2435364.html |title=UEFA.com's weekly wonderkid: Kai Havertz |publisher=UEFA |last=Röber |first=Philip |date=4 February 2017 |access-date=4 April 2017 |archive-date=15 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515003155/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2435364.html |url-status=live }}</ref> ===Бајер Леверкузен=== Хаверц го направил своето деби за првиот тим на [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] на 15 октомври 2016 година, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Чарлс Аранхуис]] во поразот со 2–1 од [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]]. По влегувањето на теренот, тој станал најмладиот дебитант на клубот во Бундеслигата, на возраст од 17 години и 126 дена, иако неговиот рекорд бил соборен (за 111 дена) од [[Флоријан Вирц]] во 2020 година.<ref name=UEFA/><ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/10/15/germany/bundesliga/sv-werder-bremen/bayer-04-leverkusen/2254966/ |title=Werder Bremen v Bayer Leverkusen |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=4 April 2017 |archive-date=30 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130174136/https://int.soccerway.com/matches/2016/10/15/germany/bundesliga/sv-werder-bremen/bayer-04-leverkusen/2254966/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/florian-wirtz-replaces-kai-havertz-bayer-leverkusen-s-youngest-ever-player-11142 |title=Florian Wirtz replaces Kai Havertz as Bayer Leverkusen's youngest ever player |publisher=Bundesliga |date=18 May 2020 |access-date=19 May 2020 |archive-date=30 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200730113852/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/florian-wirtz-replaces-kai-havertz-bayer-leverkusen-s-youngest-ever-player-11142 |url-status=live }}</ref> По суспензијата на [[Турци|турчинот]] [[Хакан Чалханоглу]], почетниот офанзивен играч за врска на Бајер, Хаверц добил многу простор за игра: на 2 ноември 2016, тој дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во натпревар против [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]], додека на 2 април 2017 година го постигнал својот прв професионален гол во кариерата, во ремито 3-3 против [[ВФЛ Волфсбург|Волфсбург]] во [[Прва Бундеслига 2016-2017|Бундеслигата]].<ref>{{cite news |url=http://www.njherald.com/article/20170402/AP/304029868 |title=Gomez hat trick but Wolfsburg held 3–3 at Leverkusen |newspaper=New Jersey Herald |last=Fahey |first=Ciaran |date=2 April 2017 |access-date=4 April 2017 |archive-date=4 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404130912/http://www.njherald.com/article/20170402/AP/304029868 |url-status=live }}</ref> Со тоа, Хаверц соборил уште еден клупски рекорд и станал најмладиот стрелец на Леверкузен во Бундеслигата, на 17-годишна возраст.<ref>{{cite web |url=http://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd26n-rising-star-bayer-leverkusen-kai-havertz-goalmania-439148.jsp |title=Rising Star: Bayer Leverkusen's Kai Havertz |publisher=Bundesliga |last=Gladwell |first=Ben |date=2 April 2017 |access-date=4 April 2017 |archive-date=14 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714002507/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd26n-rising-star-bayer-leverkusen-kai-havertz-goalmania-439148.jsp |url-status=live }}</ref> Во првата професионална сезона, Хаверц забележал 28 настапи во сите натпреварувања и постигнал четири гола, вклучувајќи ги и двата погодока против [[ФК Херта Берлин|Херта]] во последното коло од сезоната, која за Леверкузен била разочарувачка завршувајќи на 12-тата позиција.<ref>{{cite web |url=https://www.dewezet.de/startseite_artikel,-hertha-trotz-26-gegen-bayer-kurz-vor-europa-_arid,2373396.html |title=Hertha trotz 2:6 gegen Bayer kurz vor Europa |website=Dewezet |last1=Mende |last2=Krṻhler |first1=Jens |first2=Andreas |date=20 May 2017 |access-date=20 May 2017 |archive-date=4 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904135730/https://www.dewezet.de/startseite_artikel,-hertha-trotz-26-gegen-bayer-kurz-vor-europa-_arid,2373396.html/ |url-status=dead }}{{in lang|de}}</ref> Основа на тимот, исто така, во сезоната 2017-2018, на 14 април 2018 година, Хаверц станал најмладиот играч во историјата на Бундеслигата кој стигнал до 50 настапи, на возраст од 18 години и 307 дена, соборувајќи го рекордот што претходно го држел [[Тимо Вернер]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp |title=Bayer Leverkusen's Kai Havertz becomes youngest player in history to reach 50 appearances |publisher=Bundesliga |date=14 April 2018 |access-date=14 April 2018 |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619134857/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/bayer-leverkusen-s-kai-havertz-part-ozil-part-ballack-454810.jsp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bayer-leverkusen-record-de-precocite-pour-kai-havertz/892785 |title=Bayer Leverkusen: record de précocité pour Kai Havertz |newspaper=L'Équipe |location=Paris |date=14 April 2018 |access-date=15 April 2018 |language=fr |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619134857/https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bayer-leverkusen-record-de-precocite-pour-kai-havertz/892785 |url-status=live }}</ref> Во сезоната 2018-2019, тој го постигнал својот прв гол во европските натпреварувања, против [[ПФК Лудогорец Разград|Лудогорец]] на 20 септември 2018 година, во натпревар од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] добиен од германците со 3-2. На 26 јануари 2019 година, постигнувајќи гол против Волфсбург во победата од 3-0, тој станал најмладиот стрелец на гол од пенал во Бундеслигата во историјата на Леверкузен, со 19 години, 7 месеци и 16 дена. Сезоната ја затворил со 17 постигнати гола во Бундеслигата, што го направило играч под дваесет години со најмногу постигнати голови во една сезона во Бундеслигата.<ref>{{cite web |title=Kai Havertz, Lucas Alario and Julian Brandt secure Champions League spot for Bayer Leverkusen |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/hertha-berlin-bayer-leverkusen-live-line-ups-stats-brandt-havertz-bailey-kalou-4490 |publisher=Bundesliga |date=18 May 2019 |access-date=19 May 2019 |archive-date=21 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002455/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/hertha-berlin-bayer-leverkusen-live-line-ups-stats-brandt-havertz-bailey-kalou-4490 |url-status=live }}</ref> Исто така, тој завршил на второто место, единствено зад [[Марко Ројс]], во рангирањето за наградата [[Германски фудбалер на годината]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/marco-reus-named-footballer-of-the-year-2019-borussia-dortmund-5839 |title=Borussia Dortmund captain Marco Reus named Germany's Footballer of the Year 2019 |publisher=Bundesliga |date=29 July 2019 |access-date=1 August 2019 |archive-date=21 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421003604/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/marco-reus-named-footballer-of-the-year-2019-borussia-dortmund-5839 |url-status=live }}</ref> Во сезоната 2019-2020 постигнал други важни резултати: на 17 август 2019 година, во првото коло од [[Прва Бундеслига 2019-2020|новото првенство]] со голот против [[ФК Падерборн|Падерборн]] тој станал вториот најмлад играч кој постигнал 25 гола во Бундеслигата, по [[Хорст Кепел]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayer-leverkusen-paderborn-live-line-ups-stats-havertz-bailey-jonathan-tah-6196 |title=Kai Havertz makes history as Bayer Leverkusen overcome new boys Paderborn |publisher=Bundesliga |date=18 August 2019 |access-date=19 August 2019 |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619071357/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayer-leverkusen-paderborn-live-line-ups-stats-havertz-bailey-jonathan-tah-6196 |url-status=live }}</ref> Во декември, на возраст од 20 години, шест месеци и четири дена, тој соборил уште еден рекорд и станал најмладиот играч во историјата кој достигнал 100 настапи во Бундеслигата.<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-100-bundesliga-appearances-for-bayer-leverkusen-at-20-8688 |title=Kai Havertz: 100 Bundesliga appearances for Bayer Leverkusen at 20 |publisher=Bundesliga |date=15 December 2019 |access-date=17 December 2019 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612033832/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/kai-havertz-100-bundesliga-appearances-for-bayer-leverkusen-at-20-8688 |url-status=live }}</ref> ===Челси=== [[File:Kai Havertz 2020.jpg|thumb|upright|left|Хаверц во дресот на {{Fb team (N) Chelsea}} во 2020.]] На 4 септември 2020 година, Хаверц потпишал петгодишен договор со [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{Cite web |title=Chelsea have Havertz |url=https://www.chelseafc.com/en/news/2020/09/04/chelsea-have-havertz- |publisher=Chelsea F.C. |date=4 September 2020 |access-date=4 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190826/https://www.chelseafc.com/en/news/2020/09/04/chelsea-have-havertz-/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transfer completed: Havertz joins Chelsea |url=https://www.bayer04.de/en-us/news/bayer04/transfer-completed-havertz-joins-chelsea |date=4 September 2020 |website=bayer04.de |access-date=4 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924193115/https://www.bayer04.de/en-us/news/bayer04/transfer-completed-havertz-joins-chelsea |url-status=live }}</ref> во трансфер вреден 71 милион фунти, што го направило, во тоа време, второто најскапо засилување во историјата на клубот.<ref>{{Cite news |title=Kai Havertz completes move to Chelsea for £62million |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2020/09/04/kai-havertz-completes-move-chelsea-62million/ |date=4 September 2020 |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |first=Matt |last=Law |access-date=6 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190835/https://www.telegraph.co.uk/football/2020/09/04/kai-havertz-completes-move-chelsea-62million// |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Kai Havertz: Chelsea sign Bayer Leverkusen midfielder in £71m deal |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54023395 |website=BBC Sport |date=4 September 2020 |access-date=14 February 2022}}</ref> Своето деби за Челси го имал на 14 септември во победата со 3-1 во [[Премиер лига на Англија 2020-2021|Премиер лигата]] против [[ФК Брајтон енд Хоув Албион|Брајтон]],<ref>{{Cite news |url=https://www.goal.com/en/news/havertz-premier-league-much-tougher-bundesliga-chelsea-debut/lnicyg5o451p1oetqutegesnd |title=Havertz admits Premier League is 'much tougher than the Bundesliga' after testing Chelsea debut |date=15 September 2020 |website=Goal.com |publisher=Perform Group |access-date=15 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190857/https://www.goal.com/en/news/havertz-premier-league-much-tougher-bundesliga-chelsea-debut/lnicyg5o451p1oetqutegesnd/ |url-status=live }}</ref> додека неговите први голови за ''сините'' дошле во победата со 6-0 против [[ФК Барнсли|Барнсли]] во третото коло на Лига купот на 23 септември. Во тој натпревар германецот го постигнал првиот [[хет-трик]] во кариерата.<ref>{{Cite news |url=https://www.skysports.com/football/news/11713/12079578/havertz-nets-hat-trick-in-chelsea-rout |title=Chelsea 6–0 Barnsley: Kai Havertz hits hat-trick as Blues romp into round four of Carabao Cup |date=23 September 2020 |website=Sky Sports |access-date=24 September 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924190901/https://www.skysports.com/football/news/11713/12079578/havertz-nets-hat-trick-in-chelsea-rout/ |url-status=live }}</ref> Својот прв гол во Премиер лигата го постигнал против [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] на 17 октомври, во ремито 3–3 на [[Стемфорд Бриџ]].<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54489178 |title=Chelsea 3–3 Southampton |first=Shamoon |last=Hafez |website=BBC Sport |date=17 October 2020 |access-date=14 February 2022}}</ref> На 29 мај 2021 година, тој го постигнал единствениот гол на натпреварот во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2021 година|финалето на Лигата на шампионите]] со кој Челси го совладал [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и го освоил натпреварувањето по втор пат во клупската историја.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0269-12650cedca55-37515f69768e-1000--report-chelsea-claim-second-title/|title=Man. City 0–1 Chelsea: Havertz gives Blues second Champions League triumph|website=[[UEFA]]|date=29 May 2021|accessdate=29 May 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.si.com/soccer/2021/05/29/man-city-chelsea-champions-league-final-video-highlights-pulisic|title=Chelsea Defeats Man City to Win Champions League Final Behind Havertz Goal |date=29 May 2021 |website=Sports Illustrated |access-date=29 May 2021}}</ref> Тоа воедно бил и неговиот прв гол во кариерата во Лигата на шампионите. Последователно, на 11 август 2021 година, Челси го освоил [[Суперкуп на УЕФА 2021|Суперкупот на УЕФА]] против [[ФК Виљареал|Виљареал]] по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]], иако Хаверц бил единствениот играч на ''сините'' кој промашил.<ref>{{Cite news |url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/uefa-super-cup-chelsea-villarreal-24738737|title=Uefa Super Cup RECAP: Chelsea beat Villarreal on penalties thanks to Kepa heroics |date=11 August 2021 |website=Mirror |access-date=29 August 2021}}</ref> На 12 февруари 2022 година, Хаверц постигнал нов решавачки погодок, овојпат од пенал во 117-тата минута од финалето на [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|Светското клупско првенство]] против [[ФК Палмеирас|Палмеирас]], кој завршил со победа на Челси од 2–1.<ref>{{Cite news|url= https://www.theguardian.com/football/2022/feb/12/chelsea-palmeiras-club-world-cup-final-match-report|title= Chelsea crowned world champions after Kai Havertz penalty sinks Palmeiras|first=Jacob|last=Steinberg|website=The Guardian|date=12 February 2022|access-date=12 March 2022}}</ref> После слабата [[ФК Челси сезона 2022-2023|сезона 2022-2023]], во која Челси го освоиле 12-тото место во [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лигата]] и испаднале рано во сите купови, раководството на клубот се одлучило за радикални промени во текот на летото 2023 година, продавајќи голем број на играчи меѓу кои и дел од скапо платените "ѕвезди" на тимот, како Хаверц;<ref name="LeavingChelsea">{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12906148/kai-havertz-to-arsenal-why-chelsea-are-willing-to-let-him-go-and-why-he-is-attractive-to-the-gunners|title=Kai Havertz to Arsenal: Why Chelsea were willing to let him go and why he is attractive to the Gunners|publisher=skysports|date=29 јуни 2023|access-date=14 мај 2024}}</ref> тој бил продаден на градскиот ривал [[ФК Арсенал|Арсенал]] кон крајот на јуни 2023.<ref name="LeavingChelsea"/> Како причини за неговото заминување од Челси биле наведени разочарувачката последна сезона и доаѓањето на [[Кристофер Нкунку]], играч со слични карактеристики како Хаверц.<ref name="LeavingChelsea"/> Вкупно во дресот на Челси одиграл 139 натпревари и постигнал 32 гола. ===Арсенал=== На 28 јуни 2023 година, Хаверц потпишал петгодишен договор со Арсенал, кој за неговите услуги му платил на Челси 65 милиони фунти.<ref>{{Cite web |date=28 June 2023 |title=Kai Havertz joins on long-term contract |url=https://www.arsenal.com/kai-havertz-transfer-premier-league-chelsea-mikel-arteta-edu |access-date=29 June 2023 |website=Arsenal FC}}</ref> Своето деби за ''топџиите'' го направил на 6 август, во натпреварот од [[ФА Комјунити Шилд 2023|ФА Комјунити Шилд]] против Манчестер Сити, кој Арсенал го добил по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]] со 4-1;<ref>{{Cite web |date=6 August 2023 |title=Arsenal 1–1 Man City (4–1 on pens) |url=https://www.skysports.com/football/arsenal-vs-manchester-city/report/482389}}</ref> Хаверц играл од почетокот до 87-мата минута. На 30 септември, Хаверц го постигнал својот прв гол за Арсенал, реализирајќи пенал во победата со 4–0 над {{Fb team (N) AFC Bournemouth}}.<ref>{{Cite web |date=30 September 2023 |title=Kai Havertz scored his first goal for Arsenal with a penalty as they comfortably beat winless Bournemouth in the Premier League at Vitality Stadium.|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/66899190 |access-date=30 September 2023 |website=BBC Sport}}</ref> На 25 ноември, тој го постигнал својот прв гол од игра за Арсенал, победничкиот во успехот со 1–0 над [[ФК Брентфорд|Брентфорд]].<ref>{{Cite news |last=Gibbons |first=Mike |date=2023-11-25 |title=BRENTFORD 0-1 ARSENAL: KAI HAVERTZ HEADER SEES MIKEL ARTETA’S SIDE GO TOP OF PREMIER LEAGUE |url=https://www.eurosport.com/football/premier-league/2023-2024/brentford-v-arsenal-premier-league-live_sto9893953/story.shtml |access-date=2024-03-04 |work=Eurosport}}</ref> Четири дена подоцна, Хаверц го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите за сезоната во победата со 6-0 над [[ФК Ланс|Ланс]].<ref>{{Cite news |last=Victor |first=Tom |date=2023-11-29 |title=Arsenal winners and losers in Lens thrashing as Kai Havertz revival gathers pace |url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/arsenal-lens-winners-losers-championsleague-31560155 |access-date=2024-03-04 |work=Daily Mirror}}</ref> На 24 февруари 2024, тој за првпат во дресот на Арсенал постигнал два гола на еден натпревар, во победата со 4-1 над {{Fb team (N) Newcastle United}}.<ref>{{Cite news|date=2024-02-24 |title=Arsenal 4-1 Newcastle United: Hosts record their sixth consecutive Premier League win |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68324371 |access-date=2024-05-21 |work=BBC}}</ref> Својот последен гол за сезоната во Премиер лигата, го постигнал во последното коло против {{Fb team (N) Everton}} одиграно на 19 мај, гол со кој на ''топџиите'' им донел победа од 2-1, но сепак недоволна клубот да го престигне директниот конкурент за титулата Манчестер Сити, кој на крајот го освоил првенството. Првата сезона со Арсенал ја завршил со вкупно 51 одигран натпревар и 14 постигнати гола. ==Репрезентативна кариера== Тој го направил своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Германија под 19 години|репрезентацијата на Германија под 19 години]] на 31 август 2017 година, против [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија под 19 години|Швајцарија]]. На 4 октомври 2017 година, тој постигнал четири гола против [[Фудбалска репрезентација на Белорусија под 19 години|Белорусија]]. На 29 август 2018 година, тој го заработил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Германија|сениорска репрезентација]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dfb.de/news/detail/nations-league-drei-neue-drei-rueckkehrer-191761/|title=Nations League: Drei Neue, drei Rückkehrer|date=30 август 2018|language=de|access-date=2021-05-30}}</ref> Своето деби го направил на 9 септември, во [[пријателски натпревар]] против [[Фудбалската репрезентација на Перу|Перу]] што завршил 2-1 за ''панцерите''.<ref>{{Cite web|url=https://www.bayer04.de/en-us/news/bayer04/brandt-scores-in-havertz-international-debut|title=BRANDT SCORES IN HAVERTZ' INTERNATIONAL DEBUT|language=en|access-date=2021-05-30}}</ref> На 9 октомври 2019 година, во својот шестти натпревар за репрезентацијата, тој го постигнал својот прв репрезентативен гол, во ремито 2-2 против [[Фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина]] во друг пријателски натпревар.<ref>{{cite web|url=http://www.delinquentidelpallone.it/serge-gnabry-e-entrato-nella-storia-della-nazionale-tedesca/|title=Serge Gnabry è entrato nella storia della nazionale tedesca|access-date=11 октомври 2019|archive-date=2019-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011111637/http://www.delinquentidelpallone.it/serge-gnabry-e-entrato-nella-storia-della-nazionale-tedesca/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bulinews.com/news/3632/kai-havertz-on-scoring-his-first-goal-for-germany-i-dreamt-of-this-moment-as-a-kid|title=Kai Havertz on scoring his first goal for Germany: 'I dreamt of this moment as a kid'|language=en|access-date=11 октомври 2019}}</ref> На 19 мај 2021 година, тој бил избран во германскиот тим за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]].<ref>{{cite web|url=https://www.kicker.de/em-kader-offiziell-loew-beruft-mueller-hummels-und-volland-804642/artikel|title=EM-Kader offiziell: Löw beruft Müller, Hummels und Volland|date=19 May 2021|website=kicker.de|language=de|access-date=19 May 2021}}</ref> На 19 јуни 2021 година, тој го постигнал третиот гол на Германија во 51-вата минута во победата со 4–2 над [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] во вториот натпревар од групата.<ref>{{Cite news |url=https://www.espn.in/football/report/_/gameId/560322|title=Two Portugal own goals help Germany to win in six-goal thriller |date=19 June 2021 |website=ESPN |access-date=19 June 2021}}</ref> Неколку дена подоцна, тој постигнал гол и во последниот натпревар од групата во ремито 2-2 против [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]],<ref>{{Cite web | url = https://footballexpress.co.uk/euro-2020-germany-2-2-hungary-post-match-analysis/ | title = Euro 2020: Germany 2-2 Hungary Post-Match Analysis | date = 24 June 2021 | access-date = 24 June 2021 | website = FootballExpress.co.uk | first = Adithya | last = Namboothiri | archive-date = 2021-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210627205833/https://footballexpress.co.uk/euro-2020-germany-2-2-hungary-post-match-analysis/ | url-status = dead }}</ref> со што неговата земја се квалификувала за нокаут фазата, но таму биле елиминирни уште во осминафиналето од [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]]. Во ноември 2022 година, бил избран за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref>{{cite web|url=https://www.dfb.de/news/detail/flick-beruft-moukoko-fuellkrug-und-goetze-in-wm-kader-245974/|title=Flick beruft Moukoko, Füllkrug und Götze in WM-Kader|publisher=[[German Football Association]]|date=10 November 2022|access-date=10 November 2022|language=de}}</ref> На 1 декември, тој постигнал два гола во победата со 4–2 над [[Фудбалска репрезентација на Костарика|Костарика]], недоволно за Германија да ја мине групната фаза.<ref>{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/costa-rica-vs-germany/report/462999 |title=World Cup 2022 - Costa Rica 2-4 Germany: Four-time tournament winners exit at group stage again |website=Sky Sports |date=1 December 2022 }}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|GER}} {{Cronopar|9-9-2018|Зинсхајм|DEU|2|1|PER|-|Пријателска|13={{subon|88}}}} {{Cronopar|15-11-2018|Лајпциг|DEU|3|0|RUS|-|Пријателска|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-3-2019|Волфсбург|DEU|1|1|SRB|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|6-9-2019|Хамбург|DEU|2|4|NLD|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|9-9-2019|Белфаст|NIR|0|2|DEU|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|9-10-2019|Дортмунд|DEU|2|2|ARG|1|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|13-10-2019|Талин|EST|0|3|DEU|-|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|7-10-2020|Келн|DEU|3|3|TUR|-|Пријателска|13={{suboff|90}}}} {{Cronopar|10-10-2020|Киев|UKR|1|2|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|90+3}}}} {{Cronopar|13-10-2020|Келн|DEU|3|3|CHE|1|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|25-3-2021|Дисбург|DEU|3|0|ISL|1|Квал. за СП|2022|13={{yel|48}} {{suboff|78}}}} {{Cronopar|28-3-2021|Букурешт|ROU|0|1|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|31-3-2021|Дисбургг|DEU|1|2|MKD|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|56}}}} {{Cronopar|7-6-2021|Диселдорф|DEU|7|1|LAT|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|15-6-2021|Минхен|FRA|1|0|DEU|-|Евро|2020|Прва фаза|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|19-6-2021|Минхен|PRT|2|4|DEU|1|Евро|2020|Прва фаза|13={{yel|66}} {{suboff|73}}}} {{Cronopar|23-6-2021|Минхен|DEU|2|2|HUN|1|Евро|2020|Прва фаза|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|29-6-2021|Лондон|ENG|2|0|DEU|-|Евро|2020|Осминафинале}} {{Cronopar|2-9-2021|Санкт Гален|LIE|0|2|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Рејкјавик|ISL|0|4|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|8-10-2021|Хамбург|DEU|2|1|ROU|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|11-10-2021|Скопје|MKD|0|4|DEU|1|Квал. за СП|2022|13={{yel|55}} {{suboff|61}}}} {{Cronopar|14-11-2021|Ереван|ARM|1|4|DEU|1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|26-3-2022|Зинсхајм|DEU|2|0|ISR|1|Пријателска|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|29-3-2022|Амстердам|NLD|1|1|DEU|-|Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|4-6-2022|Болоња|ITA|1|1|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|70}} {{yel|83}}}} {{Cronopar|7-6-2022|Минхен|DEU|1|1|ENG|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|11-6-2022|Будимпешта|HUN|1|1|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|85}}}} {{Cronopar|23-9-2022|Лајпциг|DEU|0|1|HUN|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|26-9-2022|Лондон|ENG|3|3|DEU|2|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|16-11-2022|Мускат|OMN|0|1|DEU|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-11-2022|Ал Рајан|GER|1|2|JPN|-|Светско првенство|2022|Прва фаза|13={{suboff|79}}|Ал Рајан (град)}} {{Cronopar|1-12-2022|Ал Хор|CRI|2|4|GER|2|Светско првенство|2022|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|25-3-2023|Мајнц|DEU|2|0|PER|-|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|12-6-2023|Бремен|DEU|3|3|UKR|1|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|16-6-2023|Варшава|POL|1|0|DEU|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-6-2023|Гелзенкирхен|DEU|0|2|COL|-|Пријателска|13={{suboff|79}}}} {{Cronopar|9-9-2023|Волфсбург|DEU|1|4|JPN|-|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|12-9-2023|Дортмунд|DEU|2|1|FRA|-|Пријателска|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|14-10-2023|Ист Хартфорд|USA|1|3|DEU|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|18-11-2023|Берлин|DEU|2|3|TUR|1|Пријателска}} {{Cronopar|21-11-2023|Виена|AUT|2|0|DEU|-|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|23-3-2024|Лион|FRA|0|2|GER|1|Пријателска|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|26-3-2024|Франкфурт на Мајна|GER|2|1|NED|-|Пријателска|13={{suboff|73}}}} {{Cronofin|44|15}} == Статистика == === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 8 декември 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2016-2017|2016-2017]] || rowspan=4|{{flagsport|GER}} [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] || [[Прва Бундеслига 2016-2017|1Б]] || 24 || 4 || [[Фудбалски куп на Германија 2016-2017|КГ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]] || 3 || 0 || - || - || - || 28 ||4 |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Прва Бундеслига 2017-2018|1Б]] || 30 || 3 || [[Фудбалски куп на Германија 2017-2018|КГ]] || 5 || 1 || - || - || - || - || - || - || 35 || 4 |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Прва Бундеслига 2018-2019|1Б]] || 34 || 17 || [[Фудбалски куп на Германија 2018-2019|КГ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 6 || 3 || - || - || - || 42 || 20 |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Прва Бундеслига 2019-2020|1Б]] || 30 || 12 || [[Фудбалски куп на Германија 2019-2020|КГ]] || 5 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 5+5 || 0+4 || - || - || - || 45 || 18 |- !colspan="3"|Вкупно Бајер Леверкузен || 118 || 36 || || 13 || 3 || || 19 || 7 || || - || - || 150 || 46 |- |[[ФК Челси сезона 2020-2021|2020-2021]] || rowspan="3" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} || [[Премиер лига на Англија 2020-2021|ПЛ]] || 27 || 4 ||[[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 5+1 || 1+3 ||[[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 12 || 1 || - || - || - || 45 || 9 |- |[[ФК Челси сезона 2021-2022|2021-2022]] || [[Премиер лига на Англија 2021-2022|ПЛ]] || 29 || 8 ||[[ФА Куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] ||3+3 ||0+2 ||[[УЕФА Лига на шампиони 2021/22|ЛШ]] ||9 || 3 ||[[Суперкуп на УЕФА 2021|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2021|Скп]]|| 1+2 || 0+1 || 47 || 14 |- |[[ФК Челси сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Премиер лига на Англија 2022-2023|ПЛ]] || 35 || 7 ||[[ФА Куп 2022-2023|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2022-2023|ЛК]] || 1+1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022/23|ЛШ]] || 10 || 2 || - || - || - || 47 || 9 |- ! colspan="3" |Вкупно Челси || 91 || 19 || || 14 || 6 || || 31 || 6 || || 3 || 1 || 139 || 32 |- |[[ФК Арсенал сезона 2023-2024|2023-2024]] || {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Arsenal}} || [[Премиер лига на Англија 2023-2024|ПЛ]] || 34 || 12 || [[ФА Куп 2023-2024|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2023-2024|ЛК]] || 1+2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023/24|ЛШ]] || 10 || 1 || [[ФА Комјунити Шилд 2023|КШ]] || 1 || 0 || 48 || 13 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 242 || 67 || || 30 || 9 || || 60 || 14 || || 4 || 1 || 336 || 91 |} ===Рекорди=== ==== Бајер Леверкузен ==== *Најмлад стрелец во Бундеслигата во историјата на клубот: 17 години и 295 дена</small><ref>{{cite web|url=https://en.as.com/en/2019/12/14/soccer/1576343588_646597.html|title=Youngest to play 100 Bundesliga games: Havertz in numbers|access-date=11 декември 2022}}</ref> ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 23/09/2020 || align=left|{{flagsport|ENG}} [[Стемфорд Бриџ]], [[Лондон]] || align=left|{{Fb team Chelsea}} || align=left|{{Fb team Barnsley}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''6''' - 0 || align=left|{{flagsport|ENG}} [[Фудбалски Лига куп на Англија 2020-2021|Лига куп на Англија 2020-2021]] |} </center><br> |} </center> ==Титули== ===Клупски=== ; Челси * '''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони]]''' : 1 : 2020-2021<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/57268064 |title=Man. City 0–1 Chelsea |first=Phil |last=McNulty |website=BBC Sport |date=29 May 2021 |access-date=31 May 2021}}</ref> * '''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : [[Суперкуп на УЕФА 2021|2021]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58157867 |title=Chelsea 1–1 Villarreal |first=Mark |last=Sterling |website=BBC Sport |date=11 August 2021 |access-date=14 February 2022}}</ref> * '''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/60352740 |title=Chelsea 2–1 Palmeiras |website=BBC Sport |date=12 February 2022 |access-date=14 February 2022}}</ref> ; Арсенал *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Англија]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 2025-2026|2025-2026]] * '''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Комјунити Шилд]]''' : 1 : [[ФА Комјунити Шилд 2026|2026]] ===Поединечни=== *Тим на сезоната на [[Бундеслига]]та: 2018–2019<ref>{{cite news|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/2018-19-team-of-the-season-ea-sports-fifa-fut-19-sancho-lewandowski-4790|title=2018/19 Bundesliga Team of the Season|publisher=Bundesliga|date=27 May 2019|access-date=27 May 2019}}</ref> *Тим на сезоната на [[УЕФА Лига Европа]]: 2019–2020<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0260-10391fbb6c62-2c8b46747bf5-1000--uefa-europa-league-squad-of-the-season/ |title=UEFA Europa League Squad of the Season |publisher=UEFA |date=26 August 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927035154/https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0260-10391fbb6c62-2c8b46747bf5-1000--uefa-europa-league-squad-of-the-season// |url-status=live }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Германија |image3= Flag of Germany.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/kai-havertz/440864/ Каи Хаверц на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kai-havertz/profil/spieler/309400 Каи Хаверц на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/231182/kai-havertz Каи Хаверц на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/326413/Show/Kai-Havertz Каи Хаверц на whoscored] {{Состав на ФК Арсенал}} {{Состав на Германија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Германија на ЕП фудбал 2024}} {{Состав на Германија на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хаверц, Каи}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Баер Леверкузен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Германски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2026]] 4jvo0bfsg030tacxee9csw6b6hugwg6 0 1351531 5611495 5314195 2026-08-19T13:55:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611495 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Биографија|име=Трајко Андреев|портрет=Trajko Andreev.jpg|image_size=250px|родено-име=Трајче Јованов Андреев|роден-дата=[[7 мај]], [[1925]]|роден-место=[[Богомила]], [[Кралство СХС]]|починал-дата=[[8 ноември]], [[1944]] <small>(19 г.)</small>|починал-место=[[Велес]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарска фашистичка окупирана Македонија]]}} '''Трајко Андреев''', роден како '''Трајче Јованов Андреев''' ([[Богомила]], [[7 мај]] [[1925]] — [[Велес]], [[8 ноември]] [[1944]]) — [[Народноослободителна војска на Македонија|македонски партизан]], член на [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистичката партија на Југославија]] и после [[Сојуз на комунистите на Македонија|комунистичката партија на Македонија]]. Борец од [[Осма македонска ударна бригада|осмата велешка ударна бригада]] којшто загинал во битката за [[Ослободување на Велес|ослободувањето на Велес]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во народно ослободителна војна : 1941-1945 : спомен книга на загинатите борци во НОБ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=[[Ѓорѓи Малковски|Малковски, Ѓорѓи]]|publisher=Просвета|year=1985|pages=54}}</ref> По негова чест [[ОУ „Трајко Андреев“ - Велес|ОУ „Трајко Андреев“]] го носело неговото име пред 2006, кога школото паднало под склоп на [[ОУ „Блаже Коневски“ - Велес|ОУ „Блаже Конески“]].<ref>{{Наведени вести|url=https://sdk.mk/index.php/magazin/uchilishteto-trajko-andreev-vo-veles-veke-ne-postoi-no-bivshite-vraboteni-se-sobiraat-za-patronatot/|title=УЧИЛИШТЕТО „ТРАЈКО АНДРЕЕВ“ ВО ВЕЛЕС ВЕЌЕ НЕ ПОСТОИ, НО БИВШИТЕ ВРАБОТЕНИ СЕ СОБИРААТ ЗА ПАТРОНАТОТ|last=Печков|first=Петар|date=19 октомври 2019|work=Ти реков ми рече}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://mia.mk/en/story/%D1%81%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81|title=Се реконструира спортската сала на Економското училиште во Велес|last=Димитриевска|first=Антоанела|date=20 септември 2023|work=Миа|access-date=2024-07-07|archive-date=2025-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250226131038/https://mia.mk/en/story/%D1%81%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81|url-status=dead}}</ref> == Животопис == Трајко Андреев е роден во сиромашна земјоделска фамилија од [[Богомила]]. Во рани години имал интерес кон [[Социјализам|социјализмот]] и [[Комунизам|комунизмот]], заради нејзиното ширење низ регионот од различни велешки членови од [[ВМРО (Обединета)]], како [[Панко Брашнаров]] и [[Алексо Мартулков]]. Во септември 1944 година, на 18 години се приклучил со [[Народноослободителна војска на Македонија|македонските партизани]] при формирањето на осмата македонска ударна бригада во [[Отиштино|Отоштино]]. Учествувал во различни битки, во октомври 1944 учествувал во судири со [[Балисти|албански фашистички балисти]] во [[Каршијак]], [[Скопски Регион|Скопско]].<ref name=":0" /> Во октомври 7-ми учествувал во битката за ослободувањето на селата [[Грчец]] и [[Крушопек]]. После тоа се борел со балистите во [[Говрлево]]. Со поразот на балистите, осмата македонска ударна бригада ги следиле силите во [[Здуње (Порече)|Здуње]], [[Гургурница]] и [[Седларево]]. Андреев храбро се борел и успешно ги победиле балистите, после победата почнале да водат борби за [[Ослободување на Велес|ослободувањето на Велес]]. Во 8 ноември, 1944 Андреев учествувал заедно со другите македонски партизани за ослободувањето на градот. Андреев трагично бил погоден од германски куршуми при борбите во главните улици на градот.<ref name=":0" /> Бил погребан во неговото родно село. == Наводи == <references /> [[Категорија:Луѓе од Богомила]] [[Категорија:Починати во Велес]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Починати во 1944 година]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Дејци на КПМ]] [[Категорија:Дејци на КПЈ]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жртви во битката за ослободувањето на Велес]] blfd6cdsinfbflu3kq8mw8v4bdcbyhx 0 1353633 5611710 5482957 2026-08-19T23:34:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611710 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|name=Фондација „Македонија“|formation=26 април 2021 година|type=[[Невладина организација]]|purpose=Ширење современа бугарска пропаганда во Македонија и на македонското малцинство во Албанија.|headquarters=[[Софија]], [[Бугарија]]|language=[[македонски]] и [[бугарски]]|key_people=[[Виктор Стојанов]]|parent_organization=[[Министерство за надворешни работи на Бугарија]]<ref>[https://a1on.mk/macedonia/bugarska-fondacija-otvora-pet-mediumi-makedonski-novinari-kje-pishuvaat-objektivni-politichki-vesti/ Бугарска фондација отвора пет медиуми: „Македонски новинари ќе пишуваат објективни политички вести“] (2023) од Орце Костов, објавено во А1on</ref>|logo=Лого на фондација Македонија.jpg|imagesize=320px|website=https://www.foundationmacedonia.com/|size=250пх|motto=[[Лулка на бугариштината]]<ref>Геслото има долго трајна историја во фашистичка Бугарија, за време на [[втората светска војна]] геслото било користено за време на суровата бугарска фашистичка окупација на [[Добруџа]], терминот исто бил користен во [https://www.google.mk/books/edition/Boris_III/YYWgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%22%D0%BB%D1%8E%D0%BB%D0%BA%D0%B0+%D0%BD%D0%B0+%D0%B1%D1%8A%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22+%22%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81+III%22&dq=%22%D0%BB%D1%8E%D0%BB%D0%BA%D0%B0+%D0%BD%D0%B0+%D0%B1%D1%8A%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%22+%22%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81+III%22&printsec=frontcover манифесто] од [[Цар Борис III]] за регионот. После војната во Бугарија терминот бил сврзан кон [[Македонија (регион)|македонскиот регион]] наместо Добруџа</ref>}}'''Фондација „Македонија“''' — оспорена [[невладина организација]] создадена во [[Софија]], [[Бугарија]] којшто функционира претежно во [[Македонија]] со главна цел на жирејќи современата [[бугарска пропаганда во Македонија]] и [[Бугаризација на македонското малцинство во Албанија|бугаризацијата на македонското малцинство во Албанија]]. Основано во април 2021 година со првиот и сегашен водач [[Виктор Стојанов]], организацијата е вмешана во различни спорови помеѓу македонски организации и дружини заради нејзината промоција на [[Ксенофобија|ксенофобиските]] пристранети и псевдоисториски гледишта дека [[Македонци|македонскиот народ]] и [[Историја на македонскиот народ|нивната историја]] паѓа под склоп на [[Бугарска историографија|бугарската историографија]]. == Историја == Фондацијата е основана во 26 април 2021 година, главно седиште и адреса на организацијата е ул. „Брезите“ број 3 во [[Софија]], [[Бугарија]].<ref>''[https://www.foundationmacedonia.com/charter УЧРЕДИТЕЛЕН АКТ НА ФОНДАЦИЯ „ФОНДАЦИЯ МАКЕДОНИЯ“]'' (2021) член 1.4</ref> Организацијата е според водачите основана од страна на [[Бугари]] од Бугарија, Македонија и [[Албанија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://fokus.mk/osnovachot-na-fondatsija-makedonija-se-zakani-ke-dojdeme-iljadnitsi-koj-ke-krene-raka-na-bugarin-ke-ostane-bez-rakata/|title=Основачот на Фондација Македонија се закани: Ќе дојдеме илјадници, кој ќе крене рака на Бугарин, ќе остане без раката!|last=Фокус|date=20 јануари 2023|work=Фокус|access-date=2024-08-16|archive-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240816142832/https://fokus.mk/osnovachot-na-fondatsija-makedonija-se-zakani-ke-dojdeme-iljadnitsi-koj-ke-krene-raka-na-bugarin-ke-ostane-bez-rakata/|url-status=dead}}</ref> Главната цел е според нивниот устав подобрувањето на соработката помеѓу Македонија и Бугарија. Сегашниот водач на фондацијата е Виктор Брајков Стојанов роден во Бугарија.<ref>''[https://portal.registryagency.bg/CR/Reports/ActiveConditionTabResult?uic=207444554 "Вестимак" ООД]''</ref> Стојанов имал искуство како претприемач, со две други организации освен фондацијата „Македонија“ под негов склоп, тие се „Аданс Бугарија“ и „Аданс 2“.<ref>''[https://finansi.bg/p/viktor-brajkov-stojanov Виктор Брајнов Стојанов]'' (2022) Финансии.бг</ref> Пред нејзиното основање во 28 март 2021 година Стојанов се обидувал да донесе 920 бугарски книги во Македонија со цел да ги издаде во [[Скопје]]. Но во [[Деве Баир]] бил спречен и [[Екатерина Захариева|Захариева]] строго реагираше кон случајот и се заканувала.<ref>{{Наведени вести|url=https://faktor.mk/zaharieva-se-zakani-skandalot-vo-koj-e-zaprena-pratkata-bugarski-knigi-na-deve-bair-kje-bide-prezentiran-vo-evropskata-komisija|title=ЗАХАРИЕВА СЕ ЗАКАНИ: Скандалот во кој е запрена пратката бугарски книги на Деве Баир ќе биде презентиран во Европската Комисија|last=Фактор|date=28 март 2021|work=Фактор}}</ref> Некој портали сметаат дека случајот со Деве Баир во март било поврзано со основањето на фондацијата. === 2021 === По нејзиното основање фондацијата почна да ја промовира бугарската пропаганда во Македонија, во 2021 година според фондацијата, успешно донеле 30 илјади бугарски книги и посетиле над 50 населени места. Успешно скенирале 3.000 документи од [[Државен архив на Македонија|главниот архивски центар во Македонија]] и друго.<ref>{{Наведени вести|url=https://alfa.mk/%D0%B1%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/|title=Бугарската фондација „Македонија“ ни ја чисти историјата и идентитетот а македонските институции не реагираат|last=Admin|date=2022|work=Алфа.мк}}{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во септември 2021 година пратиле апел кон [[Народно собрание на Бугарија|парламентот на Бугарија]] со надеж дека тогашната нова влада би вложила економски проекти за подобрувањето на условите на вештачкото малцинство во Македонија, но апелот немал успех.<ref>{{Наведени вести|url=https://tribuna.mk/bugarska-nacionalna-platforma-i-fondacija-makedonija-da-go-fatime-posledniot-voz-za-rs-makedonija/|title=Бугарска национална платформа и Фондација Македонија: Да го фатиме последниот воз за РС Македонија|last=Трибуна|date=14 септември 2021|work=[[Трибуна]]}}</ref> По објанувањето на резултатите на оспорениот [[Попис на населението во Македонија (2021)|пописот во 2021 година]] Стојановски пратил писмо кај [[Апостол Симовски]] кадешто се заканувал и го бедил дека го потценувал [[Македонски Бугари|вештачкото бугарско малцинство во Македонија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://tribuna.mk/otvoreno-pismo-do-prviot-chovek-na-drzhavniot-zavod-za-statistika-apostol-simovski/|title=Отворено писмо до првиот човек на Државниот завод за статистика Апостол Симовски|last=Стојанов|first=Виктор|date=22 септември 2021|work=[[Трибуна]]}}</ref> Во 29 октомври 2021 година било пријавено дека во населбата [[Мичурин (Скопје)|Мичурин]], фондацијата издавала книга од [[Кузман Шапкарев]] со насловот „Голема бугарска читанка“. Книгата била издадена во кесе со текстот „подарок од бугарскиот народ за нашите браќа“. Книгата немало автор ниту уредувач именувано или од каде било испечатено делото. Во едно истражување од Мета.мк потврдиле дека фондацијата „Македонија“ била таа којшто ги издавала книгите.<ref>{{Наведени вести|url=https://meta.mk/bugarskata-fondacija-makedonija-vo-skopje-deli-primeroci-na-gol%D1%8Fma-b%D1%8Algarska-chitanka-na-kuzman-shapkarev/|title=Бугарската Фондација „Македонија“ во Скопје дели примероци на „Голяма българска читанка“ на Кузман Шапкарев|last=Блажевски|first=Бојан|date=29 октомври 2021|work=Мета.мк}}</ref> === 2022 === Во февуари 4 2022 година за време на прославата на 119-то раѓање на македонскиот херои и револуционер [[Гоце Делчев]] биле забранети да учествуваат, Стојанов го обнивил тогашниот [[претседател на Македонија]] [[Стево Пендаровски]] дека злонамерно дал наредба за забраната на влезот на Бугари за време на прославата. Во идна објава било потврдено дека тоа што Стојанов најавил било неточно и ставајќи зборови во устата на претседателот [<nowiki/>[[sic]]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/novi-provokacii-bugarinot-stojanov-od-fondacijata-makedonija-mu-stavi-zborovi-vo-usta-na-pretsedatelot-pendarovski/|title=New provocations: the Bulgarian Stojanov from the "Macedonia" foundation "put words in the mouth" of President Pendarovski|last=Н.|first=Ж.|date=2022|work=[[Слободен Печат]]}}</ref> Во 4 мај 2022 година Виктор Стојанов бил забранет да преминува со неговата фондација преку границата за време на почитувањето на смртта на [[Македонци|македонскиот]] револуционер Гоце Делчев. Наведената причина била дека претставувал опасност за националната безбедност.<ref>{{Наведени вести|url=https://lider.mk/na-prviot-chovek-na-bugarskata-fondacija-makedonija-viktor-stojanov-mu-zabranile-vlez-vo-makedonija-bil-opasnost-za-nacionalnata-bezbednost/|title=На првиот човек на бугарската фондација „Македонија“, Виктор Стојанов, му забраниле влез во Македонија, бил „опасност за националната безбедност“|last=Македонија|date=4 мај 2022|work=Лидер}}</ref> Во извештај во август 2022 година лажеле дека покрај крајот на годината 21 нови бугарски клубови би биле отворени низ 17 различни градови, исто така ветиле дека Македонија би добила бугарска политичка партија.<ref>{{Наведени вести|url=https://antropol.mk/2022/08/20/21-bugarsko-zdruenie-vo-makedonija/|title=21 бугарско здружение до крајот на 2022 година во Македонија|last=Антропол|date=20 август 2022|work=Антропол}}</ref> Нивната најава била неисполнета додека друга група директно платена од Софија формирала полупризнаена бугарска партија во Македонија со името [[Алијанса на Македонските Бугари - Движење за национално единство и спас|АМБ-ДНЕС]]. Во август 2022 година изјавиле дека секој ученик од [[Македонија]] и [[Србија]] би добил 30 евра месечна стипендија од фондација ако одиле во курсови за [[Бугарски јазик|бугарскиот јазик]] како дел од жирејќи ја бугарската пропаганда во Македонија и Србија, курсовите биле преку училиште онлајн основано во истата година со името „Св. Наум Преславски“, училиштето е регистрирано во Бугарија.<ref>{{Наведени вести|url=https://a1on.mk/macedonia/deca-od-makedonija-vekje-zele-po-30-evra-da-uchat-bugarski-planot-e-jazikot-da-vleze-vo-sekoj-makedonski-dom/|title=Деца од Македонија веќе зеле по 30 евра да учат бугарски, планот е јазикот да влезе во секој македонски дом|last=Костов|first=Орце|date=12 септември 2022|work=А1он}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://antropol.mk/2022/08/23/nova-bugarska-propaganda-vo-makedonija/|title=Нова бугарска пропаганда во Македонија: Стипендија по 30 евра месечно за секое дете што ќе сака да го учи бугарскиот јазик|last=Антропол|date=23 август 2022|work=Антропол}}</ref> Во октомври 2022 година откако Комисијата за спречување и заштита од дискриминација заклучила дека бугарскиот народ редовно го дискримнирале [[Пирински Македонци|македонското малцинство во Бугарија]] добиле закани за убиство од страна на Виктор Стојанов и од водачот на бугарскиот клуб во [[Охрид]] „Ванчо Михајлов“, заканите биле кон тогашната водачка на КСЗД [[Весна Бендевска]]. КСЗД најавиле дека такви закани биле неприфатливи.<ref>{{Наведени вести|url=https://makpress.mk/Home/PostDetails?PostId=506350|title=По одлуката за клубот „Ванчо Михајлов“, повици за физичка ликвидација на Весна Бендевска на профилот на Виктор Стојанов|last=Администратор|date=17 октомври 2022|work=Макпрес|access-date=2024-08-16|archive-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240816142833/https://makpress.mk/Home/PostDetails?PostId=506350|url-status=dead}}</ref> Во втората половина на октомври 2022 година најавиле во [[Фејсбук]] дека посакале Бугарите да ја злоупотребуваат економската ситуација во Македонија и да се обидуваат да ја купаат македонската економија. Тие сметале дека само 700.000 луѓе во Македонија биле вработени додека 500.000 од нив биле вработени во приватни сектори.<ref>{{Наведени вести|url=https://faktor.mk/probugarska-fondacija-makedonija-sega-e-vreme-bugarite-da-ja-kupat-celata-makedonska-ekonomija|title=Пробугарска Фондација Македонија: Сега е време Бугарите да ја купат целата македонска економија|date=25 октомври 2022|work=Фактор}}</ref> === 2023 === [[Податотека:Viktor-Stojanov-zakana.jpg|мини|283x283пкс|За време на [[Бугаризација на македонското малцинство во Албанија|бугаризацијата на македонското малцинство во Албанија]], Виктор Стојанов којшто ја води фондацијата „Македонија“ се заканувал кон [[Албански Македонци|македонското население во Пустец]] дека ако не се декларирале како Бугари би ги изгубиле нивните бугарски пасоши.<ref>{{Наведени вести|url=https://infomax.mk/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D1%81%D1%82/|title=Бугарскиот провокатор Виктор Стојанов им се заканува на Македонците од Албанија|date=2023|work=Infomax}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/popis-makedoncite-vo-albanija-nemaat-derman-pritisoci-i-zakani-da-se-izjasnat-kako-bugari/a-66895507|title=Македонците во Албанија под притисоци на пописот|last=ДТЗ|date=2023|work=[[Дојче Веле|Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://mia.mk/al/story/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B4%D0%BE-%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%86-%D0%B0%D0%BA%D0%BE-%D0%BD%D0%B5-%D1%81%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE-%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D0%B1%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B1%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%98%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D1%9C%D0%B5-%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82-%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8|title=Стојанов до жителите на Пустец: Ако не се запишете како етнички Бугари на пописот, вашите бугарски државјанства ќе бидат одземени|last=Атанасов|first=Александар|date=2023|work=Миа}}</ref> Фондацијата е најпозната за нејзините редовни загани кон македонски политички фигури, главниот организатор на заканите е Виктор Стојанов.]] Во јануари 23 2023 година, фондацијата остро реагираше кон уапсувањето на Христијан Пендиков, којшто според нив бил [[Охрид|охриѓанец]] со бугарски идентитет, но министерот за внатрешни работи откриле дека во неговиот дом содржил дрога, сепак фондацијата продолжиле да го бранат. За време на осудувањата било откриено дека во постари објави во Фејсбук, бил македонски патриот, член на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] и се спротивставувал со бугарската пропаганда, заради тоа фондацијата брзо прекинале соработка со Пендиков.<ref>{{Наведени вести|url=https://a1on.mk/macedonia/hristijan-pendikov-volonter-na-crven-krst-so-krivichna-za-droga-nekogash-makedonec-protiv-bugarija-denes-bugarin-od-makedonija/|title=Христијан Пендиков: Волонтер на Црвен крст со кривична за дрога, некогаш Македонец против Бугарија, денес Бугарин од Македонија|last=Костов|first=Орце|date=23 јануари 2023|work=А1он}}</ref> Во февуари 4 2023 година, фондацијата повторно пак пробале да ја преминат границата помеѓу Македонија и Бугарија за да го прославаат раѓањето на македонскиот народен херои [[Гоце Делчев]], заради нивната полемичка посета во јануари 2023 година на денот на смртта на македонската атентаторка [[Мара Бунева]] биле повторно забренети да преминат [[Деве Баир]].<ref>{{Наведени вести|url=https://english.republika.mk/news/macedonia/bulgarian-nationalists-plan-a-large-gathering-in-skopje-on-february-4th/|title=Bulgarian nationalists plan a large gathering in Skopje on February 4th|last=Macedonia|date=24 јануари 2023|work=Република|access-date=2024-08-16|archive-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240816142832/https://english.republika.mk/news/macedonia/bulgarian-nationalists-plan-a-large-gathering-in-skopje-on-february-4th/|url-status=dead}}</ref> Со разлика на претходните две посети, Стојанов понудил 200 евра на Фејсбук за името и презимето на полицаецот којшто го спречи, но никогаш не добил конкретно име.<ref>{{Наведени вести|url=https://plusinfo.mk/200-evra-za-imeto-i-prezimeto-pretsedatelot-na-bugarskata-fondaci-a-makedoni-a-go-bara-policaecot/|title=200 ЕВРА ЗА ИМЕТО И ПРЕЗИМЕТО Претседателот на бугарската „Фондација Македонија“ го бара полицаецот|last=Плусинфо|date=5 февуари 2023|work=Плусинфо}}</ref> Но следниот ден ја симна најавата, и после пак ја врати на 7 февуари. За време на спорот [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] го контактирале [[Јавно обвинителство на Македонија|јавното обвинителството]] за решение.<ref>{{Наведени вести|url=https://emagazin.mk/sto-anov-a-vrati-ob-avata-vo-ko-a-nudi-200-evra-za-identitetot-na-makedonski-policaec-mvr-go-izvestilo-obvinitelstvoto/|title=Стојанов ја врати објавата во која нуди 200 евра за идентитетот на македонски полицаец, МВР го известило обвинителството|last=Редакција|date=7 февуари 2023|work=ЕМагазин}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Заради забраната животната забрана на Стојанов да влезе во Македонија, за време на 4 мај 2023 година посакал да постави бугарски спомен плоча на Гоце Делчев во [[Баница (Леринско)|Баница]], [[Лерин|леринско]], местото каде што Гоце Делчев трагично загинал, Стојанов потврдил дека посетата била одобрена од самата [[Грција|Грчка држава]] но никогаш не било потврдено дали посетата била успешна.<ref>{{Наведени вести|url=https://lokalno.mk/bugarskata-fondacija-makedonija-saka-da-postavi-spomen-plocha-na-goce-delchev-vo-banica/|title=Бугарската фондација „Македонија“ сака да постави спомен-плоча на Гоце Делчев во Баница|date=4 мај 2023|work=Локално.мк}}</ref> Водачот на политичката партија [[Левица (политичка партија)|Левица]] [[Димитар Апасиев]] исто така го посетил местото.<ref>{{Наведени вести|url=https://nezavisen.mk/apasiev-go-pretrka-viktor-stojanov-prv-se-pokloni-na-goce-delchev-vo-banica/|title=Апасиев го претрка Виктор Стојанов – прв се поклони на Гоце Делчев во Баница|last=Независен|date=4 мај 2023|work=Независен}}</ref> Во јуни 2023 фондацијата најавила дека со новите промени донесени од [[Министер за правда на Македонија|министерството на правда]] би можел да добиеш бугарски пасош со само 250 денари ако граѓаните се сметале како етнички Бугари, но такви најави биле невистини.<ref>{{Наведени вести|url=https://faktor.mk/bugarsko-drzavjanstvo-za-samo-250-denari-bugarskata-fondacija-makedonija-za-novata-grafa-vo-izvodite-na-rodenite|title=БУГАРСКО ДРЖАВЈАНСТВО ЗА САМО 250 ДЕНАРИ? Бугарската фондација Македонија за новата графа во изводите на родените|last=Македонија|date=21 јуни 2023|work=Фактор}}</ref> Во август 2023 година најавиле во интервју со А1.Он отворањето на пет медиуми во Македонија којшто би го широло современата бугарска пропаганда во Македонија, било потврдено дека две почнале да работаат додека другите три уште ги обработувале, но никогаш не ги спомнал имињата за петте медиуми.<ref>{{Наведени вести|url=https://a1on.mk/macedonia/bugarska-fondacija-otvora-pet-mediumi-makedonski-novinari-kje-pishuvaat-objektivni-politichki-vesti|title=Бугарска фондација отвора пет медиуми: „Македонски новинари ќе пишуваат објективни политички вести“|last=Костов|first=Орце|date=7 август 2023|work=А1он}}</ref> Во август исто така било најавено дека Стојанов купил македонски футбалски клуб во трета лига и го претворил во бугарски клуб, тоа би било првиот бугарски футбалски клуб во Македонија после 80 години. Но намерно не го дал името на новиот клуб, заради тоа некој наводи сметаат дека најавата на Стојанов е невистина и само провокација кон македонскиот народ.<ref>{{Наведени вести|url=https://a1on.mk/macedonia/prv-bugarski-fudbalski-tim-vo-makedonija-posle-80-godini-kupivme-klub-imeto-ne-go-kazhuvame-da-ne-go-izbrkaat-od-treta-liga/|title=Прв бугарски фудбалски тим во Македонија после 80 години: “Купивме клуб, името не го кажуваме да не го избркаат од Трета лига“|last=Костов|first=Орце|date=11 август 2023|work=А1он}}</ref> За време на оспорениот попис во 2023 кај [[Албанија]], фондацијата активно работела да ја прошири бугарската пропаганда кон македонското малцинство во државата како обид да се создадело вештачко бугарско малцинство. Стојанов во Фејсбук за време на пописот објавил закана кон сите Македонци во Албанија којшто веќе аплицирале за бугарски пасош дека ако не се претставиле како Бугари нивните пасоши би биле одземени.<ref>{{Наведени вести|url=https://racin.mk/vesti/stojanov-do-zhitelite-na-pustecz-ako-ne-se-zapishete-kako-etnichki-bugari-na-popisot-vashite-bugarski-drzhavjanstva-ke-bidat-odzemeni/|title=Стојанов до жителите на Пустец: Ако не се запишете како етнички Бугари на пописот, вашите бугарски државјанства ќе бидат одземени|date=22 септември 2023|work=Рацин.мк}}</ref> Според Стерјовски, еден од поистакнатите македонски политичари во Албанија, Стојанов исто така активно се заканувал кон жителите при нивните посети во селата.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://en.faktoje.al/the-census-and-bulgarian-battle-in-pustec/|title=The Census and Bulgarian “battle” in Pustec|last=Фактоје|date=2023|work=Фактоје|accessdate=2024-08-16|archive-date=2024-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712202318/https://en.faktoje.al/the-census-and-bulgarian-battle-in-pustec/|url-status=dead}}</ref> Во октомври 2023 година направил контроверзна изјава кадешто побарал Македонци да си го сменат името и наместо со „-ски“ да им завршело со „-ов“ или „-ев“. Тие којшто би си го смениле името биле ветувани 300 евра од Стојанов. Целта на Стојанов и фондацијата било да создадат вештачко бугарско малцинство во Македонија преку пари.<ref>{{Наведени вести|url=https://sitel.com.mk/bugarskata-fondacija-makedonija-smenete-go-prezimeto-na-ov-ili-ev-i-dobij-300-evra|title=Бугарската фондација „Македонија: Сменете го презимето на „ов“ или „ев“ и добиј 300 евра|date=31 октомври 2023|work=Сител}}</ref> === 2024 === Во јануари 2024 година повторно се обидувале да ја поминат границата за да го обноват [[Спомен-плоча на Мара Бунева во Скопје|спомен плочата на Мара Бунева во Скопје]] но не биле успешни, заради тоа европратеникот на Бугарија и фашист [[Ангел Џамбаски]] остро реагирал кон ситуацијата.<ref>{{Наведени вести|url=https://mkd.mk/v-petok-bugarite-od-makedonija-ke-se-soberat-pred-plochata-na-mara-buneva-na-kejot-vo-skopje/|title=В петок Бугарите од Македонија ќе се соберат пред плочата на Мара Бунева на кејот во Скопје|last=Д.|first=А.|date=10 јануари 2024|work=МКД.мк|access-date=2024-08-16|archive-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240816141330/https://mkd.mk/v-petok-bugarite-od-makedonija-ke-se-soberat-pred-plochata-na-mara-buneva-na-kejot-vo-skopje/|url-status=dead}}</ref> Во март 2024 година, Стојанов остро реагирал кон уапсувањето и тепањето на охриѓанецот Јане Мургоски бидејќи неговиот татко Владо Мургоски бил Македонец кој потпаднал под влијание на бугарската пропаганда во државата. Заради тоа Стојанов сметал дека тепањето било злонамерно и организирано заради нивниот бугарски идентитет,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.novinite.com/articles/224978/Police+Brutality+Against+Bulgarian+Citizen+in+North+Macedonia|title=Police Brutality Against Bulgarian Citizen in Macedonia|last=Новините|date=21 март 2024|work=Новините}}</ref> но во соопштение од [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] било потврдено дека бил истепан и уапсан заради дрогата пронајдено во неговиот дом и кога полуцајците пробале да го уапсат Мургоски остро реагирал и ги нападнал.<ref>{{Наведени вести|url=https://skopjeinfo.mk/stojanov-tvrdi-deka-pretepan-e-chovek-zoshto-e-bugar-od-mvr-velat-mu-pronajdovme-droga-i-pokazha|title=Стојанов тврди дека претепан е човек зошто е Бугар, од МВР велат: Му пронајдовме дрога и покажа агресија кон полицајците, ќе има мерки против нив|date=22 март 2024|work=Скопје Инфо}}</ref> Во мај Стојанов ја обвинил македонската влада дека злонамерно го уништувале родниот дом на македонскиот писател и автор [[Димитар Талев]], заради тоа министерот за култура на Бугарија Најден Тодоров се обидувал со бугарскиот државен буџет да го купи домот, но само 2/3 од газдите на домот се согласиле за 100.000 евра, но другиот не го прифатил предлогот бидејќи нејќел да го продаде имотот кон бугарската влада.<ref>{{Наведени вести|url=https://fakti.bg/en/bulgaria/884653-i-pravitelstvoto-obavi-che-iska-da-kupi-kashtata-na-dimitar-talev-v-prilep|title=And the government has announced that it wants to buy Dimitar Talev's house in Prilep|last=Атанасова|first=Марија|date=30 мај 2024|work=Факти}}</ref> Стојанов го обвинил [[Министерство за култура на Македонија|македонскиот министер за култура]] дека намерно се обидувал да го спречи договорот и истовремено го вандализирале домот на Талев.<ref>{{Наведени вести|url=https://fakti.bg/en/bulgaria/884943-skopie-se-stremi-da-spre-sdelkata-za-kashtata-na-dimitar-talev-a-varhu-sgradata-ima-sistemni-vandalski-aktove|title=Skopje is trying to stop the deal for Dimitar Talev's house, and there are systematic acts of vandalism on the building|last=Тодоров|first=Красимир|date=31 мај 2024|work=Факти}}</ref> Новинар и уредникот на [[Канал 5]] [[Александар Видиновски]] во една посета во јули во [[Пустец]] најавил дека населението било македонско и немало присуство на Бугари, Стојанов заедно со неговата фондација остро реагирале кон најавата на Видиновски, заради тоа Стојанов објавил во неговиот Фејсбук разни закани кон новинарот бидејќи Стојанов нејќел да признае дека бугарското малцинство во Албанија е продукт од политиката на [[Бугарија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://skopjeinfo.mk/pretsedatelot-na-bugarskata-fondacija-makedonija-so-zakani-kon-novinarot-vidinovski|title=Претседателот на Бугарската фондација „Македонија“ со закани кон новинарот Видиновски|last=СкопјеИнфо|date=2 јули 2024|work=Скопско Инфо}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://lokalno.mk/stojanov-od-bugarskata-fondacija-makedonija-mu-se-zakanuval-na-novinarot-vidinovski/|title=Стојанов од бугарската фондација „Македонија“ му се заканувал на новинарот Видиновски|date=2 јули 2024|work=Локално}}</ref> Во јули објавиле во една прес конференција дека би донирале околу 2.600 книги кон деца во [[Велес]], [[Скопје]] и [[Штип]]. Книгите коштале околу 3.000 [[Бугарски лев|лева]] или околу 90.000 [[Македонски денар|денари]] за произведување и содржиле познати ликови од бугарската историја како [[Прабугари|турчинот]] [[Аспарух]], [[Власи|влавот]] [[Калојан]] и [[Симеон I|цар Симеон]]. Целта била да создадат интерес од македонските ученици кон бугарска историја за да можело ефикасно да ја шираат нејзината пропаганда.<ref>{{Наведени вести|url=https://mkd.mk/nad-2-000-deca-od-makedonija-kje-dobijat-tetratki-so-likovi-na-bugarski-vladeteli/|title=Над 2.000 деца од Македонија ќе добијат тетратки со ликови на бугарски владетели|date=2 јули 2024|work=МКД.мк|access-date=2024-08-16|archive-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240816141330/https://mkd.mk/nad-2-000-deca-od-makedonija-kje-dobijat-tetratki-so-likovi-na-bugarski-vladeteli/|url-status=dead}}</ref> После објавувањето на резултатите на пописот, Стерјовски, главниот водач на [[Македонска алијанса за европска интеграција|МАЕИ]] не ги признал заради вмешувањето на Бугарија за време на пописите. [[Васил Стерјовски|Стерјовски]] сметал дека целта на Бугарија била да го бугаризираат македонското малцинство, Стојанов остро реагирал кон коментарите на Стерјовски и се заканувал дека Стерјовски би бил осуден и би завршил во затвор.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/bugarskiot-aktivist-stojanov-prodolzhuva-so-zakanite-kon-vasil-sterjovski-za-popisot-vo-albanija/|title=Bulgarian activist Stojanov continues his threats to Vasil Sterjovski for the census in Albania|last=Ј.|first=К.|date=јули 2024|work=[[Слободен Печат]]}}</ref> Стерјовски изјаснил дека коментарите на Стојанов не биле нешто ново и дека редовно добивал закани од него. Стерјовски потврдил во објава од МАЕИ дека ќе продолжи да се бори против бугаризацијата и дека ќе продолжи да не го признава вештачкото бугарско малцинство во [[Албанија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://nezavisen.mk/prodolzhuvaat-zakanite-do-vasil-sterjovski-od-viktor-stojanov/|title=Продолжуваат заканите до Васил Стерјовски од Виктор Стојанов|date=7 јули 2024|work=Независен}}</ref> == Наводи == {{reflist|3}} [[Категорија:Бугарска пропаганда во Македонија]] [[Категорија:Организации во Бугарија]] [[Категорија:Невладини организации во Македонија]] [[Категорија:Невладини организации]] [[Категорија:Бугаризација на македонското малцинство во Албанија]] [[Категорија:Бугаризација на горанското малцинство во Косово]] 1effhc3pwno3yudrtkzbu1m1wm0sno6 0 1355215 5611912 5491330 2026-08-20T10:15:26Z InternetArchiveBot 92312 Add 8 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611912 wikitext text/x-wiki [[Податотека:SN_2006gy,_NASA_illustration.jpg|десно|мини|260x260пкс| Уметничко толкување на [[НАСА]], на експлозијата на [[SN 2006gy]], суперсјајна супернова.]] '''Суперсјајна супернова''' (скратено СССН) ― вид на [[Список на видови ѕвездени експлозии|ѕвездена експлозија]] со [[сјајност]] 10 или повеќе пати поголема од онаа на стандардните [[Супернова|супернови]].<ref>{{Наведено списание|last=MacFadyen|first=A. I.|last2=Woosley|first2=S. E.|last3=Heger|first3=A.|year=2001|title=Supernovae, Jets, and Collapsars|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-03-20_550_1/page/410|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=550|issue=1|pages=410–425|arxiv=astro-ph/9910034|bibcode=2001ApJ...550..410M|doi=10.1086/319698|issn=0004-637X}}</ref> Како и [[Супернова|суперновите]], суперсјајните супернови се чини дека настануваат со неколку механизми, што лесно е откривано со нивните [[Светлинска крива|светлински криви]] и [[Астрономска спектроскопија|спектри]]. Постојат повеќе модели за тоа кои услови можат да создадат СССН, вклучувајќи пропаст на [[Ѕвездено јадро|јадрото]] во особено масивни [[Ѕвезда|ѕвезди]], мисекундни [[магнетар]]и, заемодејство со [[Околуѕвездена обвивка|околуѕвезден материјал]] или парнонестабилни супернови. Првата потврдена суперсјајна супернова поврзана со експлозија на [[гама-зраци]] била пронајдена дури во 2003 година, кога [[GRB 030329]] го осветлил [[соѕвездието]] [[Лав (соѕвездие)|Лав]].<ref>{{Наведено списание|last=Dado|first=Shlomo|last2=Dar|first2=Arnon|last3=De Rjula|first3=A.|date=2003|title=The Supernova Associated with GRB 030329|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=594|issue=2|pages=L89–L92|arxiv=astro-ph/0304106|bibcode=2003ApJ...594L..89D|doi=10.1086/378624|issn=0004-637X}}</ref> [[SN 2003dh]] претставувала смрт на ѕвезда 25 пати помасивна од Сонцето, при што материјалот бил исфрлен со над една десетина од [[брзината на светлината]].<ref>{{Наведена книга|title=History of shock waves, explosions and impact: a chronological and biographical reference|last=Krehl|first=Peter O. K.|date=2009|publisher=Springer|isbn=978-3-540-30421-0|location=Berlin|bibcode=2009hswe.book.....K}}</ref> Ѕвездите со {{Безпрелом|M ≥ 40 M_☉}} веројатно ќе создадат суперсјајни супернови.<ref>{{Наведено списание|last=Heger|first=A.|last2=Fryer|first2=C. L.|last3=Woosley|first3=S. E.|last4=Langer|first4=N.|last5=Hartmann|first5=D. H.|year=2003|title=How Massive Single Stars End Their Life|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-01_591_1/page/288|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=591|issue=1|pages=288–300|arxiv=astro-ph/0212469|bibcode=2003ApJ...591..288H|doi=10.1086/375341|issn=0004-637X}}</ref> == Класификација == Откритијата на многу суперсјајни [[супернови]] во 21 век покажале дека не само што биле посветли по ред на големина од повеќето супернови, нивните [[Остаток од супернова|остатоци]] исто така веројатно нема да бидат напојувани од вообичаеното [[радиоактивно распаѓање]] кое е одговорно за набљудуваните [[Електромагнетно зрачење|енергии]] на конвенционалните супернови. Настаните на суперсјајните супернови користат посебна шема за класификација за да ги разликуваат од конвенционалните супернови од [[Супернова од типот Ia|типовите Ia]], [[Супернови од типот Ib и Ic|Ib/Ic]] и [[Супернова од типот II|II]],<ref name="quimby">{{Наведено списание|last=Quimby|first=R. M.|last2=Kulkarni|first2=S. R.|last3=Kasliwal|first3=M. M.|last4=Gal-Yam|first4=A.|last5=Arcavi|first5=I.|last6=Sullivan|first6=M.|last7=Nugent|first7=P.|last8=Thomas|first8=R.|last9=Howell|first9=D. A.|displayauthors=9|year=2011|title=Hydrogen-poor superluminous stellar explosions|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-06-23_474_7352/page/487|journal=Nature|volume=474|issue=7352|pages=487–9|arxiv=0910.0059|bibcode=2011Natur.474..487Q|doi=10.1038/nature10095|pmid=21654747}}</ref> грубо разликувајќи го спектарскиот изглед на настаните богати со [[водород]] и настаните сиромашни со водород. Суперсјајните супернови богати со водород се класифицирани како тип SLSN-II, со забележано зрачење што минува низ променливата непроѕирност на густа водородна обвивка што се шири. Повеќето настани сиромашни со водород се класифицирани како тип SLSN-I, со неговото видливо зрачење произведено од голема обвивка на материјал што се шири, напојувана од непознат механизам. Третата поретка група на суперсјајни супернови е исто така сиромашна со водород и воннормално [[Сјајност|сјајна]], но јасно се напојува со радиоактивност од [[Никел|⁵⁶Ni]].<ref name="galyam2012">{{Наведено списание|last=Gal-Yam|first=Avishay|year=2012|title=Luminous Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-08-24_337_6097/page/927|journal=Science|volume=337|issue=6097|pages=927–32|arxiv=1208.3217|bibcode=2012Sci...337..927G|doi=10.1126/science.1203601|pmid=22923572}}</ref> Сè поголем број откритија откриваат дека некои суперсјајни супернови не се вклопуваат чисто во овие три класи, па затоа се опишани понатамошни подкласи или уникатни настани. Многу или сите суперсјајни супернови од типот I покажуваат спектри без водород или [[хелиум]], но имаат [[светлински криви]] споредливи со конвенционалните супернови од типот Ic и сега се класифицирани како супернови од типот Ic.<ref name="mccrum">{{Наведено списание|last=McCrum|first=M.|last2=Smartt|first2=S. J.|last3=Kotak|first3=R.|last4=Rest|first4=A.|last5=Jerkstrand|first5=A.|last6=Inserra|first6=C.|last7=Rodney|first7=S. A.|last8=Chen|first8=T.- W.|last9=Howell|first9=D. A.|displayauthors=9|year=2013|title=The superluminous supernova PS1-11ap: Bridging the gap between low and high redshift|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=437|issue=1|pages=656–674|arxiv=1310.4417|bibcode=2014MNRAS.437..656M|doi=10.1093/mnras/stt1923|doi-access=free}}</ref> PS1-10afx е невообичаено црвен суперсјајна супернова без водород со крајно брз пораст до скоро рекордна врвна сјајност и невообичаено брзо опаѓање.<ref name="chornock">{{Наведено списание|last=Chornock|first=R.|last2=Berger|first2=E.|last3=Rest|first3=A.|last4=Milisavljevic|first4=D.|last5=Lunnan|first5=R.|last6=Foley|first6=R. J.|last7=Soderberg|first7=A. M.|author-link7=Алисија Содерберг|last8=Smartt|first8=S. J.|last9=Burgasser|first9=Adam J.|displayauthors=9|year=2013|title=PS1-10afx at z = 1.388: Pan-STARRS1 Discovery of a New Type of Superluminous Supernova|journal=The Astrophysical Journal|volume=767|issue=2|pages=162|arxiv=1302.0009|bibcode=2013ApJ...767..162C|doi=10.1088/0004-637X/767/2/162}}</ref> PS1-11ap е сличен на типот Ic SLSN, но има невообичаено бавен пораст и пад.<ref name="mccrum" /> == Астрофизички модели == Предложени биле широк спектар на причини за да бидат објаснети настаните кои се по ред на величина или поголеми од стандардните супернови. Моделите колапсар и [[Околуѕвездена обвивка|околуѕвезден материјал]] се општо прифатени и голем број настани се добро набљудувани. Другите модели сè уште се само привремено прифатени или остануваат целосно [[Теорија|теоретски]]. === Модел колапсар === {{for|целосно паднатата ѕвезда|Ѕвездена црна дупка}} [[Податотека:Comparative_hypernova_light_curves.png|мини|Светлински криви во споредба со нормалните супернови.]] Моделот колапсар е тип на суперсјајна [[супернова]] која произведува [[Гравитација|гравитациски]] паднато [[Астрономско тело|тело]] или [[црна дупка]]. Зборот „колапсар“, [[кратенка]] од [[Англиски јазик|англиските]] [[зборови]] „collapsed star“ („срушена/падната [[ѕвезда]]“), порано бил користен за да се однесува на крајниот производ на ѕвездениот [[гравитациски колапс]], [[Ѕвездена црна дупка|црна дупка со ѕвездена маса]]. Зборот сега понекогаш е користен за да се однесува на специфичен модел за пропаст на ѕвезда што брзо се врти. Кога ќе се случи пропаст на [[Ѕвездено јадро|јадрото]] во ѕвезда со јадро најмалку околу петнаесет пати поголема од [[Сончева маса|масата на Сонцето]] ({{Сончева маса}}) - иако хемискиот состав и брзината на [[вртење]] се исто така значајни - [[енергија]]та на експлозијата е недоволна за да ги исфрли надворешните слоеви на ѕвездата и ќе пропадне во црна дупка без да произведе видлив изблик на супернова. Ѕвезда со маса на јадрото малку под ова ниво - во опсег од {{Сончева маса|5–15}} — ќе претрпи експлозија на супернова, но толку голем дел од исфрлената маса паѓа назад на остаток од јадрото што сè уште се урива во црна дупка. Ако таква ѕвезда се врти бавно, тогаш ќе произведе бледа супернова, но ако ѕвездата се врти доволно брзо, тогаш враќањето кон црната дупка ќе произведе [[релативистички млаз]]ови. Енергијата што овие млазови ја пренесуваат во исфрлената обвивка го прави видливиот излив значително посветлен од стандардната супернова. Млазовите, исто така, зрачат [[честички]] со висока енергија и [[гама-зраци]] директно нанадвор и со тоа создаваат [[Рендгенски зраци|рендгенски]] или гама-изблици; млазовите можат да траат неколку секунди или подолго и да одговараат на долготрајни изблици на гама зраци, но се чини дека тие не ги објаснуваат краткотрајните изблици на гама зраци. Ѕвезди со јадра од {{Сончева маса|5–15}} имаат приближна вкупна маса од {{Сончева маса|25–90}} , под претпоставка дека ѕвездата не претрпе значителна загуба на маса. Таквата ѕвезда сепак ќе има водородна обвивка и ќе експлодира како супернова од тип II. Забележани се слаби супернови од тип II, но нема дефинитивни кандидати за СССН од типот II (освен тип IIn, за кои е сметано дека не се млазни супернови). Само ѕвездите од [[Ѕвездено население|населението]] III, со најниска [[металичност]], ќе ја достигнат оваа фаза од својот живот со мала загуба на маса. На другите ѕвезди, вклучувајќи ги и повеќето од оние што се видливи за нас, повеќето од нивните надворешни слоеви ќе бидат разнесени од нивната висока сјајност и ќе станат [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеови ѕвезди]]. Некои [[Теорија|теории]] наведуваат дека тие ќе создадат супернови од типот Ib или типот Ic, но ниту еден од овие настани досега не е забележан во [[природа]]та. Многу забележани суперсјајни супернови најверојатно се од типот Ic. Оние кои се поврзани со прснувањата на гама-зраците се скоро секогаш од типот Ic, бидејќи се многу добри кандидати за релативистички млазови произведени од враќање во црна дупка. Сепак, не сите суперсјајни супернови од типот Ic одговараат на набљудуваните изблици на гама-зраци, но настаните би биле видливи само ако еден од млазовите бил насочен кон нас. Во последниве години, многу набљудувачки податоци за долготрајните изблици на гама-зраци значително го зголемиле нашето разбирање за овие настани и јасно покажале дека моделот колапсар произведува експлозии кои се разликуваат само во подробности од повеќе или помалку обични супернови и имаат опсег на енергија од приближно нормално до околу 100 пати поголем. Добар пример за колапсар е [[SN 1998bw]],<ref>{{Наведено списание|last=Fujimoto|first=S. I.|last2=Nishimura|first2=N.|last3=Hashimoto|first3=M. A.|year=2008|title=Nucleosynthesis in Magnetically Driven Jets from Collapsars|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-06-20_680_2/page/1350|journal=The Astrophysical Journal|volume=680|issue=2|pages=1350–1358|arxiv=0804.0969|bibcode=2008ApJ...680.1350F|doi=10.1086/529416}}</ref> кој бил поврзан со експлозијата на гама-зраци [[GRB 980425]]. Класифицирано е како супернова од типот Ic поради неговите особени[[спектар]]ски својства во [[радио]]спектарот, што укажува на присуство на релативистичка материја. === Модел со околуѕвезден материјал === Речиси сите набљудувани суперсјајни супернови имале спектри слични на [[супернова]] од типот Ic или типот IIn. Сметано е дека суперсјајните супернови од типот Ic се настанати од млазови од вратена материја до [[црна дупка]], но суперсјајните супернови од типот IIn имаат значително различни [[светлински криви]] и не е поврзан со изблици на гама-зраци. Суперновите од типот IIn се сите сместени во густа [[маглина]] веројатно исфрлена од самата ѕвезда-родоначалник, и е сметано дека овој околуѕвезден материјал (ОЅМ) е причина за дополнителната [[сјајност]].<ref>{{Наведено списание|last=Smith|first=N.|last2=Chornock|first2=R.|last3=Li|first3=W.|last4=Ganeshalingam|first4=M.|last5=Silverman|first5=J. M.|last6=Foley|first6=R. J.|last7=Filippenko|first7=A. V.|last8=Barth|first8=A. J.|year=2008|title=SN 2006tf: Precursor Eruptions and the Optically Thick Regime of Extremely Luminous Type IIn Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-10-10_686_1/page/467|journal=The Astrophysical Journal|volume=686|issue=1|pages=467–484|arxiv=0804.0042|bibcode=2008ApJ...686..467S|doi=10.1086/591021}}</ref> Кога материјалот исфрлен во почетната нормална експлозија на супернова ќе се сретне со густ маглински материјал или [[Вселенска прашина|прашина]] блиску до [[ѕвездата]], ударниот бран ефикасно ја претвора [[кинетичката енергија]] во видливо зрачење. Овој ефект во голема мера го подобрува ова продолжено траење и крајносјајни супернови, иако почетната експлозивна енергија била иста како онаа на нормалните супернови. Иако секој тип на супернова потенцијално може да произведе суперсјајни супернови од типот IIn, теоретските ограничувања на околните големини и густини на ОЅМ наведуваат дека речиси секогаш ќе се произведува од самата средишна родоначалник-ѕвезда непосредно пред набљудуваниот настан на супернова. Таквите ѕвезди се веројатно кандидати за [[хиперџин]]ови или [[Сјајна сина променлива ѕвезда|сјајни сини променливи ѕвезди]] кои се чини дека претрпуваат значителна [[Губење на ѕвездената маса|загуба на маса]], поради Едингтоновата нестабилност, на пример, [[SN 2005gl]].<ref>{{Наведено списание|last=Gal-Yam|first=A.|last2=Leonard|first2=D. C.|year=2009|title=A Massive Hypergiant Star as the Progenitor of the Supernova SN 2005gl|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-04-16_458_7240/page/865|journal=Nature|volume=458|issue=7240|pages=865–867|bibcode=2009Natur.458..865G|doi=10.1038/nature07934|pmid=19305392}}</ref> === Парно нестабилна супернова === {{Главна|Парно нестабилна супернова}} Друг тип на сомнителна суперсјајна супернова е парно нестабилната супернова, како што е [[SN 2006gy]]<ref>{{Наведено списание|last=Smith|first=N.|last2=Chornock|first2=R.|last3=Silverman|first3=J. M.|last4=Filippenko|first4=A. V.|last5=Foley|first5=R. J.|year=2010|title=Spectral Evolution of the Extraordinary Type IIn Supernova 2006gy|journal=The Astrophysical Journal|volume=709|issue=2|pages=856–883|arxiv=0906.2200|bibcode=2010ApJ...709..856S|doi=10.1088/0004-637X/709/2/856}}</ref> можеби е првиот забележан пример. Овој настан на супернова бил забележан во [[галаксија]] на околу 238 милиони [[светлосни години]] (73 [[Парсек|мегапарсеци]]) од [[Земја (планета)|Земјата]]. Теоретската основа за падот на парната нестабилност е позната многу децении<ref>{{Наведено списание|last=Fraley|first=G. S.|year=1968|title=Supernovae Explosions Induced by Pair-Production Instability|url=https://thesis.library.caltech.edu/9293/1/Fraley_gs_1967.pdf|journal=Astrophysics and Space Science|volume=2|issue=1|pages=96–114|bibcode=1968Ap&SS...2...96F|doi=10.1007/BF00651498|access-date=2024-09-09|archive-date=2019-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201004915/https://thesis.library.caltech.edu/9293/1/Fraley_gs_1967.pdf|url-status=dead}}</ref> и била предложена како доминантен извор на [[елементи]] со поголема маса во раниот [[универзум]] кога експлодираа супермасивни ѕвезди од [[Ѕвездено население|населението III]]. Во супернова со парна нестабилност, ефектот на [[создавање на парови]] предизвикувало ненадеен пад на притисокот во јадрото на ѕвездата, што доведува до брз делумен пад. [[Гравитациска енергија|Гравитациската потенцијална енергија]] од падот предизвикува забегано соединување на јадрото што целосно ја нарушува ѕвездата, не оставајќи остаток. Моделите покажуваат дека овој [[феномен]] се случува само кај ѕвезди со крајна ниска [[металичност]] и маса помеѓу околу 130 и 260 пати поголема од [[Сонцето]], што ги прави исклучително неверојатни во месниот [[универзум]]. Иако првично било очекувано да произведе експлозии на суперсјајни супернови стотици пати поголеми од нормалната супернова, сегашните модели предвидуваат дека тие всушност произведуваат [[сјајност]] кои се движат од приближно иста како супернова со нормален пад на јадрото до можеби 50 пати посветла, иако остануваат светли многу подолго.<ref name="Pair Instability Supernovae 1101">{{Наведено списание|last=Kasen|first=D.|last2=Woosley|first2=S. E.|last3=Heger|first3=A.|year=2011|title=Pair Instability Supernovae: Light Curves, Spectra, and Shock Breakout|journal=The Astrophysical Journal|volume=734|issue=2|pages=102|arxiv=1101.3336|bibcode=2011ApJ...734..102K|doi=10.1088/0004-637X/734/2/102}}</ref> === Ослободување на магнетарска енергија === Моделите на создавање и последователно намалувано вртење на еден [[магнетар]], даваат многу поголема [[сјајност]] од обичните настани на [[супернова]]<ref>{{Наведено списание|last=Woosley|first=S.E.|date=август 2010|title=Bright Supernovae From Magnetar Birth|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=719|issue=2|pages=L204–L207|arxiv=0911.0698|bibcode=2010ApJ...719L.204W|doi=10.1088/2041-8205/719/2/L204}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kasen|first=Daniel|last2=Bildsten|first2=Lars|date=2010|title=Supernova Light Curves Powered by Young Magnetars|journal=Astrophysical Journal|volume=717|issue=1|pages=245–249|arxiv=0911.0680|bibcode=2010ApJ...717..245K|doi=10.1088/0004-637X/717/1/245}}</ref> и одговараат на набљудуваните својства<ref>{{Наведено списание|last=Inserra|first=C.|last2=Smartt|first2=S. J.|last3=Jerkstrand|first3=A.|last4=Valenti|first4=S.|last5=Fraser|first5=M.|last6=Wright|first6=D.|last7=Smith|first7=K.|last8=Chen|first8=T.-W.|last9=Kotak|first9=R.|displayauthors=9|date=June 2013|title=Super Luminous Ic Supernovae: catching a magnetar by the tail|journal=The Astrophysical Journal|volume=770|issue=2|pages=128|arxiv=1304.3320|bibcode=2013ApJ...770..128I|doi=10.1088/0004-637X/770/2/128}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Howell|first=D. A.|last2=Kasen|first2=D.|last3=Lidman|first3=C.|last4=Sullivan|first4=M.|last5=Conley|first5=A.|last6=Astier|first6=P.|last7=Balland|first7=C.|last8=Carlberg|first8=R. G.|last9=Fouchez|first9=D.|displayauthors=9|date=октомври 2013|title=Two superluminous supernovae from the early universe discovered by the Supernova Legacy Survey|journal=Astrophysical Journal|volume=779|issue=2|pages=98|arxiv=1310.0470|bibcode=2013ApJ...779...98H|doi=10.1088/0004-637X/779/2/98}}</ref> на барем некои суперсјајни супернови. Во случаи кога суперновата со парна нестабилност можеби не е добра за објаснување за суперсјајните супернови,<ref>{{Наведено списание|last=Nicholl|first=M.|last2=Smartt|first2=S. J.|last3=Jerkstrand|first3=A.|last4=Inserra|first4=C.|last5=McCrum|first5=M.|last6=Kotak|first6=R.|last7=Fraser|first7=M.|last8=Wright|first8=D.|last9=Chen|first9=T.-W.|displayauthors=9|date=October 2013|title=Slowly fading super-luminous supernovae that are not pair-instability explosions|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-17_502_7471/page/346|journal=Nature|volume=502|issue=7471|pages=346–9|arxiv=1310.4446|bibcode=2013Natur.502..346N|doi=10.1038/nature12569|pmid=24132291}}</ref> магнетарното објаснување е поверојатно. === Други модели === Сè уште постојат модели за експлозии на суперсјајни супернови настанати во [[Двојна ѕвезда|двојни системи]], [[Бело џуџе|бели џуџиња]] или [[Неутронска ѕвезда|неутронски ѕвезди]] во необични распореди или спојувања, а некои од нив се предлагани да бидат одговорни за некои забележани изблици на [[гама-зраци]]. == Поврзано == {{Портал|Астрономија}} * [[SN 2018cow]] * [[Родоначалници на гама-изблици]] * [[Хипернова]] * [[Кваркова ѕвезда]] * [[Кваркова нова]] == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителна литература == {{refbegin}} * {{Cite journal|last1=MacFadyen|first1=A. I.|last2=Woosley|first2=S. E.|date=1999|title=Collapsars: Gamma-Ray Bursts and Explosions in "Failed Supernovae"|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-10-10_524_1/page/262|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=524|issue=1|pages=262–289|arxiv=astro-ph/9810274|bibcode=1999ApJ...524..262M|doi=10.1086/307790|issn=0004-637X|s2cid=15534333}} * {{Cite journal|last=Woosley|first=S. E.|date=1993|title=Gamma-ray bursts from stellar mass accretion disks around black holes|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-03-01_405_1/page/272|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=405|issue=1|pages=273|bibcode=1993ApJ...405..273W|doi=10.1086/172359|issn=0004-637X}} * {{Cite journal|last=Piran|first=Tsvi|date=2005|title=The physics of gamma-ray bursts|journal=Reviews of Modern Physics|language=en|volume=76|issue=4|pages=1143–1210|arxiv=astro-ph/0405503v1|bibcode=2004RvMP...76.1143P|doi=10.1103/RevModPhys.76.1143|issn=0034-6861|s2cid=118941182}} * {{cite journal|last1=Hjorth|first1=Jens|last2=Sollerman|first2=Jesper|last3=Møller|first3=Palle|last4=Fynbo|first4=Johan P. U.|last5=Woosley|first5=Stan E.|last6=Kouveliotou|first6=Chryssa|last7=Tanvir|first7=Nial R.|last8=Greiner|first8=Jochen|last9=Andersen|first9=Michael I.|display-authors=5|year=2003|title=A very energetic supernova associated with the γ-ray burst of 29 March 2003|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-19_423_6942/page/846|journal=Nature|volume=423|issue=6942|pages=847–50|arxiv=astro-ph/0306347|bibcode=2003Natur.423..847H|doi=10.1038/nature01750|pmid=12815425|last10=Castro-Tirado|first10=Alberto J.|last11=Castro Cerón|first11=José María|last12=Fruchter|first12=Andrew S.|last13=Gorosabel|first13=Javier|last14=Jakobsson|first14=Páll|last15=Kaper|first15=Lex|last16=Klose|first16=Sylvio|last17=Masetti|first17=Nicola|last18=Pedersen|first18=Holger|last19=Pedersen|first19=Kristian|last20=Pian|first20=Elena|last21=Palazzi|first21=Eliana|last22=Rhoads|first22=James E.|last23=Rol|first23=Evert|last24=Van Den Heuvel|first24=Edward P. J.|last25=Vreeswijk|first25=Paul M.|last26=Watson|first26=Darach|last27=Wijers|first27=Ralph A. M. J.|s2cid=4405772}} {{refend}} == Надворешни врски == * [https://sne.space?claimedtype=SLSN Список на сите суперсјајни супернови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807165201/https://sne.space/?claimedtype=SLSN|date=2020-08-07}} во [https://sne.space Отворениот каталог на супернови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230459/https://sne.space/|date=2016-03-03}} {{Ѕвезда}} [[Категорија:Ѕвезден развој]] [[Категорија:Волф-Рајеови ѕвезди]] [[Категорија:Супернови]] [[Категорија:Астрономски појави]] [[Категорија:Хиперџинови]] [[Категорија:Ѕвездени појави]] rh9oti70yha6hk0dhjszc3bigvfd9oz 0 1355832 5611966 5597793 2026-08-20T11:52:19Z InternetArchiveBot 92312 Add 6 books for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611966 wikitext text/x-wiki {{Главна|Историја на набљудувањето на суперновите}} [[Податотека:Crab_Nebula.jpg|мини| [[Раковидна Маглина|Раковидната Маглина]] е [[плерион]] поврзан со [[SN 1054]]. Се наоѓа на околу 6.500&nbsp;[[Светлосна година|светлосни години]] од Земјата.<ref name="Kaplanetal2008"> {{Наведено списание|last=Kaplan, D. L.|last2=Chatterjee, S.|last3=Gaensler, B. M.|last4=Anderson, J.|date=2008|title=A Precise Proper Motion for the Crab Pulsar, and the Difficulty of Testing Spin-Kick Alignment for Young Neutron Stars|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-04-20_677_2/page/1201|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=677|issue=2|pages=1201–1215|arxiv=0801.1142|bibcode=2008ApJ...677.1201K|doi=10.1086/529026}}</ref>]] '''Супернова блиску до Земјата''' ― експлозија што произлегува од смртта на [[ѕвезда]] која се случува доволно блиску до [[Земја (планета)|Земјата]] (приближно помалку од 10 до 300 [[Парсек|парсеци]] [30 до 1000 [[Светлосна година|светлосни години]]] далеку<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/01/rare-supernova-crab-nebula/424125/|title=What If History's Brightest Supernova Exploded In Earth's Backyard?|last=Joshua Sokol|date=14 јануари 2016|work=The Atlantic}}</ref>) да има забележителни ефекти врз [[биосфера]]та на Земјата. Проценувано е дека 20 експлозии на [[супернова]] се случиле во рок од 300 [[парсеци]] од Земјата, во последните 11 милиони години. Експлозии на [[Супернова од типот II|супернова од тип II]] се очекувани да се случат во [[Активно подрачје|активни подрачја]] кои [[Ѕвездообразба|образуваат ѕвезди]], при што 12 такви [[Ѕвездена кинематика|здруженија од типот OB]] се наоѓаат во рамките на 650 парсеци од Земјата. Во моментов, има 12 кандидати за супернова кои се блиску до Земјата во рок од 300 парсеци.<ref name="Firestone2014">{{Наведено списание|last=Firestone|first=R. B.|date=јули 2014|title=Observation of 23 Supernovae That Exploded <300 pc from Earth during the past 300 kyr|url=https://zenodo.org/record/895414|journal=The Astrophysical Journal|volume=789|issue=1|pages=11|bibcode=2014ApJ...789...29F|doi=10.1088/0004-637X/789/1/29|id=29|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last=Mukhopadhyay|first=Mainak|last2=Lunardini|first2=Cecilia|last3=Timmes|first3=F. X.|last4=Zuber|first4=Kai|date=август 2020|title=Presupernova Neutrinos: Directional Sensitivity and Prospects for Progenitor Identification|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=899|issue=2|pages=153|doi=10.3847/1538-4357/ab99a6|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/acrux.html|title=Acrux|work=stars.astro.illinois.edu|accessdate=18 септември 2024}}</ref> == Ефекти врз Земјата == Во просек, експлозија на [[супернова]] се случува на 10 [[парсеци]] (33 [[светлосни години]]) од Земјата на секои 240 милиони години. [[Гама-зрачење|Гама-зраците]] се одговорни за повеќето негативни ефекти што една супернова може да ги има на една жива [[земјовидна планета]]. Во случајот на [[Земја (планета)|Земјата]], гама-зраците предизвикуваат [[радиолиза]] на двоатомски N₂ и O₂ во горната [[Земјина атмосфера|атмосфера]], претворајќи го [[молекула]]рниот [[азот]] и [[кислород]]от во [[азотни оксиди]], осиромашувајќи ја [[Озонска обвивка|озонската обвивка]] доволно за да ја изложи површината на штетно [[Сончева озраченост|сончево]] и [[космичко зрачење]] (главно [[ултравиолетово]]). Посебно би биле погодени заедниците на [[фитопланктон]]ите и [[Корален гребен|коралните гребени]], што може сериозно да ја осиромаши основата на [[Ланец на исхрана|ланецот на исхрана]] во морињата.<ref name="ellis93"> {{Наведено списание|last=Ellis, J.|last2=Schramm, D. N.|year=1993|title=Could a nearby supernova explosion have caused a mass extinction?|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=92|issue=1|pages=235–8|arxiv=hep-ph/9303206|bibcode=1995PNAS...92..235E|doi=10.1073/pnas.92.1.235|pmc=42852|pmid=11607506|doi-access=free}}</ref><ref name="Whitten1976"> {{Наведено списание|last=Whitten, R. C.|last2=Borucki, W. J.|last3=Wolfe, J. H.|last4=Cuzzi, J.|year=1976|title=Effect of nearby supernova explosions on atmospheric ozone|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-09-30_263_5576/page/398|journal=Nature|volume=263|issue=5576|pages=398–400|bibcode=1976Natur.263..398W|doi=10.1038/263398a0}}</ref> Историски гледано, блиските супернови можеби влијаеле на [[биоразновидност]]а на [[животот]] на [[планетата]]. [[Геологија|Геолошките]] записи предложуваат дека настаните од блиските супернови доведоа до зголемување на космичките зраци, кои пак создадале поладна клима. Поголемата температурна разлика помеѓу половите и [[екватор]]от создала посилни [[ветрови]], зголемено мешање на [[океан]]ите и резултирало со пренос на [[Хранлива материја|хранливи материи]] во плитките води долж [[Континентален праг|континенталните прагови]]. Ова довело до поголема биолошка разновидност.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.universetoday.com/160686/did-supernovae-help-push-life-to-become-more-diverse/|title=Did Supernovae Help Push Life to Become More Diverse?|last=Petersen|first=Carolyn Collins|date=22 март 2023|work=Universe Today|access-date=18 септември 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Svensmark|first=Henrik|author-link=Хенрик Свенсмарк|date=16 март 2023|title=A persistent influence of supernovae on biodiversity over the Phanerozoic|journal=Ecology and Evolution|publisher=Wiley Online Library|volume=13|issue=3|pages=e9898|bibcode=2023EcoEv..13E9898S|doi=10.1002/ece3.9898|pmc=10019915|pmid=36937070|id=e9898}}</ref> Оденвалд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffingtonpost.com/dr-sten-odenwald/the-betelgeuse-supernova_b_6583546.html|title=The Betelgeuse Supernova|last=Odenwald|first=Sten|date=2017-12-06|publisher=Huffington Post|accessdate=18 септември 2024}}</ref> ги дискутира можните ефекти на суперновата [[Бетелгез]] врз Земјата и на [[Човек|човечкото]] [[Вселенски летови со екипаж|вселенско патување]], особено ефектите од протокот на наелектризирани [[честички]] кои би стигнале до Земјата околу 100.000 години подоцна од почетната [[светлина]] и другото [[електромагнетно зрачење]] произведени од експлозија. Сепак, се проценува дека може да бидат потребни до 1,5 милиони години за Бетелгез да биде подложен на супернова.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Neuhäuser|first=Ralph|last2=Torres|first2=Guillermo|last3=Mugrauer|first3=Markus|last4=Neuhäuser|first4=Dagmar L.|last5=Chapman|first5=Jesse|last6=Luge|first6=Daniela|last7=Cosci|first7=Matteo|date=2022-09-05|title=Colour evolution of Betelgeuse and Antares over two millennia, derived from historical records, as a new constraint on mass and age|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=516|issue=1|pages=693–719|arxiv=2207.04702|doi=10.1093/mnras/stac1969|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> == Ризик според типот на супернова == Шпекулациите за ефектите на супернова блиску до [[Земја (планета)|Земјата]] често се насочувани кон големи [[ѕвезди]] како кандидати за [[супернова од типот II]]. Неколку истакнати ѕвезди на неколку стотици [[светлосни години]] од Сонцето се кандидати да станат супернови за само 1.000 години. Иако тие би биле исклучително видливи, доколку се појават овие „предвидливи“ супернови, сметано е дека тие претставуваат мала закана за Земјата. Проценувано е дека една супернова од типот II поблиску од осум [[Парсек|парсеци]] (26 [[светлосни години]]) би уништил повеќе од половина од [[озонската обвивка]] на Земјата.<ref name="Gehrels"> {{Наведено списание|last=Gehrels|first=N.|displayauthors=etal|date=2003|title=Ozone Depletion from Nearby Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-03-10_585_2/page/1169|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=585|issue=2|pages=1169–1176|arxiv=astro-ph/0211361|bibcode=2003ApJ...585.1169G|doi=10.1086/346127}}</ref> Ваквите проценки се засновани на [[Земјина атмосфера|атмосферско]] моделирање и измерениот тек на зрачење од [[SN 1987A]], супернова од типот II во [[Голем Магеланов Облак|Големиот Магеланов Облак]]. Проценките на стапката на појава на супернова во рок од 10 парсеци на Земјата варираат од 0,05-0,5 на [[Година|милијарда години]]<ref name="Whitten1976"/> до 10 на милијарда години.<ref> {{Наведено списание|last=Clark, D. H.|last2=McCrea, W. H.|last3=Stephenson, F. R.|date=1977|title=Frequency of nearby supernovae and climatic and biological catastrophes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1977-01-27_265_5592/page/318|journal=[[Nature (списание)|Nature]]|volume=265|issue=5592|pages=318–319|bibcode=1977Natur.265..318C|doi=10.1038/265318a0}}</ref> Неколку студии претпоставуваат дека суперновите се концентрирани во спиралните краци на [[галаксија]]та и дека експлозиите на супернова во близина на [[Сонцето]] обично се случуваат во текот на приближно 10 милиони години колку што му се потребни на Сонцето за да помине низ еден од овие подрачја.<ref name="Gehrels" /> Примери за релативно блиски супернови се [[Остаток од супернова во Едро|Остатокот од суперновата во Едро]] (околу 800 светлосни години, околу пред 12,000 години) и [[Геминга]] (околу 550 светлосни години, околу пред 300,000 години). Сметано е дека [[Супернова од типот Ia|суперновите од типот Ia]] се потенцијално најопасните доколку се појават доволно блиску до Земјата. Бидејќи суперновите од типот Ia произлегуваат од слаби, обични [[Бело џуџе|белоџуџести]] ѕвезди, веројатно е дека супернова што би можела да влијае на Земјата ќе се појави непредвидливо и ќе смести во [[ѕвезден систем]] кој не е добро проучен. Најблизок познат кандидат е [[IK Пегаз]].<ref>{{Наведено списание|last=Garlick|first=M.|date=март 2007|title=The Supernova Menace|url=http://pdc-connection.ebscohost.com/c/articles/23875483/supernova-menace|journal=[[Sky & Telescope]]|volume=113|issue=3|pages=3.26|bibcode=2007S&T...113c..26G}}</ref> Меѓутоа, моментално е проценувано дека до моментот кога би можела да стане закана, нејзината брзина во однос на [[Сончевиот Систем]], би го однела IK Пегаз на безбедно растојание.<ref name="Gehrels" /> == Минати настани == === Историја === [[Доказ]]ите од ќерките-производи на краткотрајните [[Радиоизотоп|радиоактивни изотопи]] покажуваат дека блиската супернова помогнала да биде одреден составот на [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] 4.5 пред милијарди години, а можеби дури и го активирал настанувањето на овој [[Ѕвезден систем|систем]].<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.psrd.hawaii.edu/May03/SolarSystemTrigger.html|title=Triggering the Formation of the Solar System|last=Taylor|first=G. J.|date=2003-05-21|publisher=Planetary Science Research|accessdate=18 септември 2024}} </ref> [[Ѕвездена нуклеосинтеза|Настанувањето на тешки елементи од супернова]] во [[Астрономија|астрономски]] временски периоди на крајот ја овозможило [[Биохемија|хемијата на животот]] на [[Земја (планета)|Земјата]]. Минатите супернови може да бидат забележани на Земјата во облик на знаци на [[метал]]ни [[изотопи]] во [[Слој (геологија)|карпестите слоеви]]. Последователно, пријавено е збогатување со [[Железо|железо-60]] во длабоките карпи во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] од страна на истражувачите од [[Минхенски технички универзитет|Техничкиот универзитет во Минхен]].<ref> {{Наведено списание|last=Knie|first=K.|displayauthors=etal|date=2004|title=⁶⁰Fe Anomaly in a Deep-Sea Manganese Crust and Implications for a Nearby Supernova Source|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=93|issue=17|pages=171103–171106|bibcode=2004PhRvL..93q1103K|doi=10.1103/PhysRevLett.93.171103|pmid=15525065}}</ref><ref name="Fields"> {{Наведено списание|last=Fields|first=B. D.|last2=Ellis|first2=J.|date=1999|title=On Deep-Ocean ⁶⁰Fe as a Fossil of a Near-Earth Supernova|journal=[[New Astronomy (списание)|New Astronomy]]|volume=4|issue=6|pages=419–430|arxiv=astro-ph/9811457|bibcode=1999NewA....4..419F|doi=10.1016/S1384-1076(99)00034-2}}</ref> Дваесет и три [[атоми]] од овој изотоп на железо биле пронајдени во првите 2 цм од кората (овој слој одговара на времиња од пред 13,4 милиони години до денес).<ref name="Fields" /> Проценувано е дека суперновата мора да се појавила во последните 5 милиони години или во спротивно ќе морала да се случи многу блиску до Сончевиот Систем за да биде објаснето толку многу железо-60 што сè уште е тука. Супернова која се појавува толку блиску веројатно би предизвикала масовно изумирање, што не се случило во таа временска рамка.<ref>Fields & Ellis, p. 10</ref> Изгледа дека количеството на железо покажува дека суперновата била оддалечена помалку од 30 [[парсеци]]. Од друга страна, [[автор]]ите ја проценуваат честотата на супернови на растојание помало од D (за разумно мало D) како околу (D/10 парсеци)³ на милијарда години, што дава веројатност од само околу 5% за супернова во 30 парсеци во последните 5 милиони години. Тие истакнуваат дека веројатноста може да биде поголема бидејќи Сончевиот Систем влегува во [[Орионов Крак|Орионовиот Крак]] на Млечниот Пат. Во 2019 година, групата во [[Минхен]] пронашла [[меѓуѕвездена прашина]] во [[снег]]от на површината на [[Антарктикот]] не постар од 20 години, што тие се однесуваат на [[Месен Меѓуѕвезден Облак|Месниот Меѓуѕвезден Облак]]. Откривањето на меѓуѕвездената прашина на Антарктикот било направено со мерење на радионуклидите Fe-60 и Mn-53 со високо чувствителна [[забрзувачка масена спектрометрија]], каде што Fe-60 повторно е јасен потпис за неодамнешното потекло на супернова блиску до Земјата.<ref name="Interstellar Iron">{{Наведено списание|last=Koll|first=D.|last2=et.|first2=al.|year=2019|title=Interstellar ⁶⁰Fe in Antarctica|journal=Physical Review Letters|volume=123|issue=7|pages=072701|bibcode=2019PhRvL.123g2701K|doi=10.1103/PhysRevLett.123.072701|pmid=31491090|hdl-access=free}}</ref> [[Гама-изблик|Изблиците на гама-зраци]] од „опасно блиските“ експлозии на супернова се случуваат два или повеќе пати во милијарда години, а тоа е предложено како причина за [[Доцноордовички изумирачки настан|изумирањето на крајот на ордовик]], што резултирало со [[смрт]] на речиси 60% од океанскиот живот на Земјата.<ref> {{Наведено списание|last=Melott, A.|displayauthors=etal|date=2004|title=Did a gamma-ray burst initiate the late Ordovician mass extinction?|journal=[[International Journal of Astrobiology]]|volume=3|issue=2|pages=55–61|arxiv=astro-ph/0309415|bibcode=2004IJAsB...3...55M|doi=10.1017/S1473550404001910}}</ref> Повеќе супернови во јатото на [[хиперџин]]овски ѕвезди во умирање, кои се случиле брзо едноподруго на астрономска и геолошка временска скала, исто така, биле предложени како активирач за повеќекратните импулси на [[Доцнодевонско изумирање|доцнодевонското изумирање]], особено [[Хангебершки настан|хангебершкиот настан]] на крајот на [[девон]]от.<ref name="FieldsEtAl2020">{{Наведено списание|last=Fields|first=Brian D.|last2=Melott|first2=Adrian L.|last3=Ellis|first3=John|last4=Ertel|first4=Adrienne F.|last5=Fry|first5=Brian J.|last6=Lieberman|first6=Bruce S.|last7=Liu|first7=Zhenghai|last8=Miller|first8=Jesse A.|last9=Thomas|first9=Brian C.|date=18 август 2020|title=Supernova triggers for end-Devonian extinctions|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|language=en|volume=117|issue=35|pages=21008–21010|arxiv=2007.01887|bibcode=2020PNAS..11721008F|doi=10.1073/pnas.2013774117|issn=0027-8424|pmc=7474607|pmid=32817482|doi-access=free}}</ref> Во 1998 година, еден [[остаток од супернова]], [[RX J0852.0−4622]], бил пронајден пред (очигледно) поголемиот [[Остаток од супернова во Едро|остаток од суперновата во Едро]].<ref> {{Наведено списание|last=Aschenbach|first=B.|date=1998|title=Discovery of a young nearby supernova remnant|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-11-12_396_6707/page/141|journal=[[Nature (списание)|Nature]]|volume=396|issue=6707|pages=141–142|bibcode=1998Natur.396..141A|doi=10.1038/24103}}</ref> Гама-зраците од распаѓањето на [[Изотопи на титанот|титан-44]] ([[Период на полураспад|полуживот]] околу 60 години) биле независно откриени кои произлегуваат од него,<ref> {{Наведено списание|last=Iyudin, A. F.|displayauthors=etal|date=1998|title=Emission from ⁴⁴Ti associated with a previously unknown Galactic supernova|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-11-12_396_6707/page/142|journal=Nature|volume=396|issue=6707|pages=142–144|bibcode=1998Natur.396..142I|doi=10.1038/24106}}</ref> што покажува дека таа мора да експлодирала прилично неодамна (можеби околу 1200 година), но не постои [[Историја|историски]] запис за тоа. Нејзината оддалеченост е контроверзна, но некои [[научници]] тврдат од текот на гама-зраците и [[Рендгенски зраци|рендгенските зраци]] дека остатокот од супернова е оддалечен само 200 парсеци (650-700 [[Светлосна година|светлосни години]]).<ref>{{Наведено списание|last=Aschenbach|first=B.|date=1998|title=Discovery of a young nearby supernova remnant|url=http://user.astro.columbia.edu/~jules/C3273_10/aschenbach.pdf|journal=Nature|volume=396|issue=6707|pages=141–142|bibcode=1998Natur.396..141A|doi=10.1038/24103}}</ref> Ако е така, неговото појавување пред 800 години е [[Статистика|статистички]] неочекуван настан затоа што суперновите оддалечени помалку од 200 парсеци се проценувани дека се случуваат помалку од еднаш на 100.000 години.<ref name="Fields" /> == Поврзано == * [[Список на кандидати за супернова]] == Наводи == {{Наводи}} {{Портал-кутија|Астрономија|Ѕвезди|Вселенски лет|Надворешна вселена|Сончев Систем}} [[Категорија:Опасности во вселената]] [[Категорија:Супернови]] [[Категорија:Земја]] [[Категорија:Космички суден ден]] jqiwliyxuyldrlozjz2nvgdlrqzj1fs 0 1356631 5611787 5414441 2026-08-20T07:01:20Z Bjankuloski06 332 /* Тим за мориња */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611787 wikitext text/x-wiki '''Тим за дрвја''' (стилизирано како '''#TEAMTREES''' ) е еден вид иницијатива за собирање средства кои би се намениле за засадување дрвја. Со оваа иницијатива се собрале 20 милиони [[американски долар]]и пред почетокот на 2020 година за да засадат 20 милиони дрвја. Иницијативата била иницирана од американските [[Јутубер|јутјубери]] MrBeast и Mark Rober, а најмногу била поддржана од ЈуТјуберс (YouTubers). Сите донации отишле во Фондацијата „Ден на Арбор“ (Arbor Day), организација за садење дрвја која ветила дека ќе засади по едно дрво за секој дониран американски долар. Фондацијата „Ден на Арбор“ започнала со садење во јануари 2020 година, со планови да заврши „не подоцна од декември 2022 година“. Се проценило дека 23 милиони дрвја би зафатиле 210 квадратни километри земјиште, кое би апсорбирало околу 1,6 милиони [[Тона|тони]] јаглерод и би отстранувало 116 илјади тони [[Загадување на воздухот|загадувачи]] од атмосферата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://timefortrees.org/impact.cfm|title=Impact of the Time for Trees Initiative|work=[[Arbor Day Foundation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509102044/https://timefortrees.org/impact.cfm|archive-date=May 9, 2019|accessdate=December 11, 2019}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=December 19, 2019}}</ref> == Позадина == Идејата '''Тим за дрвја''' започнала на 24 мај 2019 година, кога еден обожавател му предложил на Џими Доналдсон ([[Reddit]]) MrBeast ) да засади 20 милиони дрвја за да го прослави достигнувањето на 20 милиони претплатници на YouTube. Идејата се проширила низ [[YouTube]], [[Reddit]] и [[Твитер|Twitter]], главно во форма на [[мем]]и. Идејата можеби била поврзана и со шумските пожари во амазонските шуми во 2019 година . Американскиот Јутјубер, инженер и пронаоѓач Марк Робер директно соработувал со Доналдсон за да го започне собирањето средства. На 25 октомври 2019 година, Доналдсон поставил видео на YouTube во кое го објаснува неговиот план, при што го освоил првото место во тренд на страницата на YouTube и предизвикал бројни Јутјубери да се приклучат на движењето. Дрвјата со оваа иницијатива се решило да бидат засадени „во различни шуми на јавни и приватни површини во области со голема потреба“ почнувајќи од јануари 2020 година. Целта била тие да бидат засадени „најдоцна до декември 2022 година“. Почнувајќи од 5 септември 2024 година, проектот собрал над 24.779.606 американски долари, надминувајќи ја целта на собирањето средства да засадат 20 милиони дрвја. Како што се очекувало, засадени биле повеќе од 20 милиони дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://teamtrees.org|title=Team Trees homepage}}</ref> == Одговори == Многу Јутјубери создадале содржина за да профитираат од растечкиот тренд на '''Тим за дрвја'''; и покрај тоа што Фондацијата „Ден на Арбор“ допрела до само неколку стотици создавачи, '''Тим за дрвја''' бил прикажан во преку 80.000 видеа од над 4200 глобални создавачи. На Инстаграм и Твитер над 556.001 објави собрале повеќе од 4,6 милијарди прегледи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tintup.com/blog/20m-trees-achieved-go-teamtrees/|title=20M Trees Achieved! Go #TeamTrees|date=December 19, 2019|work=TINTup.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220033830/https://www.tintup.com/blog/20m-trees-achieved-go-teamtrees/|archive-date=December 20, 2019|accessdate=December 20, 2019}}</ref> Дисковери канал ([[Discovery Channel]]) направил документарен филм наречен ''#TeamTrees'' за кампањата што се емитувала на 3 декември 2019 година, заедно со донација од 100.203 американски долари уште следниот ден. Еике Лиделинг, раководител на одделот за хортикултурни науки на [[Универзитет во Бон|Универзитетот во Бон]], изјавил: „Излегува дека многу од овие садници, ако не го правите тоа добро или ако луѓето го прават тоа без грижа за тие дрвја, сите тие брзо умираат. Понекогаш веројатно е подобра идеја да се засадат помалку дрвја и навистина да се грижиме за нив.“ Дени Кон, директорот за односи со јавноста за Фондацијата Арбор Ден, се осврнал на овие грижи, наведувајќи дека „од сите партнери кои работат со организацијата се бара да имаат планови за да им помогнат на нивните дрвја да напредуваат“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theverge.com/2019/10/25/20932700/youtubers-climate-change-team-trees|title=Planting trees to take on climate change isn't as easy as YouTubers might think|last=Calma|first=Justine|date=October 25, 2019|work=The Verge|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030003214/https://www.theverge.com/2019/10/25/20932700/youtubers-climate-change-team-trees|archive-date=October 30, 2019|accessdate=June 15, 2020}}</ref> == Проекти за садење == Локациите за садење тимски дрвја вклучиле:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://teamtrees.org/|title=Help Us Plant 24 Million Trees - Join #TeamTrees|work=teamtrees.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517210957/https://teamtrees.org/|archive-date=May 17, 2020|accessdate=January 29, 2022}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ !Location !Country !Continent !Number of Trees !Status |- |[[Анди|Andes]] |[[Аргентина|Argentina]], [[Боливија|Bolivia]], [[Чиле|Chile]], [[Еквадор|Ecuador]], [[Перу|Peru]] |[[Јужна Америка|South America]] |300,000 |{{Success|Completed}} |- |Central and Northern Victoria | rowspan="2" |[[Австралија|Australia]] | rowspan="2" |[[Океанија|Oceania]] |75,000 |{{Success|Completed}} |- |Eastern [[Квинсленд|Queensland]] |300,000 |{{Success|Completed}} |- |Amazon rainforest | rowspan="2" |[[Бразил|Brazil]] | rowspan="2" |[[Јужна Америка|South America]] |600,000 |{{Success|Completed}} |- |[[Атлантска Шума|Atlantic Forest]] |170,000 |{{Success|Completed}} |- | |[[Бурунди|Burundi]] |[[Африка|Africa]] |100,000 |{{Success|Completed}} |- |Area of 2017 Elephant Hill Fire, [[Британска Колумбија|British Columbia]] | rowspan="2" |[[Канада|Canada]] | rowspan="2" |[[Северна Америка|North America]] |170,000 |{{Success|Completed}} |- |Area of 2017 Hanceville Fire, [[Британска Колумбија|British Columbia]] |150,000 |{{Success|Completed}} |- |The Great Green Wall |[[Чад|Chad]], [[Мали|Mali]], [[Сенегал|Senegal]] |[[Африка|Africa]] |3,840,000 |{{Success|Completed}} |- |Minqin County, [[Гансу|Gansu Province]] |[[Народна Република Кина|China]] | rowspan="2" |[[Азија|Asia]] |25,000 |{{Success|Completed}} |- |Gaizhou, [[Љаонинг|Liaoning Province]] |[[Народна Република Кина|China]] |45,000 |{{Success|Completed}} |- | |[[Доминиканска Република|Dominican Republic]] |[[Северна Америка|North America]] |200,000 |{{Success|Completed}} |- | |[[Франција|France]] |[[Европа|Europe]] |150,000 |{{Success|Completed}} |- | |[[Хаити|Haiti]] |[[Северна Америка|North America]] |1,050,000 |{{Success|Completed}} |- |Cauvery River Basin |[[Индија|India]] | rowspan="2" |[[Азија|Asia]] |905,439 |{{Success|Completed}} |- |[[Западна Папуа|West Papua Province]] |[[Индонезија|Indonesia]] |450,000 |{{Success|Completed}} |- | |[[Ирска|Ireland]] |[[Европа|Europe]] |100,000 |{{Success|Completed}} |- |Kijabe Forest |[[Кенија|Kenya]] |[[Африка|Africa]] |950,000 |{{Success|Completed}} |- |Xe Sap and Xe Pian National Protected Areas |[[Лаос|Laos]] |[[Азија|Asia]] |30,000 | |- |Kianjavato Mountain Range | rowspan="2" |[[Мадагаскар|Madagascar]] | rowspan="3" |[[Африка|Africa]] |400,000 |{{Success|Completed}} |- | |600,000 |{{Success|Completed}} |- | |[[Мозамбик|Mozambique]] |1,252,007 |{{Success|Completed}} |- |[[Читван (национален парк)|Chitwan National Park]] |[[Непал|Nepal]] |[[Азија|Asia]] |885,000 |{{Success|Completed}} |- |[[Окленд|Auckland]] | rowspan="2" |[[Нов Зеланд|New Zealand]] | rowspan="2" |[[Океанија|Oceania]] |28,789 |{{Success|Completed}} |- |Maitai valley |32,590 |{{Success|Completed}} |- | |[[Никарагва|Nicaragua]] |[[Северна Америка|North America]] |975,000 |{{Success|Completed}} |- | |[[Перу|Peru]] |[[Јужна Америка|South America]] |235,800 |{{Success|Completed}} |- | |[[Португалија|Portugal]] |[[Европа|Europe]] |10,000 |{{Success|Completed}} |- |Freetown Peninsula |[[Сиера Леоне|Sierra Leone]] |[[Африка|Africa]] |80,000 |{{Success|Completed}} |- |Palencia |[[Шпанија|Spain]] |[[Европа|Europe]] |4,200 |{{Success|Completed}} |- |Mae Hong Son Province |[[Тајланд|Thailand]] | rowspan="3" |[[Азија|Asia]] |50,000 |{{Success|Completed}} |- |[[Адана (покраина)|Adana Province]] | rowspan="2" |[[Турција|Turkey]] |60,000 |{{Success|Completed}} |- |[[Измир (покраина)|İzmir Province]] |50,000 |{{Success|Completed}} |- | | rowspan="3" |[[Обединето Кралство|United Kingdom]] | rowspan="3" |[[Европа|Europe]] |24,000 |{{Success|Completed}} |- | |50,000 |{{Success|Completed}} |- |Mersey Forest |270,000 |{{Success|Completed}} |- |Southeastern United States | rowspan="16" |[[Соединети Американски Држави|United States]] | rowspan="16" |[[Северна Америка|North America]] |1,000,000 |{{Success|Completed}} |- |[[Мисисипи (река)|Mississippi River]] Valley in [[Арканзас|Arkansas]], [[Луизијана|Louisiana]], and [[Мисисипи|Mississippi]] |1,000,000 | |- |Butte County, [[Калифорнија|California]] |100,000 |{{Success|Completed}} |- |Tyndall Air Force Base, [[Флорида|Florida]] |983,000 |{{Success|Completed}} |- |Watersheds in [[Џорџија|Georgia]] |450,000 |{{Success|Completed}} |- |Michigan State Forests |2,207,067 |{{Success|Completed}} |- |Bitterroot National Forest, [[Монтана|Montana]] |63,800 |{{Success|Completed}} |- |Flathead and Kootenai National Forests, [[Монтана|Montana]] |281,132 |{{Success|Completed}} |- |Gallatin National Forest, [[Монтана|Montana]] |275,000 |{{Success|Completed}} |- |Nebraska National Forest, [[Небраска|Nebraska]] |40,000 |{{Success|Completed}} |- |Bladen Lakes State Forest, [[Северна Каролина|North Carolina]] |197,555 |{{Success|Completed}} |- |Rogue River-Siskiyou National Forest, [[Орегон|Oregon]] |23,100 |{{Success|Completed}} |- |Willamette River Basin, [[Орегон|Oregon]] |500,000 |{{Success|Completed}} |- |[[Јужна Каролина|South Carolina]] |1,350,000 |{{Success|Completed}} |- |Rappahannock River Watershed, [[Вирџинија|Virginia]] |50,000 |{{Success|Completed}} |- |[[Вашингтон (сојузна држава)|Washington]] |650,000 |{{Success|Completed}} |} == Тим за мориња == На 29 октомври 2021 година, MrBeast и Mark Rober повторно се здружиле за да го лансираат '''Тим за мориња''', наследник на проектот кој имашл за цел да помогне во чистењето на морските отпадоци . Како и со кампањата '''Тим за дрвја''', многу [[влијател]]и исто така се приклучиле во ширењето на пораката за да помогнат проектот да биде успешен. Додека проектот делувал меѓународно, MrBeast и Mark Rober отпатувале во [[Доминиканска Република|Доминиканската Република]] за да помогнат во расчистувањето и решавањето на проблемите со собирањето ѓубре во неразвиените и недоволно опслужените области. == Поврзано == * Тимски мориња * Цунами од милијарда дрвја == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * {{Матична|https://www.teamtrees.org/}} [[Категорија:Климатски промени]] fd5egwzg2gbldh5vu839z0rmei18l4e 0 1359409 5611779 5302970 2026-08-20T06:59:33Z Bjankuloski06 332 Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611779 wikitext text/x-wiki '''Алекс Монет Консани''' (роден на 23 јули 2003 година) е американски модел и [[влијател]]. Таа започнала да се занимава со манекенство во 2015 година и станала најмладата трансродова манекенка во светот во тоа време на 12-годишна возраст. Откако потпишала договор со ИМГ Моделс во 2019 година, таа почнала да користи [[TikTok]] во 2020 година за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата COVID-19]] и станала популарна на интернет за нејзините комични видеа, при што добила над три милиони следбеници до 2024 година. Во 2024 година, таа била првата трансродова манекенка која ја освоила Модната награда за модел на годината и учествувала на модното шоу на Викторија Сикрет заедно со Валентина Сампајо. == Јавен имиџ == Алиса Морин од Е! Вести ја нарекла Консани „новата модна девојка“ во февруари 2023 година, додека Басл и ПинкЊуз ја опишале како „Ит Грл“ од 2024 година. Виена Вернозе од CR Fashion Book ја нарекла нејзината изветвена коса и карактеристиките налик на самовила „карактеристични“ и ја нарекла нејзината прошетка на писта „сериозна и моќна“. Грејс Кларк од Л Офсиел ја нарекла Консани „лесно еден од најголемите модели“ во 2024 година и „еден од најпопуларните трансродови модели во индустријата“. Во октомври 2023 година, била вклучена на листата на Форбс Топ 50 Креатори во мода, каде што имала највисока стапка на ангажман на листата со 21,5% и била опишана како со „потпис изветвена коса и веѓи“. Брок Кољар од The ​​Cut напишал во 2024 година дека нејзините видеа на TikTok, кои „ја вклучуваат многу гласна и досадна на многу јавни места“, „постојано стануваат вирални“. Во декември 2024 година, Консани била именуван во листата на Форбс за 30 лица под 30 години во категоријата „Уметност и стил“. [[Категорија:Родени во 2003 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Сите статии со непотврдени изјави]] [[Категорија:Манекенки]] 2ak031rejnqbh8nc10sprztd5a1l8oj 0 1359833 5611914 5305806 2026-08-20T10:16:31Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611914 wikitext text/x-wiki {{Лингвистика}} '''Прашката школа''' или '''Прашкиот лингвистички кружок''' бил јазичен и литературен округ. Бил основан во 1926 година од група [[Лингвистика|лингвисти]], [[Филологија|филозофи]] и [[Книжевна критика|литературни критичари]] во [[Прага]]. Неговите поборници развиле методи на структуралистичка книжевна анализа и теорија за [[Литературен јазик|стандардниот јазик]] од 1928 до 1939 година. Лингвистичкиот кружок бил основан во Кафе Дерби во Прага, каде што се одржувале и состаноците на кружокот во првите години. Прашката школа имала значајно и континуирано влијание врз [[лингвистика]]та и [[семиотика]]та. По чехословачкиот државен удар во 1948 година, кружокот бил распуштен во 1952 година, но Прашката школа продолжила да работи како главна сила во лингвистичкиот функционализам (различно од копенхашката школа или англиската фиртска &ndash; подоцна халидеска &ndash; лингвистика). Американскиот научник Дел Хајмс го објавил својот труд во 1962 година, „Етнографија на зборувањето“, како формален вовед на прашкиот функционализам во американската лингвистичка антропологија.<ref name="hymes1982prague">{{Наведено списание|last=Hymes|first=Dell|year=1982|title=Prague Functionalism|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1982-06_84_2/page/398|journal=American Anthropologist|volume=84|issue=2|pages=398–399|doi=10.1525/aa.1982.84.2.02a00130|doi-access=free}}</ref> Прашките структуралисти, исто така, имале значајно влијание врз структуралистичката филмска теорија, особено преку воведувањето на остензивниот знак. Прашкиот лингвистички кружок денес е научно здружение кое има за цел да придонесе во познавањето на јазикот и сродните знаковни системи според функционалните структурни принципи. За таа цел, здружението организира редовни состаноци со предавања и дебати, објавува стручни публикации и организира меѓународни состаноци. == Историја == Прашкиот лингвистички кружок се состоел од руските емигранти [[Роман Јакобсон]], Николај Трубецкој и [[Sergei Karcevskiy|Сергеј Карчевски]], како и познатите чешки книжевни научници Рене Велек и Јан Мукаровски. Основач и претседател на кружокот се до неговата смрт во 1945 година, бил [[Чеси|чешкиот]] лингвист Вилем Матезиус.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Vilem-Mathesius|title=Vilém Mathesius|last=The Editors of Encyclopaedia Britannica|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=9 January 2019}}</ref> Во 1929 година Прашкиот лингвистички кружок ги објавил своите тези во труд кој бил доставен до Првиот конгрес на [[Славистика|славистите]]. Кон крајот на 20 век, биле објавени англиски преводи на основните дела на кружокот, од страна на чешкиот лингвист Јозеф Вачек во неколку збирки. Исто така, во 1929 година, групата објавила списание, ''Travaux du Cercle Linguistique de Prague''. Но Втората светска војна ставила крај на издавањето на списанието. ''Списанието'' накратко повторно било издавано од 1966 до1971 година. Првото издание на списанието било посветено на политичкиот концепт за центар и периферија. Списанието повторно почнало да се издава во 1995 година. Делата на групата, на чешки јазик биле објавени во списанието ''Slovo a slovesnost'' (Збор и литература). == Членови == - Петр Богатурев - Франтишек Чермак - Мирослав Червенка - Бохуслав Хавранек - Томас Хосковец - Јосеф Харбак - Роман Јакобсон - Сергеј Картсевски - Олдрих Лешка - Алена Мацурова - Вилем Матезиус - Јан Мукаровски - Карел Олива - Владимир Скаличка - Бохумил Трнка - Павел Трост - Николај Трубецкој - Јозеф Вачек - Јири Велтруски - Милош Веингарт - Рене Велек - Лудвиг Виндер == Поврзано == * [[Бохемистика|Чешки студии]] * Функционален генеративен опис * Обележување * [[Московски лингвистички круг|Московски јазичен кружок]] * [[ОПОЈАЗ]] * [[Руски формализам]] * Тема и коментар {{Наводи}} == Библиографија == * Луелсдорф, Филип А. (1983). За прашкиот функционализам и некои екстензии. Јозеф Вачек, Либуше Душкова, (уред.). ''Прагвајана: Некои основни и помалку познати аспекти за Прашката лингвистичка школа'' . Џон Бенџаминс. Лингвистички и книжевни студии во Источна Европа; 12. стр xi-xxx. * Sériot, Patrick (2014). ''Структура и целина: Источна, Западна и Недарвинска биологија во Потеклото на структурната лингвистика'' . (Семиотика, комуникација и сознание 12.) Берлин: Де Грутер Мутон. * Томан, Јиндрич (1995). ''Магијата на заедничкиот јазик: Јакобсон, Матезиус, Трубецкој и Прашкиот лингвистички кружок.'' Кембриџ, Масачусетс: МИТ Прес.{{ISBN|0-262-20096-1}} == Надворешни врски == * {{In lang|cs}} [http://cercledeprague.org/index.php Current homepage] * The Prague Linguistic Circle homepage at the Library of Congress Web Archives (archived 2013-01-02) (includes a list of publications about the Circle) * {{In lang|fr}} [http://www.eer.cz/?s=2007_1-2 Dynamique du système linguistique - numéro thématique de ''l'Echo des études romanes'' consacré à la théorie de ''potentialité'' (Vilém Mathesius)] * {{In lang|fr}} [http://www.eer.cz/?s=2010_1-2 Centre-périphérie dans le système linguistique - numéro thématique de ''l'Echo des études romanes'' consacré à l'optique centro-périphérique, une théorie élaborée au sein du Cercle linguistique de Prague] * [http://www.eer.cz/?s=2012_1 Perspective fonctionnelle de la phrase - l'apport du Cercle de Prague - numéro thématique de ''l'Echo des études romanes''] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Руско-чешки односи]] [[Категорија:Структурализам]] [[Категорија:Прашки лингвистички кружок]] [[Категорија:Лингвистички школи]] [[Категорија:Лингвистички организации]] 88tobsjzto4x3el7wncj1roprbkdqwy 0 1360693 5611646 5513098 2026-08-19T18:42:43Z SpectralWiz 106165 5611646 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име=Никола Павловски |портрет=|опис=|родено-име= |роден-дата={{роден на|15|август|1939}} |роден-место=[[Изглибе]], [[Кралство Грција]] |починал-дата=|починал-место=|починал-причина= |националност=[[Македонија|Македонец]] |народност=[[Македонци|Македонец]] |познат=|наставка= |занимање=архитект |сопружник=|татко=|мајка=|родители=|роднини=|деца= }} '''Никола Павловски''' (р. {{роден на|15|август|1939}} во {{роден во|Изглибе}}) — [[Македонија|македонски]] [[архитект]], редовен професор на [[Архитектонски факултет - Скопје|Архитектонскиот факултет]] при [[УКИМ]].<ref name=":0">{{МакЕнц|1104|П|II}}</ref> == Животопис == Павловски е роден на 15 август 1939 г. во [[костурско]]то село [[Изглибе]], [[Егејска Македонија|егејскиот дел]] на [[Македонија (регион)|Македонија]]. То се доселил во [[НР Македонија]] како [[Деца бегалци|дете бегалец]] од [[Грчка граѓанска војна|Грчката граѓанска војна]] (1946–1949). Дипломирал на Архитектонско-градежниот факултет во Скопје во 1962 г. На факултетот предавал проектирање индустриски и стопански згради. Се занимава и со архитектонско проектирање на стопански, индустриски, станбени и деловни објекти.<ref name=":0" /> Учествувал и на анонимни архитектонски конкурси. Негови позначајни остварени згради се фабриката за медицинска пластика во [[Тетово]] (1986), поштите со АТЦ во населбите [[Зелен Рид (населба во Куманово)|Зелен Рид]] и [[Карпош (населба во Куманово)|Карпош]] во [[Куманово]] (1994). Павловски се занимавал и со научноистражувачка работа, посебно со проблемите на осветлувањето со дневна светлина во архитектонското проектирање. Автор е на бројни трудови.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Павловски, Никола}} [[Категорија:Македонски архитекти]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Југословенски архитекти]] [[Категорија:Југословенски универзитетски професори]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] [[Категорија:Професори на УКИМ]] [[Категорија:Деца бегалци]] 7hmdpw0564uwx6kj2bznmfxtq3wod57 0 1361603 5611810 5314999 2026-08-20T08:10:24Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611810 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Shanghai man with monkey (cropped).jpg|300px|мини|Заробен мајмун во Шангај]] '''Животинските права''' се однесуваат на верувањето дека животните имаат право да живеат без [[страдање]] и експлоатација од страна на луѓето. Ова значи дека животните треба да бидат заштитени од суровост, непотребни експерименти и други форми на злоупотреба. Овие права се основаат на идејата дека животните се чувствителни суштества кои можат да чувствуваат болка, страдање и задоволство. Некои од основните принципи на животинските права вклучуваат: # Заштита од суровост и насилство # Право на соодветни животни услови # Забрана на експерименти врз животните # Забрана на експлоатација за забава (на пример, циркуси) Многу луѓе и организации се залагаат за животинските права со цел да се подобри благосостојбата на животните и да се намали нивната експлоатација. [[Категорија:Права на животните]] [[Категорија:Биоетика]] [[Категорија:Политички движења]] scgrj8uww4lc5od3qh8e0bjmxwd8uxe 0 1362180 5611789 5610426 2026-08-20T07:01:41Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611789 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Chris Pavlovski (54670700260) (cropped).jpg|мини|[[Крис Павловски]], основач на Rumble]] '''Румбле''' е онлајн [[видео]] платформа, веб хостинг, и услуги за [[бизнис]]. Основана е во 2013 година од [[Крис Павловски]], македонски технолошки претприемач од Канада. Бизнис домаќини на деловни услуги на '''Rumble''' Вистина социјална, и видео платформата е популарна кај Американеците == Историја == Rumble е основана во октомври 2013 година од Крис Павловски како алтернатива на YouTube за независни влогери и помали креатори на содржини. Павловски ја основаше платформата откако го виде тоа Гугл беше приоритетно влијателни на YouTube, а не независни креатори на содржини. Во раните години, Румб забележа само ограничена популарност. Платформата доби голем прилив на гледаност од 2020 година, на почетокот на Пандемија на COVID-19. Месечните посетители се зголемија од 1,6 милиони во 2020 година, на 31,9 милиони до 2021 година. Во првите девет месеци од 2021 година, Rumble генерираше повеќе од $6,5 милиони приходи, претежно од реклами, но не беше профитабилен. Подемот на гледаноста на Rumble во 2020 година му се припишува на тогаш Републикански политичар Девин Нунс, кој го обвини ЈуТјуб за претерано цензура на неговиот канал. Нунс започна да објавува содржина на Rumble, со други истакнати конзервативци, како на пример Динеш Д'Суза, Дан Бонгино, Шон Ханитии претставник Jimим Jordanордан, веднаш после. Во јуни 2021 година, поранешен претседател на САД Доналд Трамп се придружи на Rumble во подготовките за снимање на неговиот Охајо митинг за кампања. На 11 јануари 2021 година, Румб поднесе а антимонопол тужба против Гугл за своите алгоритми за пребарување, барајќи отштета поголема од $2 милијарди. Rumble тврди дека Google го манипулирал својот алгоритам за да го фаворизира сопствениот YouTube на Google во врска со Rumble во резултатите од пребарувањето на Google. Рамб тврди дека оваа директна манипулација ја намалила својата гледаност и резултирала со пониски приходи од рекламирање за нивната компанија. Во август 2022 година, судија во Калифорнија рече дека случајот на Румб против Гугл може да продолжи. Рамката доби инвестиција од капиталисти за вложување Питер Тил, Вивек Рамасвами и DД Ванс во мај 2021 година, со таа рунда финансирање што ја вреднува Rumble на околу $500 милиони. Во октомври 2021 година, Рум се стекна Локали. На 14 декември 2021 година, Група за медиуми и технологија на Трамп (TMTG) објави дека склучил „договор за широка технологија и облачни услуги“ со Rumble во изјава во која исто така се наведува дека Rumble ќе работи со дел од Вистина социјална како и ТМТГ. Исто така, во декември 2021 година, Рамб го оспори законот во Yorkујорк со кој се забранува говор на омраза кон социјалните медиуми. Во август 2022 година, Рум ги објави плановите за обезбедување онлајн рекламирање платформа позната како Rumble Ads, со Вистината Социјал како нејзин прв издавач. Рум стана јавно тргувана компанија во септември 2022 година, тргувајќи под крлеж РУМ на НАСДАК, откако се спои со а компанија за стекнување специјални намени. Во мај 2023 година, Румб ја стекна платформата за подкастирање CallIn. Во 2023 година, на Rumble му беа доделени ексклузивни права на мрежниот тек на Републикански претседателски примарен дебати. Во 2024 година, САД Комисија за хартии од вредност и размена потврди дека Румб бил под активна истрага, чија точна природа е непозната. Сепак, Павловски изјави во јануари „кратката жива истрага беше дел од координираниот трик од кратки продавачи кои манипулираат со пазарот“. САД. Комисијата за хартии од вредност го расчисти Rumble од истрагата. Во ноември 2024 година, креаторот Guy "Dr Disrespect" Beahm потпиша договор за производство на бесплатна и ексклузивна содржина на платформата и глава Rumble Gaming. Договорот вклучуваше капитал во компанијата за Бехм. Павловски стана милијардер во јануари 2025 година, откако акциите на Румбле се зголемија во цената за скоро 190 проценти во 2024 година. == Дизајн и рестрикции == Заедно со четири други јазичиња во својот главен интерфејс, Rumble има „препорачани канали“ што треба да го следат и табулаторот „Изработи“ во својот интерфејс.[32] Rumble исто така им овозможува на своите корисници да генерираат приходи од нивните видеа.[32] Корисниците испраќаат видеа што се лиценцирани за партнерите на Rumble, како на пример Yahoo! и Microsoft News, по што парите направени од тие видеа се директно депонирани во сметката Rumble на корисникот.[32] Според платформата услови и услови, Рамни забрани порнографија, вознемирување, расизам, антисемитизам, и повреда на авторско право.[33] Платформата исто така забранува нелегална содржина.[7][34][35][36][37] Политиките на Румб беа критикувани од други алт-тех платформи за не дозволување антисемитизам и расизам.[38][39] Rumble има изградено свое инфраструктура за облак услуга и видео стриминг капацитет.[10] == Кориснички содржини == Видео платформата на Rumble е популарна меѓу конзервативци и екстремно десно корисници и е опишано како дел од "алт-тех„од разни набудувачи. Користејќи ги податоците од февруари 2021 година, истражувачите забележаа дека неколку креатори на содржини се стекнале со приемчива публика на Rumble откако нивната содржина била извлечена од YouTube или Фејсбук. Тие вклучуваат Дел Бигтри, Шери Тенпенни, и Симоне злато. Според написот од јуни 2021 година од ''Слеј''„Павловски неодамна стана поизразена во обвинувањето на Биг Техника за цензура и сега активно се спротивставува на истакнатите конзервативци и интелектуална темна мрежа бројки за да се приклучат на Rumble “. Исто така, беше домаќин Вистина социјална од јуни 2022 година. Во август 2021 година, Румб постигна договори со поранешниот Демократски Претставник Тулси Габард и ''Интерцепт'' основач Глен Гринвалд да започнат да ги објавуваат своите видеа на страницата. Од 15.08.2022 година, Румл објави 78 милиони месечни активни корисници (MAU). Тој месец, откако беше забранет од повеќето други платформи за говор на омраза и штетно однесување, кикбоксер и личност на социјалните медиуми Ендру Тејт започна да објавува на Rumble. Овој потег на Тејт се совпадна со значително зголемување на преземањата на апликацијата Rumble. Според август 2022 година Ројтерс напис, Rumble е „подобар финансиран“ и „повеќе мејнстрим“ од неговите конкуренти BitChute и Одисе. Ројтерс наведува дека сите три платформи „вклучуваат теории за дезинформации и заговор“, при што „Румб“ модернизира повеќе содржини од другите две. За разлика од BitChute и Odysee, Rumble ги потиснува резултатите кога бара некои клучни зборови поврзани со говорот на омраза или екстремизмот, иако самата содржина е сè уште достапна. Според мај 2022 година Центар за истражување на Пју студија, 20% од американските возрасни слушнале за Rumble, додека 2% редовно ги добиле своите вести од Rumble. Од редовни корисници, 76% идентификувани како републиканци или биле републикански потпирачи, додека 22% се идентификувале како демократи или биле демократски потпирачи. Околу 90% од корисниците на Rumble веруваа дека вестите вдомени на страницата се претежно точни. Повеќето од 200 најистакнати сметки на Rumble во тоа време ги водеа поединци, од кои 22% беа забранети од други платформи за социјални медиуми. 55% од овие истакнати сметки имаа и сметки на други веб-страници како што е YouTube. Прегледот на работните места во јуни 2022 година од страна на Pew Research од 200 најистакнати сметки на Rumble откри дека 49% објавиле за пиштоли или права на оружје, 48% објавиле за абортус, 44% објавиле за теми на ЛГБТК (конкретно за ЛГБТК (конкретно Теорија на заговор за негување на ЛГБТК), 42% објавија за 6 јануари напад на Капитол, и 26% објавија за крајност вакцински скептицизам. По 2022 година Руска инвазија на Украина, Румб не ги следеше другите платформи за социјални медиуми во забраната на руските државни медиуми од нивната страница. Во ноември 2022 година, Румб беше блокиран во Франција, по нивното одбивање да се придржува кон побарувачката на земјата за отстранување на сметките на руските државни медиуми. Во почетокот на 2023 година, Рум започна да биде домаќин на емитувања во живо за спортски лиги во сопственост на „Трил Еден спорт и забава“, како на пример Нитрокрос, Скејтбординг на улична лига, и Пантажа за напојување. Во декември 2023 година, Рамб го блокираше пристапот од Бразил. Според ''Газета до Пово'', ова веројатно беше сторено во знак на протест за наредбата на бразилската влада да го отстрани прогонетиот новинар Алан дос Сантосканал Терца Ливр, кој беше истражен од страна на Конгресот за свесно користење лажни вести за таргетирање на политичките противници. Во мај 2024 година, Румб беше блокиран во Русија за непочитување на барањето на руската влада да ја отстрани содржината. == Наводи == ## ''Лоринк, Џејкоб (11 јуни 2021 г). "Оваа веб-страница со седиште во Торонто се зголеми на половина милијарда долари речиси преку ноќ - благодарение делумно на интересот од конзервативните американски инвеститори". Торонто Стар. Посетено на 8 ноември 2022.'' ## '''^''' ''"Rumble отвора ново седиште на САД во Лонгбоат Ки, Флорида". Татнеж. 2 март 2023. Retrieved 25 јули, 2024.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Freire Feitosa, Diógenes (December 26, 2023). "Rumble најавува заминување од Бразил во знак на протест поради цензурата наметната на корисниците". Gazeta do Povo (португалски). Retrieved March 30, 2024.'' ## '''^''' ''"Rumble reports Q3 EPS (15c), две проценки (12c)". Пазари Инсајдер. Бизнис Инсајдер. Посетено на 4 декември 2024.'' ## '''^''' ''Primack, Dan (April 26, 2022). "Татнежот може да биде на врвот на Трамповата Truth Social". Axios.com. Посетено на 4 септември 2022.'' ## '''^''' ''Coster, Helen (14 декември 2021). "Вложувањето на Трамп на социјалните медиуми е партнер со канадската Rumble Inc". Ројтерс. Посетено на 4 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' '''''^c''''' ''Silverman, Craig (November 2, 2020). "Може ли Ден Бонгино да ја направи новата платформа на десницата?". . Buzzfeed Вести. Посетено на 26 октомври 2024.'' ## '''^''' ''Касталдо, Џо (јануари 9, 2022). "Како Рамбл, алтернатива на Јутјуб со седиште во Торонто, стана засолниште за публиката на МАГА (со проценка од 2 милијарди долари)". Глоб и Мејл. Посетено на 8 ноември 2022.'' ## '''^''' ''"Видео платформата Rumble му нуди на Џо Роган 100 милиони долари за да се префрли од Spotify". Време. 7 февруари 2022. Посетено на 11 март 2023.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Peters, Jeremy W. (March 28, 2022). "Rumble, видео сајтот на десницата, има многу поголеми амбиции". Њујорк тајмс. Посетено на 31 март 2022.'' ## '''^''' ''"Запознајте го Рамбл, ривалот на Јутјуб кој е популарен меѓу конзервативците". Богатство. 30 ноември 2020. Посетено на 19 јануари 2021.'' ## '''^''' ''Mak, Aaron (June 29, 2021). "Габ е бесен што Доналд Трамп се пријавил за друга десничарска социјална мрежа". Шкрилец. Посетено на 1 јули 2021.'' ## '''^''' ''Culliford, Elizabeth (June 26, 2021). "Трамп се приклучи на видео платформата Rumble пред митингот во Охајо". Ројтерс. Посетено на 29 јуни 2021.'' ## '''^''' ''O'Kane, Josh (January 13, 2021). "Торонто видео хостинг стартапот Rumble Inc. го тужи Google за резултатите од пребарувањето". Глобус и Мејл. Посетено на 14 јануари 2021.'' ## '''^''' ''"Rumble, Inc. против Google LLC". 4:21-cv-00229. Посетено на 14 мај 2024 - преку Court Listener.'' ## '''^''' ''Schechner, Sam (January 12, 2021). "Ривалот на Јутјуб Рамбл го тужи Гугл за рангирањето на пребарувањата". Пазарна стража. Посетено на 18 февруари 2021.'' ## '''^''' ''Робертсон, Ади (2 август 2022 г). "Антимонополската тужба на Рамбл против Гугл може да продолжи, вели судијата". www.theverge.com. Посетено на 29 август 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Hagey, Keach (May 19, 2021). "Питер Тил, Џ.Д. Венс инвестираат во Rumble видео платформата популарна на политичката десница". Вол Стрит Журнал. Посетено на 21 мај 2021.'' ## '''^''' ''"Рамбл ги стекнува локалните жители за да помогне во изградбата на поголема креативна економија". Yahoo News. 26 октомври 2021. Архивирано од изворникот на October 26, 2021. Посетено на 26 октомври 2021.'' ## '''^''' ''Schnell, Mychael (December 14, 2021). "Медиумската компанија Трамп потпиша договор со видео платформата Rumble". Ридот. Посетено на 14 декември 2021.'' ## '''^''' ''Dolmetsch, Chris (декември 1, 2022). "Њујоршкиот онлајн закон за говор на омраза предизвикан од Тил-поддржан Rumble". Bloomberg.com. Посетено на 17 јуни 2023.'' ## '''^''' ''Kelly, Makena (August 30, 2022). "Truth Social е ограничен за пари и се бори да најде нови корисници". Работ. Посетено на 5 септември 2022.'' ## '''^''' ''Coster, Helen (August 23, 2022). "Truth Social ќе се приклучи на рекламната платформа на Rumble". Ројтерс. Посетено на 5 септември 2022.'' ## '''^''' ''Chapman, Lizette (19 септември 2022). "Видео платформата Rumble поддржана од Питер Тил започнува со тргување по договорот со SPAC". Блумберг. Посетено на 9 октомври 2022.'' ## '''^''' ''"Rumble (RUM) се здобива со подкастинг и пренос во живо платформа CallIn". StreetInsider.com (соопштение за печатот). 15 мај 2023. Посетено на 30 октомври 2024.'' ## '''^''' ''"Партнерот во живо на РНК за дебатата на Републиканската партија е рај за дезинформации и екстремизам". AP News. 25 септември 2023. Retrieved December 7, 2023.'' ## '''^''' ''Turton, William (јануари 8, 2024). "Рамбл е дел од активната и тековна истрага на СЕК". Жичен. Посетено на 9 јануари 2024.'' ## '''^''' ''Хауел, Том (21 февруари 2024). "СЕК го расчисти Рамбл по извештаите од истрагата". Вашингтон Тајмс. Краткотрајната истрага била дел од координиран трик од страна на краткорочните продавачи кои манипулирале со пазарот.'' ## '''^''' ''Chalk, Andy (25 ноември 2024). "Dr Disrespect се преселува во Rumble, ќе ја води својата категорија Rumble Gaming". PC Gamer. Посетено на 25 ноември 2024.'' ## '''^''' ''Khan-Mullins, Kyle. "Зошто основачот на десничарската видео платформа Рамбл сега е милијардер". Форбс. Retrieved January 13, 2025.'' ## '''^''' ''Noonan, Keith (11 јануари 2025). "Зошто акциите на Rumble нагло пораснаа за 189,8% во 2024 година, но тонат во 2025 година". Разнобојната будала. Retrieved January 13, 2025.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' '''''^c''''' ''Parker, Bryan C. (January 15, 2021). "Следниот Parler: Пробав четири апликации кои привлекуваат десничарски корисници". SFGate. Retrieved January 16, 2021.'' ## '''^''' ''"Правила и услови за користење на веб-сајтот и договор за агенција". Rumble (веб-страница). Посетено на 9 јули 2023.'' ## '''^''' ''Zakrzewski, Cat (16 ноември 2020). "Технологијата 202: Алтернативата на Јутјуб Рамбл го нагласува поместувањето на конзервативците кон повеќе социјални мрежи". Вашингтон пост. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Watts, Marina (October 26, 2020). "Што е Rumble? Алтернативата на Јутјуб "каде конзервативните ставови нема да бидат дискриминирани". Newsweek. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Исак, Мајк; Browning, Kellen (ноември 18, 2020). "Проверени факти на Фејсбук и Твитер, конзервативците ги менуваат своите апликации". Њујорк тајмс. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Mak, Aaron (15 декември 2020). "Запознајте се со Рамбл, алтернативата на Јутјуб каде што Трамп сè уште може да победи". Шкрилец. Retrieved January 9, 2021.'' ## '''^''' ''Палмер, Јуан (28 јуни 2021 г). "Татнежот на Доналд Трамп предизвика напади од основачите на Габ и Парлер". Newsweek. Посетено на 5 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Pahwa, Nitish (November 16, 2023). "Суровата вистина на Truth Social". Шкрилец. Посетено на 6 декември 2023.'' ## '''^''' ''Браун, Абрам (декември 2, 2021). "Дали Рамбл, десничарска компанија за социјални медиуми, веќе е следната мем акција?". . Форбс. Посетено на 13 март 2022.'' ## '''^''' ''Исак, Мајк; Browning, Kellen (11 ноември 2020). "Проверени факти на Фејсбук и Твитер, конзервативците ги менуваат своите апликации". Њујорк тајмс. ISSN 0362-4331. Посетено на 13 март 2022.'' ## '''^'''   ## '''^''' ''Дијас, Елизабет (8 јули 2022 г). "Крајно десничарската христијанска потрага по моќ: "Ги гледаме охрабрени". Њујорк тајмс. Архивирано од изворникот на November 2, 2022. Посетено на 4 септември 2022.'' ## '''^''' ''Harwell, Drew (August 16, 2021). "Рамбл, ривал на Јутјуб популарен меѓу конзервативците, ќе им плати на креаторите кои го предизвикуваат статус кво". Сиетл Тајмс. Посетено на 4 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Fuchs, Hailey (March 24, 2022). "Руските државни медиуми се вртат кон Рамбл за да го изнесат својот збор". Списанието Политико. Посетено на 4 септември 2022.'' ## '''^'''   ## '''^''' #* ''Wilson, Jason (January 13, 2021). "Десничарите се собираат во "алт тек" мрежите бидејќи мејнстрим сајтовите го забрануваат Трамп". Гардијан. Посетено на 29 август 2022.'' #* ''Мерил, Џереми Б.; Harwell, Drew (January 20, 2022). "Про-Трамп влијателите се собраа на алтернативни социјални мрежи. Бројањето на нивните следбеници застанало набргу потоа". Вашингтон пост. Посетено на 29 август 2022.'' #* ''Гилберт, Дејвид (декември 15, 2021). "Компанијата за социјални медиуми на Трамп само што соработувала со QAnon видео сајт". www.vice.com. Посетено на 29 август 2022.'' #* ''Далтон, Бен (17 мај 2022 г). "Еволуцијата на технологијата и платформите за собирање финансиски средства за екстремистите го започна редовниот интернет". Списанието Slate. Посетено на 29 август 2022.'' ## '''^''' ''Mak, Aaron (March 18, 2021). "Каде отиде пропагандата против вакцините кога Youtube ја забрани". Шкрилец. Посетено на 29 март 2021.'' ## '''^''' ''"Услови и услови на Rumble". Татнеж. Архивирано од изворникот на March 27, 2021. Посетено на 29 март 2021.'' ## '''^''' ''"Rumble ги испраќа гледачите кон дезинформации". Жичен. 11 мај 2021. Посетено на 11 мај 2021.'' ## '''^''' ''Костер, Хелен; Љубов, Џулија (јуни 27, 2022). "Политиката го надминува бизнисот во војната на Truth Social против Big Tech". Ројтерс. Посетено на 6 декември 2023.'' ## '''^''' ''Harwell, Drew (August 12, 2021). "Рамбл, ривал на Јутјуб популарен меѓу конзервативците, ќе им плати на креаторите кои го предизвикуваат статус кво". Вашингтон пост. Посетено на 12 август 2021.'' ## '''^''' ''"Rumble постави нов месечен рекорд за активни корисници во август, повикувајќи се на раст меѓу корисниците на "Gen Z" ( соопштение за печатот). 7 септември 2022. Retrieved 25 јули, 2024.'' ## '''^''' ''Wilson, Cam (August 29, 2022). "Како Рамбл стана најпопуларната видео апликација во светот". Крики. Посетено на 5 септември 2022.'' ## '''^''' ''Elms, Victoria (September 4, 2022). "Ендру Тејт се движи кон платформата за стриминг против откажување на културата Rumble, бидејќи забраната на социјалните медиуми предизвикува пораст на активности". Sky News. Посетено на 5 септември 2022.'' ## ^ Jump up to:'''''^a''''' '''''^b''''' ''Marshall, Andrew R. C.; Танфани, Џозеф (22 август 2022 г). "SkewTube: Новите сајтови за споделување на видеа просперираат од дезинформации и омраза". Ројтерс. Посетено на 7 септември 2022.'' ## '''^''' ''Newman, Kevin (February 19, 2022). "Истражување на канадскиот ривал на Јутјуб Рамбл и неговата растечка популарност меѓу екстремната десница во светот". CTVNews. Посетено на 29 мај 2024.'' ## '''^''' ''Гош, Шринита; Stocking, Galen (December 21, 2022). "Клучни факти за Рамбл". Истражувачки центар Пју. Посетено на 17 јуни 2023.'' ## '''^''' ''"4. Содржината од истакнати алтернативни профили на социјалните медиуми го нагласува екстремниот скептицизам за вакцините, вознемиреноста околу ЛГБТК прашањата". Новинарски проект на истражувачкиот центар Пју. 6 октомври 2022. Посетено на 6 декември 2023.'' ## '''^''' ''"Rumble, немодерирана видео платформа, е блокирана во Франција" [Немодерирана видео страница Rumble блокирана во Франција]. Le Monde (француски). 2 ноември 2022. Посетено на 6 март 2023.'' ## '''^''' ''Mondy, Ben (June 27, 2023). "Стрит Лига Скејтбординг сега се емитува на платформа позната по десничарската публика". Инерција. Посетено на 17 септември 2023.'' [[Категорија:Американски претпријатија]] ro647kayn4jlddjx2sa8pjo2ozzn7gr 0 1364416 5611476 5338832 2026-08-19T13:13:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611476 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Torres_Islands-mk.svg|мини|395x395пкс| Торесови Острови]] '''Торесовите Острови''' се [[Остров|островски]] ланец во [[Торба (покраина)|покраината Торба]] во [[Вануату]], најсеверната островска група во земјата. Островската група што го сочинуваат овој микроархипелаг се протега на пошироката културна граница помеѓу [[Меланезија]] и неколку полинезиски оддалечени острови лоцирани на соседните [[Соломони|Соломонски Острови]] . На север од островите е покраината Темоту во Соломоните, на југ е [[Еспириту Санто]], а на југоисток се [[Бенксови Острови|Бенксовите Острови]] . На запад, под површината на океанот, се наоѓа длабокиот [[Torres Trench|Торесов ров]], кој е зона на субдукција помеѓу [[Австралиска Плоча|Австралиската плоча]] и [[Тихоокеанска Плоча|Пацифичката плоча]] . Во средината на 2004 година, Торесовите Острови имале вкупно население од приближно 950 луѓе, расфрлани низ најмалку десет населби со различни големини, сите лоцирани на или во близина на крајбрежните области. Мала авионска писта во Линуа, отворена во 1983 година, ја обезбедува единствената редовна транспортна врска помеѓу островите и остатокот од [[Вануату]] . Лунгареги е административен центар на островите, но неговата улога на управување е минимална. Има телефон и медицинска клиника во заедницата, но нема банка или полициска станица и само две слабо снабдени продавници. == Острови == Седумте острови во групата Торес, од север кон југ, се * '''[[Хив (остров)|Хив]]''' (најголемиот), * '''[[Метома]]''', * '''[[Тегуа]]''', * '''[[Нгвел]]''' (ненаселено островче), * '''[[Линуа]]''', * '''[[Ло (остров)|Ло]]''' и * '''[[Тога (остров)|Тога]]''' Островскиот синџир се протега на 42 км. Највисоката точка на синџирот е само 200 метри [[надморска височина]] . == Јазици == На островите се зборуваат два тесно поврзани, но сепак различни јазици: '''[[хивски јазик]]''' и '''ло-тогански''' . Хивскиот го зборува населението (околу 280 луѓе) на островот Хив. Ло-тоганскиот се зборува на јужните делови, во суштина на островите Ло и Тога (околу 580 луѓе); се состои од две многу блиски дијалектни сорти, л''оански'' и т''огански'' (забележете дека ''тога'' понекогаш се користи како покривен термин за двата дијалекти). == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.positiveearth.org/bungalows/TORBA/torres.htm Туризам на островите, вклучувајќи карта] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200224163758/http://www.positiveearth.org/bungalows/TORBA/torres.htm |date=2020-02-24 }} * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3654/is_200406/ai_n9453293 Традиционалниот календар на островјаните] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050506020621/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3654/is_200406/ai_n9453293 |date=2005-05-06 }} * [http://alex.francois.free.fr/AF-field.htm Детален список и карта на северните јазици на Вануату] * [http://www.iht.com/articles/2007/01/29/news/climate.php Статија на International Herald Tribune за дебатата за зголемувањето на нивото на морето] * {{In lang|es}} [https://web.archive.org/web/20070228102824/http://ceaa.colmex.mx/paginamondragon/indexmondragon.htm Веб-страница на Карлос Мондрагон со податоци и слики од островите Торес и корисни врски] [[Категорија:Торесови Острови]] [[Категорија:Торба (покраина)]] 859eskuv2ff3fcsq7t6xzqyshh8zhkv 0 1370008 5611720 5384124 2026-08-20T01:08:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611720 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season |title = Чемпионшип 2024-2025 |logo = EFL Championship Logo.png |pixels = 175px |competition = Фудбалска лига на Англија Чемпионшип |sport = Фудбал |organization = [[Фудбалска лига на Англија]] |country = {{ENG}} |edition = 122-ро |date_start = 9 август 2024 |date_end = 3 мај 2025 |champions = {{Fb team Leeds United}}<br>2. титула |promotions = {{Fb team Leeds United}}<br>{{Fb team Burnley}}<br>{{Fb team Sunderland}} |relegated = {{Fb team Luton Town}}<br>{{Fb team Plymouth Argyle}}<br>{{Fb team Cardiff City}} |matches played = 516 |goals = 1251 |top scorer = {{flagsport|NED}} [[Џоел Пиру]]<br /> {{small|(19 гола)}} |prevseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|2023–24]] |nextseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2025-2026|2025–26]] }} '''Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025''' била 122-рата сезона на второто ниво на англискиот фудбал, односно 21-ва под името [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]]. Сезоната започнала на 9 август 2024, а завршила на 3 мај 2025. Плејофот, во кој традиционално играат клубовите којшто завршиле од третото до шестото место борејќи се за последното место кое носи промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] се одиграл од 13 до 29 мај 2022. Првото место го освоила екипата на [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]] и заедно со второпласираниот [[ФК Барнли|Барнли]] избориле директна промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] за сезоната 2025-2026. Ним подоцна им се приклучил [[АФК Сандерленд|Сандерленд]] како победник на [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025#Плејоф|плејофот]]. Од лигата испаднале три екипи: [[ФК Лутон Таун|Лутон Таун]], [[ФК Плимут Аргајл|Плимут Аргајл]] и [[ФК Кардиф Сити|Кардиф Сити]]. Најдобар стрелец бил [[Џоел Пиру]] од [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]] со 19 гола. ==Промена на екипи== Следниве екипи ја промениле лигата во однос на сезоната 2023–2024. {{Col-begin|width=40%}} {{col-2}} ===Во Чемпионшип=== '''Промоција од [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]]''' * {{Fb team Portsmouth}} * {{Fb team Derby County}} * {{Fb team Oxford United}} '''Испаднале од [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лига]]''' * {{Fb team Luton Town}} * {{Fb team Burnley}} * {{Fb team Sheffield United}} {{col-2}} ===Од Чемпионшип=== '''Промоција во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лига]]''' * {{Fb team Leicester City}} * {{Fb team Ipswich Town}} * {{Fb team Southampton}} '''Испаднале во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]]''' * {{Fb team Birmingham}} * {{Fb team Huddersfield Town}} * {{Fb team Rotherham United}} {{col-end}} ==Екипи учеснички и нивните локации== {{location map+|England|float=right|width=350|caption=Локации на екипите од Чемпионшип 2024-2025|places= {{location map~ |England |lat=53.7286 |long=-2.4892 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Блекбурн Роверс|Блекбурн]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.44 |long=-2.620278 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бристол Сити|Бристол&nbsp;Сити]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=53.789 |long=-2.248 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Барнли|Барнли]]</span>|position=top}} {{location map~ |England |lat=51.4728 |long=-3.2030 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Кардиф Сити|Кардиф Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.406822 |long=-1.519693 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ковентри Сити|Ковентри&nbsp;Сити]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=52.9149 |long=-1.4472 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Дарби Каунти|Дабри Каунти]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.74603 |long=-0.36795 |label=<small>[[АФК Хал Сити|Хал Сити]]</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=53.7778 |long=-1.5722 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Лидс Јунајтед|Лидс&nbsp;Јунајтед]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=51.88423 |long=-0.43163 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Лутон Таун|Лутон Таун]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=54.578333 |long=-1.216944 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.622128 |long=1.308653 |label=<small>[[ФК Норич Сити|Норич Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=51.7165 |long=-1.2079 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Оксфорд Јунајтед|Оксфорд Јунајтед]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=50.3883 |long=-4.1510 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Плимут Аргајл|Плимут]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=50.796389 |long=-1.063889 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Портсмут|Портсмут]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.772256 |long=-2.68806 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Престон Норт Енд|Престон&nbsp;Норт&nbsp;Енд]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.988419 |long=-2.175407 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=54.906869 |long=-1.38380 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Сандерленд|Сандерленд]]</span>}} {{location map~ |England |lat=51.642752 |long=-3.934588 |label=<span style="font-size:80%;">[[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]]</span>|position=top}} {{location map~ |England |lat=51.649906 |long=-0.401531 |label=<small>[[ФК Вотфорд|Вотфорд]]</small>|position=right}} {{location map~ |England |lat=52.50916667|long=-1.96388889 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Вест Бромвич Албион|ВБА]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=51.507222 |long=-0.1275 |label=<small>Лондон</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.4 |long=-0.5 |label=<small>'''[[Лондон]]''':<br />[[ФК Квинс Парк Ренџерс|КПР]]<br />[[ФК Милвол|Милвол]]</small>|mark=TransparentPlaceholder.png|marksize=1|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.411389 |long=-1.500556 |label=<small>Шефилд</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.4 |long=-3.0 |label=<small>'''[[Шефилд]]:'''<br />[[ФК Шефилд Венздеј|Шефилд&nbsp;Венздеј]]<br />[[ФК Шефилд Јунајтед|Шефилд&nbsp;Јунајтед]]</small>|mark=TransparentPlaceholder.png|marksize=1|position=right}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;width:60%" |- !Екипа !Град !Стадион !Претходна сезона |- |{{Fb team (N) Burnley}} |[[Барнли]] |[[Трф Мор]] |19. место во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лигата]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |[[Блекбурн]] |[[Ивуд Парк]] |19. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |[[Бристол]] |[[Стадион Ештон Гејт|Ештон Гејт]] |11. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |[[Вест Бромвич]] |[[Хауторнс]] |5. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Watford}} |[[Вотфорд]] |[[Викариџ Роуд]] |15. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Derby County}} |[[Дарби]] |[[Стадион Прајд Парк|Прајд Парк]] |2. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |[[Кардиф]] |[[Стадион Кардиф Сити]] |12. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |[[Лондон]] |[[Лофтус Роуд]] |18. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |[[Ковентри]] |[[Рико Арена]] |9. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |[[Лидс]] |[[Еланд Роуд]] |3. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Luton Town}} |[[Лутон]] |[[Кенилворт Роуд]] |18. место [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |[[Мидлсбро]] |[[Стадион Риверсајд]] |8. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |[[Лондон]] |[[Ден (стадион)|Ден]] |13. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |[[Норич]] |[[Кероу Роуд]] |6. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Oxford United}} |[[Оксфорд]] |[[Стадион Касам|Касам]] |5. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]], промоција преку плејоф |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |[[Плимут]] |[[Хоум Парк]] |21. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Portsmouth}} |[[Портсмут]] |[[Фратон Парк]] |1. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Preston}} |[[Престон]] |[[Дипдејл]] |10. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |[[Сандерленд]] |[[Стедиум оф Лајт]] |16. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |[[Свонзи]] |[[Стадион Либерти|Либерти]] |14. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |[[Стоук на Трент]] |[[Стадион Бет365|Бет365]] |17. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Hull City}} |[[Кингстон на Хал]] |[[МКМ (стадион)|МКМ Стедиум]] |7. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |[[Шефилд]] |[[Брамал Лејн]] |20. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sheffield United}} |[[Шефилд]] |[[Брамал Лејн]] |20. место во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лигата]], испаѓање |} ==Личности и спонзори== {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" width=90% |- ! width=15% | Екипа ! width=15% | Тренер ! width=15% | Капитен ! width=15% | Најдобар стрелец ! width=15% | Опрема ! width=15% | Спонзор |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(1-32. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Дејвид Лоу]] <small>(33-34. коло)</small> <br />{{flagsport|FRA}} [[Валериен Исмаел]] <small>(од 35. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Луис Травис]] |{{flagsport|JPN}} [[Јуки Охаши]] (9) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Watson Ramsbottom Solicitors |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |{{flagsport|ENG}} [[Лијам Манинг]] |{{flagsport|IRL}} [[Џејсон Најт (фудбалер)|Џејсон Најт]] |{{flagsport|ALB}} [[Анис Мехмети]] (12) |{{flagsport|IRL}} [[O'Neills]] |Robins Foundation<ref>{{cite web |title=Robins Foundation to be on front of match shirts |url=https://www.bcfc.co.uk/news/robins-foundation-to-appear-on-front-of-citys-match-shirts/ |website=Bristol City Football Club |publisher=Bristol City Football Club |access-date=14 February 2025}}</ref> |- |{{Fb team (N) Burnley}} |{{flagsport|ENG}} [[Скот Паркер]] |{{flagsport|ENG}} [[Џош Браунхил]] |{{flagsport|ENG}} [[Џош Браунхил]] (18) |{{flagsport|ENG}} [[Castore]]<ref>{{Cite web |title=CASTORE AND BURNLEY FC ANNOUNCE MULTI-YEAR PARTNERSHIP {{!}} BurnleyFC |url=https://www.burnleyfootballclub.com/content/castore-and-burnley-fc-announce-multi-year-partnership |access-date=2024-05-11 |website=www.burnleyfootballclub.com |language=en |archive-date=2024-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510092554/https://www.burnleyfootballclub.com/content/castore-and-burnley-fc-announce-multi-year-partnership |url-status=dead }}</ref> |96.com<ref>{{cite news |url=https://www.burnleyfootballclub.com/content/96-com-become-clarets-new-front-of-shirt-partner |title=96.com Become Clarets New Front of Shirt Partner |publisher=Burnley Football Club |location=Burnley |date=28 June 2024 |access-date=30 June 2024 |archive-date=2025-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429224154/https://www.burnleyfootballclub.com/content/96-com-become-clarets-new-front-of-shirt-partner |url-status=dead }}</ref> |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |{{flagsport|ESP}} [[Карлос Корберан]] <small>(1-22. коло)</small> <br /> {{flagsport|ESP}} [[Крис Брант]] <small>(23-27. коло)</small> <br /> {{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(28-44. коло)</small> <br /> {{flagsport|SCO}} [[Џејмс Морисон (фудбалер)|Џејмс Морисон]] <small>(од 45. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џед Валас]] |{{flagsport|NGA}} [[Џош Маџа]] (12) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]]<ref>{{cite press release|title=Albion join forces with Macron |url=https://www.wba.co.uk/news/albion-join-forces-macron|publisher=West Bromwich Albion Football Club|location=[[West Bromwich]]|access-date=12 June 2024|date=12 June 2024}}</ref> |Ideal Heating |- |{{Fb team (N) Watford}} |{{flagsport|ENG}} [[Том Клеверли]] |{{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |{{flagsport|CIV}} [[Вакун Бајо]] (9) |{{flagsport|ESP}} [[Kelme]] |MrQ.com |- |{{Fb team (N) Derby County}} |{{flagsport|ENG}} [[Пол Ворн]] <small>(1-32. коло)</small> <br /> {{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(од 33. коло)</small> |{{flagsport|GTM}} [[Натаниел Мендес-Ленг]] |{{flagsport|ENG}} [[Џери Јејтс]] (10) |{{flagsport|GER}} [[Puma (компанија)|Puma]] <ref>{{cite web|title=PUMA To Return As Derby's Official Kit And Training Wear Partner |url=https://www.dcfc.co.uk/news/2024/04/puma-to-return-as-derbys-official-kit-and-training-wear-partner-april-2024|publisher=Derby County Football Club|date=13 April 2024|access-date=27 April 2024}}</ref> |FanHub<ref>{{cite web|title=FanHub announced as Derby's 2023/24 Principal Partner |url=https://www.dcfc.co.uk/news/2024/06/fanhub-announced-as-derbys-202425-principal-partner|publisher=Derby County Football Club|date=24 June 2024|access-date=25 June 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |{{flagsport|TUR}} [[Ерол Булут]] <small>(1-18. коло)</small> <br /> {{flagsport|TUR}} [[Омер Риза]] <small>(19-43. коло)</small> <br /> {{flagsport|WAL}} [[Арон Рамзи]] <small>(од 44. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џо Ролс]] |{{flagsport|IRL}} [[Калум Робинсон]] (12) |{{flagsport|USA}} [[New Balance]]<ref>{{cite web|title=Derby County Announce Umbro Kit Deal|url=http://www.footyheadlines.com/2017/06/derby-county-extend-umbro-kit-deal.html|access-date=12 June 2017}}</ref> |[[Tourism Malaysia|Visit Malaysia]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |{{flagsport|ESP}} [[Марти Сифуентес]] |{{flagsport|ENG}} [[Стив Кук]] |{{flagsport|SUI}} [[Михаел Фрај]] (8) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]]<ref>{{cite web|title=QPR extend Erreà kit deal|url=https://www.qpr.co.uk/news/2024/april/25/2425-home-kit-unveiled/ |publisher=Queens Park Rangers Football Club|date=8 December 2022|access-date=27 April 2024}}</ref> |CopyBet<ref>{{cite web|title=2024/25 home kit unveiled| url=https://www.qpr.co.uk/news/2023/august/18/myguava-confirmed-as-new-sleeve-partner/|publisher=Queens Park Rangers Football Club|date=25 April 2024|access-date=27 April 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |{{flagsport|ENG}} [[Марк Робинс]] <small>(1-14. коло)</small> <br /> {{flagsport|WAL}} [[Рис Кар]] <small>(15-17. коло)</small> <br /> {{flagsport|ENG}} [[Френк Лампард]] <small>(од 18. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Бен Шиф]] |{{flagsport|USA}} [[Хаџи Рајт]] (12) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]]<ref>{{cite web|title=NEWS: Coventry City sign kit supply agreement with hummel |url=https://www.ccfc.co.uk/news/2023/february/news-coventry-city-sign-kit-supply-agreement-with-hummel/|publisher=Coventry City Football Club|date=24 February 2023|access-date=27 April 2024}}</ref> |[[Monzo]]<ref>{{cite news |url=https://www.ccfc.co.uk/news/2024/july/11/news--monzo-announced-as-new-front-of-shirt-sponsor-and-principal-partner-/ |title=Monzo announced as new Front of Shirt Sponsor and Principal Partner |publisher=Coventry City Football Club|location=Coventry |date=11 July 2024 |access-date=12 July 2024 }}</ref> |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |{{flagsport|GER}} [[Даниел Фарке]] |{{flagsport|WAL}} [[Итан Ампаду]] |{{flagsport|NED}} [[Џоел Пиру]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] | [[Red Bull GmbH|Red Bull]]<ref>{{cite news|url=https://www.leedsunited.com/news/partnerships/33559/leeds-united-football-club-announce-red-bull-as-front-of-shirt-partner|title=Leeds United announce Red Bull as front of shirt partner|publisher=Leeds United F.C|date=30 May 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Luton Town}} |{{flagsport|WAL}} [[Роб Едвардс]] <small>(1-26. коло)</small> <br /> {{flagsport|ENG}} [[Пол Тролоп]] <small>(27. коло)</small> <br /> {{flagsport|ENG}} [[Мат Блумфилд]] <small>(од 28. коло)</small> |{{flagsport|WAL}} [[Том Локјер]] |{{flagsport|ENG}} [[Карлтон Морис]] (8) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]]<ref>{{cite news |url=https://www.lutontown.co.uk/news/2020/july/umbro-announcement/ |title=Umbro get on board with Luton Town |publisher=Luton Town Football Club |location=[[Luton]] |access-date=27 June 2023 |date=24 July 2020 |archive-date=28 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230628162418/https://www.lutontown.co.uk/news/2020/july/umbro-announcement/ |url-status=dead }}</ref> | [[Utilita Energy|Utilita]]<ref>{{cite news |url=https://www.lutontown.co.uk/news/2023/july/local-charities-set-to-benefit-as-utilita-confirmed-as-shirt-sponsors/ |title=Local charities set to benefit as Utilita confirmed as shirt sponsors |date=17 July 2023 |publisher=Luton Town Football Club|location=[[Luton]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Карик]] |{{flagsport|ENG}} [[Џони Хаусон]] |{{flagsport|SCO}} [[Томи Конвеј]] (13) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |[[Unibet]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |{{flagsport|ENG}} [[Нил Харис (фудбалер 1977)|Нил Харис]] <small>(1-23. коло)</small><br>{{flagsport|SCO}} [[Алекс Нил]] <small>(од 24. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Хачинсон]] |{{flagsport|SRB}} [[Михаило Ивановиќ]] (12) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]]<ref>{{cite web|date=20 April 2023|title= Millwall announce long-term technical partnership with Erreà |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2023/april/20/millwall-announce-long-term-partnership-with-errea/|publisher=Millwall F.C.|access-date=23 April 2024}}</ref> | MyGuava<ref>{{cite web|date=2 July 2024|title= Millwall announce MyGuava as new front-of-shirt partner |url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2024/july/02/millwall-announce-myguava-as-new-front-of-shirt-sponsors/|publisher=Millwall F.C.|access-date=2 July 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |{{flagsport|DEN}} [[Јоханес Хоф Торуп]] <small>(1-44. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Џек Вилшер]] <small>(од 45. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Кени Маклин]] |{{flagsport|ESP}} [[Борха Саинс]] (18) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|date=1 July 2021|title=Club announces Joma as new technical kit partner|url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/|url-status=live|access-date=1 July 2021|publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701091118/https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/ |archive-date=1 July 2021}}</ref> |Blakely Clothing<ref>{{cite news|url=https://www.canaries.co.uk/content/blakely-named-as-new-front-of-shirt-sponsor|title=Blakely named as new front-of-shirt sponsor|publisher=Norwich City F.C.|date=27 June 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Oxford United}} |{{flagsport|ENG}} [[Дес Бакингам|Бакингам]] <small>(1-22. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(од 23. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Елиот Мур]] |{{flagsport|JAM}} [[Грегори Ли]] и<br>{{flagsport|WAL}} [[Марк Харис (велшки фудбалер)|Марк Харис]] (6) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |[[Baxi]] |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |{{flagsport|ENG}} [[Веј Руни]] <small>(1-24. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Кевин Нанскивел]] <small>(25-26. коло)</small> <br />{{flagsport|AUT}} [[Мирон Муслиќ]] <small>(од 27. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалер 1990)|Џо Едвардс]] |{{flagsport|SLE}} [[Мустафа Бунду]] и<br>{{flagsport|SCO}} [[Рајан Харди]] (10) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Classic Builders<ref>{{cite web|date=26 June 2024|title=Classic Builders Named Front Of Shirt Sponsor|url=https://www.pafc.co.uk/news/classic-builders-front-of-shirt|publisher=Portsmouth Football Club|access-date=27 June 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Portsmouth}} |{{flagsport|ENG}} [[Џон Мусињо]] |{{flagsport|ENG}} [[Марлон Пак]] |{{flagsport|ENG}} [[Колби Бишоп]] (11) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |[[Универзитет во Портсмут|University of Portsmouth]] |- |{{Fb team (N) Preston}} |{{flagsport|ENG}} [[Рајан Лоу]] <small>(1. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Пол Хекингботом]] <small>(од 2. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Бенџамин Вајтман]] |{{flagsport|DEN}} [[Емил Рис Јакобсен]] (12) |{{flagsport|ENG}} [[Castore]] |PAR Group |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |{{flagsport|FRA}} [[Режис Ле Бри]] |{{flagsport|ENG}} [[Дан Нил (фудбалер)|Дан Нил]] |{{flagsport|FRA}} [[Вилсон Исидор]] (13) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]]<ref>{{cite web|date=12 April 2024|title=hummel to become Technical Kit Partner |url=https://www.safc.com/news/club-news/2024/april/hummel-to-become-technical-kit-partner|publisher=Sunderland Football Club|access-date=16 April 2024}}</ref> | [[Spreadex|Spreadex Sports]]<ref>{{cite web|date=29 June 2022|title=Club partner with Spreadex |url=https://safc.com/news/team-news/2022/june/spreadex-announcement-new-sponsor|publisher=Sunderland Football Club|access-date=16 April 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |{{flagsport|ENG}} [[Лук Вилијамс (фудбалер 1981)|Лук Вилијамс]] <small>(1-33. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Алан Шихан]] <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|WAL}} [[Бен Каганго]] |{{flagsport|WAL}} [[Лиам Кулен]] (11) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|title=Swans sign Joma for new campaign |url=http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|access-date=3 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604105108/http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |archive-date=4 June 2016 |url-status=dead}}</ref> |Reviva Coffee (дома)<ref>{{cite press release|title=Swansea City and Reviva Coffee Announce New Shirt Sponsorship and Exclusive Coffee Supply Partnership |url=https://www.swanseacity.com/news/swansea-city-and-reviva-coffee-announce-new-shirt-sponsorship-and-exclusive-coffee-supply |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|date= 13 June 2023 |access-date=17 June 2023}}</ref><br />Westacres (гости и трет дрес)<ref>{{cite press release|title=Westacres Become Swansea City's Front-Of-Home-Shirt Partner for 2022-23 Season |url=https://www.swanseacity.com/news/westacres-become-swansea-citys-front-home-shirt-partner-2022-23-season |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]] |date= 16 June 2022 |access-date=16 June 2022}}</ref> |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small> (1-5. коло)</small><br /> {{flagsport|ESP}} [[Нарсис Пелач]] <small> (6-23. коло)</small><br /> {{flagsport|ENG}} [[Рајан Шокрос]] <small> (24-25. коло)</small><br /> {{flagsport|ENG}} [[Марк Робинс]] <small> (26. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Бен Гибсон]] |{{flagsport|ENG}} [[Луис Бејкер]] и<br> {{flagsport|NED}} [[Милион Манхуф]] (5) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |[[bet365]] |- |{{Fb team (N) Hull City}} |{{flagsport|GER}} [[Тим Валтер]] <small> (1-17. коло)</small><br /> {{flagsport|ENG}} [[Енди Доусон]] <small> (18-19. коло)</small><br /> {{flagsport|ESP}} [[Рубен Селес]] <small> (од 20. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Луј Којл]] |{{flagsport|ITA}} [[Жоао Педро (фудбалер 1992)|Жоао Педро]] (6) |{{flagsport|ITA}} [[Kappa]] |[[Corendon Airlines]]<ref>{{cite press release|url= https://www.wearehullcity.co.uk/news/2022/july/corendon-airlines-become-front-of-shirt-sponsors/|title= Anex Tour Agree Principal Partnership|date= 30 September 2023|publisher= Hull City A.F.C.|location=[[Kingston upon Hull]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |{{flagsport|GER}} [[Дани Рол]] |{{flagsport|SCO}} [[Бари Банан]] |{{flagsport|ENG}} [[Џош Виндас]] (13) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] | Mockba Modular<ref>{{cite news |title=Owls announce new principal partner|url=https://www.swfc.co.uk/news/2024/october/18/owls-announce-new-principal-partner/|access-date=18 October 2024 |publisher=Sheffield Wednesday FC |date=18 October 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Sheffield United}} |{{flagsport|ENG}} [[Крис Вајлдер]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Робинсон (фудбалер 1993)|Џек Робинсон]] |{{flagsport|ENG}} [[Тајрис Кембел]] (10) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] | Maneki<ref>{{cite press release|url=https://www.sufc.co.uk/news/2024/october/17/maneki/ |title=Maneki become principal partner|publisher=Sheffield United Football Club|date=17 October 2023}}</ref> |} ==Табела== <small>''Ажуриана на 22 април 2025.''</small> <div align="center"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! width=7% | ! width="7%" |{{Abbr|Поз.|Позиција}} ! width="27%" |Екипа ! width="10%" |{{Abbr|Бод|Бодови}} ! width="7%" |{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="7%" |{{Abbr|П|Победи}} ! width="7%" |{{Abbr|Н|Нерешени}} ! width="7%" |{{Abbr|И|Изгубени}} ! width="7%" |{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ПГ|Примени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||1.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Leeds United}}''' |'''100'''||46||29||13||4||95||30||+65 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||2.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Burnley}}''' |'''100'''||46||28||16||2||69||16||+54 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||3.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sheffield United}} <small>(-2)</small> |'''90'''||46||28||7||10||63||36||+27 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||4.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Sunderland}}''' |'''76'''||46||21||13||12||58||44||+14 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||5.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Coventry City}} |'''69'''||46||20||9||17||64||58||+6 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||6.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Bristol City}} |'''68'''||46||17||17||12||59||55||+4 |- | ||7.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Blackburn}} |'''66'''||46||19||9||18||53||48||+5 |- | ||8.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Millwall}} |'''66'''||46||17||12||16||47||49||-2 |- | ||9.|| style="text-align:left;" |{{Fb team West Bromwich}} |'''64'''||46||15||19||12||57||47||+10 |- | ||10.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Middlesbrough}} |'''64'''||46||18||10||18||64||56||+8 |- | ||11.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Swansea City}} |'''61'''||46||17||10||19||51||56||-5 |- | ||12.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sheffield Wednesday}} |'''58'''||46||15||13||18||60||69||-9 |- | ||13.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Norwich City}} |'''57'''||46||14||15||17||71||68||+3 |- | ||14.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Watford}} |'''57'''||46||16||9||21||53||61||-8 |- | ||15.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Queens Park Rangers}} |'''56'''||46||14||14||18||53||63||-10 |- | ||16.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Portsmouth}} |'''54'''||46||14||12||20||58||71||-13 |- | ||17.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Oxford United}} |'''53'''||46||13||14||19||49||65||-16 |- | ||18.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Stoke City}} |'''51'''||45||12||15||19||45||62||-17 |- | ||19.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Derby County}} |'''50'''||46||13||11||22||48||56||-8 |- | ||20.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Preston}} |'''50'''||46||10||20||16||48||59||-11 |- | ||21.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Hull City}} |'''49'''||46||13||13||21||44||54||-10 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||22.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Luton Town}}''' |'''49'''||46||13||10||23||45||69||-24 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||23.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Plymouth Argyle}}''' |'''46'''||46||11||13||22||51||88||-37 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||24.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Cardiff City}}''' |'''43'''||44||10||13||21||48||85||-37 |}</div> <div style="font-size:smaller"> {{col-start}} {{col-2}} '''''Легенда:''''' :<span style="background-color:#FFFF66;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2025-2026]]'''. :{{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}&nbsp;&nbsp; Се квалификува за '''плејофот''' за промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2025-2026]]'''. :<span style="background-color:#FFCCCC;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Испаѓа во '''[[Фудбалска лига на Англија Еден 2025-2026|Лига Еден 2025-2026]]'''. {{col-2}} '''''Правила на бодување:''''' :Три бода за победа, еден за нерешено, нула за пораз. :Во случај две или повеќе екипи да завршат со еднакви бодови, рангирањето ќе се одреди според следниве критериуми: :*[[гол-разлика]] :*поголем број на постигнати голови :*меѓусебни дуели :*поголем број на победи :*поголем број на постигнати голови во гости :*[[фер-плеј]] :*бараж '''''Инфо:''''' :Шефилд Јунајтед е казнет со одземање на 2 бода заради неплаќање на други клубови во текот на сезоните 2022-2023 и 2023-2024.<ref>{{cite news|url=https://www.efl.com/news/2024/april/11/efl-statement--sheffield-united-football-club/|title=EFL Statement: Sheffield United Football Club|date=11 април 2024|access-date=2 јули 2024|language=en}}</ref> {{col-end}} </div> == Плејоф == {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Полуфинале | RD2=Финале | RD1-seed1=3 | RD1-team1= {{Fb team Sheffield United}} | RD1-score1-1=3 | RD1-score1-2=3 | RD1-score1-agg=6 | RD1-seed2= 6 | RD1-team2= {{Fb team Bristol City}} | RD1-score2-1=0 | RD1-score2-2=0 | RD1-score2-agg=0 | RD1-seed3= 4 | RD1-team3= {{Fb team Sunderland}} {{aet}} | RD1-score3-1=2 | RD1-score3-2=1 | RD1-score3-agg=3 | RD1-seed4= 5 | RD1-team4= {{Fb team Coventry City}} | RD1-score4-1=1 | RD1-score4-2=1 | RD1-score4-agg=2 | RD2-seed1=3 | RD2-team1={{Fb team Sheffield United}} | RD2-score1=1 | RD2-seed2=4 | RD2-team2={{Fb team Sunderland}} | RD2-score2=2 }} === Полуфинале === {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|{{Fb-rt team Sheffield United}}||6-0|{{Fb team Bristol City}}||3-0|3-0|winner=1}} {{TwoLegResult|{{Fb-rt team Sunderland}}||3-2|{{Fb team Coventry City}}||2-1|1-1 {{aet}}|winner=1}} {{TwoLegEnd}} === Финале === {{footballbox | date = 25 мај 2025 | time = | team1 = {{Fb team Sheffield United}} | score = 1–2 | team2 = {{Fb team Sunderland}} | goals1 = *[[Тајрис Кембел|Кембел]] {{goal|25}} | goals2 = *{{goal|76}} [[Елиесер Мајенда|Мајенда]] *{{goal|90+5}} [[Том Вотсон (фудбалер 2006)|Вотсон]] | location = | stadium = [[Вембли (стадион)|Вембли]], [[Лондон]] | referee = [[Крис Кавана (фудбалски судија)|Крис Кавана]] | attendance = 82,718 | report = https://www.efl.com/match-centre/g2554827 }} ==Статистика и награди== ===Поединечна статистика=== ====Листа на стрелци==== {{Classifica marcatori/inizio}} {{Classifica marcatori|голови=19|NED|име='''[[Џоел Пиру]]'''|клуб={{Fb team Leeds United}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=18|ENG|име=[[Џош Браунхил]]|клуб={{Fb team Burnley}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=18|ESP|име=[[Борха Саинс]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=15|USA|име=[[Џош Сарџент]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Џош Виндас]]|клуб={{Fb team Sheffield Wednesday}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=13{{efn|1 гол во плејофот}}|FRA|име=[[Вилсон Исидор]]|клуб={{Fb team Sunderland}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=13|SCO|име=[[Томи Конвеј]]|клуб={{Fb team Middlesbrough}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=12|IRL|име=[[Фин Азаз]]|клуб={{Fb team Middlesbrough}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|SRB|име=[[Михаило Ивановиќ]]|клуб={{Fb team Millwall}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|NGA|име=[[Џош Маџа]]|клуб={{Fb team West Bromwich}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|ALB|име=[[Анис Мехмети]]|клуб={{Fb team Bristol City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|USA|име=[[Хаџи Рајт]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|DEN|име=[[Емил Рис Јакобсен]]|клуб={{Fb team Preston}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|IRL|име=[[Калум Робинсон]]|клуб={{Fb team Cardiff City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|NED|име=[[Зиан Флеминг]]|клуб={{Fb team Burnley}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=12|WAL|име=[[Даниел Џејмс (фудбалер)|Даниел Џејмс]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori/fine}} {{белешки}} == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{en}} [http://www.efl.com/sky-bet-championship/ Фудбалска лига на Англија Чемпионшип - Официјално мрежно место] {{Сезони во Чемпионшип}} [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Чемпионшип сезони]] [[Категорија:Фудбалски лиги во сезоната 2024-2025|Англија, Чемпионшип]] [[Категорија:Фудбалот во 2024]] [[Категорија:Фудбалот во 2025]] 8xietkvns3fm5l84nze82pfxx6nwcon 0 1370565 5611795 5363040 2026-08-20T07:20:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611795 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Russian_Orthodox_cathedral_in_Bishkek.jpg|мини| [[Руска православна црква|Руската православна]] катедрала во [[Бишкек]]]] '''[[Христијанство|Христијанството]] во [[Киргистан]]''' има долга историја, најраните археолошки остатоци од цркви кои припаѓале на Црквата на Истокот во денешен Сујаб датираат од 8-миот век. До 9-тиот век, надбискупијата на Црквата на Истокот се грижела за христијаните на територијата на Киргистан и соседните области во источен Туркестан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|title=История Православия Кыргызстана|accessdate=2025-04-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062427/http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|url-status=dead}}</ref> Иако христијанските заедници биле примарно турски, до 14-тиот век постоела и [[Ерменци|ерменска]] заедница во денешен Киргистан. Сепак, тие не опстанале по 15-тиот век, кога [[Ислам|исламот]] се здобил со надмоќ на оваа територија. == Демографија == Во 2020 година, бројките покажале дека 4,39% од населението на Киргистан биле Христијани, при што 3,53% од населението се идентификувале како православни, 0,31% како [[Протестантство|протестанти]], 0,01% како католици и 0,61% како други христијани.<ref>[https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?REGION=0&u=126c&u=120c World Religion Database on the ARDA website, retrieved 2023-08-08]</ref> [[Православие|Источното православно христијанство]] е најголемата христијанска деноминација во Киргистан, при што членството главно го сочинуваат етничките [[Руси]] и [[Украинци]] во земјата. Мало малцинство етнички [[Германци]] се исто така христијани, главно [[Лутеранство|лутеранци]] и [[Анабаптизам|анабаптисти]], со [[Баптизам|баптисти]], [[Пентекостализам|пентекосталци]], евангелисти и адвентисти исто така активни во земјата.<ref>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/Kyrgyzstan/ US State Dept 2022 report]</ref><ref>[http://www.asia.msu.edu/centralasia/Kyrgyzstan/religion.html Religion in Kyrgyzstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901123006/http://www.asia.msu.edu/centralasia/Kyrgyzstan/religion.html |date=2006-09-01 }}</ref> Најмалку 92.000 христијани се од етнички групи каде мнозинството се муслимани. Дискриминација на христијаните била пријавена во 2022 година.<ref>[https://www.opendoorsuk.org/news/latest-news/kyrgyzstan-converts/ Open Doors website]</ref> Една студија од 2015 година проценила дека околу 19.000 христијани од муслиманско потекло живеат во земјата, иако не сите се нужно државјани на [[Киргистан]].<ref>{{Наведено списание|last=Johnstone|first=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|date=2015|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|url=https://www.academia.edu/16338087|journal=IJRR|volume=11|issue=10|pages=1–19|access-date=30 October 2015}}</ref> Додека други научници го процениле вкупниот број на муслимански Киргизи кои се преобратиле во христијанство помеѓу 25.000<ref>[https://www.silkroadstudies.org/resources/Religion_and_the_Secular_State_in_Kyrgyzstan_-_Johan_Engvall_-_10.06.20_-_FINAL_wCover.pdf Religion and the Secular State in Kyrgyzstan]</ref> и 50.000, иако владата ја оспорува таа бројка.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8446662.stm Kyrgyzstan keeps a tight grip on religion]</ref> Точниот број на муслимански Киргизи кои се преобратиле во христијанство се разликува, но проценката од околу 20.000 е општо прифатена меѓу научниците.<ref>{{Наведена книга|title=Politics, Identity and Education in Central Asia: Post-Soviet Kyrgyzstan|last=Akçalı|first=Pınar|publisher=Routledge|year=2013|isbn=9781135627676|page=|quote=}}</ref> == Православна црква == [[Податотека:Karakol.jpg|мини| Руската православна црква Света Троица во Каракол, Киргистан.]] Современата историја на православието во Киргистан датира од инкорпорирањето на земјата во [[Руска Империја|Руската империја]] кон крајот на 19 век. Првите парохии во Киргистан биле отворени во [[Бишкек]], Нарин и Ош во 1870-тите години при градењето на руски тврдини во земјата.<ref>{{Cite web|url=http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|title=История Православия Кыргызстана|accessdate=2025-04-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062427/http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|url-status=dead}}</ref> Воените парохии конечно биле признати како редовни парохии со зголемувањето на влијанието на [[Руска православна црква|Руската православна црква]] во Киргистан. Во 1871 година Светиот синод на Руската православна црква основал епархија - [[Епархија|Епархијата]] на [[Ташкент]] и Туркестан - за нејзините нови заедници во [[Средна Азија]], при што новите парохии во Киргистан биле под нејзина власт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/81237.html|title=Ташкентская епархия / Организации / Патриархия.ru}}</ref> До времето на [[Руска револуција|Руската револуција]] во 1917 година имало над 30 цркви на територијата на денешен Киргистан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|title=История Православия Кыргызстана|accessdate=2025-04-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062427/http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|url-status=dead}}</ref> На оваа територија се наоѓал и еден од трите православни манастири во Средна Азија во тоа време, манастирот Света Троица на брегот на езерото Исик Кул.<ref>{{Cite web|url=http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|title=История Православия Кыргызстана|accessdate=2025-04-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062427/http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|url-status=dead}}</ref> За време на [[Советски Сојуз|советската]] ера, православието во Киргистан страдало прогонство како и во другите територитории на [[Советски Сојуз|СССР]]. Свештенството и мирјаните биле убивани од новите власти и многу цркви биле затворени и уништени. Како резултат на олеснувањето на прогоните за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], многу цркви биле повторно отворени, со триесет и две активни во Киргистан до 1946 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|title=История Православия Кыргызстана|accessdate=2025-04-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062427/http://www.vegatur.ru/kyrgyzstan/istoriya_pravoslaviya_kyrgyzstana.html|url-status=dead}}</ref> Осум подоцна биле затворени по започнувањето на новите прогони под [[Никита Хрушчов|Хрушчов]]. Од распадот на Советскиот Сојуз, бројот на православни парохии во Киргистан бил речиси двојно зголемен на четириесет и четири.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1589284.html|title=Бишкекская епархия / Организации / Патриархия.ru}}</ref> Бил основан и нв женски манастир во Кара-Балта во северниот дел на Киргистан. Во 2011 година Светиот синод на Руската православна црква одлучил да ја оддели Православната црква во Киргистан од Епархијата Ташкент и да ја формира како самостојна епархија, [[Бишкек|Бишкекската]] епархија под [[Епископ|бискупот]] на Бишкек и Киргистан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1589284.html|title=Бишкекская епархия / Организации / Патриархия.ru}}</ref> Новата епархија била вклучена во црковната провинција на Средна Азија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1589275.html|title=Среднеазиатский митрополичий округ Русской Православной Церкви / Организации / Патриархия.ru}}</ref> == Римокатоличка црква == Во овој регион Католичката црква била присутна уште во 14-тиот век, главно на територијата на денешен [[Казахстан]]. Римокатоличките мисионери доаѓале во Киргистан главно од [[Кина]] до крајот на 19-тиот и 20-тиот век. Од 1918 до 1930 година, областа Киргистан потпаднала под парохијата на Ташкент. Во 1937 година започнал прогон на Римокатоличката црква, а црквите биле уништени и сите свештеници биле депортирани или погубени. Во тоа време, поради масовните депортации во [[Средна Азија]] кои немале паралели дури ни во ерата на царот, имало прилив на католици од областа на Волга, Украина, Полска и областа околу Балтичкото Море. На 13 мај 1991 година, била создадена апостолската администрација на Казахстан и Средна Азија која вклучувала пет постсоветски централноазиски републики, од кои четири подоцна добиле статус на мисија ''sui iuris'' - вклучувајќи и црквата во Киргистан на 22 декември 1997 година. ''Sui iuris'' значи дека станува збор за автономна единица – независна правна личност, заснована на сопствената дисциплина, наследство или култура – но сепак во целосна заедница со [[Папа|папата]] во Рим.<ref>[https://books.google.com/books?id=XRXVbGwPgqIC&q=kokaisl Kokaisl, Petr; Kokaislová, Pavla ''The Kyrgyz - Children of Manas. Кыргыздар – Манастын балдары.'' Prague / Прага: Alterra and Za hranice: Společnost pro rozvojovou spolupráci při Provozně ekonomické fakultě ČZU v Praze. Fellowship for development cooperation, 2009.] {{ISBN|978-80-254-6365-9}}, p. 103-106.</ref> Во Киргистан во 1999 година имало 268 католици. Дел од нив биле потомци на германски, полски, латвиски и литвански депортирани лица, а дел државјани на други држави (дипломати, вработени во меѓународни организации и слично). На 18 март 2006 година, била основана апостолската администрација во Киргистан (дефинирана како регион под управа на кој било свештеник овластен од папата), денес под управа на бискупот Николас Месмер, кој бил роден (слично како и неговиот претходник во администрацијата, Александар Кан) во [[Караганда]]. Врската со казашката епископија е многу силна, а католичката литература и химни се печатат во Казахстан. Во главниот град Бишкек има црква (меѓу придружните општества спаѓаат Беловодское, Чалдибар, Туз, Нурманбет, Ивановка, Искра, Нижевосточное, Камишановка, Октјабрское), а богослужбите во [[Талас]] се одржуваат во купена куќа. Постои и новооснована парохија во јужниот дел од Киргистан (Џалалабад и Ош), како и парохија во Каракол. Во Бишкек, до денес, Римокатоличката црква се поврзувала со германското население и затоа црквата порано била означена како „германска“ од Киргизите (немецкая церковь) - спротивно на православната црква, која се сметала за „руска“ (русская церковь). Помеѓу посетителите на црквата (освен странците) има и бишкекци со германско потекло (иако не зборуваат германски), како и потомци на [[Полјаци]]. [[Податотека:Gravestone_from_Kirgistan.jpg|мини| Надгробен споменик од Киргистан (тринаесетти/четвртинаесетти век) со сириски христијански натписи.]] == Поврзано == {{Портал|Asia}} * [[Религија во Киргистан]] * [[Римокатолицизам во Киргистан]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://kutbilim.narod.ru Библијата на киргистански јазик] * [https://ssrn.com/abstract=2173176 Несторијанството меѓу киргиските племиња] {{Азија по тема|Христијанство во}} [[Категорија:Религија во Киргистан]] [[Категорија:Христијанството во Киргистан]] 2xtz8b8e9al4jerpgnvv1hja2fuaesg 0 1371118 5611782 5366943 2026-08-20T07:00:07Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611782 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јутјубер | name = Sidemen | logo = [[File:Sidemen Logo.svg|frameless|class=skin-invert]] | image = Sidemen collage 5.jpg | caption = Од левата колона одгоре надолу: [[TBJZL|Браун]], Луис, [[KSI|Олатунџи]], [[Vikkstar123|Барн]], [[Behzinga|Пејн]], [[Zerkaa|Бредли]] и [[Miniminter|Минтер]]. | birth_date = {{Unbulleted list |Олаџиде Олајинка Вилијамс Олатунџи ([[KSI]])|{{birth date and age|1993|6|19|df=yes}} |<hr/>Сајмон Минтер ([[Miniminter]])|{{birth date and age|1992|09|07|df=y}} |<hr/>Џошуа Бредли ([[Zerkaa]])|{{birth date and age|1992|09|04|df=y}} |<hr/>Тобит Џон Браун ([[TBJZL]])|{{birth date and age|df=y|1993|4|8}} |<hr/>Итан Пејн ([[Behzinga]])|{{birth date and age|df=y|1995|6|20}} |<hr/>Викрам Сингх Барн ([[Vikkstar123]])|{{birth date and age|df=y|1995|8|2}} |<hr/>Хари Луис (W2S)|{{birth date and age|1996|11|24|df=y}} }} | occupation = [[јутубер]]и | website = {{url|https://sidemen.com}} | pseudonym = | origin = Лондон, Англија | channel_display_name = Sidemen | years_active = 2013— | genre = {{flatlist| * забава * играње игри * [[видеоблог]] * реакција }} | subscribers = 146,2 милиони (комбинирано) | views = 43,6 милијарди (комбинирано) | stats_update = 9 февруари 2024 г | associated_acts = | silver_button = yes | silver_year = <abbr title="Sidemen">2016</abbr>, <abbr title="MoreSidemen">2018</abbr>, <abbr title="SidemenReacts">2020</abbr>, <abbr title="SidemenShorts">2021</abbr> | gold_button = yes | gold_year = <abbr title="Sidemen">2016</abbr>, <abbr title="MoreSidemen">2018</abbr>, <abbr title="SidemenReacts">2020</abbr>, <abbr title="SidemenShorts">2021</abbr> | diamond_button = yes | diamond_year = <abbr title="Sidemen">2020</abbr> }} '''Sidemen''' ([[Транскрипција (лингвистика)|се чита]]: ''Сајдмен'') — британска колективна група составена од [[јутубер]]ите, [[влијател]]и и интернет-личности: [[KSI]], Miniminter, Zerkaa, TBJZL, Behzinga, Vikkstar123 и W2S. Групата создава видеа со различни предизвици, скечеви и коментари поврзани со [[Видеоигра|видеоигри]] преку нивните [[YouTube|Јутуб]]-канали, кои заклучно со октомври 2022 г. имаат вкупно над 138 милиони претплатници.<ref name="TheTimes">{{Cite news|url=https://www.thetimes.com/article/who-are-the-sidemen-how-ksi-and-friends-amassed-123-million-followers-cdnbjjswd|title=Who are the Sidemen? How KSI and friends amassed 123 million followers|last=Billen|first=Andrew|date=23 October 2021|work=[[The Times]]|access-date=24 октомври 2021|archive-url=https://archive.today/20211023194702/https://www.thetimes.co.uk/article/who-are-the-sidemen-how-ksi-and-friends-amassed-123-million-followers-cdnbjjswd|archive-date=23 октомври 2021|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> Освен Јутуб-содржините, Сајдмен се прошириле и во други деловни потфати. Во 2014 г. ја пуштиле модната линија Sidemen Clothing, по што во 2021 г. ги отвориле синџирот ресторани Sides и претплатничката апликација Side+. Во 2022 г. го претставиле својот [[алкохолен пијалак]] XIX Vodka, а во 2024 г. ја пуштиле својата житарска марка Best Cereal. Групата го проширила своето влијание и во веб-серии и документарно производство. Во 2018 г. настапиле во The Sidemen Show, серија на YouTube Premium со славни гости и светски предизвици. Во 2024 г. излегол документарецот на [[Netflix]], The Sidemen Story, кој го прикажува нивниот десетгодишен развој и влијанието врз семрежната култура. Подоцна истата година, го создале сопствениот реалити гејм-шоу ''Inside''. Сајдмен активно се вклучуваат и во хуманитарни дејности, организирајќи хуманитарни фудбалски натпревари од 2016 г. наваму, преку кои досега се собрани над 8,5 милиони фунти за добротворни организации во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]]. Во [[мај]] 2025 г., Sidemen се видени како снимаат видео во [[Скопје]], [[Македонија]]. == Членови == Групата ги вклучува следниве членови: [[KSI|Олаџиде „Џеј-Џеј“ Олатунџи]] — познат онлајн како KSI {{small|(2013—)}} [[Miniminter|Сајмон Минтер]] — познат онлајн како Miniminter {{small|(2013—)}} [[Zerkaa|Џошуа Бредли]] — познат онлајн како Zerkaa {{small|(2013—)}} [[TBJZL|Тобит Браун]] — познат онлајн како Tobjizzle или TBJZL {{small|(2013—)}} [[Behzinga|Итан Пејн]] — познат онлајн како Behzinga {{small|(2013—)}} [[Vikkstar123|Викрам Барн]] — познат онлајн како Vikkstar123 {{small|(2013—)}} Хари Луис — познат онлајн како Wroetoshaw или W2S {{small|(2014—)}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.sidemen.com/ Матична страница] [[Категорија:Британски јутубери]] ffwpe0cygrl590714tt9fst56bwlmhv 0 1371897 5611704 5373984 2026-08-19T21:47:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611704 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Традиционални облеки за галичката свадба.JPG|мини|255x255пкс|Одржување на [[Галичка свадба|Галичката свадба]] во 2013 г.]] '''Фестивал''' — приредба што ја слави една заедница, при што е насочена кон некое карактеристично гледиште или гледишта на таа заедница и нејзината [[религија]] или [[култура]].<ref>{{ДРМЈ|фестивал}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|фестивал}}</ref> Често се одбележува како местен или национален [[празник]]. Фестивалот претставува типичен пример на [[Глокализаци|глокализација]], како и на меѓусебната врска меѓу високата и ниската култура. Покрај религијата и [[Фолклор|фолклорот]], значаен извор на фестивалите е земјоделството. [[Храна|Храната]] е толку уштински важен ресурс, што многу фестивали се поврзани со времето на жетва. Религиозното одбележување и благодарноста за добриот род се спојуваат во настани што се одржуваат во есен, како што е [[Ноќ на вештерките|Ноќта на вештерките]] на северната хемисфера и [[Велигден]] на јужната. Фестивалите често служат за исполнување на конкретни заеднички цели, особено во однос на одбележување или искажување благодарност кон [[Бог|богови]], [[Божица|божици]] или [[Светец|светци]] — овие се нарекуваат патронски фестивали. Тие исто така можат да понудат забава, што било особено важно за месните заедници пред појавата на масовно произведената забава. Фестивалите што се насочени кон културни или етнички теми, имаат за цел да ги известуваат членовите на заедницата за нивните традиции; вклучувањето на постаритешто раскажуваат приказни и споделуваат искуства создава начин за заедништво меѓу семејствата. Посетителите на фестивалите често се водени од желба за бегство од секојдневието, за социјализација и за дружење; оваа пракса се смета и за начин на создавање географска поврзаност, чувство на припадност и прилагодливост. == Видови фестивали == * Барокен фестивал * Уметнички фестивал * [[Филмски фестивал|Филмски фестивал (кинофестивал)]] * Културен фестивал * Кулинарски фестивал * Литературен фестивал * Младински фестивал * Музички фестивал * Пролетен фестивал * Фестивал на науката * Верски фестивал * Салса-фестивал * Театарски фестивал * Поетски фестивал * Транс-фестивал * Фолклорен фестивал * Хипи-фестивал == Фестивалите во Македонија == [[Македонија]] има богат [[календар]] на фестивали што го одразуваат нејзиното длабоко православно христијанско наследство, народни традиции и етничка разновидност. Овие фестивали се слават низ села, градови и населби, честопати поврзани со сезонски циклуси. Еве преглед на најзначајните фестивали во Македонија и што тие претставуваат: === Културни и музички фестивали === * [[Охридско лето]] (12 јули/август) — меѓународно признат фестивал на класична музика, [[Драмска уметност|театар]] и [[балет]]. Се одржува во [[Охрид]], често во антички амфитеатри и цркви. Донесува изведувачи од целиот свет. * [[Галичка свадба]] (12 јули на [[Петровден]]) — прославува традиционална македонска [[свадба]] во планинското село [[Галичник]]. Секоја година се избира само еден пар. Преполна со народна музика, танци и ритуали што потекнуваат од пред векови. * [[Скопски џез-фестивал]] (октомври) — престижен џез-настан на кој учествуваат месни и меѓународни уметници. Се одржува во главниот град, [[Скопје]]. * [[Пивофест]] (јули) — се одржува во [[јули]] во [[Прилеп]], а го слави [[Пиво|пивото]], храната на скара и музиката во живо. Популарно меѓу младите и летувалците. * [[Балкански фестивал на народни песни и игри]] (лето) — фестивал на традиционални танци и музика, со групи од [[Балкански Полуостров|Балканот]] и пошироко. Го слави културното единство и народното наследство. Се одржува секое [[лето]] во Охрид. * [[Д Фестивал|Д фестивал]] (јули) — повеќедневен музички фестивал на отворено, кој се одржува секоја година во [[Дојран]], кој обединува илјадници млади луѓе со заедничка љубов кон музиката, креативноста и слободата. * Скопски уличен фестивал (јуни) — фестивал што се одржува секое лето во [[Скопје]], претворајќи го градскиот предел во живописно игралиште на улична уметност, музика, танц и спортови. === Театарски фестивали === [[Денови на комедија]] (септември, октомври) — смеата е во центарот на вниманието на Деновите на комедија, омилен театарски фестивал што ја слави уметноста на хуморот секоја година во [[Куманово]]. [[Драмски аматерски фестивал]] (мај) — годишен [[Театар|театарски]] фестивал на кој настапуваат најдобрите [[Аматер|аматерски]] театри и театарски групи од Македонија. Се одржува во [[Кочани]]. === Поетски фестивали === [[Струшки вечери на поезијата]] (август) — меѓународен поетски фестивал што се одржува секоја година во [[Струга]]. === Филмски фестивали (кинофестивали) === * [[Астерфест]] (кога било) — префинета кинематографска прослава што го насочува вниманието кон авторски филмови, творечки документарци и кусометражни филмови што провоцираат и вдахнуваат. Се одржува во [[Струмица]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons|Category:Festivals|Фестивали}} * [https://tourismmacedonia.gov.mk/event_listing_category/%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/ Фестивали во Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250928135059/https://tourismmacedonia.gov.mk/event_listing_category/%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/ |date=2025-09-28 }} * [http://www.efa-aef.eu/ European Festivals Association] * [http://www.eaff.eu/ European Association of Folklore Festivals] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Фестивали| ]] [[Категорија:Општествени настани]] kviz8wk7z2jry1k81x6i655i3cszdqj 0 1376411 5611639 5416248 2026-08-19T18:30:58Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Езеро Нефшато]] на [[Нефшато (езеро)]] 5611639 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Нефшато (езеро)]] 9rdak4v00bjzx82w4itrw8w6ccltttx 0 1378499 5611471 5461020 2026-08-19T13:07:10Z Skot 117286 Higher resolution version of image #NKCR 5611471 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател|embed=|honorific_prefix=|name=Бохуслав Хасиштејнски од Лобкович|honorific_suffix=|image=[[Image:Bohuslav Hasištenský – Jan Vilímek – České album.jpg|frameless]]|image_size=|image_upright=|alt=|caption='''Бохуслав Хасиштејнски од Лобкович'''|native_name=|native_name_lang=|pseudonym=|birth_name=|birth_date=1441|birth_place=|death_date={{Death date and age|1510|11|11|1441|df=y}}|death_place=|resting_place=|occupation=Писател|language=|residence=|nationality=|citizenship=|education=|alma_mater=|period=|genre=<!-- or: | genres = -->|subject=<!-- or: | subjects = -->|movement=|notableworks=<!-- or: | notablework = -->|spouse=<!-- or: | spouses = -->|partner=<!-- or: | partners = -->|children=|relatives=|awards=|signature=|signature_alt=|years_active=|module=|website=<!-- {{URL|example.org}} -->|portaldisp=<!-- "on", "yes", "true", etc; or omit -->}} '''Бохуслав Хасиштејнски од Лобкович''' (германски: Bohuslaus Lobkowitz von Hassenstein) (1461 – 11 ноември 1510) бил благородник, писател и хуманист од старото [[Чешка (историска област)|бохемиско]] семејство (подоцна принцови) од династијата Лобкович. Без оглед на неговите Бохемиски корени, тој експлицитно се нарекувал себеси како Германец. Роден е во замокот Хасиштејн, во близина на Кадањ, Бохемија. Студирал во [[Болоњски универзитет|Болоња]] и во Ферара (доктор по право, 1482) и таму се преобратил од утракизам во [[Римокатоличка црква|католицизам]]. По 1483 година, станал проректор на Вишеград во [[Прага]], а помеѓу 1490 и 1491 година патувал во [[Света Земја|Светата земја]] и во [[Египет]], добивајќи го прекарот „Чешкиот Одисеј“. Бил избран за епископ на [[Оломоуц]], но бил одбиен од [[Папа|папата]]. После тоа, живеел со неколку свои пријатели писатели во неговиот „Тускулум“, замок Хасиштејн сместен во североисточна Бохемија. Лобкович бил автор на филозофска проза, писма и стихови, вклучувајќи и сатира за Бохемискиот национален живот: ''Ad sanctum Venceslaum satira'' (1489). Тој бил успешен есеист и поет и постанал ''poeta laureatus''. Лобкович пишувал на германски и на латински, но никогаш на чешки, што било „варварско“ во неговите очи. Покрај тоа, тој очигледно се сметал себеси за Германец („Ego me Germanum esse et profiteor et glorior“ ― „Отворено признавам дека сум Германец и сум горд на тоа“). Негови блиски пријатели биле Јан Шпехта од Вшерд, филозоф, Викторин Корнел зе Вшерд и Рацек Дубравски од Дубрава, кои и двајцата биле теоретичари на Бохемиското обичајно право. Тој бил помладиот брат на Јан Хашиштејнски од Лобкович. Починал во замокот Хасиштејн во 1510 година. == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20041027032525/http://users.ox.ac.uk/~tayl0010/lit_renais.htm Џејмс Нотон: Чешка ренесансна литература и хуманизам] * [https://web.archive.org/web/20130913005915/http://www.lobkowicz.cz/en/The-Library-24.htm Библиотека Лобкович] * [https://www.planet-franken-online.de/lobko/lobko.html Bohuslav Lobkowicz Bohuslav Hasištejnský z Lobkovic: gelehrter „böhmischer Ulysses“ (на германски)] == Извори == * Кизурова, Ивана. ''Básník a král: Bohuslav Hasištejnský z Lobkovic v zrcadle jagellonské doby'' . Прага: Správa pražského hradu, 2007, 127 стр. * Мартинек, Јан, Мартинова, Дана. ед. ''Epistulae Bohuslaus Hassinsteinius a Lobkowicz'' . Лајпциг: BGTeubner, 1980 година. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1510 година]] [[Категорија:Родени во 1461 година]] [[Категорија:Католички поети]] [[Категорија:Поети]] oy3fvpcoivockce0ks7ajx7u3gwvqxl 0 1378866 5611631 5460928 2026-08-19T17:10:40Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Долги Дол]] на [[Долги Дел]] 5611631 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Долги Дел]] 4pj2mifca6l9u75dqbv5zzyawfww5v5 0 1380061 5611623 5469435 2026-08-19T17:03:17Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Весна Димитровска - Бобевска]] на [[Весна Димитрова - Бобевски]] 5611623 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Весна Димитрова - Бобевски]] i6s8sscmjpblj78i133sx9d2awkem38 0 1381017 5611915 5595809 2026-08-20T10:17:25Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611915 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Zebrafish_embryos.png|десно|мини|250x250пкс|Ембриони од ''Danio rerio'']] '''Развојот на рибите''' во одредени аспекти е многу поразличен од развојот кај останатите животни. == Поделби == Повеќето јајца од рибите се нарекуваат телолецитални, што значи дека поголем дел од цитоплазмата на јајце клетката е жолчка. [[Жолчка (јајце)|Жолчниот]] крај на јајцето останува хомоген, а другиот крај се подложува на клеточна делба. Расцепувањето, или почетната [[Делба на клетките|клеточна делба]], може да се случи само во регион наречен бластодиск кој важи за регион без жолчка и се наоѓа на животинскиот пол на јајцето. Рибниот [[зигот]] е меробластен, што значи дека раните клеточни поделби не се целосни. Овој тип на меробластно расцепување се нарекува дискоиден бидејќи само бластодискот станува [[Зародок|ембрион]]. Кај рибите, брановите на ослободен калциум го насочуваат процесот на клеточна делба со координирање на митотичкиот апарат со актинскиот цитоскелет, пропагирајќи ја клеточната делба по површината, помага во продлабочувањето на браздата на расцепување и конечно ја заздравува мембраната по одвојувањето на бластомерите. Судбината на првите клетки, наречени бластомери, се одредува во зависност од нивната локација. Ова е спротивно на ситуацијата кај некои други животни, како што се цицачите, каде што секој бластомер може да се развие во кој било дел од организмот. Ембрионите на рибите минуваат низ процес наречен транзиција во средината на бластулата, кој се забележува околу десеттата клеточна делба кај некои видови риби. Откако ќе започне зиготската транскрипција на гени, започнува бавната клеточна делба и се забележуваат движења на клетките. Во ова време се разликуваат три клеточни популации. Првата популација е синцицијалниот слој на жолчката. Овој слој се формира кога клетките на растителниот пол на бластодермот се спојуваат со клетката на жолчката под него. Подоцна во развојот, синцицијалниот слој на жолчката станува важен во насочувањето на движењата на клетките при гаструлација. Втората клеточна популација е обвививачкиот слој, составен од површински клетки од бластодермот кои на крајот формираат еден слој на епителни клетки. Овој слој функционира како заштита со тоа што му овозможува на ембрионот да се развие во хипотоничен раствор, така што клетката нема да пукне. Додека, третиот сет бластомери се длабоките клетки. Овие клетки се наоѓаат помеѓу обвививачкиот слој и синцицијалниот слој на жолчката и на крајот го создаваат вистинскиот ембрион. == Формирање на герминативен слој == Откако половина од жолчката ќе биде покриена со бластодермални клетки, се случува задебелување низ целата граница на длабоките клетки. Задебелувањето се нарекува герминативен прстен и се состои од површински слој, епибластот кој подоцна станува ектодерм, и внатрешен слој наречен хипобласт кој ќе стане ендодерм и мезодерм. Како што клетките на бластодермот се подложени на епиболија околу жолчката, интернализацијата на клетките на границата на бластодермот почнува да формира хипобласт. Претпоставуваниот ектодерм или епибластен клеточен систем не се интернализира, но длабоките клетки т.е. внатрешниот слој на клетки го прават тоа и тие стануваат мезодерм и ендодерм. Како што клетките на хипобластот се движат навнатре, идниот мезодерм поточно клетки на хипобласт почнува да се движи вегетативно и да се размножува, но подоцна во развојот овие клетки ја менуваат својата насока и почнуваат да се движат кон животинскиот пол. Сепак, се чини дека ендодермалните прекурсори немаат шема и се движат случајно преку жолчката. == Формирање на оската == Откако јајцето ќе стане повеќеклеточно и ќе ги позиционира своите герминативни слоеви со ектодерм однадвор, мезодермот во средината и ендодермот на внатрешната телесна оска мора да се утврдат за правилен развој. Исто така мора да се формира дорзално-вентрална оска, а главните протеини што се вклучени се BMP и Wnts. Овие два протеини се создаваат во вентралните и латералните делови на ембрионот во развој. BMP2B ги индуцира клетките да имаат вентрална и латерална судбина, додека фактори како што е хординот можат да ги блокираат BMP за дорзализација на ткивото. Wnt ги индуцира вентралните, латералните и задните места на ембрионалното ткиво. Wnt исто така има инхибитори како ногин за да овозможи формирање на дорзално ткиво. За да се помогне во правилниот развој, рибите имаат организаторски центар наречен Nieuwkoop центар. Со формирањето на предната и задната оска резултира на меѓусебно дејство на FGFs, Wnt и ретиноична киселина. FGFs, ретиноична киселина и Wnts се потребни за да се вклучат задните гени. == Неурулација == Неурулацијата, формирањето на [[Централен нервен систем|централниот нервен систем]], е различен кај рибите отколку кај повеќето други организми. Конвергенцијата и екстензијата кај епибластот ги регрутира претпоставените нервни клетки од епибластот кон средната линија каде што тие формираат нервен кил. Нервниот кил претставува лента составена нервни прекурсори што развива лумен сличен на процеп за на крајот да стане нервна цевка. Нервната цевка започнува како цврста врвка формирана од ектодермот. Оваа врвка потоа потонува во [[Зародок|ембрионот]] и станува шуплива, формирајќи ја нервната цевка. Овој процес е во спротивност со процесот кај другите [[хордови]], кој се појавува со превиткување на ектодермот со цел да се формира шуплива цевка. Низ годините, напредокот во истражувањата покажува дека формирањето на нервите се потпира на интеракциите помеѓу надворешните сигнални фактори и внатрешните транскрипциски фактори. Вклучени се надворешни сигнали како BMP, Wnt и FGF и внатрешни транскрипциски фактори како што се гени поврзани со SoxB1. Секретираните протеини како што се BMP и неговиот антагонист Ногин и хордин дејствуваат попустливо за да ја утврдат судбината на нервното ткиво во дорзалниот ектодерм при што дозволуваат можност за формирање на нервната плоча. == Одредување на полот == Определувањето на полот е варијабилно кај рибите, од фактори на животната средина како што е температурата до генетски механизми. Некои риби имаат XX/XY хромозоми, а други ZZ/ZW. Досега еден специфичен ген, DMRT1b Y, е опишан како ген за одредување на полот. Овој ген се експресира пред да се развијат и изделат гонадите. Мутациите во овој ген доведуваат до промена на полот од машки во женски. Додека овој ген игра голема улога во одредувањето на полот кај некои видови риби, други видови имаат варијации на овој ген, како и некои верзии на генот Sox како што се гледа кај ''Danio rerio''. Многу видови риби се [[Хермафродит|хермафродити]]. Некои, како што е ''Serranus scriba'', се синхрони хермафродити. Овие риби имаат и [[Јајчник|јајници]] и [[Тестис|тестиси]] и можат да произведуваат и [[Јајце-клетка|јајца]] и [[Сперма|сперматозоиди]] истовремено. Други се секвенцијални хермафродити. Овие риби го започнуваат животот како еден пол и претрпуваат генетски промени на полот во одредени моменти за време на развојот. Нивните [[Гонада|гонади]] имаат и јајници и тестикуларни ткива, при што едно ткиво ќе биде доминантно, додека рибата припаѓа на соодветниот пол. == Литература == * {{Наведено списание|last=Fukazawa|first=Cindy|last2=Santiago|first2=Celine|last3=Park|first3=Keon Min|last4=Deery|first4=William J.|last5=Gomez de la Torre Canny|first5=Sol|last6=Holterhoff|first6=Christopher K.|last7=Wagner|first7=Daniel S.|year=2010|title=poky/chuk/ikk1 is required for differentiation of the zebrafish embryonic epidermis|journal=Developmental Biology|volume=346|issue=2|pages=272–83|doi=10.1016/j.ydbio.2010.07.037|pmc=2956273|pmid=20692251}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/developmentalbio00gilb_1|title=Developmental Biology|last=Gilbert|first=Scott F.|publisher=Sinauer|year=1994|isbn=978-0-87893-249-8|edition=4th|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=Developmental Biology|url=https://archive.org/details/developmentalbio0000gilb_b9o8|last=Gilbert|first=Scott F.|publisher=Sinauer|year=2014|isbn=978-1-60535-173-5|edition=10th}} * {{Наведено списание|last=Kane|first=D. A.|last2=Kimmel|first2=C. B.|year=1993|title=The zebrafish midblastula transition|url=http://dev.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8287796|journal=Development|volume=119|issue=2|pages=447–56|doi=10.1242/dev.119.2.447|pmid=8287796|url-access=subscription}} * {{Наведено списание|last=Keller|first=P. J.|last2=Schmidt|first2=A. D.|last3=Wittbrodt|first3=J.|last4=Stelzer|first4=E. H.K.|year=2008|title=Reconstruction of Zebrafish Early Embryonic Development by Scanned Light Sheet Microscopy|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-11-14_322_5904/page/1065|journal=Science|volume=322|issue=5904|pages=1065–9|bibcode=2008Sci...322.1065K|doi=10.1126/science.1162493|pmid=18845710|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Lee|first=Karen W|last2=Webb|first2=Sarah E|last3=Miller|first3=Andrew L|year=2003|title=Ca2+ released via IP3 receptors is required for furrow deepening during cytokinesis in zebrafish embryos|url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=14584779|journal=The International Journal of Developmental Biology|volume=47|issue=6|pages=411–21|pmid=14584779}} * {{Наведено списание|last=Pézeron|first=Guillaume|last2=Mourrain|first2=Philippe|last3=Courty|first3=Sébastien|last4=Ghislain|first4=Julien|last5=Becker|first5=Thomas S.|last6=Rosa|first6=Frédéric M.|last7=David|first7=Nicolas B.|year=2008|title=Live Analysis of Endodermal Layer Formation Identifies Random Walk as a Novel Gastrulation Movement|url=https://www.hal.inserm.fr/inserm-00204690/file/Figure_1.pdf|journal=Current Biology|volume=18|issue=4|pages=276–81|bibcode=2008CBio...18..276P|doi=10.1016/j.cub.2008.01.028|pmid=18291651}} * {{Наведено списание|last=Schier|first=Alexander F|year=2001|title=Axis formation and patterning in zebrafish|journal=Current Opinion in Genetics & Development|volume=11|issue=4|pages=393–404|doi=10.1016/S0959-437X(00)00209-4|pmid=11448625}} * {{Наведено списание|last=Schmidt|first=Rebecca|last2=Strähle|first2=Uwe|last3=Scholpp|first3=Steffen|year=2013|title=Neurogenesis in zebrafish – from embryo to adult|journal=Neural Development|volume=8|pages=3|doi=10.1186/1749-8104-8-3|pmc=3598338|pmid=23433260|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Zhang|first=Quanqi|last2=Sun|first2=Xiaohua|last3=Qi|first3=Jie|last4=Wang|first4=Zhigang|last5=Wang|first5=Xinglian|last6=Wang|first6=Xubo|last7=Zhai|first7=Teng|year=2009|title=Sex determination mechanisms in fish|journal=Journal of Ocean University of China|volume=8|issue=2|pages=155–60|bibcode=2009JOUC....8..155Z|doi=10.1007/s11802-009-0155-0}} [[Категорија:Ихтиологија]] 1hlnd6d3rbzak1dxe8b9rych9egxnxg 2 1381335 5611518 5611120 2026-08-19T15:03:10Z Gurther 105215 5611518 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=|units2=[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Педесет и шести велешки пешадиски полк|56. велешки пешадиски полк]]{{нр}}[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Велешка контрачета]]{{нр}}[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Петсто дваесет и први пешадиски полк|521. пешадиски полк]]}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| |+'''Состав на Бугарскиот централен акционен комитет во Велес'''''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' |- | * [[Лазар Крепиев]] * [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] * Ангел Панов * Лазар Стојанов * [[Панко Брашнаров]] * [[Саздо Хаџи Петрушев]] | * Страхил Ѓоргов * Димче Смилев * [[Страхил Гигов]] * Никола Тошанков * [[Мино Миновски|Мино Минов]] * [[Александар Шукаров]] | * [[Коце Ванов]] * [[Тодор Мајсторов|Тоде Мајсторчето]] * Димче Грбев * Гиго Ковачов * Јордан Сребров * Ѓорѓи Ѓорчев | * Лазар Кицов * [[Ангел Коробаров]] * Коце Ончев * Милан Андов * Димко Урумов * [[Никола Кирков]] | * Димко Страчков * Киро Зафиров * [[Ѓошо Органџиев]] * [[Петре Алчев]] * Дамјан Иванов * Ордан Габеров | * Владо Андов * Васил Зафиров * Ангел Мазнев |} == Почеток на народноослободителната борба == Организиран отпор почнал од самиот почеток на [[Априлска војна|Априлската војна]] на [[6 април]] [[1941|1941 година]]. Со поттик од [[Димче Мирчев]], Велешкиот месен комитет (МК) организирал средба. Пратиле апел во [[Скопје]] каде побарале повеќе директива од [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]]. Во тоа време, МК имал само 35 членови. Главен комитет го имал следниот состав: Борис Гонев за претседател, Борис Вишин за секретар, [[Нада Бутникошарева]], Тоде Бисин, [[Јовче Ќучук]] и [[Маца Карбева]] за членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=180}}'' Кога градот Велес бил бомбардиран, повеќето [[Социјализам|социјалисти]] од [[КПЈ|Комунистичката партија на Југославија]] се сместиле надвор од градот. На [[10 април]]: [[Мирче Ацев]], [[Благој Страчковски]], [[Страшо Пинџур]] и [[Перо Ивановски]] го посетиле градот и ја формирале првата велешка партиска база во домот на [[Петре Алчев]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=181-182}}'' На [[15 април]], МК организирала втора средба, тие одлучиле да не соберат оружја сѐ додека не добиле конкретна наредба од ПК.{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Истовремено се појавиле две струии во МК. Првата сакала да дејствува самоволно без да ја следи доктрината на КПЈ и ПК. Додека втората струја сакала да остане верна на ПК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=183-184}}'' Во [[мај]] 1941 година во Скопје, [[Методија Шаторов-Шарло]] побарал ПК да се припои со [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. [[Лазар Колишевски]] бил против одлуката.{{Sfn|Цветковска|1981|p=289}} Одредени дејци на велешкиот МК го поткрепиле Шаторов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=184-185}}'' Поради дејствата на Шаторов, Колишевски отидол во [[Белград]] на [[21 јуни]] за да ги известил ЦК на КПЈ. Околу [[27 јуни|27]]-[[28 јуни]] била организирана третата средба на МК во куќата на Коло Бабунски. Одлучиле да го пратат Борис Гонев во Скопје со цел да се консултира со Колишевски и Шаторов. Во меѓувреме, дејци од МК го поканиле [[Панко Брашнаров]] да се приклучил во организацијата. Тој прифатил но по патот кон Велес бил уапсан и задржан во [[Милино|село Милино]]. Во тој период [[Бане Андреев-Ронката]] се приклучил во МК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=186}}'' Откако Андреев и Брашнаров се приклучиле, бројот на членови во МК се зголемило. Кон крајот на [[јуни]] имала 68 членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=185}}'' Во 28 јуни, ПК во Скопје формирал воен комитет со следниот состав: Методија Шаторов-Шарло за претседател, [[Бранислав Шикиќ]], [[Коце Металец]] и [[Љубомир Лековиќ - Горски|Љубомир Лековиќ]] за членови. == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} db114c9robdygngr88zrsn0yijtt1hg 5611519 5611518 2026-08-19T15:04:15Z Gurther 105215 5611519 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|partof=[[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија]]|conflict=Велес и Велешко во НОБ|place=[[Велешко]], [[Вардарска Македонија]]|result=Победа за [[НОВМ|Народноослободителната војска на Македонија]]|combatant1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[НОВМ]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[НОВЈ]]|date=[[6 април]] [[1941|1941 г.]] ― [[9 ноември]] [[1944|1944 г.]]|caption=[[Ослободување на Велес|Ослободувањето на Велес]], [[9 ноември]] [[1944]].|image=[[File:Parada za osloboduvanjeto na veles.jpg|250px]]|combatant2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Трет Рајх]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Царство Бугарија]]|commander1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Димче Мирчев]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Трајко Бошковски]] [[Загинал во бој|†]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Михајло Апостолски]]</br>[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Боро Чушкар]]</br>[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]]|commander2=[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Александар Лер]]</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Пано Манев]] {{Погубен|1=[[Масакр во Велес]]}}</br>[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Љубен Апостолов]] {{Погубен}}|units1=[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|НОПО „Димитар Влахов“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешки народноослободителен партизански одред „Пере Тошев“|НОПО „Пере Тошев“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Велешко-прилепски народноослободителен партизански одред „Трајче Петкановски“|НОПО „Трајче Петкановски“]]{{нр}}[[File:Flag of Macedonia (1944–1946).svg|25px]] [[Осма македонска ударна бригада|8. македонска ударна бригада]]{{нр}}[[File:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|25px]] [[Четириесет и втора дивизија на НОВЈ|42. македонска дивизија на НОВЈ]]|casualties2={{околу}} 500 војници{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties3=27 села опожарени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 400 куќи изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}37 згради уништени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}{{нр}}{{околу}} 700 дуќани изгорени{{Sfn|1=Малковски|2=2021|p=451-454}}|casualties1=|units2=[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Педесет и шести велешки пешадиски полк|56. велешки пешадиски полк]]{{нр}}[[File:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Велешка контрачета]]{{нр}}[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|25px]] [[Петсто дваесет и први пешадиски полк|521. пешадиски полк]]}} Од геополитички и стратешки аспект, за време на [[Втората светска војна]], '''[[Велешко|Велес и Велешко]] имала клучна улога во [[Народноослободителната борба]]'''. Уште од падот на градот по [[Бомбардирање на Велес (1941)|нејзиното бомбардирање]] на [[7 април]] [[1941|1941 година]], градот и нејзината пруга поврзана со [[Гевгелија]] и [[Скопје]] била употребена од [[Третиот Рајх]] и подоцна [[Царството Бугарија]]. Од самиот почеток на [[Народноослободителната борба]] биле основани ограноци на [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] и други пробугарски организации, со цел да се напредила [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда]]. По нападите на [[Ден на востанието на Македонија|бугарската полициска станица на 11 октомври]], конкретно почнала ослободителната борба. Тогашниот Велешки околиски комитет — огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]], основал воен штаб под раководство на [[Димче Мирчев]]. Во текот на [[1942|1942 година]] се појавиле првите [[Слободни територии во НОВ во Македонија|слободни територии во Велешко]] — претежно во [[Азот (област)|Азот]] и [[Клепа]]. Со поткреп од [[ГШ на НОВ и ПОМ|Главниот штаб на партизанските одреди]], биле основани [[НОПО „Пере Тошев“]] и подоцна [[НОПО „Димитар Влахов“]]. Партиски ќелии биле отворени во останатите велешки села, најголеми биле во [[Богомила]], [['Рлевци]], [[Чашка]] и [[Горно Јаболчиште]]. Кон крајот на годината, повеќето раководители биле уапсани или ликвидирани. [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]] била основана и ги поразила одредите. Во [[1943|1943 година]] повторно била обновена ослободителната борба. [[Комунистичката партија на Македонија]] го припоила Велешкиот комитет со [[Трета оперативна зона на НОВ на Македонија|Третата оперативна зона на НОВ]]. [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински|Стоилко Ивановски]] и [[Боро Чушкар]] имале поклучна функција во регионот. За време на [[Завршни операции за ослободување на Вардарска Македонија|Завршните операции за ослободување на Вардарска Македонија]], била основана [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]] и [[42. македонска дивизија|Четириесет и втора дивизија на Југословенската војска]]. Околу [[септември]]-[[ноември]] 1944 година бил ослободен Велешкиот регион. На [[9 ноември]] [[1944|1944 година]] почнала борбата за [[ослободување на Велес]]. Војската на Третиот Рајх била поразена и [[НОВМ]] го ослободиле градот Велес. == Вовед == === Пред Априлската војна === {{Поврзано|Покраински комитет на Македонија}} [[Податотека:Петре Алчев.png|мини|174x174пкс|[[Петре Алчев]] во [[1951|1951 година]].]] По крајот на [[Првата светска војна]], [[Велес|градот Велес]] била припоена во [[Кралството Југославија]]. Под српска окупација, [[Македонско население|Македонското население]] било малтретирано и нивниот [[Македонски|мајчин јазик]] бил забранет во замена на [[Српски|српскиот]]. Истовремено почнало процесот на [[србизација]] и основање на српски колонии во градот. Само [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] го признала постоењето на македонскиот народ и јазик, поради тоа тие биле популарни меѓу велешката младина. Неофицијален велешки комунистички орган бил основан на [[24 април]] [[1919|1919 година]] во кафичот „Солун“.{{Sfn|Најдовска|2006|p=31}} Меѓу првите членови биле [[Благој Кирков]], [[Ганчо Хаџи Панзов]] и Тодор Шоптрајанов.{{Sfn|Најдовска|2006|p=32}} Во [[1920|1920 година]], [[Социјализам|социјалистот]] [[Петре Алчев]] бил назначен за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Поради тоа, градот го добил прекарот ''Црвена комуна''.{{Sfn|Најдовска|2006|p=39-40}} [[Податотека:Strajk na zeleznicarite, Veles, 1920.jpg|лево|мини|313x313пкс|Штрајк на железничарите во [[Велес]], организиран од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], [[1920|1920 г]].]] По [[Шестојануарска диктатура|шестојануарската диктатура]] во [[1921|1921 година]], комунистичкиот кадар во Велес бил укинат.{{Sfn|Најдовска|2006|p=44}} Како кандидат за градоначалник се пријавил Панко Брашнаров но тој бил поразен од Димитар Коробаров од Демократската партија.{{БелешкаОзнака|Имињата на кандидатите биле [[Србизација|србизирани]]. [[Панко Брашнаров]] бил ''Пане Брашнаровић'', додека Димитар Коробаров бил ''Димитрија Коробаровић''}}{{Sfn|Најдовска|2006|p=45}} Во [[1932|1932 година]], неофицијални партиски ќелии на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]] биле отворени во Велес. [[1933|Следната година]] почнале со издавање на [[Искра (1933)|весникот „Искра“]], под редакција на [[Кочо Рацин]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Истата година, КПЈ го одбрале [[Алексо Демниевски-Бауман]] за политички инструктор на комунистичките ограноци во [[Вардарска Македонија]]. Во последен момент го замениле со [[Никола Оровчанец]] кој го пратиле во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за школување.{{Sfn|Најдовска|2006|p=48}} Во тој период, [[Андон Шурков]], [[Бане Андреев]] и [[Трајко Мишковски|Трајче Мишковски]] се приклучиле во велешките партиски ќелии.{{Sfn|Најдовска|2006|p=47}} Во [[1935|1935 година]], Покраинскиот комитет отворил партиски ќелии во [[Велешко|велешкиот регион]]. [[1936|Следната година]] организирале конференција каде присуствувале: [[Боро Чушкар]], [[Панче Пешев]], [[Ристо Бајалски]], [[Киро Попадиче]] и други. Во [[1937|1937 година]] имало масовна судска провала каде 37 велешани биле уапсани во [[Штип]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Кон почетокот на [[1938|1938 година]], Мома Момовиќ се обидол да го обнови македонскиот огранок на КПЈ преку Алексо Демниевски-Бауман. Организирал средба со него во [[Скопје]] но таа била откажена во последен момент кога [[Јосип Броз Тито]] бил назначен за секретар на партијата. Следната година, масовен претрес бил извршен во градот. Домовите на [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Страхил Гигов]] и [[Благој Васков]] биле проверени. Откриле материјали поврзани со [[Крушевската Република]] и [[Крушевски манифест|нејзиното манифесто]], кое било преведено од Гигов во [[Велешки дијалект|народен дијалект]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=54}} Кон крајот на [[1940|1940 година]], околу 200 велешани биле членови во [[СКОЈ]].{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} === Бомбардирање на Велес === {{Поврзано|Априлска војна|Бомбардирање на Велес (1941)}} [[Податотека:Бомбардирање на Велес.jpeg|мини|269x269пкс|Велес после [[Бомбардирање на Велес (1941)|бомбардирањето]]. Слика од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]] Под притисок од [[Третиот Рајх]], [[Кралството Југославија]] се приклучила во [[Троен пакт|Троениот пакт]] на [[25 март]] [[1941|1941 година]]. Либералните политичари, [[Српската православна црква]] и [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] организирале протести против владата на [[Павле Караѓорѓевиќ]]. На [[27 март]] бил спроведен државен штрајк каде учествувале работниците во велешкиот Монопол. Принцот Павле абдицирал и го наследил младиот [[Петар II Караѓорѓевиќ]], кој ја повлекол државата од Троениот пакт. Преку радио низ [[Велес]] се слушале заканите на [[Адолф Хитлер]]. Пред [[Априлска војна|Априлската војна]], топови биле сместени во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквата „Св. Спас“]] и блиску до Монополот. Неколку дена пред бомбаридрањето, српските чиновници во градот се преселиле во [[Скопје]] и [[Куманово]]. На [[6 април]] 1941 година, Југославија била нападната од Троениот пакт. Војската на Третиот Рајх влегла во Македонија преку [[Горна Џумаја]] и [[Делчево]]. [[7 април|Следниот ден]], [[Бомбардирање на Велес (1941)|градот Велес бил бомбардиран]].{{Sfn|Малковски|2021|p=7-13}} [[Луфтвафе|Луфтвафета]] уништила околу 200 куќи и убиле четириесет и девет жители. Од нив, четириесет и пет биле [[Македонци]], двајца биле [[Срби]], еден бил [[Турчин]] и еден бил [[Унгарци|Унгарец]]. Жртвите биле, по азбучен ред од презимето: Ката Андова, [[Андреја Андреев|Андреја Андреев-Тотката]],{{БелешкаОзнака|Дедо на македонскиот режисер [[Благој Андреев]].}}{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} Ристе Брзаков, Рајна Брзакова, Љубенка Брзакова,{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} Коле Гајдов, Сутка Грацковалиева, Петре Дебарлиев, Сута Демниева, Благојка Ѓорчева, Љупка Ѓорчева, Тодор Ѓорѓиев, Радица Ѓурѓевиќ, Димко Ингилизов, Сава Ингилизова,{{Sfn|Малковски|1985|p=135-136}} Коцка Јанева, Алексо Јанков, Цвета Марковиќ, Панче Митев, Тодор Мицев, Ката Мицева, Аница Мицева,{{Sfn|Малковски|1985|p=137-138}} Ангел Николов, Павлина Најдова, Божана Николова, Аспар Палашев, Борче Петрушев, Диме Петрушев, Ефка Петрушева, Никола Поп Панчев, Магда Поп Панчева,{{Sfn|Малковски|1985|p=139-140}} Борис Пупулиев, Ордан 'Ржаров, Сава 'Ржарова, Милка 'Ржарова, Илија Ристов, Пандора Ристова, Павлина Скубарова, Ленка Софијанова, Круме Србов, Стојан Станков,{{Sfn|Малковски|1985|p=141-142}} Розалија Тотх, Мица Чорева, Веселинка Чорева, Васе Чингарлиев, Тоше Чупчев, Павлина Чупчева, Лила Чупчева, Десанка Чупчева и Никола Џампалов.{{Sfn|Малковски|1985|p=143-144}} === Германска окупација === Следниот ден на [[8 април]] [[1941|1941 година]], градот паднал под германска окупација. Меѓу 8-[[10 април]], 73-та пешадиска дивизија на [[Третиот Рајх]] го окупирале градот. На [[11 април]], била заменета со 9-та оклопна дивизија. Германската војска привремено го назначиле капетанот Литке за [[Список на градоначалници на Општина Велес|градоначалник на Велес]]. Литке ги замрзнал цените на производи и со неговата војска ја окупирал железничката пруга [[Скопје]]-[[Велес]]-[[Солун]].{{Sfn|Малковски|2021|p=24-27}} На [[14 април]] под наредба број I-1855, основал ''Ортскомандатура'', т.е. месен комитет. Во истата наредба истакнал како сите чиновници кои претходно работеле во Велес ќе продолжиле со германската администрација. Литке не ја забранил употребата на [[македонскиот јазик]] и на [[28 април]] почнале училишните денови.{{Sfn|Малковски|2021|p=28-30}} Истовремено, Литке најавил поделба за [[Велешко|велешкиот регион]]. Десет општини биле основани од кои девет биле селски и една била градска. Тие биле: [[Општина Велес]], Општина Отовица, Општина Раштани, Општина Јаболчиште, [[Општина Чашка]], [[Општина Богомила]], [[Општина Извор]], Општина Војница, Општина Згрополци и Општина Чичево.{{Sfn|Малковски|2021|p=31}} Истовремено, [[Бомбардирање на Велес (1941)|поради бомбардирањето]], на 8 април била основана '''Привремена комисија за велешката општина''' (ПКВО). Организацијата била независна од германската војска и дејствувала со цел да донесе мир во градот. Членови биле познати Велешани во градот. [[Коце Ванов]] бил претседател, додека Александар Шукаров, [[Страхил Гигов]], Љубо Маричиќ и Амди Шех Исмаил биле членови. ПКВО основала три комисии со одредени одговорности. Првата организирала преносот на жртви од велешкото бомбардирање во [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црквите Св. Спас]] и [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|Св. Пантелејмон]]. Втората организирала храна за градот и околиски села додека третата била одговорна за воведување мир и ред во градот.{{Sfn|Малковски|2021|p=18-20}} На 14 април воведиле полициски час меѓу 19:00-6:00. Кога бил основан Ортскомандатура, почнала внатрешна борба меѓу [[Германци|Германците]] и ПКВО за доминација во градот. Во [[24 април]], останатите [[Македонство|промакедонски]] членови како Гигов, Арсов и Ванов биле исклучени и заменети со пронацистички членови. Всушност од 24 април до нејзиното укинување во [[26 април]], комитетот станал алатка за напредување на [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во градот]].{{Sfn|Малковски|2021|p=20-24}} === Почеток на Бугарска окупација === По [[Априлска војна|Априлската војна]], [[Царството Бугарија]] го основало [[Бугарски централен акционен комитет|Бугарскиот централен акционен комитет]] со цел да се напреди [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. Првиот огранок бил основан на [[13 април]] [[1941|1941 година]] во [[градот Скопје]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} [[14 април|Следниот ден]], [[Васил Хаџи-Кимов|Васил Хаџи Кимов]] и [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] основале огранок на БЦАК во [[Велес|градот Велес]]. Комитетот бил составен од 33 членови, повеќето биле поранешни дејци на ПКВО со исклучок на Маричиќ и Шех Исмаил.{{БелешкаОзнака|БЦАК само примиле [[Македонци]] во нивните ограноци, Маричиќ бил [[Србин]] додека Шех Исмаил бил [[Турчин]].}}''{{Sfn|Малковски|2021|p=31-35}}'' [[Панко Брашнаров]], [[Страхил Гигов]] и значаен дел од членовите биле додадени во списокот на членови без нивна дозвола со цел БЦАК да има поддршка меѓу велешкото население. На [[15 април]], Гигов се обратил кон БЦАК и истакнал: ''Доста лаги! Малку ли не лажеа Србите, па и вие сега.{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Со дозвола од [[Адолф Хитлер]], на [[18 април]], [[Бугарска армија|Бугарската војска]] влегла во Велес и [[Вардарска Македонија]].{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Германската војска била заменета со [[56. велешки пешадиски полк]] под команда на [[Љубен Апостолов]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' [[Македонскиот јазик]] бил забранет и заменет со [[Бугарскиот јазик|бугарскиот]], околу 20 војници биле сместени во [[ЖС „Велес“]]. Поставиле бугарски војнички гробишта во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Полициски час бил воведен меѓу 21:00-6:00.''{{Sfn|Малковски|2021|p=36-41}}'' Околу 6-8 војници биле во велешката полициска станица. Главен на поштата бил Божидар Бојаџиев, сместиле војници во [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|училиштето „Св. Кирил и Методиј“]] и [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|гимназијата „Кочо Рацин“]]. Некои германски војници биле сместени во куќите на моќни велешки чорбаџии. Почнало издавање на весникот „''Македонија''“, печатен орган на Бугарскиот централен акционен комитет.''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' На [[26 април]] 1941 година, Антон Козаров во [[Скопје]] најавил почеток на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|бугарската фашистичка окупација]]. Ортскомандатура на Литке била укината.''{{Sfn|Малковски|2021|p=50}}'' [[Велешко|Велешкиот регион]] повторно бил поделен во десет општини, девет селски и една градска.''{{Sfn|Малковски|2021|p=57}}'' На [[14 јуни]] бил основан околиски совет со членовите: [[Ѓорѓи Поп Андов]], [[Богдан Поп Ѓорчев]], [[Лазар Крепиев]], [[Петре Алчев]], Иван Стефанов и Иван Даскалов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=56}}'' {| |+'''Состав на Бугарскиот централен акционен комитет во Велес'''''{{Sfn|Малковски|2021|p=42-49}}'' |- | * [[Лазар Крепиев]] * [[Борис Андреев (револуционер)|Борис Андреев]] * Ангел Панов * Лазар Стојанов * [[Панко Брашнаров]] * [[Саздо Хаџи Петрушев]] | * Страхил Ѓоргов * Димче Смилев * [[Страхил Гигов]] * Никола Тошанков * [[Мино Миновски|Мино Минов]] * [[Александар Шукаров]] | * [[Коце Ванов]] * [[Тодор Мајсторов|Тоде Мајсторчето]] * Димче Грбев * Гиго Ковачов * Јордан Сребров * Ѓорѓи Ѓорчев | * Лазар Кицов * [[Ангел Коробаров]] * Коце Ончев * Милан Андов * Димко Урумов * [[Никола Кирков]] | * Димко Страчков * Киро Зафиров * [[Ѓошо Органџиев]] * [[Петре Алчев]] * Дамјан Иванов * Ордан Габеров | * Владо Андов * Васил Зафиров * Ангел Мазнев |} == Почеток на народноослободителната борба == Организиран отпор почнал од самиот почеток на [[Априлска војна|Априлската војна]] на [[6 април]] [[1941|1941 година]]. Со поттик од [[Димче Мирчев]], Велешкиот месен комитет (МК) организирал средба. Пратиле апел во [[Скопје]] каде побарале повеќе директива од [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]]. Во тоа време, МК имал само 35 членови. Главен комитет го имал следниот состав: Борис Гонев за претседател, Борис Вишин за секретар, [[Нада Бутникошарева]], Тоде Бисин, [[Јовче Ќучук]] и [[Маца Карбева]] за членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=180}}'' Кога градот Велес бил бомбардиран, повеќето [[Социјализам|социјалисти]] од [[КПЈ|Комунистичката партија на Југославија]] се сместиле надвор од градот. На [[10 април]]: [[Мирче Ацев]], [[Благој Страчковски]], [[Страшо Пинџур]] и [[Перо Ивановски]] го посетиле градот и ја формирале првата велешка партиска база во домот на [[Петре Алчев]].''{{Sfn|Малковски|2021|p=181-182}}'' На [[15 април]], МК организирала втора средба, тие одлучиле да не соберат оружја сѐ додека не добиле конкретна наредба од ПК.{{Sfn|Цветковска|1981|p=286}} Истовремено се појавиле две струии во МК. Првата сакала да дејствува самоволно без да ја следи доктрината на КПЈ и ПК. Додека втората струја сакала да остане верна на ПК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=183-184}}'' Во [[мај]] 1941 година во Скопје, [[Методија Шаторов-Шарло]] побарал ПК да се припои со [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. [[Лазар Колишевски]] бил против одлуката.{{Sfn|Цветковска|1981|p=289}} Одредени дејци на велешкиот МК го поткрепиле Шаторов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=184-185}}'' Поради дејствата на Шаторов, Колишевски отидол во [[Белград]] на [[21 јуни]] за да ги известил ЦК на КПЈ. Околу [[27 јуни|27]]-[[28 јуни]] била организирана третата средба на МК во куќата на Коло Бабунски. Одлучиле да го пратат Борис Гонев во Скопје со цел да се консултира со Колишевски и Шаторов.''{{Sfn|Малковски|2021|p=184-185}}'' Во меѓувреме, дејци од МК го поканиле [[Панко Брашнаров]] да се приклучил во организацијата. Тој прифатил но по патот кон Велес бил уапсан и задржан во [[Милино|село Милино]]. Во тој период [[Бане Андреев-Ронката]] се приклучил во МК.''{{Sfn|Малковски|2021|p=186}}'' Откако Андреев и Брашнаров се приклучиле, бројот на членови во МК се зголемило. Кон крајот на [[јуни]] имала 68 членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=184-185}}'' Во 28 јуни, ПК во Скопје формирал воен комитет со следниот состав: Методија Шаторов-Шарло за претседател, [[Бранислав Шикиќ]], [[Коце Металец]] и [[Љубомир Лековиќ - Горски|Љубомир Лековиќ]] за членови. == Развој на воени дејствија == == Пораз и обновување на ослободителната борба == == Завршни операции и ослободување на Велешко == == Последици == == Жртви == == Спомени на фашистичкиот терор == == Галерија == == Забелешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://web.archive.org/web/20230914152751/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/1221/1/najdovska2006a.pdf|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|location=[[Кочани]]|isbn=978-608-245-670-6|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|isbn=|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведено списание|last=Весковиќ|first=Вера|date=1968|title=Мајската демонстрација на велешките жени во 1942 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1968.1.08-Veskovikj-Vangeli-V.-Majskata-demonstracija-na-Veleskite-zeni-vo-1942-godina.pdf|journal=Историја|volume=IV}} *{{Наведено списание|last=Цветковска|first=Надежда|author-link=Надежда Цветковска|date=1981|title=Хронологија на настаните во Македонија во 1941 година|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1981.1.16.-Cvetkovska-N.-Kirjazovski-R.-Hronologijata-na-nastanite-vo-Makedonija-vo-1941-godina.pdf|journal=Историја|volume=XVII}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=1988|title=Прилог кон формирањето и борбените дејствија на Велешко-прилепскиот партизански одред „Трајче Петкановски“|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-1988-9.1-4.09.-Malkovski-Gj.-Prilog-kon-formiranjeto-i-borbenite-dejstvia-na-Veleshko-prilepskiot-partizanski-odred-Trajche-Petkanovski.pdf|journal=Историја|volume=XXIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведено списание|last=Малковски|first=Ѓорѓи|date=2019|title=Организациона поставеност и дејствувањето на Контрачетниците во Велешко во Втората светска војна (1942-1944)|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/02/IST-2019.1.04-Malkovski-Gj.-Organizacionata-postavenost-i-dejstvuvanjeto-na-Kontracetnicite-vo-Velesko-vo-Vtorata-svetska-vojna-1942-1944.pdf|journal=Историја|volume=LIV|author-link=Ѓорѓи Малковски}} *{{Наведена книга|url=https://files.makedonskadrzava.com/books/Izvori-Za-Osloboditelnata-Vojna-1941-1944.pdf|title=Документи на Покраинскиот комитет на Комунистичката партија на Југославија за Македонија|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1968|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Михајло Апостолски}} *{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Izvori_za_osloboditelnata_vojna_i_revolu/zhcgAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&dq=%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0+%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0&pg=PA362&printsec=frontcover|title=Документи на Третиот областен комитет на Комунистичката партија на Македонија|last=Ацева|first=Вера|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1983|location=[[Скопје]]|isbn=|author-link=Вера Ацева}} 0qtbjveedu08vsk5oyb4m41vko13g69 0 1381551 5611886 5478308 2026-08-20T09:37:08Z Makejets 85118 5611886 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Саша Огненовски | image = [[Податотека:Sasa Ognenovski from acrofan.jpg|180п]] | caption = Огненовски во 2012 година | fullname = | birth_date = {{Birth date and age|1979|4|3|df=y}} | birth_place = [[Мелбурн]] | nationality = [[Австралија]] | height = {{height|m=1.95}} | currentclub = | clubnumber = | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]]<ref>[https://www.national-football-teams.com/player/40709/Sasa_Ognenovski.html Sasa Ognenovski] national-football-teams.com</ref> | years1 = 1997-2000 | caps1 = 88 | goals1 = 8 | clubs1 = [[ФК Престон Лајенс|Престон Лајенси]] | years2 = 2000-2002 | caps2 = 51 | goals2 = 0 | clubs2 = Мелбурн Кнајтси | years3 = 2002-2003 | caps3 = 2 | goals3 = 0 | clubs3 = Панахаики | years4 = 2003-2004 | caps4 = 26 | goals4 = 5 | clubs4 = Престон Лајенси | years5 = 2005 | caps5 = 16 | goals5 = 2 | clubs5 = Фокнер-Витлси Блус | years6 = 2006-2008 | caps6 = 38 | goals6 = 2 | clubs6 = Квинсленд Роур | years7 = 2008-2009 | caps7 = 24 | goals7 = 3 | clubs7 = Аделејд Јунајтед | years8 = 2009-2012 | caps8 = 80 | goals8 = 9 | clubs8 = Сонам | years9 = 2012-2014 | caps9 = 29 | goals9 = 1 | clubs9 = Ум Салал | years10 = 2014-2015 | caps10 = 16 | goals10 = 2 | clubs10 = [[ФК Сиднеј|Сиднеј]] | years11 = 2017-2018 | caps11 = 2 | goals11 = 0 | clubs11 = Престон Лајенси | nationalyears1 = 2010-2013 | nationalcaps1 = 22 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|AUS }} [[Фудбалска репрезентација на Австралија|Австралија]] | manageryears1 = 2020-2021 |managerclubs1 = Данденонг Сити<ref>[https://www.worldfootball.net/person/pe1010/sasa-ognenovski/ Sasa Ognenovski] worldfootball.net</ref> | manageryears2 = 2026– | managerclubs2 = [[ФК Макартур|Макартур]]<ref>{{cite web |url=https://macarthurfc.com.au/news/welcome-sasa-ognenovski/|title=Welcome, Sasa Ognenovski|website=Macarthur FC|date=20 август 2026|language=англиски}}</ref> }} '''Саша Огненовски''' (роден на [[3 април]] [[1979]], [[Мелбурн]]) е поренешен [[Австралија|австралиски]] [[фудбалер]] со [[Македонци|македонско]] потекло.<ref>[https://macedonianfootball.com/foreign-players-who-were-eligible-but-have-never-played-for-macedonia/ Foreign players who were eligible but have never played for Macedonia] macedonianfootball.com</ref> Играл во одбрана. Во 2010 година е избран за најдобар [[Азија|азиски]] фудбалер.<ref>{{cite web |title=Ognenovski crowned Asian player of year |url=https://www.smh.com.au/sport/soccer/ognenovski-crowned-asian-player-of-year-20101125-187ys.html |website=smh.com.au |language=англиски}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.soccerway.com/player/ognenovski-sasa/hYFMy5mD/ Саша Огненовски на soccerway.com] {{en}} * {{Transfermarkt|43174}} * [https://www.worldfootball.net/person/pe1010/sasa-ognenovski/ Саша Огненовски на worldfootball.net] {{en}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Огненовски, Саша}} [[Категорија:Родени во 1979 година]] [[Категорија:Австралиски фудбалери]] [[Категорија:Австралиски фудбалски репрезентативци]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиднеј]] [[Категорија:Македонци од Австралија]] ocnsb6ss93ih1h0fs26szquqyyy8d8f 0 1381694 5611615 5479144 2026-08-19T16:51:53Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Acanthurus blochii]] на [[Темна риба хирург]] 5611615 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Темна риба хирург]] p760wps9204l7vawu2y03m520lbjtti 0 1382051 5611632 5487881 2026-08-19T17:31:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611632 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Rushnyk_Ukraine_embroidered_decorative_towels.jpg|десно|мини|[[Рушник]] - украински везени ритуални ткаенини. Перејаслав, Украина.]] [[Податотека:"назар".jpg|мини|Украинците облечени во [[Вишиванка]]]] '''Украински вез''' зазема важно место меѓу различните гранки на [[Украина|украинските]] декоративни уметности. Везот имала богата историја во Украина и долго време се појавувала во украинската [[Народна носија|народна облека]], како и игра улога во традиционалните украински свадби и други прослави. Појавувајќи се низ целата земја, украинскиот вез варира во зависност од регионот на потекло. Од [[Полтава]], [[Киев]] и [[Чернигов]] на исток, до Волин и Полсија на северозапад, до [[Буковина]] и областа [[Хуцули]] на југозапад, дизајните имале долга историја што ги дефинирала нивните орнаментални мотиви и композиции, како и нивниот омилен избор на бои и видови на бодови.<ref name="museum">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.umacleveland.org/embroidery.htm|title=Ukrainian Museum Archives. Online exhibit on loan from the D.Dmytrykiw Ukrainian Ethnographic Research Collection, Library & Archives of Westlake, Ohio|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324034224/http://www.umacleveland.org/embroidery.htm|archive-date=2009-03-24|accessdate=2007-12-29}}</ref> == Историја == [[Податотека:Oranta-Kyiv.jpg|лево|мини|Икона од 12 век на Богородица Оран во [[Црква Света Софија (Киев)|катедралата Света Софија]] во [[Киев]] . Забележете го везеното марамче на ременот.]] Везот е древна и симболична традиција во Украина. Во 513 година п.н.е., [[Херодот]], опишувајќи ја инвазијата на [[Дариј I|Дариј]], споменал дека [[Тракијци|тракиско]] - [[Дакијци|дачкиот]] народ кој живеел на денешниот [[Балкански Полуостров]] и западна Украина користел вез за украсување на својата облека. Ископувањата на градови од 1 век од н.е. откриле примери на везена облека на територијата на Украина. Други рани примери на вез вклучувале претхристијански мотиви на божици, како што е Берехинија. Постојат примери на вез од единаесеттиот век во [[Црква Света Софија (Киев)|црквата Света Софија во Киев]] на [[Фрескопис|фрески]] и минијатури. Многу од овие рани примери имале јасни сличности со локалниот вез низ историјата. Украинскиот вез бил секојдневна уметност во животот на обичните луѓе сè до 19 век, кога станал повеќе познат. Везот најчесто се користел за декорација на облека и ткаенини, како и за домови и цркви. Везните производи, особено [[Рушник|рушникот]], се многу симболични за низа церемонии и ритуали во Украина. Најголемиот дел од везот се користел за облека. Примарниот предмет на облека што бил украсен со вез била кошулата, наречена [[вишиванка]]. Кошулата најчесто била украсена со вез на ракавите, а исто така и на вратот, градите и манжетните. Други елементи на облеката биле исто така везени, вклучувајќи шалови, здолништа, престилки, машки капи и панталони, јакни без ракави, кожух и кожушанка (овчи палта), појаси, очипок итн. Во некои области, била везена и постелнина. Освен облеката, други предмети украсени со вез биле крпи, чаршафи, прекривки за клупи, превези и марамчиња, како и навлаки за перници. Многу од овие предмети се користеле за украсувањето на ентериерот на [[Црква (градба)|црквите]], на пример, покривка за таинствата или покров за икони. Според украинско-канадската активистка Мери Долшни, обидите на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] за русификација зедоа данок врз везот на Украинците. Поради обидите да се уништи уметноста на украинскиот вез, Украинците од дијаспората работеле на документирање на шемите и оживување на уметноста. Голем дел од ова истражување било спроведено во институтите за украински студии на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] и на Универзитетот во Торонто.<ref name="tgm">{{Наведени вести|title=Embroidery aiding Ukrainian heritage|date=15 June 1982|work=[[The Globe and Mail]]|location=Toronto|page=F9}}</ref> Народниот вез бил симболичен и поврзан со голем број верувања, митови и суеверија, вклучувајќи верувања во врска со заштитата и плодноста. Формата на пастилот е вообичаен мотив и претставувал посеано поле и женска плодност. Во Украина, везот го развиле жените и типично останувала женската активност до ден-денес.<ref name="museum" /> Речиси и да немало жена која што не го совладала до одреден степен. Тој бил популарен и во Украина и во нејзината дијаспора, каде што постоеле многу клубови за вез.<ref>''"Podvyzhnytsi narodnoho mystetstva", Kyiv 2003 and 2005, by Yevheniya Shudra, Welcome to Ukraine Magazine''</ref> Везењето се паметело како национално хоби и бил дел од украинскиот културен и национален идентитет.<ref name="tgm"/><ref>Dr. Natalie Kononenko. ''Ukrainian Minstrels: And the Blind Shall Sing''. M.E. Sharpe, 1998. p 18.</ref> == Варијации == [[Податотека:Embroidered_Ukrainian_Map.jpg|лево|мини|Модел на дисеминација]] Украинскиот вез имал многу варијации од регион до регион, па дури и од село до село.<ref name="museum" /> Сепак, поголемиот дел од везот бил генерално сличен кај повеќето Украинци. Дури и со овие варијации, стиловите на везење што се среќавале низ цела Украина, кога се земале заедно, претставувале дефинитивен украински национален стил на вез.<ref>Dr. Natalie Kononenko. ''Ukrainian Minstrels: And the Blind Shall Sing''. M.E. Sharpe, 1998. p 18.</ref> Црвената и црната биле најчестите бои на украинскиот вез. Украинскиот народен вез е значаен по големата разновидност на своите техники. === Централна и Источна Украина === [[Податотека:Ivan_Honchar_museum_vyshyvanka_18.JPG|десно|мини|Бело-на-бел ажурен вез од Полтавскиот регион]] Во централните и источните делови на Украина, везот обично се состоел од геометриски форми и растителни орнаменти. Шемата на бои на мотивите била многу деликатна и многу разновидна во однос на поединечните детали. Во [[Полтавска Област|Полтавскиот област]], боите обично вклучувале бледо сини, бели, светло окер, бледо зелени и сиви тонови. Производите од Полтава и Решетиливка биле особено познати по нивниот „бело-на-бело“ и ажурен вез.<ref>Dr. Natalie Kononenko. ''Ukrainian Minstrels: And the Blind Shall Sing''. M.E. Sharpe, 1998. p 18.</ref> Црвената, црвено-сината или црвено-црната шема на бои играле важна улога во централно-источниот украински вез, како што бил случајот низ речиси цела Украина.<ref name="museum" /> === Западна Украина === Во Западна Украина, особено во регионот [[Хуцули]], везот користел геометриски орнаменти и остро контрастна палета. Освен сега широко користениот крстен бод, сè уште постоел украсниот бод со игла наречен „низинка“, кој се изведувал претежно на задната страна од ткаенината и наликува на твид. Ова бил еден од најархаичните традиционални украински бодови кој, во комбинација со однапред одредените области од бел материјал во позадина што ѕиркале низ густо наредените нишки, ја нагласувале јасната силуета на главните шари. Во регионот [[Лемки]], најстарите везови биле изведувани со црвени и црвено-сини линеарни мотиви. Со текот на времето, биле додадени и други бои, како што се сина, зелена и жолта. Во регионот Бојко, везовите варирале од едноставни црвено-сини геометриски мотиви во западните делови од нивната територија, до широки, густо изработени геометриски или цветни мотиви во источните и јужните делови. Бојко биле познати и по нивните фино везени плисирани панталони наречени „брижки“, кои се наоѓале главно околу јаките и ракавите на женските и машките кошули, но исто така и по горните рабови на женските престилки. [[Податотека:Ivan_Honchar_museum_vyshyvanka_09.JPG|лево|мини|266x266пкс|Женска везена кошула. Почеток на 20 век, Ривненска област. Изложена во [[Музеј Иван Хончар (Киев)|Музејот „Иван Гончар“]]]] Везовите од [[Буковина]] биле помеѓу најбогатите во цела Украина, честопати комбинирајќи дури девет или повеќе бои, вклучувајќи сребрена и златна метална нишка, како и обоени стаклени монистра. Исто така, се користеле и голем број бодови. Везовите во Покутија биле исто така богати и сложено изведени, но исто така биле и доста разновидни. Црвената боја била доминантна боја во многу стилови на вез во овој регион, обично изработени во дебели домашно обработени волнени конци, понекогаш со додадени акценти од жолта, зелена и сина боја. Иако вкрстениот бод не бил невообичаен, постарата и по традиционална техника бил таканаречениот „кадрав бод“.<ref>Dr. Natalie Kononenko. ''Ukrainian Minstrels: And the Blind Shall Sing''. M.E. Sharpe, 1998. p 18.</ref> Во некои делови од Покутија и соседната Подилија, широките мотиви од сложено изработен вез во бело во комбинација со отворена работа биле популарни. Везовите во Подилија биле слични во многу аспекти со оние од Буковина и Покутија, со дискретни, но препознатливи разлики во шемата на бои, мотивите и поставеноста што сепак ги издвојувале. Во Халичина, постоеле различни стилови на вез во кои биле специфични за поединечни локалитети, така што кога ќе се видело парче вез, немала погрешна претпоставка за неговото потекло.<ref name="museum" /> Волинската облека била главно везена со црвени или црни конци.доминантни мотиви во регионот биле геометриски растителни орнаменти. === Северна Украина === На северозапад и север од Украина (вклучувајќи ја и украинската етноисториска територија [[Полска]]), традициите на везење биле зачувани релативно недопрени од најстарите времиња. Црвената, црвено-сината и црвено-црната биле доминантните шеми на бои во архаичните геометриски везови, извршени првенствено во густи редови од хоризонтален бод со игла (наречен „заволикања“) која создавала хоризонтални ленти од шари што потсетувале на ткаење. Цветните мотиви биле исто така популарни на север, користејќи црвени, црвено-сини или црвено-црни палети како ленти со игла, но во многу поновата техника на вкрстен бод.<ref name="museum" /> == Зачувување == Од ноември 2023 година, шест предмети кои што вклучувале вез биле запишани во Националниот инвентар на елементи на нематеријалното културно наследство на Украина: ткаење на рачен разбој од Кролевец, вез бело на бело од Решетиливка, Ернек, народни везови од Боршчив, везена кошула „со цвет“ од Клембивка и везови на женски кошули во регионот Хадијач.<ref>Dr. Natalie Kononenko. ''Ukrainian Minstrels: And the Blind Shall Sing''. M.E. Sharpe, 1998. p 18.</ref> == Галерија == <gallery heights="150"> Податотека:Ivan_Honchar_museum_vyshyvanka_07.JPG|алт=20th century embroidered shirt, Kyiv Oblast. Exhibited at Ivan Honchar Museum| Везена кошула од 20 век, Киевска област. Изложена во [[Музеј Иван Хончар (Киев)|Музејот Иван Гончар]] Податотека:Ivan_Honchar_museum_vyshyvanka_16.JPG|алт=19th century embroidered shirt, Chernihiv Oblast. Exhibited at Ivan Honchar Museum| Везена кошула од 19 век, Черниховска област. Изложена во [[Музеј Иван Хончар (Киев)|Музејот Иван Гончар]] Податотека:Ivan_Honchar_museum_vyshyvanka_25.JPG|алт=20th century, Ivano-Frankivsk Oblast. Exhibited at Ivan Honchar Museum| 20 век, Ивано-Франковска област. Изложена во [[Музеј Иван Хончар (Киев)|музејот Иван Хончар]] Податотека:Carpatho-Rusyn_sub-groups_-_Przemyśl_area_Ukrainians_in_original_goral_folk-costumes..jpg|алт=Carpatho-Rusyn traditional costumes| Карпато-русински традиционални носии Податотека:Долинські_співачки.jpg|алт= Податотека:Кропивна_(Золотоніський_район).jpg|алт=Cherkasy Oblast| Черкаска област Податотека:Травниця_Ганна.jpg|алт=Carpathians| Карпати </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://en.uartlib.org/books/t-v-kara-vasilieva-poltava-folk-embroidery/ ТВ Кара-Василиева. Полтава народен вез. Киев, Наукова Думка, 1983 година.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20251208200539/https://en.uartlib.org/books/t-v-kara-vasilieva-poltava-folk-embroidery/ |date=2025-12-08 }} * [https://slobocode.art/en-US Код на Слобода Украина: Украински вез. Онлајн каталог на музејски предмети со украински вез на Слобода Украина] [[Категорија:Украински традиции]] [[Категорија:Украинска култура]] [[Категорија:Ракотворби]] 5c7aajw6e1rdo3dbrjvaco71dlwa0at 0 1383067 5611523 5546116 2026-08-19T15:13:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611523 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Etruscan_mural_achilles_Troilus.gif|алт=A helmeted figure emerges from behind a fountain, topped with two lions. That is being approached from the other side by an unarmoured rider. Below the horse is a setting sun. Painted underneath this scene are trees shown in different seasons of the year.|десно|мини|300x300пкс|Ахил (лево) го напаѓа Троил (на коњ, десно). [[Етрурска уметност|Етрурска]] [[Фрескопис|фреска]], [[Гробница на биковите]], [[Тарквинија]], 530–520 п.н.е.]] '''Троил''' ([[Старогрчки јазик|старогрчки]]: ''Τρωΐλος'', [[Латински јазик|латински]]: ''Troilus'') — легендарен лик кој е поврзан со приказната за [[Тројанската војна]]. Првото зачувано споменување за него е во [[хомер]]овата „[[Илијада]]“, направена кон крајот на 8 век п.н.е. Во [[Старогрчка митологија|старогрчката митологија]], Троил е млад [[троја]]нски принц, еден од синовите на кралот [[Пријам]] (или [[Аполон]]) и [[Хекуба]]. Пророштвата ја поврзуваат судбината на Троил со онаа на [[Троја]] и според митот, тој бил нападнат од заседа и бил убиен од [[Ахил]]. [[Софокле]] бил еден од писателите што ја раскажале оваа приказна. Таа била и популарна тема меѓу уметниците од тоа време. Античките писатели го третирале Троил како олицетворение на мртво дете оплакувано од неговите родители. Тој бил сметан и за [[wiktionary:paragon|пример]] на младешка машка убавина. Во западноевропските [[Среден век|средновековни]] и [[Ренесанса|ренесансни]] варијанти на легендата, Троил е најмладиот од петте легитимни синови на Пријам од Хекуба. И покрај својата младост, тој е еден од главните тројански воени водачи. Тој умира во битка од рацете на Ахил. Во популарен додаток на приказната, кој потекнува од 12 век, Троил се вљубува во [[Кресида]], чиј татко [[Калхант]] побегнал на страната на Грците. Кресида му се заколнува на Троил, но наскоро ја менува својата наклонетост кон грчкиот јунак [[Диомед]] кога е испратен кај нејзиниот татко во размена на заложници. [[Џефри Чосер|Чосер]] и [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] се меѓу авторите кои напишале дела кои ја раскажуваат приказната за Троил и Кресида. Во рамките на средновековната традиција, Троил се сметал за пример на верен дворски љубовник, а исто така и на добродетелен пагански [[витез]]. Откако обичајот за [[дворска љубов]] исчезнал, неговата судбина се гледала помалку сочувствително. Малку внимание се посветувало на ликот во текот на 18 и 19 век. Сепак, Троил се појавил повторно во прераскажувањата на Тројанската војна од 20 и 21 век од автори кои избрале елементи и од класичната и од средновековната варијанта на неговата приказна. == Приказната во античкиот свет == [[Податотека:Polyxene_Troilos_Louvre_CA6113.jpg|алт=One side of a painted bowl. A mounted youth holding a spear rides away from a fountain. A woman runs after him. She is looking back towards the fountain.|десно|мини|350x350пкс|Бегството на Троил и Поликсена. Киликс, од сликарот Ц, околу 570–565 п.н.е., [[Лувр]] (CA 6113), црнофигурен Атик. Дека се прикажани два коња еден до друг најјасно може да се види со гледање на нивните нозе и опашки.]] [[Податотека:Akhilleus_Louvre_CA6113.jpg|алт=A helmeted man with a shield is rising. Next to him is a dropped flask. On the far side of a colonnaded fountain can be seen part of a woman who is running away. The water spout in the fountain is set in a lion's head.|десно|мини|350x350пкс|Ахил се спрема да ги гони Троил и Поликсена од својата позиција зад куќата на бунарот]] За античките Грци, приказната за [[Тројанска војна|Тројанската војна]] и околните настани се појавила во својата најдефинитивна форма во [[Старогрчки епски циклус|епскиот циклус]] од осум наративни песни од [[Архајски период|архаичниот период]] во Грција (750 п.н.е. – 480 п.н.е.). Приказната за Троил претставува еден од бројните инциденти кои помогнале да се обезбеди структура на наративот што се протегал во текот на неколку децении и 77 книги од почетокот на ''[[Киприја]]'' до крајот на ''[[Телегонија]]''. Смртта на ликот на почетокот на војната и пророштвата околу него покажале дека сите тројански напори да го одбранат својот дом ќе бидат залудни. Неговото симболично значење е потврдено со лингвистичка анализа на неговото грчко име. Може да се толкува како [[елизија]] на имињата [[Трос (митологија)|Трос]] и [[Ил (митологија)|Ил]], легендарните основачи на Троја, како деминутивно или [[Хипокористик|омилено име]] „мал Трос“ или како елизија на ''Троја'' и ''луеин'' (да се уништи). Овие повеќекратни можности ја нагласуваат врската помеѓу судбините на Троил и на градот каде што живеел.<ref>Boitani, (1989: pp.4–5).</ref> На друго ниво, судбината на Троил може да се смета и како навестување за последователната смрт на неговиот убиец [[Ахил]] и на неговиот внук [[Астијанакс]] и сестра му [[Поликсена]], кои, како Троил, умираат на олтарот барем во некои варијанти од нивните приказни.<ref>Burgess (2001: pp.144–5).</ref> Сепак, ''Киприја'' - делот од ''епскиот циклус'' што го опфаќа периодот на Тројанската војна на смртта на Троил, денес не е зачуван. Всушност, не е зачуван целосен наратив за неговата приказна од архаичното време или од последователниот [[Класична Грција|класичен период]] (479–323 п.н.е.). Повеќето книжевни извори од пред [[Хеленистички период|хеленистичкиот период]] (323–330 п.н.е.) што се однесуваат на ликот се изгубени или преживеале само во фрагменти или резимеа. Преживеаните антички и средновековни извори, без разлика дали се книжевни или научни, се противречни едни со други, а многу од нив не се совпаѓаат со формата на митот за кој научниците денес веруваат дека постоел во архаичниот и класичниот период. Делумно надоместување на исчезнатите текстови се физичките [[Артефакт (археологија)|артефакти]] кои остануваат од архаичниот и класичниот период. Приказната за околностите околу смртта на Троил била популарна тема меѓу грнчарите.<ref>Бази на податоци од архивата Бизли достапни од [http://www.beazley.ox.ac.uk/databases/]. Линкот е пристапен на 25.12.2007 година. '''Забелешка:''' Базите на податоци се наменети само за истражувачка и академска употреба.</ref>) (Мрежното место на Архивата Бизли наведува 108 предмети само од [[Атика|атичка]] грнчарија од 6 до 4 век п.н.е. што содржат слики од ликот.) Троил се појавува и во други уметнички дела и украсени предмети од тие времиња. Вообичаена практика е за оние што пишуваат за приказната за Троил како што постоела во античко време да користат и книжевни извори и артефакти за да изградат разбирање за она што се смета дека била најстандардната форма на митот и неговите варијанти.<ref>Примери за оваа практика се делот „Троил и Ликаон“ од Ганц (1993: стр. 597–603) и поглавјето „Антиката и понатаму: Смртта на Троил“ од Бојтани. (1989: pp.1–19).</ref> Бруталноста на оваа стандардна форма на митот е истакната од коментатори како што е [[Алан Сомерштајн]], експерт за античка грчка драма, кој ја опишува како „ужасна“ и „[можеби] најзлобна од сите дејствија што традиционално му се припишуваат на Ахил“.<ref>Sommerstein (2007: pp. 197,196).</ref> === Стандарден мит: убавиот Троил === [[Податотека:Akhilleus_Troilos_Louvre_E703.jpg|алт=A painted strip running between the handles on the shoulders of a flask. A man wearing a greek-style helmet pulls a naked youth from one of a pair of horses. In the man's other hand is a raised sword. Behind the man, water pours form a lion's head fountain.|лево|мини|350x350пкс|Ахил го зграпчува Троил за коса додека младичот се обидува да побегне од заседата кај фонтаната. Етрурска амфора од понтиската група, околу 540–530 п.н.е. Од Вулчи.]]   Троил е адолесцентно момче или млад човек, син на [[Хекуба]], кралицата на [[Троја]]. Бидејќи е толку убав, Троил се смета за син на богот [[Аполон]].<ref>Родителството на Аполон првпат се појавува во текст од 2 век од н.е. [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Apollod.+3.12.5 Apollod.+3.12.5]</ref> Сепак, сопругот на Хекуба, кралот [[Пријам]], се однесува кон него како кон свое многу сакано дете. Едно пророштво вели дека Троја немало да падне доколку Троил живее до дваесет години. Затоа божицата [[Атена (митологија)|Атена]] го охрабрува грчкиот воин [[Ахил]] да го побара на почетокот на [[Тројанска војна|Тројанската војна]]. Троил е познат по тоа што многу ужива во своите коњи. Ахил го гледа него и неговата сестра [[Поликсена]] како јаваат и го чека кај бунар во Тимбра - област надвор од Троја каде што има [[храм]] на Аполон. Гркот е воодушевен од убавината на двајцата Тројанци и е исполнет со похота. Брзоногиот<ref>Овој хомерски епитет е издвоен како применлив за Ахил во овој контекст и кај Марш (1998: стр. 389) и во Сомерштајн (2007: стр. 197).</ref> Ахил го фаќа Троил кој не успева да побегне, влечејќи го за коса од коњот. Младиот принц одбива да се предаде на сексуалните интереси на Ахил и некако успева да побегне, наоѓајќи засолниште во блискиот храм. Но, воинот го следи и го обезглавува пред [[олтар]]от пред да стигне помошта. Тагата на Тројанците по смртта на Троил потоа е голема. Ова [[светогрдие]] води до сопствената смрт на Ахил, кога Аполон се одмаздува помагајќи му на [[Парис (митологија)|Парис]] да го погоди Ахил со стрелата што му ја прободува петата. === Антички книжевни извори === ==== Хомер и исчезнатите текстови од архаичниот и класичниот период ==== Најраниот зачуван книжевен осврт за Троил е во [[хомер]]овата ''[[Илијада]]'', која претставува еден дел од ''[[Старогрчки епски циклус|епскиот циклус]]''. Се верува дека името Троил не го измислил Хомер и дека варијанта на неговата приказна веќе постоела.<ref>Burgess (2001: p.64).</ref> Доцна во поемата, Пријам ги прекорува своите преживеани синови и ги споредува неповолно со нивните мртви браќа, вклучувајќи го и ''Троилон'' (''Trôïlon hippiocharmên)''.<ref>Homer ''Iliad'' (XXIV, 257) The text for the whole passage in Greek, with hotlinks to parallel English translations, is available at [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0133&layout=&loc=24.257]. (Verified 1 August 2007.)</ref> Толкувањето на ''hippiocharmên'' е спорно, но коренот ''хип-'' покажува врска со коњите. За потребите на варијантата на митот дадена погоре, зборот е земен како значење „уживање во коњите“. Сомерштајн верува дека Хомер сака да прикаже дека Троил бил убиен во битка, но тврди дека подоцнежниот опис на Ахил од страна на Пријам како ''andros paidophonoio'' („човек кој убива момче“) укажува дека Хомер бил свесен за приказната за Троил како убиено дете;<ref name="Homer">Карпентер (1991: стр.17), Марч (1998: стр.389), Ганц (1993: стр.597) и преводот на Латимор на {{cite web|url=http://www.library.northwestern.edu/homer/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070904141913/http://www.library.northwestern.edu/homer/|archive-date=2007-09-04|url-status=dead|access-date=2007-08-15}} (и можеби Вудфорд (1993: стр.55) го толкува зборот „hippiocharmên“ како љубител на коњи; Бојтани (1989: стр.1), кој го цитира преводот на „Илијада“ од [[Александар Поуп]] и лексиконот и преводите на Лидел и Скот достапни на Проектот Персеј (проверено на 1 август 2007 година) го толкуваат зборот како воин во кочија. Сомерштајн (2007) се колеба помеѓу двете значења, давајќи го секое на различни места во истата книга (стр.44, стр.197). Конфузијата околу значењето датира од античко време. Шхолија D (достапна на грчки на {{cite web|url=http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/vanthiel/scholiaD.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610171826/http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/vanthiel/scholiaD.pdf|archive-date=2007-06-10|url-status=dead|access-date=2007-08-14}} (линк проверен на 14 август 2007 година) вели дека зборот може да значи или коњски воин или некој што ужива во коњите (стр. 579). Други схолии тврдат дека Хомер не можел да го смета Троил за момче, или затоа што се смета за еден од најдобрите или затоа што е опишан како воин на коњ. (Схолиите S-I24257a и S-I24257b соодветно, достапни на грчки на [http://panini.northwestern.edu/AnaServer?eumaios+656934+scholion.anv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720014154/http://panini.northwestern.edu/AnaServer?eumaios+656934+scholion.anv|date=2011-07-20}}. Линкот е проверен на 14 август 2007 година.)</ref> Сомерштајн верува дека Хомер овде игра со двосмисленоста на коренот ''паидо -''<ref>Homer ''Iliad'' 24.506.</ref> што значи момче и во смисла на млад маж и во смисла на син.<ref>Sommerstein (2007: pp. 44, 197–8).</ref> {| class="wikitable" style="float: right; width: 40%; margin-left: 1em; font-size: 100%; line-height: 1.2;" |+ style="font-size: 120%; margin-bottom: 0.5em;" |Антични извори за Троил !Автор !Дело !Дата |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" |Целосни описи во митолошката книжевност |- |Стасин? |Киприја |доцен 7 век п.н.е. (изгубено) |- |Фриних |''Троил'' |6-7 век п.н.е. 7 век п.н.е. (изгубено) |- |[[Софокле]] |''Троил'' |5 век п.н.е. (изгубено) |- |Стратис |''Троил'' |4-5 век п.н.е. (изгубено) |- |Дарет Фригиски |''Приказната за падот на Троја'' |делови напишени помеѓу 1-6 век ? |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" |Briefer references in mythological literature |- |[[Хомер]] |''[[Илијада]]'' |8-7 век п.н.е. |- |Стесихор |веројатно „Разрушувањето на Троја“ |7-6 век п.н.е. (изгубено) |- |Ибик |непознат текст од кој се зачувани само неколку зборови |доцен 6 век п.н.е. |- |[[Софокле]] |''Поликсен'' |5 век п.н.е. (изгубено) |- |Ликофрон |''Александра'' |3 век п.н.е.? |- |[[Вергилиј|Виргилиј]] |''[[Енеида]]'' |29–19 н.е. |- |[[Сенека Помладиот]] |''Агамемнон'' |1 век |- |Диктис Критски |''Ефемериди од Тројанската војна'' |1-3 век |- |Децим Магн Авсониј |''Епитафи'' |4 век |- |Квинт Смиренски |''По Хомер'' |доцен 4 век |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" |Книжевни алузии на Троил |- |Ибик |''[[Поликрат|Поликартова поема]]'' |доцен 6 век |- |Калимах |''Епиграми'' |3 век |- |[[Платон]] |''Бахиди'' |2-3 век |- |[[Цицерон]] |''Тускуланските спорови'' |околу 45 п.н.е. |- |[[Хорациј]] |Оди книга 2 |23 п.н.е. |- |[[Стациј]] |''Шуми'' |доцен 1 век |- |Дион Хрисостом |''Дискурсите'' |1-2 век |- |Климент |''Клементинска книжевност'' |2 век ? |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" |Антички и средновековни академски коментари и резимеа на античката книжевност. |- |анонимни автори |Схолија (''Илијада'') |5-9 век ? |- |Гај Јулиј Хигин |''Фабули'' |1 век п.н.е. - 1 век н.е. |- |Псевдо-Аполодор |''Библиотека'' |1-2 век |- |Евтихиј? |''[[Хрестоматија]]'' |2 век ? |- |Мавро Сервиј Хонорат |Схолија (''Енеида'') |доцен 4 век ? |- |Ватикански митографи |Митографија |9-11 век ? |- |Евстатиј Солунски |''Схолија (Илијада)'' |12 век |- |Јован Цецес |''Схолија (Александра)'' |12 век |} Смртта на Троил е опишана и во „''Киприја“'', еден од деловите од ''епскиот циклус'' кој повеќе не постои. Поемата ги опфаќа настаните кои им претходеле на Тројанската војна и првиот дел од самата војна, сè до настаните од ''„Илијада“''. Иако „''Киприја“'' не е зачувана, поголемиот дел од резимето на содржината, за кој се смета дека е од Евтихиј Прокл, е зачуван. Фрагмент 1 споменува дека Ахил го убил Троил, но не дава повеќе детали.<ref>The text is available at [http://www.sacred-texts.com/cla/homer/cypria.htm]. (Verified 1 August 2007.)</ref> Сепак, Сомерштајн го зема глаголот кој се употребува за да се опише убиството како значење дека Ахил го убил Троил.<ref>Sommerstein (2007: p.198).</ref> Во Атина, раните [[Трагедија|трагедисти]] Фриник и [[Софокле]] напишале драми наречени ''Троил'', а комичниот драматург [[Стратис]] напишал пародија со истото име. Од деветте почитувани лирски поети од архаичниот и класичниот период, [[Стесихор]] можеби се осврнал на приказната за Троил во неговото дело ''„Разрушувањето на Троја“'', а [[Ибик]] можеби пишувал детално за ликот. Со исклучок на овие автори, не е познат друг [[Хеленистички период|претхеленистички]] пишан извор кој детално го разгледувал Троил<ref>Сите овие литературни извори се дискутирани кај Бојтани (1989: стр.16), Сомерштајн (2007) и/или Ганц (1993: стр.597, стр.601).).</ref> Од овие текстови денес се зачувани само најмалите фрагменти или резимеа и упатувања на нив од други автори. Она што преживува може да биде во форма на папирусни фрагменти, резимеа на заплетот од подоцнежни автори или цитати од други автори. Во многу случаи, ова се само чудни зборови во лексикони или граматички книги со припишување на оригиналниот автор.<ref>Sommerstein (2007:pp. xviii–xx).</ref> Реконструкциите на текстовите се нужно шпекулативни и треба да се гледаат со „внимателен, но сочувствителен скептицизам“. Во случајот на Ибик, останува единствено фрагмент од пергамент што содржи само шест или седум зборови стих придружени со неколку редови сколии. Троил е опишан во поемата како божествен и е убиен надвор од Троја. Сколиите, исто така, прикажуваат сестра, некој што „бдее“ и убиство во светилиштето на Тимбрискиот Аполон. Иако признава дека овие детали можеби биле извештаи од други подоцнежни извори, Сомерштајн смета дека е веројатно дека Ибик ја раскажал целата приказна за заседата и затоа е најраниот препознатлив извор за неа.<ref>Малколм Хелт на страница 111 од „Прегледи на теми: грчка литература“, „Грција и Рим“, том 54, бр. 1. (2007), стр. 111–6,[http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FGAR%2FGAR54_01%2FS0017383507000071a.pdf&code=8a624476e03828b381bc6fe8a66d382c] (врската е проверена на 1 август 2007 година). На страниците 112–3, прегледи на Хит, Сомерштајн и др. (2007).</ref> За Фриник, еден фрагмент останува сметан дека се однесува на Троил. Тој зборува за „светлината на љубовта што свети на неговите црвеникави образи“.<ref>3 fr 13 Sn, cited in Gantz (1993: p.597), Sommerstein (2007: p.201) and Boitani (1989: p.16).</ref> Од сите овие фрагментарни претхеленистички извори, најмногу се знае за ''Троил'' од Софокле. Сепак, само 54 зборови се распознаени како зборови што доаѓаат од драмата.<ref>Текст достапен со паралелен превод на англиски јазик кај Сомерштајн (2007 стр.:218–27).</ref> Фрагментот 619 се однесува на Троил како ''андропаис'', момче. Фрагментот 621 покажува дека Троил одел на извор со придружник за да донесе вода или да ги напои своите коњи..<ref>Фрагмент од Софокле 621. Текст достапен во изданието на Лоеб или Сомерштајн (2007).</ref> Еден схолион од ''Илијадата''<ref>Scholia S-I24257a available in Greek at [http://panini.northwestern.edu/AnaServer?eumaios+656934+scholion.anv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720014154/http://panini.northwestern.edu/AnaServer?eumaios+656934+scholion.anv|date=2011-07-20}}. Link checked 14 August 2007. Translated and discussed in Sommerstein (2007: p.203).</ref> наведува дека Софокле го опишал Троил како Ахил го фаќа од заседа додека ги вежбал своите коњи во Тимбра. Фрагментот 623 покажува дека Ахил го осакатил трупот на Троил со метод познат како машализам. Ова вклучувало спречување на духот на жртвата на убиство да се врати да го прогонува својот убиец со отсекување на екстремитетите на трупот и нивно врзување под пазувите.<ref>Boitani (1989: p.15); Sommerstein (207: pp. 205–8).</ref> Се смета дека Софокле се осврнал и на машализмот на Троил во фрагмент за кој се смета дека е од претходна драма ''Поликсена''.<ref>Софокле „Троил“, Фрагмент 528. Текст со превод Сомерштајн (2007: стр. 74–5); дискутиран Зомерштајн (2007: стр.83).</ref> Сомерштајн направил обид да го реконструира заплетот на ''„Троил“'', во кој главниот лик е [[инцест]]уозно вљубен во Поликсена и се обидува да го обесхрабри интересот за брак со неа што го покажуваат и Ахил и Сарпедон, тројански сојузник и син на [[Зевс]]. Сомерштајн тврди дека Троил е придружуван на неговото судбоносно патување до неговата смрт, не од Поликсена, туку од неговиот учител, грчки роб-евнух.<ref>Sommerstein (2007: pp.203–12).</ref> Секако, постои говорна улога за евнух кој известува дека е кастриран од Хекуба<ref>Sophocles ''Troilus'' (fr.620).</ref>, а некој известува за загубата на нивниот адолесцентен господар.<ref>Sophocles ''Troilus'' (fr.629).</ref> Сомерштајн ја изведува инцестната љубов од фрагмент од пародијата на Стратис, за која се претпоставува дека делумно го цитира Софокле, и од неговото разбирање дека Софоклевата драма има намера да ги спротивстави [[Варвари|варварските]] обичаи, вклучително и инцестот, со грчките. Сомерштајн, исто така, го гледа ова како решение за она што тој го смета за потреба од објаснување за третманот на Ахил кон трупот на Троил, за кој се претпоставува дека го навредил Ахил додека го предупредувал да ја избегне Поликсена.<ref>Sommerstein (2007: pp.204–8).</ref> Од друга страна, италијанскиот професор по англиски јазик и експерт за Троил, Пјеро Бојтани, го смета отфрлањето на сексуалните додворувања на Ахил кон него од страна на Троил како доволен мотив за осакатувањето.<ref>Boitani (1989, p:18).</ref> ==== ''Александра'' ==== Првиот зачуван текст со повеќе од најкратко споменување на Троил е ''„Александра“'', [[Хеленистички период|хеленистичка]] поема која датира не порано од 3 век п.н.е. од трагичарот [[Ликофрон]] (или негов истоименик). Поемата се состои од нејасните пророчки предвидувања на [[Касандра (митологија)|Касандра]]<ref>Boitani (1989: p. 16).</ref> Уф, и јас тагувам за тебе, добро одгледан цвету, о лавско младенче, миленик на својот род, ти што со огнената магија на стрелите го удри свирепиот змеј и за кратко, без љубов, во неизбежна јамка го зароби оној што беше погоден а самиот остана неповреден од својата жртва. Но ти ќе ја загубиш главата и ќе го извалкаш олтарниот гроб на својот татко со сопствената крв.<ref>{{cite book| author= Lycophron| title= Alexandra| pages= 307–13| translator= A. W. Mair| publisher= [[Loeb Classical Library]]}} Also: [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k71504d Greek manuscript] (accessed 1 August 2007)</ref>}} [[File:Troilos_Louvre_CA6529.jpg|alt=A naked youth holds the reins of a horse. He is naked apart from sandals and some a crown or garland on his head. Behind him is a shield, the [[aegis]] of Athena|лево|мини| Пример за Троил со само еден коњ. Задна страна од горе.]] Овој пасус е објаснет во „схолиите“ на [[Византија|византискиот]] писател Јован Цецес како упатување на Троил кој се обидува да ги избегне несаканите сексуални додворувања на Ахил со тоа што ќе се засолни во храмот на својот татко [[Аполон]]. Кога тој одбива да излезе, Ахил влегува и го убива на олтарот.<ref>Коментарите на Цецес не се лесно достапни, но се дискутирани од Ганц (1993: стр. 601) и Бојтани (1989: стр. 17)).</ref> Ликофроновиот схолијаст исто така вели дека Аполон започнал да ја планира смртта на Ахил по убиството.<ref>Sommerstein (2007: p. 201).</ref> Ова почнува да ги гради елементите на варијантата на приказната за Троил дадена погоре: тој е млад, многу сакан и убав; има божествено потекло, обезглавен е од неговата отфрлена грчка љубовница и, како што е познато од Хомер, имал некаква врска со коњите. Наводот за Троил како „лавово младенче“ укажува на неговиот потенцијал да биде голем јунак, но нема очигледно упатување на пророштво што ја поврзува можноста Троил да достигне зрелост, а Троја потоа да преживее. ==== Други пишани извори ==== Не постои друг подолг пасус за Троил од пред [[Октавијан Август|августовскиот период]], до кога се појавиле други варијанти на приказната за ликот. Останатите извори усогласени со стандардниот мит се разгледани подолу по тема. [[Податотека:Akhilleus_Athena_Louvre_CA6529.jpg|алт=An image painted on the body of a vase. A seated woman speaks to a man behind her while her hand gestures forward. The man wears greaves and a helmet and holds a shield and a spear.|лево|мини|Атена го упатува Ахил да го нападне Троил. Карактеристика на приказната што не е достапна во пишани извори. Детаљ од етрурски црвенофигурен стамнос (од пар познат како „Фоулд стамнои“), околу 300 п.н.е. Од Вулчи.]] [[File:Troilos_Louvre_CA6529.jpg|alt=A naked youth holds the reins of a horse. He is naked apart from sandals and some a crown or garland on his head. Behind him is a shield, the [[aegis]] of Athena|лево|мини| Пример за Троил со само еден коњ. Задна страна од горе.]] ; '''Родителство''' : [[Библиотека (Псевдо-Аполодор)|Аполодор]], одговорен за ''Библиотека'', го наведува Троил како последен од синовите на Пријам и Хекуба - детаљ усвоен во подоцнежната традиција - но потоа додава дека дека момчето било татко на Аполон.<ref>Аполодор „Библиотека“ (III.12.5). Грчки текст со линк до паралелен англиски текст достапен на [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0021&layout=&loc=3.12.5]. проверено на 2 август 2007.</ref> Од друга страна, [[Гај Јулиј Хигин|Хигин]] го вклучува Троил во средината на списокот на синовите на Пријам без понатамошен коментар.<ref>Хигин „Басни“ 90. Англиски превод на [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae2.html]. проверено на 2 август 2007.</ref> Во раните христијански списи, во ''[[Клементовите беседи]]'', се сугерира дека Аполон бил љубовник на Троил, а не негов татко.<ref>Клементовите „Божества“ ст. xv. 145. Англиски превод достапен на {{cite web|url=http://www.compassionatespirit.com/Homilies/Book-5.htm |title=Book 5 |access-date=2007-08-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015950/http://www.compassionatespirit.com/Homilies/Book-5.htm |archive-date=2007-09-28 }}. проверено на 8/8/2007.</ref> ; '''Младост''' : [[Хорациј]] ја нагласува младоста на Троил нарекувајќи го ''inpubes'' („невлакнест“, т.е. предпубертет или, фигуративно, недоволно возрасен за да носи оружје).<ref name="Horace">Хорациј, „Оди“ ii. ix. 13–16. Латински текст со линк до превод достапен на [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0024&layout=&loc=2.9.1]. проверено на 2 август 2007.</ref> [[Дион Хрисостом]] го исмева Ахил во своето тројанско излагање, жалејќи се дека сè што наводниот јунак постигнал пред Хомер било заробувањето на Троил, кој сè уште бил момче.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dio_Chrysostom/Discourses/11*.html#91 Dio Chrysostom ''Discourses'' (XI, 91)]</ref> ; '''Пророштва''' : [[Ватикански митографи|Првиот ватикански митограф]] известува за пророштво дека Троја нема да падне доколку Троил наполни дваесет години и го наведува тоа како причина за заседата на Ахил.<ref name=VM>VM (I, 120). Текстот не е лесно достапен, но е цитиран од Ганц (1993: стр. 602) и Сомерштајн (2007: стр. 200, стр. 202), меѓу другите.</ref> Кај [[Плавт]], смртта на Троил е наведена како еден од трите услови што мора да се исполнат пред Троја да падне.<ref>Плавт, ''[[Бакхиди (драма)|Бакхиди]]'' 953-4. Текстот е достапен на латински јазик со линк до англискиот превод на [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.02.0033:tln%20line=925]. проверено на 2 август 2007.</ref> ; '''Убавина''' : [[Ибик]], обидувајќи се да го пофали својот патрон, го споредува со Троил, најубавиот од Грците и Тројанците.<ref>Песната од Ибик [[Поликрат]] (41-5). Текстот е достапен на грчки јазик со паралелен германски превод на [http://www.gottwein.de/Grie/lyr/lyr_ibyk01.php]. проверено на 2 август 2007.</ref>[[Дион Хрисостом]] го споменува Троил како еден од многуте примери за различни видови убавина.<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dio_Chrysostom/Discourses/21*.html#17 Dio Chrysostom Or.&nbsp;21.17]</ref> [[Стациј]] го споредува прекрасниот мртов роб што го пропуштил неговиот господар со Троил.<ref name="Silvae">Statius ''Silvae'' 2.6 32-3. текстот е достапен на латински на [http://www.thelatinlibrary.com/statius/silvae2.shtml]. проверено на 29 јули 2007.</ref> ; '''Предмет на педерастична љубов''' : [[Мавро Сервиј Хонорат]], во своите схолии за пасусот од [[Вергилиј]] дискутиран подолу, вели дека Ахил го намамува Троил кон себе со подарок од гулаби. Троил потоа умира во прегратката на Ахил. [[Роберт Грејвс]]<ref>Graves, (1955, 162.g).</ref> го толкува ова како доказ за енергичната љубов на Ахил, но Тимоти Ганц<ref>Gantz (1993: p.602).</ref> смета дека варијантата на Сервиј за смртта на Троил е нејасна.<ref name="Servius">Servius' Латинскиот текст може да се види на [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0053&layout=&loc=1.474]. проверено на 2 август 2007.</ref> Сомерштајн го фаворизира толкувањето на Грејвс, велејќи дека убиството не било дел од античките педерастични односи и дека ништо во Сервиј не сугерира намерно убиство.<ref>Sommerstein (2007: pp.200–1).</ref> ; '''Место на заседа и смрт''' : За смртта на Троил се забележани голем број извештаи во кои се споменуваат водата, вежбањето коњи и Тимбра, иако тие не мора нужно да се вградат во меѓусебна поврзана целина: Првиот ватикански митограф известува дека Троил вежбал надвор од Троја кога Ахил го нападнал; коментатор на Ибик вели дека Троил бил убиен од Ахил во Тимбрискиот округ надвор од Троја;<ref name=VM /> коментарот на [[Евстатиј Солунски]] за ''Илијада'' вели дека Троил ги вежбал своите коњи таму;<ref>Gantz (1993: p.597).</ref><ref>Евстатиј за Хомеровата „Илијада“ XXIV 257, цитирана од Џ. Г. Фрејзер во фуснота 79 кон неговиот превод на „Библиотека“ од Аполодор. Достапно на [http://www.theoi.com/Text/ApEb.html]. (проверено на 2 август 2007). Евстатиј ја следи схолија S-I24257a, достапно на грчки на [http://panini.northwestern.edu/AnaServer?eumaios+656934+scholion.anv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720014154/http://panini.northwestern.edu/AnaServer?eumaios+656934+scholion.anv|date=2011-07-20}}. (проверено на 24 август 2007).</ref> Аполодор вели дека Ахил го нападнал Троил во заседа во храмот на Тимбрискиот Аполон;<ref>Apollodorus ''Epitome'' (3, 32) to the ''Library''. Текстот на грчки јазик со линк до англискиот превод е достапен на [https://web.archive.org/web/20071223032258/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0021:book=E:chapter=3:section=32]. проверено на 2 август 2007.</ref> Статиј известува дека Троил бил прободен до смрт со копје додека бегал околу ѕидините на Аполон.<ref>Значењето на овој пасус е спорно. Карлос Парада на неговата [http://www.maicar.com/GML/Troilus.html „Врска за грчката митологија“] го зема ова како референца за ѕидовите на храмот на Аполон. (Врска проверена на 2 август 2007 година.) Фуснотата кон преводот на Лоеб на овој пасус претпоставува дека ова е референца за тоа дека Аполон ги изградил ѕидините на Троја и дека Статиј ја следи виргилијанската верзија на приказната.</ref> Ганц се борел да го разбере она што го смета за противречен материјал, чувствувајќи дека ахиловото газење на коњот на Троил нема смисла доколку Троил само бегал во блиската храмска зграда. Тој шпекулира дека заседата кај бунарот и жртвата во храмот би можеле да бидат две различни верзии на приказната или, алтернативно, дека Ахил го носи Троил во храмот за да го жртвува како навреда за Аполон.<ref>Gantz (1993: p.601).</ref> ; '''Жалење''' : Тројан, а особено оплакувањето на семејството на Троил по неговата смрт, се смета дека го олицетворувало тагувањето поради загубата на дете во класичната цивилизација. Хорациј,<ref name=Horace /> Калимах<ref>Калимах, фрагмент 363 достапен во изданието Лоеб. Цитирано од Цицерон на навод подолу.</ref> и [[Цицерон]]<ref>Цицерон, „[[Тускулански спорови]]“ I, xxxix, 93. Латински текст достапен на [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc1.shtml] Линкот е проверен на 2 август 2007 година.</ref> сите се осврнуваат на Троил на овој начин. === Извори на античка уметност и артефакти === [[Податотека:Troilos_Polyxene_Louvre_E662.jpg|алт=A picture on several pottery fragments. A youth rides one of two horses. He talks to a woman with a vase on her head. Behind the woman is some sort of structure. One of the horses is drinking from a bowl.|десно|мини|350x350пкс|Троил и Поликсена кај фонтаната, лаконски црнофигурни [[динос]]и, 560–540 п.н.е., Лувр E662, колекција Кампана 1861]] [[Податотека:Akhilleus_Louvre_E662.jpg|алт=More pottery fragments. An armoured man kneels, hiding behind the structure.|десно|мини|250x250пкс|Клекнатиот Ахил во заседа, дел од истата илустрација]] [[Старогрчка уметност|Старогрчката уметност]], како што е пронајдена во грнчаријата и другите остатоци, често прикажува сцени кои се поврзани со смртта на Троил: заседата, потера, самото убиство и борбата околу неговото тело.<ref>Содржината на овој поддел е составена од следниве извори: - Burgess, J. S. (2001); Carpenter, (1991); Woodford (1993); и деловите од Boitani (1989) и Gantz (1993) наведени за овој дел од статијата како целина. Сите освен Gantz содржат илустрации. Исто така, биле консултирани и места од архивата Beazley наведени во [[#Надворешни врски|Надворешни врски]]. Сликите од заседата и потера се прикажани на наведената адреса.</ref> Приказите на Троил во други контексти се невообичаени. Еден таков исклучок, црвенофигурна вазна слика од Апулија околу 340 година п.н.е., го прикажува Троил како дете со Пријам.<ref>Оваа слика е репродуцирана близу до врвот на записот за Троил во „Врска за грчката митологија“ од Карлос Парада [http://www.maicar.com/GML/Troilus.html]. (Проверено на 29 јули 2007 година).)</ref> Во '''заседата''', Троил и Поликсена се приближуваат до фонтана каде што Ахил е прикажан како клекнат во заседа. Оваа сцена била доволно позната во античкиот свет за да постои пародија од околу 400 година п.н.е., која прикажува како Троил води мазга до фонтаната.<ref name="Carpenter 1991: p.19">Carpenter (1991: p.19).</ref> Во поголемиот број сериозни прикази на сцената, Троил јава коњ, обично со втор коњ до него.<ref>Брижит Книтлмајер предложил дека Троил се сметал за идеализирана верзија на благородната ефеба, младите честопати прикажани на керамика како качени племеници кои ги водат коњите на нивните придружници воин. (Види ја оваа рецензија од 1998 година за нејзиниот „Die Attische Aristokratie und ihre Helden: Untersuchungen zu Darstellungen des trojanischen Sagenkreises im 6. und frühen 5. Jahrhundert v. Chr“ (Хајделберг: Verlag Archaechichite 79,91, 3-9804648-0-6) напишана од Мајкл Андерсон за Bryn Mawr Classical Review [http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/1998/1998-12-12.html].)</ref> Тој е обично, но не секогаш, прикажуван како безбрадосен млад човек. Често е прикажан гол; во спротивно носи наметка или туника. Ахил е секогаш вооружен. Повремено, како на сликата од вазна на [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/vor?type=phrase;alts=0;group=typecat;lookup=Toledo%201947.62;collection=Perseus%3Acollection%3AGreco-Roman;target=en%2C0;extern=1;detail=Image#Image], или на фреската од [[Гробница на биковите|Гробницата на биковите]] прикажана на почетокот од оваа статија, или Троил или Поликсена се отсутни, што укажува на тоа како заседата е поврзана со секоја од нивните приказни. Во најраната дефинитивно распознаена варијанта на оваа сцена (коринтска вазна околу 580 година п.н.е.), Троил е со брада, а Пријам е исто така присутен. И двете овие карактеристики се невообичаени..<ref name="Carpenter 1991: p.18">Carpenter (1991: p.18).</ref> Почеста е птица која седи на фонтаната; гавран, симбол на Аполон и неговата моќ за пророштво и со тоа последно предупредување до Троил за неговата пропаст; понекогаш петел, вообичаен љубовен подарок што укажува дека Ахил се обидел да го заведе Троил.<ref>Boitani (1989: p.13).</ref> Во некои варијанти, на пример, атичка амфора во [[Музеј на ликовни уметности (Бостон)|Музејот на ликовни уметности]] во [[Бостон]], која датира од околу 530 година п.н.е. (погледнете ја овде [https://web.archive.org/web/20071025092059/http://www.mfa.org/collections/search_art.asp?recview=true&id=153428&coll_keywords=&coll_accession=&coll_name=&coll_artist=&coll_place=&coll_medium=&coll_culture=&coll_classification=&coll_credit=&coll_provenance=&coll_location=&coll_has_images=&coll_on_view=&coll_sort=0&coll_sort_order=0&coll_view=0&coll_package=2350&coll_start=111] ) Троил има куче кое трча со него. На една [[Етрурска уметност|етрурска]] вазна од 6 век п.н.е., гулаби летаат од Ахил до Троил, што укажува на љубовниот подарок кај Сервиј.<ref>Boitani (1989: p.17); Sommerstein (2007: p.201).</ref> Самата фонтана е конвенционално украсена со мотив на лав. Најраната распознаена варијанта на '''потера''' е од третата четвртина на 7 век п.н.е.<ref name="Carpenter 1991: p.19"/> Хронолошки, следната е најпознатата варијанта на [[Вазна Франсоа|вазната Франсоа]] од Клитиј.<ref>Деловите од оваа сцена поврзани во дискусијата се наоѓаат на веб-страницата на [[Perseus Project]]. (Врските се потврдени на 1 август 2007 година).)</ref> Бројот на ликови прикажани на грнчарските сцени варира во зависност од големината и обликот на достапниот простор.<ref>Woodford (1993: p.58).</ref> Вазната Франсоа е украсена со неколку сцени во долги тесни ленти. Ова значи дека [[фриз]]от на Троил е густо населен. Во средината (што може да се види на Проектот Персеј на [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/image?lookup=Perseus:image:1993.01.0103]) се наоѓа Троил во бегство, јавајќи го едниот коњ со уздите на другиот во рака. Под нив е вазната - која Поликсена (делумно недостасува), која е пред него, ја испуштила. Ахил во голема мера недостасува, но јасно е дека е оклопен. Тие трчаат кон Троја [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/image?lookup=Perseus:image:1993.01.0104] каде што Антенор покажува кон Пријам. [[Хектор]] и [[Полит (син на Пријам)|Полит]], браќа на Троил, излегуваат од градските ѕидини со надеж дека ќе го спасат Троил. Зад Ахил [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/image?lookup=1993.01.0100] се наоѓаат голем број божества, Атена, [[Тетида]] (мајката на Ахил), [[Хермес]] и [[Аполон]] (кој штотуку пристигнува). Присутни се и двајца Тројанци, жената гестикулира да го привлече вниманието на еден млад човек кој ја полни неговата вазна. Бидејќи божествата се појавуваат единствено во сликовити варијанти на сцената, нивната улога е предмет на толкување. Бојтани ја гледа Атена како поттикнувачка на Ахил, а Тетида како загрижена од доаѓањето на Аполон, кој, како заштитник на Троил, претставува идна закана за Ахил.<ref>Boitani (1989: pp.11–12).</ref> Тој не наведува зошто смета дека Хермес можеби разговара со Тетида. Класицистот и историчар на уметност, професор Томас Х. Карпентер, го гледа Хермес како неутрален набљудувач, Атена и Тетида како поттикнувачки на Ахил, а доаѓањето на Аполон како укажување на уметникот за идната улога на богот во смртта на Ахил.<ref name="Carpenter 1991: p.18"/> Бидејќи Атена традиционално не е заштитничка на Ахил, Сомерштајн го гледа нејзиното присуство во ова и други прикажувања на смртта на Троил како доказ за раното постоење на пророчката врска помеѓу смртта на Троил и падот на Троја, при што Атена е водена, пред сè, од нејзината желба за уништување на градот..<ref>Sommerstein (2007: p.202).</ref> [[Податотека:Akhilleus_Troilos_Staatliche_Antikensammlungen_1722.jpg|алт=An illustration on the shoulders of a vase. A man in Greek-style armour chases a youth who is riding one of a pair of horses. His cloak streams behind him. A broken vase is below the horses. On either side of these figures are fleeing woman and, beyond them, men in ancient Anatolian costumes.|лево|мини|350п|Ахил го гони Троил, црнофигура [[Атика|атичка]] [[хидрија]], ок. [[-510|510 п.н.е.]], Државни колекции на антиквитети (бр. 1722)]] Стандардните елементи во сцената на потера се Троил, Ахил, Поликсена, двата коња и паднатата вазна. На два стативи, амфора и чаша, Ахил веќе го држи Троил за коса. Позната вазна во [[Британски музеј|Британскиот музеј]], која му го дала името по кое сега е познат на Троил Сликарот, ги прикажува двајцата Тројанци како се огледуваат со страв, додека убавиот младич го камшикува својот коњ. Оваа вазна може да се види на местото на проектот Персеј [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/image?lookup=Perseus:image:1990.14.0065]. Водата што се истура од скршената вазна под коњот на Троил ја симболизира крвта што тој треба да ја пролее.<ref>Woodford (1993: pp.58–9).</ref> [[Иконографија]]та на осумте нозе и копита на коњите може да се употреби за распознавање за идентификација на Троил на грнчаријата каде што неговото име не се појавува; на пример, на коринтска вазна каде Троил стрела во своите гонители и на мирна сцена на халкидски кратер каде што се означени паровите [[Парис (митологија)|Парис]] и [[Елена Тројанска|Елена]], [[Хектор]] и [[Андромаха]], но младичот што јава еден од паровите коњи не е.<ref>Carpenter (1991: pp.19–20).</ref> Подоцнежно јужноиталијанско прикажување на приказната е на вазни што се чуваат соодветно во Музејот на ликовни уметности во Бостон и [[Ермитаж|Музејот Ермитаж]] во [[Санкт Петербург]]. На [[Кратер (сад)|кратерот]] од околу 380-70 п.н.е. на [https://web.archive.org/web/20070105005012/http://www.mfa.org/master/sub.asp?key=2656&subkey=3424] Троил може да се види само со еден коњ како се обидува да се одбрани со копје; на [[хидрија]]та од околу 325-320 п.н.е. на [https://archive.today/20120629151055/http://www.hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/quickSearch.mac/gallery?selLang=English&tmCond=Troilus&go.x=20&go.y=11], Ахил го влече коњот на младиот човек надолу. [[Податотека:Achilles_slaying_Troilus.PNG|алт=two images from a bowl. The outside strip shows an armoured man dragging a boy towards an altar. Behind them two horses run away. In the inner illustration, they are at the altar. The man has his sword raised ready to swing. He holds by the hair the boy who is struggling to break free.|десно|мини|350п|Ахил пред да го обезглави Троил на олтарот. Црвенофигурен киликс околу 510 година п.н.е., потпишан од Ефрониј. Денес се наоѓа во Археолошкиот музеј во [[Перуџа]]. Забележлива е како големината на фигурите се користи за да се нагласи бруталноста на убиството.<ref>Марч (1998: стр.389) зборува за „силен контраст помеѓу огромниот напаѓачки воин и малото беспомошно момче“ и ја користи долната од овие две слики како илустрација (на стр.15).</ref>]] Најраните познати прикази на '''смртта''' или '''убиството''' на Троил се на штитни ленти од преминот на 7-ми во 6-ти век п.н.е. пронајдени во [[Олимпија]]. На нив, воин со меч се спрема да прободе гол млад човек на олтар. На еден, Троил се држи за дрво (што Бојтани го смета за ловоровиот свет на Аполон).<ref>Boitani (1989: p.11).</ref> Кратер го прикажува Ахил на олтарот како го држи голиот Троил наопаку, додека Хектор, [[Енеја|Енеј]] и инаку непознат тројанец Дејтин пристигнуваат со надеж дека ќе го спасат младиот човек. На некои прикази Троил моли за милост. На амфора, Ахил го има Троил кој се бори префрлен преку рамо додека оди кон олтарот.<ref>Gantz (1993: p.599).</ref> Бојтани, во својот преглед на приказната за Троил низ вековите, смета дека е значајно што два артефакти (вазна и саркофаг) од различни периоди ја поврзуваат смртта на Троил и Пријам, прикажувајќи ги на двете страни од истиот предмет, како да се почеток и крај на приказната за падот на Троја.<ref>Boitani (1989: p.5).</ref> Ахил е татко на [[Неоптолем]], кој го убива Пријам на олтарот за време на ограбувањето на Троја. Така, војната започнува со татко кој го убива синот и завршува со син кој го убива таткото. Некои грнчарски предмети го прикажуваат Ахил, кој веќе го убил Троил, како ја употребува отсечената глава на својата жртва како оружје додека Хектор и неговите придружници пристигнуваат предоцна за да го спасат; некои ја вклучуваат Атена како набљудува, повремено со Хермес. На [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/image?lookup=Perseus:image:1990.34.0042] е прикажана една таква слика која го прикажува Ахил како се бори со Хектор над олтарот. Телото на Троил е своено, а главата на момчето или лета низ воздухот или е залепена за крајот на копјето на Ахил. Атена и Хермес само набљудуваат. Енеј и Дејтин се наоѓаат зад Хектор. Понекогаш се разменуваат детали за сличните смртни случаи на Троил и Астијанакс.<ref>Carpenter (1991: p.20-21).</ref> [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/image?lookup=Perseus:image:1990.34.0174] покажувајќи една таква слика каде што не е познато кое убиство е прикажано. Возраста на жртвата често е показател за тоа која приказна се раскажува, а релативно малата големина овде може да укажува на смртта на Астијанакс, но вообичаено е дури и Троил да се прикаже како многу помал од неговиот убиец (како што е случајот со киликсот прикажан погоре десно). Други фактори во овој случај се присуството на Пријам (кое укажува на Астијанакс), присуството на Атена (кое укажува на Троил) и фактот што сцената е сместена надвор од ѕидините на Троја (што повторно укажува на Троил).<ref>Сликата е подетално дискутирана на веб-страницата на Персеј [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0043%3Ahead%3D%23526]. Последна проверка, 28 јули 2007 година.</ref> === Варијантен мит === Различна варијанта на смртта на Троил се појавува на црвенофигурна чаша од [[Олтос]]. Троил е на колена, сè уште во процес на вадење на мечот кога копјето на Ахил веќе го прободело и Енеј доаѓа предоцна за да го спаси. Троил носи шлем, но тој е кренат нагоре за да се открие убавото младо лице. Ова е единствениот таков приказ на смртта на Троил во раната фигуративна уметност.<ref name="Boitani 1989: p.7">Boitani (1989: p.7).</ref> Сепак, оваа варијанта на Троил како млад човек поразен во битка се појавува и во пишани извори. ==== Вергилиј и други латински извори ==== Оваа варијанта на приказната се појавува во „''[[Енеида|Енеида“]]'' од [[Вергилиј]],,<ref>Вергилиј, „Енеида“: I, 474-8. Латинскиот текст со линкови до англиски преводи може да се види на [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0055&layout=&loc=1.474]. Линкот е потврден на 08.08.2007.</ref> во пасус што опишува серија слики кои ги украсуваат ѕидовите на храмот на [[Јунона]]. Сликата веднаш до онаа што го прикажува Троил ја прикажува смртта на [[Рес (митологија)|Рес]], уште еден лик убиен поради пророштва поврзани со падот на Троја. Другите слики се слично катастрофални. [[Податотека:Achilles_seizing_Troilus.jpg|алт=слика изрезбана на бронзата од оклопот. Човек со штит влече гол млад човек за коса од коњот.|лево|мини|350x350пкс|[[Стар Рим|Римска]] илустрација на која е прикажан Ахил како го прегазува Троил на коњ. Детал од бронзен оклоп на статуа на [[Германик]], 2 век. Од Перуџа.]]In a description whose pathos is heightened by the fact that it is seen through a compatriot's eyes,<ref>Boitani (1989: p.2).</ref> Во опис чиј патос е засилен од фактот што е виден низ очите на сонародник, Троил е ''infelix puer'' („несреќно момче“) кој се сретнал со Ахил во „нееднаква“ борба. Коњите на Троил започнуваат да бегат додека тој, сè уште држејќи ги нивните узди, виси од кочијата, главата и косата му паѓаат зад себе додека копјето свртено наназад се наоѓа во прашината. (Првиот ватикански митограф<ref name=VM /> ја разработува оваа приказна, објаснувајќи дека телото на Троил е влечено право до ѕидините на Троја.<ref>Сомерштајн (2007: стр. 200) ја зема верзијата на митографот прикажувајќи како Ахил го врзал Троил за уздите на неговиот коњ.</ref>) Во својот коментар за „''Енеида“'', Сервиј<ref name=Servius/> ја смета оваа приказна за намерно отстапување од „вистинската“ приказна, преработена за да биде посоодветна за епска поема. Тој ја толкува како прикажување на Троил надвладеан во директна борба. Ганц<ref>Gantz (1993: note 39, p.838).</ref>, сепак, смета дека ова може да биде варијација на приказната за заседата. За него, Троил е невооружен бидејќи излегол не очекувајќи борба, а копјето свртено наназад било она што Троил го употребил како остен на начин сличен на ликовите на други места во „''Енеида“''. Сомерштајн, од друга страна, верува дека копјето е на Ахил кое го погодило Троил во грбот. Младиот Троил е жив, но смртно ранет додека го влечат кон Троја.<ref>Sommerstein (2007: p.200).</ref> Проблем овде претставува двосмисленоста на зборот ''congressus'' („средба“). Често се однесува на средба во конвенционална борба, но може да се однесува и на други видови состаноци. Слична двосмисленост се појавува кај [[Сенека Помладиот|Сенека]]<ref>Сенека ''[[Агамемнон (Сенека)|Агамемнон]]'' 748. Текстот на латински, во кој Касандра тагува што Троил го сретнал Ахил прерано, е достапен на [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.agamemnon.shtml]. Линкот е потврден на 10/15/07.</ref> и во 19-тиот епитаф на Авзониј<ref>Авсониј, „Епитапија“, 19. Латински текст достапен на {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20030625200255/http://www.forumromanum.org/literature/epitaphia.html]}}. Линкот е потврден на 8/8/2007.</ref> , раскажан од самиот Троил. Мртвиот принц раскажува како бил влечен од неговите коњи откако паднал во нерамноправна битка со Ахил. Наводот во епитафот што ја споредува смртта на Троил со смртта на Хектор покажува дека Троил умира подоцна отколку во традиционалната нарација, нешто што, според Бојтани,<ref>Boitani (1989: p.10).</ref> се случува и кај Вергилиј. ==== Грчки писатели во традицијата на момчиња-војници ==== [[Податотека:Volute_Krater_-_Iliad_-_Geneva_3.jpg|алт=Young Troilus playing with a ball next to king Priam. Volute Krater, around 340 BC, Musée d'Art et d'Histoire (Geneva).|десно|мини|300п|Младиот Троил си игра со топка покрај кралот Пријам. [[Кратер (сад)|Кратер]] во волута, околу 340 година п.н.е., Музеј на уметност и историја (Женева).]] Квинт Смиренски, во еден пасус чија атмосфера Бојтани ја опишува како тажна и елегична, ги задржува она што за Бојтани се двете важни прашања од античката приказна, дека Троил е осуден од Судбината и дека неговиот неуспех да ја продолжи својата лоза го симболизира падот на Троја.<ref>Boitani (1989: pp.6–7).</ref> Во овој случај, нема сомнение дека Троил влегол во битка свесно, бидејќи во ''[[По Хомер]]'' оклопот на Троил е еден од погребните подароци по смртта на Ахил. Квинт постојано ја нагласува младоста на Троил: тој е без брада, девствен, како дете, убав, најбожествен од сите деца на [[Хекуба]]. Сепак, тој бил намамен од Судбината во војна кога не знаел за страв и бил соборен од копјето на Ахил исто како што цвет или жито што не родило семе е убиено од градинарот.<ref>Квинт Смирнски, „По Хомер“ iv, 470-90. Англиски превод од А.С.Веј достапен на [http://mcllibrary.org/Troy/book4.html]{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Линкот е потврден на 15.10.2007.</ref> Во ''„Ephemeridos belli Trojani“'' (''Дневник за Тројанската војна''),<ref>Целосен преведен текст на англиски е достапен кај Фрејзер (1966).</ref> наводно напишан од Диктис од Крит за време на самата Тројанска војна, Троил повторно е поразен воин, но овој пат заробен со својот брат [[Ликаон (син на Пријам)|Ликаон]]. Ахил одмаздољубиво наредува нивните грла да бидат пресечени јавно, бидејќи е лут што Пријам не успеал да ги унапреди разговорите за можен брак со Поликсена. Наративот на Диктис е ослободен од богови и пророштва, но тој ја зачувува загубата на Троил како нешто за кое треба многу да се оплакува:<blockquote><div> Тројанците извикаа тажен крик и, гласно тагувајќи, оплакуваа што Троил доживеал толку тешка смрт, бидејќи се сеќаваа колку бил млад, кој, бидејќи бил во раните години од својата машкост, бил омилен кај луѓето, нивен миленик, не само поради неговата скромност и чесност, туку особено поради неговиот убав изглед.<ref>Диктис IV.9, превод од Фрејзер (1966: p.93).</ref> </div></blockquote> == Среден век == [[Податотека:Troilus_and_Cressida.JPG|алт=На страницата пишува „Познатата историја на Троил и Кресида“. Одлично го изразува почетокот на нивната љубов и суетното додворување на Пандар, принцот од Ликија. Напишано од Вилијам Шекспир. Лондон. Печатено од Г. Елд за Р. Бонијан и Х. Вали, и ќе се продава во продавницата „Спред Игл“ во црквата на Св.Павле, спроти големата северна врата. 1609 година.." (sic)|лево|мини|405x405пкс|Вилијам Шекспир, ''[[Троил и Кресида]]'': 1609, насловна страница]] Во досега разгледаните извори, единствената наративна функција на Троил е неговата смрт. Третманот на ликот се променува на два начина во книжевноста од средновековниот и ренесансниот период. Најпрвин, тој станува важен и активен протагонист во потрагата по самата [[Тројанска војна]]. Потоа, тој станува активен хетеросексуален љубовник, наместо пасивна жртва на ахиловата [[педерастија]]. До времето на неокласичната адаптација на [[Вилијам Шекспир|шекспировиот]] „''Троил и Кресида“'' од страна на [[Џон Драјден]], крајниот неуспех на неговата љубовна врска е тоа што го дефинира ликот. За средновековните писатели, двата највлијателни антички извори за Тројанската војна биле наводните искази од очевидци на Дарес Фригиецот и Диктис Критјанинот, кои и двата преживеале во латински верзии. Во [[Западна Европа]], тројанската страна во војната била фаворизирана и затоа Дарес бил претпочитан пред Диктис.<ref>Гордон, Р.К. (1934: стр. x) во „Вовед“ во „Приказната за Троил“, стр. ix-xvi.</ref> Иако записот на Диктис ја позиционира смртта на Троил подоцна во војната отколку што било традиционално, тој се совпаѓа со античкото гледиште за него како спореден воин, доколку воопшто бил таков. „''Историја на падот на Троја''“ (''De excidio Trojae'' historia) од Дарес<ref>Достапно на латински јазик онлајн на [http://www.thelatinlibrary.com/dares.html] (линкот е проверен на 8.8.2007) и на англиски јазик на [http://www.chass.utoronto.ca/medieval/web-content/ylias/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430125911/http://www.chass.utoronto.ca/medieval/web-content/ylias/index.html|date=2007-04-30}} (линкот е проверен 8/8/2007). Целосен преведен текст достапен на Фрејзер (1966).</ref> го претставува ликот како јунак кој учествува во настани надвор од приказната за неговата смрт. Автори од 12 и 13 век, како што се Јосиф Екстерски и Алберт Штаденски, продолжиле да ја раскажуваат легендата за Тројанската војна на латински во форма што ја следи приказната на Дарес, при што Троил останал еден од најважните воини на тројанската страна. Сепак, двајца од нивните современици, Беноа де Сент Мор во неговата француска романса во стихови и Гвидо дел Колоне во неговата латинска проза, двајцата обожаватели на Дарес, биле тие што ја дефинирале приказната за Троја до крајот на средновековниот период. Деталите од нивната нарација за војната биле копирани, на пример, во Книгите за Троја на Лауд и Лидгејт, а исто така и во ''„Рекујел на историјата на Троја“'' од Раул Лефевр. Лефевр, преку печатениот превод на Какстон од 1474 година, за возврат станал најпознатото прераскажување на приказната за Троја во ренесансна Англија и влијаел меѓу другите врз Шекспир. Приказната за Троил како љубовник, измислена од Беноа и прераскажана од Гвидо, создала втора линија на влијание. Била сфатена како приказна која може да се раскаже самостојно од [[Џовани Бокачо|Бокачо]], а потоа од Чосер, кој воспоставил традиција на прераскажување и разработка на приказната во англиската книжевност, по што ќе следат Хенрисон и Шекспир. === Вториот Хектор, ѕидините на Троја === Како што е наведено погоре, преку списите на Дарес Фригиецот, прикажувањето на Троил како важен воин било пренесено во средниот век. Сепак, некои автори сметаат дека традицијата за Троил како воин можеби е постара. Пасусот од Илијада опишан погоре, Бојтани го толкува како прикажување дека Пријам го изедначил Троил со најдобрите од неговите синови воини.<ref>Boitani (1989: pp.1–2)</ref> Описот за него во тој пасус како ''хипиочармени,'' некои автори го толкуваат како воин-кочијаш, а не само како некој што ужива во коњите.<ref name=Homer/> Многуте недостасувачки и делумни книжевни извори можеби вклучуваат таков јунак. Сепак, само една позната античка вазна го прикажува Троил како воин што паѓа во конвенционална битка.<ref name="Boitani 1989: p.7"/> {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em; font-size: 85%; line-height: 1.2;" |+ style="font-size: 120%; margin-bottom: 0.5em;" |Потеклото на книжевноста за Тројанската војна во средниот век<ref>Собрано од Зомер (1894: стр. xv11-xxxiv). Само текстовите споменати на други места во оваа статија се вклучени по име.</ref> ! Автор ! Работа ! Датум |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" | Следбеници на Дарес |- | Јосиф Ексетерски | ''Тројанската убавина'' | крајот на 12 век |- | Алберт Штаденски | ''Троил'' | крај на 1249 |- | colspan="3" align="center" | (Две други варијанти) |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" | Следбеници на Диктис |- | colspan="3" align="center" | (Осум, главно на грчки) |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" | Комбинирање на Дарес и Диктис |- | Беноа де Сент-Мор | ''Роман за Троја'' | завршен околу 1184 година |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" | Следбеници на Беноа |- | Гвидо дела Колоне | ''Историја на уништување на Троја'' | објавено во 1287 година |- | colspan="3" align="center" | (најмалку 19 други верзии) |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" | Следбеници на Гвидо |- | [[Џовани Бокачо]] | ''Ил Филострато'' | околу 1340 година |- | Непознато | ''Книгата „Лауд Троја“'' | околу 1400 година |- | Џон Лидгејт | ''Книга за Троја'' | пуштен во употреба 1412 |- | Раул Лефевр | ''Рекујел од Историите на Троја'' | до 1464 година |- | colspan="3" align="center" | (најмалку 16 други верзии) |- ! colspan="3" style="background: #dfdfdf;" | Следбеници на Лефевр |- | Вилијам Какстон | печатен превод на Рекуел | околу 1474 година |- | [[Вилијам Шекспир]] | ''[[Троил и Кресида]]'' | до 1603 година |- | colspan="3" align="center" | (Неколку други верзии) |} ==== Дарес ==== Кај Дарес, Троил е најмладиот од кралските синови на Пријам, воинствен кога се предлага мир или примирја и еднаков на Хектор по храброст, „голем и најубав... храбар и силен за своите години и желен за слава“.<ref>Dares, ''De excidio Trojae Historia'', 12.</ref> Тој убива многу Грци, ги ранува Ахил и [[Менелај]], ги разбива Мирмидонците повеќе од еднаш пред неговиот коњ да падне и да го зароби, а Ахил ја користи можноста да му стави крај на животот. [[Мемнон]] му го спасува телото, нешто што не се случило во многу подоцнежни варијанти на приказната. Смртта на Троил доаѓа кон крајот на војната, а не на нејзиниот почеток. Тој веќр го надживеал [[Хектор]] и го наследил како голем водач на Тројанците во битката. Како реакција на смртта на Троил, Хекуба прави заговор за убиството на Ахил. Како што традицијата на Троил како јунак напредувала низ времето, оружјето и формата на борба започнале да се менуваат. Веќе кај Дарес тој е опишан како воин-коњаник, а не коњаник или пешак, нешто анахроно за епската нарација.<ref>Gantz (1993: p.39).</ref> Во подоцнежните варијанти тој бил [[витез]] со оклоп соодветен на времето на пишување кој се бори против други витези и војводи. Неговото очекувано однесување, вклучително и неговата романса, се совпаѓа со дворските или други вредности современи за време на пишувањето. ==== Опис во средновековни текстови ==== Средновековните текстови го следат структурирањето на наративот на Дарес при опишувањето на Троил по неговите родители и четирите кралски браќа [[Хектор]], [[Парис (митологија)|Парис]], [[Деифоб]] и [[Хелен (митологија)|Хелен]]. Јосиф Ексетерски, во неговиот ''Daretis Phrygii Ilias De bello Troiano'' ''(Илијада на Дарес Фригиецот за Тројанската војна)'', го опишал ликот на следниов начин:<blockquote><div> Екстремитетите на Троил се шират и го исполнуваат неговиот простор. <br />Во неговиот ум е како гигант, иако е момче според годините <br />тој не попушта на никого во своите смели дела со сила во сите негови делови <br />неговата поголема слава блеска низ неговото лице.<ref>Јосиф од Ексетер, „Даретис: Фриги Илиас Де Бело Тројано“ iv. 61-4. Цитат од преводот на А. Риг на англиски јазик е достапен на [http://www.chass.utoronto.ca/medieval/web-content/ylias/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430125911/http://www.chass.utoronto.ca/medieval/web-content/ylias/index.html|date=2007-04-30}}.</ref></div></blockquote> Описот на Беноа де Сент-Мор во „ ''Тројанскиот'' ''роман“ (Le Roman de Troie'') е предолг за да се цитира во целост, но влијаел врз описите што следат. Беноа навлегол во детали за карактерот и изгледот на лицето што ги избегнуваат другите писатели. Тој кажува дека Троил бил „најубавиот од младите во Троја“ со:<blockquote><div> руса коса, многу шармантна и природно сјајна, очи светли и полни со веселба... Не бил дрзок или надмен, туку лесен во срцето, весел и вљубен. Поради тоа, бил сакан, и добро посакувал...<ref>Цитат од извадок од преводот во Гордон (1934: стр. 5-6).</ref> </div></blockquote> ''Historia destructionis Troiae'' на Гвидо де Колумна (''Историја на уништувањето на Троја'') вели: <blockquote><div> Петтиот и последен се викал Троил, млад човек што е можно похрабар во војна, за чија храброст има многу приказни кои денешната историја не ги изоставува подоцна.<ref>Guido delle Colonne, ''Historia Destructionis Troiae'' v, 63–66, translated by E. M. Meek.</ref> </div></blockquote> ''Книгата „Славната Троја“'':<blockquote><div> Најмладиот Троил <br />похрабар човек од него <br />помеѓу сите останати никогаш немало, <br />- освен Хектор, неговиот брат. <br />Таков јунак никогаш повеќе не се родил. </div></blockquote> Момчето кое во античките текстови никогаш не му било рамноправно на Ахил, во тој период станало млад витез, достоен противник на Грците. ==== Витез и воен водач ==== Во книгата ''„Славна Троја“'', ова е затоа што Ахил речиси го убива Троил во претходната борба, но Тројанецот бил спасен. Ахил сака да биде сигурен дека ова нема да се случи повторно.<ref>Гвидо деле Колоне „Историјата на уништувањето на Троја“ 6. 294–301; „Книгата за слава на Троја“ 2563-6. Лефевр „Враќањето на историјата на Троја“, лист 261 на задната страна од печатницата Какстон.</ref> Оваа втора борба се води како директен дуел помеѓу двајцата, при што победува Ахил, поголемиот јунак.<ref>''Historia Destructionis Troiae'' 15.34–43; ''Laud Troy Book'' 4755-66.</ref> Во средновековните текстови, Троил е претставен како храбар витез во текот на целата војна, преземајќи ја, како кај Дарес, функцијата главен воин на страната на Тројанците по смртта на Хектор. Всушност, тој е именуван како втор Хектор од страна на Чосер и Лидгејт.<ref>„Мудриот достоен Ектор Вториот“ Чосер „Троил и Криседа“ II.155; Лидгејт „Книга за Троја“ II.288.</ref> Овие двајца поети го следат [[Џовани Бокачо|Бокачо]] во известувањето дека Троил убил илјадници Грци.<ref>Boccaccio ''il Filostrato'' viii.27; Chaucer ''Troilus and Criseyde'' V.258; Lydgate ''Troy Book'' 4.2041</ref> Сепак, споредбата со Хектор може да се смета како признавање на инфериорноста на Троил во однос на неговиот брат преку самата потреба да се спомене.<ref>Arner (2010)</ref> Кај Јосиф, Троил е поголем од [[Александар III Македонски|Александар]], Хектор, [[Тидеј]], [[Белона (божица)|Белона]], па дури и од [[Марс (митологија)|Марс]], и убива седум Грци со еден удар со својот палка. Тој не ги удира нозете на противниците бидејќи тоа би ја понижило неговата победа. Тој се бори единствено против витези и благородници и ги презира обичните воини. Алберт го сметал Троил за толку важен што го направил како главен лик во неговата варијанта на Тројанската војна. Тој е „ѕидот на неговата татковина, заштитата на Троја, розата на војската...“ <ref>Алберт Штадски „Троил“ iv. 329 цитиран во Бојтани (1989: стр.7).</ref> Списокот на грчки водачи кои ги ранува Троил се проширува во различните прераскажувања на војната, од двајца кај Дарес, за да ги вклучи и [[Агамемнон]], [[Диомед]] и [[Менелај]]. Гвидо, држејќи го своето ветување да раскаже за сите храбри дела на Троил, опишува многу инциденти. Троил обично победува, но е заробен во рана битка од [[Менестеј]] пред неговите пријатели да го спасат. Овој инцидент се појавува повторно кај имитаторите на Гвидо, како што се Лефевр и <nowiki><i id="mwBMA">Тројанските книги на</i></nowiki> Лауд и Лидгејт.<ref>Guido ''Historia'' 15.293ff; ''Laud Troy Book'' 5131ff; Lefevre ''Recuyell'' leaf 290 verso; Lydgate ''Troy Book'' 3.1020ff.</ref> ==== Смрт ==== Според средновековната тројанска традиција, Ахил се повлекол од борбата во војната бидејќи требало да се ожени со Поликсена. На крајот, толку многу негови следбеници биле убиени што тој одлучил повторно да се придружи на битката што води до смртта на Троил, а потоа и до смртта на Хекуба, Поликсена и Парис кои го планираат убиството на Ахил. [[Податотека:The_Death_of_Troilus_Achilles_Paris.jpg|алт=Пространа слика каде што се прикажани многу фигури облечени во доцносредновековен стил. Во средината е храмот каде што Ахил е нападнат. Од двете страни се прикажани битките во кои Троил и Парис се убиени. Свитоци со текст се видливи над и под сликата, иако што е напишано не е јасно. |мини|400x400пкс|Холандска таписерија од 15 век со смртта на Троил, Ахил и Парис. Близу горниот дел од левиот панел, подигнатиот меч го држи Ахил, кој се спрема да го обезглави беспомошниот Троил. На дното, тој го влече обезглавеното тело зад својот коњ.<ref>Ерик Гелбер: „Таписерија во ренесансата: Уметност и величественост“, Art critical.com, пролет 2002, [http://www.artcritical.com/gelber/EGTapestry.htm]; врската е проверена на 5 август 2007 година, на англиски јазик</ref>]] Алберт и Јосиф го следат Дарес во обидот Ахил да го обезглави Троил додека се обидува да стане откако неговиот коњ паѓа. Кај Гвидо и авторите врз кои тој влијаел, Ахил конкретно го бара Троил за да се одмазди за претходната средба каде што Троил го ранил. Затоа им наредува на [[Мирмидонци]]те да го пронајдат Троил, да го опколат и да спречат да се извлече. КајГвидо, Лефевр и Лидгејт, однесувањето на убиецот на Троил е многу поразлично, без никаква чест. Ахил чека додека неговите луѓе не го убијат коњот на Троил и не му го отсечат оклопот. Дури тогаш<blockquote><div> И кога виде како Троил стои разголен, <br />од долга борба исцрпен и обесхрабрен, <br />и од своите луѓе сам, напуштен — <small>Лидгејт, ''Книга за Троја'', iv, 2756-8.</small> </div></blockquote>Ахил го напаѓа и го обезглавува. Во Илијада, Ахил го влече трупот зад својот коњ. Така, споредбата со хомерскиот Хектор е засилена и, во исто време, се повторуваат аспекти од судбината на класичниот Троил. === Љубовник === [[File:Kelmscott_Troilus.jpg|alt=A printed page. A picture and some text and set asymmetrically in a wide band decorated with a leaf motif. The text shows the last few verses of Book I and the start of Book II of ''Troilus and Criseyde''. The first letter of Book II is ornately decorated. Above the text, the picture is set in its own decorated border. It shows the tall slender figures of a man and a woman in long medieval clothing. Between them is a hexagonal table set with food and drink.|лево|мини|350п| [[Прерафаелити|Прерафаелитска]] интерпретација од [[Едвард Берн-Џонс]] во The Kelmscott Press, изработена од [[Вилијам Морис]].]] Последниот аспект од ликот на Троил кој се развил во традицијата е оној по кој тој е најпознат во современото време. ''„Троил и Крисида“'' на Чосер и ''[[Троил и Кресида|„Троил и Кресида“]]'' на [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] се фокусираат на Троил во неговата улога на љубовник. Оваа тема првпат ја вовел Беноа де Сент Мор во „''Романот за Троја“'' и ја развил Гвидо деле Колоне. ''„Ил Филострато“'' од [[Џовани Бокачо|Бокачо]] е првата книга што ја зема љубовната приказна како главна тема. [[Роберт Хенрисон]] и [[Џон Драјден]] се други автори кои посветуваат дела на него. Приказната за романсата на Троил се развила во контекст на машките конвенции на дворска љубов и затоа фокусот на симпатиите требало да биде Троил, а не неговата сакана.<ref>Roberto Antonelli (1989: pp.22).</ref> Како што различни автори ја пресоздавале романсата, тие ја толкувале на начини под влијание и на перспективите на своето време и на нивните индивидуални преокупации. Приказната, како што подоцна започнала да се развива преку делата на Бокачо, Чосер и Шекспир, е прикажана подолу. ==== Приказната за Троил и Кресида ==== Троил имал обичај да се потсмева на глупоста на љубовните врски на другите млади мажи. Но, еден ден тој ја видел Кресида во храмот на Атена и се вљубил во неа. Таа е млада вдовица и ќерка на свештеникот [[Калхант]], кој пребегал во грчкиот логор. Засрамен што станал токму таков човек кој порано го исмејувал, Троил се обидува да ја чува својата љубов во тајност. Сепак, тој копнее по Кресида и станува толку повлечен што неговиот пријател Пандар го прашува зошто е несреќен и на крајот го убедува Троил да ја открие својата љубов. Пандар се нуди да дејствува како посредник, иако е роднина на Кресида и треба да ја чува нејзината чест. Пандар ја убедува Кресида да признае дека таа му ја возвраќа љубовта на Троил и, со помош на Пандар, двајцата успеваат да ги исполнат своите чувства еден кон друг. Нивната заедничка среќа завршува кога [[Калхант]]<nowiki/>го убедува [[Агамемнон]] да организира враќање на Кресида кај него како дел од размена на заложници во која заробениот Тројанец [[Антенор (митологија)|Антенор]] бил ослободен. Двајцата љубовници се растроени и дури размислуваат да побегнат заедно, но конечно соработуваат со размената. И покрај првичната намера на Кресида да му остане верна на Троил, грчкиот воин [[Диомед]] го освојува нејзиното срце. Кога Троил дознава за ова, тој бара одмазда на Диомед и на Грците и умира во битка. Исто како што Кресида го предава Троил, Антенор подоцна требало да ја предаде Троја. ==== Беноа и Гвидо ==== Во ''„Романот за Троја“'', ќерката на Калхант, која Троил ја посакува, се вика [[Брисеида]]. Нивната врска првпат се споменува откако е договорена размената на заложници:<blockquote><div> Кој и да имал радост или веселба, Троил трпел мака и тага. Тоа било поради ќерката на Калхант, бидејќи ја сакал длабоко. Целото свое срце го посветил на неа; толку силно бил опседнат од својата љубов што мислел само на неа. Таа му се предала себеси, и своето тело и својата љубов. Повеќето мажи знаеле за тоа. </div></blockquote>Kaj Гвидо, љубовта на Троил и [[Диомед]] се нарекува [[Брисеида|Бриседа]]. Неговата варијанта (историја) е повеќе моралистичка и помалку трогателна, отстранувајќи ја психолошката комплексност на Беноа (романса) и фокусот во неговото прераскажување на љубовниот триаголник е цврсто префрлен на предавството на Троил од страна на Бриседа. Иако Бриседа и Диомед се најнегативно карикатурирани од морализацијата на Гвидо, дури и Троил е предмет на критика како „глупава младост“, како што е прикажано подолу, кон младешки мани.<ref>Gordon (1934: p.8) translation.</ref><blockquote><div> Троил, сепак, откако дознал за намерата на својот татко да продолжи и да ја ослободи Бриседа и да ја врати на Грците, бил преплавен и целосно уништен од голема тага, и речиси целосно проголтан од солзи, воздишки и оплакувања, бидејќи ја негувал со големата ревност на младешката љубов и бил воден од прекумерната ревност на љубовта во интензивната копнеж на пламтечката страст. Немало никој од неговите најблиски што би можел да го утеши.<ref>E. M. Meek translation ixx, 127–133.</ref> </div></blockquote> Бриседа по ова е подеднакво погодена од можноста за разделба од својот љубовник. Троил пристигнува во нејзината соба и тие ја поминуваат ноќта заедно, обидувајќи се да се утешат еден со друг. Троил е дел од придружбата што треба да ја предаде следниот ден. Штом е со Грците, Диомед веднаш е воодушевен од нејзината убавина. Иако не е непријателски настроена, не може да го прифати како свој љубовник. Во меѓувреме, Калхант ѝ кажува да прифати дека боговите го одредиле падот на Троја и дека веќе е побезбедна кога е со Грците. Наскоро се одвива битка и Диомед го турка Троил од коњот. Гркот го испраќа како подарок на Бриседа со објаснување дека му припаѓал на нејзиниот стар љубовник. Кај Беноа, Бриседа се жали на Диомед бидејќи се обидува да ја освои со понижување на Троил, но кај Гвидо сè што останува од нејзиниот долг говор кај Беноа е дека таа „не може да го мразам оној што ме сака со таква чистота на срцето“.<ref>E. M. Meek translation xx 90-1.</ref> Диомед наскоро го освојува нејзиното срце. Кај Беноа, тоа е преку неговото покажување љубов и таа му ја дава својата ракавица како знак. Троил го бара во битка и целосно го победува. Тој го спасува животот на Диомед, само за да може да ѝ пренесе порака за презирот на Троил. Кај Гвидо, промената на срцето на Бриседа доаѓа откако Троил сериозно го ранува Диомед. Бриседа се грижи за Диомед, а потоа одлучува да го земе за свој љубовник, бидејќи не знае дали некогаш повторно ќе го сретне Троил. Во подоцнежните средновековни раскажувања за војната, епизодата со Троил и Бриседа/Кресида е признаена и често наведена како причина Диомед и Троил да се бараат еден со друг во битка. Љубовната приказна, исто така, станува приказна која се раскажува одделно. ==== Бокачо ==== [[File:Boccaccio_Altonensis_2.jpg|alt=A page of [[illuminated manuscript]]. A picture is drawn in the loops of the "S" that opens the text. The theme round the edge of the page includes berries and birds with intertwined necks.|мини|350п|Воведот на Песна 2 од ракопис на ''„Ил Филострато“'' од 14 век. Илустрацијата го прикажува Пандар како го посетува Троил чија невозвратена љубов го натерала да си легне. Codex Christianei, Ex Bibliotheca Gymnasii Altonani ([[Хамбург]]).]] Првото поголемо дело кое ја зема приказната за неуспешната љубов на Троил како средишна тема е „''Ил Филострато''“ од [[Џовани Бокачо]].<ref>Италијанскиот текст може да се преземе од [http://www.letturelibere.net/download.php?id=750] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070413132800/http://www.letturelibere.net/download.php?id=750|date=2007-04-13}}. Линкот е проверен на 17 август 2007 година. Преводите се достапни на пр. во Хејвли, Н.Р. (ур.) „Чосеровиот Бокачо“ со некои други дела на Бокачо, и во Гордон (1934) со комплетниот „Троил“ на Чосер и извадоци од Беноа.</ref> Насловот значи „оној кој е погоден од љубовта“.<ref>Џулија Натали (стр. 51) „Лирска верзија: „Филострато“ од Бокачо“ во Бојтани (1989: стр. 49–73) истакнува дека етимологијата за ова значење е погрешна.</ref> Текстот има очигледна цел. Во [[предговор]]от, самиот Бокачо е Филострато и се обраќа на сопствената љубов која го отфрлила.<ref>Меѓу академиците постои одредена дебата за тоа која била оваа жена. Невил Когил (1971: стр. xvii) сугерира дека Марија д'Акино; Џулија Натали (1989: стр.51) ја отфрла оваа идеја и предлага дека саканата на Бокачо била некоја по име Џована.</ref> Бокачо воведува голем број карактеристики на приказната што требало да ги преземе Чосер. Најочигледно е дека љубовта на Троил веќе се нарекува Крисеида или Кресида.<ref>Според Фрејзер (1966: стр.170), ова е веројатно влијание од слична промена кај Арманино од „Фиорита“ од Болоња.</ref> Новината во раскажувањето е воведувањето на посредникот Пандар. Троил е карактеризиран како млад човек кој силно ги изразува сите расположенија што ги има, плачејќи кога неговата љубов е неуспешна. Бокачо ја дополнува историјата пред размената на заложници на следниов начин. Троил се потсмева на вљубените погледи на другите мажи кои им веруваат на жените пред да станат жртви на љубовта кон себеси кога ја гледа Кресида, овде како млада вдовица, во Паладиумот, храмот на Атена. Троил ја чува својата љубов во тајност и е несреќен поради тоа. Пандар, најдобриот пријател на Троил и роднина на Кресида во оваа варијанта на приказната, дејствува како посредник откако го убедува Троил да ја објасни својата вознемиреност. Во согласност со правилата на дворската љубов, љубовта на Троил останува тајна од сите освен од Пандар,<ref>Coghill (1971: p.xxii-xxiii) discussing Lewis (1936).</ref> сè додека Касандра конечно не ја открие причината за последователната вознемиреност на Троил. Откако е договорена размената на заложници, Троил предлага тие да побегнат, но Кресида тврди дека тој не треба да ја напушти Троја и дека таа треба да ја заштити нејзината чест. Наместо тоа, таа ветува дека ќе се сретне со него во рок од десет дена. Троил го поминува поголемиот дел на градските ѕидини чекајќи ја, воздивнувајќи во правецот каде што заминала Кресида. Коњите, како што ги користеле Гвидо или Беноа, не се вклучени во сознанието на Троил за промената на срцето на Кресида. Наместо тоа, еден сон навестува што се случило, а потоа вистината се потврдува кога брош - претходно подарок од Троил за Кресида - се наоѓа на ограбената облека на Диомед. Во меѓувреме, Кресида продолжува да се преправа во нивната преписка дека сè уште го сака Троил. Откако е потврдено предавството на Кресида, Троил станува сè пожесток во битката. ==== Чосер и неговите наследници ==== [[Податотека:Chaucer_Troilus_frontispiece.jpg|алт=An illustrated page. In the foreground a man in a stand talks to reclining robed figures. In the middle ground is a forest and a road along which various figures travel towards a castle in the background.|лево|мини|350п|Чосер го рецитира својот ''Троил''. Фронтиспис од ракопис на ''Троил и Кресида'' од почетокот на 15 век, колеџ Корпус Кристи, Кембриџ.]] ''„Троил и Кресида“''<ref>Целосниот текст е достапен на [http://www.gutenberg.org/ebooks/257], линкот е проверен на 17 август 2007 година.</ref> од [[Џефри Чосер]] одразува похумористичен поглед на светот од поемата на Бокачо. Чосер нема своја повредена љубов да ја покаже и затоа си дозволува иронично одвојување од настаните, а Кресида е прикажана со поголема симпатичност.<ref>Coghill (1971: pp.xvii-xviii).</ref> За разлика од последното пеење на Бокачо, кое се враќа на сопствената ситуација на поетот, палинодата на Чосер го прикажува Троил како гледа надолу смеејќи се од небото, конечно свесен за бесмисленоста на земските емоции. Околу една третина од стиховите на ''„Троил“'' се приспособени од многу пократката ''„Ил Филострато“'', оставајќи простор за подетален и карактеристичен наратив.<ref>Frazer (1966: p.5).</ref> Кресида на Чосер е занишана од Диомед кој си игра со нејзиниот страв. Пандар е нејзин чичко, посветовен и поактивен во она што се случува, па затоа Троил е попасивен.<ref>Windeatt (1989: p.128).</ref> Оваа пасивност добива комичен третман кога Троил се онесвестува во спалната соба на Кресида и Пандар ја крева во нејзиниот кревет. Повторената емоционална парализа на Троил е споредлива со онаа на [[Хамлет]], кој можеби се темели на него. Може да се смета дека е водена од лојалност и кон Кресида и кон неговата татковина, но исто така е толкувана помалку љубезно.<ref>Џенифер Р. Гудман [http://findarticles.com/p/articles/mi_m2342/is_n3_v31/ai_21240789/pg_6/?tag=content;col1 „Природата како судбина во „Троил и Крисејда“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050113093909/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2342/is_n3_v31/ai_21240789 |date=2005-01-13 }}, „Стил“, есен, 1997</ref> Друга разлика во карактеризацијата на Троил од ''Филострато'' е тоа што тој повеќе не е женомразец на почетокот. Наместо да им се потсмева на љубовниците затоа што им веруваат на жените, тој им се потсмева поради тоа како љубовта влијае врз нив.<ref>Gordon (1934: p.xiii).</ref> Визијата на Троил за љубовта е сурова: целосната посветеност понудува таа целосно да се исполни; секоја форма на неуспех значи целосно отфрлање. Тој не е во состојба да ги разбере нежноста и сложеноста што лежат во основата на колебањата на Кресида и маневрирањето на Пандар.<ref>Andrew (1989: p.91)</ref> Во своето раскажување, Чосер ги поврзува судбините на [[Троја]] со онаа на Троил, а меѓусебниот пад на среќата по размената на Кресида за предавникот Антенор е најзначајната паралела.<ref>Бенсон (1980: стр. 137) следејќи го Џон П. Мекол „Тројанската сцена во „Троил“ на Чосер, „Англиска литературна историја“, 29 (1962), 263.</ref> Малку се променило во општиот тек на заплетот од [[Џовани Бокачо|Бокачо]]. Работите се прикажани само подетално, на пример, Пандар го вклучува средниот син на Пријам, [[Деифоб|Дејфоб,]] за време на неговите обиди да ги обедини Троил и Кресида. Друга сцена што Чосер ја додава требало да биде преработена од Шекспир. Во неа, Пандар се обидува да ја убеди Кресида во доблестите на Троил над оние на Хектор, пред чичкото и внуката да бидат сведоци на враќањето на Троил од битка на јавно признание со многу оштетен шлем. Чосер, исто така, вклучува детали од претходните раскажувања. Се споменува не само брошот на Бокачо, туку и ракавицата, заробениот коњ и битките на двајцата љубовници кај Беноа и Гвидо. Поради големиот успех на ''„Троил“'', љубовната приказна била популарна како самостојна приказна која ја прераскажувале писатели на англиски јазик во текот на 15 и 16 век, па сè до 17 век. Темата била третирана или сериозно или во [[бурлеска]]. За многу автори, вистинскиот Троил, лажната Кресида и додворувачкиот Пандар станале идеални ликови кои на крајот биле спомнати заедно како такви во Шекспир.<ref>Benson (1989: p.158)</ref> Во истиот период, англиските прераскажувања на пошироката тема на [[Тројанската војна]] имале склонетост да ги избегнуваат дополнувањата на Бокачо и Чосер во приказната, иако нивните автори, вклучувајќи го и Какстон, општо го признавале Чосер како почитуван претходник. ''„Тројанска книга“'' на Џон Лидгејт претставува исклучок.<ref>Benson (1989: pp.154–6).</ref> „Пандар“ е еден од елементите од поемата на Чосер што Лидгејт го вклучува, но Гвидо ја обезбедува неговата целокупна наративна рамка. Како и кај другите автори, третманот на Лидгејт ја спротивставува непоколебливоста на Троил во сите нешта со непостојаноста на Кресида. Настаните од војната и љубовната приказна се испреплетени. Троиловата вештина во битката значително се зголемува откако ќе разбере дека Диомед започнува да го освојува срцето на Кресида, но не поминува долго време по конечната победа на Диомед во љубовта кога Ахил и неговите Мирмидони предавнички го напаѓаат и го убиваат Троил и го малтретираат неговиот труп, со што се заклучува третманот на Лиџгејт кон ликот како епски јунак,<ref>Torti (1989: pp.173–4).</ref> кој е најчистиот од сите кои се појавуваат во ''Книгата за Троја''.<ref>C. David Benson {{cite web|url=http://geocities.com/growonder/chaucertroilus.html|title=Critic and poet: what Lydgate and Henryson did to Chaucer's ''Troilus and Criseyde''.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027110205/http://geocities.com/growonder/chaucertroilus.html|archive-date=October 27, 2009|access-date=2010-10-13|url-status=bot: unknown}} ''[[Modern Language Quarterly]]'', March 1992, v.53 n.1 p.23(18)</ref> Од сите обработки на приказната за Троил и, особено, Кресида во периодот помеѓу Чосер и Шекспир, токму приказната на [[Роберт Хенрисон]] добила најголемо внимание од современите критичари. Неговата поема ''„Заветот на Кресида“''била опишана од експертот за средноанглиски јазик Дејвид Бенсон како „единствената поема од 15 век напишана во Велика Британија која почнува да се натпреварува со моралната и уметничката сложеност на ''„Троил'' “ од Чосер“. Во ''Заветот,'' главниот лик е напуштен од Диомед, а потоа се разболува од лепра, така што таа станува непрепознатлива за Троил. Тој ги сожалува лепрозните со кои таа е и е дарежлив кон неа затоа што таа го потсетува на нејзиниот идол во неговиот ум, но тој останува доблесен пагански витез и не го постигнува искупувањето што го постигнува таа. Сепак, следењето на Троил се сметало за претстава на дарежливост.<ref>Benson (1980: pp.147–8).</ref> ==== Шекспир и Драјден ==== [[Податотека:Bromley_Troilus.jpg|алт=A print. In the foreground are a young man and awoman in each others arms. An older man looks on. All are dressed after the ancient Roman style|мини|336x336пкс|Троил и Кресида во овоштарникот на Пандар. Валентин Волтер Бромли]] Друг пристап кон љубовната приказна на Троил според Чосер е да се третира Троил како будала, нешто што [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] го направил во алузии на него во драмите што водат до ''Троил и Кресида''.<ref>Бенсон (1989: стр. 159–60) осврнувајќи се на „[[Како што ви се допаѓа]]“ iv. i. 99–100 и „[[Припитомување на кретенката]]“ iv. i. 150.</ref> Во „проблемската драма“ на Шекспир вклучува елементи на Троил будалата.<ref>Претставата е достапна онлајн на [https://www.gutenberg.org/ebooks/1528]. Линкот е проверен на 17 август 2007 година.</ref> Сепак, ова може да се оправда со неговата возраст. Тој е речиси безбрадосен млад човек, неспособен целосно да го разбере функционирањето на сопствените емоции, во средината на адолесцентска заљубеност, повеќе заљубен во љубовта и неговата слика за Кресида отколку во самата вистинска жена.<ref>Р. А. Фоукс (1987: стр. 11, 15); Оутс (1966/7). Троил е речиси без брада бидејќи се шегува дека има педесет и едно влакно на брадата, едно бело (за Пријам) и останатите за синовите на Пријам (едно разделено за Парис) Чин I Ск 2.</ref> Тој покажува мешавина од идеализам за вечно верни љубовници и реализам, осудувајќи го хекторовиот „порок на милосрдие“.<ref>Шекспир „Троил и Кресида“ V. iii. 37. Мешавината од реализам и идеализам во ликот на Троил е дискутирана кај Ломбардо (1989: стр. 209) и Палмер (1982: стр. 91).</ref> Неговиот концепт за љубовта вклучува и желба за моментално сексуално задоволување и верување во вечна верност.<ref>Foakes (1987: p.13)</ref> Тој, исто така, покажува мешавина од постојаност (во љубовта и поддршката на продолжувањето на војната) и недоследност (двапати се премислува во првата сцена за тоа дали да оди во битка или не). Повеќе Хамлет отколку [[Ромео Монтеѓу|Ромео]],<ref>Lombardo (1989: p.14)</ref> до крајот на претставата, кога неговите илузии за љубовта се разбиени, а Хектор мртов, Троил можеби покажува знаци на созревање, препознавајќи ја природата на светот, отфрлајќи го Пандар и фокусирајќи се на одмазда за смртта на својот брат, наместо за скршено срце или украден коњ.<ref>Руфини (1989: стр. 246, 8) го дискутира и отфрла тврдењето на Тилијард (во Е.М.В. Тилијард, „Шекспировиот проблематичен драмски текст“, Лондон 1965 стр. 76) дека Троил созрева; Палмер (1982: 64–5) е двосмислен, велејќи дека тој е единствениот лик кој можеби се променил во текот на претставата.</ref> Романописецот и академик Џојс Керол Оутс, од друга страна, го гледа Троил како почеток и крај на претставата во беснило - на љубов, а потоа и на омраза. За неа, Троил не е во можност да ја постигне рамнотежата на трагичен јунак и покрај неговите искуства со учење, бидејќи тој останува човечко суштество кое припаѓа на банален свет каде што љубовта се споредува со храна и готвење, а возвишеноста не може да се постигне.<ref>Oates (1966/7)</ref> Изворите на ''Троил и Кресида'' ги вклучуваат Чосер, Лидгејт, Какстон и Хомер,<ref>Palmer (1982: p.22ff).</ref> но постојат и дела од самиот Шекспир, а неговиот тон е доста поразличен. Шекспир пишувал во време кога традициите на дворската љубов биле мртви и кога Англија поминувала низ политички и социјални промени.<ref>Lombardo (1989: pp.213–4).</ref> Шекспировиот третман на темата за љубовта на Троил е многу поциничен за разлика од оној на Чосер, а ликот на Пандар е прикажан [[Гротеска|гротескен]]. Всушност, сите јунаци од Тројанската војна се деградирани и исмејувани.<ref>Lombardo (1989: p.204).</ref> Дејствијата на Троил се предмет на погледот и коментарите и на поткупливиот Пандар и на циничниот [[Терсит]], кој кажува:<blockquote><div> ...„Тој лукав, одвратен подлец Диомед ја има во шлемот истата таа бедна, сенилна, глупава ракавица на тројанскиот простак. Би сакал да ги видам лице в лице, па тој млад тројански будала што ја сака таа жена да му ја врати ракавицата на грчкиот развратник назад кај неа — без чест и без значење.“...<ref>Shakespeare, ''Troilus and Cressida'' V. iv. 2–9.</ref> </div></blockquote> [[Податотека:A_Scene_from_Troilus_and_Cressida_-_Angelica_Kauffmann.jpg|алт=A print. The inside of a large grand tent. In the centre and right foreground are a young man and woman. Beyond them to the left, in another section of the tent, an older man is restraining an angry young man. In the far left background an ugly man looks on. The characters are dressed in a mixture of ancient, medieval and Georgian clothing.|лево|мини|350x350пкс|Терсит (крајно лево со факел) го гледа Одисеј како го врзува Троил додека Диомед ја заведува Кресида. Насликано од Анџелика Кауфман во 1789 година и гравирано од Лујџи Скијавонети за илустрираното издание на ''[[Троил и Кресида|„Троил и Кресида“]]'' на галеријата Бојдел Шекспир во 1795 година.]] Дејството е компресирано и скратено, почнувајќи ''[[in medias res]]'' со Пандар кој веќе работи за Троил и ги фали неговите доблести пред Кресида повеќе од оние на другите витези кои ги гледаат како се враќаат од битка, но комично го мешаат со [[Деифоб|Дејфоб]]. Тројанските љубовници се заедно само една ноќ пред да се случи размената на заложници. Тие разменуваат ракавица и ракав како љубовни ознаки, но следната ноќ [[Одисеј]] го носи Троил во шаторот на Калхант, значително блиску до шаторот на Менелај.<ref>Низ целата претстава, Шекспир го привлекува вниманието кон паралелите помеѓу триаголниците Парис-Елена-Менелај и Диомед-Кресида-Троил. Тоа што Троил открива дека самиот е измамен на прагот на измамениот Грк е само еден пример за ова. (Руфини, 1989: стр. 259ff).</ref> Таму тие го гледаат Диомед како успешно ја заведува Кресида откако ѝ го зема ракавот на Троил. Младиот Тројанец се бори со она што му го кажуваат неговите очи и уши, сакајќи да не верува во тоа. Откако претходно размислувал да ја напушти бесмисленоста на војната во корист на својата улога на љубовник, а потоа се обидел да ја помири љубовта и витешкото однесување, сега му останува војната како негова единствена улога.<ref>Lombardo (1989: p.203)</ref> И двете борби помеѓу Троил и Диомед од традиционалото раскажување за Беноа и Гвидо се одвиваат следниот ден во шекспировиот наратив. Диомед го заробува коњот на Троил во првата борба и го испраќа кај Кресида. Потоа Тројанецот триумфира во втората, иако Диомед побегнува. Но, во отстапување од овој наратив, Хектор, а не Троил, е оној кого Мирмидонците го опкружуваат во кулминативната битка на претставата и чие тело е влечено зад коњот на Ахил. Самиот Троил останува жив, ветувајќи дека ќе се одмазди за смртта на Хектор и отфрлајќи го Пандар. Неговата приказна завршува, како што започнува, ''in medias res'' со него и преостанатите ликови во неговиот љубовен триаголник кои остануваат живи. Околу седумдесет години откако шекспировиот „''Троил“'' бил првпат претставен, [[Џон Драјден]] го преработил како трагедија, според негово гледиште зацврстувајќи го ликот на Троил, а всушност и целата драма, со отстранување на многу од нерешените нишки во заплетот и двосмисленостите во шекспировото прикажување на главцниот лик како убедлив млад човек, а не како јасен и темелно симпатичен јунак.<ref>M. E. Novak (1984 p.521); Rufini (1989: pp.245–6).</ref> Драјден го опишал ова како „ бришење на тоа куп ѓубре, под кое лежат закопани многу одлични мисли“.<ref>Dryden ''Preface to Troilus and Cressida'' in Novak (1984: p.226).</ref> Неговиот „Троил“ е помалку пасивен на сцената околу размената на заложници, расправајќи се со Хектор за предавањето на Кресида, која останува верна. Нејзината сцена со Диомед, на која Троил е сведок, е нејзин обид „да ги измами измамниците“.<ref>Dryden, ''Troilus and Cressida'' IV, ii, 314</ref> Таа се фрла пред нозете на своите завојувани љубовници за да го заштити Троил и извршува самоубиство за да ја докаже својата лојалност. Не можејќи да го остави сè уште живиот Троил на сцената, како што направил Шекспир, Драјден ја вратил неговата смрт од рацете на Ахил и Мирмидонците, но дури откако Троил го убил Диомед. Според П. Бојтани, Драјден оди во „спротивната крајност од шекспировото... решавање на сите проблеми и со тоа убивање на трагедијата“.<ref>Boitani (1989: p.286).</ref> == Современи варијанти == По „Шекспир“ на Драјден, „Троил“ останал речиси невидлив во книжевноста сè до 20 век. [[Џон Китс|Китс]] се осврнува на „Троил“ и „Кресида“ во контекст на „суверената моќ на љубовта“ , а [[Вилијам Вордсворт|Вордсворт]] наоравил превод на дел од Чосер, но, како по правило, љубовта била прикажана на начини многу поинакви од она што е во приказната за „Троил“ и „Кресида“.<ref>Китс, Ј. [[Ендимион (поема)|Ендимион]], ii. 1–13. Текстот е достапен на [http://www.bartleby.com/126/33.html]. Линкот е проверен на 19 август 2007 година.</ref> Бојтани ги гледа двете светски војни и ангажманот на 20 век „во обновувањето на сите видови минати митови“<ref>Boitani (1989).</ref> како придонес за повторно разгорување на интересот за „Троил“ како човечко суштество уништено од настани надвор од негова контрола. Слично на тоа, Фоукс ги гледа последиците од една светска војна и заканата од втора како клучни елементи за успешното оживување на ''„Троил“'' на Шекспир во две продукции во првата половина на 20 век,<ref>Foakes (1987: p.7)</ref><ref name="Boitani 1989: p.289">Boitani (1989: p.289)</ref> а еден од авторите дискутирани подолу го именува ''„Маршот на лудоста: Од Троја до Виетнам“'' од Барбара Тухман како повод за неговата желба да ја прераскаже Тројанската војна.<ref>Шановер, Е. (2001) „Бронзено доба“, том 1, „Илјада бродови“, Оринџ, Калифорнија, Image Comics: стр. 200.</ref> Бојтани дискутира за современата употреба на ликот Троил во поглавје насловено како ''[[Ерос (митологија)|„Ерос]] и [[Танат (митологија)|Танат“]]''.<ref>Boitani (1989: pp.281–305)</ref> Љубовта и смртта, втората или како трагедија сама по себе или како епски симбол на сопственото уништување на Троја, затоа, се двата основни елементи на митот за Троил за уредникот на првиот преглед на неговата должина од книга од античко до современо време. Тој го гледа ликот како неспособен за преобразба на јуначко ниво на начин на [[Одисеј]], а исто така и блокиран од можноста за развој како архетипска фигура на проблематична младост од страна на Хамлет. Атрактивноста на Троил за 20 и 21 век е неговата човечност.<ref name="Boitani 1989: p.289"/> Верувањето во средновековната традиција на Тројанската војна што следело по Диктис и Дарес го преживеало оживувањето на учењето во ренесансата и појавата на првиот англиски превод на ''Илијада'' во форма на Хомер според Чепмен. (Шекспир ги употребил и Хомер и Лефевр како извори за неговиот ''Троил'') Сепак, двата наводно очевидци конечно биле дискредитирани од Јаков Перизон во раните години на 18 век.<ref>Frazer (1966: p.7)</ref> Со поткопувањето на главниот извор за неговото прикажување како еден од најактивните јунаци од Тројанската војна, Троил станал опционален лик во современата тројанска фикција, освен оние кои ја прераскажуваат самата љубовна приказна. Линдзи Кларк и Филип Пароти, на пример, целосно го изоставуваат Троил. Хилари Бејли вклучува лик со тоа име во ''Касандра: Принцезата на Троја'', но малку остатоци од класичните или средновековните варијанти освен што тој се бори со Диомед. Сепак, некои од над шеесетте прераскажувања на Тројанската војна од 1916 година<ref>Бер, С. (2007) осврт на Бери Б. Пауел, „Војната во Троја: вистинска историја“, „Класичен преглед на Брин Маур“, достапно онлајн на [http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/2007/2007-06-38.html#n1], линкот е проверен на 18 август 2007 година.</ref> го прикажуваат ликот. === Маж-момче === Една последица од повторната проценка на изворите е повторното појавување на Троил во неговата стара форма на ''андропаис''.<ref>Boitani (1989: p.289).</ref> Троил ја добива оваа форма во „''Тројанската војна нема да се случи“'' од [[Жан Жироду|Жироду]], неговото прво успешно повторно појавување во 20 век. Троил е петнаесетгодишно момче кое Елена Тројанска го забележала како ја следи наоколу. Откако ја одбил можноста да ја бакне кога таа му ја понудила и кога се соочил со Парис, тој на крајот го прифатил бакнежот кон крајот од претставата, токму кога Троја се посветила на војна. Така, тој е симбол на фаталната маѓепсаност на целиот град со Елена.<ref>Boitani (1989: p.290).</ref> Троил, во една од неговите стари прикажувања како момче-војник, се појавува повторно и во делата што ги дискутира Бојтани и во оние кои не ги разгледува. [[Криста Волф]] во нејзиниот роман ''[[Касандра (роман)|Касандра]]'' го прикажува седумнаесетгодишниот Троил, прв кој умира од сите синови на Пријам. Третманот на смртта на ликот во романот има карактеристики и на средновековните и на античките варијанти.<ref>Boitani (1989: p.301)</ref> Троил штотуку ја стекнал својата прва љубов, повторно наречена Бризеида. Дури по неговата смрт таа ќе го предаде. На првиот ден од војната, Ахил го бара Троил и го принудува во битка со помош на Мирмидонците. Троил се обидува да се бори на начинот на кој е научен да се борат принцовите, но Ахил го удира момчето и скока врз него, пред да се обиде да го задави. Троил побегнува и трча кон светилиштето на храмот на Аполон каде што му се помага да го соблече оклопот. Потоа, со „некои од најсилните и највозбудливите“ зборови некогаш напишани за смртта на Троил, Волф опишува како Ахил влегува во храмот, го гали, а потоа го полузадушува преплашеното момче, кое лежи на олтарот, пред конечно да го обезглави преку жртвување. По неговата смрт<ref>Boitani (1989: p.304).</ref>, тројанскиот совет предлага Троил официјално да се прогласи за дваесетгодишен со надеж дека ќе се избегне пророштвото за него, но Пријам, во својата тага, одбива бидејќи тоа дополнително би го навредило неговиот мртов син. „Истражувајќи ја насилната страна на сексуалноста и сексуалната страна на насилството“,<ref>Мартин, Е. (1993) „Жртви или сторители? Литературни одговори на улогите на жените во националсоцијализмот“ достапно на {{cite web|url=http://bama.ua.edu/~emartin/publications/mdart.htm |title=Жртви или сторители? Литературни одговори на улогите на жените во националсоцијализмот |access-date=2007-08-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205225853/http://bama.ua.edu/~emartin/publications/mdart.htm |archive-date=2007-12-05 }}, врската е проверена на 18 август 2007 година.</ref> Волф оживува тема предложена од античките вазни каде што „еротска аура се чини дека преовладува во претставите на целосно вооружен Ахил кој го брка или го убива гол“.<ref>Boitani (1989: p.17).</ref> Колин МекКалоу е уште еден автор кој ги вклучува и средновековниот Ахил како го бара Троил во битка и античкото убивање на олтарот. Нејзината ''[[Песна за Троја]]'' вклучува два лика, Троил и Ил,<ref>Ниту еден син на Пријам со ова или слично име не е спомнат во изворите за грчката митологија, како што се оние на Ганц или Грејвс. Ил не се појавува ниту во списоците на Пријам на Аполодор или Хигин.</ref> кои се најмладите деца на Пријам - и двата со приложени пророштва и двата се посебно именувани според основачите на градот. Тие имаат осум и седум години соодветно кога Парис заминува за Грција и некаде во доцните тинејџерски години кога се убиени. Троил е прогласен за наследник на Пријам по смртта на Хектор, против волјата на момчето. Шпионите на [[Одисеј]] дознаваат за пророштвото дека Троја нема да падне доколку Троил стане полнолетен. Затоа Ахил го бара во следната битка и го убива со копје во грлото. Во врска со средновековниот концепт за Троил како втор Хектор, Автомедон забележува дека „со уште неколку години додадени, можеби ќе направел уште еден Хектор“.<ref>McCullough, C. (1998) ''The Song of Troy'', London, Orion p. 402.</ref> Ил е последниот син на Пријам што умрел, убиен на олтарот пред неговите родители од Неоптолем. Во ''„Огнениот жар“'' на Марион Зимер, Бредли го прикажува уште помладиот Троил, кој има само дванаесет години кога станува кочијаш на Хектор. (Неговиот брат сака да го чува заштитнички кога е подготвен за војна.) Троил му помага да го убие [[Патрокле]]. Иако успева да побегне веднаш по смртта на Хектор, тој е ранет. Откако Тројанците стануваат сведоци на третманот на Ахил кон телото на Хектор, Троил инсистира да се врати во битката и покрај раните и обидите на Хекуба да го запре. Ахил го убива со стрела. Ожалостената Хекуба коментира дека не сакала да живее затоа што се обвинувала себеси за смртта на Хектор. === Варијанти на љубовната приказна === Карактеристика која веќе е присутна во третирањата на љубовната приказна од Чосер, Хенрисон, Шекспир и Драјден е постојаното преосмислување на нејзиниот заклучок. Бојтани го гледа ова како постојана борба на авторите да најдат задоволително решение за љубовниот триаголник. Главната тешкотија е емоционалното незадоволство која произлегува од тоа како приказната, како што првично ја измислил Беноа, е вградена во претходно постоечкото раскажување за Тројанската војна со нејзините барања ликовите да ги исполнат своите традиционални судбини. Во оваа раскажување, Троил, симпатичниот протагонист на љубовната приказна, е убиен од Ахил, лик целосно исклучен од љубовниот триаголник, Диомед преживува за да се врати во Грција како победник, а Кресида исчезнува штом се дознава дека се заљубила во Гркот. Современите автори продолжуваат да измислуваат свои сопствени решенија. ''„Троил и Кресида“'' од [[Вилијам Волтон]] е најпознатата и најуспешната од низата опери од 20 век на оваа тема, откако композиторите од претходните периоди ја игнорирале можноста за поставување на приказната.<ref>Boitani (1989: pp.287, 289, 294).</ref> Либретото на [[Кристофер Хасал]] ги спојува елементите на Чосер и Шекспир со свои пронајдоци што произлегуваат од желбата да се стесни и компресира заплетот, желбата да се прикаже Кресида посимпатично и потрагата по задоволителен крај.<ref>Boitani (1989: p.294).</ref> Антенор, како и обично, е заменет за Кресида, но во оваа варијантс на приказната, неговото заробување се случило додека тој бил на мисија за Троил. Кресида се согласува да се омажи за Диомед откако не добила никаков одговор од Троил. Сепак, неговото очигледно молчење е затоа што неговите писма до неа се пресретнати. Троил пристигнува во грчкиот логор непосредно пред планираната свадба. Кога се соочува со своите двајца љубовници, Кресида го избира Троил. Потоа е убиен од Калхант со нож во грбот. Диомед го враќа неговото тело кај Пријам, а Калхант е ставен во синџири. По ова, Грците се тие што ја осудуваат „лажната Кресида“ и се обидуваат да ја задржат, но таа извршува самоубиство. Пред Кресида да се самоубие, таа му пее на Троил за да...<blockquote><div> ...сврти се на брегот на студената река, <br />зад далечното заоѓање на сонцето. <br />Погледни назад од тивкиот поток на сонот и долгото заборавање. <br />Сврти се и помисли за мене и сè што беше наше <br />нема да видиш пустина <br />туку бледи, невенливи цвеќиња. </div></blockquote> Ова е една од трите наводи во книжевноста од 20 век за Троил на бреговите на [[Стикс|реката Стикс]] што ги распознаел Бојтани. Долгата поема на [[Луис Мекнис]] „''Стигиските брегови“'' експлицитно го зема името од Шекспир, кој го наведува Троил да се спореди себеси со „чудна душа на стигиските брегови“ и да го повика Пандар да го пренесе „на оние полиња каде што можам да се валкам во леите со лилјани“.<ref>Shakespeare ''Troilus and Cressida'' iii, ii, 7–11.</ref> Во поемата на Мекнис, цвеќињата станале деца, парадоксална употреба на традиционално стерилниот Троил кој<ref>Boitani (1989: p.293)</ref> <blockquote><div> „Патролира по стигиските брегови, жеден да премине, <br />но вредноста не е од другата страна на реката; <br />вредноста е во неговата жед. Нема заедништво <br />— ни во љубовта, ни на друго место — што може <br />совршено да се достигне и засекогаш да се задржи. <br />Затворениот прозорец, <br />реката Стикс, ѕидот на ограничувањето <br />по кој зборот „понатаму“ го губи значењето, <br />се плодниот парадокс, решетката <br />што, разделувајќи, спојува; крајот што нè тера <br />да започнуваме повторно и повторно, бескрајната темнина <br />што им дава право на нашите цвеќиња да растат во светлина, <br />на тоа што имаме деца…“ </div></blockquote> Третиот навод на [[Стикс]] е кај [[Кристофер Морли]] во неговото дело ''Тројанскиот кољ''. Враќањето кон романтичната комедија на Чосер е решението што Бојтани го гледа за проблемот како љубовната приказна може да преживее во обработката на Шекспир.<ref>Boitani (1989: p.288)</ref> Морли ни дава таква обработка во книга што се радува на својата анахронизираност. Младиот лејтенант (скоро капетан) Троил го живее својот живот во 1185 п.н.е., каде внимателно распоредува сè, од молитва, борба до испитување на сопствените грешки. Се вљубува во Кресида откако ја забележува, како секогаш, во Храмот на Атена, каде таа носи црно, како да тажи поради предавството на својот татко, Калкант. Текот на заплетот следи традиционалната приказна, но крајот повторно е променет. Откривањето на промена на срцето на Кресида се случува непосредно пред падот на Троја. (Морли користи верзија на Бокачо за приказната на брош, или во овој случај игла, прикачена на дел од оклопот на Диомед како доказ што го убедува Тројанецот.) Троил го убива Диомед додека излегува од [[Тројански коњ|Тројанскиот коњ]], прободувајќи го во грлото каде требало да биде заробениот дел од оклопот. Потоа Ахил го убива Троил. Книгата завршува со епилог. Тројанските и грчките офицери вежбаат заедно покрај река Стикс и сите непријателства се заборавени. Новопристигнатата Кресида ги гледа Троил и Диомед и се прашува зошто ѝ се познати. Она што Бојтани го нарекува „доволно досадна, но пријатна атраксична вечност“ го заменува христијанскоторазбирање на загробниот живот на Чосер.<ref>Boitani (1989: p.292)</ref> Во графичкиот роман на [[Ерик Шановер]] ''[[Бронзено време (стрипови)|Бронзено време]]'', кој сè уште се серилизира, Троил е млад, но не најмладиот син на [[Пријам]] и [[Хекуба]]. Во првите два собирани томови од оваа варијанта на [[Тројанската војна]], Шановер обезбедува вкупно шест страници со извори што покриваат само елементи од неговата приказна. Тие вклучуваат повеќето фиктивни дела дискутирани погоре, од Гвидо и Бокачо до Морли и Волтон. Шановер ја започнува љубовната приказна на Троил со тоа што младиот се шегува на сметка на љубовта на Поликсена кон [[Хектор]] и случајно ја открива вујката на Кресида. Го следи кон храмот на [[Атeна]] за да ја набљудува. Пандар е вујкото на вдовицата Кресида и го охрабрува. Кресида ги одбива почетните напади на Троил не затоа што сака да се однесува пристојно, како кај Чосер или Шекспир, туку затоа што го смета за дете. Сепак, нејзиниот вујко ја убедува да ја охрабрува неговата наклонетост, со надеж дека близината до син на Пријам ќе ја заштити од непријателството на Тројанците кон семејството на предавникот Калкант. Невозвратената љубов на Троил служи како комичен момент во инаку сериозно прераскажување на циклусот на Тројанската војна. Ликовите често се прикажуваат како неодлучни и неефикасни, како што се гледа на втората страница од примерот од овој епизод на официјалното мрежно место <ref>[https://web.archive.org/web/20070923195810/http://age-of-bronze.com/aob/samples/aobiss23_1.pdf Погледнете го текстот].</ref> Сè уште останува да се види како Шановер ќе ја развие приказната понатаму. Троил добива редок среќен крај во раната приказна на ''[[Доктор Ху]]'' приказна ''[[Митските Создатели]]''.<ref>Епизодата е издадена на ЦД и како новелизација. Повеќето од оригиналните снимки се изгубени. Сценариото е достапно на [http://homepages.bw.edu/~jcurtis/Scripts/Myth/intro.html]{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сценариото е напишано од [[Доналд Котон]], кој претходно адаптирал грчки приказни за [[BBC Third Programme]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090324022309/http://www.bbc.co.uk/doctorwho/classic/episodeguide/mythmakers/detail.shtml Опис на мрежното место на БиБиСи составен од [[Пол Корнел]], [[Мартин Деј (писател)|Мартин Деј]] и [[Кит Топинг]] (1995) ''Доктор Ху: Телевизискиот придружник'' и Дејвид Џ.. Врската е проверена на 19 август 2007 година.</ref> Генералниот тон е на висока комедија комбинирана со „вистинска атмосфера на судбина, опасност и хаос“, а на мрежното место на BBC како инспирација се наведува ''[[Смешна работа се случи на патот кон форумот]]'' заедно со Чосер, Шекспир, Хомер и Вергилиј.<ref>BBC website quoting [[Mark Wyman]]</ref> Троил повторно е [[андропаис]] „седумнаесет на следниот роденден“<ref>''The Myth Makers'' Episode 3 – ''Death of a Spy'' Sc.3.</ref> опишан како „погледнува премногу млад за војничката униформа“.<ref>''The Myth Makers'' Episode 3 – ''Death of a Spy'' Sc.5.</ref> И „Кресида“ и „Диомед“ се претпоставени имиња на придружниците на Докторот [[Вики (Доктор Ху)|Вики]] и [[Стивен Тејлор (Доктор Ху)|Стивен]]. Така, љубомората на Троил кон Диомед, кого тој смета дека исто така ја сака Кресида, се должи на збунетоста околу вистинската ситуација. На крајот „Кресида“ одлучува да го напушти Докторот за Троил и го спасува од падот на Троја со наоѓање изговор да го изведе од градот. Во обрат на обичната приказна, тој успева да го одмазди Хектор со убиство на Ахил: се среќаваат надвор од Троја и грчкиот јунак, и покрај тоа што е повеќе од достоен за младиот Тројанец, [[Ахилова пета|ја фаќа петата и се сопнува]]. Потоа двата вљубени пара се приклучуваат на [[Енеј]], со што се имплицира улога во настаните од ''[[Енеида]]''. Приказната првично требало да заврши пообично, со тоа што „Кресида“, и покрај љубовта кон него, наводно го напушта за „Диомед“, но продуцентите одбиле да го продолжат договорот со ѕвездата [[Морин О'Брајен]], па карактерот на [[Вики (Доктор Ху)|Вики]] бил отстранет. ==Наводи== {{reflist|3}} ==Библиографија== * Andrew, M. (1989) "The Fall of Troy in ''Sir Gawain and the Green Knight'' and ''Troilus and Criseyde'' ", in: Boitani (1989: pp.&nbsp;75–93). Focuses on a comparison between how the ''Gawain'' poet and Chaucer handle their themes. * Antonelli, R. (1989) "The Birth of Criseyde: an exemplary triangle; 'Classical' Troilus and the question of love at the Anglo-Norman court", in: Boitani (1989: pp.&nbsp;21–48). Examination of Benoît's and Guido's treatment of the love triangle. * Benson, C. D. (1980) ''The History of Troy in Middle English Literature'', Woodbridge: D. S. Brewer. A study examining Guido's influence on writers on Troy up to Lydgate and Henryson. Troilus is discussed throughout. * Benson, C. D. (1989) "True Troilus and False Cresseid: the descent from tragedy" in Boitani (1989: pp.&nbsp;153–170). Examination of the Troilus and Cressida story in the minor authors between Chaucer and Shakespeare. * Boitani, P. (ed.) (1989) ''The European Tragedy of Troilus'', Oxford, Clarendon Press {{ISBN|0-19-812970-X}}. This was the first full book to examine the development of Troilus through the ages. The outer chapters are by Boitani reviewing the history of Troilus as a character from ancient to modern times. The middle chapters, looking at the tale through the medieval and renaissance periods, are by other authors with several examining Chaucer and Shakespeare. * Burgess, J. S. (2001) ''The Tradition of the Trojan War in Homer and the Epic Cycle'', Baltimore, Johns Hopkins University Press {{ISBN|0-8018-7890-X}}. Examination of the Trojan War in archaic literary and artifact sources. Troilus mentioned in passing. * Carpenter, T. H. (1991) ''Art and Myth in Ancient Greece'', London, Thames and Hudson. Contains roughly four pages (17–21) of text and, separately, fourteen illustrations (figs. 20–22, 25–35) on Troilos in ancient art. {{ISBN|0-500-20236-2}}. * [[Nevill Coghill|Coghill, N.]] (ed.) (1971: pp.&nbsp;xi–xxvi) "Introduction" in: Geoffrey Chaucer, ''Troilus and Criseyde'', London: Penguin {{ISBN|0-14-044239-1}}. Discusses Chaucer, his sources and key themes in the ''Troilus''. The main body of the book is a translation into modern English by Coghill. * Foakes, R. A. (ed.) (1987) ''Troilus and Cressida'' (The New Penguin Shakespeare.) London: Penguin {{ISBN|0-14-070741-7}}. Annotated edition with introduction. * Frazer, R. M. (trans.) (1966) ''The Trojan War: the Chronicles of Dictys of Crete and Dares the Phrygian''. Bloomington: Indiana University Press. English translation of Dictys' ''Ephemeridos belli Trojani'' (pp.&nbsp;17–130) and Dares' ''De excidio Trojae historia'' (pp.&nbsp;131–68) with Introduction (pp.&nbsp;3–15) covering the theme of Troy in medieval literature and endnotes. * Gantz, T. (1993) ''Early Greek Myth''. Baltimore: Johns Hopklins U. P. A standard sourcebook on Greek myths. Multiple versions available. There are approximately six pages (597–603) plus notes discussing Troilos in Volume 2 of the two volume edition. Page references are to the two volume 1996 Johns Hopkins Paperbacks edition ({{ISBN|0-8018-5362-1}}). * [[R. K. Gordon|Gordon, R. K.]] (1934) ''The Story of Troilus''. London: J. M. Dent. (Dutton Paperback ed. New York: E. P. Dutton, 1964.) This book has been reprinted by various publishers. It contains a translated selection from ''Le Roman de Troie'', a full translation of ''Il filostrato'' and the unmodernised texts of ''Troilus and Criseyde'' and ''The Testament of Cresseid''. Page references are to the 1995 printing by University of Toronto Press and the Medieval Academy of America ({{ISBN|0-8020-6368-3}}). * [[Robert Graves|Graves, R.]] (1955) ''The Greek Myths''. Another standard sourcebook available in many editions. Troilus is discussed in Volume 2 of the two volume version. Page references are to the 1990 Penguin printing of the 1960 revision ({{ISBN|0-14-001027-0}}). * [[C. S. Lewis|Lewis, C. S.]] (1936) ''The Allegory of Love''. Oxford: Clarendon Press. Influential work on the literature of courtly love, including Chaucer's ''Troilus''. * Lombardo, A. (1989) "Fragments and Scraps: Shakespeare's ''Troilus and Cressida''" in Boitani (1989: pp.&nbsp;199–217). Sets the cynical tone of ''Troilus'' in the context of changes both in the world and the theatre. * Lyder, T. D. (2010) [https://archive.today/20130125112643/http://www.highbeam.com/doc/1G1-232888048.html "Chaucer's second Hector: the triumphs of Diomede and the possibility of epic in Troilus and Criseyde. (Critical essay)"], ''Medium Aevum'', March 22, 2010, Accessed through [[Highbeam]], August 30, 2012. * March, J. (1998) ''Dictionary of Classical Mythology''. London: Cassell. {{ISBN|0-304-34626-8}} Illustrated dictionary with Troilus covered in one page. Page references are to 1998 hardback edition. * Natali, G. (1989) "A Lyrical Version: Boccaccio's ''Filostrato''", in: Boitani (1989: pp.&nbsp;49–73). An examination of the ''Filostrato'' in context. * Novak, M. E (ed.) (1984) ''The Works of John Dryden: Volume XIII Plays: All for Love; Oedipus; Troilus and Cressida''. Berkeley: University of California Press {{ISBN|0-520-05124-6}}. Volume in complete edition with annotated texts and commentaries. * [[Joyce Carol Oates|Oates, J. O.]] (1966/7) "The Tragedy of Existence: Shakespeare's ''Troilus and Cressida''" by Joyce Carol Oates. Originally published as two separate essays, in ''[[Philological Quarterly]]'', Spring 1967, and ''Shakespeare Quarterly'', Spring 1966. Available online at [https://web.archive.org/web/20050323061825/http://www.usfca.edu/fac-staff/southerr/troilus.html#12] (Checked 17 August 2007). * Palmer, K. (ed.) (1982) ''Troilus and Cressida''. (The Arden Shakespeare.) London: Methuen. Edition of the play as part of respected series, with extensive notes, appendices and 93 page introduction. References are to 1997 printing by Thomas Nelson & Sons, London ({{ISBN|0-17-443479-0}}). * Rufini, S. (1989) "'To Make that Maxim Good': Dryden's Shakespeare", in: Boitani (1989: pp.&nbsp;243–80). Discussion of Dryden's remodeling of ''Troilus''. * Sommer, H. O. (ed.) (1894) ''The Recuyell of the Historyes of Troye: written in French by Raoul Lefèvre; translated and printed by William Caxton (about A.D. 1474); the first English printed book, now faithfully reproduced, with a critical introduction, index and glossary and eight pages in photographic facsimile''. London: David Nutt. Edition of Caxton translation of Lefevre with introduction of 157 pages. Page references are to AMS Press 1973 reprinting ({{ISBN|0-404-56624-3}}). * [[Alan Sommerstein|Sommerstein, A. H.]], Fitzpatrick, D. & Talby, T. (2007) ''Sophocles: Selected Fragmentary Plays''. Oxford: Aris and Phillips ({{ISBN|0-85668-766-9}}). This is a product of the [[University of Nottingham]]'s project on [[Sophocles]]' fragmentary plays. The book contains a 52-page chapter (pp.&nbsp;196–247) on the ''Troilos'', including the Greek text with translation and commentary of the few words and phrases known to come from the play. The introduction to this chapter includes approximately seven pages on the literary and artistic background on Troilus plus discussion and a putative reconstruction of the plot of the play itself. This, the chapter on the ''Polyxene'', where Troilus is also discussed, and the general introduction to the book are all solely by Sommerstein and therefore he alone is referenced above. * Torti, A. (1989) "From 'History' to 'Tragedy': The Story of Troilus and Criseyde in Lydgate's ''Troy Book'' and Henryson's ''Testament of Cresseid''", in: Boitani (1989: pp.&nbsp;171–97). Examination of the two most important authors considering the love story between Chaucer and Shakespeare. * Windeatt, B. (1989) "Classical and Medieval Elements in Chaucer's ''Troilus''", in: Boitani (1989: p.&nbsp;111–131) * Woodford, S. (1993) ''The Trojan War in Ancient Art''. Ithaca: Cornell University Press {{ISBN|0-7156-2468-7}}. Contains approximately four illustrated pages (55–59) on Troilos in ancient art. == Надворешни врски == {{Commons category|Troilus}} {{Wikisource1911Enc|Troïlus}} * [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/vor?target=en%2C1&collection=Perseus%3Acollection%3AGreco-Roman&lookup=Troilus&formentry=1&template=&searchText=&alts=1&extern=1&group=work&start=20&detail=Perseus%20Vase%20Catalog#Perseus%20Vase%20Catalog List of pictures of Troilus at Perseus Project]: Includes sections from the François Vase. The site holds an extensive classical collection including the texts of both primary and secondary sources on classical topics. Several of the texts mentioned here are available there in the original language and with English translation. A smaller Renaissance collection contains the text of the Shakespeare ''Troilus and Cressida''. * [http://www.beazley.ox.ac.uk/CGPrograms/Dict/ASP/OpenDictionaryBody.asp?name=Troilos Publicly accessible images of ambush and pursuit in the Beazley Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060527125108/http://www.beazley.ox.ac.uk/CGPrograms/Dict/ASP/OpenDictionaryBody.asp?name=Troilos |date=2006-05-27 }}: Many other images of Troilus on the site are accessible for academic or research purposes. * [http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft1f59n77b&brand=eschol The Development of Attic Black-Figure by J. D. Beazley] discusses several pictures of Troilos. Heavily illustrated in black and white. [[Категорија:Средновековна книжевност]] [[Категорија:Старогрчки јунаци]] [[Категорија:Потомство на Аполон]] [[Категорија:Потомство на Пријам]] [[Категорија:Принцови во старогрчката митологија]] [[Категорија:Троил и Кресида]] i4b43aews63a2nxi5bnuda8q3aai650 2 1384422 5611629 5494407 2026-08-19T17:09:37Z Gurther 105215 Целосно избришана страница 5611629 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1386152 5611719 5601905 2026-08-20T01:00:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611719 wikitext text/x-wiki {{Infobox mineral|name=Фробергит|category=[[Телуриден минерал|Телурид]] ([[Сулфидни минерали]])|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Frohbergite.jpg|imagesize=220px|caption=Фробергит<small>([[Аризона]])</small>|formula=[[Железо|Fe]][[Телур|Te₂]]<ref name="mindat">[https://www.mindat.org/min-1612.html Frohbergite] (A valid IMA mineral species, grandfathered): information about the mineral ''frohbergite'' in the Mindat database.</ref>|IMAsymbol=Frb|molweight=|strunz=2.EB.10a<ref name="mindat"/>|system=[[Орторомпски кристален систем|Орторомпски]]|class=[[Сулфидни минерали]]|symmetry=|color=бела со јоргована или розова нијанса<ref name="hand">''John W. Anthony, Richard A. Bideaux, Kenneth W. Bladh, Monte C. Nichols'' (Hrsg.): Handbook of Mineralogy, Mineralogical Society of America. 2001. — [https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/frohbergite.pdf Frohbergite]: page in Handbook of mineralogy</ref>|habit=во форма на тенка граница или мал опфат|twinning=|cleavage=минералот е кревок|fracture=|tenacity=|mohs=3-4,<ref name="hand"/> up to 4.5<ref name="atlas">[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Frohbergite Frohbergite] on the website Mineralienatlas ''(in German)''</ref>|luster=металик|polish=|refractive=|opticalprop=|birefringence=|dispersion=|pleochroism=исклучително слаб.<ref name="hand"/>|fluorescence=|absorption=|streak=|gravity=|density=8.057 (пресметано)<ref name="mindat"/> <br>8.055 (measured)<ref name="geowiki">[https://wiki.web.ru/wiki/Фробергит Frohbergite (Фробергит)]: Geowikipedia page. ''(in Russian)''</ref>|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=непроѕирен<ref name="hand"/>|other=|references=}} '''Фробергит''' ({{Langx|de|Frohbergit}}, име добиено според сопствено име: Макс Ханс Фроберг), исто така ''железен телурид'' - редок хидротермален минерал од класата на сулфиди, во состав - [[Железо|железен]] телурид со идеална формула FeTe₂ (содржи 82,05% [[телур]] и 17,95% [[железо]]). Фробергитот се јавува во [[Вена (геологија)|вени]] богати со [[телур]] на хидротермални наслаги, понекогаш како тенок раб на периферијата на [[халкопирит]] или како опфати на [[Злато|природно злато]], [[петзит]] или халкопирит. Припаѓа на групата [[Марказит|марказити]] и формира минерална линија со матгамит. Фробергитот најчесто се јавува како ситнозрнести агрегати.<ref name="bezsmert">''[[Marianna Bezsmertnaya|Bezsmertnaya M. S.]], Logikova L. A., Soboleva L. N.'' Determination of tellurides under a microscope. — Moscow: Nauka, 1969. — 175 p. ''(in Russian)''</ref>{{rp|93}} == Историја == Фробергитот првпат го распознал Томпсон во 1947 година во делот богат со телуриди од рудникот Роб-Монбреј во [[Квебек]], [[Канада]],<ref name="thomps">''Thompson, R.M.'' (1947) Frohbergite, FeTe₂, a new member of the marcasite group. Contributions to Canadian Mineralogy, University of Toronto Studies, Geological Series: 51: 35-40.</ref> кој тогаш се сметал за единствена позната појава на минералот речиси три децении. {{Rp|93}}Истата година, Томпсон направил вештачко соединение со составот FeTe₂ за контролни цели. Во однос на карактеристиките на кристалната структура и оптичките својства во полираните делови, се покажало дека е исто или слично на природниот фробергит.<ref name="bezsmert"/>{{rp|93}} Фробергит бил пронајден во полирани делови како раб широк до 15 μ околу [[халкопирит]] на контакт со [[алтаит]] (PbTe), [[Злато|природно злато]] и [[мелонит]]. Поврзани минерали: [[телуробизмут]], [[петзит]] (Ag,Au)₂Te, [[пирит]], [[марказит]], [[халкопирит]], [[ковелит]] итн.<ref name="shubn">''O. M. Shubnikova''. New mineral species and varieties discovered in 1945-1949. Proceedings of the Institute of Geological Sciences. Issue 144, mineralogical and geochemical series (No. 16). — Moscow: USSR Academy of Sciences Publishing House, 1953. — 155 p. ''(in Russian)''</ref>{{rp|20}} Долго време, фробергитот бил забележан единствено во полирани делови како ситнозрнест агрегат, па затоа неговите макроскопски карактеристики останале непроучени.<ref name="bezsmert"/>{{rp|93}} Минералот бил именуван во чест на канадскиот геолог и минералог од германско потекло, д-р Макс Ханс Фроберг (1901–1970, [[Торонто]], [[Канада]]). <ref name="mindat"/> == Својства == {{Надворешни снимки|image1=[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Frohbergite Фробергит] ([[Аризона]])}} Фробергитот е минерал со [[орторомпски кристален систем]], дипирамидален. Кристалната структура е слична на онаа на [[Марказит|марказитот]]. Минералот е кршлив, тврдоста варира помеѓу 3–4 на [[Мосова скала|Мосовата скала]].<ref name="nekr">''[[:ru:Некрасов, Иван Яковлевич|Nekrasov I. Ya.]]'' Geochemistry, mineralogy and genesis of gold deposits. — Moscow: Nauka, 1991. — 302 p.</ref>{{rp|220}} Врз основа на неговата хемиска формула и кристална структура, минералот првично бил класифициран во групата [[Марказит|марказити]], каде што формира постојана минерална линија со матагамит. Покрај тоа, фробергитот и [[Матагамит|матагамитот,]] соодветно _, претставуваат екстремни членови на серија цврсти природни раствори FeTe₂ → [[Кобалт|CoTe2]]. {{Rp|220}} Според друга класификација предложена во 1970-тите од страна на бугарскиот минералог [[Иван Костов (геолог)|Иван Костов]], ''плумботелуридите'' од [[злато]], [[бакар]], [[железо]] и [[сребро]] (Au—Сu—Fe—Ag) биле припишани на ''групата билибинскити'', како најчест минерал. Фробергитот не бил директно припишан на оваа група, но била забележана неговата блискост со неа, и било утврдено дека плумботелуридите, богати со содржина на метал, делумно ја пополнуваат празнината во составот помеѓу чистите телуриди ( [[костовит]] AuCuTe₄, [[силванит]] AuAgTe₄, фробергит FeTe₂, [[рикардит]] Cu₅Те₃, [[алтаит]] PbTe) и минералите во системот злато-бакар (Au—Сu)..<ref name="rev">''[[:ru:Спиридонов, Эрнст Максович|Spiridonov E.]], [[Marianna Bezsmertnaya|Bezsmertnaya M.]], [[Tatiana Chvileva|Chvileva T.]], [[Vladimir Bezsmertny|Bezsmertny V.]]'' Bilibinskite, Au₃Cu₂PbTe₂, a new mineral gold-telluride deposits. [[International Geology Review|Intern. Geol. Rev.]] 1979. Vol. 21. P. 1411—1415.</ref>{{rp|141–142}} Најчесто, фробергитот се јавува како ситнозрнести агрегати,<ref name="bezsmert"/>{{rp|93}}Минералот е непроѕирен, бојата на полираниот дел е бел со синкава или розова нијанса, сјајот е метален, минералот е силно анизотропен: од црвено-портокалова до мастило-сина. Во полиран дел, нијансата на фробергитот е црвеникаво-розова, што го разликува од сличниот, но жолтеникаво-розов [[мелонит]] (NiTe₂). Анизотропијата е нејасна. Двојната рефлексија се движи од портокалово-црвена до бојата на сино мастило. Рентгенското испитување на микроскопски примерок покажало дека е ист со вештачки произведеното соединение FeTe₂.<ref name="shubn"/>{{rp|20}} Во однос на непосредниот визуелен впечаток, бојата на фробергитот е многу слична на главната сорта [[германит]] од наоѓалиштето Цумеб ([[Намибија]]), разликувајќи се од него по леснотијата (германитот ''R'' е 25%, а фробергитот е 55%) и помалата сатурација на хроматскиот тон.<ref name="bezsmert"/>{{rp|95}} Експериментално биле синтетизирани неколку железни телуриди за кристалографска и хемиска споредба. На температури под 519°F&nbsp;°C, единствено две минералоидни соединенија биле стабилни: β-FeTe_0,9 и, соодветно, FeTe₂ (фробергит). <ref name="shubn"/>{{rp|20}} [[Солна киселина|Хлороводородната киселина]], [[Калиум цијанид|калиум цијанидот]], [[Железо(III) хлорид|железниот трихлорид]], [[калиум хидроксид]] и [[Жива(II) хлорид|корозивниот сублимат]] не дејствуваат на полиран фробергит. Разредената азотна киселина (1:1) предизвикува брзо вриење сè додека не се формира црна дамка<ref name="shubn"/>{{rp|20}} Во својата јоргованска нијанса и висок релјеф, фробергитот наликува на некои минерали од групата [[линеит]] - [[герсдорфит]]. Во изолирани примероци, фробергитот понекогаш се мешал со [[пиротит]]. Фробергитот се разликува од вториот по својата зголемена рефлективност и значително помала сатурација на тонот на бојата, во која синкавата компонента значително преовладува. Кај вкрстените николи, анизотропијата на пиротитот е поизразена, но ефектот на бојата е отсутен.<ref name="bezsmert"/>{{rp|96}} Фробергитот малку се разликува од [[Герсдорфит|герсдорфитот]] според оптичките својства, особено поради тоа што главната карактеристична црта - оптичката анизотропија на фробергитот - не може секогаш да се открие поради екстремно финозрнестата структура на неговите агрегати. Покрај тоа, герсдорфитот често има аномална анизотропија.<ref name="bezsmert"/>{{rp|97}} == Формирање == {{Надворешни снимки|image1=[https://www.mindat.org/photo-298411.html Фробергит] (еден кристал)}} Фробергитот се јавува во многу хидротермални масивни сулфидни наоѓалишта богати со [[телур]], <ref name="bezsmert"/>{{rp|98}} и понекогаш е изолиран како тенок раб на периферијата на [[Халкопирит|халкопиритите]] или како опфати во [[Злато|природно злато]], петзит или халкопирит заедно со други сродни телуриди. Особено, на наоѓалиштето од типот Роб Монтбреј, фробергитот бил пронајден во тенки делови заедно со [[алтаит]], [[телуробизмут]], [[монтбреит]], [[мелонит]] и [[петзит]]. Поврзани минерали се природно злато, халкопирит, [[пирит]], [[сфалерит]], [[марказит]], природен телуриум, [[халкоцит]] и [[ковелит]]. Сегрегациите на фробергитот биле забележани главно во форма на тенок, понекогаш дисконтинуиран, реакционен раб што ги опкружува инклузиите на халкопирит во телуридите. Работ се состоел од агрегат од зрна фробергит, речиси изометриски по големина и облик, во кој уште потенок раб од природен телуриум речиси секогаш се развивал по директен контакт со [[халкопирит]].<ref name="bezsmert"/>{{rp|97}} Очигледно е дека фробергитот е присутен во рудите на наоѓалиштето Зодское, меѓутоа, поради многу малата големина на сегрегациите и екстремната сличност на оптичките карактеристики на фробергитот и герсдорфитот, не било можно попрецизно да се објасни дијагнозата на минералот во 1960-тите. {{Rp|98}}Во СССР во 1970-тите, фробергит бил пронајден во златните наоѓалишта Озерное ([[Мурманска Област|Мурманска област]], [[Северна Карелија]], вклучително и во [[Финска]]) и [[:ru:Алтынташ (Челябинская область)|Алтин-Таш]] (во [[Чељабинска Област|Чељабинската Област]]), како и во рудниците за злато Жана-Тјубе ( [[Казахстан]]).<ref name="ros">[https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211021 Frohbergite (Фробергит)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240519223121/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211021 |date=2024-05-19 }} in the webmineral.ru database: minerals and deposits of Russia ''(in Russian)''</ref> Постојат повеќе од десетина наоѓалишта низ целиот свет каде што фробергитот е сигурно идентификуван. == Наводи == {{наводи}} == Книги == * ''Tengnér, S.'' (1938) Über diselenide und ditelluride von [[iron|eisen]], [[Cobalt|kobalt]] und [[nickel]]. Zeitschrift für Anorganische und Allgemeine Chemie: 239: 126–132. * ''Thompson, R.M.'' (1947) Frohbergite, FeTe₂, a new member of the marcasite group. Contributions to Canadian Mineralogy, University of Toronto Studies, Geological Series: 51: 35–40. * ''Hurlbut, C.S.'' (1947) Proceedings of the twenty-seventh annual meeting of the Mineralogical Society of America at Chicago, Illinois. American Mineralogist: 32: 189–214. * ''Fleischer, M.'' (1947) New mineral names. American Mineralogist: 32: 483–485. * ''Thompson, R.M.'' (1947) Frohbergite, FeTe₂, a new member of the marcasite group. Contributions to Canadian Mineralogy, University of Toronto Studies, Geological Series: 51: 35–40. * ''Thompson, R.M.'' (1949) The telluride minerals and their occurrence in Canada. American Mineralogist, 34 (5–6) [http://www.minsocam.org/ammin/AM34/AM34_341.pdf 341-382] * ''[[Marianna Bezsmertnaya|Bezsmertnaya M. S.]], Logikova L. A., Soboleva L. N.'' (1969) Determination of tellurides under a microscope. — Moscow: Nauka. — 175 p. ''(in Russian)'' * ''Rucklidge, J.'' (1969) Frohbergite, montbrayite and a new PbBBi telluride. The Canadian Mineralogist: 9: 709–716. * ''Brostigen, G., Kjekshus, A., Rømming, Chr., Gronowitz, Salo, Koskikallio, Jouko, Swahn, Carl-Gunnar'' (1973) Compounds with the Marcasite Type Crystal Structure. VIII. Redetermination of the Prototype. Acta Chemica Scandinavica, 27. 2791–2796 * ''Ramdohr, P., Udubasa, G.'' (1973) Frohbergit-vorkommen in den Goldenlagerstaetten von Sacaramb und Fata Baii (Rumaenien) (Occurrence of frohbergite in gold ore deposit sites of Sacaramb and Fata-Baii (Romania)). Mineralium Deposita: 8(2): 179–182. * ''Pertlik, F.'' (1986) Strukturverfeinerung der synthetischen Verbindung FeTe₂ (Frohbergit). Anzeiger der Österreichischen Akademie der Wissenschaften Mathematisch-Natur Wissenschaftliche Klasse: 123: 123–125. * ''Lutz, H.D., Muller, B.'' (1991) Lattice vibration spectra. LXVIII. Single-crystal Raman spectra of marcasite-type iron chalcogenides and pnictides, FeX₂ (X=S,Se,Te;P,As,Sb). Physics and Chemistry of Minerals: 18: 265–268. == Надворешни врски == * [https://www.mindat.org/min-1612.html Frohbergite] (A valid IMA mineral species, grandfathered): information about the mineral ''frohbergite'' in the Mindat database. * [https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/frohbergite.pdf Frohbergite]: page in Handbook of mineralogy. * [https://wiki.web.ru/wiki/Фробергит Frohbergite (Фробергит)]: Geowikipedia page ''(in Russian)''. * [https://catalogmineralov.ru/mineral/frohbergite.html Frohbergite (Фробергит)]: on the website catalogmineralov.ru ''(in Russian)''. * [http://mineral-book.ru/mineral/frohbergite/ Frohbergite (Фробергит)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20241228205107/http://mineral-book.ru/mineral/frohbergite/ |date=2024-12-28 }} in the mineral encyclopedia: mineral-book ''(in Russian)'' * [https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211021 Frohbergite (Фробергит)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240519223121/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211021 |date=2024-05-19 }} in the webmineral.ru database: minerals and deposits of Russia ''(in Russian)'' * [https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Frohbergite Frohbergite] on the website Mineralienatlas ''(in German)'' [[Категорија:Орторомпски минерали]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Телуридни минерали]] [[Категорија:Сулфидни минерали]] 166ritxmutg60qmjiqn0lxxye445yvc 0 1386340 5611741 5511351 2026-08-20T04:49:29Z Lili Arsova 86688 #WPWPMK 5611741 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Rock Hudson - Julie Andrews.JPG|мини|Рок Хадсон - Џули Ендрус]] '''„Дарлинг Лили“''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Darling Lili'') – [[филм]] на [[режисер]]от [[Блејк Едвардс]] од 1970 година. Главните улоги ги играат: [[Џули Ендрјус]], [[Рок Хадсон]] и Џереми Кемп.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts1/5880141/spijunka-darling-lili.html Шпијунка Дарлинг Лили (пристапено на 9.2.2026)]</ref> ==Синопсис== Во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Лили Смит е омилена британска пејачка која со своите патриотски песни го крева моралот на британските и француските војници, но и на пошироката јавност. Притоа, таа има германско потекло, а нејзиното вистинско презиме е Шмит. Таа работи за Германците и користејќи ја убавината собира информации од високите, најчесто постари, [[Офицер|офицери]] и [[Дипломатија|дипломати]]. [[Полковник|Полковникот]] Курт фон Ригер се претставува како нејзиниот вујко, а всушност, тој е нејзиниот надреден [[Шпионажа|шпион]], но и љубовник. Неговиот шеф, [[генерал|генералот]] Кеслер, не ѝ верува на Лили, зашто е Британка, па се противи на намерата на Курт да ја испрати Лили на важна мисија во која треба да дознае повеќе за сојузничката противвоздушна одбрана... == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови од 1970 година]] [[Категорија:Филмови за Првата светска војна]] [[Категорија:Филмови на Блејк Едвардс]] [[Категорија:Филмови со Џули Ендрјус]] [[Категорија:Филмови со Рок Хадсон]] [[Категорија:Филмови со Џереми Кемп]] [[Категорија:Филмови на Paramount Pictures]] [[Категорија:Мјузикли]] r8x5e73ryzdjo0k1wi17keuz3nxr0p8 0 1387137 5611909 5573272 2026-08-20T10:10:33Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611909 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|boxwidth=|boxbgcolor=|name=Вадслеит|image=Hydrous_Fe-bearing_Wadsleyite.jpg|imagesize=176|alt=|caption=Кристал|category=[[Соросиликати]]|formula=Mg₂SiO₄|strunz=9.BE.02|system=орторомпски|symmetry=''Imma''|unit cell=a = 5.7&nbsp;[[Ångström|Å]], b = 11.71&nbsp;Å <br/>c = 8.24&nbsp;Å; Z&nbsp;=&nbsp;8|molweight=|color=Темно зелена|habit=Микрокристални агрегати|twinning=|cleavage=|fracture=|tenacity=|mohs=|luster=|polish=|opticalprop=Биаксијален|refractive=n = 1.76|birefringence=|pleochroism=|2V=|dispersion=|extinction=|length fast/slow=|fluorescence=|absorption=|streak=|gravity=3.84 пресметано|density=|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=Проѕирно|impurities=|alteration=|other=|prop1text=|references=<ref name=Mindat>[http://www.mindat.org/min-4228.html Mindat.org]</ref><ref name=Webmin>[http://www.webmineral.com/data/Wadsleyite.shtml Webmineral data]</ref><ref name=HBM>{{cite book | editor = Anthony, John W. | editor2 = Bideaux, Richard A. | editor3 = Bladh, Kenneth W. | editor4 = Nichols, Monte C. | orig-date = 2001 | date = 2022 | title = Handbook of Mineralogy | chapter = Wadsleyite | location = Chantilly, VA | publisher = Mineralogical Society of America | url = https://www.handbookofmineralogy.com/pdfs/wadsleyite.pdf | access-date = 5 July 2022 | archive-date = 2022-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220629044306/http://www.handbookofmineralogy.com/pdfs/wadsleyite.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name=IMA>[http://rruff.info/ima/# The IMA Mineral List]</ref>|colour=|prop1=}} '''Вадслејит''' — [[Орторомпски кристален систем|орторомпски]] [[минерал]] со формула β-(Mg,Fe)₂SiO₄. Првпат бил пронајден во природата во [[Пис Ривер (метероид)|Пис Ривер]] [[метеорит]] во [[Алберта]]. Се формира со фазна преобразба од [[оливин]] (α-(Mg,Fe)₂SiO₄) при зголемување на притисокот и понатаму се преобразува во [[шпинел]]ски-структурираниот [[рингвудит]] (γ-(Mg,Fe)₂SiO₄) со понатамошно зголемување на притисокот. Структурата може да прифати ограничена количина други двовалентни [[катјон]]и наместо [[магнезиум]], но спротивно на α и γ структурите, β структура со збирна формула Fe₂SiO₄ не е термодинамички стабилна. Неговите параметри на ќелијата се приближно a = 5.7 Å, b = 11.71 Å и c = 8.24 Å. Вадслеитот е стабилен во горниот дел од преминската зона на земјината [[Горен плашт|обвивка]] помеѓу 410-520 километри длабочина. Поради присуството на кислородни атоми што не се врзани за силициум во Si₂O₇ групите на вадслеитот, некои кислородни атоми остануваат недоволно врзани. Така, овие кислороди лесно се хидратираат, овозможувајќи високи концентрации на водородни атоми во минералот. Хидрираниот вадслејит се смета за потенцијално место за складирање вода во Земјината [[плашт (геологија)|обвивка]] поради нискиот електростатски потенцијал на недоволно врзаните кислородни атоми. Иако вадслеитот не содржи H во својата хемиска формула, може да содржи повеќе од 3 проценти по маса H₂O и може да коегзистира со хидрирана топенка при притисочно-температурни услови на транзициската зона. Растворливоста на водата и густината на вадслејит зависат од температурата и притисокот во Земјата. Иако нивниот максимален капацитет за складирање вода може да се намали на околу 0.5–1 wt% долж нормалниот геотерм,<ref>{{Cite journal|last1=Ohtani|first1=Eiji|last2=Litasov|first2=Konstantin|last3=Hosoya|first3=Tomofumi|last4=Kubo|first4=Tomoaki|last5=Kondo|first5=Tadashi|date=2004|title=Water transport into the deep mantle and formation of a hydrous transition zone|journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors|volume=143–144|pages=255–269|doi=10.1016/j.pepi.2003.09.015|bibcode=2004PEPI..143..255O|issn=0031-9201}}</ref> Преминската зона која содржи до 60 vol% вадслеит сè уште може да биде голем резервоар на вода во внатрешноста на Земјата. Понатаму, се смета дека преобразбата што резултира со вадслеит се случува и при ударен настан кога метеорит удира во Земјата или друга планета со многу голема брзина. Вадслеитот првпат бил распознаен од Рингвуд и Маџор во 1966 година, а како стабилна фаза бил потврден од Акимото и Сато во 1968 година.<ref>{{Cite journal|last1=Akimoto|first1=Syun-iti|last2=Sato|first2=Yosiko|date=1968|title=High-pressure transformation in Co2SiO4 olivine and some geophysical implications|url=https://archive.org/details/physics-of-the-earth-and-planetary-interiors_1968-12_1_7/page/498|journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors|language=en|volume=1|issue=7|pages=498–504|doi=10.1016/0031-9201(68)90018-6|bibcode=1968PEPI....1..498A|issn=0031-9201}}</ref> Фазата првично била позната како β-Mg₂SiO₄ или „бета-фаза“. Вадслеитот е именуван по минералогот Артур Дејвид Вадслеј (1918–1969). == Состав == Во вредности на масен процент на оксиди, чистата магнезиска варијанта на вадслеит би содржела 42.7% SiO₂ и 57.3% MgO по маса. Анализа на елементите во траги во вадслеит покажува голем број елементи: [[рубидиум]] (Rb), [[стронциум]] (Sr), [[бариум]] (Ba), [[титан]] (Ti), [[циркониум]] (Zr), [[ниобиум]] (Nb), [[хафниум]] (Hf), [[тантал]] (Ta), [[ториум]] (Th) и [[ураниум]] (U). Ова укажува дека концентрациите на овие елементи може да бидат поголеми од претпоставеното во транзициската зона на горната обвивка на Земјата. Покрај тоа, овие резултати помагаат во разбирањето на хемиската диференцијација и магматизмот во внатрешноста на Земјата.<ref>{{Cite journal|last1=Mibe|first1=Kenji|last2=Orihashi|first2=Yuji|last3=Nakai|first3=Shun'ichi|last4=Fujii|first4=Toshitsugu|date=2006|title=Element partitioning between transition-zone minerals and ultramafic melt under hydrous conditions|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=16|doi=10.1029/2006gl026999|bibcode=2006GeoRL..3316307M|issn=0094-8276|doi-access=free}}</ref> Иако номинално е безводен, вадслеитот може да инкорпорира повеќе од 3 проценти по маса H₂O,<ref>{{Cite journal|last1=Inoue|first1=Toru|last2=Yurimoto|first2=Hisayoshi|last3=Kudoh|first3=Yasuhiro|date=1995|title=Hydrous modified spinel, Mg1.75SiH0.5O4: A new water reservoir in the mantle transition region|url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1995-01-15_22_2/page/117|journal=Geophysical Research Letters|volume=22|issue=2|pages=117–120|doi=10.1029/94gl02965|bibcode=1995GeoRL..22..117I|issn=0094-8276}}</ref> што значи дека може да присвои повеќе вода отколку океаните на Земјата и може да биде значаен резервоар за H (или вода) во внатрешноста на Земјата. == Геолошка појава == Вадслеитот бил пронајден во метеоритот Пис Ривер, L6 [[хиперстен]]ов-оливински [[хондрит]] од [[Пис Ривер]], [[Алберта]], Канада. Се смета дека вадслеитот во овој метеорит се формирал при висок притисок за време на ударниот настан поврзан со падот на метеоритот на Земјата, од оливин во сулфидно-богати вени на метеоритот. Се јавува како микрокристални фрагменти од карпа, често со дијаметар помал од {{convert|0.5|mm|abbr=on}}.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Price|first=Geoffrey D.|date=1983|title=The nature and significance of stacking faults in wadsleyite, natural β-(Mg, Fe)2SiO4 from the Peace River meteorite|url=https://archive.org/details/physics-of-the-earth-and-planetary-interiors_1983-09_33_2/page/137|journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors|volume=33|issue=2|pages=137–147|doi=10.1016/0031-9201(83)90146-2|bibcode=1983PEPI...33..137P|issn=0031-9201}}</ref> == Структура == Вадслеитот е шпинелоид, а структурата се основа на изобличено коцкесто најгусто пакување на кислородни атоми како кај шпинелите. a-оската и b-оската се половина од дијагоналата на шпинелската единична ќелија. [[Магнезиум]]от и [[силициум]]от се целосно уредени во структурата. Постојат три различни октаедарски местоположби, M1, M2 и M3, и една тетраедарска местоположба. Вадслеитот е соросиликат во кој се присутни Si₂O₇ групи.<ref>{{Cite journal|last1=Ashbrook|first1=Sharon E.|last2=Pollès|first2=Laurent Le|last3=Pickard|first3=Chris J.|last4=Berry|first4=Andrew J.|last5=Wimperis|first5=Stephen|last6=Farnan|first6=Ian|date=2007-03-21|title=First-principles calculations of solid-state 17O and 29Si NMR spectra of Mg2SiO4 polymorphs|url=https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2007/cp/b618211a|journal=Physical Chemistry Chemical Physics|language=en|volume=9|issue=13|pages=1587–1598|doi=10.1039/B618211A|pmid=17429552|bibcode=2007PCCP....9.1587A|issn=1463-9084 | url-access=subscription}}</ref> Во структурата постојат четири различни кислородни атоми. O2 е премостувачки кислород споделен меѓу две тетраедри, а O1 е несиликатен кислород (не е врзан со Si). Потенцијално хидрираниот O1 атом се наоѓа во средината на четири рабно-споделени Mg²⁺ [[октаедар]]и.<ref>{{Cite journal|last=Smyth|first=Joseph R.|date=1987-12-01|title=beta -Mg2 SiO4; a potential host for water in the mantle?|url=https://pubs.geoscienceworld.org/msa/ammin/article-abstract/72/11-12/1051/41947/beta-Mg2-SiO4-a-potential-host-for-water-in-the|journal=American Mineralogist|language=en|volume=72|issue=11–12|pages=1051–1055|issn=0003-004X | url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Smyth|first=Joseph R.|date=1994-10-01|title=A crystallographic model for hydrous wadsleyite (β-Mg2SiO4): An ocean in the Earth's interior?|url=https://pubs.geoscienceworld.org/msa/ammin/article-abstract/79/9-10/1021/42912/A-crystallographic-model-for-hydrous-wadsleyite|journal=American Mineralogist|language=en|volume=79|issue=9–10|pages=1021–1024|issn=0003-004X | url-access=subscription}}</ref> Ако овој кислород е хидриран (протониран), може да се појави Mg празнина на позицијата M3. Ако инкорпорацијата на вода надмине околу 1.5%, празнините на M3 може да се уредат со нарушување на просторната група ''Imma'', намалувајќи ја симетријата до моноклинска ''I''2/''m'' со бета агол до 90.4º. Вадслеит II е посебна шпинелоидна фаза со и единечни (SiO₄) и двојни (Si₂O₇) тетраедарски единици. Тој е магнезиум-железен [[силикат]] со променлив состав што може да се појави помеѓу стабилните региони на вадслеит и [[рингвудит]] γ-Mg₂SiO₄,<ref>{{Cite journal|last=Kleppe|first=A. K.|date=2006|title=High-pressure Raman spectroscopic studies of hydrous wadsleyite II|journal=American Mineralogist|volume=91|issue=7|pages=1102–1109|doi=10.2138/am.2006.2060|bibcode=2006AmMin..91.1102K|s2cid=51496930|issn=0003-004X}}</ref> но пресметковни модели сугерираат дека барем чистата магнезиска форма не е стабилна.<ref>{{Cite journal|last1=Tokár|first1=Kamil|last2=Jochym|first2=Paweł T.|last3=Piekarz|first3=Przemysław|last4=Łażewski|first4=Jan|last5=Sternik|first5=Małgorzata|last6=Parlinski|first6=Krzysztof|date=2013|title=Thermodynamic properties and phase stability of wadsleyite II|journal=Physics and Chemistry of Minerals|language=en|volume=40|issue=3|pages=251–257|doi=10.1007/s00269-013-0565-9|bibcode=2013PCM....40..251T|issn=0342-1791|doi-access=free}}</ref> Една петтина од атомите на силициум се во изолирани тетраедри, а четири петтини се во Si₂O₇ групи, така што структурата може да се смета како мешавина од една петтина спинел и четири петтини вадслеит.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Horiuchi|first1=Hiroyuki|last2=Sawamoto|first2=Hiroshi|date=1981|title=β-Mg2SiO4: Single-crystal X-ray diffraction study|url=https://pubs.geoscienceworld.org/msa/ammin/article-abstract/66/5-6/568/41286/Mg2SiO4-Single-crystal-X-ray-diffraction-study|journal=American Mineralogist|language=en|volume=66|issue=5–6|pages=568–575|issn=0003-004X| url-access=subscription}}</ref> == Кристалографија и физички својства == [[File:Mg-wadsleyite-pV.svg|thumb|upright=1.5|Моларен волумен во однос на притисок при собна температура]] Вадслеитот кристализира во [[орторомпски кристален систем]] и има волумен на единична ќелија од 550.00 ų. Неговата просторна група е ''Imma'', а параметрите на ќелијата се a = 5.6921 [[Angstrom|Å]], b = 11.46 Å и c = 8.253 Å;<ref name=":0" /> независно истражување ги утврдила параметрите како a = 5.698 Å, b = 11.438 Å и c = 8.257 Å.<ref name=":1" /> Чистиот магнезиски вадслеит е безбоен, но разновидностите што содржат железо се темнозелени. Минералите на вадслеитот генерално имаат микрокристална текстура и се искршени. Поради малата големина на кристалите, детални оптички податоци не можеле да се добијат; сепак, вадслеитот е [[анизотропија|анизотропен]] со ниски прво-редни бипреломни бои.<ref name=":0" /> Тој е биаксијален со среден [[показател на прекршување]] n = 1.76 и има пресметана [[специфична тежина]] од 3.84. Во X-зрачна [[прашкаста дифракција]], неговите најсилни линии во образецот се: 2.886(50)(040), 2.691(40)(013), 2.452(100,141), 2.038(80)(240), 1.442(80)(244).<ref name=":0" /> == Брзини на звук == Савамото и неговите соработници (1984) <ref name=":2">{{Cite journal|last1=SAWAMOTO|first1=H.|last2=WEIDNER|first2=D. J.|last3=SASAKI|first3=S.|last4=KUMAZAWA|first4=M.|date=1984|title=Single-Crystal Elastic Properties of the Modified Spinel (Beta) Phase of Magnesium Orthosilicate|url=https://archive.org/details/sim_science_1984-05-18_224_4650/page/748|journal=Science|volume=224|issue=4650|pages=749–751|doi=10.1126/science.224.4650.749|pmid=17780624|bibcode=1984Sci...224..749S|s2cid=6602306|issn=0036-8075}}</ref> првпат ги измериле [[P-бран|P-брановите]] (Vp) и [[S-бран|S-брановните]] (Vs) брзини на Mg-крајниот член на вадслеит при амбиентални услови со [[Брилуенова спектроскопија]]. Нивните податоци укажале дека фазниот премин оливин–вадслеит би предизвикал зголемување на Vp од ~13% и на Vs од ~14%. Затоа, фазниот премин оливин–вадслеит се смета за главна причина за сеизмичкиот дисконтинуитет на 410 km на границата помеѓу [[Плашт (геологија)|Горната обвивка]] и преминската зона на обвивката на Земјата.<ref name=":2" /> == Именување == Артур Дејвид Вадслеј (1918–1969) ја добил привилегијата минералот да биде именуван по него поради неговите придонеси во [[геологија|геологијата]], како што се [[кристалографија]]та на минерали и други [[неоргански соединенија]].<ref name=":0" /> Предлогот вадслеит да биде именуван по Вадслеј бил одобрен од Комисијата за нови минерали и имиња на минерали при [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународниот минералошки сојуз]]. Типскиот примерок денес се чува во колекцијата на Одделот за геологија при [[Универзитет на Алберта|Универзитетот на Алберта]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Орторомпски минерали]] [[Категорија:Метероитни минерали]] [[Категорија:Соросиликати]] 6zn1za6a27iigcch6g6wrkdpjt13922 0 1387543 5611788 5606995 2026-08-20T07:01:35Z Bjankuloski06 332 Јазично подобрување, replaced: инфлуенсер → влијател 5611788 wikitext text/x-wiki {{Наводи}} [[Податотека:Jutta Leerdam (2018, DWDD).png|мини|Јута Лирдам (2018)]] '''Јута Моника Лирдам''' (родена на 30 декември 1998 година) е холандска лизгачка во [[Брзо лизгање|дисциплината брзо лизгање,]] специјализирана за спринт на долги патеки. Таа го освоила златниот медал во дисциплината брзо лизгање на 1000 метри на [[Зимски олимписки игри 2026|Олимписките игри во Милано Кортина 2026 година]], поставувајќи олимписки рекорд. Таа, исто така, го освоила сребрениот медал во дисциплината брзо лизгање на 500 метри на Олимписките игри во 2026 година, како и сребрениот медал во брзо лизгање на 1000 метри на [[Зимски олимписки игри 2022|Олимписките игри во Пекинг 2022 година]]. Лирдам исто така е светска шампионка во спринт за 2022 година на трките на 500 метри и 1000 метри. На 1000 метри, таа е светска шампионка во брзо лизгање на еднократна дистанца за 2020 и 2023 година. Во екипниот спринт, таа е светска шампионка во во брзо лизгање на еднократна дистанца за 2019 и 2020 година и светска шампионка во спринт за 2022 година. == Ран живот и образование == Лирдам е трето дете на Руд Лирдам и неговата сопруга Моник и израснала во 'с-Гравензанде во [[Вестланд (регион)|регионот Вестланд]]. Таа има постар брат Кјелд, постара сестра Мерел и помлада сестра Бодин. Нејзиниот татко е земјоделец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sportnieuws.nl/schaatsen/nieuws/papas-masterplan-rond-het-merk-jutta-leerdam-is-voltooid-het-moet-ook-wat-opleveren-2025032916155294385/|title=Papa's masterplan rond 'het merk Jutta Leerdam' is voltooid: 'Het moet ook wat opleveren'|date=29 March 2025|work=sportnieuws.nl|publisher=Sportnieuws}}</ref> Името го добила по германската светска шампионка во сурфање на ветер Јута Милер од нејзиниот татко, ентузијаст за сурфање на ветер.<ref name="mastersexpo">{{Наведена мрежна страница|url=https://mastersexpo.com/in-gesprek-met-jutta-leerdam/|title=In gesprek met Jutta Leerdam|last=Stoffer|first=Patrick|last2=Brouwer|first2=Bart-Jan|date=13 April 2023|work=Mastersexpo.com|publisher=Masters HQ|language=nl|accessdate=9 February 2026|last3=Rezvani|first3=Rahi}}</ref> Како дете, Лирдам се справувала со хиперактивност.<ref name="mastersexpo"/> Како резултат на тоа, нејзините родители сметале дека спортот ќе ѝ помогне да го балансира нивото на енергија. Таа почнала да игра хокеј на трева, гимнастика и тенис, но се префрлила на брзо лизгање по предлог на нејзиниот татко на единаесетгодишна возраст.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbqeSQUu2yY|title=Schaatsster Jutta Leerdam over koukleumen, hard trainen en sexy foto's|date=17 February 2019|work=Youtube.com|publisher=[[Jeugdjournaal]]|accessdate=21 February 2026}}</ref> Првично, таа добила сертификат ''HAVO''. Потоа, започнала да студира спортски маркетинг и менаџмент на Универзитетот за применети науки во Ротердам, каде што ја завршила првата година, пред да се префрли на студии по комерцијална економија на Академијата „Јохан Кројф“ на Универзитетот за применети науки „Ханце“ во Гронинген .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.sikkom.nl/actueel/Hulde-De-21-jarige-Hanze-studente-Jutta-Leerdam-is-wereldkampioen-28187577.html|title=Hulde! De 21-jarige Hanze-studente Jutta Leerdam is wereldkampioen|date=16 February 2020|work=Sikkom|access-date=4 April 2023|language=nl-NL|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404192556/https://www.sikkom.nl/actueel/Hulde-De-21-jarige-Hanze-studente-Jutta-Leerdam-is-wereldkampioen-28187577.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.schaatsen.nl/nieuws/leerdam-ga-er-alles-aan-doen-om-zo-snel-mogelijk-te-winnen/|title=Leerdam: 'Ga er alles aan doen om zo snel mogelijk te winnen'|date=17 June 2018|work=Schaatsen.nl|publisher=Schaatsen.nl|accessdate=21 February 2026}}</ref> Лирдам се префрлила таму поради преселбата во [[Херенфен]]. Сепак се откажала од студиите само по еден семестар за да се фокусира на својата спортска кариера.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://npo.nl/start/afspelen/college-tour_2|title=College Tour|date=4 June 2023|work=npo.nl|publisher=[[KRO-NCRV]]|accessdate=21 February 2026}}</ref> == Кариера == [[Податотека:Nieuw_schaatstalent-_de_19-jarige_Jutta_Leerdam.webm|thumbtime=0:53|мини| Лирдам (2018)]] Лирдам станала јуниорска светска шампионка на Светското јуниорско првенство во 2017 година во [[Хелсинки]], Финска. Следната година, на првенството во 2018 година во [[Солт Лејк Сити]], САД, таа заврши втора зад сонародничката Џој Беун.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.schaatsen.nl/nieuws/2018/maart/wereldkampioene-joy-beune-besef-het-nog-niet-helemaal/|title=Wereldkampioene Joy Beune besef het nog niet helemaal|date=12 March 2018|publisher=Schaatsen.nl|language=Dutch}}</ref> Во сезоната 2017–18, таа го освоила Светскиот куп за јуниори на ''ISU'' во дисциплините брзо лизгање на 1000 метри и 1500 метри. Таа исто така станала холандска јуниорска шампионка во спринт. Во 2018 година, таа стана професионален играч во брзо лизгање и член на тимот ''IKO''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.schaatsen.nl/nieuws/2018/juni/leerdam-ga-er-alles-aan-doen-om-zo-snel-mogelijk-te-winnen/|title=Leerdam: Ga er alles aan doen om zo snel mogelijk te winnen|date=17 June 2018|publisher=Schaatsen.nl|language=Dutch}}</ref> Откако ја започнала својата професионала кариера, Лирдам двапати ја освоила светската титула во брзо лизгање на 1000 метри (2020 и 2023 година), како и сребрен медал во брзо лизгање на [[Зимски олимписки игри 2022|Зимските олимписки игри 2022 година]], а исто така и златен медал на Светското првенство во брзо лизгање спринт во 2022 година. Лирдам се приклучила на тимот Џамбо-Визма во 2022 година. На Зимските олимписки игри 2026, Лирдам освоила злато со време на олимписки рекорд од 1:12.31 во дисциплината брзо лизгање на 1000 метри за жени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2026/02/09/jutta-leerdam-olympic-speed-skating-1000-meters/88585949007/|title=Jutta Leerdam wins Olympic speedskating gold as fiance Jake Paul sobs|last=Peter|first=Josh|last2=Horrow|first2=Ellen|work=USA TODAY|language=en-US|accessdate=2026-02-09|last3=Leuzzi|first3=John}}</ref> Таа исто така освоила сребро во дисциплината брзо лизгање на 500 метри за жени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sports.yahoo.com/olympics/breaking-news/article/winter-olympics-2026-jutta-leerdam-jake-pauls-fiancee-takes-home-second-medal-after-surprising-finish-in-womens-500-meters-213320292.html|title=Winter Olympics 2026: Jutta Leerdam, Jake Paul's fiancée, takes home second medal after surprising finish in women's 500 meters|last=read|first=Jeff EisenbergSenior writer·3 min|date=2026-02-15|work=Yahoo Sports|language=en-US|accessdate=2026-02-16|archive-date=2026-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20260216190655/https://sports.yahoo.com/olympics/breaking-news/article/winter-olympics-2026-jutta-leerdam-jake-pauls-fiancee-takes-home-second-medal-after-surprising-finish-in-womens-500-meters-213320292.html|url-status=dead}}</ref> == Приватен живот == Лирдам била во врска со холандскиот брзолизгач Коен Вервај од 2017 до 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ad.nl/westland/westlandse-schaatsster-jutta-leerdam-verovert-hart-koen-verweij~a8ecf3aa/|title=Westlandse schaatsster Jutta Leerdam verovert hart Koen Verweij|date=24 May 2017|work=[[Algemeen Dagblad|AD]]|language=Dutch}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cosmopolitan.com/nl/entertainment/a40769489/jutta-leerdam-breuk-koen-verweij-overspel-geruchten/|title=Jutta Leerdam zet een punt achter haar relatie met Koen Verweij na overspelgeruchten|last=Tsao|first=Door Carolien|date=1 August 2022|work=[[Cosmopolitan (magazine)|Cosmopolitan]]|language=nl-NL|accessdate=15 October 2022}}</ref> Од 2023 година, таа е во врска со американскиот [[влијател]] и професионален боксер Џејк Пол.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yahoo.com/entertainment/jake-paul-arrives-mike-tyson-034008805.html|title=Jake Paul arrives to Mike Tyson fight with girlfriend: Meet Olympian Jutta Leerdam|date=2024-11-16|work=Yahoo Entertainment|language=en-US|accessdate=2024-11-23}}</ref> Двојката јавно ја потврдила својата врска на 3 април 2023 година, откако стапиле во контакт преку Инстаграм неколку месеци претходно.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.hln.be/time-out/ik-ben-nederlands-nu-topschaatsster-jutta-leerdam-en-youtube-bokser-jake-paul-bevestigen-relatie~acab39977/|title="Ik ben Nederlands nu": topschaatsster Jutta Leerdam en YouTube-bokser Jake Paul bevestigen relatie|date=3 April 2023|work=[[Het Laatste Nieuws]]|access-date=4 April 2023|language=nl-BE}}</ref> На 22 март 2025 година, Лирдам и Пол ја објавиле својата свршувачка на Инстаграм.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usatoday.com/story/sports/boxing/2025/03/22/jake-paul-girlfriend-jutta-leerdam-engaged-instagram/82613248007/|title=Jake Paul engaged to longtime girlfriend, Olympic speed skater Jutta Leerdam|work=[[USA Today]]}}</ref> Пол присуствувал на [[Зимски олимписки игри 2026|Зимските олимписки игри во 2026 година]] во Милано-Кортина, каде што ја бодрел Лирдам кога таа го освоила златниот медал на брзо лизгање на 1000 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sports.yahoo.com/articles/why-jake-paul-olympics-why-160451199.html|title=Why Jake Paul is at the Olympics, and why he's not rooting for the U.S. in speed skating|last=Billy Heyen|publisher=The Sporting News}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == [[Категорија:Освојувачи на златен медал на Олимписки игри за Холандија]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Зимските олимписки игри 2026]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Зимските олимписки игри 2022]] [[Категорија:Натпреварувачи во брзо лизгање на Зимските олимписки игри 2022]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] [[Категорија:Холандски спортисти]] [[Категорија:Натпреварувачи на Зимските олимписки игри 2026]] 6htgfmnn171yyik2n1cidkvq1rlfrsl 0 1388422 5611949 5526291 2026-08-20T10:36:13Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611949 wikitext text/x-wiki '''Елена Ивановна Барулина''' ({{Langx|ru|Елена Ивановна Барулина}}; 1895 – 9 јули 1957)<ref name="IPNIdata">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org/ipni/idAuthorSearch.do?id=523-1&back_page=%2Fipni%2FeditAdvAuthorSearch.do%3Ffind_abbreviation%3DBarulina%26find_surname%3D%26find_isoCountry%3D%26find_forename%3D%26output_format%3Dnormal|title=Author Details|date=2005|work=International Plant Names Index|accessdate=27 January 2019|quote=Barulina, E.I. (1895–1957)}}</ref> — руска и [[Советски Сојуз|советска]] [[Ботаника|ботаничарка]] и [[Генетичар|генетичарка]] која спровела пионерско истражување за [[Леќа|леќата]] и нејзините диви роднини. Во 1930 година, таа ја објавила првата мапа на нивната меѓународна дистрибуција, во [[монографија]] од 317 страници што станала стандардна референција за истражувачите. {{botanist|Barulina|inline=yes}} == Кариера == Еден од нејзините професори, рускиот ботаничар и географ Николај Вавилов, ја препорачал за постдипломски студии, а подоцна ја поканил да го придружува во [[Санкт Петербург|Санкт Петербург,]] каде што тој станал директор на бирото за применета ботаника (сега институт за растителна индустрија Вавилов). Откако отишла таму, таа станала помошник раководител на експерименталната станица за семе на институтот. Во 1926 година, се омажила за Вавилов.<ref name="Pringle">{{Наведена книга|url=https://play.google.com/books/reader?id=2mi7NAOxe-8C|title=The murder of Nikolai Vavilov: the story of Stalin's persecution of one of the great scientists of the twentieth century|last=Pringle|first=Peter|date=2008|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-4165-6602-1|quote=She was a twenty-two-year-old native of Saratov, named Yelena Barulina…Her father was of peasant origin and had been a manager in the port. Yelena had graduated from Saratov First Women’s Gymnasium in 1913 with a silver medal and was in her third year at the Faculty of Agronomy when Vavilov arrived. As she was a top student, Vavilov would recommend her for postgraduate work and also make her an assistant head of the institute's experimental seed station.}}</ref><ref name="2013Cokkizgin">{{Наведено списание|last=Cokkizgin|first=Alihan|date=2013|title=Lentil: Origin, Cultivation Techniques, Utilization and Advances in Transformation|url=https://www.researchgate.net/publication/314385036|journal=Agricultural Science|volume=1|issue=1|pages=55–62|citeseerx=10.1.1.685.9973|doi=10.12735/as.v1i1p55|access-date=28 January 2019|quote=The most detailed and complete study of the cultivated lentil was made by Barulina (1930).}}</ref> [[Податотека:Lens_culinaris_seeds.jpg|мини|Семиња од ''[[Леќа|Lens culinaris]]'', култивирана леќа. Барулина ги проучувала со нивните диви роднини и предци.]] Барулина станала експерт на центарот за леќа,<ref name="CropTrust">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.croptrust.org/impact-story/lentils-history-through-a-lens/|title=Lentils: History through a lens|date=7 December 2018|publisher=Crop Trust|accessdate=27 January 2019|quote=Vavilov’s second wife, Elena Barulina, was the leading lentil researcher and made an extensive study of the collection, recognizing the great diversity of the crop and its wild relatives.}}</ref> на крајот класифицирајќи ја во шест групи.<ref name="Aleppo">{{Наведен научен собир|location=Aleppo, Syria}}</ref> Врз основа на дивите видови пронајдени во врска со раните сорти, таа претпоставила дека современата култивирана леќа (''[[Леќа|Lens culinaris]]'') потекнува од дивиот вид ''Lens orientalis'' (сега привремено класифициран како ''Vicia orientalis'').<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=VfT6hZHpXPkC|title=Lentil: An Ancient Crop for Modern Times|last=Yadav|first=Shyam S.|date=8 September 2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1402063138|page=4|quote=<nowiki>[Barulina and others]</nowiki> claimed that L. orientalis is the progenitor of the cultivated species (L. culinaris) based on the fact that the wild species were found in the fields of the farmers where lentil crops were cultivated in the Middle East.}}</ref> Во 1930 година, Барулина објавила монографија од 319 страници за нејзиното истражување на тема ''„Леќата во СССР и во други земји“'' како додаток на б''илтенот за применета ботаника''.<ref name="Carles">{{Наведено списание|last=Carles|first=J|date=1939|title=Les lentilles|trans-title=Lentils|journal=Bulletin Mensuel de la Société Linnéenne de Lyon|language=French|volume=8|issue=6|pages=146–153|doi=10.3406/linly.1939.9524|quote=Nous utilisons le remarquable ouvrage d’Helena BARULINA: Lentils of U.S.S.R. and of other countries, 1930...Le spécialiste des Lentilles est Mme Helena BARULINA. Dés 1930, elle publiait, en supplément au ''Bulletin of Applied Botany'', un volume de plus de 300 pages sur les Lentilles (''Lentils of U.S.S.R. and of other countries'') quelle a résumé, en 1937, dans le tome IV de la ''Flore des Plantes cultivées.''}}</ref> Нејзината работа од 1930 година станала стандардна референца за истражувачите што ја проучуваат леќата.<ref name="2013Cokkizgin">{{Наведено списание|last=Cokkizgin|first=Alihan|date=2013|title=Lentil: Origin, Cultivation Techniques, Utilization and Advances in Transformation|url=https://www.researchgate.net/publication/314385036|journal=Agricultural Science|volume=1|issue=1|pages=55–62|citeseerx=10.1.1.685.9973|doi=10.12735/as.v1i1p55|access-date=28 January 2019|quote=The most detailed and complete study of the cultivated lentil was made by Barulina (1930).}}</ref><ref name="econ">{{Наведено списание|last=Zohary|first=Daniel|date=1972|title=The Wild Progenitor and the Place of Origin of the Cultivated Lentil: Lens Culinaris|url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_october-december-1972_26_4/page/326|journal=Economic Botany|volume=26|issue=4|pages=326–332|bibcode=1972EcBot..26..326Z|doi=10.1007/BF02860702|jstor=4253374|quote=Economic botanists still refer to the classic monograph of Barulina (1930) as their standard guide to lentils}}</ref> Тоа била првата што ја мапирала меѓународната дистрибуција на различни видови леќа.<ref name="map">{{Наведена мрежна страница|url=https://missions.cgn.wur.nl/NUZ/docs/Wild%20lentils%20of%20central%20Asia.pdf|title=Wild lentils of central Asia|last=Ladizinsky|first=Gideon|last2=Abbo|first2=Shahal|date=1990|publisher=Wageningen University|accessdate=27 January 2019|quote=Barulina (1930) was the first to present a map of lentil species distribution, including subsp. orientalis, which was treated by her as an independent species, L. orientalis. That map shows subsp. orientalis to be particularly common in the region between the Amu Dar'ya and Syr Dar'ya rivers of central Asia.}}</ref> Во 1937 година, Барулина подоцна го сумирала своето истражување за леќата во том IV од ''Flore des Plantes cultivées''.<ref name="Carles">{{Наведено списание|last=Carles|first=J|date=1939|title=Les lentilles|trans-title=Lentils|journal=Bulletin Mensuel de la Société Linnéenne de Lyon|language=French|volume=8|issue=6|pages=146–153|doi=10.3406/linly.1939.9524|quote=Nous utilisons le remarquable ouvrage d’Helena BARULINA: Lentils of U.S.S.R. and of other countries, 1930...Le spécialiste des Lentilles est Mme Helena BARULINA. Dés 1930, elle publiait, en supplément au ''Bulletin of Applied Botany'', un volume de plus de 300 pages sur les Lentilles (''Lentils of U.S.S.R. and of other countries'') quelle a résumé, en 1937, dans le tome IV de la ''Flore des Plantes cultivées.''}}</ref> Покрај нејзината научна работа за леќата, Барулина предводела големи експедиции за собирање растенија во [[Крим (полуостров)|Крим]] во 1923 година и во [[Грузија]] во 1933 година.<ref name="VIR-history">{{Наведена мрежна страница|url=http://vir.nw.ru/history/vavilov.htm|title=Biography of Nikolai I. Vavilov: Major Collecting Missions Accomplished by N.I.Vavilov's Associates|publisher=[[Institute of Plant Industry]]|accessdate=27 January 2019|quote=1923 Expedition of E.I.Barulina to Crimea (Ukraine)…1933 Expedition of E.I.Barulina to Georgia (USSR).}}</ref> Таа учествувала и во други истражувања во институтот. Како еден од водечките генетичари на институтот, истражувањето на Барулина се проширило надвор од работата со леќата.<ref name="HumEv">{{Наведено списание|last=Corinto|first=Gian Luigi|date=2014|title=Nikolai Vavilov's Centers of Origin of Cultivated Plants With a View to Conserving Agricultural Biodiversity|url=https://www.researchgate.net/publication/267349404|journal=Human Evolution|volume=29|issue=4|pages=285–301|access-date=27 January 2019|quote=His wife, Elena Ivanova Barulina, a leading geneticist, made direct comparisons between the samples of vetch and grass pea originating from Iran and discovered that there was such a strong resemblance between them that even experts had difficulty distinguishing the seeds of the two species.}}</ref> == Подоцнежни години == Верувањето на Сталин во агрономските теории на Трофим Лисенко довело до апсење и затворање на Вавилов во 1941 година. Лисенко го презел институтот. Барулина и нејзиниот син со Вавилов (Јуриј, роден 1928 година) се вратиле во Саратов каде што го поминале остатокот од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во голема [[сиромаштија]].<ref name="Pringle">{{Наведена книга|url=https://play.google.com/books/reader?id=2mi7NAOxe-8C|title=The murder of Nikolai Vavilov: the story of Stalin's persecution of one of the great scientists of the twentieth century|last=Pringle|first=Peter|date=2008|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-4165-6602-1|quote=She was a twenty-two-year-old native of Saratov, named Yelena Barulina…Her father was of peasant origin and had been a manager in the port. Yelena had graduated from Saratov First Women’s Gymnasium in 1913 with a silver medal and was in her third year at the Faculty of Agronomy when Vavilov arrived. As she was a top student, Vavilov would recommend her for postgraduate work and also make her an assistant head of the institute's experimental seed station.}}</ref> Според нејзината биографка [[Margarita Vishnyakova|Маргарита Вишњакова]], која пишувала во 2007 година, Барулина била познат научник, експерт за [[Генетски ресурси|генетските ресурси]] на култивираните растенија. Нејзините дела до ден-денес не ја изгубиле својата важност и се широко цитирани во светската научна литература“.<ref name="biography">{{Наведена книга|url=https://www.ozon.ru/reviews/3699735/|title="Милая и прекрасная Леночка" (Елена Барулина - жена и соратница Николая Вавилова) ("Darling and fairy Lenochka..." Elena Barulina - a wife and fellow-fighter of Nicolay Vavilov)|last=Vishnyakova|first=Margarita|date=2007|publisher=Silver age, Saint_Petersburg|isbn=978-5-902238-40-9|quote=She was one of the most consistent like-minded N.I. Vavilova, professing in his scientific works his ideas and theories, and became a famous scientist, an expert on the genetic resources of cultivated plants. Her works to this day have not lost their relevance and are widely cited in the world scientific literature.|access-date=27 January 2019}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Барулина, Елена }} [[Категорија:Починати во 1957 година]] [[Категорија:Родени во 1895 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Руски ботаничари]] [[Категорија:Советски ботаничари]] o905f85vmwhbooiohm8lfvw3muf2qjh 14 1388485 5611555 5521822 2026-08-19T15:30:47Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Осиечко-барањска жупанија]] → [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] 5611555 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Градови во Хрватска]] [[Категорија:Општини во Хрватска]] [[Категорија:Осиечко-барањска Жупанија]] [[Категорија:Барања]] tes9bogm36o3ahtfma5gnfo7bt2ic22 0 1391524 5611965 5594590 2026-08-20T11:52:06Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Věra_Chytilová_in_her_house_in_Prague,_mid_of_the_1980s_(cropped).jpg|Věra_Chytilová_in_her_house_in_Prague,_mid_of_the_1980s_(cropped).jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Wdwd|Wdwd 5611965 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Вера Хитилова | image = | caption = Хитилова во 1980-тите години | birth_date = {{birth date|df=y|1929|2|2}} | birth_place = [[Острава]], [[Чехословачка]] | death_date = {{death date and age|2014|3|12|1929|2|2|df=y}} | death_place = [[Прага]], [[Чешка]] | othername = | occupation = Филмски режисер | yearsactive = 1962–2011 година | spouse = [[Јарослав Кучера]] | children = 2, вклучувајќи ја [[Тереза Кучерова]] }} '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Вочја дупка“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|десно|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго [[Римокатоличка црква|католичко]] воспитување, кое подоцна влијаело на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|url=https://archive.org/details/czechnewwavefilm0000buch|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=[https://archive.org/details/czechnewwavefilm0000buch/page/50 51]–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во [[Брно]], Хитилова првично студирала [[филозофија]] и [[архитектура]], но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да се вработи во филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|url=https://archive.org/details/czechoslovakneww0002hame|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |url=https://archive.org/details/onthisdaysheputt0000tani |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=[https://archive.org/details/onthisdaysheputt0000tani/page/401 401] |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Училиштето за филм и телевизија на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> станувајќи првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, и дипломирала во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестирала уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, било одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговорила својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го снимила оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова биле прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издала својот прв игран филм насловен ''Нешто различно''. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Сцена од ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и впечатлив визуелен стил. Хитилова изјавила дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ бил забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на обемното фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачел регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се борела со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успевала да ја освои наградата ''Гран при'' на Филмскиот фестивал во Бергамо во [[Италија]]. Филмот ја зацврстил филмската кариера на Хитилова, таа добила јавна слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По [[Либерализација|либерализацијата]] на Чехословачка во 1968 година предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализирале владата и ги намалиле ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметниците како Хитилова креативни слободи што претходно ги немале. Во оваа клима, Хитилова почнала да работи на својот следен филм, „Плодот од рајот“ (1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговорил на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од [[Варшавскиот пакт]] и со брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означил крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништил социјалните реформи, туку вовел уште построги ограничувања врз печатот и ја централизирал владата како дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Хитилова и многу други како неа биле принудени да изберат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ било забрането да снима филмови седум години, па таа работела под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обратила, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа била поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во [[Соединети Американски Држави|САД]], на кој нејзината влада не ѝ дозволила да присуствува. Фестивалот побарал да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова открила дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа била свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не бил во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почнал да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напишала писмо директно до претседателот [[Густав Хусак]] во кое детално ја опишала својата кариера и личното верување во [[Социјализам|социјализмот]].<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ било дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочувала со контроверзии и строга [[цензура]] од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова бил објавен во 2006 година, кога таа предавала режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите години. Хитилова се обидувала да го прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била [[Антиконзумеризам|антиконзумеристка]] и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не [[Феминизам|феминистка]]. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество било примарен фокус на творештвото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран обично имале меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка биле многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со [[апсурдизам]] и [[надреализам]]. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова биле ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опишала себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнувал добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа била позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикувала хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што биле лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнувала.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворувала уникатен [[Кинематографија|кинематографски]] јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова се служела со набљудувања од секојдневниот живот во согласност со [[Алегорија|алегории]] и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој бил во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|url=https://archive.org/details/sim_film-quarterly_spring-1968_21_3/page/34|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, со цел одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство на гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки изјавил дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во [[Индивидуализам|индивидуализмот]], наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш таа личност треба да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одбила да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> ==Избрана филмографија== {| class="wikitable" |- ! Година !! Наслов !! Режисер !! Сценарио !! Приказна !! Музика ! Белешки |- | 1961 || ''[[Таванот (film)|Таванот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite web |date=23 March 2007 |title=Movie Guide and Film Series |url=https://www.nytimes.com/2007/03/23/movies/23Movie.html |access-date=22 July 2023 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pavel Jurácek Season 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/pavel_juracek_2006.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1962 || ''[[Вреќа полна со болви]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1963 || ''[[Нешто различно (1963 film)|Something Different]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}}|| |<ref>{{Cite magazine |last=Brody |first=Richard |date=12 April 2019 |title=What to Stream This Weekend: "Something Different," a Rediscovered Classic from the New Criterion Channel |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/what-to-stream-this-weekend-vera-chytilovas-something-different-a-rediscovered-classic-from-the-new-criterion-channel |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=8 April 1971 |title=Screen |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1971/04/08/archives/lives-of-two-women.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1966 || [[Бисери од длабочината|„Во светската кафетерија" во ''Бисери на длабочините'']]|| {{X mark}} || || || | |- | 1966 || ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":1">{{Cite news |last=Hoberman |first=J. |date=17 August 2022 |title='Daisies': Two Wild and Crazy Gals |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/17/movies/daisies-vera-chytilova.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Yorker |first=The New |date=2 December 2013 |title=DVD of the Week: "Daisies" |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/dvd-of-the-week-daisies |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref> |- | 1970 || ''[[Плодот на рајот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Steve |date=28 February 2015 |title=Filmic 2015, Viva! Spanish And Latin America Film Festival: this week's new film events |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2015/feb/28/this-weeks-new-film-events |access-date=22 July 2023 |issn=0261-3077}}</ref> |- | 1976 || ''[[Играта со јаболката]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":2" /> |- | 1978 || ''Немилосрдно време'' || {{X mark}} || || || | |- | 1979 || ''Префабрикувана приказна'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref>{{Cite web |title=BBC - Films - Festivals and Seasons - Czech Cinema season |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/czech_cinema_cardiff.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1981 || ''[[Несреќа (филм)|Несреќа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1981 || ''Хитилова против Форман − Свесност за континуитет'' || {{X mark}} || || || | |- | 1983 || ''[[Многу доцното попладне на еден фаун]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1984 || ''[[Прага: Немирното срце на Европа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1987 || ''[[Волчја дупка]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Kenigsberg |first=Ben |date=11 April 2019 |title=4 Film Series to Catch in N.Y.C. This Weekend |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/movies/nyc-this-weekend-film-series.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1987 || ''[[Шутот и кралицата]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1988 || ''[[Копито тука, копито таму]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1990 || ''[[Томаш Гариг Масарик, ослободител]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 1991 || ''[[Моите граѓани на Прага ме разбираат]]'' || {{X mark}} || || {{X mark}}|| | |- | 1992 || ''[[Наследството]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || || | |- | 1998 || ''[[Стапица, стапица, мала стапица]]'' ||{{X mark}} | || {{X mark}} || | |- | 2000 || ''[[Летови и паѓања]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 2001 || ''[[Прогонство од рајот]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} | |- | 2005 || ''[[Барајќи ја Естер]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 2006 || ''[[Пријатни моменти]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || | |<ref>{{Cite news |last=Times |first=The New York |date=16 November 2007 |title=Movie Guide and Film Series |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16movie.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |} == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == * [http://www.criterion.com/current/posts/2269-eclipse-series-32-pearls-of-the-czech-new-wave Criterion Collection Essay] * Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011). {{ISBN|085745126X}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} == Надворешни врски == *{{IMDb name|0161615}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} * [https://web.archive.org/web/19990203205056/http://www.geocities.com/Hollywood/Hills/2765/chytilova.html Additional Information and Timeline] * [http://www.criterion.com/people/118973-vera-chytilova Criterion Collection] [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Филмски режисери]] [[Категорија:Режисерки]] [[Категорија:Чешки режисери]] hgqqwocd0r8fpfkb65lglk2wicau064 0 1391678 5611619 5539816 2026-08-19T16:58:24Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[А.С. Хичкок]] на [[Алфред Хичкок]] 5611619 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Алфред Хичкок]] kivo315ix54zpicmp844r1xux8byucy 0 1392656 5611622 5544979 2026-08-19T17:02:04Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Адмирал Спаун]] 5611622 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1392657 5611638 5544981 2026-08-19T18:30:21Z Gurther 105215 Отстрането пренасочување кон [[Донау (1893)]] 5611638 wikitext text/x-wiki {{Брзо бришење|[[ВП:КББ#ОП6|ОП6]]}} 6gyyorhzaxwknh3dx6kixhmqgn2bs4o 0 1393579 5611616 5548453 2026-08-19T16:54:26Z Gurther 105215 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Castilla (plant)]] на [[Castilla]] 5611616 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Castilla]] qoa4je28m6iym126b81fs8glfud4ifj 0 1395894 5611880 5596161 2026-08-20T09:28:11Z Jtasevski123 69538 5611880 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Coronilla minima8.jpg | image_caption = ''[[Coronilla minima]]'' | taxon = Coronilla | authority = [[L.]] | type_species = ''[[Coronilla valentina]]'' | type_species_authority = L. | synonyms = * ''Artrolobium'' <small>[[Desv.]]</small> }}'''''Coronilla''''' ― род што содржи 8 [[Вид (биологија)|видови]] [[Скриеносеменици|цветни растенија]] кои потекнуваат од Европа и Северна Африка. Содржел околу 20 видови сè додека се одвоила ''[[Securigera]]''.<ref>{{Наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|publisher=Dorling Kindersley|year=2008|isbn=978-1405332965|location=United Kingdom|pages=1136}}</ref> Речиси сите видови од овој род растат и во Македонија.<ref name="Флора на РМ2">Кирил Мицевски: Флора на Република Македонија, том I, св. 5, стр. 1363 издавач: МАНУ, Скопје, 2001</ref> Видовите вклучуваат: * ''[[Coronilla coronata]]'' * ''[[Coronilla juncea]]'' * ''[[Coronilla minima]]'' * ''[[Coronilla ramosissima]]'' * ''[[Coronilla repanda]]'' * ''[[Coronilla scorpioides]]'' * ''[[Coronilla vaginalis]]'' * ''[[Coronilla valentina]]'' Видовите што биле дел од родот вклучуваат: * ''[[Securigera elegans]]'' * ''[[Securigera orientalis]]'' * ''[[Securigera varia]]'' [[Carl Linnaeus|L.]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред}} * {{Ризница-ред}} * [http://www.tropicos.org/Name/40014495 ''Coronilla'' at Tropicos] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] rpdts1lcenho4pgkratfuxy800q2m32 0 1395917 5611601 5608588 2026-08-19T16:23:30Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5611601 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Corylus colurna subadriatic dinaric mountains Orjen.JPG|image_caption=Дива леска на [[Орјен]], Босна и Херцеговина|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="IUCN">{{cite journal | last=Shaw | first=Kirsty | title=Turkish Hazel ''Corylus colurna'' | journal=IUCN Red List of Threatened Species | date=2014-08-01 | url=https://www.iucnredlist.org/species/194668/2356927 | access-date=2025-12-29 | page=}}</ref>|genus=Corylus|species=colurna|authority=[[L.]]|color=lightgreen}} '''Дива леска''' ([[науч.]] ''Corylus colurna'') — листопадно дрво домородно на Евроазија. == Распространетост и живеалиште == Води [[Домороден вид|потекло]] од југоисточна Европа и југозападна Азија, од [[Балкански Полуостров|Балканот]] преку северна [[Турција]] па се до северен [[Иран]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295453-1|title=''Corylus colurna'' L.|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-12-29}}</ref> Во [[Македонија]] најчесто се развива на варовник и по карпести места. Често се среќава заедно со [[бука]], и тоа на појас од 1000 до 1400 метри надморска височина. Главно се среќава во западниот дел на Македонија.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=214|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Опис == Претставува голем вид [[леска]], која достигнувајќи висина од 25м,<ref name="Rushforth">{{Наведена книга|title=Trees of Britain and Europe|last=Rushforth|first=Keith|date=1999|publisher=Trafalgar Square Publishing|isbn=0-00-220013-9|publication-place=London|pages=190, 621–622}}</ref> а во ретки примери и посебни услови до 33м,<ref name="MT">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.monumentaltrees.com/en/bgr/sliven/kotel/38551_uzunalak/72461/|title=Turkish Hazel west of Uzunalak, Kipilovo, Sliven, Bulgaria|last=Todorov|first=Atanas|work=Monumental Trees|accessdate=28 December 2025}}</ref> со дебело стебло во дијаметар до 1м<ref name="Rushforth" /> и во ретки примери до 1.6м.<ref name="MT" /> Круната е тенка и конусна кај младите дрвја, а со возраста станува поширока и неправилна, додека [[Кора|кората]] е бледо [[Сива боја|сива]] - кафеава, со густа, [[Плута|плутена]] текстура. Кај младите дрвја, главните гранки се доста мали по дијаметар во однос на праволиниското стебло и се издигаат под агол од речиси 90 степени. Ова го прави дрвото погодно за урбани услови и помага во одржувањето на симетрична круна, што е популарно кај пејзажните архитекти.<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=http://hort.ifas.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/corcola.pdf|title=''Corylus colurna'' Fact Sheet|last=Gilman and Watson|first=Edward and Dennis|year=1993|publisher=University of Florida}}</ref> [[Податотека:20140124Corylus_colurna3.jpg|лево|мини|Гранче во јануари со машки (жолтеникаво-кафеави) и женски (црвени) ресички]] [[Лист|Листовите]] се [[Листопадни растенија|листопадни]], заоблени, и долги 7-13 см и со пречник 6-14 см со меки влакна на обете површини, и со груб двоен раб кој е назабен до плиток лобус.<ref name="Rushforth"/> Пупките се јајцевидни, бледокафеави и [[Цвет|цветови]] кои се создаваат кон крајот на зимата или раната пролет пред лисјат. Видот еднодомен, со поединечни еднополови [[Реса (ботаника)|ресички]], но двата пола на истото дрво (и често на истата гранка). Машките ресички се впечатливи, бледо жолти и во должина 5-10 см, а женката е многу мала и незабележлива и во голема мера скриена во пупките, со само светло црвените [[Толчник (ботаника)|стилови]] видливи во должина 1-3 мм. [[Овошје|Плодот]] е [[Оревест плод|јаткаст]] и може да биде познат како турска леска. Има должина од околу 1 см до 2 см, опкружен со дебела, меко бодликава и влакнеста обвивка (лушпа) со дијаметар од 3см <ref name="Rushforth"/> кој ги опфаќа сите освен врвот на оревот и се раѓаат во тесни гроздови од 3-8 заедно, со обвивки споени во основата. Плодот созрева во септември до октомври и е јадлив со вкус кој е многу сличен на [[Обична леска|обичната леска]], но е помал и има подебела обвивка од орев.<ref name="Corylus colurna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hort.uconn.edu/plants/c/corcol/corcol1.html|title=''Corylus colurna''|publisher=University of Connecticut|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301222951/http://www.hort.uconn.edu/Plants/c/corcol/corcol1.html|archive-date=2014-03-01|accessdate=2014-02-25}}</ref> Тие повремено се собираат од дивината, како и од урбаните дрвја, но нивната мала големина (помала од обичните лешници) и многу тврда, 3 мм дебела обвивка од орев ги прави со мала или никаква комерцијална вредност, но е сепак важен во комерцијалните [[Овоштарник|овоштарници]] со лешници, бидејќи не цица, што го прави идеална подлога на која се [[Калемење|калемеат]] вообичаените сорти лески што носат јаткасти плодови. Производството на јаткасти плодови е нередовно и се јавува на секои 2 до 3 години === Корен === Лешникот има влакнести корени<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywindsor.ca/residents/parksandforestry/Urban-Forest/Documents/Guidelines_for_Tree_Planting_o.pdf|title=Guidelines for Tree Planting on the Right of Way|publisher=City of Windsor|accessdate=2026-05-28|archive-date=2024-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221225330/https://www.citywindsor.ca/residents/parksandforestry/Urban-Forest/Documents/Guidelines_for_Tree_Planting_o.pdf|url-status=dead}}</ref> кои не се случајни, што значи дека не формираат мускулници и го прав пожелен за калемење на подлогата над дрвја со едно стебло што овозможува да се одгледува во посиромашни и каменести почви. == Одгледување == Диват леска има средна стапка на раст и е повремено отпорен на суша и алкална почва, но сепак, претпочита влажна, добро дренирана почва, како и целосно сонце, а откако ќе се зацврси може да толерира топлина, студ и суша и воедно нема сериозни штетници или проблеми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mortonarb.org/trees-plants/tree-plant-descriptions/turkish-hazelnut|title=Turkish hazelnut|year=2013|publisher=The Morton Arboretum}}</ref> Леската не е лесна за пресадување и треба дополнително наводнување во лето по пресадувањето. Исто така се потребни околу 2 години по пресадувањето за дрвото да се вкорени и да преживее самостојно. ''Corylus colurna'' ја доби [[Награда за градинарски заслуги|наградата за градинарски заслуги]] на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/4517/Corylus-colurna/Details|title=''Corylus colurna''|work=www.rhs.org|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=12 April 2020}}</ref> === Размножување === Најчестата форма на размножување е со семе и најдобро е да се сее веднаш штом ќе се собере на есен во ладна рамка. Семето ќе 'рти кон крајот на зимата или напролет, а ако се почнува со складирано семе, семето треба претходно да се натопи во топла вода 48 часа, а потоа да се остави 2 недели топло, па 3 до 4 месеци во ладна стратификација што ќе му овозможи на семето да 'рти за 1 до 6 месеци ако се чува на 20°C. Откако садниците ќе станат доволно големи за ракување, се собираат во индивидуални саксии и се одгледуваат во ладна рамка или заштитено место на отворено за нивната прва зима и може да се садат на нивните трајни места кон крајот на пролетта или почетокот на летото. == Употреба == Освен неговата употреба како подлога со едно стебло за [[Обична леска|обичната леска]], таа е воедно и широко одгледувана како украсно дрво ширум Европа и Северна Америка и е многу толерантна на тешки услови за одгледување во [[Градско подрачје|урбани]] средини, што во последните децении ја зголемила својата популарност во урбаните шеми за садење. Дивата леска е дрво кое дава добра сенка бидејќи произведува густа сенка, а нејзината тесна круна и способноста да издржи загадување на воздухот ја прават погодна за употреба како улично дрво во урбани средини или како примерок од дрво во паркови и дава прилично формален став во пејзажот поради тесната, постојано обликувана, тесна круна.<ref name="auto"/> Други употреби во пејзажот се за овошје, тешки и суви места и природни области.<ref name="Corylus colurna"/> == Галерија == <gallery> Податотека:Törökmogyoró.jpg|алт=Foliage and immature fruit| Лисја и незрели плодови Податотека:Baum_Hasel,_Corylus_colurna_1.JPG|алт=Involucre with ripe nut| Инволукр со зрел орев Податотека:Involucre_d'un_noisetier_de_Bysance.jpg|алт=Bristly involucre| Влакнеста обвивка Податотека:Corylus_colurna0.jpg|алт=A young Turkish hazel showing the narrow conical crown| Млада дива леска која ја покажува тесната конусна круна Податотека:2015-05_ND-41_Baumhasel_E-Leithe.jpg|алт=Older specimens become broader, but often retain a good shape| Постарите примероци стануваат пошироки, но често задржуваат добра форма </gallery> == Поврзани видови == Сличен вид ''[[Corylus jacquemontii]]'', некогаш сметан за сорта на ''Coryllus colurna'', се наоѓа како див во шумите на Западниот Хималајски венец во северната индиска држава [[Химачал Прадеш|Химачал Прадеш,]] особено во умерените региони на областите Кулу, Шимла, Кинаур и Чамба. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Corylus colurna}} * [http://www.euforgen.org/species/corylus-colurna/ ''Corylus colurna''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191216013608/http://www.euforgen.org/species/corylus-colurna/}} - информации, единици за генетска конзервација и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Флора на Црна Гора]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Леска]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] r6x35ssv5aeec5q2hhpp533hajsvp72 4 1397620 5611668 5602043 2026-08-19T20:27:38Z Doni12345 77134 /* Учесници */ 5611668 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:WPWP logo 1.png|200п]] |} <Center><span style="background:#000;color:white;padding:20px;"> #WPWP од 1 јули до 31 август. Приклучете се!</span></Center> '''Статии без илустрација''' (анг. ''Wikipedia Pages Wanting Photos'', WPWP) е натпревар за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Илјадници фотографии се поставени на Заедничката ризница преку разни ГЛАМ проекти, како и преку фотографските натпревари низ годиниве. Идејата е да се искористат фотографиите и останатите илустрации во соодветните статии. Ова е огромен јаз кој оваа кампања се обидува да го премости. <gallery> Податотека:Baha'i Temple at Dusk.jpg Податотека:غار ایوب 2.jpg Податотека:Серпантин в Гоначхирском ущелье.jpg Податотека:-تيناكاشاكير- الحضيرة الوطنية لطاسيلي الهقار - تامنراست - الجزائر.jpg Податотека:Sandance OneTime Film.jpg Податотека:Ak55-Busy afternoon.jpg Податотека:Thira festival of andalurkkavu.jpg Податотека:Group dance HSS3.jpg Податотека:Egyptian Grains.jpg Податотека:Kisra maker.jpeg Податотека:Berliner Dom, 170409, ako (2).jpg Податотека:Stopića Pećina2.jpg </gallery> == Како да учествувате? == 1. Мора да имате корисничка сметка на Википедија, создадена пред 1 јули 2025 година.<br> 2. Најдете статија без илустрација<br> 3. Најдете соодветна илустрација на [[:c:Special:Search|Ризницата]]<br> 4. Поставете ја илустрацијата на соодветно место во статијата, и зачувајте ги промените<br> 5. Поставете го записот #WPWPMK во делот „Опис“ на промените што ги правите.<br> ::'''Напомена:''' Доколку не го поставите записот, таа промена нема да влезе во вашиот краен резултат. Алатката поврзана со хатштагот брои еден поен за едно зачувување, без разлика колку илустрации сте поставиле. 6. Поставете илустрација само на статија објавена пред 1 јули 2026 година<br> ::'''Напомена:''' Новосоздадени статии нема да се земаат предвид, и таквите придонеси нема да влезат во вкупниот број на поени. 7. За полесно наоѓање на статии без илустрација може да ја користите алатката [http://petscan.wmflabs.org/ Петскан], а упатството за тоа како се користи алатката е на следната [https://www.ixa.eus/sites/default/files/dokumentuak/13139/NewPossiblearticleswithPetscan.pdf Петскан]. ::'''Накратко:''' ::1. Влезете на страницата: [http://petscan.wmflabs.org http://petscan.wmflabs.org]<br> ::2. Во делот „Јазик“, одберете го јазичниот код (mk за македонски јазик)<br> ::3. Одберете статии според категоријата, односно во делот „Категории“ внесете го името на категоријата, на пример: Градови во Африка<br> ::4. Притиснете на јазичето „Page Property“, потоа во делот „Lead image“ притиснете „Nо“.<br> ::5. Притиснете на „do it“.<br> ::6. Најдолу ќе ви бидат прикажани статиите од таа категорија кои немаат илустрација. ==Правила== {| class="wikitable" style="width:100%; margin:20px auto; border:0; text-align:center; vertical-align:top;" | width=33% | [[Податотека:Circle-icons-calendar.svg|80п]]<br /><center> Додавањето на фотографии во статии без илустрација треба да се одвива меѓу 1 јули и 31 август 2026 година. | width=33% | [[Податотека:Circle-icons-trophy.svg|80п]]<br /><center> '''Нема ограничување во врска со бројот на илустрации''' што може да ги употребите. | width=33% | [[Податотека:Circle-icons-unlocked.svg|80п]]<br /><center> Фотографијата што ја користите мора да биде поставена '''под слободна лиценца''' или во јавна сопственост. Други лиценци што се прифаќаат се: CC-BY-SA 4.0, CC-BY 4.0, CC0 1.0. |- | width=33% | [[Податотека:Circle-icons-profle.svg|80п]]<br /><center> Учесниците мора да се регистрирани на било која јазична Википедија и да учествуваат со своето корисничко име, кое треба да е регистрирано пред 1 јули 2025 година. | width=33% | [[Податотека:Circle-icons-compose.svg|80п]]<br /><center> Описот што се додава под сликата мора да биде јасен и соодветен. | width=33% | [[Податотека:Hashtag Icon.png|80п]]<br /><center> Учесниците мора да го вклучуваат записот '''#WPWPMK''' на секое зачувување на промени кога внесуваат илустрација, и на секоја статија на која внесуваат илустрација. |} ==Временска рамка== Кампањата се одржува еднаш годишно. * '''Почеток:''' 1 јули 2026 г., 00:01 (UTC) * '''Крај:''' 31 август 2026 г., 23:59 (UTC) * '''Објавување на резултатите:''' почеток на септември ==Награди== Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за техничка стока и ваучери за книги. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на натпреварот во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Доколку сакате ваучер од специфична продавница или книжарница, ве молам наведете ни, по завршувањето на натпреварот. Одбраните корисници на наградите треба да си ги подигнат наградите во просториите на Викимедија МКД, '''најдоцна 90 дена по објавување на резултатите'''. Доколку наградата / ваучерот не е подигната на време, или се оштети на некој начин по подигнувањето, Викимедија МКД не сноси одговорност. За учесниците се обезбедени награди. Вкупно има на располагање 5 награди поделени на следниов начин: # '''Прва награда''' - ваучер во вредност од 12.000 денари (се доделува 1 ваучер на еден корисник) # '''Втора награда''' - ваучер во вредност од 6.000 денари (се доделуваат 4 ваучери на четири различни корисници) '''Забелешка:''' Наградите ќе бидат доделени на најплодните учесници, кои имаат поставено илустрација на најмалку 100 различни статии на Википедија на македонски јазик. Доколку овој услов не биде постигнат, организаторите го задржуваат правото да не ги доделат наградите. Поените за наградите ќе се пресметуваат по принципот: една статија еден поен за илустрациите, без разлика колку илустрации сте поставиле во таа статија. Доколку имате некои прашања, поставете ги на страницата за разговор на оваа страница. == Учесници == # [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] # [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] # [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] # [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] # [[Корисник:19user99|19user99]] # [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] # [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 7c6cjbjw3yp3esnpv4er465gyztimas 0 1398907 5611845 5604729 2026-08-20T08:54:27Z Jtasevski123 69538 5611845 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Trifolium ochroleucon 070608b.jpg | genus = Trifolium | species = ochroleucon | authority = [[Huds.]] | synonyms = ''Trifolium ochroleucum'' <small>Huds.</small> }} '''''Trifolium ochroleucon''''' ([[Синоним (таксономија)|синоним]]: '''''Trifolium ochroleucum'''''), исто така позната како '''сулфурна детелина''' ''—'' [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[детелина]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1339-1340}}</ref> == Име == Името на видот, ''ochroleucon'', е латински за „жолтеникаво-бела“, што се однесува на бојата на цветовите. == Опис == Растението е повеќегодишно тревесто растение, високо 20–50 см и обично разгрането. [[Стебло|Стебленцата]] се исправени или приподигнати, со долги интернодиуми, особено во горниот дел, и по површината се покриени со густи прилегнати влакна. Базалните листови имаат дршки долги 5–10 см, кои кон врвот на растението постепено се скратуваат. Кај горните листови дршките се покуси од листната плочка, а двата најгорни листа имаат многу куси дршки (околу 1,5 мм), речиси се приседнати и заедно со прилисниците го обвиваат соцветието. [[Лист]]овите се долгнавесто-елиптични или копјести, најшироки во средината, долги 15–30 мм и широки 5–10 мм, односно два до четири пати подолги отколку широки. Врвот е тап или плитко всечен, работ најчесто цел, а од двете страни се покриени со полураширени влакна и имаат густи, речиси паралелни жили. [[Прилисник|Прилисниците]] завршуваат со долг шилест зелен продолжеток, додека нивниот проширен дел е бел и со зелени жили. [[Соцветие|Соцветијата]] се терминални или странични во пазувите на листовите, топчести до јајцевидни или долгнавести, со многу кратка дршка која е покуса од дршката на листовите што го обвиваат соцветието. [[Цвет]]овите се долги околу 15 мм и се без прицветници. Чашката е долга околу 9 мм и по целата површина е покриена со ретки раширени влакна. Нејзиниот цилиндричен трубест дел има десет жили, а на внатрешната страна околу отворот има прстен од влакна. Запците се линејно-тесно триаголни и со различна должина, со една изразена средишна жила и две покуси странични жили во основата. Најгорните запци се долги околу 2 мм, страничните се малку покуси, а долниот достигнува околу 6 мм и е приближно трипати подолг од горните. По прецветувањето цветовите се спуштаат надолу. Венчето е жолтеникаво, поретко розово. Барјачето е долго 13–15 мм, благо свиткано нагоре и околу 3 мм подолго од крилцата и лаѓичката, кои се речиси еднакви по должина. [[Плод]]от е мешунка која обично содржи едно [[семе]].<ref name=":0" /> == Варијабилност == * ''Trifolium ochroleucon'' ''var '''ochroleucon''' —'' се одликува со тоа што листовите се жолтеникави.<ref name=":0" /> * ''Trifolium ochroleucon var '''roseum''' —'' се одликува со тоа што листовите се розови.<ref name=":0" /> == Распространетост во Македонија == ''Trifolium ochroleucon'' расте по влажни места, покрај букови и други шуми и ретки шумски состоини до надморска височина од 1700 метри. ''Var ochroleucon'' е широко распространето растение и се среќава на планините [[Водно]], [[Китка]], [[Јакупица]], [[Шар Планина]], [[Кораб]], [[Бистра]], [[Стогово]], [[Галичица]], [[Пелистер]], [[Ниџе]], [[Кожуф]], [[Беласица]], [[Осогово]], потоа во [[Скопје]] во селата [[Нова Брезница]] и [[Орашје]], и во [[Катлановска Бања]]. Во селото [[Вратница]] во [[Тетово]], [[Маврови Анови]], селата [[Баниште]] и [[Горно Косоврасти]] во [[Дебар]], [[Баба Сач]] во [[Кичево]], помеѓу селата [[Железнец]] и [[Големо Илино]] во [[Демир Хисар]], помеѓу селата [[Стење]] и [[Коњско (Ресенско)|Коњско]], и во селата [[Лева Река]] и [[Горно Крушје (Ресенско)|Крушје]] во [[Ресен]], [[Плетвар]] во [[Прилеп]], [[Демир Капија]] и [[Пехчево]], а ''var roseum'' се среќава во [[Демир Капија]] и Воловец (западно од [[Дојран]]).<ref name=":0" /> == Распространетост во светот == Растението е домородно во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Sulphur Clover|url=https://www.plantlife.org.uk/uk/discover-wild-plants-nature/plant-fungi-species/sulphur-clover|work=Plantlife|accessdate=6 May 2020|archive-date=11 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711180757/https://www.plantlife.org.uk/uk/discover-wild-plants-nature/plant-fungi-species/sulphur-clover}}</ref> Локализирано е на Британските Острови, а главното живеалиште на видот е во Источна Англија, додека видот е присутен и во [[Линколншир]], [[Мерсисајд]] и [[Вустершир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://species.nbnatlas.org/species/NHMSYS0000464580|title=Trifolium ochroleucon|work=NBN Atlas|accessdate=6 May 2020}}</ref> Доста е распространето низ остатокот од Западна и Централна Европа, а е регистрирано и во [[Иран]] и Северна Африка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.brc.ac.uk/plantatlas/plant/trifolium-ochroleucon|title=Trifolium ochroleucon|work=Online Atlas of the British and Irish Fauna|publisher=BRC|accessdate=6 May 2020}}{{Мртва_врска|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска}}</ref> == Галерија == <gallery> Trifolium spp Sturm36.jpg Trifolium ochroleucon1 eF.jpg Trifolium ochroleucon 070608.jpg Trifolium ochroleucon 070608b.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{commonscat|Trifolium ochroleucon|Trifolium ochroleucon}} * {{wikispecies|Trifolium ochroleucon|Trifolium ochroleucon}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Детелина]] [[Категорија:Флора на Англија]] b5ftomd8wnsfxs758kz5xb6s34lp59j 0 1400315 5611701 5608032 2026-08-19T21:23:59Z Andrew012p 85224 /* Ученици во академијата Света Шума */ 5611701 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = [[Податотека:Great Teacher Onizuka.jpg|230px]] | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Еикичи Онизука | genre = акција<br>[[комедија]]<br>јанки }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Тору Фуџисава]] | publisher = [[Kodansha]] | publisher_en = {{English manga publisher|NA={{ubl|[[Tokyopop]] (поранешен)|[[Kodansha USA]] (тековен, дигитален)}}}} | imprint = Shonen Magazine Comics | magazine = [[Weekly Shonen Magazine]] | first = 8 јануари 1997 | last = 13 февруари 2002 | volumes = 25 | volume_list = }} {{collapsed infobox section begin}} {{Infobox animanga/Video | type = drama | director = {{ubl|Хироши Акабане|Сатору Накаџима}} | producer = | writer = Казухико Јукава | music = | studio = {{Unbulleted list|[[Fuji Television]]|Avec Company}} | network = [[Fuji Network System|FNS]] (Fuji TV) | first = 7 јули 1998 | last = 22 септември 1998 | episodes = 12 + 1 специјална | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | director = [[Норијуки Абе]] | producer = | writer = Масаши Сого | music = Јусуке Хонма | studio = Pierrot | licensee = {{English anime licensee | AUS = [[Madman Entertainment]] | NA = [[Discotek Media]]}} | network = FNS (Fuji TV) | network_en = {{English anime network|NA = |SHONext<br/>[[Comcast|Anime Selects on Demand]]|SEA=Animax Asia}} | first = 30 јуни 1999 | last = 17 септември 2000 | episodes = 43 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = live film | director = Масајуки Сузуки | producer = | writer = | music = | studio = | released = декември 1999 | runtime = 140 минути }} {{Infobox animanga/Video | type = drama | director = Имаи Казухиса | producer = {{Unbulleted list|Касаи Хидејуки|Јамамото Јошихико}} | writer = Масаки Фукузава | music = Ханеока Кеи | studio = {{Unbulleted list|[[Kansai Television|Kansai Telecasting Corporation]]|Media Mix Japan}} | network = FNS (KTV) | first = 3 јули 2012 | last = 11 септември 2012 | episodes = 11 + 3 специјални | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = drama | title = GTO in Taiwan | director = Имаи Казухиса | writer = Џунпеи Јамаока | music = Ханеока Кеи | studio = Kansai Telecasting Corporation | network = {{Unbulleted list|[[GTV Variety Show]] (Тајван)|FNS (KTV)|(Јапонија)}} | first = 22 март 2014 | last = 12 април 2014 | episodes = 4 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = drama | director = Кен Иџука | writer = | studio = Kansai Telecasting Corporation | network = FNS (KTV) | first = 8 јули 2014 | last = 16 септември 2014 | episodes = 11 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = GTU: Ikari no Death Yamada | author = Тору Фуџисава | publisher = Hero's Inc. | publisher_en = | imprint = | magazine = Comiplex | first = 18 октомври 2024 | last = 16 јануари 2026 | volumes = 2 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Other | title = Поврзано | content = * ''[[Shonan Junai Gumi]]'' (претходи) * ''[[Bad Company (manga)|Bad Company]]'' (претходи) * ''[[GTO: 14 Days in Shonan]]'' (продолжение) * ''[[GTO: Paradise Lost]]'' (продолжение) }} {{Collapsed infobox section end}} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{нихонго-н|'''''Great Teacher Onizuka'''''|グレート・ティーチャー・オニズカ|Гурето тича Онизука|Одличниот професор Онизука}} — [[манга]] и [[аниме]]-серија, што раскажуваат за тоа како поранешниот член на уличната банда „Онибаку“, моторџијата Онизука, решил да стане најдобриот професор.<ref>{{cite web|url=https://mediaarts-db.bunka.go.jp/id/M535879|title=|publisher=[[Agency for Cultural Affairs]]|language=ja|script-title=ja: 週刊少年マガジン 2002年 表示号数9|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108182017/https://mediaarts-db.bunka.go.jp/id/M535879|archive-date=8 јануари 2021|website=Media Arts Database|access-date=22 јануари 2020|url-status=live}}</ref> == Содржина == Еикичи Онизука, познатиот водач на бандата „Онибаку“, заедно со својот поранешен соученик Рјуџи пристигнува во [[Токио]] во потрага по подобар живот. Спокојниот и разумен Рјуџи отвора сопствен автосервис, а Онизука решава да се вработи како [[Наставник|професор]] во училиште. Препрека на патот кон среќниот живот на предавач станува необразованоста на Еикичи и неговото рамнодушно однесување кон сопствениот предмет. Нормално е дека во државно училиште нема што да бара — нема никакви шанси да го положи испитот за стручна оспособеност — па затоа единствениот пат до улогата на професор за Онизука води преку приватните училишта. По долги маки и несреќи, тој конечно успева да се вработи во академијата Света Шума, каде што веднаш се впушта во судир со заменик-директорот и станува класен раководител на најпроблематичниот клас во училиштето. Учениците веднаш му објавуваат војна на новиот предавач, но искреноста и едноставноста на Онизука му овозможуваат малку по малку да ја освои почитта и на учениците и на нивните родители, како и на наставничкиот колектив. Сите обиди да го истераат Онизука од училиштето поради неговата професионална неспособност завршуваат неуспешно поради непосредноста, едноставноста и педагошкиот талент на младиот професор. Тој го надоместува недостатокот на сериозност со искрен ентузијазам и упорност. == Ликови == === Главни ликови === {{Нихонго-н|'''Еикичи Онизука'''|鬼塚 英吉|}} — 22 години; неженет; е поранешен капетан на универзитетската екипа во [[карате]], славен моторџија (поточно [[босозоку]]), кој води разуздан живот. Онизука е многу лош професор — тој спие над учебниците, им мрмори материјал на учениците од книгата и воопшто не ги познава сопствените предмети — [[историја]] и [[социологија]] — но е одличен класен раководител. Не поставува граници помеѓу професорот и ученикот и никогаш не му одбива никому помош. И покрај неговата привидна несериозност, тој секогаш длабоко навлегува во проблемите на своите штитеници и секогаш наоѓа несекојдневно, но ефикасно решение. Онизука нема да застане пред ништо за да му помогне на ученикот и да докаже дека тој е вистински професор. Најмногу од сѐ на светот ги цени чесноста и пријателите. : {{Сеију|Такаги Ватару|Ватару Такаги}} {{Нихонго-н|'''Азуса Фујуцуки'''|冬月 あずさ|}} — млада предавачка во академијата Света Шума. Весела, шармантна девојка, која многу одговорно се однесува кон наставната работа и многу се загрижува поради какви било конфликти со своите ученици. Предмет на жешка страст на Онизука, е во топли пријателски односи со него и секогаш му помага при проблеми со работата и учењето. Според мангата, многу му симпатизира на Онизука, секојпат кога зборува со некого за него, соговорникот обично забележува дека Фујуцуки зборува со одвај прикриен восхит. Многу сака да личи на Онизука во поглед на односот кон учениците. Еднаш дури се обидела да го подражава во воспитната работа со ученичките од нејзиниот клас (што го направила по совет на Онизука, и ѝ испаднало доста добро). Кога дознала дека Еикичи има смртоносно опасна патологија на мозокот, конечно си признала сама на себе дека е вљубена во него и била подготвена на сѐ за да се согласи на операција (од која тој категорично одбивал). : {{Сеију|Фумико Орикаса|Фумико Орикаса}} {{Нихонго-н|'''Хироши Учијамада'''|内山田 ひろし|}} — навредлив и тврдоглав заменик-директор на академијата Света Шума. Луто го мрази Онизука затоа што недоволно сериозно се однесува кон образовно-воспитната работа и поради неговите лекомислени испади. Раздразливоста на Учијамада е предизвикана од тешки семејни проблеми — тој одамна го загубил статусот на глава на семејството, не го почитува ќерката и не го сака сопругата. За чест на заменик-директорот треба да се додаде дека покрај сите свои негативни страни, тој навистина ги сака децата и ја цени својата работа. Според мангата, заменик-директорот ја става својата работа над сѐ, дури е подготвен да го жртвува животот на ученик за да остане на својата должност. Но откако му рекол на Онизука дека може да се жртвува еден ученик заради преостанатите четиристотини, последниов му одржал лекција на заменик-директорот и со своите докази го натерал да го преиспита светогледот на Учијамада и да се сети зошто тој сакал да стане професор. После тоа, заменик-директорот дури се исполнил со почит кон Онизука и одредено време се обидувал да ги затвора очите пред неговите испади. : {{Сеију|Јуити Нагасима|Јуити Нагасима}} {{Нихонго-н|'''Рјоко Сакураи'''|桜井 良子|}} — директорка на академијата Света Шума, постара жена што сака да работи како бифеџика во своето училиште. Прониклив психолог и преубава специјалистка. Го брани Онизука со сите сили, бидејќи е уверена дека на училиштето му треба таков човек. : {{Сеију|Јошико Окамото|Јошико Окамото}} {{Нихонго-н|'''Рјуџи Данма'''|弾間 龍二|}} — поранешен соученик и соборец од бандата на Онизука, сега сопственик на сопствен автосервис. Контакти со Еикичи одржува претежно преку заеднички пијанки, на кои Онизука се опива како свиња, а Рјуџи го транспортира во училиштето на раменици. Кога долгот на Еикичи кон Рјуџи пораснал над шестоцифрени броеви, Рјуџи се заветил дека нема да му помага на пријателот со пари, па сега може да му помогне на Онизука само со совет и морална поддршка. Впрочем, имајќи предвид дека Данма е многу понапреден во размислувањето од неговиот пријател распуштеник, и таквата помош значи многу. : {{Сеију|Ишин Чиба|Ишин Чиба}} {{Нихонго-н|'''Тошијуки Саеџима'''|冴島 俊行|}} — еден од старите пријатели на Еикичи Онизука и Рјуџи Данма, поранешен водач на разбојничка банда, денес полициски службеник. Алчен и похотлив, исто како и Еикичи, не го сака многу и не го смета за пријател, но сепак одвреме-навреме си помагаат еден на друг. : {{Сеију|Каџуки Јао|Каџуки Јао}} === Ученици во академијата Света Шума === {{нихонго-н|'''Јошито Кикучи'''|菊地 善人|}} — програмер и дизајнер, солидно владее со [[карате]]. Училиштен гениј што прв се приклучил кон [[Бојкот|бојкотот]] против Онизука и прв излегол од него, заклучувајќи дека новиот професор не е како претходните (од кои шестмина ги натерал да си заминат од работа во академијата) и дека на Онизука може да му се верува. Смирениот Кикучи претставува одлична противтежа на импулсивниот Онизука и секогаш е подготвен да му помогне на последниов со добра идеја и паметен совет. Според мангата, пуши. : {{Сеију|[[Мидорикава Хикару|Хикару Мидорикава]]}} {{нихонго-н|'''Кунио Мураи'''|村井 國男|}} — момче со исклучително силен мајчински комплекс. Не поднесува кога Онизука флертува со неговата многу млада и многу убава мајка. Уште еден активен член на бојкотот против Онизука, кој сепак се симпатизира со него, стекнал доза на почит и поминува многу време со него. Храбар и бестрашен дечко со лидерски квалитети. : {{Сеију|[[Секи Томокацу|Томокацу Секи]]}} {{нихонго-н|'''Уруми Канзаки'''|神崎 麗美|}} — генијална, пресметлива и ладнокрвна девојка. Нејзиниот [[коефициент на интелигенција]] надминува 200 поени, но тоа повеќе ѝ било трагедија отколку среќа. Нејзината мајка сакала да има деца без мажење и тогаш се одлучила на вештачко оплодување. Нејзините необични умствени способности прво ги одбивале врсниците и ги привлекувале професорите, а потоа обратно. Таа натерала неколку професори да дадат отказ, но училишната администрација ја држи девојката затоа што добила царска стипендија. Тешка траума на психиката на Канзаки ѝ оставила расправијата со првата професорка, а таа траума ја олеснила само интервенцијата на Онизука. Ги пропуштала часовите бидејќи не ѝ било интересно да учи на училиште, но се вратила кога слушнала за новиот професор. Канзаки топло се однесува кон Кикучи, Еикичи и Томоко, а повеќе од ладно кон сите останати. Нејзиниот психолошки развој се поместил од мртва точка по средбата со новиот професор. Според мангата, откако Онизука ја спровел својата „терапија“ со неа, Уруми многу се приврзала кон него и дури почнала да чувствува љубов кон Онизука. Кога Еикичи завршил во болница и бил на смртна постела, таа дури се обидела да си ги пресече вените (197. издание). Има [[хетерохромија]], очна состојба што предизвикува нејзините очи да бидат во различни бои. : {{Сеију|[[Мицуиши Котоно|Котоно Мицуиши]]}} {{нихонго-н|'''Нобору Јошикава'''|吉川 のぼる|}} — училиштен аутсајдер, тивок ученик со слаби оценки, љубител на игри на [[видеоигра|играчка конзола]]. Како најслаб ученик во класот, тој постојано е предмет на потсмев и [[малтретирање]] од девојките, особено од Уехара. Духот на Јошикава бил целосно скршен, неколкупати се обидувал да изврши самоубиство, но Онизука му го спасил животот и му пружил поддршка во одбраната од постојаните понижувања. Јошикава е првиот и најверен пријател на Онизука во академијата Свети Шума. Низ заплетот тој многу се менува и се покажува сѐ посмел и похрабар. Така, без размислување се фрла да ја спаси Анко (која најмногу му го труела животот во училиште), која паднала од карпа во океанот. Потоа, на истата таа Анко ѝ покажува цврстина на карактерот и способност брзо да ја анализира ситуацијата. : {{Сеију|[[Окано Косуке|Косуке Окано]]}} {{нихонго-н|'''Мијаби Аизава'''|相沢 雅|}} — ладна и затворена во себе, најупорната противничка на Онизука во училиштето. Главен непријател во анимето. По смртта на нејзината најдобра другарка, смета дека професорите воопшто не ги ценат своите ученици и лесно ќе ги предадат за свои лични интереси. Мијаби се бори за отпуштање на Онизука на секаков начин и воопшто не ги слуша аргументите на своите соученици доколку тие на каков било начин го бранат Еикичи. Во мангата, причината зошто класот се бунтувал против професорите била тоа што еден од претходните професори ја силувал Аизава. Подоцна се дознало дека претпоставениот никој не силувал, а Мијаби, која била вљубена во него, одлучила да му се одмазди откако тој ја предал (одлучил да се ожени со друга жена). Потоа таа се покајала, но се плашела да признае што направила. : {{Сеију|[[Нода Џунко|Џунко Нода]]}} {{нихонго-н|'''Анко Уехара'''|上原 杏子|}} — малтретирачка и другарка на Аизава, која покажува најголем ентузијазам во идеите за малтретирање на Јошикава. Се обидува да го понижи Нобору со секакви средства, само за да го сокрие фактот дека е вљубена во училишниот аутсајдер, слабак и плачко. Нобору се плаши од Уехара до степен на паничен страв и ноќни крикови. И покрај тоа, за време на патувањето до островот [[Окинава]], како резултат на постапките од страна на Еикичи, Уехара признава дека го сака Јошикава. Според мангата, пуши. : {{Сеију|[[Окамура Акеми|Акеми Окамура]]}} {{нихонго-н|'''Коџи Фуџијоши'''|藤吉 晃二|}} — другар на Мураи, ученик што во ништо не се истакнува, со средно ниво на успех, кој не бил забележан во никакви компромитирачки дела. Се одликува со кристалната чесност — веројатно затоа што потекнува од скромно семејство, каде што мајката постојано работи за да го обезбеди синот, но никогаш не се жали и строго го воспитува. : {{Сеију|[[Сувабе Џуничи|Џуничи Сувабе]]}} {{нихонго-н|'''Тадаки Кусано'''|草野 忠明|}} — вториот другар на Мураи ја игра улогата на статист „зад грб“. Со ништо посебно не се истакнува. Одвреме-навреме дава реплики, главно поддржувајќи го својот другар. : {{Сеију|[[Јанаги Томоки|Томоки Јанаги]]}} {{нихонго-н|'''Томоко Номура'''|野村 朋子|Номура Томоко}} — многу убава девојка со развиено тело, но детинеста и несмасна, поради што многу страда. Во помладите одделенија била најдобра пријателка на Мијаби. Еикичи ги користи старите врски останати уште од моторџиските времиња за да ја протурка Томоко во модниот бизнис, каде што лесно се задржува поради нејзината убавина и едноставност. : {{Сеију|[[Кавасуми Ајако|Ајако Кавасуми]]}} {{нихонго-н|'''Фјуми Куџиракава'''|鯨川 冬美|}} — членка на [[кошарка|кошаркарската]] екипа на академијата, многу висока и силна, но исклучително скромна девојка. Вљубена е во Мураи, поради што има огромни комплекси за својата височина, заради која ја исмејуваат сите момчиња во училиштето. Мураи нема поим за чувствата што Куџиракава ги има кон него, но секогаш протестира против неправедните малтретирања кон неа, поради што еднаш бил претепан. Фујуми не се осмелува да му ги открие своите чувства и се ограничува на тоа да му фрла белешки од некое „Ф.“ во неговата фиокичка за чевли. : {{Сеију|[[Мицуиши Котоно|Котоно Мицуиши]]}} == Список на епизоди == {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%" ! style="width:100%" colspan=4 | Список на епизоди |- style="border-bottom;" ! width="30" | Бр. !! Наслов !! width="140" | Датум на премиера |- | 01 || '''„Почетокот на легендата“''' (''The Legend Begins'') || 30.06.1999 |- | 02 || '''„Учијамада“''' (''Enter Uchiyamada!'') || 07.07.1999 |- | 03 || '''„Ноќен скок од кров“''' (''Late Night Roof Diving'') || 21.07.1999 |- | 04 || '''„Тајниот живот на Онизука“''' (''The Secret Life of Onizuka'') || 11.08.1999 |- | 05 || '''„Око за око, задник за задник“''' (''An Eye for an Eye, a Butt for a Butt'') || 18.08.1999 |- | 06 || '''„Заговор“''' (''Conspiracies All Around'') || 25.08.1999 |- | 07 || '''„Запознавање со мајката“''' (''The Mother of all Crushes'') || 01.09.1999 |- | 08 || '''„Скокање со јаже од мост“''' (''Bungee Jumping Made Easy'') || 08.09.1999 |- | 09 || '''„Онизука и воените вештини“''' (''Onizuka and the Art of War'') || 22.09.1999 |- | 10 || '''„Поранешна дружба“''' (''Outside Looking In'') || 22.09.1999 |- | 11 || '''„Како да станеш ѕвезда“''' (''To Be Idolized by a Nation'') || 17.10.1999 |- | 12 || '''„Формула на измама“''' (''The Formula for Treachery'') || 31.10.1999 |- | 13 || '''„Ни треба најдобриот“''' (''Only the Best Will Do'') || 21.11.1999 |- | 14 || '''„Од трн, та на глог“''' (''Between a Rock and a Hard Place'') || 05.12.1999 |- | 15 || '''„Голема жртва“''' (''The Great Sacrifice'') || 12.12.1999 |- | 16 || '''„Ум и убавина — опасна комбинација“''' (''Beauty + Brains = A Dangerous Mix'') || 19.12.1999 |- | 17 || '''„Посебен однос кон Онизука“''' (''Falling for The Great Onizuka'') || 16.01.2000 |- | 18 || '''„Како да ручаш без да платиш“''' (''How to Dine and Dash'') || 23.01.2000 |- | 19 || '''„Приватна истрага“''' (''Private Investigations'') || 30.01.2000 |- | 20 || '''„Љубовни писма“''' (''Love Letters'') || 06.02.2000 |- | 21 || '''„Секојдневна криза“''' (''Revolution Everywhere'') || 13.02.2000 |- | 22 || '''„Експлозивна работа“''' (''The Art of Demolition'') || 20.02.2000 |- | 23 || '''„Суеверија“''' (''Superstition'') || 27.02.2000 |- | 24 || '''„Незгодна положба“''' (''Compromising Positions'') || 05.03.2000 |- | 25 || '''„Да одиграме доктор на нашиот начин“''' (''Playing Doctor – GTO Style'') || 12.03.2000 |- | 26 || '''„Достоен соперник на Онизука“''' (''Onizuka Meets His Match'') || 19.03.2000 |- | 27 || '''„Одличниот професор Онизука — ѕвезден агент“''' (''GTO – Agent to the Stars'') || 02.04.2000 |- | 28 || '''„Од судбината не се бега“''' (''Whatever Can Go Wrong, Will Go Wrong'') || 16.04.2000 |- | 29 || '''„Голема кражба“''' (''Studies in High Finance'') || 23.04.2000 |- | 30 || '''„Власта на парите“''' (''Money Talks, GTO Walks'') || 30.04.2000 |- | 31 || '''„Дестинација — Окинава“''' (''Destination: Okinawa'') || 07.05.2000 |- | 32 || '''„Теорија на веројатност“''' (''The Law of Probability'') || 14.05.2000 |- | 33 || '''„Најди и спаси“''' (''Search and Rescue'') || 28.05.2000 |- | 34 || '''„Добар полицаец, лош полицаец“''' (''Good Cop/Bad Cop'') || 04.06.2000 |- | 35 || '''„Свадбено ѕвоно“''' (''Wedding Bell Blues'') || 11.06.2000 |- | 36 || '''„Самоуспивање“''' (''Self-Improvement'') || 18.06.2000 |- | 37 || '''„Правила на цимерот“''' (''Living Together'') || 16.07.2000 |- | 38 || '''„Културни добра на Окинава“''' (''Great Treasure Okinawa'') || 30.07.2000 |- | 39 || '''„Сами во темницата“''' (''Alone in the Dark'') || 13.08.2000 |- | 40 || '''„Гласот на срцето“''' (''Matters of the Heart'') || 20.08.2000 |- | 41 || '''„Признанија“''' (''Confessions'') || 27.08.2000 |- | 42 || '''„Крвави рани“''' (''Old Wounds Revisited'') || 10.09.2000 |- | 43 || '''„Последната битка на Онизука“''' (''Onizuka's Final Battle'') || 17.09.2000 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|qid=Q120653555}} * {{Anime News Network|манга|1557}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 1997 година]] [[Категорија:Манга од 2024 година]] [[Категорија:Филмови од 1999 година]] [[Категорија:Јапонски филмови]] ktfb73p0n6hag7pocgy28y8ds3vmfl4 0 1400609 5611906 5605454 2026-08-20T10:05:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5611906 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Вознесение Христово |слика = Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Четврта струшка |координати = {{coord|41|12|28|N|20|42|13|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Мороишта |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Вознесение Христово]] |изградба = 1918 |завршено = |осветување = 18 мај 1997 |живопис = 1992-1997 |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Вознесение Христово''' (позната и како '''Свети Спас''') — главна манастирска [[Црква (градба)|црква]] на [[Мороишки манастир|Мороишкиот манастир]] во струшкото село [[Мороишта]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа на крајниот источен дел од селото, недалеку од коритото на реката [[Сатеска]]. На тоа место отсекогаш имало ливада и 16 стари дабови дрвја.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/466478840|title=Охридско-струшка област : антропогеографска проучавања|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=237|date=1992|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670251582|oclc=466478840|location=Белград}}</ref> == Историја == На месноста [[Св. Спас (Мороишта)|Св. Спас]] имало остатоци од стара црква. Во 1918 и во 1973 година (според табла на самата црква, втората обнова била спроведена во 1969 година), црквата била обновена и сега тука се одржува голем народен собир.<ref name=":0"/> Првото подигнување на црквата во 1918 година било направено од родот Маџаровци, како што е запишано на самата натписна табла кај влезот во црквата. Според други извори, новата црква на местото на првичната била завршена во 1994 година.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url= https://monitoring.icomos.org.mk/churches/92/view|title=Св. Спас|work= monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-08-05}}</ref> Црквата била осветена на 18 мај 1997 година од страна на [[Дебарско-кичевска епархија|митрополитот Дебарско-кичевско]] [[Тимотеј Дебарско-кичевски|г. Тимотеј]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|title=Дебарско-кичевска епархија|work=www.dke.org.mk|accessdate=2026-08-05|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304123108/http://www.dke.org.mk/namesnistva/strusko.asp|url-status=dead}}</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна. Црквата поседува и други бројни придружни архитектонски објекти.<ref name="МПКН"/> Црквата е во добра состојба, иако има несоодветно поставен клима-уред на јужната фасада.<ref name="МПКН"/> === Фрескоживопис === Sидното сликарство во нејзе било направено во периодот 1992-1997. Истото е во добра состојба.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === Во олтарот на црквата има 5 стари икони, каде што на две од нив се означени годините 1891 и 1893, но не се знае како дошле овие икони во црквата.<ref name=":0"/> Во нејзе се наоѓа дрвен иконостас. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 10.jpg|Sвоното на камбанаријата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 11.jpg|Северната страна Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 12.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 2.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 3.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 4.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 5.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 6.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 7.jpg|Ниша над главниот влез Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 8.jpg|Ниша со натписна табла Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Мороишта 9.jpg|Ниша со натписна табла Податотека:Внатрешност на манастирот Свети Спас во Мороишта 09.jpg|Внатрешноста Податотека:Внатрешност на манастирот Свети Спас во Мороишта 10.jpg|Иконостасот </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Четврта струшка парохија]] * [[Мороишта]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Church of the Ascension of Christ (Moroišta)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/92/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вознесение, Мороишта}} [[Категорија:Храмови посветени на Вознесението Христово во Македонија|Мороишта]] [[Категорија:Мороишки манастир]] 6x7b2lu9wqasyq4ldputl2sfggagek7 0 1400785 5611805 5606697 2026-08-20T08:06:20Z Тиверополник 1815 #WPWPMK 5611805 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Providence High School Charlotte NC.jpg|300px|мини|Прогимназија во „[[Провиденс (Род Ајленд)|Провиденс]]“ (САД)]] '''Прогимназија''' е степен на [[образование]] што се наоѓа меѓу основното образование и средното образование. Таа обично ги опфаќа учениците во раната адолесцентна возраст и претставува преоден степен од основното кон средното образование. Организацијата, возраста на учениците и бројот на одделенијата се разликуваат во зависност од образовниот систем. Во различни земји за овој степен се употребуваат различни називи, како прогимназија, '''нижа гимназија''', '''ниско средно училиште''' или средно училиште. Во англиското говорно подрачје најчести називи се ''middle school'' и ''junior high school''. За разлика од прогимназијата која најчесто е четирикласна, '''класното училиште''' можело да има и помал број на класови. Во Македонија, образовниот степен што приближно одговара на прогимназијата е интегриран во основното образование и ги опфаќа последните три одделенија, односно VII, VIII и IX одделение. [[Категорија:Образовни степени]] mvaftuklkbv6n88hnv3dguub801xwxw 0 1401234 5611930 5610891 2026-08-20T10:25:45Z InternetArchiveBot 92312 Add 1 book for Verifiability (20260820sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5611930 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{taxobox | image = Ghost Pipe.jpg | image_caption = ''[[Monotropa uniflora]]'', североисточниот дел на [[Охајо]] | display_parents = 2 | taxon = Monotropa | authority = [[L.]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = *''[[Monotropa brittonii]]'' [[Small]] *''[[Monotropa callistoma]]'' [[Wei et al.]] *''[[Monotropa coccinea]]'' [[Zucc.]] *''[[Monotropa hypopitys]]'' [[L.]] *''[[Monotropa uniflora]]'' [[L.]] |subdivision_ref = <ref name="POWO">{{cite web |title=''Monotropa'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:329943-2 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=22 March 2025}}</ref> | synonyms = *''Hypopitys'' {{small|Hill, nom. superfl.}} *''Monotropion'' {{small|St.-Lag., orth. var.}} | synonyms_ref = <ref name="POWO"/> }} '''''Monotropa''''' — [[Род (биологија)|род]] од пет [[Вид (биологија)|видови]] [[Тревесто растение|тревести]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Скриеносеменици|цветни растенија]]. Родот порано бил класифициран во семејството [[Monotropoideae|Monotropaceae]], а сега е класифициран во [[Семејство (биологија)|семејтвото]] [[вресови]] (''Ericaceae''). Тие се автохтони во умерените региони на [[Северна полутопка|Северната полутопка]] и генерално се ретки. За разлика од повеќето растенија, немаат [[хлорофил]] и затоа не можат да вршат [[фотосинтеза]]. Тие се микохетеротрофи, што значи дека до храна доаѓаат преку паразитирање на подземните [[Габа|габи]]. Бидејќи воопшто не им е потребна сончева светлина за преживување, овие растенија можат да виреат и на исклучително темни места, како што е тлото на густите и длабоки шуми. Името „Monotropa“ на грчки значи „едно виткање“, бидејќи секое растение прави еден карактеристичен голем свиток при самиот врв, поради што цутот е свиен надолу. [[Типски вид|Типскиот вид]] од овој род е ''Monotropa uniflora''.<ref name="IPNI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/n/329943-2|title=''Monotropa''|work=International Plant Names Index|accessdate=2025-09-15}}</ref> == Опис == Станува збор за [[Сапрофит|сапрофитски]] тревести растенија без вистински [[Лист|листови]] и без хлорофил. Нивните листови се сведени на мали лушпи, приседнати и спирално распоредени долж [[Стебло|стеблото]]. [[Цвет|Цветовите]] се организирани во терминално гроздесто [[соцветие]], кое во почетокот е свиено и виси надолу, а подоцна се исправува.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=795}}</ref> Самите цветови се четиричлени или петчлени и немаат чашка. Чашката отсуствува, а четирите или петте венчени ливчиња во основата се торбесто подуени. Антерите се отвораат со надолжни пукнатини, а поленовите зрна се слободни. Растението има едно столпче, додека плодникот е делумно (непотполно) четириделен или петделен.<ref name=":0" /> == Видови == Родот моментално се состои од следниве пет видови:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ingentaconnect.com/content/aspt/sb/pre-prints/content-2000140|title=Reevaluating the Species Status of the Southern Ghost Pipe, Monotropa brittonii (Ericaceae)|last=Keesling|first=Ashley R.|last2=Broe|first2=Michael B.|date=2021-12-21|work=www.ingentaconnect.com|language=en|accessdate=2022-01-13|last3=Freudenstein|first3=John V.}}</ref><ref name="Wei2025">{{Наведено списание|last=Wei|first=Ze|last2=Liu|first2=Li-Jia|last3=Xuan|first3=Jing|last4=Mo|first4=Zhi-Qiong|last5=Ou Yang|first5=Wen-Xiang|last6=Liu|first6=Bing|last7=Li|first7=Min|last8=Wang|first8=Qiang|year=2025|title=Monotropa callistoma (Ericaceae), a new species based on morphological and molecular evidence from Hunan, China|journal=PhytoKeys|volume=271|pages=1–?|doi=10.3897/phytokeys.271.177609|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Слика ! Видови ! Дистрибуција ! Белешки |- |[[Податотека:Monotropa_brittonii,_Singer_Island,_Jupiter,_Florida_1.jpg|безрамка|227x227пкс]] | ''Monotropa brittonii'' {{Мали|[[John Kunkel Small|Small]]}} | Југоисточен дел од САД (од [[Северна Каролина]] до [[Флорида]]) | Порано вклучен во ''M. uniflora'', но се разликува по тоа што успева во посуви предели и паразитира специјално на габата ''Lactifluus deceptivus'' и неколку други видови ''Lactifluus''.<ref name="Keesling-2020">{{Наведена мрежна страница|url=https://etd.ohiolink.edu/acprod/odb_etd/etd/r/1501/10?clear=10&p10_accession_num=osu1587574637151549|title=Reevaluating the species status of the Southern Ghost Pipe, Monotropa brittonii|last=Keesling|first=Ashley Rose|date=2020|work=OhioLINK Electronic Theses & Dissertations (ETD) Center|accessdate=2025-09-15}}</ref> Цветовите се поединечни на секое стебло, кремасто бели до бледо резеви нијанси.<ref name="Small-1927">{{Наведено списание|last=Small|first=J. K.|date=1927|title=Monotropa Brittonii|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/31146244|journal=Journal of the New York Botanical Garden|volume=28|page=7|access-date=17 September 2025}}</ref> |- |[[Податотека:Monotropa_callistoma_flowers.png|безрамка|257x257пкс]] | ''Monotropa callistoma'' {{Мали|[[Ze Wei|Wei et al.]]}} | [[Хунан|Провинција Хунан, Кина]] | Карактеристично по своите голи, двобојни ливчиња кои се портокалови на врвот, заедно со голи прашнички конци и наведната бобинка при созревањето. Собрано само од едно документирано место во [[Народна Република Кина|Кина]], за кое се сомнева дека се јавува и на друго место. Опишано во 2026 година.<ref name="Wei2025">{{Наведено списание|last=Wei|first=Ze|last2=Liu|first2=Li-Jia|last3=Xuan|first3=Jing|last4=Mo|first4=Zhi-Qiong|last5=Ou Yang|first5=Wen-Xiang|last6=Liu|first6=Bing|last7=Li|first7=Min|last8=Wang|first8=Qiang|year=2025|title=Monotropa callistoma (Ericaceae), a new species based on morphological and molecular evidence from Hunan, China|journal=PhytoKeys|volume=271|pages=1–?|doi=10.3897/phytokeys.271.177609|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWeiLiuXuanMo2025">Wei, Ze; Liu, Li-Jia; Xuan, Jing; Mo, Zhi-Qiong; Ou Yang, Wen-Xiang; Liu, Bing; Li, Min; Wang, Qiang (2025). </cite></ref> |- |[[Податотека:Monotropa_coccinea,_Ocozocoautla_de_Espinosa,_Chiapas,_Mexico_(cropped).jpg|безрамка|227x227пкс]] | ''Monotropa coccinea'' {{Мали|[[Joseph Gerhard Zuccarini|Zucc.]]}} | [[Мексико]] на југ преку [[Централна Америка]] до [[Колумбија]] | Порано често се третирал како [[подвид]] на ''M. uniflora''. Цветовите се поединечни на секое стебло, светло црвени. |- |[[Податотека:Monotropa_hypopitys_-_Many-flowered_Indian_Pipe_(15768726799).jpg|безрамка|188x188пкс]] | ''Monotropa hypopitys'' {{Мали|[[Carl Linnaeus|L.]]}} | Умерениот холарктички регион | Цветовите се повеќекратни по стебло, бледо жолти до розови. |- |[[Податотека:Monotropa_uniflora_in_numbers.jpg|безрамка|257x257пкс]] | ''Monotropa uniflora'' {{Мали|[[Carl Linnaeus|L.]]}} | Умерена [[Северна Америка]] и [[Источна Азија]] | Цветовите се поединечни на секое стебло, бели. |} Сепак, одредени генетски докази сугерираат дека вака поставената рамка е парафилетска во однос на сродните родови ''Allotropa'', ''Hemitomes'', ''Monotropsis'' и ''Pityopus.''<ref name="Bidartondo-2001">{{Наведено списание|last=Bidartondo|first=M. I.|last2=Bruns|first2=T. D.|date=2001|title=Extreme specificity in epiparasitic Monotropoideae (Ericaceae): widespread phylogenetic and geographical structure|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-294X.2001.01358.x|journal=Molecular Ecology|volume=10|issue=9|pages=2285–2295|bibcode=2001MolEc..10.2285B|doi=10.1046/j.1365-294X.2001.01358.x|issn=0962-1083|url-access=subscription|access-date=2025-09-13}}</ref> Поради тоа, видот ''M. hypopitys'' треба да се издвои во посебен род, при што неговото официјално име станува ''Hypopitys monotropa'' Crantz. Главната очигледна разлика по која тој се издвојува од останатите видови во родот е тоа што формира повеќе цветови на едно стебло, за разлика од другите кои имаат само по еден цвет.<ref name="Liu-2017">{{Наведено списание|last=Liu|first=Zhen-Wen|last2=Zhao|first2=Qian-Ru|last3=Peng|first3=Hua|last4=Zhou|first4=Jing|date=2017|title=(2545) Proposal to conserve the name Hypopitys (Ericaceae) with a conserved type|url=https://archive.org/details/taxon_2017-08_66_4/page/987|journal=Taxon|volume=66|issue=4|pages=987–988|bibcode=2017Taxon..66..987L|doi=10.12705/664.20|issn=0040-0262|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref><ref name="BSBI PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.82szng|title=Yellow Bird's-nest ''Hypopitys monotropa'' Crantz|work=PlantAtlas|accessdate=2025-09-13}}</ref><ref name="VASCAN">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.canadensys.net/vascan/taxon/5527|title=Hypopitys monotropa Crantz|work=Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)|accessdate=2025-09-13}}</ref> == Поврзано == * ''[[:en:Sarcodes|Sarcodes]]'' * ''[[:en:Sarcodes|Sarcodes]]'' == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Monotropa|''Monotropa''}}{{Викивидови-ред|Monotropa|''Monotropa''}} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=121121 Flora of China: ''Monotropa''] == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Паразитски растенија]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] gbidc9ae9blnyz73s1nfvnvppx3ozbf 0 1401274 5611820 5611232 2026-08-20T08:18:19Z BosaFi 115936 5611820 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=|genus=Geum|species=molle|authority=[[Vis.]] & [[Pančić]]|synonyms=''Geum gasparrinii'' Pignatti|synonyms_ref=<!--AFE also lists G. gasparrinii as a synonym-->}} '''''Geum molle''''' е вид на цветно растение од родот ''[[Geum]]'' во семејството [[Рози]]. Повеќегодишно тревно растение кое расте на ливади, а потекнува од планините на Балканскиот Полуостров и Италија. Цвета со жолти цветови помеѓу јуни и август.<ref name="BgFl">{{Наведена книга|title=Flora na Narodna Republika Bǎlgarija|last=Asenov|first=I.|publisher=Bulgarian Academy of Sciences|year=1973|editor-last=Vǎlev|editor-first=Stoju|volume=V|location=Sofia|pages=201–5|language=Bulgarian|chapter=Omajniče – Geum L.|editor-last2=Asenov|editor-first2=Ivan}} [Mention of Kraishte, which does not appear in Asenov 1973.]</ref> == Распространетост == Растението е домородно на неколку планини во јужна Босна и Херцеговина,<ref name="AFE">{{Наведена книга|title=Atlas florae Europaeae, distribution of vascular plants in Europe. 13: Rosaceae (Spiraea to Fragaria, excl. Rubus)|last=Kurtto|first=Arto|last2=Lampinen|first2=Raino|last3=Junikka|first3=Leo|date=2004|publisher=Committee for mapping the flora of Europe and Societas Biologica Fennica|isbn=978-951-9108-14-8|location=Helsinki|page=148}}</ref> Црна Гора,<ref name="MeFl">{{Наведена книга|url=https://canupub.me/9u7x|title=Katalog vaskularne flore Crne Gore|last=Caković|first=Danka|last2=Stešević|first2=Danijela|publisher=Montenegrin Academy of Sciences and Arts|year=2021|isbn=978-86-7215-488-7|volume=II|location=Podgorica|page=159|language=Montenegrin}}</ref> Косово (планинскиот масив [[Проклетие]]),<ref name="SrFl">{{Наведена книга|title=Flora SR Srbije|last=Gajić|first=M.|publisher=Srpska Akademija Nauka i Umetnosti|year=1972|volume=4|location=Beograd|pages=78–79|language=Serbian|chapter=Rod Geum L.}}</ref> најсевернаиот дел на Грција, источна и северна Албанија, западниот и северниот дел од Република Македонија,<ref name="AFE" /> и западна Бугарија (на надморска височина од 1000–1800{{Меѓупростори}}m во централна и западна [[Стара Планина]], [[Витоша]] Краиште, [[Осоговски Планини]], [[Рила]], [[Пирин]] и западните [[Родопи]]).<ref name="BgFl"/><ref name="BgConsp">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ConspectusOfTheBulgarianVascularFlora.FourthEdition|title=Conspectus of the Bulgarian Vascular Flora : Distribution Maps and Floristic Elements|last=Asyov|first=B.|last2=Petrova|first2=A.|last3=Dimitrov|first3=D.|last4=Vassilev|first4=R.|publisher=Bulgarian Biodiversity Foundation|year=2012|edition=4|location=Sofia|page=351}}</ref> Во Италија, расте на расфрлани локации во централните и јужните [[Апенини]]: во Умбриско-маркиски Апенини, во [[Абруцо]], [[Албурни]] во Кампанија, во близина на Монте Ариосо во [[Базиликата]], и на Ла Сила во Калабрија.<ref name="DelPrete">{{Наведено списание|last=Del Prete|first=C.|last2=Donini|first2=A. M.|last3=Garbari|first3=F.|year=1980|title=Quisquiliae floristicae Apenninae 1-5|url=http://www.stsn.it/en/pubblicazioni/13-stsn/89-memorie-serie-b-anno-1980.html|journal=Atti della Società Toscana di Scienze Naturali - Memorie Serie B|language=Italian|volume=87|pages=78–79}} [Including ''Geum gasparrinii'' Pignatti.]</ref> == Опис == Многугодишно тревесто растение со дебел ризом, кој на врвот е обвиен со црни остатоци од изумрени листови. Цветните стебленца вертикални, по неколку, 30-40 цм високи, во горниот дел разгранети, со густи, куси и долги прости и жлездести влакна. Базалните листови влакнести, со куси дршки, со 2-3 пара ливчиња, од кои средниот пар е со поголеми ливчиња од двата соседни пара; ливчињата со запци по работ; терминалното ливче скоро круглесто, 5-6 цм во пречник, во основата срцевидно, по работ напилено или пак поплитко или подлабоко насечено на 5 лобуси. Стеблените листови до основата триделни, страничните сегменти ланцетни и со напилени запци, а терминалниот сегмент е поголем и поширок, обично насечен на три дела, а во основата постепено клиновидно се стеснува; прилисниците големи, 12-20 mm долги, длабоко насечени на 3 остро напилени дела. Цветовите поединечни, 20-25 mm во пречник, исправени и со долги дршки; дршките со густи прости и жлездести влакна. Чашкините ливчиња широко-триаглесто-јајцевидни, со густи, прилегнати, прости влакна и многуклеточни жлездести влакна, а на внатрешната страна со густа влакнеста линија покрај работ. Ливчињата на епикаликсот ланцетни, целокрајни, поретко со по едно запче во основата или на врвот. Венечните ливчиња 10-12 мм долги, бледожолти, јајцевидни, расперени. Прашниците и плодните листови во голем број. Оревчињата со густи прилегнати влакна, а на грбот во горниот дел со долги, густи, бели влакна; долниот дел на столпчето (рострумот) црвеникав, гол, со ретки жлездести влакна во основата; горниот дел на столпчето краток, во поголемиот дел по површината со бели влакна (до 3/4).<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=933}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Geum molle'' на територијата на Македонија расте по планински пасишта и на длабока почва од 1,200 до 1,800 м. надморска височина. Познат е за [[Шар Планина]], [[Скопска Црна Гора]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Маврово]] - [[Кичица]] и Кожа, клисурата на [[Мавровска Река]], [[Пелистер]], [[Осоговски Планини]], [[Голак]] (Делчево). Се посочува за [[Јакупица]] и Горна [[Радика]].<ref name=":02" /> == Хибриди == Хибридот ''Geum molle'' × ''[[Geum rivale]]'', понекогаш познат како ''Geum pseudomolle'', може да се најде во Црна Планина во источна Црна Гора,<ref name="MeFl"/> [[Витоша|во Витоша]] во западна Бугарија,<ref name="BgFl"/> на други места. ''Geum molle'' × ''[[Geum coccineum]]'' е забележан во Витоша.<ref name="BgFl" /> == Наводи == {{наводи}}{{Taxonbar|from=Q17244764}} [[Категорија:Флора на Македонија]] 0igu7orszxswuqr019ah6s13qj0riqi 0 1401293 5611458 2026-08-19T12:06:12Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1297848450|Potentilla argentea]]“ 5611458 wikitext text/x-wiki '''''Potentilla argentea''''' е повеќегодишна билка од семејството [[Рози]]. ''Potentilla argentea'' е домородна во Европа, Мала Азија и Сибир, и е воведена низ умерените подрачја во Северна Америка и во Нов Зеланд. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение со неколку вертикални цветни гранчиња. Цветните гранчиња 30-50 цм високи, во основата обично лачно искривени, светлокафеави, а во останатиот дел зелени, по површината сивкасти до бели од густо испреплетени тенки и нежни бели влакна, а покрај нив понекогаш и ретки долги влакна. Листовите дланковидни, обично со 5 а поретко со 7 ливчиња, на горната страна зелени, голи или со ретки прилегнати влакна, на долната страна бело-волнести од густо испреплетените влакна, а по жилите, а посебно по средната жила, и по работ со долги прилегнати свиленести влакна. Рабовите на листовите секогаш свиткани надолу; лисните дршки кај базалните листови се многу долги, до 10 цм, кај стеблените листови тие се покуси, а најгорните се приседнати. По површината со густи испреплетени влакна и со поретки долги ливчиња. Ливчињата 20-30 мм долги, 5-12 мм широки, обратно-јајцевидни, напилени, плитко или длабоко насечени, пересто насечени, двојно насечени или двојно пересто насечени. Деловите на сегментите линејни или линејно-ланцетни, на врвот тапи или заострени. Прилисниците долги, линејни или линејно-ланцетни, на врвот постепено заострени, во основата многу малку сраснати со лисната дршка. Цветовите 10-12 мм во пречник, во голем број, групирани во метличес- то-штитовидно соцветие. Чашкините ливчиња јајцевидно-ланцетни, 3-5 мм долги, со густи прилегнати влакна. Ливчињата на епикаликсот линејни или линејно-ланцетни. Венечните ливчиња жолти, 3,5-5 мм долги, обратно-срцевидни и подолги од чашкините ливчиња. Столпчињата конусовидни, во основата папилозни. Цветната ложа влакнеста. Оревчињата светлокафеави и со мрежести брчки по површината. Распространетост во Македонија '''''Potentilla argentea''''' расте по брдските и планинските пасишта, ливади, покрај шумите, патиштата и по грмушестите состоини до 2.000 м. надморска височина. Широко распространето растение на територијата на Македонија. {{Галерија|Potentilla argentea (s. lat.) sl6 (without scale).jpg|Горна страна (лево) и долна страна (десно) на листот}} == Наводи ==  {{Таксонска лента}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] faj1df4efiqimoo3pvl37p66tjihu1c 5611459 5611458 2026-08-19T12:08:15Z BosaFi 115936 /* Опис */ 5611459 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla argentea 1.jpg|genus=Potentilla|species=argentea|authority=[[L.]]}} '''''Potentilla argentea''''' е повеќегодишна билка од семејството [[Рози]]. ''Potentilla argentea'' е домородна во Европа, Мала Азија и Сибир, и е воведена низ умерените подрачја во Северна Америка и во Нов Зеланд. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение со неколку вертикални цветни гранчиња. Цветните гранчиња 30-50 цм високи, во основата обично лачно искривени, светлокафеави, а во останатиот дел зелени, по површината сивкасти до бели од густо испреплетени тенки и нежни бели влакна, а покрај нив понекогаш и ретки долги влакна. Листовите дланковидни, обично со 5 а поретко со 7 ливчиња, на горната страна зелени, голи или со ретки прилегнати влакна, на долната страна бело-волнести од густо испреплетените влакна, а по жилите, а посебно по средната жила, и по работ со долги прилегнати свиленести влакна. Рабовите на листовите секогаш свиткани надолу; лисните дршки кај базалните листови се многу долги, до 10 цм, кај стеблените листови тие се покуси, а најгорните се приседнати. По површината со густи испреплетени влакна и со поретки долги ливчиња. Ливчињата 20-30 мм долги, 5-12 мм широки, обратно-јајцевидни, напилени, плитко или длабоко насечени, пересто насечени, двојно насечени или двојно пересто насечени. Деловите на сегментите линејни или линејно-ланцетни, на врвот тапи или заострени. Прилисниците долги, линејни или линејно-ланцетни, на врвот постепено заострени, во основата многу малку сраснати со лисната дршка. Цветовите 10-12 мм во пречник, во голем број, групирани во метличес- то-штитовидно соцветие. Чашкините ливчиња јајцевидно-ланцетни, 3-5 мм долги, со густи прилегнати влакна. Ливчињата на епикаликсот линејни или линејно-ланцетни. Венечните ливчиња жолти, 3,5-5 мм долги, обратно-срцевидни и подолги од чашкините ливчиња. Столпчињата конусовидни, во основата папилозни. Цветната ложа влакнеста. Оревчињата светлокафеави и со мрежести брчки по површината.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=940-941}}</ref> == Распространетост во Македонија == '''''Potentilla argentea''''' расте по брдските и планинските пасишта, ливади, покрај шумите, патиштата и по грмушестите состоини до 2.000 м. надморска височина. Широко распространето растение на територијата на Македонија.<ref name=":02" /> {{Галерија|Potentilla argentea (s. lat.) sl6 (without scale).jpg|Горна страна (лево) и долна страна (десно) на листот}} == Наводи ==  {{Таксонска лента}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] b2181yj828nsn7ysvgqp4rrylqxpa9z 5611460 5611459 2026-08-19T12:08:38Z BosaFi 115936 5611460 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla argentea 1.jpg|genus=Potentilla|species=argentea|authority=[[L.]]}} '''''Potentilla argentea''''' е повеќегодишна билка од семејството [[Рози]]. ''Potentilla argentea'' е домородна во Европа, Мала Азија и Сибир, и е воведена низ умерените подрачја во Северна Америка и во Нов Зеланд. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение со неколку вертикални цветни гранчиња. Цветните гранчиња 30-50 цм високи, во основата обично лачно искривени, светлокафеави, а во останатиот дел зелени, по површината сивкасти до бели од густо испреплетени тенки и нежни бели влакна, а покрај нив понекогаш и ретки долги влакна. Листовите дланковидни, обично со 5 а поретко со 7 ливчиња, на горната страна зелени, голи или со ретки прилегнати влакна, на долната страна бело-волнести од густо испреплетените влакна, а по жилите, а посебно по средната жила, и по работ со долги прилегнати свиленести влакна. Рабовите на листовите секогаш свиткани надолу; лисните дршки кај базалните листови се многу долги, до 10 цм, кај стеблените листови тие се покуси, а најгорните се приседнати. По површината со густи испреплетени влакна и со поретки долги ливчиња. Ливчињата 20-30 мм долги, 5-12 мм широки, обратно-јајцевидни, напилени, плитко или длабоко насечени, пересто насечени, двојно насечени или двојно пересто насечени. Деловите на сегментите линејни или линејно-ланцетни, на врвот тапи или заострени. Прилисниците долги, линејни или линејно-ланцетни, на врвот постепено заострени, во основата многу малку сраснати со лисната дршка. Цветовите 10-12 мм во пречник, во голем број, групирани во метличес- то-штитовидно соцветие. Чашкините ливчиња јајцевидно-ланцетни, 3-5 мм долги, со густи прилегнати влакна. Ливчињата на епикаликсот линејни или линејно-ланцетни. Венечните ливчиња жолти, 3,5-5 мм долги, обратно-срцевидни и подолги од чашкините ливчиња. Столпчињата конусовидни, во основата папилозни. Цветната ложа влакнеста. Оревчињата светлокафеави и со мрежести брчки по површината.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=940-941}}</ref> == Распространетост во Македонија == '''''Potentilla argentea''''' расте по брдските и планинските пасишта, ливади, покрај шумите, патиштата и по грмушестите состоини до 2.000 м. надморска височина. Широко распространето растение на територијата на Македонија.<ref name=":02" /> {{Галерија|Potentilla argentea (s. lat.) sl6 (without scale).jpg|Горна страна (лево) и долна страна (десно) на листот}} == Наводи == {{наводи}}  {{Таксонска лента}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3uhy80jfbi2kbioo2jvcn62o1si0qsh 5611461 5611460 2026-08-19T12:09:13Z BosaFi 115936 /* Распространетост во Македонија */ 5611461 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla argentea 1.jpg|genus=Potentilla|species=argentea|authority=[[L.]]}} '''''Potentilla argentea''''' е повеќегодишна билка од семејството [[Рози]]. ''Potentilla argentea'' е домородна во Европа, Мала Азија и Сибир, и е воведена низ умерените подрачја во Северна Америка и во Нов Зеланд. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение со неколку вертикални цветни гранчиња. Цветните гранчиња 30-50 цм високи, во основата обично лачно искривени, светлокафеави, а во останатиот дел зелени, по површината сивкасти до бели од густо испреплетени тенки и нежни бели влакна, а покрај нив понекогаш и ретки долги влакна. Листовите дланковидни, обично со 5 а поретко со 7 ливчиња, на горната страна зелени, голи или со ретки прилегнати влакна, на долната страна бело-волнести од густо испреплетените влакна, а по жилите, а посебно по средната жила, и по работ со долги прилегнати свиленести влакна. Рабовите на листовите секогаш свиткани надолу; лисните дршки кај базалните листови се многу долги, до 10 цм, кај стеблените листови тие се покуси, а најгорните се приседнати. По површината со густи испреплетени влакна и со поретки долги ливчиња. Ливчињата 20-30 мм долги, 5-12 мм широки, обратно-јајцевидни, напилени, плитко или длабоко насечени, пересто насечени, двојно насечени или двојно пересто насечени. Деловите на сегментите линејни или линејно-ланцетни, на врвот тапи или заострени. Прилисниците долги, линејни или линејно-ланцетни, на врвот постепено заострени, во основата многу малку сраснати со лисната дршка. Цветовите 10-12 мм во пречник, во голем број, групирани во метличес- то-штитовидно соцветие. Чашкините ливчиња јајцевидно-ланцетни, 3-5 мм долги, со густи прилегнати влакна. Ливчињата на епикаликсот линејни или линејно-ланцетни. Венечните ливчиња жолти, 3,5-5 мм долги, обратно-срцевидни и подолги од чашкините ливчиња. Столпчињата конусовидни, во основата папилозни. Цветната ложа влакнеста. Оревчињата светлокафеави и со мрежести брчки по површината.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=940-941}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Potentilla argentea'' расте по брдските и планинските пасишта, ливади, покрај шумите, патиштата и по грмушестите состоини до 2.000 м. надморска височина. Широко распространето растение на територијата на Македонија.<ref name=":02" /> {{Галерија|Potentilla argentea (s. lat.) sl6 (without scale).jpg|Горна страна (лево) и долна страна (десно) на листот}} == Наводи == {{наводи}}  {{Таксонска лента}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qlyqhrds78ai1nktwflmsa5bp5dt18i 0 1401294 5611462 2026-08-19T12:10:36Z Jtasevski123 69538 нс 5611462 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Anthyllis vulneraria inflorescence - Niitvälja.jpg |genus = Anthyllis |species = vulneraria |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = {{collapsible list|bullets=true |''Anthyllis abyssinica'' <small>(Sagorski) W.Becker</small> |''Anthyllis affinis'' <small>A.Kern.</small> | ''Anthyllis affinis'' <small>''sensu auct. fl.'' URSS</small> | ''Anthyllis albana'' <small>Wettst.</small> | ''Anthyllis albana'' var. ''macedonica'' <small>Degen & Dörfl.</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>Hegetschweiler-Bodmer</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>Rchb.</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>(Schult.) Kit.</small> | ''Anthyllis alpicola'' <small>Brugger</small> | ''Anthyllis arenaria'' <small>(Rupr.) Juz.</small> | ''Anthyllis argyrophylla'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis arundana'' <small>Boiss. & Reut.</small> | ''Anthyllis asturiae'' <small>W.Becker</small> | ''Anthyllis balearica'' <small>Coss. ex Mares & Vigin.</small> | ''Anthyllis biebersteiniana'' <small>Popl.</small> | ''Anthyllis boissieri'' <small>(Sagorski) Grossh.</small> | ''Anthyllis bonjeanii'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis carpatica'' <small>Pantol.</small> | ''Anthyllis coccinea'' subsp. ''pyrenaica'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis colorata'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis daghestanica'' <small>Chinth.</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>Don</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>Schult. ex Steud.</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis dillenii'' var. ''praepropera'' <small>A. Kern.</small> | ''Anthyllis font-queri'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis forondae'' <small>Sennen</small> | ''Anthyllis gandogeri'' <small>(Sagorski) W. Becker</small> | ''Anthyllis hispida'' <small>Boiss. & Reut.</small> | ''Anthyllis hispidissima'' <small>(Sagorski) W. Becker</small> | ''Anthyllis illyrica'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis insularum'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis kuzenevae'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis lachnophora'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis linnaei'' <small>(Sagorski) Juz.</small> | ''Anthyllis lusitanica'' <small>Cullen & P. Silva</small> | ''Anthyllis macrocephala'' <small>Wender.</small> | ''Anthyllis macrocephala'' var. ''schiwereckii'' <small>(DC.) Soo</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>Hagen</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>Scweig.</small> | ''Anthyllis maura'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis maura'' var. ''ajmasiana'' <small>Pau</small> | ''Anthyllis nivalis'' <small>(Willk.) Beck</small> | ''Anthyllis pachyphylla'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>(DC.) Don</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>(DC.) Kit. ex G. Don</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>Kit. ex DC.</small> | ''Anthyllis praepropera'' <small>(A.Kern.) Beck</small> | ''Anthyllis pseudovulneraria'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis pulchella'' <small>(Vis.) Vis.</small> | ''Anthyllis rosea'' <small>Willk.</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>Wender.</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>Wender. ex Steud.</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>(Sagorski) W. Becker</small> | ''Anthyllis sampaiana'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis sampaioana'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis scardica'' <small>Wettst.</small> | ''Anthyllis schiwereckii'' <small>(DC.) Blocki</small> | ''Anthyllis schiwerescii'' <small>(DC.) Blocki</small> | ''Anthyllis serpentinicola'' <small>Rech.f. & Goulimy</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>(Boiss.) Beck</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>Heldr. ex Nyman</small> | ''Anthyllis spruneri'' subsp. ''iberica'' <small>W. Becker</small> | ''Anthyllis spruneri'' var. ''bulgarica'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis taurica'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis tricolor'' <small>Vuk.</small> | ''Anthyllis valesiaca'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>A.Kern.</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>(W. D. J. Koch) A. Kern.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''corbierei'' <small>(C.E.Salmon & Travis) Cullen</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''fennica'' <small>(Jalas) Z.V.Kloczkova</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''hispida'' <small>(Boiss. & Reut.) Cout.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''linnaei'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''macedonica'' <small>(Degen & Dörfl.) Micevski & Matevski</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>(A.Kern.) Bornm.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''spruneri'' <small>(Boiss.) Bornm.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulgaris'' <small>(Koch) Corb.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''biebersteiniana'' <small>Taliev</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''calcicola'' <small>Schur</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''colorata'' <small>(Juz.) Lampinen</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''insularum'' <small>(Rothm.) O. Bolòs & Vigo</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''lapponica'' <small>Hyl.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''polyphylla'' <small>(DC.) Nyman</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''rifana'' <small>Emb. & Maire</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''schiwereckii'' <small>DC.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''spruneri'' <small>Boiss.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''vitellina'' <small>Velen.</small> | ''Anthyllis vulnerarioides'' <small>(All.) Bonjean ex Rchb.</small> | ''Anthyllis webbiana'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis webbiana'' var. ''nivalis'' <small>Willk.</small> | ''Anthyllis weldeniana'' <small>Rchb.</small> | ''Astragalus vulnerarioides'' <small>Allioni</small><ref>{{cite journal | vauthors = Conti F, Guglielmone L, Pennesi R, Bartolucci F | year = 2016 | title = Typification of the name ''Astragalus vulnerarioides'', basionym of ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' (Fabaceae), and notes on its distribution | journal = [[Phytotaxa]] | volume = 261 | issue = 3 | page = 298 | url = http://www.biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.261.3.12/0 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.12 | url-access = subscription }}</ref> |synonyms_ref = <ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Anthyllis/ | title = The Plant List entry for ''Anthyllis'' | date = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | access-date = 16 January 2017}}</ref> }} }}'''''Anthyllis vulneraria''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[Двегодишно растение|двегодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Тревесто растение|тревести]] [[Лековито растение|лековити]] растенија кое потекнува од [[Европа]], [[северна Африка]] и [[Западна Азија]] опишано од [[Карл Линеј]].<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Специфичниот епитет ''vulneraria'' значи „лекувач на рани“.<ref>Wolfgang Hensel, ''350 Plantes médicinales'' (french edition: Delachaux et Niestlé SA, Paris, 2008, {{ISBN|978-2-603-01531-5}}; German edition 2007 Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart, Wolfgang Hensel, Welche Heilpflanze ist das?)</ref> == Опис == Едногодишни, двегодишни или повеќегодишни тревести растенија. [[Стебло|Стеблото]] 5–90 см високо, полегнато, придигнато или вертикално, неразгрането или разгрането, со прилегнати, а во долниот дел понекогаш со расперени влакна. [[Лист|Листовите]] приосновни или распоредени по должината на стеблото; долните листови непарно-перести, при што врвното ливче најчесто е поголемо од страничните, поретко трочлени или редуцирани само на едно врвно ливче; стеблените листови непарно-перести, со 5–11 еднакви или нееднакви, копјестовидни, елиптични или јајцевидни ливчиња. [[Цвет|Цветовите]] се собираат во голем број во главичести соцветија по врвовите на гранчињата, обвиени со два длановидно насечени листа во основата на [[Соцветие|соцветието]], кои обично се покуси од соцветието. Цветањето се одвива од јуни до септември. Чашката 7–14 мм долга, 3,5–5 мм широка, трубеста, со прилегнати, полурасперени или расперени влакна, неправилна, во горниот дел стеснета, еднобојна или во горниот дел поцрвенета, по прецветувањето меуресто подуена, со 5 нееднакви запци, значително покуси од трубестиот дел, од кои двата горни се јајцевидни, а трите долни зашилени. Венчето 11–15 мм долго, жолто, портокалово, црвено, пурпурно, бледорозово или белузлаво. Барјачето 5–6 mm широко, обратно-јајцевидно-срцевидно, линејно-лировидно или лировидно-круглесто, стеснето во 4–8 мм долг, тенок, клинест дел; крилцата подолги од лаѓичката. [[Плод|Плодот]] мешунка, гол, кафеав, со една, поретко две [[Семе|семки]]. Зреењето на плодовите се одвива од јули до октомври. ''Anthyllis vulneraria'' е храна на малите [[Ларва|ларви]] [[Џуџест синец|на]] [[Џуџест синец|џуџестиот синец]] и на ''[[Aproaerema anthyllidella]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukmoths.org.uk/show.php?bf=843|title=843 ''Aproaerema anthyllidella''|last=Kimber|first=Ian|publisher=UKMoths|accessdate=15 April 2014}}</ref> == Варијабилност == == Подвидови == == Општа распространетост == == Распространетост во Македонија == == Галерија == == Наводи == {{Наводи}} eu9mpvrudj9fyn8ivzgbkrcas0tm0sq 5611468 5611462 2026-08-19T12:31:01Z Jtasevski123 69538 доп 5611468 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Anthyllis vulneraria inflorescence - Niitvälja.jpg |genus = Anthyllis |species = vulneraria |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = {{collapsible list|bullets=true |''Anthyllis abyssinica'' <small>(Sagorski) W.Becker</small> |''Anthyllis affinis'' <small>A.Kern.</small> | ''Anthyllis affinis'' <small>''sensu auct. fl.'' URSS</small> | ''Anthyllis albana'' <small>Wettst.</small> | ''Anthyllis albana'' var. ''macedonica'' <small>Degen & Dörfl.</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>Hegetschweiler-Bodmer</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>Rchb.</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>(Schult.) Kit.</small> | ''Anthyllis alpicola'' <small>Brugger</small> | ''Anthyllis arenaria'' <small>(Rupr.) Juz.</small> | ''Anthyllis argyrophylla'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis arundana'' <small>Boiss. & Reut.</small> | ''Anthyllis asturiae'' <small>W.Becker</small> | ''Anthyllis balearica'' <small>Coss. ex Mares & Vigin.</small> | ''Anthyllis biebersteiniana'' <small>Popl.</small> | ''Anthyllis boissieri'' <small>(Sagorski) Grossh.</small> | ''Anthyllis bonjeanii'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis carpatica'' <small>Pantol.</small> | ''Anthyllis coccinea'' subsp. ''pyrenaica'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis colorata'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis daghestanica'' <small>Chinth.</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>Don</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>Schult. ex Steud.</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis dillenii'' var. ''praepropera'' <small>A. Kern.</small> | ''Anthyllis font-queri'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis forondae'' <small>Sennen</small> | ''Anthyllis gandogeri'' <small>(Sagorski) W. Becker</small> | ''Anthyllis hispida'' <small>Boiss. & Reut.</small> | ''Anthyllis hispidissima'' <small>(Sagorski) W. Becker</small> | ''Anthyllis illyrica'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis insularum'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis kuzenevae'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis lachnophora'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis linnaei'' <small>(Sagorski) Juz.</small> | ''Anthyllis lusitanica'' <small>Cullen & P. Silva</small> | ''Anthyllis macrocephala'' <small>Wender.</small> | ''Anthyllis macrocephala'' var. ''schiwereckii'' <small>(DC.) Soo</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>Hagen</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>Scweig.</small> | ''Anthyllis maura'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis maura'' var. ''ajmasiana'' <small>Pau</small> | ''Anthyllis nivalis'' <small>(Willk.) Beck</small> | ''Anthyllis pachyphylla'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>(DC.) Don</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>(DC.) Kit. ex G. Don</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>Kit. ex DC.</small> | ''Anthyllis praepropera'' <small>(A.Kern.) Beck</small> | ''Anthyllis pseudovulneraria'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis pulchella'' <small>(Vis.) Vis.</small> | ''Anthyllis rosea'' <small>Willk.</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>Wender.</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>Wender. ex Steud.</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>(Sagorski) W. Becker</small> | ''Anthyllis sampaiana'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis sampaioana'' <small>Rothm.</small> | ''Anthyllis scardica'' <small>Wettst.</small> | ''Anthyllis schiwereckii'' <small>(DC.) Blocki</small> | ''Anthyllis schiwerescii'' <small>(DC.) Blocki</small> | ''Anthyllis serpentinicola'' <small>Rech.f. & Goulimy</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>(Boiss.) Beck</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>Heldr. ex Nyman</small> | ''Anthyllis spruneri'' subsp. ''iberica'' <small>W. Becker</small> | ''Anthyllis spruneri'' var. ''bulgarica'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis taurica'' <small>Juz.</small> | ''Anthyllis tricolor'' <small>Vuk.</small> | ''Anthyllis valesiaca'' <small>Beck</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>A.Kern.</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>(W. D. J. Koch) A. Kern.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''corbierei'' <small>(C.E.Salmon & Travis) Cullen</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''fennica'' <small>(Jalas) Z.V.Kloczkova</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''hispida'' <small>(Boiss. & Reut.) Cout.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''linnaei'' <small>Sagorski</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''macedonica'' <small>(Degen & Dörfl.) Micevski & Matevski</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>(A.Kern.) Bornm.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''spruneri'' <small>(Boiss.) Bornm.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulgaris'' <small>(Koch) Corb.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''biebersteiniana'' <small>Taliev</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''calcicola'' <small>Schur</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''colorata'' <small>(Juz.) Lampinen</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''insularum'' <small>(Rothm.) O. Bolòs & Vigo</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''lapponica'' <small>Hyl.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''polyphylla'' <small>(DC.) Nyman</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''rifana'' <small>Emb. & Maire</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''schiwereckii'' <small>DC.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''spruneri'' <small>Boiss.</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''vitellina'' <small>Velen.</small> | ''Anthyllis vulnerarioides'' <small>(All.) Bonjean ex Rchb.</small> | ''Anthyllis webbiana'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis webbiana'' var. ''nivalis'' <small>Willk.</small> | ''Anthyllis weldeniana'' <small>Rchb.</small> | ''Astragalus vulnerarioides'' <small>Allioni</small><ref>{{cite journal | vauthors = Conti F, Guglielmone L, Pennesi R, Bartolucci F | year = 2016 | title = Typification of the name ''Astragalus vulnerarioides'', basionym of ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' (Fabaceae), and notes on its distribution | journal = [[Phytotaxa]] | volume = 261 | issue = 3 | page = 298 | url = http://www.biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.261.3.12/0 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.12 | url-access = subscription }}</ref> |synonyms_ref = <ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Anthyllis/ | title = The Plant List entry for ''Anthyllis'' | date = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | access-date = 16 January 2017}}</ref> }} }}'''''Anthyllis vulneraria''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[Двегодишно растение|двегодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Тревесто растение|тревести]] [[Лековито растение|лековити]] растенија кое потекнува од [[Европа]], [[северна Африка]] и [[Западна Азија]] опишано од [[Карл Линеј]].<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Специфичниот епитет ''vulneraria'' значи „лекувач на рани“.<ref>Wolfgang Hensel, ''350 Plantes médicinales'' (french edition: Delachaux et Niestlé SA, Paris, 2008, {{ISBN|978-2-603-01531-5}}; German edition 2007 Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart, Wolfgang Hensel, Welche Heilpflanze ist das?)</ref> == Опис == ''Anthyllis vulneraria'' се едногодишни, двегодишни или повеќегодишни тревести растенија. [[Стебло|Стеблото]] 5–90 см високо, полегнато, придигнато или вертикално, неразгрането или разгрането, со прилегнати, а во долниот дел понекогаш со расперени влакна. [[Лист|Листовите]] приосновни или распоредени по должината на стеблото; долните листови непарно-перести, при што врвното ливче најчесто е поголемо од страничните, поретко трочлени или редуцирани само на едно врвно ливче; стеблените листови непарно-перести, со 5–11 еднакви или нееднакви, копјестовидни, елиптични или јајцевидни ливчиња. [[Цвет|Цветовите]] се собираат во голем број во главичести соцветија по врвовите на гранчињата, обвиени со два длановидно насечени листа во основата на [[Соцветие|соцветието]], кои обично се покуси од соцветието. Цветањето се одвива од јуни до септември. Чашката 7–14 мм долга, 3,5–5 мм широка, трубеста, со прилегнати, полурасперени или расперени влакна, неправилна, во горниот дел стеснета, еднобојна или во горниот дел поцрвенета, по прецветувањето меуресто подуена, со 5 нееднакви запци, значително покуси од трубестиот дел, од кои двата горни се јајцевидни, а трите долни зашилени. Венчето 11–15 мм долго, жолто, портокалово, црвено, пурпурно, бледорозово или белузлаво. Барјачето 5–6 mm широко, обратно-јајцевидно-срцевидно, линејно-лировидно или лировидно-круглесто, стеснето во 4–8 мм долг, тенок, клинест дел; крилцата подолги од лаѓичката. [[Плод|Плодот]] мешунка, гол, кафеав, со една, поретко две [[Семе|семки]]. Зреењето на плодовите се одвива од јули до октомври. ''Anthyllis vulneraria'' е храна на малите [[Ларва|ларви]] [[Џуџест синец|на]] [[Џуџест синец|џуџестиот синец]] и на ''[[Aproaerema anthyllidella]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukmoths.org.uk/show.php?bf=843|title=843 ''Aproaerema anthyllidella''|last=Kimber|first=Ian|publisher=UKMoths|accessdate=15 April 2014}}</ref> == Варијабилност == == Подвидови == Овој вид вклучува бројни [[Подвид|подвидови]], од кои 47 се прифатени од ''[[Plants of the World Online]]''.<ref name="powo2">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Некои автори ги сметаат овие како посебни видови: * ''A. vulneraria'' subsp. ''abyssinica'' <small>(Sagorski) Cullen</small> – Еритреја и Етиопија * ''A. vulneraria'' subsp. ''ajmasiana'' {{small|(Pau) Raynaud & Sauvage}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''alpestris'' <small>(Kit.) Asch. et Gr.</small> – Европски планини * ''A. vulneraria'' subsp. ''argyrophylla'' {{small|(Rothm.) Cullen}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''arundana'' {{small|(Boiss. & Reut.) H.Lindb.}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''baldensis'' <small>(Sagorski) Pignatti ex Kerguélen</small> – Југозападни и јужни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''balearica'' {{small|(Coss. ex Marès & Vigin.) O.Bolòs & Vigo}} – Балеарски Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''boissieri'' {{small|(Sagorski) Bornm.}} – Кримски Полуостров, Кавказ, Турција и северен Иран * ''A. vulneraria'' subsp. ''borealis'' {{small|(Rouy) Jalas}} – Западен Исланд * ''A. vulneraria'' subsp. ''boscii'' {{small|Kerguélen}} – Северозападна Шпанија и Пиринеите * ''A. vulneraria'' subsp. ''bulgarica'' {{small|(Sagorski) Cullen}} – Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''busambarensis'' <small>(Lojac.) Pign.</small> – Сицилија * ''A. vulneraria'' subsp. ''carpatica'' <small>(Pant.) Nyman</small> –Западна и централна Европа * ''A. vulneraria'' subsp. ''colorata'' <small>(Juz.) Tzvelev</small> (synonym: ''Anthyllis colorata'' <small>Juz.</small>)<ref>{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474666-1|title=''Anthyllis colorata'' Juz. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|language=en|website=Plants of the World Online|access-date=15 February 2021}}</ref> – Балтичките земји, северозападна и централна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''corbierei'' {{small|(Salmon & Travis) Cullen}} – Југозападна Велика Британија, Каналски Острови, северозападна Франција * ''A. vulneraria'' subsp. ''danica'' {{small|Lampinen}} – Данска * ''A. vulneraria'' subsp. ''dertosensis'' {{small|(Rothm.) Font Quer}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''fatmae'' {{small|Font Quer}} – Северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''forondae'' <small>(Sennen) Cullen</small> – Североисточна Шпанија, Пиринеи и југозападни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''fruticans'' {{small|Emb.}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''gandogeri'' {{small|(Sagorski) Maire}} – Ибериски Полуостров, Балеарски Острови и северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''guyotii'' {{small|(Chodat) Grenon}} – Западни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''hispidissima'' {{small|(Sagorski) Cullen}} – Македонија, североисточна Грција и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''iberica'' <small>(W.Becker) Jalas</small> – Бреговите на Западна Европа од Белгија до Португалија * ''A. vulneraria'' subsp. ''iframensis'' {{small|Cullen}} – Мароко * ''A. vulneraria'' var. ''langei'' {{small|Jalas}} – Бреговите на Западна Европа од Данска до Франција и Британските Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''lapponica'' {{small|(Hyl.) Jalas}} – Британски Острови, Скандинавија, балтички земји, Белорусија, Украина и северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''maritima'' {{small|(Schweigg. ex K.G.Hagen) Corb.}} – Од јужниот брег на Балтичкото Море до северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''matris-filiae'' {{small|Emb. & Maire}} – Јужна и источна Шпанија, северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''maura'' <small>(Beck) Lindb.</small> – Северна Африка, Пиринејски Полуостров, Италија и Сицилија, Сирија и Либан * ''A. vulneraria'' subsp. ''microcephala'' {{small|(Willk.) Benedí}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''multifolia'' {{small|(W.Becker) O.Bolòs & Vigo}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''nana'' {{small|(Ten.) Tammaro}} – Италија (централни Апенини) * ''A. vulneraria'' subsp. ''pinidicola'' {{small|Cullen}} – Грција, Крит и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>(D.C.) Nyman</small> – Франција, Италија, Данска, Централна Европа, северниот дел на Балканскиот Полуостров, европскиот дел на Русија, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>(D.C.) Nyman</small> × ''affinis'' <small>Brittinger ex Kerner</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''pseudoarundana'' {{small|H.Lindb.}} – Мароко и јужна и источна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''pulchella'' <small>(Vis.) Bornm.</small> – Југоисточна Европа, полуостровот Крим, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''rubriflora'' {{small|(DC.) Arcang.}} (synonym ''A. vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>(Kerner) Bornm.</small>) – Франција и Балеарските Острови, преку јужна Европа, до Израел * ''A. vulneraria'' subsp. ''saharae'' {{small|(Sagorski) Jahand. & Maire}} – Алжир и Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''subscaposa'' {{small|Cullen}} – Закавказје * ''A. vulneraria'' subsp. ''valesiaca'' <small>(Becker) Guyot</small> – Франција, Италија и Швајцарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''variegata'' {{small|(Boiss. ex Beck) Bornm.}} – Од Кавказ до јужна Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''versicolor'' {{small|(Dalla Torre & Sarnth.) Gutermann}} – Австрија, Италија, Швајцарија и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vitellina'' {{small|(Velen.) Kuzmanov}} – Бугарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulneraria'' <small>L.</small> – Oд западна и северна Европа до северна и источна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>(All.) Arcang.</small> – Jугозападните Алпи, Пиринеите и Корзика * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>(All.) Arcang.</small> × ''bonjeanii'' <small>Beck</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> – Sевероисточна Италија и северозападен Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> × ''tricolor'' <small>Vukot.</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> × ''versicolor'' <small>Sagorski</small> == Општа распространетост == Ова растение е спорадично низ цела Европа, од [[Исланд]] до [[Средоземно Море|Средоземното Море]], во Мала Азија до [[Иран]], во Северна Африка и во [[Етиопија]]. Доведен вид е во Северна Америка. Претежно се среќава на суви тревни површини и карпести средини со варовничка почва, до 3000 метри надморска височина. == Распространетост во Македонија == == Галерија == <gallery> Illustration_Anthyllis_vulneraria0.jpg|Ботаничка илустрација од 1885 година<ref>illustration from Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany</ref> Anthyllis vulneraria - Bombus sylvarum - Keila.jpg|''Anthyllis vulneraria'' обезбедува полен и нектар за широк спектар на инсекти, особено за бумбарите. Fabaceae - Anthyllis vulneraria-2.JPG|алт=Inflorescences Fabaceae - Anthyllis vulneraria-3.JPG|Листови </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Commons}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] teqad3cp06g8vo3s5uofqsv1hadrbuz 5611469 5611468 2026-08-19T13:01:10Z Jtasevski123 69538 викификација 5611469 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Anthyllis vulneraria inflorescence - Niitvälja.jpg |genus = Anthyllis |species = vulneraria |authority = [[L.]] |synonyms = {{collapsible list|bullets=true |''Anthyllis abyssinica'' <small>([[Sagorski]]) [[W.Becker]]</small> |''Anthyllis affinis'' <small>[[A.Kern.]]</small> | ''Anthyllis affinis'' <small>''sensu auct. fl.'' URSS</small> | ''Anthyllis albana'' <small>[[Wettst.]]</small> | ''Anthyllis albana'' var. ''macedonica'' <small>[[Degen]] & [[Dörfl.]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>[[Hegetschweiler-Bodmer]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>[[Rchb.]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>([[Schult.]]) Kit.</small> | ''Anthyllis alpicola'' <small>[[Brugger]]</small> | ''Anthyllis arenaria'' <small>([[Rupr.]]) Juz.</small> | ''Anthyllis argyrophylla'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis arundana'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> | ''Anthyllis asturiae'' <small>[[W.Becker]]</small> | ''Anthyllis balearica'' <small>[[Coss.]] ex [[Mares]] & [[Vigin.]]</small> | ''Anthyllis biebersteiniana'' <small>[[Popl.]]</small> | ''Anthyllis boissieri'' <small>([[Sagorski]]) [[Grossh.]]</small> | ''Anthyllis bonjeanii'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis carpatica'' <small>[[Pantol.]]</small> | ''Anthyllis coccinea'' subsp. ''pyrenaica'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis colorata'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis daghestanica'' <small>[[Chinth.]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>[[Don]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>[[Schult.]] ex [[Steud.]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis dillenii'' var. ''praepropera'' <small>[[A. Kern.]]</small> | ''Anthyllis font-queri'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis forondae'' <small>[[Sennen]]</small> | ''Anthyllis gandogeri'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis hispida'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> | ''Anthyllis hispidissima'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis illyrica'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis insularum'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis kuzenevae'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis lachnophora'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis linnaei'' <small>(Sagorski) [[Juz.]]</small> | ''Anthyllis lusitanica'' <small>[[Cullen]] & [[P. Silva]]</small> | ''Anthyllis macrocephala'' <small>[[Wender.]]</small> | ''Anthyllis macrocephala'' var. ''schiwereckii'' <small>([[DC.]]) [[Soo]]</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>[[Hagen]]</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>[[Scweig.]]</small> | ''Anthyllis maura'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis maura'' var. ''ajmasiana'' <small>[[Pau]]</small> | ''Anthyllis nivalis'' <small>([[Willk.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis pachyphylla'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Don]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Kit.]] ex [[G. Don]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>[[Kit]]. ex [[DC.]]</small> | ''Anthyllis praepropera'' <small>([[A.Kern.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis pseudovulneraria'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis pulchella'' <small>(Vis.) [[Vis.]]</small> | ''Anthyllis rosea'' <small>[[Willk.]]</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>[[Wender.]]</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>[[Wender.]] ex [[Steud.]]</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis sampaiana'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis sampaioana'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis scardica'' <small>[[Wettst.]]</small> | ''Anthyllis schiwereckii'' <small>([[DC.]]) [[Blocki]]</small> | ''Anthyllis schiwerescii'' <small>([[DC.]]) [[Blocki]]</small> | ''Anthyllis serpentinicola'' <small>[[Rech.f.]] & [[Goulimy]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>([[Boiss.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>[[Heldr.]] ex [[Nyman]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' subsp. ''iberica'' <small>[[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' var. ''bulgarica'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis taurica'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis tricolor'' <small>[[Vuk.]]</small> | ''Anthyllis valesiaca'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>[[A.Kern.]]</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>([[W. D. J. Koch]]) [[A. Kern.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''corbierei'' <small>([[C.E.Salmon]] & [[Travis]]) [[Cullen]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''fennica'' <small>([[Jalas]]) [[Z.V.Kloczkova]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''hispida'' <small>([[Boiss.]] & [[Reut.]]) [[Cout.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''linnaei'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''macedonica'' <small>([[Degen]] & [[Dörfl.]]) [[Micevski]] & [[Matevski]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>([[A.Kern.]]) [[Bornm.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''spruneri'' <small>([[Boiss.]]) [[Bornm.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulgaris'' <small>([[Koch]]) [[Corb.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''biebersteiniana'' <small>[[Taliev]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''calcicola'' <small>[[Schur]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''colorata'' <small>([[Juz.]]) [[Lampinen]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''insularum'' <small>([[Rothm.]]) [[O. Bolòs]] & [[Vigo]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''lapponica'' <small>[[Hyl.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Nyman]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''rifana'' <small>[[Emb.]] & [[Maire]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''schiwereckii'' <small>[[DC.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''spruneri'' <small>[[Boiss.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''vitellina'' <small>[[Velen.]]</small> | ''Anthyllis vulnerarioides'' <small>([[All.]]) [[Bonjean]] ex [[Rchb.]]</small> | ''Anthyllis webbiana'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis webbiana'' var. ''nivalis'' <small>[[Willk.]]</small> | ''Anthyllis weldeniana'' <small>[[Rchb.]]</small> | ''Astragalus vulnerarioides'' <small>[[Allioni]]</small><ref>{{cite journal | vauthors = Conti F, Guglielmone L, Pennesi R, Bartolucci F | year = 2016 | title = Typification of the name ''Astragalus vulnerarioides'', basionym of ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' (Fabaceae), and notes on its distribution | journal = [[Phytotaxa]] | volume = 261 | issue = 3 | page = 298 | url = http://www.biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.261.3.12/0 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.12 | url-access = subscription }}</ref> |synonyms_ref = <ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Anthyllis/ | title = The Plant List entry for ''Anthyllis'' | date = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | access-date = 16 January 2017}}</ref> }} }}'''''Anthyllis vulneraria''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[Двегодишно растение|двегодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Тревесто растение|тревести]] [[Лековито растение|лековити]] растенија кое потекнува од [[Европа]], [[северна Африка]] и [[Западна Азија]] опишано од [[Карл Линеј]].<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Специфичниот епитет ''vulneraria'' значи „лекувач на рани“.<ref>Wolfgang Hensel, ''350 Plantes médicinales'' (french edition: Delachaux et Niestlé SA, Paris, 2008, {{ISBN|978-2-603-01531-5}}; German edition 2007 Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart, Wolfgang Hensel, Welche Heilpflanze ist das?)</ref> == Опис == ''Anthyllis vulneraria'' се едногодишни, двегодишни или повеќегодишни тревести растенија. [[Стебло|Стеблото]] 5–90 см високо, полегнато, придигнато или вертикално, неразгрането или разгрането, со прилегнати, а во долниот дел понекогаш со расперени влакна. [[Лист|Листовите]] приосновни или распоредени по должината на стеблото; долните листови непарно-перести, при што врвното ливче најчесто е поголемо од страничните, поретко трочлени или редуцирани само на едно врвно ливче; стеблените листови непарно-перести, со 5–11 еднакви или нееднакви, копјестовидни, елиптични или јајцевидни ливчиња. [[Цвет|Цветовите]] се собираат во голем број во главичести соцветија по врвовите на гранчињата, обвиени со два длановидно насечени листа во основата на [[Соцветие|соцветието]], кои обично се покуси од соцветието. Цветањето се одвива од јуни до септември. Чашката 7–14 мм долга, 3,5–5 мм широка, трубеста, со прилегнати, полурасперени или расперени влакна, неправилна, во горниот дел стеснета, еднобојна или во горниот дел поцрвенета, по прецветувањето меуресто подуена, со 5 нееднакви запци, значително покуси од трубестиот дел, од кои двата горни се јајцевидни, а трите долни зашилени. Венчето 11–15 мм долго, жолто, портокалово, црвено, пурпурно, бледорозово или белузлаво. Барјачето 5–6 mm широко, обратно-јајцевидно-срцевидно, линејно-лировидно или лировидно-круглесто, стеснето во 4–8 мм долг, тенок, клинест дел; крилцата подолги од лаѓичката. [[Плод|Плодот]] мешунка, гол, кафеав, со една, поретко две [[Семе|семки]]. Зреењето на плодовите се одвива од јули до октомври. ''Anthyllis vulneraria'' е храна на малите [[Ларва|ларви]] [[Џуџест синец|на]] [[Џуџест синец|џуџестиот синец]] и на ''[[Aproaerema anthyllidella]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukmoths.org.uk/show.php?bf=843|title=843 ''Aproaerema anthyllidella''|last=Kimber|first=Ian|publisher=UKMoths|accessdate=15 April 2014}}</ref> == Варијабилност == == Подвидови == Овој вид вклучува бројни [[Подвид|подвидови]], од кои 47 се прифатени од ''[[Plants of the World Online]]''.<ref name="powo2">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Некои автори ги сметаат овие како посебни видови: * ''A. vulneraria'' subsp. ''abyssinica'' <small>([[Sagorski]]) [[Cullen]]</small> – Еритреја и Етиопија * ''A. vulneraria'' subsp. ''ajmasiana'' {{small|([[Pau]]) [[Raynaud]] & [[Sauvage]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''alpestris'' <small>([[Kit.]]) [[Asch.]] et [[Gr.]]</small> – Европски планини * ''A. vulneraria'' subsp. ''argyrophylla'' {{small|([[Rothm.]]) [[Cullen]]}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''arundana'' {{small|([[Boiss.]] & [[Reut.]]) [[H.Lindb.]]}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''baldensis'' <small>([[Sagorski]]) [[Pignatti]] ex [[Kerguélen]]</small> – Југозападни и јужни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''balearica'' {{small|([[Coss.]] ex [[Marès]] & [[Vigin.]]) [[O.Bolòs]] & [[Vigo]]}} – Балеарски Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''boissieri'' {{small|([[Sagorski]]) [[Bornm.]]}} – Кримски Полуостров, Кавказ, Турција и северен Иран * ''A. vulneraria'' subsp. ''borealis'' {{small|([[Rouy]]) [[Jalas]]}} – Западен Исланд * ''A. vulneraria'' subsp. ''boscii'' {{small|[[Kerguélen]]}} – Северозападна Шпанија и Пиринеите * ''A. vulneraria'' subsp. ''bulgarica'' {{small|([[Sagorski]]) [[Cullen]]}} – Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''busambarensis'' <small>([[Lojac.]]) [[Pign.]]</small> – Сицилија * ''A. vulneraria'' subsp. ''carpatica'' <small>([[Pant.]]) [[Nyman]]</small> –Западна и централна Европа * ''A. vulneraria'' subsp. ''colorata'' <small>([[Juz.]]) [[Tzvelev]]</small> (synonym: ''Anthyllis colorata'' <small>Juz.</small>)<ref>{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474666-1|title=''Anthyllis colorata'' Juz. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|language=en|website=Plants of the World Online|access-date=15 February 2021}}</ref> – Балтичките земји, северозападна и централна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''corbierei'' {{small|([[Salmon]] & [[Travis]]) [[Cullen]]}} – Југозападна Велика Британија, Каналски Острови, северозападна Франција * ''A. vulneraria'' subsp. ''danica'' {{small|[[Lampinen]]}} – Данска * ''A. vulneraria'' subsp. ''dertosensis'' {{small|([[Rothm.]]) [[Font Quer]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''fatmae'' {{small|[[Font Quer]]}} – Северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''forondae'' <small>([[Sennen]]) [[Cullen]]</small> – Североисточна Шпанија, Пиринеи и југозападни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''fruticans'' {{small|[[Emb.]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''gandogeri'' {{small|([[Sagorski]]) [[Maire]]}} – Ибериски Полуостров, Балеарски Острови и северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''guyotii'' {{small|([[Chodat]]) [[Grenon]]}} – Западни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''hispidissima'' {{small|([[Sagorski]]) [[Cullen]]}} – Македонија, североисточна Грција и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''iberica'' <small>([[W.Becker]]) [[Jalas]]</small> – Бреговите на Западна Европа од Белгија до Португалија * ''A. vulneraria'' subsp. ''iframensis'' {{small|[[Cullen]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' var. ''langei'' {{small|[[Jalas]]}} – Бреговите на Западна Европа од Данска до Франција и Британските Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''lapponica'' {{small|([[Hyl.]]) [[Jalas]]}} – Британски Острови, Скандинавија, балтички земји, Белорусија, Украина и северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''maritima'' {{small|([[Schweigg.]] ex [[K.G.Hagen]]) [[Corb.]]}} – Од јужниот брег на Балтичкото Море до северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''matris-filiae'' {{small|[[Emb.]] & [[Maire]]}} – Јужна и источна Шпанија, северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''maura'' <small>([[Beck]]) [[Lindb.]]</small> – Северна Африка, Пиринејски Полуостров, Италија и Сицилија, Сирија и Либан * ''A. vulneraria'' subsp. ''microcephala'' {{small|([[Willk.]]) [[Benedí]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''multifolia'' {{small|([[W.Becker]]) [[O.Bolòs]] & [[Vigo]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''nana'' {{small|([[Ten.]]) [[Tammaro]]}} – Италија (централни Апенини) * ''A. vulneraria'' subsp. ''pinidicola'' {{small|[[Cullen]]}} – Грција, Крит и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>([[D.C.]]) [[Nyman]]</small> – Франција, Италија, Данска, Централна Европа, северниот дел на Балканскиот Полуостров, европскиот дел на Русија, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>([[D.C.]]) [[Nyman]]</small> × ''affinis'' <small>[[Brittinger]] ex [[Kerner]]</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''pseudoarundana'' {{small|[[H.Lindb.]]}} – Мароко и јужна и источна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''pulchella'' <small>([[Vis.]]) [[Bornm]].</small> – Југоисточна Европа, полуостровот Крим, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''rubriflora'' {{small|([[DC.]]) [[Arcang.]]}} (synonym ''A. vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>(Kerner) Bornm.</small>) – Франција и Балеарските Острови, преку јужна Европа, до Израел * ''A. vulneraria'' subsp. ''saharae'' {{small|([[Sagorski]]) [[Jahand.]] & [[Maire]]}} – Алжир и Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''subscaposa'' {{small|[[Cullen]]}} – Закавказје * ''A. vulneraria'' subsp. ''valesiaca'' <small>([[Becker]]) [[Guyot]]</small> – Франција, Италија и Швајцарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''variegata'' {{small|([[Boiss.]] ex [[Beck]]) [[Bornm.]]}} – Од Кавказ до јужна Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''versicolor'' {{small|([[Dalla Torre]] & [[Sarnth.]]) [[Gutermann]]}} – Австрија, Италија, Швајцарија и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vitellina'' {{small|([[Velen.]]) [[Kuzmanov]]}} – Бугарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulneraria'' <small>[[L.]]</small> – Oд западна и северна Европа до северна и источна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>(All.) Arcang.</small> – Jугозападните Алпи, Пиринеите и Корзика * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>([[All.]]) [[Arcang]].</small> × ''bonjeanii'' <small>Beck</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> – Sевероисточна Италија и северозападен Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> × ''tricolor'' <small>Vukot.</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>([[Rchb.]]) [[Cullen]]</small> × ''versicolor'' <small>Sagorski</small> == Општа распространетост == Ова растение е спорадично низ цела Европа, од [[Исланд]] до [[Средоземно Море|Средоземното Море]], во Мала Азија до [[Иран]], во Северна Африка и во [[Етиопија]]. Доведен вид е во Северна Америка. Претежно се среќава на суви тревни површини и карпести средини со варовничка почва, до 3000 метри надморска височина. == Распространетост во Македонија == == Галерија == <gallery> Illustration_Anthyllis_vulneraria0.jpg|Ботаничка илустрација од 1885 година<ref>illustration from Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany</ref> Anthyllis vulneraria - Bombus sylvarum - Keila.jpg|''Anthyllis vulneraria'' обезбедува полен и нектар за широк спектар на инсекти, особено за бумбарите. Fabaceae - Anthyllis vulneraria-2.JPG|алт=Inflorescences Fabaceae - Anthyllis vulneraria-3.JPG|Листови </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Commons}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Етиопија]] [[Категорија:Флора на Еритреја]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Северна Африка]] [[Категорија:Флора на Кавказ]] [[Категорија:Флора на Азија]] qcro74wvv2smz9u7n6d1coq6ubn17tf 5611482 5611469 2026-08-19T13:24:15Z Jtasevski123 69538 /* Варијабилност */ доп 5611482 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Anthyllis vulneraria inflorescence - Niitvälja.jpg |genus = Anthyllis |species = vulneraria |authority = [[L.]] |synonyms = {{collapsible list|bullets=true |''Anthyllis abyssinica'' <small>([[Sagorski]]) [[W.Becker]]</small> |''Anthyllis affinis'' <small>[[A.Kern.]]</small> | ''Anthyllis affinis'' <small>''sensu auct. fl.'' URSS</small> | ''Anthyllis albana'' <small>[[Wettst.]]</small> | ''Anthyllis albana'' var. ''macedonica'' <small>[[Degen]] & [[Dörfl.]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>[[Hegetschweiler-Bodmer]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>[[Rchb.]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>([[Schult.]]) Kit.</small> | ''Anthyllis alpicola'' <small>[[Brugger]]</small> | ''Anthyllis arenaria'' <small>([[Rupr.]]) Juz.</small> | ''Anthyllis argyrophylla'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis arundana'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> | ''Anthyllis asturiae'' <small>[[W.Becker]]</small> | ''Anthyllis balearica'' <small>[[Coss.]] ex [[Mares]] & [[Vigin.]]</small> | ''Anthyllis biebersteiniana'' <small>[[Popl.]]</small> | ''Anthyllis boissieri'' <small>([[Sagorski]]) [[Grossh.]]</small> | ''Anthyllis bonjeanii'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis carpatica'' <small>[[Pantol.]]</small> | ''Anthyllis coccinea'' subsp. ''pyrenaica'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis colorata'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis daghestanica'' <small>[[Chinth.]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>[[Don]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>[[Schult.]] ex [[Steud.]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis dillenii'' var. ''praepropera'' <small>[[A. Kern.]]</small> | ''Anthyllis font-queri'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis forondae'' <small>[[Sennen]]</small> | ''Anthyllis gandogeri'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis hispida'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> | ''Anthyllis hispidissima'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis illyrica'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis insularum'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis kuzenevae'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis lachnophora'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis linnaei'' <small>(Sagorski) [[Juz.]]</small> | ''Anthyllis lusitanica'' <small>[[Cullen]] & [[P. Silva]]</small> | ''Anthyllis macrocephala'' <small>[[Wender.]]</small> | ''Anthyllis macrocephala'' var. ''schiwereckii'' <small>([[DC.]]) [[Soo]]</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>[[Hagen]]</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>[[Scweig.]]</small> | ''Anthyllis maura'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis maura'' var. ''ajmasiana'' <small>[[Pau]]</small> | ''Anthyllis nivalis'' <small>([[Willk.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis pachyphylla'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Don]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Kit.]] ex [[G. Don]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>[[Kit]]. ex [[DC.]]</small> | ''Anthyllis praepropera'' <small>([[A.Kern.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis pseudovulneraria'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis pulchella'' <small>(Vis.) [[Vis.]]</small> | ''Anthyllis rosea'' <small>[[Willk.]]</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>[[Wender.]]</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>[[Wender.]] ex [[Steud.]]</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis sampaiana'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis sampaioana'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis scardica'' <small>[[Wettst.]]</small> | ''Anthyllis schiwereckii'' <small>([[DC.]]) [[Blocki]]</small> | ''Anthyllis schiwerescii'' <small>([[DC.]]) [[Blocki]]</small> | ''Anthyllis serpentinicola'' <small>[[Rech.f.]] & [[Goulimy]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>([[Boiss.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>[[Heldr.]] ex [[Nyman]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' subsp. ''iberica'' <small>[[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' var. ''bulgarica'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis taurica'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis tricolor'' <small>[[Vuk.]]</small> | ''Anthyllis valesiaca'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>[[A.Kern.]]</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>([[W. D. J. Koch]]) [[A. Kern.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''corbierei'' <small>([[C.E.Salmon]] & [[Travis]]) [[Cullen]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''fennica'' <small>([[Jalas]]) [[Z.V.Kloczkova]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''hispida'' <small>([[Boiss.]] & [[Reut.]]) [[Cout.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''linnaei'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''macedonica'' <small>([[Degen]] & [[Dörfl.]]) [[Micevski]] & [[Matevski]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>([[A.Kern.]]) [[Bornm.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''spruneri'' <small>([[Boiss.]]) [[Bornm.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulgaris'' <small>([[Koch]]) [[Corb.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''biebersteiniana'' <small>[[Taliev]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''calcicola'' <small>[[Schur]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''colorata'' <small>([[Juz.]]) [[Lampinen]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''insularum'' <small>([[Rothm.]]) [[O. Bolòs]] & [[Vigo]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''lapponica'' <small>[[Hyl.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Nyman]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''rifana'' <small>[[Emb.]] & [[Maire]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''schiwereckii'' <small>[[DC.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''spruneri'' <small>[[Boiss.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''vitellina'' <small>[[Velen.]]</small> | ''Anthyllis vulnerarioides'' <small>([[All.]]) [[Bonjean]] ex [[Rchb.]]</small> | ''Anthyllis webbiana'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis webbiana'' var. ''nivalis'' <small>[[Willk.]]</small> | ''Anthyllis weldeniana'' <small>[[Rchb.]]</small> | ''Astragalus vulnerarioides'' <small>[[Allioni]]</small><ref>{{cite journal | vauthors = Conti F, Guglielmone L, Pennesi R, Bartolucci F | year = 2016 | title = Typification of the name ''Astragalus vulnerarioides'', basionym of ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' (Fabaceae), and notes on its distribution | journal = [[Phytotaxa]] | volume = 261 | issue = 3 | page = 298 | url = http://www.biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.261.3.12/0 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.12 | url-access = subscription }}</ref> |synonyms_ref = <ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Anthyllis/ | title = The Plant List entry for ''Anthyllis'' | date = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | access-date = 16 January 2017}}</ref> }} }}'''''Anthyllis vulneraria''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[Двегодишно растение|двегодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Тревесто растение|тревести]] [[Лековито растение|лековити]] растенија кое потекнува од [[Европа]], [[северна Африка]] и [[Западна Азија]] опишано од [[Карл Линеј]].<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Специфичниот епитет ''vulneraria'' значи „лекувач на рани“.<ref>Wolfgang Hensel, ''350 Plantes médicinales'' (french edition: Delachaux et Niestlé SA, Paris, 2008, {{ISBN|978-2-603-01531-5}}; German edition 2007 Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart, Wolfgang Hensel, Welche Heilpflanze ist das?)</ref> == Опис == ''Anthyllis vulneraria'' се едногодишни, двегодишни или повеќегодишни тревести растенија. [[Стебло|Стеблото]] 5–90 см високо, полегнато, придигнато или вертикално, неразгрането или разгрането, со прилегнати, а во долниот дел понекогаш со расперени влакна. [[Лист|Листовите]] приосновни или распоредени по должината на стеблото; долните листови непарно-перести, при што врвното ливче најчесто е поголемо од страничните, поретко трочлени или редуцирани само на едно врвно ливче; стеблените листови непарно-перести, со 5–11 еднакви или нееднакви, копјестовидни, елиптични или јајцевидни ливчиња. [[Цвет|Цветовите]] се собираат во голем број во главичести соцветија по врвовите на гранчињата, обвиени со два длановидно насечени листа во основата на [[Соцветие|соцветието]], кои обично се покуси од соцветието. Цветањето се одвива од јуни до септември. Чашката 7–14 мм долга, 3,5–5 мм широка, трубеста, со прилегнати, полурасперени или расперени влакна, неправилна, во горниот дел стеснета, еднобојна или во горниот дел поцрвенета, по прецветувањето меуресто подуена, со 5 нееднакви запци, значително покуси од трубестиот дел, од кои двата горни се јајцевидни, а трите долни зашилени. Венчето 11–15 мм долго, жолто, портокалово, црвено, пурпурно, бледорозово или белузлаво. Барјачето 5–6 mm широко, обратно-јајцевидно-срцевидно, линејно-лировидно или лировидно-круглесто, стеснето во 4–8 мм долг, тенок, клинест дел; крилцата подолги од лаѓичката. [[Плод|Плодот]] мешунка, гол, кафеав, со една, поретко две [[Семе|семки]]. Зреењето на плодовите се одвива од јули до октомври. ''Anthyllis vulneraria'' е храна на малите [[Ларва|ларви]] [[Џуџест синец|на]] [[Џуџест синец|џуџестиот синец]] и на ''[[Aproaerema anthyllidella]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukmoths.org.uk/show.php?bf=843|title=843 ''Aproaerema anthyllidella''|last=Kimber|first=Ian|publisher=UKMoths|accessdate=15 April 2014}}</ref> == Варијабилност == * ''Anthyllis vulneraria'' var ''macedonica'' * ''Anthyllis vulneraria'' var ''bulgarica'' * ''Anthyllis vulneraria'' var ''alpestris'' * ''Anthyllis vulneraria'' var ''albana'' == Подвидови == Овој вид вклучува бројни [[Подвид|подвидови]], од кои 47 се прифатени од ''[[Plants of the World Online]]''.<ref name="powo2">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Некои автори ги сметаат овие како посебни видови: * ''A. vulneraria'' subsp. ''abyssinica'' <small>([[Sagorski]]) [[Cullen]]</small> – Еритреја и Етиопија * ''A. vulneraria'' subsp. ''ajmasiana'' {{small|([[Pau]]) [[Raynaud]] & [[Sauvage]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''alpestris'' <small>([[Kit.]]) [[Asch.]] et [[Gr.]]</small> – Европски планини * ''A. vulneraria'' subsp. ''argyrophylla'' {{small|([[Rothm.]]) [[Cullen]]}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''arundana'' {{small|([[Boiss.]] & [[Reut.]]) [[H.Lindb.]]}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''baldensis'' <small>([[Sagorski]]) [[Pignatti]] ex [[Kerguélen]]</small> – Југозападни и јужни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''balearica'' {{small|([[Coss.]] ex [[Marès]] & [[Vigin.]]) [[O.Bolòs]] & [[Vigo]]}} – Балеарски Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''boissieri'' {{small|([[Sagorski]]) [[Bornm.]]}} – Кримски Полуостров, Кавказ, Турција и северен Иран * ''A. vulneraria'' subsp. ''borealis'' {{small|([[Rouy]]) [[Jalas]]}} – Западен Исланд * ''A. vulneraria'' subsp. ''boscii'' {{small|[[Kerguélen]]}} – Северозападна Шпанија и Пиринеите * ''A. vulneraria'' subsp. ''bulgarica'' {{small|([[Sagorski]]) [[Cullen]]}} – Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''busambarensis'' <small>([[Lojac.]]) [[Pign.]]</small> – Сицилија * ''A. vulneraria'' subsp. ''carpatica'' <small>([[Pant.]]) [[Nyman]]</small> –Западна и централна Европа * ''A. vulneraria'' subsp. ''colorata'' <small>([[Juz.]]) [[Tzvelev]]</small> (synonym: ''Anthyllis colorata'' <small>Juz.</small>)<ref>{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474666-1|title=''Anthyllis colorata'' Juz. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|language=en|website=Plants of the World Online|access-date=15 February 2021}}</ref> – Балтичките земји, северозападна и централна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''corbierei'' {{small|([[Salmon]] & [[Travis]]) [[Cullen]]}} – Југозападна Велика Британија, Каналски Острови, северозападна Франција * ''A. vulneraria'' subsp. ''danica'' {{small|[[Lampinen]]}} – Данска * ''A. vulneraria'' subsp. ''dertosensis'' {{small|([[Rothm.]]) [[Font Quer]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''fatmae'' {{small|[[Font Quer]]}} – Северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''forondae'' <small>([[Sennen]]) [[Cullen]]</small> – Североисточна Шпанија, Пиринеи и југозападни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''fruticans'' {{small|[[Emb.]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''gandogeri'' {{small|([[Sagorski]]) [[Maire]]}} – Ибериски Полуостров, Балеарски Острови и северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''guyotii'' {{small|([[Chodat]]) [[Grenon]]}} – Западни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''hispidissima'' {{small|([[Sagorski]]) [[Cullen]]}} – Македонија, североисточна Грција и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''iberica'' <small>([[W.Becker]]) [[Jalas]]</small> – Бреговите на Западна Европа од Белгија до Португалија * ''A. vulneraria'' subsp. ''iframensis'' {{small|[[Cullen]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' var. ''langei'' {{small|[[Jalas]]}} – Бреговите на Западна Европа од Данска до Франција и Британските Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''lapponica'' {{small|([[Hyl.]]) [[Jalas]]}} – Британски Острови, Скандинавија, балтички земји, Белорусија, Украина и северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''maritima'' {{small|([[Schweigg.]] ex [[K.G.Hagen]]) [[Corb.]]}} – Од јужниот брег на Балтичкото Море до северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''matris-filiae'' {{small|[[Emb.]] & [[Maire]]}} – Јужна и источна Шпанија, северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''maura'' <small>([[Beck]]) [[Lindb.]]</small> – Северна Африка, Пиринејски Полуостров, Италија и Сицилија, Сирија и Либан * ''A. vulneraria'' subsp. ''microcephala'' {{small|([[Willk.]]) [[Benedí]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''multifolia'' {{small|([[W.Becker]]) [[O.Bolòs]] & [[Vigo]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''nana'' {{small|([[Ten.]]) [[Tammaro]]}} – Италија (централни Апенини) * ''A. vulneraria'' subsp. ''pinidicola'' {{small|[[Cullen]]}} – Грција, Крит и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>([[D.C.]]) [[Nyman]]</small> – Франција, Италија, Данска, Централна Европа, северниот дел на Балканскиот Полуостров, европскиот дел на Русија, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>([[D.C.]]) [[Nyman]]</small> × ''affinis'' <small>[[Brittinger]] ex [[Kerner]]</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''pseudoarundana'' {{small|[[H.Lindb.]]}} – Мароко и јужна и источна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''pulchella'' <small>([[Vis.]]) [[Bornm]].</small> – Југоисточна Европа, полуостровот Крим, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''rubriflora'' {{small|([[DC.]]) [[Arcang.]]}} (synonym ''A. vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>(Kerner) Bornm.</small>) – Франција и Балеарските Острови, преку јужна Европа, до Израел * ''A. vulneraria'' subsp. ''saharae'' {{small|([[Sagorski]]) [[Jahand.]] & [[Maire]]}} – Алжир и Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''subscaposa'' {{small|[[Cullen]]}} – Закавказје * ''A. vulneraria'' subsp. ''valesiaca'' <small>([[Becker]]) [[Guyot]]</small> – Франција, Италија и Швајцарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''variegata'' {{small|([[Boiss.]] ex [[Beck]]) [[Bornm.]]}} – Од Кавказ до јужна Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''versicolor'' {{small|([[Dalla Torre]] & [[Sarnth.]]) [[Gutermann]]}} – Австрија, Италија, Швајцарија и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vitellina'' {{small|([[Velen.]]) [[Kuzmanov]]}} – Бугарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulneraria'' <small>[[L.]]</small> – Oд западна и северна Европа до северна и источна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>(All.) Arcang.</small> – Jугозападните Алпи, Пиринеите и Корзика * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>([[All.]]) [[Arcang]].</small> × ''bonjeanii'' <small>Beck</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> – Sевероисточна Италија и северозападен Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> × ''tricolor'' <small>Vukot.</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>([[Rchb.]]) [[Cullen]]</small> × ''versicolor'' <small>Sagorski</small> == Општа распространетост == Ова растение е спорадично низ цела Европа, од [[Исланд]] до [[Средоземно Море|Средоземното Море]], во Мала Азија до [[Иран]], во Северна Африка и во [[Етиопија]]. Доведен вид е во Северна Америка. Претежно се среќава на суви тревни површини и карпести средини со варовничка почва, до 3000 метри надморска височина. == Распространетост во Македонија == ''Anthyllis vulneraria'' расте на суви места, по брдски пасишта, на варовнички камењари, покрај карпи, на чистини во шумски појаси, по планинските и високопланинските пасишта и камењари на надморска височина од 250 до 2650 метри. Неговите варијабилност и подвидно се среќаваат на различни места во Македонија: * ''A. vulneraria'' subsp ''vulneraria –'' * ''A. vulneraria'' subsp ''polyphylla –'' * ''A. vulneraria'' var ''macedonica –'' * ''A. vulneraria'' var ''bulgarica –'' * ''A. vulneraria'' subsp ''pulchella –'' * ''A. vulneraria'' subsp ''spruneri –'' * ''A. vulneraria'' subsp ''alpestris –'' * ''A. vulneraria'' var ''alpestris –'' * ''A. vulneraria'' var ''albana –'' == Галерија == <gallery> Illustration_Anthyllis_vulneraria0.jpg|Ботаничка илустрација од 1885 година<ref>illustration from Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany</ref> Anthyllis vulneraria - Bombus sylvarum - Keila.jpg|''Anthyllis vulneraria'' обезбедува полен и нектар за широк спектар на инсекти, особено за бумбарите. Fabaceae - Anthyllis vulneraria-2.JPG|алт=Inflorescences Fabaceae - Anthyllis vulneraria-3.JPG|Листови </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Commons}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Етиопија]] [[Категорија:Флора на Еритреја]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Северна Африка]] [[Категорија:Флора на Кавказ]] [[Категорија:Флора на Азија]] i471075245sxhvzl1boo19gybmuvqp8 5611496 5611482 2026-08-19T14:02:13Z Jtasevski123 69538 /* Распространетост во Македонија */ доп 5611496 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Anthyllis vulneraria inflorescence - Niitvälja.jpg |genus = Anthyllis |species = vulneraria |authority = [[L.]] |synonyms = {{collapsible list|bullets=true |''Anthyllis abyssinica'' <small>([[Sagorski]]) [[W.Becker]]</small> |''Anthyllis affinis'' <small>[[A.Kern.]]</small> | ''Anthyllis affinis'' <small>''sensu auct. fl.'' URSS</small> | ''Anthyllis albana'' <small>[[Wettst.]]</small> | ''Anthyllis albana'' var. ''macedonica'' <small>[[Degen]] & [[Dörfl.]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>[[Hegetschweiler-Bodmer]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>[[Rchb.]]</small> | ''Anthyllis alpestris'' <small>([[Schult.]]) Kit.</small> | ''Anthyllis alpicola'' <small>[[Brugger]]</small> | ''Anthyllis arenaria'' <small>([[Rupr.]]) Juz.</small> | ''Anthyllis argyrophylla'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis arundana'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> | ''Anthyllis asturiae'' <small>[[W.Becker]]</small> | ''Anthyllis balearica'' <small>[[Coss.]] ex [[Mares]] & [[Vigin.]]</small> | ''Anthyllis biebersteiniana'' <small>[[Popl.]]</small> | ''Anthyllis boissieri'' <small>([[Sagorski]]) [[Grossh.]]</small> | ''Anthyllis bonjeanii'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis carpatica'' <small>[[Pantol.]]</small> | ''Anthyllis coccinea'' subsp. ''pyrenaica'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis colorata'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis daghestanica'' <small>[[Chinth.]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>[[Don]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>[[Schult.]] ex [[Steud.]]</small> | ''Anthyllis dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis dillenii'' var. ''praepropera'' <small>[[A. Kern.]]</small> | ''Anthyllis font-queri'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis forondae'' <small>[[Sennen]]</small> | ''Anthyllis gandogeri'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis hispida'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> | ''Anthyllis hispidissima'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis illyrica'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis insularum'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis kuzenevae'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis lachnophora'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis linnaei'' <small>(Sagorski) [[Juz.]]</small> | ''Anthyllis lusitanica'' <small>[[Cullen]] & [[P. Silva]]</small> | ''Anthyllis macrocephala'' <small>[[Wender.]]</small> | ''Anthyllis macrocephala'' var. ''schiwereckii'' <small>([[DC.]]) [[Soo]]</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>[[Hagen]]</small> | ''Anthyllis maritima'' <small>[[Scweig.]]</small> | ''Anthyllis maura'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis maura'' var. ''ajmasiana'' <small>[[Pau]]</small> | ''Anthyllis nivalis'' <small>([[Willk.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis pachyphylla'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Don]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Kit.]] ex [[G. Don]]</small> | ''Anthyllis polyphylla'' <small>[[Kit]]. ex [[DC.]]</small> | ''Anthyllis praepropera'' <small>([[A.Kern.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis pseudovulneraria'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis pulchella'' <small>(Vis.) [[Vis.]]</small> | ''Anthyllis rosea'' <small>[[Willk.]]</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>[[Wender.]]</small> | ''Anthyllis rubicunda'' <small>[[Wender.]] ex [[Steud.]]</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis saharae'' <small>([[Sagorski]]) [[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis sampaiana'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis sampaioana'' <small>[[Rothm.]]</small> | ''Anthyllis scardica'' <small>[[Wettst.]]</small> | ''Anthyllis schiwereckii'' <small>([[DC.]]) [[Blocki]]</small> | ''Anthyllis schiwerescii'' <small>([[DC.]]) [[Blocki]]</small> | ''Anthyllis serpentinicola'' <small>[[Rech.f.]] & [[Goulimy]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>([[Boiss.]]) [[Beck]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' <small>[[Heldr.]] ex [[Nyman]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' subsp. ''iberica'' <small>[[W. Becker]]</small> | ''Anthyllis spruneri'' var. ''bulgarica'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis taurica'' <small>[[Juz.]]</small> | ''Anthyllis tricolor'' <small>[[Vuk.]]</small> | ''Anthyllis valesiaca'' <small>[[Beck]]</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>[[A.Kern.]]</small> | ''Anthyllis vulgaris'' <small>([[W. D. J. Koch]]) [[A. Kern.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''corbierei'' <small>([[C.E.Salmon]] & [[Travis]]) [[Cullen]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''dillenii'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''fennica'' <small>([[Jalas]]) [[Z.V.Kloczkova]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''hispida'' <small>([[Boiss.]] & [[Reut.]]) [[Cout.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''linnaei'' <small>[[Sagorski]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''macedonica'' <small>([[Degen]] & [[Dörfl.]]) [[Micevski]] & [[Matevski]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>([[A.Kern.]]) [[Bornm.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''spruneri'' <small>([[Boiss.]]) [[Bornm.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulgaris'' <small>([[Koch]]) [[Corb.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''biebersteiniana'' <small>[[Taliev]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''calcicola'' <small>[[Schur]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''colorata'' <small>([[Juz.]]) [[Lampinen]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''insularum'' <small>([[Rothm.]]) [[O. Bolòs]] & [[Vigo]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''lapponica'' <small>[[Hyl.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''polyphylla'' <small>([[DC.]]) [[Nyman]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''rifana'' <small>[[Emb.]] & [[Maire]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''schiwereckii'' <small>[[DC.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''spruneri'' <small>[[Boiss.]]</small> | ''Anthyllis vulneraria'' var. ''vitellina'' <small>[[Velen.]]</small> | ''Anthyllis vulnerarioides'' <small>([[All.]]) [[Bonjean]] ex [[Rchb.]]</small> | ''Anthyllis webbiana'' <small>''sensu auct.''</small> | ''Anthyllis webbiana'' var. ''nivalis'' <small>[[Willk.]]</small> | ''Anthyllis weldeniana'' <small>[[Rchb.]]</small> | ''Astragalus vulnerarioides'' <small>[[Allioni]]</small><ref>{{cite journal | vauthors = Conti F, Guglielmone L, Pennesi R, Bartolucci F | year = 2016 | title = Typification of the name ''Astragalus vulnerarioides'', basionym of ''Anthyllis vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' (Fabaceae), and notes on its distribution | journal = [[Phytotaxa]] | volume = 261 | issue = 3 | page = 298 | url = http://www.biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.261.3.12/0 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.12 | url-access = subscription }}</ref> |synonyms_ref = <ref name="PlantList">{{cite web | url = http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Leguminosae/Anthyllis/ | title = The Plant List entry for ''Anthyllis'' | date = 2013 | website = [[The Plant List]] | publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] and the [[Missouri Botanical Garden]] | access-date = 16 January 2017}}</ref> }} }}'''''Anthyllis vulneraria''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[Двегодишно растение|двегодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Тревесто растение|тревести]] [[Лековито растение|лековити]] растенија кое потекнува од [[Европа]], [[северна Африка]] и [[Западна Азија]] опишано од [[Карл Линеј]].<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Специфичниот епитет ''vulneraria'' значи „лекувач на рани“.<ref>Wolfgang Hensel, ''350 Plantes médicinales'' (french edition: Delachaux et Niestlé SA, Paris, 2008, {{ISBN|978-2-603-01531-5}}; German edition 2007 Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, Stuttgart, Wolfgang Hensel, Welche Heilpflanze ist das?)</ref> == Опис == ''Anthyllis vulneraria'' се едногодишни, двегодишни или повеќегодишни тревести растенија. [[Стебло|Стеблото]] 5–90 см високо, полегнато, придигнато или вертикално, неразгрането или разгрането, со прилегнати, а во долниот дел понекогаш со расперени влакна. [[Лист|Листовите]] приосновни или распоредени по должината на стеблото; долните листови непарно-перести, при што врвното ливче најчесто е поголемо од страничните, поретко трочлени или редуцирани само на едно врвно ливче; стеблените листови непарно-перести, со 5–11 еднакви или нееднакви, копјестовидни, елиптични или јајцевидни ливчиња. [[Цвет|Цветовите]] се собираат во голем број во главичести соцветија по врвовите на гранчињата, обвиени со два длановидно насечени листа во основата на [[Соцветие|соцветието]], кои обично се покуси од соцветието. Цветањето се одвива од јуни до септември. Чашката 7–14 мм долга, 3,5–5 мм широка, трубеста, со прилегнати, полурасперени или расперени влакна, неправилна, во горниот дел стеснета, еднобојна или во горниот дел поцрвенета, по прецветувањето меуресто подуена, со 5 нееднакви запци, значително покуси од трубестиот дел, од кои двата горни се јајцевидни, а трите долни зашилени. Венчето 11–15 мм долго, жолто, портокалово, црвено, пурпурно, бледорозово или белузлаво. Барјачето 5–6 mm широко, обратно-јајцевидно-срцевидно, линејно-лировидно или лировидно-круглесто, стеснето во 4–8 мм долг, тенок, клинест дел; крилцата подолги од лаѓичката. [[Плод|Плодот]] мешунка, гол, кафеав, со една, поретко две [[Семе|семки]]. Зреењето на плодовите се одвива од јули до октомври.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1359-1362}}</ref> ''Anthyllis vulneraria'' е храна на малите [[Ларва|ларви]] [[Џуџест синец|на]] [[Џуџест синец|џуџестиот синец]] и на ''[[Aproaerema anthyllidella]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukmoths.org.uk/show.php?bf=843|title=843 ''Aproaerema anthyllidella''|last=Kimber|first=Ian|publisher=UKMoths|accessdate=15 April 2014}}</ref> == Варијабилност == * ''Anthyllis vulneraria'' var ''macedonica<ref name=":0" />'' * ''Anthyllis vulneraria'' var ''bulgarica<ref name=":0" />'' * ''Anthyllis vulneraria'' var ''alpestris<ref name=":0" />'' * ''Anthyllis vulneraria'' var ''albana<ref name=":0" />'' == Подвидови == Овој вид вклучува бројни [[Подвид|подвидови]], од кои 47 се прифатени од ''[[Plants of the World Online]]''.<ref name="powo2">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474795-1|title=''Anthyllis vulneraria'' L.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=13 February 2025}}</ref> Некои автори ги сметаат овие како посебни видови: * ''A. vulneraria'' subsp. ''abyssinica'' <small>([[Sagorski]]) [[Cullen]]</small> – Еритреја и Етиопија * ''A. vulneraria'' subsp. ''ajmasiana'' {{small|([[Pau]]) [[Raynaud]] & [[Sauvage]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''alpestris'' <small>([[Kit.]]) [[Asch.]] et [[Gr.]]</small> – Европски планини * ''A. vulneraria'' subsp. ''argyrophylla'' {{small|([[Rothm.]]) [[Cullen]]}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''arundana'' {{small|([[Boiss.]] & [[Reut.]]) [[H.Lindb.]]}} – Јужна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''baldensis'' <small>([[Sagorski]]) [[Pignatti]] ex [[Kerguélen]]</small> – Југозападни и јужни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''balearica'' {{small|([[Coss.]] ex [[Marès]] & [[Vigin.]]) [[O.Bolòs]] & [[Vigo]]}} – Балеарски Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''boissieri'' {{small|([[Sagorski]]) [[Bornm.]]}} – Кримски Полуостров, Кавказ, Турција и северен Иран * ''A. vulneraria'' subsp. ''borealis'' {{small|([[Rouy]]) [[Jalas]]}} – Западен Исланд * ''A. vulneraria'' subsp. ''boscii'' {{small|[[Kerguélen]]}} – Северозападна Шпанија и Пиринеите * ''A. vulneraria'' subsp. ''bulgarica'' {{small|([[Sagorski]]) [[Cullen]]}} – Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''busambarensis'' <small>([[Lojac.]]) [[Pign.]]</small> – Сицилија * ''A. vulneraria'' subsp. ''carpatica'' <small>([[Pant.]]) [[Nyman]]</small> –Западна и централна Европа * ''A. vulneraria'' subsp. ''colorata'' <small>([[Juz.]]) [[Tzvelev]]</small> (synonym: ''Anthyllis colorata'' <small>Juz.</small>)<ref>{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:474666-1|title=''Anthyllis colorata'' Juz. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|language=en|website=Plants of the World Online|access-date=15 February 2021}}</ref> – Балтичките земји, северозападна и централна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''corbierei'' {{small|([[Salmon]] & [[Travis]]) [[Cullen]]}} – Југозападна Велика Британија, Каналски Острови, северозападна Франција * ''A. vulneraria'' subsp. ''danica'' {{small|[[Lampinen]]}} – Данска * ''A. vulneraria'' subsp. ''dertosensis'' {{small|([[Rothm.]]) [[Font Quer]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''fatmae'' {{small|[[Font Quer]]}} – Северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''forondae'' <small>([[Sennen]]) [[Cullen]]</small> – Североисточна Шпанија, Пиринеи и југозападни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''fruticans'' {{small|[[Emb.]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''gandogeri'' {{small|([[Sagorski]]) [[Maire]]}} – Ибериски Полуостров, Балеарски Острови и северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''guyotii'' {{small|([[Chodat]]) [[Grenon]]}} – Западни Алпи * ''A. vulneraria'' subsp. ''hispidissima'' {{small|([[Sagorski]]) [[Cullen]]}} – Македонија, североисточна Грција и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''iberica'' <small>([[W.Becker]]) [[Jalas]]</small> – Бреговите на Западна Европа од Белгија до Португалија * ''A. vulneraria'' subsp. ''iframensis'' {{small|[[Cullen]]}} – Мароко * ''A. vulneraria'' var. ''langei'' {{small|[[Jalas]]}} – Бреговите на Западна Европа од Данска до Франција и Британските Острови * ''A. vulneraria'' subsp. ''lapponica'' {{small|([[Hyl.]]) [[Jalas]]}} – Британски Острови, Скандинавија, балтички земји, Белорусија, Украина и северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''maritima'' {{small|([[Schweigg.]] ex [[K.G.Hagen]]) [[Corb.]]}} – Од јужниот брег на Балтичкото Море до северна и централна Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''matris-filiae'' {{small|[[Emb.]] & [[Maire]]}} – Јужна и источна Шпанија, северен Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''maura'' <small>([[Beck]]) [[Lindb.]]</small> – Северна Африка, Пиринејски Полуостров, Италија и Сицилија, Сирија и Либан * ''A. vulneraria'' subsp. ''microcephala'' {{small|([[Willk.]]) [[Benedí]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''multifolia'' {{small|([[W.Becker]]) [[O.Bolòs]] & [[Vigo]]}} – Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''nana'' {{small|([[Ten.]]) [[Tammaro]]}} – Италија (централни Апенини) * ''A. vulneraria'' subsp. ''pinidicola'' {{small|[[Cullen]]}} – Грција, Крит и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>([[D.C.]]) [[Nyman]]</small> – Франција, Италија, Данска, Централна Европа, северниот дел на Балканскиот Полуостров, европскиот дел на Русија, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''polyphylla'' <small>([[D.C.]]) [[Nyman]]</small> × ''affinis'' <small>[[Brittinger]] ex [[Kerner]]</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''pseudoarundana'' {{small|[[H.Lindb.]]}} – Мароко и јужна и источна Шпанија * ''A. vulneraria'' subsp. ''pulchella'' <small>([[Vis.]]) [[Bornm]].</small> – Југоисточна Европа, полуостровот Крим, Кавказ и Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''rubriflora'' {{small|([[DC.]]) [[Arcang.]]}} (synonym ''A. vulneraria'' subsp. ''praepropera'' <small>(Kerner) Bornm.</small>) – Франција и Балеарските Острови, преку јужна Европа, до Израел * ''A. vulneraria'' subsp. ''saharae'' {{small|([[Sagorski]]) [[Jahand.]] & [[Maire]]}} – Алжир и Мароко * ''A. vulneraria'' subsp. ''subscaposa'' {{small|[[Cullen]]}} – Закавказје * ''A. vulneraria'' subsp. ''valesiaca'' <small>([[Becker]]) [[Guyot]]</small> – Франција, Италија и Швајцарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''variegata'' {{small|([[Boiss.]] ex [[Beck]]) [[Bornm.]]}} – Од Кавказ до јужна Турција * ''A. vulneraria'' subsp. ''versicolor'' {{small|([[Dalla Torre]] & [[Sarnth.]]) [[Gutermann]]}} – Австрија, Италија, Швајцарија и поранешна Југославија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vitellina'' {{small|([[Velen.]]) [[Kuzmanov]]}} – Бугарија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulneraria'' <small>[[L.]]</small> – Oд западна и северна Европа до северна и источна европска Русија * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>(All.) Arcang.</small> – Jугозападните Алпи, Пиринеите и Корзика * ''A. vulneraria'' subsp. ''vulnerarioides'' <small>([[All.]]) [[Arcang]].</small> × ''bonjeanii'' <small>Beck</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> – Sевероисточна Италија и северозападен Балкански Полуостров * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>(Rchb.) Cullen</small> × ''tricolor'' <small>Vukot.</small> * ''A. vulneraria'' subsp. ''weldeniana'' <small>([[Rchb.]]) [[Cullen]]</small> × ''versicolor'' <small>Sagorski</small> == Општа распространетост == Ова растение е спорадично низ цела Европа, од [[Исланд]] до [[Средоземно Море|Средоземното Море]], во Мала Азија до [[Иран]], во Северна Африка и во [[Етиопија]]. Доведен вид е во Северна Америка. Претежно се среќава на суви тревни површини и карпести средини со варовничка почва, до 3000 метри надморска височина. == Распространетост во Македонија == ''Anthyllis vulneraria'' расте на суви места, по брдски пасишта, на варовнички камењари, покрај карпи, на чистини во шумски појаси, по планинските и високопланинските пасишта и камењари на надморска височина од 250 до 2650 метри. Неговите варијабилност и подвидно се среќаваат на различни места во Македонија:<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' subsp ''vulneraria –'' не се среќава во [[Македонија]].<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' subsp ''polyphylla –'' се среќава во [[Гази Баба]], [[Матка]], селото [[Нова Брезница]] во [[Скопје]], [[Скопска Црна Гора]], [[Дервенска Клисура|Жеденската Клисура]] кај селото [[Радуша]] и селото [[Орашје]], [[Маврово]] и Јама на [[Бистра]].<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' var ''macedonica –'' се среќава на клисурите на реките [[Тополка]] и [[Бабуна (река)|Бабуна]] во [[Велес]], селото [[Мајден]] во [[Кавадарци]], [[Плетвар]] и [[Козјак (Мариово)|Козјак]] во [[Прилеп]], местото ''Ѓуранѓа'' и поранешното село [[Асанли]] во [[Нов Дојран]].<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' var ''bulgarica –'' се среќава на [[Матка (село)|Матка]] во [[Скопје]], [[Дервенска Клисура|Жеденската Клисура]], селото [[Барбарос]] во [[Македонска Каменица]], над селото [[Велебрдо]] на [[Крчин]], [[Јабланица]], [[Вевчани]], [[Галичица]], [[Илинска Планина]].<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' subsp ''pulchella –'' се среќава на [[Јакупица]] на [[Солунска Глава]] и [[Бегово Поле]], [[Попова Шапка]] на [[Шар Планина]], Церипашина кај Љуботен, [[Меденица]] на [[Бистра]], [[Требишка Рупа]], [[Чаушица]], [[Говедарник]], [[Русин Брдо]], [[Косеница]], [[Маскаровец]], [[Селечка Планина]], [[Султаница]], [[Кобилино Поле]] на [[Кораб]], [[Дешат]] над селото [[Битуше]], [[Стара Галичица]], [[Петрино]] и [[Томорос]] на [[Галичица]]. Дренковски ги посочил исто така за [[Водно]] во 1969 година.<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' subsp ''spruneri –'' се среќава кај [[Козјак (Мариово)|Козјак]] во [[Прилеп]], [[Мариово]] кај [[Гола Скрка]] помеѓу селата [[Мелница (Прилепско)|Мелница]] и [[Витолиште]], Пантелејмон над селото [[Бешиште]], [[Живовска Скрка]] над селото [[Живово]] и кај Змејца.<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' var ''alpestris –'' Хорват во 1936 година го посочил за планината [[Шар Планина]].<ref name=":0" /> * ''A. vulneraria'' var ''albana –'' се среќава на [[Бегово Поле]], [[Марина Дупка]] и [[Солунска Глава]] на [[Јакупица]], [[Попова Шапка]], [[Церипашина]] и [[Титов Врв]] на [[Шар Планина]], [[Кобилино Поле]] на [[Кораб]] и кај [[Дешат]] над селото [[Битуше]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery> Illustration_Anthyllis_vulneraria0.jpg|Ботаничка илустрација од 1885 година<ref>illustration from Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany</ref> Anthyllis vulneraria - Bombus sylvarum - Keila.jpg|''Anthyllis vulneraria'' обезбедува полен и нектар за широк спектар на инсекти, особено за бумбарите. Fabaceae - Anthyllis vulneraria-2.JPG|алт=Inflorescences Fabaceae - Anthyllis vulneraria-3.JPG|Листови </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Commons}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Етиопија]] [[Категорија:Флора на Еритреја]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Северна Африка]] [[Категорија:Флора на Кавказ]] [[Категорија:Флора на Азија]] s5bkwpfsx15brr719fkt4ijfxomwztn 1 1401295 5611463 2026-08-19T12:10:58Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5611463 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1401297 5611473 2026-08-19T13:08:50Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369227865|Alnus alnobetula]]“ 5611473 wikitext text/x-wiki '''Зелена евла''' ([[науч.]] ''Alnus alnobetula'') е грмушка или мало дрво од родот евла, ''[[Alnus]]'', широко распространето низ поголемиот дел од Европа, Азија и Северна Америка.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1|title=''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> Многу извори го нарекуваат '''''Alnus viridis''''', но ова е подоцнежно име, синоним за ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula''.<ref name="Chery">{{Наведено списание|last=Chery|first=Joyce|date=2015-08-14|title=New nomenclature combinations in the green alder species complex (Betulaceae)|journal=PhytoKeys|publisher=Pensoft Publishers|volume=56|pages=1–6|doi=10.3897/phytokeys.56.5225|issn=1314-2003|pmc=4611743|doi-access=free}}</ref><ref name="POWO" /> Видот првпат го опишал [[Јакоб Фридрих Ерхарт]] во 1783 година како ''Betula alnobetula'', додека името ''viridis'' првпат било употребено подоцна, како ''Betula viridis'', во 1785 година.<ref name="Chery" /> == Опис == [[Податотека:Alnus_crispa.jpg|мини| Лисја и соцветија, subsp. ''crispa'']] Тоа е листопадна голема [[грмушка]] или мало дрво 2,5 метри високо со мазна сива кора дури и во старост. [[Лист|Листовите]] се сјајно зелени со светло зелени долни површини, јајцевидни. [[Цвет|Цветовите]] се [[Реса (ботаника)|ресички]], кои се појавуваат доцна напролет откако ќе никнат листовите (за разлика од другите евли кои цветаат пред да никнат лисјата). Машките ресички се висечки, 4–8&nbsp;см долги, женските ресички 1&nbsp;см долги и 0,7&nbsp;см широки кога созреваат кон доцна есен, во гроздови од 3–10 на разгрането стебло.<ref>{{EFloras|1|233500041|Alnus viridis}}</ref> [[Семе|Семките]] се мали, 1-2&nbsp;мм долги, светло-кафеави со тесно кружно крило. Корењата на зелената евла имаат нодули [[Врзување на азотот|што го врзуваат азотот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/tree-species-database/131592-green-alder-var/|title=Green alder (VAR)|date=2024-04-17|work=Forest Research|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref name="USDA">{{Наведена книга|url=https://www.fs.fed.us/rm/pubs_int/int_gtr180.pdf|title=Field Guide to the Forest Plants of Northern Idaho|last=Patterson|first=Patricia A.|date=1985|publisher=United States Department of Agriculture Forest Service|page=35}}</ref> Една студија од Алјаска покажа дека садниците од евла биле способни да навлезат во отпадот од рудниците за јаглен, и можат да се користат за ревегетација и рекултивација на рудници за јаглен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/alnvirs/all.html|title=Fire Effects Information System (FEIS)|publisher=USDA|accessdate=3 February 2020}}</ref> == Дистрибуција == Постојат пет до седум [[Подвид|подвидови]], од кои некои автори ги третираат како посебни видови. Базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO) моментално прифаќа пет подвида:<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1|title=''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1 "''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch"]. </cite></ref> Два други подвида понекогаш се прифаќаат, subsp. ''mandschurica'' и subsp. ''maximowiczii'', обете од далечниот исток на Азија,<ref name="Chery">{{Наведено списание|last=Chery|first=Joyce|date=2015-08-14|title=New nomenclature combinations in the green alder species complex (Betulaceae)|journal=PhytoKeys|publisher=Pensoft Publishers|volume=56|pages=1–6|doi=10.3897/phytokeys.56.5225|issn=1314-2003|pmc=4611743|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChery2015">Chery, Joyce (14 August 2015). </cite></ref> сега се третираат како посебни видови ''[[Alnus mandschurica]]'' и ''[[Alnus maximowiczii]]'', соодветно, од страна на POWO.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:107681-1|title=''Alnus mandschurica'' (Callier) Hand.-Mazz.|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:9439-2|title=''Alnus maximowiczii'' Callier|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/alnus-viridis/ ''Alnus viridis''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] hirbj2ez3uug9ahmonqds3a9rmk0ezp 5611477 5611473 2026-08-19T13:14:44Z Виолетова 1975 5611477 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Alnus fruits.jpg |image_alt = |image_caption = ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' во Швајцарија |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name=iucn>{{cite journal |author=Rivers, M.C. |author2=Stritch, L. |name-list-style=amp |title=''Alnus alnobetula'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=208 |at=e.T51203944A2347475. |publisher=[[IUCN]] |year=2016 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T51203944A2347475.en |doi-access=free }}</ref> |genus = Alnus |parent = Alnus subg. Clethropsis |species = alnobetula |authority = ([[Ehrh.]]) [[K.Koch]] |synonyms_ref = <ref name=wwwwwww>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6257 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms = {{collapsible list |bullets=on |''Betula alnobetula'' <small>Ehrh.</small> ([[basionym]]) |''Alnus fruticosa'' <small>Rupr.</small> |''Alnus viridis'' <small>(Chaix) DC. 1805</small> |''Alnus viridis'' <small>A.Gray 1848, illegitimate homonym, not (Chaix) DC. 1805</small> |''Alnaster fruticosus'' <small>(Rupr.) Ledeb.</small> |''Duschekia fruticosa'' <small>(Rupr.) Pouzar</small> |''Alnus pumila'' <small>Nois. ex Corrie</small> |''Alnus orbiculata'' <small>Lopylaie ex Spach</small> |''Alnus tristis'' <small>Wormsk. ex Regel</small> |''Alnus alpina'' <small>Vill.</small> |''Betula viridis'' <small>Chaix in D.Villars</small> |''Betula ovata'' <small>Schrank</small> |''Betula alpina'' <small>Borkh. ex Theorin</small> |''Alnus ovata'' <small>(Schrank) G.Lodd.</small> |''Alnaster viridis'' <small>(Chaix) Spach</small> |''Semidopsis viridis'' <small>(Chaix) Zumagl.</small> |''Duschekia ovata'' <small>(Schrank) Opiz</small> |''Duschekia viridis'' <small>(Chaix) Opiz</small> |''Alnus brembana'' <small>Rota</small> |''Alnus corylifolia'' <small>A.Kern. ex Dalla Torre</small> |''Betula crispa'' <small>Aiton</small> |''Alnus crispa'' <small>(Aiton) Pursh</small> |''Alnaster crispus'' <small>(Aiton) Czerep.</small> |''Duschekia crispa'' <small>(Aiton) Pouzar</small> |''Alnus undulata'' <small>Willd.</small> |''Betula alnus-crispa'' <small>Steud.</small> |''Alnus mitchelliana'' <small>M.A.Curtis ex A.Gray</small> |''Alnus repens'' <small>Wormsk. ex Hornem.</small> |''Alnus mollis'' <small>Fernald</small> |''Alnus viridis'' var. ''sinuata'' <small>Regel</small> |''Alnus sinuata'' <small>(Regel) Rydb.</small> |''Duschekia sinuata'' <small>(Regel) Pouzar</small> |''Alnaster sinuatus'' <small>(Regel) Czerep.</small> |''Betula tristis'' <small>Wormsk. ex Link</small> |''Alnus sitchensis'' <small>(Regel) Sarg</small> |''Alnus kamschatica'' <small>(Regel) Kudô ex Masam</small> |''Duschekia kamtschatica'' <small>(Callier) Pouzar</small> |''Alnaster kamtschaticus'' <small>(Callier) Czerep.</small> |''Alnus suaveolens'' <small>Req.</small> }} |range_map = Alnus viridis range.svg |range_map_caption = Natural distribution of ''Alnus alnobetula'' complex }} '''Зелена евла''' ([[науч.]] ''Alnus alnobetula'') е грмушка или мало дрво од родот евла, ''[[Alnus]]'', широко распространето низ поголемиот дел од Европа, Азија и Северна Америка.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1|title=''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> Многу извори го нарекуваат '''''Alnus viridis''''', но ова е подоцнежно име, синоним за ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula''.<ref name="Chery">{{Наведено списание|last=Chery|first=Joyce|date=2015-08-14|title=New nomenclature combinations in the green alder species complex (Betulaceae)|journal=PhytoKeys|publisher=Pensoft Publishers|volume=56|pages=1–6|doi=10.3897/phytokeys.56.5225|issn=1314-2003|pmc=4611743|doi-access=free}}</ref><ref name="POWO" /> Видот првпат го опишал [[Јакоб Фридрих Ерхарт]] во 1783 година како ''Betula alnobetula'', додека името ''viridis'' првпат било употребено подоцна, како ''Betula viridis'', во 1785 година.<ref name="Chery" /> == Опис == [[Податотека:Alnus_crispa.jpg|мини| Лисја и соцветија, subsp. ''crispa'']] Тоа е листопадна голема [[грмушка]] или мало дрво 2,5 метри високо со мазна сива кора дури и во старост. [[Лист|Листовите]] се сјајно зелени со светло зелени долни површини, јајцевидни. [[Цвет|Цветовите]] се [[Реса (ботаника)|ресички]], кои се појавуваат доцна напролет откако ќе никнат листовите (за разлика од другите евли кои цветаат пред да никнат лисјата). Машките ресички се висечки, 4–8&nbsp;см долги, женските ресички 1&nbsp;см долги и 0,7&nbsp;см широки кога созреваат кон доцна есен, во гроздови од 3–10 на разгрането стебло.<ref>{{EFloras|1|233500041|Alnus viridis}}</ref> [[Семе|Семките]] се мали, 1-2&nbsp;мм долги, светло-кафеави со тесно кружно крило. Корењата на зелената евла имаат нодули [[Врзување на азотот|што го врзуваат азотот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/tree-species-database/131592-green-alder-var/|title=Green alder (VAR)|date=2024-04-17|work=Forest Research|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref name="USDA">{{Наведена книга|url=https://www.fs.fed.us/rm/pubs_int/int_gtr180.pdf|title=Field Guide to the Forest Plants of Northern Idaho|last=Patterson|first=Patricia A.|date=1985|publisher=United States Department of Agriculture Forest Service|page=35}}</ref> Една студија од Алјаска покажа дека садниците од евла биле способни да навлезат во отпадот од рудниците за јаглен, и можат да се користат за ревегетација и рекултивација на рудници за јаглен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/alnvirs/all.html|title=Fire Effects Information System (FEIS)|publisher=USDA|accessdate=3 February 2020}}</ref> == Распространетост == Постојат пет до седум [[Подвид|подвидови]], од кои некои автори ги третираат како посебни видови. Базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO) моментално прифаќа пет подвида:<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1|title=''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1 "''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch"]. </cite></ref> *''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' – Средна Европа *''Alnus alnobetula'' subsp. ''crispa'' (Aiton) Raus – Северна Америка, Гренланд *''Alnus alnobetula'' subsp. ''fruticosa'' (Rupr.) Raus – Североисточна Европа, северна Азија, северозападна Северна Америка America *''Alnus alnobetula'' subsp. ''sinuata'' (Regel) Raus – Северна Америка, Сибир *''Alnus alnobetula'' subsp. ''suaveolens'' (Req.) Lambinon & Kerguélen – Козрика (ендемски вид) Два други подвида понекогаш се прифаќаат, subsp. ''mandschurica'' и subsp. ''maximowiczii'', обете од далечниот исток на Азија,<ref name="Chery">{{Наведено списание|last=Chery|first=Joyce|date=2015-08-14|title=New nomenclature combinations in the green alder species complex (Betulaceae)|journal=PhytoKeys|publisher=Pensoft Publishers|volume=56|pages=1–6|doi=10.3897/phytokeys.56.5225|issn=1314-2003|pmc=4611743|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChery2015">Chery, Joyce (14 August 2015). </cite></ref> сега се третираат како посебни видови ''[[Alnus mandschurica]]'' и ''[[Alnus maximowiczii]]'', соодветно, од страна на POWO.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:107681-1|title=''Alnus mandschurica'' (Callier) Hand.-Mazz.|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:9439-2|title=''Alnus maximowiczii'' Callier|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/alnus-viridis/ ''Alnus viridis''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Taxonbar|from1=Q20720096|from2=Q163978}} [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] os7r4ns1yjnzjkz6socdjvtcbs09t8c 5611479 5611477 2026-08-19T13:16:39Z Виолетова 1975 5611479 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Alnus fruits.jpg |image_alt = |image_caption = ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' во Швајцарија |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name=iucn>{{cite journal |author=Rivers, M.C. |author2=Stritch, L. |name-list-style=amp |title=''Alnus alnobetula'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=208 |at=e.T51203944A2347475. |publisher=[[IUCN]] |year=2016 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T51203944A2347475.en |doi-access=free }}</ref> |genus = Alnus |parent = Alnus subg. Clethropsis |species = alnobetula |authority = ([[Ehrh.]]) [[K.Koch]] |synonyms_ref = <ref name=wwwwwww>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6257 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms = {{collapsible list |bullets=on |''Betula alnobetula'' <small>Ehrh.</small> ([[basionym]]) |''Alnus fruticosa'' <small>Rupr.</small> |''Alnus viridis'' <small>(Chaix) DC. 1805</small> |''Alnus viridis'' <small>A.Gray 1848, illegitimate homonym, not (Chaix) DC. 1805</small> |''Alnaster fruticosus'' <small>(Rupr.) Ledeb.</small> |''Duschekia fruticosa'' <small>(Rupr.) Pouzar</small> |''Alnus pumila'' <small>Nois. ex Corrie</small> |''Alnus orbiculata'' <small>Lopylaie ex Spach</small> |''Alnus tristis'' <small>Wormsk. ex Regel</small> |''Alnus alpina'' <small>Vill.</small> |''Betula viridis'' <small>Chaix in D.Villars</small> |''Betula ovata'' <small>Schrank</small> |''Betula alpina'' <small>Borkh. ex Theorin</small> |''Alnus ovata'' <small>(Schrank) G.Lodd.</small> |''Alnaster viridis'' <small>(Chaix) Spach</small> |''Semidopsis viridis'' <small>(Chaix) Zumagl.</small> |''Duschekia ovata'' <small>(Schrank) Opiz</small> |''Duschekia viridis'' <small>(Chaix) Opiz</small> |''Alnus brembana'' <small>Rota</small> |''Alnus corylifolia'' <small>A.Kern. ex Dalla Torre</small> |''Betula crispa'' <small>Aiton</small> |''Alnus crispa'' <small>(Aiton) Pursh</small> |''Alnaster crispus'' <small>(Aiton) Czerep.</small> |''Duschekia crispa'' <small>(Aiton) Pouzar</small> |''Alnus undulata'' <small>Willd.</small> |''Betula alnus-crispa'' <small>Steud.</small> |''Alnus mitchelliana'' <small>M.A.Curtis ex A.Gray</small> |''Alnus repens'' <small>Wormsk. ex Hornem.</small> |''Alnus mollis'' <small>Fernald</small> |''Alnus viridis'' var. ''sinuata'' <small>Regel</small> |''Alnus sinuata'' <small>(Regel) Rydb.</small> |''Duschekia sinuata'' <small>(Regel) Pouzar</small> |''Alnaster sinuatus'' <small>(Regel) Czerep.</small> |''Betula tristis'' <small>Wormsk. ex Link</small> |''Alnus sitchensis'' <small>(Regel) Sarg</small> |''Alnus kamschatica'' <small>(Regel) Kudô ex Masam</small> |''Duschekia kamtschatica'' <small>(Callier) Pouzar</small> |''Alnaster kamtschaticus'' <small>(Callier) Czerep.</small> |''Alnus suaveolens'' <small>Req.</small> }} |range_map = Alnus viridis range.svg |range_map_caption = Natural distribution of ''Alnus alnobetula'' complex }} '''Зелена евла''' ([[науч.]] ''Alnus alnobetula'') е грмушка или мало дрво од родот евла, ''[[Alnus]]'', широко распространето низ поголемиот дел од Европа, Азија и Северна Америка.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1|title=''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> Многу извори го нарекуваат '''''Alnus viridis''''', но ова е подоцнежно име, синоним за ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula''.<ref name="Chery">{{Наведено списание|last=Chery|first=Joyce|date=2015-08-14|title=New nomenclature combinations in the green alder species complex (Betulaceae)|journal=PhytoKeys|publisher=Pensoft Publishers|volume=56|pages=1–6|doi=10.3897/phytokeys.56.5225|issn=1314-2003|pmc=4611743|doi-access=free}}</ref><ref name="POWO" /> Видот првпат го опишал [[Јакоб Фридрих Ерхарт]] во 1783 година како ''Betula alnobetula'', додека името ''viridis'' првпат било употребено подоцна, како ''Betula viridis'', во 1785 година.<ref name="Chery" /> == Опис == [[Податотека:Alnus_crispa.jpg|мини| Лисја и соцветија, subsp. ''crispa'']] Тоа е листопадна голема [[грмушка]] или мало дрво 2,5 метри високо со мазна сива кора дури и во старост. [[Лист|Листовите]] се сјајно зелени со светло зелени долни површини, јајцевидни. [[Цвет|Цветовите]] се [[Реса (ботаника)|ресички]], кои се појавуваат доцна напролет откако ќе никнат листовите (за разлика од другите евли кои цветаат пред да никнат лисјата). Машките ресички се висечки, 4–8&nbsp;см долги, женските ресички 1&nbsp;см долги и 0,7&nbsp;см широки кога созреваат кон доцна есен, во гроздови од 3–10 на разгрането стебло.<ref>{{EFloras|1|233500041|Alnus viridis}}</ref> [[Семе|Семките]] се мали, 1-2&nbsp;мм долги, светло-кафеави со тесно кружно крило. Корењата на зелената евла имаат нодули [[Врзување на азотот|што го врзуваат азотот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/tree-species-database/131592-green-alder-var/|title=Green alder (VAR)|date=2024-04-17|work=Forest Research|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref name="USDA">{{Наведена книга|url=https://www.fs.fed.us/rm/pubs_int/int_gtr180.pdf|title=Field Guide to the Forest Plants of Northern Idaho|last=Patterson|first=Patricia A.|date=1985|publisher=United States Department of Agriculture Forest Service|page=35}}</ref> Една студија од Алјаска покажа дека садниците од евла биле способни да навлезат во отпадот од рудниците за јаглен, и можат да се користат за ревегетација и рекултивација на рудници за јаглен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/alnvirs/all.html|title=Fire Effects Information System (FEIS)|publisher=USDA|accessdate=3 February 2020}}</ref> == Распространетост == Постојат пет до седум [[Подвид|подвидови]], од кои некои автори ги третираат како посебни видови. Базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO) моментално прифаќа пет подвида:<ref name="POWO" /> *''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' – Средна Европа *''Alnus alnobetula'' subsp. ''crispa'' (Aiton) Raus – Северна Америка, Гренланд *''Alnus alnobetula'' subsp. ''fruticosa'' (Rupr.) Raus – Североисточна Европа, северна Азија, северозападна Северна Америка America *''Alnus alnobetula'' subsp. ''sinuata'' (Regel) Raus – Северна Америка, Сибир *''Alnus alnobetula'' subsp. ''suaveolens'' (Req.) Lambinon & Kerguélen – Козрика (ендемски вид) Два други подвида понекогаш се прифаќаат, subsp. ''mandschurica'' и subsp. ''maximowiczii'', обете од далечниот исток на Азија,<ref name="Chery" /> сега се третираат како посебни видови ''[[Alnus mandschurica]]'' и ''[[Alnus maximowiczii]]'', соодветно, од страна на POWO.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:107681-1|title=''Alnus mandschurica'' (Callier) Hand.-Mazz.|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:9439-2|title=''Alnus maximowiczii'' Callier|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/alnus-viridis/ ''Alnus viridis''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Taxonbar|from1=Q20720096|from2=Q163978}} [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 6dey1ok3ztk8j6s2cvz6mua1zbfgez3 5611481 5611479 2026-08-19T13:20:13Z Виолетова 1975 /* Распространетост */ 5611481 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Alnus fruits.jpg |image_alt = |image_caption = ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' во Швајцарија |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name=iucn>{{cite journal |author=Rivers, M.C. |author2=Stritch, L. |name-list-style=amp |title=''Alnus alnobetula'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=208 |at=e.T51203944A2347475. |publisher=[[IUCN]] |year=2016 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T51203944A2347475.en |doi-access=free }}</ref> |genus = Alnus |parent = Alnus subg. Clethropsis |species = alnobetula |authority = ([[Ehrh.]]) [[K.Koch]] |synonyms_ref = <ref name=wwwwwww>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6257 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms = {{collapsible list |bullets=on |''Betula alnobetula'' <small>Ehrh.</small> ([[basionym]]) |''Alnus fruticosa'' <small>Rupr.</small> |''Alnus viridis'' <small>(Chaix) DC. 1805</small> |''Alnus viridis'' <small>A.Gray 1848, illegitimate homonym, not (Chaix) DC. 1805</small> |''Alnaster fruticosus'' <small>(Rupr.) Ledeb.</small> |''Duschekia fruticosa'' <small>(Rupr.) Pouzar</small> |''Alnus pumila'' <small>Nois. ex Corrie</small> |''Alnus orbiculata'' <small>Lopylaie ex Spach</small> |''Alnus tristis'' <small>Wormsk. ex Regel</small> |''Alnus alpina'' <small>Vill.</small> |''Betula viridis'' <small>Chaix in D.Villars</small> |''Betula ovata'' <small>Schrank</small> |''Betula alpina'' <small>Borkh. ex Theorin</small> |''Alnus ovata'' <small>(Schrank) G.Lodd.</small> |''Alnaster viridis'' <small>(Chaix) Spach</small> |''Semidopsis viridis'' <small>(Chaix) Zumagl.</small> |''Duschekia ovata'' <small>(Schrank) Opiz</small> |''Duschekia viridis'' <small>(Chaix) Opiz</small> |''Alnus brembana'' <small>Rota</small> |''Alnus corylifolia'' <small>A.Kern. ex Dalla Torre</small> |''Betula crispa'' <small>Aiton</small> |''Alnus crispa'' <small>(Aiton) Pursh</small> |''Alnaster crispus'' <small>(Aiton) Czerep.</small> |''Duschekia crispa'' <small>(Aiton) Pouzar</small> |''Alnus undulata'' <small>Willd.</small> |''Betula alnus-crispa'' <small>Steud.</small> |''Alnus mitchelliana'' <small>M.A.Curtis ex A.Gray</small> |''Alnus repens'' <small>Wormsk. ex Hornem.</small> |''Alnus mollis'' <small>Fernald</small> |''Alnus viridis'' var. ''sinuata'' <small>Regel</small> |''Alnus sinuata'' <small>(Regel) Rydb.</small> |''Duschekia sinuata'' <small>(Regel) Pouzar</small> |''Alnaster sinuatus'' <small>(Regel) Czerep.</small> |''Betula tristis'' <small>Wormsk. ex Link</small> |''Alnus sitchensis'' <small>(Regel) Sarg</small> |''Alnus kamschatica'' <small>(Regel) Kudô ex Masam</small> |''Duschekia kamtschatica'' <small>(Callier) Pouzar</small> |''Alnaster kamtschaticus'' <small>(Callier) Czerep.</small> |''Alnus suaveolens'' <small>Req.</small> }} |range_map = Alnus viridis range.svg |range_map_caption = Natural distribution of ''Alnus alnobetula'' complex }} '''Зелена евла''' ([[науч.]] ''Alnus alnobetula'') е грмушка или мало дрво од родот евла, ''[[Alnus]]'', широко распространето низ поголемиот дел од Европа, Азија и Северна Америка.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1|title=''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> Многу извори го нарекуваат '''''Alnus viridis''''', но ова е подоцнежно име, синоним за ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula''.<ref name="Chery">{{Наведено списание|last=Chery|first=Joyce|date=2015-08-14|title=New nomenclature combinations in the green alder species complex (Betulaceae)|journal=PhytoKeys|publisher=Pensoft Publishers|volume=56|pages=1–6|doi=10.3897/phytokeys.56.5225|issn=1314-2003|pmc=4611743|doi-access=free}}</ref><ref name="POWO" /> Видот првпат го опишал [[Јакоб Фридрих Ерхарт]] во 1783 година како ''Betula alnobetula'', додека името ''viridis'' првпат било употребено подоцна, како ''Betula viridis'', во 1785 година.<ref name="Chery" /> == Опис == [[Податотека:Alnus_crispa.jpg|мини| Лисја и соцветија, subsp. ''crispa'']] Тоа е листопадна голема [[грмушка]] или мало дрво 2,5 метри високо со мазна сива кора дури и во старост. [[Лист|Листовите]] се сјајно зелени со светло зелени долни површини, јајцевидни. [[Цвет|Цветовите]] се [[Реса (ботаника)|ресички]], кои се појавуваат доцна напролет откако ќе никнат листовите (за разлика од другите евли кои цветаат пред да никнат лисјата). Машките ресички се висечки, 4–8&nbsp;см долги, женските ресички 1&nbsp;см долги и 0,7&nbsp;см широки кога созреваат кон доцна есен, во гроздови од 3–10 на разгрането стебло.<ref>{{EFloras|1|233500041|Alnus viridis}}</ref> [[Семе|Семките]] се мали, 1-2&nbsp;мм долги, светло-кафеави со тесно кружно крило. Корењата на зелената евла имаат нодули [[Врзување на азотот|што го врзуваат азотот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/tree-species-database/131592-green-alder-var/|title=Green alder (VAR)|date=2024-04-17|work=Forest Research|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref name="USDA">{{Наведена книга|url=https://www.fs.fed.us/rm/pubs_int/int_gtr180.pdf|title=Field Guide to the Forest Plants of Northern Idaho|last=Patterson|first=Patricia A.|date=1985|publisher=United States Department of Agriculture Forest Service|page=35}}</ref> Една студија од Алјаска покажа дека садниците од евла биле способни да навлезат во отпадот од рудниците за јаглен, и можат да се користат за ревегетација и рекултивација на рудници за јаглен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/alnvirs/all.html|title=Fire Effects Information System (FEIS)|publisher=USDA|accessdate=3 February 2020}}</ref> == Распространетост == Постојат пет до седум [[Подвид|подвидови]], од кои некои автори ги третираат како посебни видови. Базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO) моментално прифаќа пет подвида:<ref name="POWO" /> *''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' – Средна Европа *''Alnus alnobetula'' subsp. ''crispa'' (Aiton) Raus – Северна Америка, Гренланд *''Alnus alnobetula'' subsp. ''fruticosa'' (Rupr.) Raus – Североисточна Европа, северна Азија, северозападна Северна Америка America *''Alnus alnobetula'' subsp. ''sinuata'' (Regel) Raus – Северна Америка, Сибир *''Alnus alnobetula'' subsp. ''suaveolens'' (Req.) Lambinon & Kerguélen – Козрика (ендемски вид) Два други подвида понекогаш се прифаќаат, subsp. ''mandschurica'' и subsp. ''maximowiczii'', обете од далечниот исток на Азија,<ref name="Chery" /> сега се третираат како посебни видови ''[[Alnus mandschurica]]'' и ''[[Alnus maximowiczii]]'', соодветно, од страна на POWO.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:107681-1|title=''Alnus mandschurica'' (Callier) Hand.-Mazz.|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:9439-2|title=''Alnus maximowiczii'' Callier|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Во Македонија == Во [[Република Македонија|Македонија]] се среќава поединечно или во групи на силикатна подлога. Досега е познат само на [[Беласица]] над селото [[Смолари]].<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=208|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/alnus-viridis/ ''Alnus viridis''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Taxonbar|from1=Q20720096|from2=Q163978}} [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ows4sui489cdqjur4vpw3aicxmtg98p 5611488 5611481 2026-08-19T13:32:43Z Виолетова 1975 /* Распространетост */ 5611488 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Alnus fruits.jpg |image_alt = |image_caption = ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' во Швајцарија |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name=iucn>{{cite journal |author=Rivers, M.C. |author2=Stritch, L. |name-list-style=amp |title=''Alnus alnobetula'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=208 |at=e.T51203944A2347475. |publisher=[[IUCN]] |year=2016 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T51203944A2347475.en |doi-access=free }}</ref> |genus = Alnus |parent = Alnus subg. Clethropsis |species = alnobetula |authority = ([[Ehrh.]]) [[K.Koch]] |synonyms_ref = <ref name=wwwwwww>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6257 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms = {{collapsible list |bullets=on |''Betula alnobetula'' <small>Ehrh.</small> ([[basionym]]) |''Alnus fruticosa'' <small>Rupr.</small> |''Alnus viridis'' <small>(Chaix) DC. 1805</small> |''Alnus viridis'' <small>A.Gray 1848, illegitimate homonym, not (Chaix) DC. 1805</small> |''Alnaster fruticosus'' <small>(Rupr.) Ledeb.</small> |''Duschekia fruticosa'' <small>(Rupr.) Pouzar</small> |''Alnus pumila'' <small>Nois. ex Corrie</small> |''Alnus orbiculata'' <small>Lopylaie ex Spach</small> |''Alnus tristis'' <small>Wormsk. ex Regel</small> |''Alnus alpina'' <small>Vill.</small> |''Betula viridis'' <small>Chaix in D.Villars</small> |''Betula ovata'' <small>Schrank</small> |''Betula alpina'' <small>Borkh. ex Theorin</small> |''Alnus ovata'' <small>(Schrank) G.Lodd.</small> |''Alnaster viridis'' <small>(Chaix) Spach</small> |''Semidopsis viridis'' <small>(Chaix) Zumagl.</small> |''Duschekia ovata'' <small>(Schrank) Opiz</small> |''Duschekia viridis'' <small>(Chaix) Opiz</small> |''Alnus brembana'' <small>Rota</small> |''Alnus corylifolia'' <small>A.Kern. ex Dalla Torre</small> |''Betula crispa'' <small>Aiton</small> |''Alnus crispa'' <small>(Aiton) Pursh</small> |''Alnaster crispus'' <small>(Aiton) Czerep.</small> |''Duschekia crispa'' <small>(Aiton) Pouzar</small> |''Alnus undulata'' <small>Willd.</small> |''Betula alnus-crispa'' <small>Steud.</small> |''Alnus mitchelliana'' <small>M.A.Curtis ex A.Gray</small> |''Alnus repens'' <small>Wormsk. ex Hornem.</small> |''Alnus mollis'' <small>Fernald</small> |''Alnus viridis'' var. ''sinuata'' <small>Regel</small> |''Alnus sinuata'' <small>(Regel) Rydb.</small> |''Duschekia sinuata'' <small>(Regel) Pouzar</small> |''Alnaster sinuatus'' <small>(Regel) Czerep.</small> |''Betula tristis'' <small>Wormsk. ex Link</small> |''Alnus sitchensis'' <small>(Regel) Sarg</small> |''Alnus kamschatica'' <small>(Regel) Kudô ex Masam</small> |''Duschekia kamtschatica'' <small>(Callier) Pouzar</small> |''Alnaster kamtschaticus'' <small>(Callier) Czerep.</small> |''Alnus suaveolens'' <small>Req.</small> }} |range_map = Alnus viridis range.svg |range_map_caption = Natural distribution of ''Alnus alnobetula'' complex }} '''Зелена евла''' ([[науч.]] ''Alnus alnobetula'') е грмушка или мало дрво од родот евла, ''[[Alnus]]'', широко распространето низ поголемиот дел од Европа, Азија и Северна Америка.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:294883-1|title=''Alnus alnobetula'' (Ehrh.) K.Koch|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> Многу извори го нарекуваат '''''Alnus viridis''''', но ова е подоцнежно име, синоним за ''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula''.<ref name="Chery">{{Наведено списание|last=Chery|first=Joyce|date=2015-08-14|title=New nomenclature combinations in the green alder species complex (Betulaceae)|journal=PhytoKeys|publisher=Pensoft Publishers|volume=56|pages=1–6|doi=10.3897/phytokeys.56.5225|issn=1314-2003|pmc=4611743|doi-access=free}}</ref><ref name="POWO" /> Видот првпат го опишал [[Јакоб Фридрих Ерхарт]] во 1783 година како ''Betula alnobetula'', додека името ''viridis'' првпат било употребено подоцна, како ''Betula viridis'', во 1785 година.<ref name="Chery" /> == Опис == [[Податотека:Alnus_crispa.jpg|мини| Лисја и соцветија, subsp. ''crispa'']] Тоа е листопадна голема [[грмушка]] или мало дрво 2,5 метри високо со мазна сива кора дури и во старост. [[Лист|Листовите]] се сјајно зелени со светло зелени долни површини, јајцевидни. [[Цвет|Цветовите]] се [[Реса (ботаника)|ресички]], кои се појавуваат доцна напролет откако ќе никнат листовите (за разлика од другите евли кои цветаат пред да никнат лисјата). Машките ресички се висечки, 4–8&nbsp;см долги, женските ресички 1&nbsp;см долги и 0,7&nbsp;см широки кога созреваат кон доцна есен, во гроздови од 3–10 на разгрането стебло.<ref>{{EFloras|1|233500041|Alnus viridis}}</ref> [[Семе|Семките]] се мали, 1-2&nbsp;мм долги, светло-кафеави со тесно кружно крило. Корењата на зелената евла имаат нодули [[Врзување на азотот|што го врзуваат азотот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/tree-species-database/131592-green-alder-var/|title=Green alder (VAR)|date=2024-04-17|work=Forest Research|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref name="USDA">{{Наведена книга|url=https://www.fs.fed.us/rm/pubs_int/int_gtr180.pdf|title=Field Guide to the Forest Plants of Northern Idaho|last=Patterson|first=Patricia A.|date=1985|publisher=United States Department of Agriculture Forest Service|page=35}}</ref> Една студија од Алјаска покажа дека садниците од евла биле способни да навлезат во отпадот од рудниците за јаглен, и можат да се користат за ревегетација и рекултивација на рудници за јаглен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/alnvirs/all.html|title=Fire Effects Information System (FEIS)|publisher=USDA|accessdate=3 February 2020}}</ref> == Распространетост == Постојат пет до седум [[Подвид|подвидови]], од кои некои автори ги третираат како посебни видови. Базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO) моментално прифаќа пет подвида:<ref name="POWO" /> *''Alnus alnobetula'' subsp. ''alnobetula'' – Средна Европа *''Alnus alnobetula'' subsp. ''crispa'' (Aiton) Raus – Северна Америка, Гренланд *''Alnus alnobetula'' subsp. ''fruticosa'' (Rupr.) Raus – Североисточна Европа, северна Азија, северозападна Северна Америка America *''Alnus alnobetula'' subsp. ''sinuata'' (Regel) Raus – Северна Америка, Сибир *''Alnus alnobetula'' subsp. ''suaveolens'' (Req.) Lambinon & Kerguélen – Козрика (ендемски вид) Два други подвида понекогаш се прифаќаат, subsp. ''mandschurica'' и subsp. ''maximowiczii'', обете од далечниот исток на Азија,<ref name="Chery" /> сега се третираат како посебни видови ''[[Alnus mandschurica]]'' и ''[[Alnus maximowiczii]]'', соодветно, од страна на POWO.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:107681-1|title=''Alnus mandschurica'' (Callier) Hand.-Mazz.|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:9439-2|title=''Alnus maximowiczii'' Callier|date=2020-10-20|work=Plants of the World Online|accessdate=2026-06-11}}</ref> == Во Македонија == Во [[Република Македонија|Македонија]] се среќава поединечно или во групи на силикатна подлога. Досега е познат само на [[Беласица]] над селото [[Смолари]].<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=209|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/alnus-viridis/ ''Alnus viridis''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Taxonbar|from1=Q20720096|from2=Q163978}} [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 04ibe1wpfglgd7ruflq82veuuqtogho 0 1401298 5611474 2026-08-19T13:09:38Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Зелена евла]] 5611474 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Зелена евла]] 70oix8alhrclhps36kpv8p56mptoxnq 0 1401299 5611475 2026-08-19T13:10:06Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Зелена евла]] 5611475 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Зелена евла]] 70oix8alhrclhps36kpv8p56mptoxnq 1 1401300 5611478 2026-08-19T13:15:00Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5611478 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401301 5611480 2026-08-19T13:17:36Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Зелена евла]] 5611480 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Зелена евла]] 70oix8alhrclhps36kpv8p56mptoxnq 0 1401302 5611483 2026-08-19T13:25:06Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369151573|Alnus glutinosa]]“ 5611483 wikitext text/x-wiki '''Црна евла''' ([[науч.]] ''Alnus glutinosa'') е [[Вид (биологија)|вид]] [[Дрво (растение)|дрво]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези,''[[Betulaceae]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од поголемиот дел од Европа, југозападна Азија и северна Африка. Успева на влажни места каде што неговата поврзаност со бактеријата ''[[Frankia alni]]'' ѝ овозможува да расте во почви со слаб квалитет. Тоа е средно големо, краткотрајно дрво кое расте до висина до 30 метри. Има краткостеблести заоблени листови и одделни машки и женски цветови во форма на [[Реса (ботаника)|ресички]]. Малите, заоблени плодови се во форма на конус, а семето се шири со ветер и вода. == Опис == Ова е дрво кое успева во влажни почви и расте под поволни услови до висина од 30 метри, а во исклучителни случаи и до 35 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|title=Spitzenbäume|publisher=Land [[Brandenburg]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172157/http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|archive-date=2016-03-03|accessdate=2009-01-19}}</ref> Младите дрвја имаат исправен раст со главно аксијално стебло, но постарите дрвја развиваат заоблена круна со искривени гранки. Основата на стеблото произведува корени кои растат до почвата и може да изгледаат како да го потпираат стеблото. Кората кај младите дрвја е мазна, сјајна и зеленикаво-кафеава, додека кај постарите дрвја е темно сива и испукана. Гранките се мазни и донекаде лепливи, расфрлани со смолести брадавици. Пупките се виолетово-кафеави и имаат кратки дршки. И машките и женските реси се формираат на есен и остануваат во мирување во текот на зимата.<ref name="Vedel">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143|title=Trees and Bushes in Woods and Hedgerows|last=Vedel|first=Helge|last2=Lange|first2=Johan|publisher=Methuen|year=1960|isbn=978-0-416-61780-1|pages=[https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143 143–145]}}</ref> {{Галерија|Alnus glutinosa R0015198.JPG|Кора|Alnus glutinosa R0015202.JPG|Пупки|20120904Alnus glutinosa14.jpg|Шишарки|Alkottar.jpg|Машки реси (лево) и женски реси (десно)|Alnus glutinosa MHNT.BOT.2004.0.10a.jpg|Семе}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Казахстан]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Евла]] ff37v93m3410uwy74a9bm80voqnwyyd 5611485 5611483 2026-08-19T13:29:01Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369151573|Alnus glutinosa]]“ 5611485 wikitext text/x-wiki '''Црна евла''' ([[науч.]] ''Alnus glutinosa'') е [[Вид (биологија)|вид]] [[Дрво (растение)|дрво]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези,''[[Betulaceae]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од поголемиот дел од Европа, југозападна Азија и северна Африка. Успева на влажни места каде што неговата поврзаност со бактеријата ''[[Frankia alni]]'' ѝ овозможува да расте во почви со слаб квалитет. Тоа е средно големо, краткотрајно дрво кое расте до висина до 30 метри. Има краткостеблести заоблени листови и одделни машки и женски цветови во форма на [[Реса (ботаника)|ресички]]. Малите, заоблени плодови се во форма на конус, а семето се шири со ветер и вода. == Опис == Ова е дрво кое успева во влажни почви и расте под поволни услови до висина од 30 метри, а во исклучителни случаи и до 35 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|title=Spitzenbäume|publisher=Land [[Brandenburg]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172157/http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|archive-date=2016-03-03|accessdate=2009-01-19}}</ref> Младите дрвја имаат исправен раст со главно аксијално стебло, но постарите дрвја развиваат заоблена круна со искривени гранки. Основата на стеблото произведува корени кои растат до почвата и може да изгледаат како да го потпираат стеблото. Кората кај младите дрвја е мазна, сјајна и зеленикаво-кафеава, додека кај постарите дрвја е темно сива и испукана. Гранките се мазни и донекаде лепливи, расфрлани со смолести брадавици. Пупките се виолетово-кафеави и имаат кратки дршки. И машките и женските реси се формираат на есен и остануваат во мирување во текот на зимата.<ref name="Vedel">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143|title=Trees and Bushes in Woods and Hedgerows|last=Vedel|first=Helge|last2=Lange|first2=Johan|publisher=Methuen|year=1960|isbn=978-0-416-61780-1|pages=[https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143 143–145]}}</ref> {{Галерија|Alnus glutinosa R0015198.JPG|Кора|Alnus glutinosa R0015202.JPG|Пупки|20120904Alnus glutinosa14.jpg|Шишарки|Alkottar.jpg|Машки реси (лево) и женски реси (десно)|Alnus glutinosa MHNT.BOT.2004.0.10a.jpg|Семе}} == Распространетост и живеалиште == Оваа евла е автохтона во речиси цела континентална Европа (освен на крајниот север и на југ), како и во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] и [[Ирска (остров)|Ирска]]. Во Азија неговиот опсег ги вклучува [[Турција]], [[Иран]] и [[Казахстан]], а во Африка се наоѓа во [[Тунис]], [[Алжир]] и [[Мароко]]. Воведен вид е на [[Азори|Азорските Острови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Alnus&SPECIES_XREF=glutinosa&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=''Alnus glutinosa''|work=Flora Europaea|publisher=Royal Botanic Garden Edinburgh|accessdate=2014-08-09}}</ref> Воведен е, случајно или намерно, во [[Канада]], [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Чиле]], [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]], [[Австралија]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="GISD">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|title=''Alnus glutinosa'' (tree)|date=2010-08-27|work=Global Invasive Species Database|publisher=IUCN SSC Invasive Species Specialist Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811204037/http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|archive-date=2014-08-11|accessdate=2014-08-04}}</ref> Во [[Македонија]] расте Неговото природно живеалиште е влажна почва во близина на реки, бари и езера, но може да расте и на посуви места, а понекогаш се јавува во мешани шуми и на рабовите на шумите. Толерира различни типови почва и најдобро расте при pH вредност помеѓу 5,5 и 7,2. Поради неговата поврзаност со бактеријата [[Врзување на азотот|што го врзува азотот]] ''[[Frankia alni]]'', може да расте во почви сиромашни со хранливи материи каде што малку други дрвја напредуваат.<ref name="GISD" /><templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles>{{Галерија|Briesetal bei Briese.JPG|Во Германија|Unterspreewald-Gross-Wasserburger-Spree-01.jpg|Во зима, Германија|Black alder in spring.JPG|Норвешка|Alnus glutinosa, Munkholmen.jpg|Шведска|20120904Alnus glutinosa16.jpg|Во септември во Релинген}} == Наводи == {{Наводи|30em|refs=<ref name=Chen04>{{cite journal |last1=Chen |first1=Zhiduan |last2=Li |first2=Jianhua |date=2004 |title=Phylogenetics and Biogeography of ''Alnus'' (Betulaceae) Inferred from Sequences of Nuclear Ribosomal DNA ITS Region |journal=International Journal of Plant Sciences |volume=165 |issue=2 |pages=325–335 |doi=10.1086/382795 |bibcode=2004IJPlS.165..325C |s2cid=85579093 |name-list-style=amp }}</ref> <ref name=Coom94>{{Cite book |last=Coombes |first=Allen J. |year=1994 |title=Dictionary of Plant Names |location=London |publisher=Hamlyn Books |isbn=978-0-600-58187-1 |page=8 }}</ref> <ref name=IISCInvasivePlantList>{{Cite web |last1=Indiana Invasive Species Council |date=17 April 2020 |title=Official IISC Invasive Plant List |url=https://www.entm.purdue.edu/iisc/invasiveplants.html |publisher=[[Purdue University]] |location=West Lafayette, Ind. |access-date=2020-12-25 }}</ref> <ref name=IPNI_Ag>{{Cite web |title=''Alnus&nbsp;glutinosa'' |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=107664-1 |access-date=2014-08-31 }}</ref> <ref name=IPNI_Bag>{{Cite web |title=''Betula&nbsp;alnus''&nbsp;var.&nbsp;''glutinosa'' |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=305022-2 |access-date=2014-08-31 }}</ref> <ref name=IPNI_Bg>{{Cite web |title=''Betula&nbsp;glutinosa'' |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=295095-1 |access-date=2014-08-31 }}</ref> <ref name=Stac10>{{Cite book |last=Stace |first=Clive |author-link = Clive Stace |year=2010 |title=New Flora of the British Isles |url=https://archive.org/details/newflorabritishi00stac |url-access=limited |edition=3rd |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-70772-5 |page=[https://archive.org/details/newflorabritishi00stac/page/n331 296]}}</ref>}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://www.euforgen.org/species/alnus-glutinosa/ ''Alnus glutinosa''] - мапа на распространетост, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) * * * {{CalPhotos|Alnus|glutinosa}} базата на податоци за фотографии {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Казахстан]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3h5psfa1yx8m8fdoss9oanbsgunb8g7 5611486 5611485 2026-08-19T13:30:03Z Виолетова 1975 5611486 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = 20120904Alnus glutinosa01.jpg |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name = IUCN>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy, S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Alnus glutinosa'' |volume=2014 |article-number=e.T63517A3125479 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T63517A3125479.en |access-date=15 July 2023}}</ref> |genus = Alnus |parent = Alnus subg. Alnus |species = glutinosa |authority = ([[L.]]) [[Gaertn.]]<ref name=IPNI_Ag/> |range_map = Alnus glutinosa range.svg |range_map_caption = Distribution map |synonyms= {{Specieslist |Alnus glutinosa ''var.'' vulgaris|Spach, nom. inval. |Alnus vulgaris|Hill, nom. inval. |Betula alnus ''var.'' glutinosa|L. |Betula alnus ''subsp.'' glutinosa|(L.) Ehrh. |Betula glutinosa|(L.) Lam. }} |synonyms_ref=<ref name="WCSP_6364">{{Cite web |title=''Alnus glutinosa'' |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 |access-date=2014-08-31 |archive-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029235146/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 }}</ref> }} '''Црна евла''' ([[науч.]] ''Alnus glutinosa'') е [[Вид (биологија)|вид]] [[Дрво (растение)|дрво]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези,''[[Betulaceae]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од поголемиот дел од Европа, југозападна Азија и северна Африка. Успева на влажни места каде што неговата поврзаност со бактеријата ''[[Frankia alni]]'' ѝ овозможува да расте во почви со слаб квалитет. Тоа е средно големо, краткотрајно дрво кое расте до висина до 30 метри. Има краткостеблести заоблени листови и одделни машки и женски цветови во форма на [[Реса (ботаника)|ресички]]. Малите, заоблени плодови се во форма на конус, а семето се шири со ветер и вода. == Опис == Ова е дрво кое успева во влажни почви и расте под поволни услови до висина од 30 метри, а во исклучителни случаи и до 35 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|title=Spitzenbäume|publisher=Land [[Brandenburg]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172157/http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|archive-date=2016-03-03|accessdate=2009-01-19}}</ref> Младите дрвја имаат исправен раст со главно аксијално стебло, но постарите дрвја развиваат заоблена круна со искривени гранки. Основата на стеблото произведува корени кои растат до почвата и може да изгледаат како да го потпираат стеблото. Кората кај младите дрвја е мазна, сјајна и зеленикаво-кафеава, додека кај постарите дрвја е темно сива и испукана. Гранките се мазни и донекаде лепливи, расфрлани со смолести брадавици. Пупките се виолетово-кафеави и имаат кратки дршки. И машките и женските реси се формираат на есен и остануваат во мирување во текот на зимата.<ref name="Vedel">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143|title=Trees and Bushes in Woods and Hedgerows|last=Vedel|first=Helge|last2=Lange|first2=Johan|publisher=Methuen|year=1960|isbn=978-0-416-61780-1|pages=[https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143 143–145]}}</ref> {{Галерија|Alnus glutinosa R0015198.JPG|Кора|Alnus glutinosa R0015202.JPG|Пупки|20120904Alnus glutinosa14.jpg|Шишарки|Alkottar.jpg|Машки реси (лево) и женски реси (десно)|Alnus glutinosa MHNT.BOT.2004.0.10a.jpg|Семе}} == Распространетост и живеалиште == Оваа евла е автохтона во речиси цела континентална Европа (освен на крајниот север и на југ), како и во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] и [[Ирска (остров)|Ирска]]. Во Азија неговиот опсег ги вклучува [[Турција]], [[Иран]] и [[Казахстан]], а во Африка се наоѓа во [[Тунис]], [[Алжир]] и [[Мароко]]. Воведен вид е на [[Азори|Азорските Острови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Alnus&SPECIES_XREF=glutinosa&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=''Alnus glutinosa''|work=Flora Europaea|publisher=Royal Botanic Garden Edinburgh|accessdate=2014-08-09}}</ref> Воведен е, случајно или намерно, во [[Канада]], [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Чиле]], [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]], [[Австралија]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="GISD">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|title=''Alnus glutinosa'' (tree)|date=2010-08-27|work=Global Invasive Species Database|publisher=IUCN SSC Invasive Species Specialist Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811204037/http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|archive-date=2014-08-11|accessdate=2014-08-04}}</ref> Во [[Македонија]] расте Неговото природно живеалиште е влажна почва во близина на реки, бари и езера, но може да расте и на посуви места, а понекогаш се јавува во мешани шуми и на рабовите на шумите. Толерира различни типови почва и најдобро расте при pH вредност помеѓу 5,5 и 7,2. Поради неговата поврзаност со бактеријата [[Врзување на азотот|што го врзува азотот]] ''[[Frankia alni]]'', може да расте во почви сиромашни со хранливи материи каде што малку други дрвја напредуваат.<ref name="GISD" /><templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles>{{Галерија|Briesetal bei Briese.JPG|Во Германија|Unterspreewald-Gross-Wasserburger-Spree-01.jpg|Во зима, Германија|Black alder in spring.JPG|Норвешка|Alnus glutinosa, Munkholmen.jpg|Шведска|20120904Alnus glutinosa16.jpg|Во септември во Релинген}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://www.euforgen.org/species/alnus-glutinosa/ ''Alnus glutinosa''] - мапа на распространетост, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) * {{CalPhotos|Alnus|glutinosa}} базата на податоци за фотографии {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Казахстан]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] rcgsm2p5rspb7hgoxqqsat676nyqhf8 5611487 5611486 2026-08-19T13:31:34Z Виолетова 1975 5611487 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = 20120904Alnus glutinosa01.jpg |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name = IUCN>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy, S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Alnus glutinosa'' |volume=2014 |article-number=e.T63517A3125479 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T63517A3125479.en |access-date=15 July 2023}}</ref> |genus = Alnus |parent = Alnus subg. Alnus |species = glutinosa |authority = ([[L.]]) [[Gaertn.]] |range_map = Alnus glutinosa range.svg |range_map_caption = Distribution map |synonyms= {{Specieslist |Alnus glutinosa ''var.'' vulgaris|Spach, nom. inval. |Alnus vulgaris|Hill, nom. inval. |Betula alnus ''var.'' glutinosa|L. |Betula alnus ''subsp.'' glutinosa|(L.) Ehrh. |Betula glutinosa|(L.) Lam. }} |synonyms_ref=<ref name="WCSP_6364">{{Cite web |title=''Alnus glutinosa'' |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 |access-date=2014-08-31 |archive-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029235146/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 }}</ref> }} '''Црна евла''' ([[науч.]] ''Alnus glutinosa'') е [[Вид (биологија)|вид]] [[Дрво (растение)|дрво]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези,''[[Betulaceae]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од поголемиот дел од Европа, југозападна Азија и северна Африка. Успева на влажни места каде што неговата поврзаност со бактеријата ''[[Frankia alni]]'' ѝ овозможува да расте во почви со слаб квалитет. Тоа е средно големо, краткотрајно дрво кое расте до висина до 30 метри. Има краткостеблести заоблени листови и одделни машки и женски цветови во форма на [[Реса (ботаника)|ресички]]. Малите, заоблени плодови се во форма на конус, а семето се шири со ветер и вода. == Опис == Ова е дрво кое успева во влажни почви и расте под поволни услови до висина од 30 метри, а во исклучителни случаи и до 35 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|title=Spitzenbäume|publisher=Land [[Brandenburg]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172157/http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|archive-date=2016-03-03|accessdate=2009-01-19}}</ref> Младите дрвја имаат исправен раст со главно аксијално стебло, но постарите дрвја развиваат заоблена круна со искривени гранки. Основата на стеблото произведува корени кои растат до почвата и може да изгледаат како да го потпираат стеблото. Кората кај младите дрвја е мазна, сјајна и зеленикаво-кафеава, додека кај постарите дрвја е темно сива и испукана. Гранките се мазни и донекаде лепливи, расфрлани со смолести брадавици. Пупките се виолетово-кафеави и имаат кратки дршки. И машките и женските реси се формираат на есен и остануваат во мирување во текот на зимата.<ref name="Vedel">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143|title=Trees and Bushes in Woods and Hedgerows|last=Vedel|first=Helge|last2=Lange|first2=Johan|publisher=Methuen|year=1960|isbn=978-0-416-61780-1|pages=[https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143 143–145]}}</ref> {{Галерија|Alnus glutinosa R0015198.JPG|Кора|Alnus glutinosa R0015202.JPG|Пупки|20120904Alnus glutinosa14.jpg|Шишарки|Alkottar.jpg|Машки реси (лево) и женски реси (десно)|Alnus glutinosa MHNT.BOT.2004.0.10a.jpg|Семе}} == Распространетост и живеалиште == Оваа евла е автохтона во речиси цела континентална Европа (освен на крајниот север и на југ), како и во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] и [[Ирска (остров)|Ирска]]. Во Азија неговиот опсег ги вклучува [[Турција]], [[Иран]] и [[Казахстан]], а во Африка се наоѓа во [[Тунис]], [[Алжир]] и [[Мароко]]. Воведен вид е на [[Азори|Азорските Острови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Alnus&SPECIES_XREF=glutinosa&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=''Alnus glutinosa''|work=Flora Europaea|publisher=Royal Botanic Garden Edinburgh|accessdate=2014-08-09}}</ref> Воведен е, случајно или намерно, во [[Канада]], [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Чиле]], [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]], [[Австралија]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="GISD">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|title=''Alnus glutinosa'' (tree)|date=2010-08-27|work=Global Invasive Species Database|publisher=IUCN SSC Invasive Species Specialist Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811204037/http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|archive-date=2014-08-11|accessdate=2014-08-04}}</ref> Во [[Македонија]] расте Неговото природно живеалиште е влажна почва во близина на реки, бари и езера, но може да расте и на посуви места, а понекогаш се јавува во мешани шуми и на рабовите на шумите. Толерира различни типови почва и најдобро расте при pH вредност помеѓу 5,5 и 7,2. Поради неговата поврзаност со бактеријата [[Врзување на азотот|што го врзува азотот]] ''[[Frankia alni]]'', може да расте во почви сиромашни со хранливи материи каде што малку други дрвја напредуваат.<ref name="GISD" /><templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles>{{Галерија|Briesetal bei Briese.JPG|Во Германија|Unterspreewald-Gross-Wasserburger-Spree-01.jpg|Во зима, Германија|Black alder in spring.JPG|Норвешка|Alnus glutinosa, Munkholmen.jpg|Шведска|20120904Alnus glutinosa16.jpg|Во септември во Релинген}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://www.euforgen.org/species/alnus-glutinosa/ ''Alnus glutinosa''] - мапа на распространетост, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) * {{CalPhotos|Alnus|glutinosa}} базата на податоци за фотографии {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Казахстан]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] oha2nwcbp4ot3hrdoomtb5zbwcp6acz 5611489 5611487 2026-08-19T13:34:03Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5611489 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = 20120904Alnus glutinosa01.jpg |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name = IUCN>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy, S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Alnus glutinosa'' |volume=2014 |article-number=e.T63517A3125479 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T63517A3125479.en |access-date=15 July 2023}}</ref> |genus = Alnus |parent = Alnus subg. Alnus |species = glutinosa |authority = ([[L.]]) [[Gaertn.]] |range_map = Alnus glutinosa range.svg |range_map_caption = Distribution map |synonyms= {{Specieslist |Alnus glutinosa ''var.'' vulgaris|Spach, nom. inval. |Alnus vulgaris|Hill, nom. inval. |Betula alnus ''var.'' glutinosa|L. |Betula alnus ''subsp.'' glutinosa|(L.) Ehrh. |Betula glutinosa|(L.) Lam. }} |synonyms_ref=<ref name="WCSP_6364">{{Cite web |title=''Alnus glutinosa'' |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 |access-date=2014-08-31 |archive-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029235146/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 }}</ref> }} '''Црна евла''' ([[науч.]] ''Alnus glutinosa'') е [[Вид (биологија)|вид]] [[Дрво (растение)|дрво]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези,''[[Betulaceae]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од поголемиот дел од Европа, југозападна Азија и северна Африка. Успева на влажни места каде што неговата поврзаност со бактеријата ''[[Frankia alni]]'' ѝ овозможува да расте во почви со слаб квалитет. Тоа е средно големо, краткотрајно дрво кое расте до висина до 30 метри. Има краткостеблести заоблени листови и одделни машки и женски цветови во форма на [[Реса (ботаника)|ресички]]. Малите, заоблени плодови се во форма на конус, а семето се шири со ветер и вода. == Опис == Ова е дрво кое успева во влажни почви и расте под поволни услови до висина од 30 метри, а во исклучителни случаи и до 35 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|title=Spitzenbäume|publisher=Land [[Brandenburg]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303172157/http://www.mluv.brandenburg.de/cms/detail.php/lbm1.c.189715.de|archive-date=2016-03-03|accessdate=2009-01-19}}</ref> Младите дрвја имаат исправен раст со главно аксијално стебло, но постарите дрвја развиваат заоблена круна со искривени гранки. Основата на стеблото произведува корени кои растат до почвата и може да изгледаат како да го потпираат стеблото. Кората кај младите дрвја е мазна, сјајна и зеленикаво-кафеава, додека кај постарите дрвја е темно сива и испукана. Гранките се мазни и донекаде лепливи, расфрлани со смолести брадавици. Пупките се виолетово-кафеави и имаат кратки дршки. И машките и женските реси се формираат на есен и остануваат во мирување во текот на зимата.<ref name="Vedel">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143|title=Trees and Bushes in Woods and Hedgerows|last=Vedel|first=Helge|last2=Lange|first2=Johan|publisher=Methuen|year=1960|isbn=978-0-416-61780-1|pages=[https://archive.org/details/treesbushesinwoo0000vede/page/143 143–145]}}</ref> {{Галерија|Alnus glutinosa R0015198.JPG|Кора|Alnus glutinosa R0015202.JPG|Пупки|20120904Alnus glutinosa14.jpg|Шишарки|Alkottar.jpg|Машки реси (лево) и женски реси (десно)|Alnus glutinosa MHNT.BOT.2004.0.10a.jpg|Семе}} == Распространетост и живеалиште == Оваа евла е автохтона во речиси цела континентална Европа (освен на крајниот север и на југ), како и во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] и [[Ирска (остров)|Ирска]]. Во Азија неговиот опсег ги вклучува [[Турција]], [[Иран]] и [[Казахстан]], а во Африка се наоѓа во [[Тунис]], [[Алжир]] и [[Мароко]]. Воведен вид е на [[Азори|Азорските Острови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Alnus&SPECIES_XREF=glutinosa&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=''Alnus glutinosa''|work=Flora Europaea|publisher=Royal Botanic Garden Edinburgh|accessdate=2014-08-09}}</ref> Воведен е, случајно или намерно, во [[Канада]], [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Чиле]], [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]], [[Австралија]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="GISD">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|title=''Alnus glutinosa'' (tree)|date=2010-08-27|work=Global Invasive Species Database|publisher=IUCN SSC Invasive Species Specialist Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811204037/http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=1669&fr=1|archive-date=2014-08-11|accessdate=2014-08-04}}</ref> Во [[Македонија]] расте покрај реките и езерата, блатата и на влажните почви богати со хумус, во низините и во претпланинскиот појас до 1500 метри надморска височина. Ова е вид со општо распространување во Македонија.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=209|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> Неговото природно живеалиште е влажна почва во близина на реки, бари и езера, но може да расте и на посуви места, а понекогаш се јавува во мешани шуми и на рабовите на шумите. Толерира различни типови почва и најдобро расте при pH вредност помеѓу 5,5 и 7,2. Поради неговата поврзаност со бактеријата [[Врзување на азотот|што го врзува азотот]] ''[[Frankia alni]]'', може да расте во почви сиромашни со хранливи материи каде што малку други дрвја напредуваат.<ref name="GISD" />{{Галерија|Briesetal bei Briese.JPG|Во Германија|Unterspreewald-Gross-Wasserburger-Spree-01.jpg|Во зима, Германија|Black alder in spring.JPG|Норвешка|Alnus glutinosa, Munkholmen.jpg|Шведска|20120904Alnus glutinosa16.jpg|Во септември во Релинген}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://www.euforgen.org/species/alnus-glutinosa/ ''Alnus glutinosa''] - мапа на распространетост, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) * {{CalPhotos|Alnus|glutinosa}} базата на податоци за фотографии {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Казахстан]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Евла]] [[Категорија:Флора на Македонија]] s2l5svx3m3pqf9xq4jumcz2mzn315ww 0 1401303 5611490 2026-08-19T13:34:23Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1131311307|Drymocallis rupestris]]“ 5611490 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Drymocallis rupestris 1.jpg|image_caption=|genus=Drymocallis|species=rupestris|authority=([[L.]]) [[Soják]]|synonyms=*''Potentilla rupestris'' {{au|L.}}}} '''''Drymocallis rupestris''''' е мало растение од [[Евроазија]].<ref>{{Наведено списание|last=Soják|first=J.|date=2010|title=Synopsis of Drymocallis Fourr. ex Rydb. (Rosaceae – Potentilleae) in the Old World|url=https://www.jstor.org/stable/41767487|journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien. Serie B für Botanik und Zoologie|volume=112|pages=319–328|issn=0255-0105}}</ref> Опис Повеќегодишно тревесто растение со листови во основата на цветното стебло. Цветното стебло до 60 цм високо, со прилегнати влакна кои во долниот дел ги нема, но во погорниот дел се многу густи, а по крај нив се појавуваат и ретки жлездести влакна. Листовите непарно перести, со 5-7 ливчиња. Базалните листови со многу долги дршки, со ретки влакна и ретки жлезди. Ливчињата оддалечени едни од други овални до скоро круглести, неправилно двојно назабени, со заострени запци, кон основата клиновидни и целокрајни или круглести. На горната страна зелени и со прилегнати влакна, а на долната страна сиво-зелени со прилегнати влакна, и тоа особено по жилите и по работ. Прилисниците тесно-крилести и на врвот скоро рамно отсечени. Стеблото со еден стеблен лист или без него; стеблениот лист помал од базалните листови со 5 ливчиња, и со јајцевидни прилисници кои завршуваат со еден слободен триаглест дел. Цветното стебло во горниот дел разгрането и со приличен број цветови. Цветовите 15-25 мм во пречник, со многу долги дршки кои се со прилегнати или малку расперени свиленести влакна и густи жлездести влакна. Чашкините ливчиња широко-триаглесто-ланцетни, заострени, а понекогаш на врвот и со 3 запчиња, по површината со густи жлездести влакна и со ретки прости влакна. Ливчињата на епикаликсот помали и потесни, целокрајни, но понекогаш со 3 запчиња на врвот или неправилно насечени. Венечните ливчиња бели, јајцевидни 8-14 мм долги, целокрајни и еднаш или двапати подолги од чашкините ливчиња. Прашниците кончести и голи. Цветната ложа влакнеста. Столпчињата во долната половина подебели, но на обата краја заострени. Оревчињата светлокафеави, мазни, со кремови мрежести шари.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=939-940}}</ref> Распространетост во Македонија Ова растение расте по пукнатините на варовничките и силикарните карпи, од 600 до 1,800 м. надморска вискочина. Познато е за Велешко - Клепа, Прилеп - манастир Трескавец, Кичево - врвот Кафчал на Лубен, Галичица, Кожуф - Висока Чука, Виница - с. Липец, Делчево - Голак. Се посочува за Прилеп - Дренска Планина, клисурата на реката Треска, Беласица - Порој, Скопје - Водно.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Drymocallis rupestris|''Drymocallis rupestris''}} * {{Викивидови-ред|Drymocallis rupestris|''Drymocallis rupestris''}} [[Категорија:Флора на Македонија]] 3fdbejfabidve6dyk805bj6lpq5xj83 5611491 5611490 2026-08-19T13:35:59Z BosaFi 115936 5611491 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Drymocallis rupestris 1.jpg|image_caption=|genus=Drymocallis|species=rupestris|authority=([[L.]]) [[Soják]]|synonyms=*''Potentilla rupestris'' [[L.]]}} '''''Drymocallis rupestris''''' е мало растение од [[Евроазија]].<ref>{{Наведено списание|last=Soják|first=J.|date=2010|title=Synopsis of Drymocallis Fourr. ex Rydb. (Rosaceae – Potentilleae) in the Old World|url=https://www.jstor.org/stable/41767487|journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien. Serie B für Botanik und Zoologie|volume=112|pages=319–328|issn=0255-0105}}</ref> == Опис == Повеќегодишно тревесто растение со листови во основата на цветното стебло. Цветното стебло до 60 цм високо, со прилегнати влакна кои во долниот дел ги нема, но во погорниот дел се многу густи, а по крај нив се појавуваат и ретки жлездести влакна. Листовите непарно перести, со 5-7 ливчиња. Базалните листови со многу долги дршки, со ретки влакна и ретки жлезди. Ливчињата оддалечени едни од други овални до скоро круглести, неправилно двојно назабени, со заострени запци, кон основата клиновидни и целокрајни или круглести. На горната страна зелени и со прилегнати влакна, а на долната страна сиво-зелени со прилегнати влакна, и тоа особено по жилите и по работ. Прилисниците тесно-крилести и на врвот скоро рамно отсечени. Стеблото со еден стеблен лист или без него; стеблениот лист помал од базалните листови со 5 ливчиња, и со јајцевидни прилисници кои завршуваат со еден слободен триаглест дел. Цветното стебло во горниот дел разгрането и со приличен број цветови. Цветовите 15-25 мм во пречник, со многу долги дршки кои се со прилегнати или малку расперени свиленести влакна и густи жлездести влакна. Чашкините ливчиња широко-триаглесто-ланцетни, заострени, а понекогаш на врвот и со 3 запчиња, по површината со густи жлездести влакна и со ретки прости влакна. Ливчињата на епикаликсот помали и потесни, целокрајни, но понекогаш со 3 запчиња на врвот или неправилно насечени. Венечните ливчиња бели, јајцевидни 8-14 мм долги, целокрајни и еднаш или двапати подолги од чашкините ливчиња. Прашниците кончести и голи. Цветната ложа влакнеста. Столпчињата во долната половина подебели, но на обата краја заострени. Оревчињата светлокафеави, мазни, со кремови мрежести шари.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=939-940}}</ref> == Распространетост во Македонија == Ова растение расте по пукнатините на варовничките и силикарните карпи, од 600 до 1,800 м. надморска вискочина. Познато е за Велешко - Клепа, Прилеп - манастир Трескавец, Кичево - врвот Кафчал на Лубен, Галичица, Кожуф - Висока Чука, Виница - с. Липец, Делчево - Голак. Се посочува за Прилеп - Дренска Планина, клисурата на реката Треска, Беласица - Порој, Скопје - Водно.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Drymocallis rupestris|''Drymocallis rupestris''}} * {{Викивидови-ред|Drymocallis rupestris|''Drymocallis rupestris''}} [[Категорија:Флора на Македонија]] lvsgkx4o36xooipfcfjw8h0nwje5uml 0 1401304 5611492 2026-08-19T13:38:18Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Drymocallis rupestris]] 5611492 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Drymocallis rupestris]] 2iw8jin4sn3eixa1zooeofp7bgzrq1f 0 1401305 5611499 2026-08-19T14:20:05Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369368346|Carpinus betulus]]“ 5611499 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Carpinus betulus - Hunsrück 001.jpg|image_caption=Дрво во лето|status=LC|status_system=IUCN3.1|genus=Carpinus|species=betulus|authority=[[L.]]|range_map=Carpinus betulus range.svg|range_map_caption=Distribution map}} '''''Carpinus betulus''''', '''европскиот''' или '''обичен габер''', е [[Вид (биологија)|вид]] дрво од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези, [[Betulaceae]], [[Домороден вид|по потекло]] од Западна Азија и централна, источна и јужна Европа, вклучувајќи ја и јужна Англија.<ref name="nhm">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpos=nr6|title=Native flora recorded from postal district NR6 (Norwich) &#124; Natural History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015211625/http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpostcode=nr6|archive-date=2012-10-15}}</ref> Потребна му е топла клима за добар раст и се јавува само на надморска височина до 1000 метри. Расте во мешани насади со [[даб]], а во некои области и со [[бука]], и е вообичаено дрво во сипарските шуми. Заедно со ''[[Carpinus orientalis]]'' и ''[[Carpinus austrobalcanica]]'', тој е еден од трите габери што се наоѓаат во Европа. == Опис == [[Податотека:Carpinus_fruit.jpg|мини| [[Реса (ботаника)|Семенски гроздови]] од габер]] [[Податотека:CarpinusBetulusBark.jpg|мини| Кора од зрело дрво]] Тоа е листопадно [[Дрво (растение)|дрво]] од мала до средна големина кое достигнува висина од 15-25 метри, и често има набрано и искривено стебло. Кората е мазна и зеленикаво-сива, дури и кај старите дрвја. [[Лист|Листовите]] се наизменични, со истакнати вени што даваат препознатлива брановидна текстура и назабен раб. Еднодомно е, а машките и женските [[Реса (ботаника)|ресички]] што се опрашуваат со ветер се појавуваат на почетокот на летото по лисјата. [[Овошје|Плодот]] е мал долгнавест [[Оревест плод|орев]]. '''Распространетост''' Габерот се смета за [[Домороден вид|автохтон]] од Западна Азија и низ цела Европа.<ref name="nhm">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpos=nr6|title=Native flora recorded from postal district NR6 (Norwich) &#124; Natural History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015211625/http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpostcode=nr6|archive-date=2012-10-15}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20121015211625/http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpostcode=nr6 "Native flora recorded from postal district NR6 (Norwich) &#x7C; Natural History Museum"]. Archived from [http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpos=nr6 the original] on 2012-10-15.</cite></ref> Видот претпочита топла клима и природно се јавува само под 1000 метри надморска височина. Тоа е вообичаено дрво во сипарските шуми.<ref name="Perthensis">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uE1QAAAAMAAJ&pg=PA364|title=Encyclopaedia Perthensis|last=Brown|first=John|date=1816|volume=23|page=364}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Carpinus betulus}} * [https://web.archive.org/web/20020512071616/http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/carpi/carpbetv.jpg Den virtuella floran: Распространетост ''на Carpinus betulus''] * [http://www.euforgen.org/species/carpinus-betulus/ ''Carpinus betulus''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Англија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3vswdwyh4xaki8l03xuuidom67k41e9 5611500 5611499 2026-08-19T14:20:55Z Виолетова 1975 5611500 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Carpinus betulus - Hunsrück 001.jpg|image_caption=Дрво во лето|status=LC|status_system=IUCN3.1|genus=Carpinus|species=betulus|authority=[[L.]]|range_map=Carpinus betulus range.svg|range_map_caption=Distribution map}} '''''Carpinus betulus''''', '''европскиот''' или '''обичен габер''', е [[Вид (биологија)|вид]] дрво од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези, [[Betulaceae]], [[Домороден вид|по потекло]] од Западна Азија и централна, источна и јужна Европа, вклучувајќи ја и јужна Англија.<ref name="nhm">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpos=nr6|title=Native flora recorded from postal district NR6 (Norwich) &#124; Natural History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015211625/http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpostcode=nr6|archive-date=2012-10-15}}</ref> Потребна му е топла клима за добар раст и се јавува само на надморска височина до 1000 метри. Расте во мешани насади со [[даб]], а во некои области и со [[бука]], и е вообичаено дрво во сипарските шуми. Заедно со ''[[Carpinus orientalis]]'' и ''[[Carpinus austrobalcanica]]'', тој е еден од трите габери што се наоѓаат во Европа. == Опис == [[Податотека:Carpinus_fruit.jpg|мини| [[Реса (ботаника)|Семенски гроздови]] од габер]] [[Податотека:CarpinusBetulusBark.jpg|мини| Кора од зрело дрво]] Тоа е листопадно [[Дрво (растение)|дрво]] од мала до средна големина кое достигнува висина од 15-25 метри, и често има набрано и искривено стебло. Кората е мазна и зеленикаво-сива, дури и кај старите дрвја. [[Лист|Листовите]] се наизменични, со истакнати вени што даваат препознатлива брановидна текстура и назабен раб. Еднодомно е, а машките и женските [[Реса (ботаника)|ресички]] што се опрашуваат со ветер се појавуваат на почетокот на летото по лисјата. [[Овошје|Плодот]] е мал долгнавест [[Оревест плод|орев]]. '''Распространетост''' Габерот се смета за [[Домороден вид|автохтон]] од Западна Азија и низ цела Европа.<ref name="nhm" /> Видот претпочита топла клима и природно се јавува само под 1000 метри надморска височина. Тоа е вообичаено дрво во сипарските шуми.<ref name="Perthensis">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uE1QAAAAMAAJ&pg=PA364|title=Encyclopaedia Perthensis|last=Brown|first=John|date=1816|volume=23|page=364}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Carpinus betulus}} * [https://web.archive.org/web/20020512071616/http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/carpi/carpbetv.jpg Den virtuella floran: Распространетост ''на Carpinus betulus''] * [http://www.euforgen.org/species/carpinus-betulus/ ''Carpinus betulus''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Англија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 2h5qb4lr4lyxgso6i5kf3j17x3evequ 5611503 5611500 2026-08-19T14:22:33Z Виолетова 1975 5611503 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Carpinus betulus - Hunsrück 001.jpg|image_caption=Дрво во лето|status=LC|status_system=IUCN3.1|genus=Carpinus|species=betulus|authority=[[L.]]|range_map=Carpinus betulus range.svg|range_map_caption=Distribution map}} '''''Carpinus betulus''''', '''европски''' или '''обичен габер''', е [[Вид (биологија)|вид]] дрво од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези, [[Betulaceae]], [[Домороден вид|по потекло]] од Западна Азија и централна, источна и јужна Европа, вклучувајќи ја и јужна Англија.<ref name="nhm">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpos=nr6|title=Native flora recorded from postal district NR6 (Norwich) &#124; Natural History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015211625/http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpostcode=nr6|archive-date=2012-10-15}}</ref> Потребна му е топла клима за добар раст и се јавува само на надморска височина до 1000 метри. Расте во мешани насади со [[даб]], а во некои области и со [[бука]], и е вообичаено дрво во сипарските шуми. Заедно со ''[[Carpinus orientalis]]'' и ''[[Carpinus austrobalcanica]]'', тој е еден од трите габери што се наоѓаат во Европа. == Опис == [[Податотека:Carpinus_fruit.jpg|мини| [[Реса (ботаника)|Семенски гроздови]] од габер]] [[Податотека:CarpinusBetulusBark.jpg|мини| Кора од зрело дрво]] Тоа е листопадно [[Дрво (растение)|дрво]] од мала до средна големина кое достигнува висина од 15-25 метри, и често има набрано и искривено стебло. Кората е мазна и зеленикаво-сива, дури и кај старите дрвја. [[Лист|Листовите]] се наизменични, со истакнати вени што даваат препознатлива брановидна текстура и назабен раб. Еднодомно е, а машките и женските [[Реса (ботаника)|ресички]] што се опрашуваат со ветер се појавуваат на почетокот на летото по лисјата. [[Овошје|Плодот]] е мал долгнавест [[Оревест плод|орев]]. ==Распространетост== Габерот се смета за [[Домороден вид|автохтон]] од Западна Азија и низ цела Европа.<ref name="nhm" /> Видот претпочита топла клима и природно се јавува само под 1000 метри надморска височина. Тоа е вообичаено дрво во сипарските шуми.<ref name="Perthensis">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uE1QAAAAMAAJ&pg=PA364|title=Encyclopaedia Perthensis|last=Brown|first=John|date=1816|volume=23|page=364}}</ref> Во Македонија == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Carpinus betulus}} * [https://web.archive.org/web/20020512071616/http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/carpi/carpbetv.jpg Den virtuella floran: Распространетост ''на Carpinus betulus''] * [http://www.euforgen.org/species/carpinus-betulus/ ''Carpinus betulus''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Англија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4avp6uor8yjhl1k860hxex6vp1eunr6 5611504 5611503 2026-08-19T14:26:35Z Виолетова 1975 /* Распространетост */ 5611504 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Carpinus betulus - Hunsrück 001.jpg|image_caption=Дрво во лето|status=LC|status_system=IUCN3.1|genus=Carpinus|species=betulus|authority=[[L.]]|range_map=Carpinus betulus range.svg|range_map_caption=Distribution map}} '''''Carpinus betulus''''', '''европски''' или '''обичен габер''', е [[Вид (биологија)|вид]] дрво од [[Семејство (биологија)|семејството]] брези, [[Betulaceae]], [[Домороден вид|по потекло]] од Западна Азија и централна, источна и јужна Европа, вклучувајќи ја и јужна Англија.<ref name="nhm">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpos=nr6|title=Native flora recorded from postal district NR6 (Norwich) &#124; Natural History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015211625/http://www.nhm.ac.uk/fff-pcp/glob.pl?report=pcfllist&group=&sort=&inpostcode=nr6|archive-date=2012-10-15}}</ref> Потребна му е топла клима за добар раст и се јавува само на надморска височина до 1000 метри. Расте во мешани насади со [[даб]], а во некои области и со [[бука]], и е вообичаено дрво во сипарските шуми. Заедно со ''[[Carpinus orientalis]]'' и ''[[Carpinus austrobalcanica]]'', тој е еден од трите габери што се наоѓаат во Европа. == Опис == [[Податотека:Carpinus_fruit.jpg|мини| [[Реса (ботаника)|Семенски гроздови]] од габер]] [[Податотека:CarpinusBetulusBark.jpg|мини| Кора од зрело дрво]] Тоа е листопадно [[Дрво (растение)|дрво]] од мала до средна големина кое достигнува висина од 15-25 метри, и често има набрано и искривено стебло. Кората е мазна и зеленикаво-сива, дури и кај старите дрвја. [[Лист|Листовите]] се наизменични, со истакнати вени што даваат препознатлива брановидна текстура и назабен раб. Еднодомно е, а машките и женските [[Реса (ботаника)|ресички]] што се опрашуваат со ветер се појавуваат на почетокот на летото по лисјата. [[Овошје|Плодот]] е мал долгнавест [[Оревест плод|орев]]. ==Распространетост== Габерот се смета за [[Домороден вид|автохтон]] од Западна Азија и низ цела Европа.<ref name="nhm" /> Видот претпочита топла клима и природно се јавува само под 1000 метри надморска височина. Тоа е вообичаено дрво во сипарските шуми.<ref name="Perthensis">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uE1QAAAAMAAJ&pg=PA364|title=Encyclopaedia Perthensis|last=Brown|first=John|date=1816|volume=23|page=364}}</ref> Во [[Македонија]] е широко распространето растение речиси по целата територија на Македонија, во мезофилната шумска вегетација, и тоа главно од 600 до 1100 метри надморска височина.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=211|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Carpinus betulus}} * [https://web.archive.org/web/20020512071616/http://linnaeus.nrm.se/flora/di/coryla/carpi/carpbetv.jpg Den virtuella floran: Распространетост ''на Carpinus betulus''] * [http://www.euforgen.org/species/carpinus-betulus/ ''Carpinus betulus''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Англија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 44tagvp04h3wmwg8s4phsxdbgyb9xye 1 1401306 5611501 2026-08-19T14:21:09Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5611501 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401307 5611502 2026-08-19T14:21:56Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Обичен габер]] 5611502 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Обичен габер]] q4agukn312z9ocqj6i3vir9zfim7a6r 0 1401308 5611505 2026-08-19T14:30:04Z Jtasevski123 69538 нс 5611505 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = ornithopus perpusillus.jpeg | image_caption = ''[[Ornithopus perpusillus]]'' | taxon = Ornithopus | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] (1753) | subdivision_ranks = Species | subdivision = | synonyms = ''Ornithopodium'' {{small|[[Mill.]] (1754)}} | synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23086-1 ''Ornithopus'' L.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 11 September 2023.</ref> }}'''''Ornithopus''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Род (биологија)|род]] [[Скриеносеменици|скриеносемени]] растенија од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишани од [[Карл Линеј]]. Вклучува шест [[Вид (биологија)|видови]] и еден природен хибрид, домороден на Европа, [[Макаронезија]], источниот Медитеран, северозападна Африка и Иран, како и од јужен Бразил до североисточна Аргентина во Јужна Америка. == Видови == *''[[Ornithopus × bardiei]]'' {{small|[[Jeanj.]]}} *''[[Ornithopus compressus]]'' {{small|[[L.]]}} *''[[Ornithopus micranthus]]'' {{small|([[Benth.]]) [[Arechav.]]}} *''[[Ornithopus perpusillus]]'' {{small|[[L.]]}} *''[[Ornithopus pinnatus]]'' {{small|([[Mill.]]) [[Druce]]}} *''[[Ornithopus sativus]]'' {{small|[[Brot.]]}} *''[[Ornithopus uncinatus]]'' {{small|[[Maire]] & [[Sam.]]}} == Опис == ''Ornithopus'' сe едногодишни растенија. [[Лист|Листовите]] непарно-перести; [[Прилисник|прилисниците]] мали и линејни. [[Цвет|Цветовите]] собрани во главичести соцветија во пазувите на листовите. Чашката трубеста или цилиндрична, со запци со еднаква должина. Лаѓичката со тап врв. Деветте [[Прашник|прашника]] сраснати меѓусебно, а десеттиот слободен. Мешунката цилиндрична или сплесната, срповидно свиткана, влакнеста, начленета, со мрежеста нерватура по површината.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1362}}</ref> == Галерија == <gallery> (MHNT) Ornithopus compressus - Fruits.jpg|Изглед на плодовите по кои родот го добил своето име Illustration Ornithopus perpusillus0.jpg (MHNT) Ornithopus compressus - Habitus.jpg </gallery> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * {{commonscat|Ornithopus|Ornithopus}} * {{wikispecies|Ornithopus|Ornithopus}} {{таксонска лента}}{{нормативна контрола}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Loteae]] [[Категорија:Флора на Бразил]] [[Категорија:Флора на Јужна Америка]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Аргентина]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Флора на Европа]] qbtflrmb8l84jo5w65sl2wk6x19pbxt 0 1401309 5611506 2026-08-19T14:30:09Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369334052|Carpinus orientalis]]“ 5611506 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Doğu gürgeni-2.JPG|status=LC|status system=IUCN3.1|status ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Carpinus orientalis'' |volume=2014 |article-number=e.T194499A2342177 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194499A2342177.en |language=en |access-date=14 August 2026}}</ref>|genus=Carpinus|species=orientalis|authority=[[Mill.]]|range map=Carpinus orientalis range.svg|range map caption=Distribution map}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Растенија опишани во 1768 година]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Унгарија]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] mk6c84sxjn1oixiwxo95fftt2is278b 5611508 5611506 2026-08-19T14:37:41Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369334052|Carpinus orientalis]]“ 5611508 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Doğu gürgeni-2.JPG|status=LC|status system=IUCN3.1|status ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Carpinus orientalis'' |volume=2014 |article-number=e.T194499A2342177 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194499A2342177.en |language=en |access-date=14 August 2026}}</ref>|genus=Carpinus|species=orientalis|authority=[[Mill.]]|range map=Carpinus orientalis range.svg|range map caption=Distribution map}} '''Бел (ориентален) габер''' ([[науч.]] ''Carpinus orientalis'') ― вид [[габер]] од семејството брези [[Брези|Betulaceae]], подсемејство [[Coryloideae]], по потекло од [[југоисточна Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=34405|title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110105011/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=34405|archive-date=2022-01-10|accessdate=2014-08-18}}</ref> Доста е толерантен на суви услови и обично се јавува на топли и суви места на пониски надморски височини во споредба со ''[[Carpinus betulus]]'' (европскиот, обичен габер). Заедно со [[Carpinus betulus|''Carpinus'' ''betulus'']] и ''[[Carpinus austrobalcanica]]'', тој е еден од трите габери автохтони во Европа. == Опис == Белиот габер е обично мало [[Дрво (растение)|дрво]], ретко над 10 метри високо и често е [[Грмушка|грмушесто]]. Сепак, може да порасне и во значително дрво до 20 метри во висина.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.treesandshrubsonline.org/articles/carpinus/carpinus-orientalis/|title=Carpinus orientalis - Trees and Shrubs Online|work=www.treesandshrubsonline.org|accessdate=2024-12-18}}</ref> Во споредба со обичниот габер, се карактеризира со генерално помал раст и помали листови, кои се само 3-5&nbsp;см во должина. [[Семе|Семето]] има едноставен [[прицветник]], околу 2&nbsp;см долг. == Распространетост == Овој габер има широка, но нерамномерна распространетост во централниот и источниот Медитеран, [[Мала Азија|Анадолија]], [[Кавказ]] и Хирканија во Иран. Генерално, неговата распространетост се совпаѓа со југоисточниот дел од оној на обичниот габер, но овој габер продира подлабоко во јужна Италија и Грција. Во Европа, видот е широко распространет во јужната половина на Италија, на јадранскиот брег и на Балканот, главно јужно од Дунав. Во Азија, неговата распространетост станува понерамномерна во крајбрежната Анадолија, но се јавува и низ Кавказ и регионите на Хирканските шуми.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.treesandshrubsonline.org/articles/carpinus/carpinus-orientalis/|title=Carpinus orientalis - Trees and Shrubs Online|work=www.treesandshrubsonline.org|accessdate=2024-12-18}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.treesandshrubsonline.org/articles/carpinus/carpinus-orientalis/ "Carpinus orientalis - Trees and Shrubs Online"]. </cite></ref> Во Македонија расте == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Carpinus_orientalis_bark.jpg|алт=Bark| Кора Податотека:Келяв_габър_–_съцветия_3.jpg|алт=Male flowers| Машки цветови Податотека:Келяв_габър_–_нови_листа_4.jpg|алт=New leaves| Нови лисја Податотека:Келяв_габър_–_женски_цветове_2.jpg|алт=Female flower| Женски цвет Податотека:Καρπίνος_ο_ανατολικός,_Carpinus_orientalis_(καρπός),_Όλυμπος,_Πιερία_29_-10-2008.jpg|алт=Ripe fruit| Зрел плод Податотека:Carpinus_orientalis_buds.jpg|алт=Leaf bud| Лисна пупка Податотека:Carpinus_orientalis_kz.jpg|алт=Foliage and fruit| Лисја и плод </gallery> == Наводи == {{Ризница-врска}}{{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Растенија опишани во 1768 година]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Унгарија]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ga7h64dgs18z4kavbs10li8awhc7q9d 5611511 5611508 2026-08-19T14:39:56Z Виолетова 1975 5611511 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Doğu gürgeni-2.JPG|status=LC|status system=IUCN3.1|status ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Carpinus orientalis'' |volume=2014 |article-number=e.T194499A2342177 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194499A2342177.en |language=en |access-date=14 August 2026}}</ref>|genus=Carpinus|species=orientalis|authority=[[Mill.]]|range map=Carpinus orientalis range.svg|range map caption=Distribution map}} '''Бел (ориентален) габер''' ([[науч.]] ''Carpinus orientalis'') ― вид [[габер]] од семејството брези [[Брези|Betulaceae]], подсемејство [[Coryloideae]], по потекло од [[југоисточна Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=34405|title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110105011/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=34405|archive-date=2022-01-10|accessdate=2014-08-18}}</ref> Доста е толерантен на суви услови и обично се јавува на топли и суви места на пониски надморски височини во споредба со ''[[Carpinus betulus]]'' (европскиот, обичен габер). Заедно со [[Carpinus betulus|''Carpinus'' ''betulus'']] и ''[[Carpinus austrobalcanica]]'', тој е еден од трите габери автохтони во Европа. == Опис == Белиот габер е обично мало [[Дрво (растение)|дрво]], ретко над 10 метри високо и често е [[Грмушка|грмушесто]]. Сепак, може да порасне и во значително дрво до 20 метри во висина.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.treesandshrubsonline.org/articles/carpinus/carpinus-orientalis/|title=Carpinus orientalis - Trees and Shrubs Online|work=www.treesandshrubsonline.org|accessdate=2024-12-18}}</ref> Во споредба со обичниот габер, се карактеризира со генерално помал раст и помали листови, кои се само 3-5&nbsp;см во должина. [[Семе|Семето]] има едноставен [[прицветник]], околу 2&nbsp;см долг. == Распространетост == Овој габер има широка, но нерамномерна распространетост во централниот и источниот Медитеран, [[Мала Азија|Анадолија]], [[Кавказ]] и Хирканија во Иран. Генерално, неговата распространетост се совпаѓа со југоисточниот дел од оној на обичниот габер, но овој габер продира подлабоко во јужна Италија и Грција. Во Европа, видот е широко распространет во јужната половина на Италија, на јадранскиот брег и на Балканот, главно јужно од Дунав. Во Азија, неговата распространетост станува понерамномерна во крајбрежната Анадолија, но се јавува и низ Кавказ и регионите на Хирканските шуми.<ref name=":0" /> Во Македонија расте == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Carpinus_orientalis_bark.jpg|алт=Bark| Кора Податотека:Келяв_габър_–_съцветия_3.jpg|алт=Male flowers| Машки цветови Податотека:Келяв_габър_–_нови_листа_4.jpg|алт=New leaves| Нови лисја Податотека:Келяв_габър_–_женски_цветове_2.jpg|алт=Female flower| Женски цвет Податотека:Καρπίνος_ο_ανατολικός,_Carpinus_orientalis_(καρπός),_Όλυμπος,_Πιερία_29_-10-2008.jpg|алт=Ripe fruit| Зрел плод Податотека:Carpinus_orientalis_buds.jpg|алт=Leaf bud| Лисна пупка Податотека:Carpinus_orientalis_kz.jpg|алт=Foliage and fruit| Лисја и плод </gallery> == Наводи == {{Ризница-врска}}{{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Растенија опишани во 1768 година]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Унгарија]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 382fan91l6tytp6z6puz1s7ud9nngv8 5611512 5611511 2026-08-19T14:41:35Z Виолетова 1975 5611512 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Doğu gürgeni-2.JPG|status=LC|status system=IUCN3.1|status ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Carpinus orientalis'' |volume=2014 |article-number=e.T194499A2342177 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194499A2342177.en |language=en |access-date=14 August 2026}}</ref>|genus=Carpinus|species=orientalis|authority=[[Mill.]]|range map=Carpinus orientalis range.svg|range map caption=Distribution map}} '''Бел (ориентален) габер''' ([[науч.]] ''Carpinus orientalis'') ― вид [[габер]] од семејството брези [[Брези|Betulaceae]], подсемејство [[Coryloideae]], по потекло од [[југоисточна Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=34405|title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110105011/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=34405|archive-date=2022-01-10|accessdate=2014-08-18}}</ref> Доста е толерантен на суви услови и обично се јавува на топли и суви места на пониски надморски височини во споредба со ''[[Carpinus betulus]]'' (европскиот, обичен габер). Заедно со [[Carpinus betulus|''Carpinus'' ''betulus'']] и ''[[Carpinus austrobalcanica]]'', тој е еден од трите габери автохтони во Европа. == Опис == Белиот габер е обично мало [[Дрво (растение)|дрво]], ретко над 10 метри високо и често е [[Грмушка|грмушесто]]. Сепак, може да порасне и во значително дрво до 20 метри во висина.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.treesandshrubsonline.org/articles/carpinus/carpinus-orientalis/|title=Carpinus orientalis - Trees and Shrubs Online|work=www.treesandshrubsonline.org|accessdate=2024-12-18}}</ref> Во споредба со обичниот габер, се карактеризира со генерално помал раст и помали листови, кои се само 3-5&nbsp;см во должина. [[Семе|Семето]] има едноставен [[прицветник]], околу 2&nbsp;см долг. == Распространетост == Овој габер има широка, но нерамномерна распространетост во централниот и источниот Медитеран, [[Мала Азија|Анадолија]], [[Кавказ]] и Хирканија во Иран. Генерално, неговата распространетост се совпаѓа со југоисточниот дел од оној на обичниот габер, но овој габер продира подлабоко во јужна Италија и Грција. Во Европа, видот е широко распространет во јужната половина на Италија, на јадранскиот брег и на Балканот, главно јужно од Дунав. Во Азија, неговата распространетост станува понерамномерна во крајбрежната Анадолија, но се јавува и низ Кавказ и регионите на Хирканските шуми.<ref name=":0" /> Во [[Македонија]] е широко распространет вид во зоната на субмедитеранската вегетација, и се искачува до 1000 метри надморска височина, а на некои места и повисоко.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=211-212|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Carpinus_orientalis_bark.jpg|алт=Bark| Кора Податотека:Келяв_габър_–_съцветия_3.jpg|алт=Male flowers| Машки цветови Податотека:Келяв_габър_–_нови_листа_4.jpg|алт=New leaves| Нови лисја Податотека:Келяв_габър_–_женски_цветове_2.jpg|алт=Female flower| Женски цвет Податотека:Καρπίνος_ο_ανατολικός,_Carpinus_orientalis_(καρπός),_Όλυμπος,_Πιερία_29_-10-2008.jpg|алт=Ripe fruit| Зрел плод Податотека:Carpinus_orientalis_buds.jpg|алт=Leaf bud| Лисна пупка Податотека:Carpinus_orientalis_kz.jpg|алт=Foliage and fruit| Лисја и плод </gallery> == Наводи == {{Ризница-врска}}{{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Таксони опишани од Филип Милер]] [[Категорија:Растенија опишани во 1768 година]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Унгарија]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1g2n2ug6af43n6gfpft5b1ceegaa4k7 1 1401310 5611507 2026-08-19T14:30:33Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5611507 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1401311 5611509 2026-08-19T14:38:43Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Бел габер]] 5611509 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Бел габер]] t1y728tg0h911paemw2fdbffpq18f1c 0 1401312 5611510 2026-08-19T14:39:13Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Бел габер]] 5611510 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Бел габер]] t1y728tg0h911paemw2fdbffpq18f1c 0 1401313 5611513 2026-08-19T14:48:50Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1335138358|Ostrya]]“ 5611513 wikitext text/x-wiki '''Црни габри''' ([[науч.]] ''Ostrya'') ― [[Род (биологија)|род]] од осум до десет мали [[Листопадни растенија|листопадни]] видови [[Дрво (растение)|дрвја]] кои припаѓаат на семејството брези, [[Betulaceae]]. Родот е автохтон во јужна [[Европа]], југозападна и источна [[Азија]] и [[Северна Америка|Северна]] и [[Средна Америка|Централна Америка]]. Тие имаат конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора. Имаат наизменични и двозапчести [[Лист|листови]] слични на [[бреза]] 3–10&nbsp;см долги. [[Цвет|Цветовите]] се појавуваат напролет, со машки [[Реса (ботаника)|ресички]] 5–10&nbsp;см долги и женски [[Реса (ботаника)|реси]] 2–5&nbsp;см долги. [[Овошје|Плодовите]] се формираат во висечки гроздови од 3–8&nbsp;см долги со 6–20 [[Семе|семки]], а секое семче е мал [[оревест плод]] од 2–4&nbsp;долг мм, целосно затворен во обвивка слична на [[прицветник]]. Видовите ''Ostrya'' се домаќини на [[Ларва|ларви]] од разни видови [[пеперуги]], обезбедуваат храна за ''[[Operophtera brumata]]'', ''[[Amorpha juglandis]]'' и ''[[Coleophora ostryae]]''. == Видови == ''Ostrya'' ги има следниве видови: === Фосилни записи === † Фосилните семиња на '''''Ostrya scholzii''''' од хатската фаза, [[олигоцен]], се познати од формацијата Оберлајхтерсбах во [[Рен (планини)|планините Рен]], централна [[Германија]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Ostrya}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] j6uortactcaqlozi5gupihpk150yixr 5611514 5611513 2026-08-19T14:50:30Z Виолетова 1975 5611514 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Hophornbeam |image = Ostrya virginiana.jpg |image_caption = ''Ostrya virginiana'' |taxon = Ostrya |authority = Scop. |synonyms_ref = <ref name=wcsp/> |synonyms = ''Zugilus'' <small>Raf.</small> }} '''Црни габри''' ([[науч.]] ''Ostrya'') ― [[Род (биологија)|род]] од осум до десет мали [[Листопадни растенија|листопадни]] видови [[Дрво (растение)|дрвја]] кои припаѓаат на семејството брези, [[Betulaceae]]. Родот е автохтон во јужна [[Европа]], југозападна и источна [[Азија]] и [[Северна Америка|Северна]] и [[Средна Америка|Централна Америка]]. Тие имаат конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора. Имаат наизменични и двозапчести [[Лист|листови]] слични на [[бреза]] 3–10&nbsp;см долги. [[Цвет|Цветовите]] се појавуваат напролет, со машки [[Реса (ботаника)|ресички]] 5–10&nbsp;см долги и женски [[Реса (ботаника)|реси]] 2–5&nbsp;см долги. [[Овошје|Плодовите]] се формираат во висечки гроздови од 3–8&nbsp;см долги со 6–20 [[Семе|семки]], а секое семче е мал [[оревест плод]] од 2–4&nbsp;долг мм, целосно затворен во обвивка слична на [[прицветник]]. Видовите ''Ostrya'' се домаќини на [[Ларва|ларви]] од разни видови [[пеперуги]], обезбедуваат храна за ''[[Operophtera brumata]]'', ''[[Amorpha juglandis]]'' и ''[[Coleophora ostryae]]''. == Видови == ''Ostrya'' ги има следниве видови: *''[[Ostrya carpinifolia]]'' <small>Scop.</small> *''[[Ostrya chisosensis]]'' <small>Correll</small> *''[[Ostrya japonica]]'' <small>Sarg.</small> *''[[Ostrya knowltonii]]'' <small>Coville</small> *''[[Ostrya multinervis]]'' <small>Rehd.</small> *''[[Ostrya rehderiana]]'' <small>Chun</small> *''[[Ostrya trichocarpa]]'' <small>D.Fang & Y.S.Wang</small> *''[[Ostrya virginiana]]'' <small>(Mill.) K. Koch</small> *''[[Ostrya yunnanensis]]'' <small>W.K.Hu</small> *†''[[Ostrya oregoniana]]'' (фосил) *†''[[Ostrya scholzii]]'' (фосил) === Фосилни записи === † Фосилните семиња на '''''Ostrya scholzii''''' од хатската фаза, [[олигоцен]], се познати од формацијата Оберлајхтерсбах во [[Рен (планини)|планините Рен]], централна [[Германија]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Ostrya}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qpniwy4saymnuc9324rclm9vudhmq9z 5611516 5611514 2026-08-19T14:52:32Z Виолетова 1975 5611516 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Hophornbeam |image = Ostrya virginiana.jpg |image_caption = ''Ostrya virginiana'' |taxon = Ostrya |authority = Scop. |synonyms_ref = <ref name=wcsp/> |synonyms = ''Zugilus'' <small>Raf.</small> }} '''Црни габри''' ([[науч.]] ''Ostrya'') ― [[Род (биологија)|род]] од осум до десет мали [[Листопадни растенија|листопадни]] видови [[Дрво (растение)|дрвја]] кои припаѓаат на семејството брези, [[Betulaceae]]. Родот е автохтон во јужна [[Европа]], југозападна и источна [[Азија]] и [[Северна Америка|Северна]] и [[Средна Америка|Централна Америка]]. Во [[Македонија]] од овој род расте само еден вид, ''[[Ostrya carpinifolia]]''.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=212|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Опис == Тие имаат конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора. Имаат наизменични и двозапчести [[Лист|листови]] слични на [[бреза]] 3–10&nbsp;см долги. [[Цвет|Цветовите]] се појавуваат напролет, со машки [[Реса (ботаника)|ресички]] 5–10&nbsp;см долги и женски [[Реса (ботаника)|реси]] 2–5&nbsp;см долги. [[Овошје|Плодовите]] се формираат во висечки гроздови од 3–8&nbsp;см долги со 6–20 [[Семе|семки]], а секое семче е мал [[оревест плод]] од 2–4&nbsp;долг мм, целосно затворен во обвивка слична на [[прицветник]]. Видовите ''Ostrya'' се домаќини на [[Ларва|ларви]] од разни видови [[пеперуги]], обезбедуваат храна за ''[[Operophtera brumata]]'', ''[[Amorpha juglandis]]'' и ''[[Coleophora ostryae]]''. == Видови == ''Ostrya'' ги има следниве видови: *''[[Ostrya carpinifolia]]'' <small>Scop.</small> *''[[Ostrya chisosensis]]'' <small>Correll</small> *''[[Ostrya japonica]]'' <small>Sarg.</small> *''[[Ostrya knowltonii]]'' <small>Coville</small> *''[[Ostrya multinervis]]'' <small>Rehd.</small> *''[[Ostrya rehderiana]]'' <small>Chun</small> *''[[Ostrya trichocarpa]]'' <small>D.Fang & Y.S.Wang</small> *''[[Ostrya virginiana]]'' <small>(Mill.) K. Koch</small> *''[[Ostrya yunnanensis]]'' <small>W.K.Hu</small> *†''[[Ostrya oregoniana]]'' (фосил) *†''[[Ostrya scholzii]]'' (фосил) === Фосилни записи === † Фосилните семиња на '''''Ostrya scholzii''''' од хатската фаза, [[олигоцен]], се познати од формацијата Оберлајхтерсбах во [[Рен (планини)|планините Рен]], централна [[Германија]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Ostrya}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qusbm2d7ksnb6ioag0svrr9wuxd254b 0 1401314 5611515 2026-08-19T14:50:55Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Црни габри]] 5611515 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Црни габри]] hn6s9nheoani0gghv13hkfd65kncqd4 0 1401315 5611517 2026-08-19T14:54:35Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1365194920|Empetrum nigrum]]“ 5611517 wikitext text/x-wiki '''''Empetrum nigrum''''' — [[Скриеносеменици|цветен растителен]] [[Вид (биологија)|вид]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[вресови]] (''Ericaceae'') со речиси [[Циркумбореален регион|циркумбореална]] распространетост на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]]. Научното име на растението потекнува од комбинацијата на [[Грчки јазик|грчките зборови]] за „на карпа“ (en = на + petros = карпа) и [[Латински јазик|латинскиот збор]] за црно (niger).<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Lorion|first=Janick|last2=Small|first2=Ernest|date=2021-09-01|title=Crowberry (Empetrum): A Chief Arctic Traditional Indigenous Fruit in Need of Economic and Ecological Management|url=https://doi.org/10.1007/s12229-021-09248-0|journal=The Botanical Review|language=en|volume=87|issue=3|pages=259–310|bibcode=2021BotRv..87..259L|doi=10.1007/s12229-021-09248-0|issn=1874-9372|url-access=subscription|doi-access=free}}</ref> == Опис == ''Empetrum nigrum'' е мало [[Зимзелено растение|зимзелено]] [[Грмушка|грмушесто]] [[Растенија|растение]], полегнато или исправено, кое создава големи зелени теписи. Младите гранчиња имаат ситни, едвај видливи жлездести влакненца, кои подоцна исчезнуваат и гранките остануваат голи. [[Лист|Листовите]] се многу густи, распоредени спирално или во привидни пршлени, со форма од линејно-ланцетна до елиптична, долги 3–7 мм и широки 1–2 мм, голи и сјајни. Рабовите се силно свиткани надолу и често се допираат, или се само благо свиени, при што на долната страна се формира плитка или подлабока жлебеста вдлабнатина. Во основата листот се стеснува во кратка дршка. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни, сместени во пазувите на листовите, и можат да бидат еднополни или двополни. Чашката и венчето се издолжени, долги околу 1,5 мм, со боја од зеленикаво-розова до пурпурно-црвена, најчесто составени од три делови. Ливчињата на чашката се светлозелени, обратно јајцевидни и по рабовите имаат ситни ресички. Венечните ливчиња се поставени наизменично со чашкините и се двапати подолги, достигнувајќи 2–3 мм. Има 2–3 прашници, темнопурпурни, значително подолги од чашката и венчето; антерите се отвораат со должинска пукнатина. Плодникот е надцветен, поделен на 6–9 делови, со ист број пурпурни жигови кои се назабени или насечени и поставени на масивно столпче. Плодот е црна, блескава [[бобинка]] што содржи 6–9 коскести [[Семе|семки]].<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=797}}</ref> Ова растение, ползејќи, може да формира густи клонални теписи што им оневозможуваат на другите растенија да го прераснат.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Tybirk|first=Knud|last2=Nilsson|first2=Marie-Charlotte|last3=Michelsen|first3=Anders|last4=Kristensen|first4=Hanne Lakkenborg|last5=Shevtsova|first5=Anna|last6=Tune Strandberg|first6=Morten|last7=Johansson|first7=Marianne|last8=Nielsen|first8=Knud Erik|last9=Riis-Nielsen|first9=Torben|date=March 2000|title=Nordic Empetrum Dominated Ecosystems: Function and Susceptibility to Environmental Changes|url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.1579/0044-7447-29.2.90|journal=Ambio: A Journal of the Human Environment|language=en|volume=29|issue=2|pages=90–97|bibcode=2000Ambio..29...90T|doi=10.1579/0044-7447-29.2.90|issn=0044-7447|url-access=subscription}}</ref> == Варијабилност == * ''Empetrum nigrum'' subsp. ''asiaticum''<ref>{{Наведена книга|url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|title=English Names for Korean Native Plants|publisher=[[Korea National Arboretum]]|year=2015|isbn=978-89-97450-98-5|location=Pocheon|pages=456|access-date=24 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|archive-date=25 May 2017|via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> * ''Empetrum nigrum subsp. subholarcticum'' ([[Синоним (таксономија)|син]] ''Empetrum subholarcticum'')<ref name="worldfloraonline.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000667274|title=Empetrum subholarcticum V.N.Vassil.|work=www.worldfloraonline.org|accessdate=15 February 2021}}</ref> * ''Empetrum nigrum'' subsp. ''nigrum'' - Дводомно растение. Стеблото достигнува до 20 см, лежи по земја и најчесто се вкоренува. Листовите се тесни и издолжени, 2,5–5 пати подолги од нивната ширина. Го нема во Македонија.<ref name=":2" /> * ''Empetrum nigrum'' subsp. ''hermaphroditum'' - Цветовите се хермафродитни, а прашниците остануваат прикачени на плодот. Стеблото е разгрането, може да лежи или да биде исправено, но не образува корени. Листовите се претежно елиптични до издолжено елиптични, 2–4 пати подолги од ширината. Во [[Македонија]] се среќава на [[Шар Планина]].<ref name=":2" /> == Распространетост и живеалиште == ''Empetrum nigrum'' вирее во [[Тресетиште|мочуришта]]<ref name="Francis-Baker-2021">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|pages=31}}</ref> и останати кисели почви во сенчести, влажни предели, а се среќава и во супалпинските и алпинските подрачја на Пацифичкиот Северозапад. Поднесува почви со киселост до 2,5, но не успева на базични почви.<ref>{{Наведено списание|last=Good|first=R. D'O.|date=June 1927|title=The Genus Empetrum L.|url=https://academic.oup.com/botlinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8339.1927.tb00520.x|journal=Journal of the Linnean Society of London, Botany|language=en|volume=47|issue=317|pages=489–523|doi=10.1111/j.1095-8339.1927.tb00520.x|url-access=subscription}}</ref> Во [[Македонија]] исто така се среќава на киселите почви во супалпскиот и алпскиот појас на [[Шар Планина]].<ref name=":2" /> == Екологија == Цветовите на ''Empetrum nigrum'' најверојатно се опрашуваат со комбинација од инсекти (на пр. муви, бубачки) и со помош на ветерот.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Lorion|first=Janick|last2=Small|first2=Ernest|date=2021-09-01|title=Crowberry (Empetrum): A Chief Arctic Traditional Indigenous Fruit in Need of Economic and Ecological Management|url=https://doi.org/10.1007/s12229-021-09248-0|journal=The Botanical Review|language=en|volume=87|issue=3|pages=259–310|bibcode=2021BotRv..87..259L|doi=10.1007/s12229-021-09248-0|issn=1874-9372|url-access=subscription|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLorionSmall2021">Lorion, Janick; Small, Ernest (2021-09-01). </cite></ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last=Tybirk|first=Knud|last2=Nilsson|first2=Marie-Charlotte|last3=Michelsen|first3=Anders|last4=Kristensen|first4=Hanne Lakkenborg|last5=Shevtsova|first5=Anna|last6=Tune Strandberg|first6=Morten|last7=Johansson|first7=Marianne|last8=Nielsen|first8=Knud Erik|last9=Riis-Nielsen|first9=Torben|date=March 2000|title=Nordic Empetrum Dominated Ecosystems: Function and Susceptibility to Environmental Changes|url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.1579/0044-7447-29.2.90|journal=Ambio: A Journal of the Human Environment|language=en|volume=29|issue=2|pages=90–97|bibcode=2000Ambio..29...90T|doi=10.1579/0044-7447-29.2.90|issn=0044-7447|url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTybirkNilssonMichelsenKristensen2000">Tybirk, Knud; Nilsson, Marie-Charlotte; Michelsen, Anders; Kristensen, Hanne Lakkenborg; Shevtsova, Anna; Tune Strandberg, Morten; Johansson, Marianne; Nielsen, Knud Erik; Riis-Nielsen, Torben; Strandberg, Beate; Johnsen, Ib (March 2000). </cite></ref> Животните што редовно се хранат со овој вид и делуваат како расејувачи на семето вклучуваат: глодари,<ref>{{Наведено списание|last=Krebs|first=Charles J.|last2=Cowcill|first2=Kevan|last3=Boonstra|first3=Rudy|last4=Kenney|first4=Alice J.|date=2010-04-16|title=Do changes in berry crops drive population fluctuations in small rodents in the southwestern Yukon?|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-005.1|journal=Journal of Mammalogy|language=en|volume=91|issue=2|pages=500–509|bibcode=2010JMamm..91..500K|doi=10.1644/09-MAMM-A-005.1|issn=0022-2372}}</ref> лисици, мечки, <ref>{{Наведено списание|last=McHutchon|first=A.G.|last2=Wellwood|first2=D.W.|title=Grizzly bear food habits in the northern Yukon, Canada.|journal=Ursus|publication-date=2003|volume=14|pages=225–235}}</ref> карибу<ref>{{Наведено списание|last=Denryter|first=Kristin A.|last2=Cook|first2=Rachel C.|last3=Cook|first3=John G.|last4=Parker|first4=Katherine L.|date=February 2017|title=Straight from the caribou's (Rangifer tarandus) mouth: detailed observations of tame caribou reveal new insights into summer–autumn diets|url=https://cdnsciencepub.com/doi/10.1139/cjz-2016-0114|journal=Canadian Journal of Zoology|volume=95|issue=2|pages=81–94|bibcode=2017CaJZ...95...81D|doi=10.1139/cjz-2016-0114|issn=0008-4301|hdl-access=free}}</ref> и многу видови птици.<ref>{{Наведено списание|last=Nechaev|first=V. A.|last2=Nechaev|first2=A. A.|date=2012-02-01|title=Wild berry plants and carpophagous birds in the taiga zone of the southern Russian Far East|url=https://doi.org/10.1134/S1995425512010092|journal=Contemporary Problems of Ecology|language=en|volume=5|issue=1|pages=71–78|bibcode=2012CPrEc...5...71N|doi=10.1134/S1995425512010092|issn=1995-4263|url-access=subscription}}</ref> ''Empetrum nigrum'' има алелопатски својства (на пример, го попречува ртењето на семето и растот на коренот кај другите растенија), но нивниот интензитет зависи од типот на почвата.<ref>{{Наведено списание|last=Ryde|first=Ingvild|last2=Kristinsdóttir|first2=Jóhanna|last3=Halmová|first3=Marika|last4=Baussay|first4=Augustin|last5=Bråthen|first5=Kari Anne|last6=Neilson|first6=Elizabeth|last7=Jónsdóttir|first7=Ingibjörg|title=Volcanic soils alleviate the allelopathic capacity of Empetrum nigrum in degraded tundra ecosystems|url=https://www.authorea.com/users/873180/articles/1253534-volcanic-soils-alleviate-the-allelopathic-capacity-of-empetrum-nigrum-in-degraded-tundra-ecosystems?commit=bc11ea2bbe0001b2c5b38cf882dd382d31236844|journal=Authorea}}</ref> [[Корен|Корените]] на ''Empetrum nigrum'' се домаќини на ерикоидни [[Микориза|микоризни]] [[Габа|габи]] (аскомицети и базидиомицети), кои го подобруваат пристапот до [[азот]] и [[фосфор]].<ref>{{Наведено списание|last=Bell|first=J. N. B.|last2=Tallis|first2=J. H.|date=1973|title=Empetrum Nigrum L.|url=https://www.jstor.org/stable/2258934|journal=Journal of Ecology|volume=61|issue=1|pages=289–305|bibcode=1973JEcol..61..289B|doi=10.2307/2258934|issn=0022-0477|jstor=2258934|url-access=subscription}}</ref> == Употреба == Плодовите се јадат и можат да се сушат,<ref>{{Наведена книга|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|last=United States Department of the Army|publisher=[[Skyhorse Publishing]]|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York|pages=47|language=en-US|oclc=277203364|author-link=United States Department of the Army}}</ref> при што можат да имаат киселкаст вкус. На тундрата во [[Алјаска]] е познат по својот сладок и благо кисел вкус. Често се меша со други [[Бобинка|бобинки]] во јадења како пита и пудинг.<ref name="Francis-Baker-2021">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|pages=31}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrancis-Baker2021">Francis-Baker, Tiffany (2021). </cite></ref> Видот може да се одгледува и како покривач на почвата,<ref name="pfaf">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/plant.aspx?latinname=Empetrum+nigrum|title=Empetrum nigrum - L.|work=Plants for a Future|accessdate=15 May 2017}}</ref> или како [[украсно растение]] во карпести градини, меѓу кои се истакнува сортата „Луција“ со жолти листови. Плодот е богат со пигментот [[антоцијанин]] и може да се користи за производство на природна боја.<ref name="pfaf" /> == Галерија == {{Галерија|Empetrum.jpg|The yellow-leaved cultivar ''Empetrum nigrum'' 'Lucia'|Vaccinium vitis-idaea and Empetrum nigrum 20230823.jpg|''[[Vaccinium vitis-idaea]]'' and ''Empetrum nigrum'' in [[Denali National Park|Denali]]|Alaskan Crowberry from alpine-tundra regions.jpg|Alaskan crowberry}} == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Ehrlén|first=Johan|last2=Eriksson|first2=Ove|date=1991|title=Phenological variation in fruit characteristics in vertebrate-dispersed plants|journal=Oecologia|volume=86|issue=4|pages=463–470|bibcode=1991Oecol..86..463E|doi=10.1007/BF00318311|issn=0029-8549|pmid=28313326}} * [http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/empnig/all.html Forest Service Fire Ecology] {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Флора на Гренланд]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 37uz3mokqxnxyuhrdyno1qi71r3pnjb 5611521 5611517 2026-08-19T15:08:01Z Orce Wiki 121850 5611521 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Speciesbox |name = |image = Empetrum nigrum by Maseltov 2.jpg |genus = Empetrum |species = nigrum |authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name=ipni>''Sp. Pl.'' 2: 1022. 1753 [1 May 1753] {{cite web|url=http://www.ipni.org:80/ipni/idPlantNameSearch.do;jsessionid=F2CFBFD7E35FC281DC585FFC6C2465B8?id=324780-1|title=Plant Name Details for ''Empetrum nigrum''|publisher=[[International Plant Names Index|IPNI]]|access-date=1 December 2009}}</ref> |synonyms= *''Chamaetaxus nigra'' <small>(L.) Bubani</small> *''Empetrum arcticum'' <small>V.N.Vassil.</small> *''Empetrum crassifolium'' <small>Raf.</small> *''Empetrum eamesii'' subsp. ''hermaphroditum'' <small>(Hagerup) D.Löve</small> *''Empetrum hermaphroditum'' <small>Hagerup</small> *''Empetrum hermaphroditum'' var. ''americanum'' <small>V.N.Vassil.</small> *''Empetrum medium'' <small>Carmich.</small> *''Empetrum nigrum'' f. ''cylindricum'' <small>Lepage</small> *''Empetrum nigrum'' var. ''hermaphroditum'' <small>(Hagerup) T.Sørensen</small> *''Empetrum nigrum'' subsp. ''hermaphroditum'' <small>(Hagerup) Böcher</small> *''Empetrum nigrum'' f. ''purpureum'' <small>(Raf.) Fernald</small> *''Empetrum nigrum'' var. ''purpureum'' <small>(Raf.) A.DC.</small> *''Empetrum purpureum'' <small>Raf.</small> |synonyms_ref =<ref>{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30371508-2 |title=''Empetrum nigrum'' L. |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=11 July 2020 }}</ref> }} '''''Empetrum nigrum''''' — [[Скриеносеменици|цветен растителен]] [[Вид (биологија)|вид]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[вресови]] (''Ericaceae'') со речиси [[Циркумбореален регион|циркумбореална]] распространетост на [[Северна полутопка|Северната хемисфера]]. Научното име на растението потекнува од комбинацијата на [[Грчки јазик|грчките зборови]] за „на карпа“ (en = на + petros = карпа) и [[Латински јазик|латинскиот збор]] за црно (niger).<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Lorion|first=Janick|last2=Small|first2=Ernest|date=2021-09-01|title=Crowberry (Empetrum): A Chief Arctic Traditional Indigenous Fruit in Need of Economic and Ecological Management|url=https://doi.org/10.1007/s12229-021-09248-0|journal=The Botanical Review|language=en|volume=87|issue=3|pages=259–310|bibcode=2021BotRv..87..259L|doi=10.1007/s12229-021-09248-0|issn=1874-9372|url-access=subscription|doi-access=free}}</ref> == Опис == ''Empetrum nigrum'' е мало [[Зимзелено растение|зимзелено]] [[Грмушка|грмушесто]] [[Растенија|растение]], полегнато или исправено, кое создава големи зелени теписи. Младите гранчиња имаат ситни, едвај видливи жлездести влакненца, кои подоцна исчезнуваат и гранките остануваат голи. [[Лист|Листовите]] се многу густи, распоредени спирално или во привидни пршлени, со форма од линејно-ланцетна до елиптична, долги 3–7 мм и широки 1–2 мм, голи и сјајни. Рабовите се силно свиткани надолу и често се допираат, или се само благо свиени, при што на долната страна се формира плитка или подлабока жлебеста вдлабнатина. Во основата листот се стеснува во кратка дршка. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни, сместени во пазувите на листовите, и можат да бидат еднополни или двополни. Чашката и венчето се издолжени, долги околу 1,5 мм, со боја од зеленикаво-розова до пурпурно-црвена, најчесто составени од три делови. Ливчињата на чашката се светлозелени, обратно јајцевидни и по рабовите имаат ситни ресички. Венечните ливчиња се поставени наизменично со чашкините и се двапати подолги, достигнувајќи 2–3 мм. Има 2–3 прашници, темнопурпурни, значително подолги од чашката и венчето; антерите се отвораат со должинска пукнатина. Плодникот е надцветен, поделен на 6–9 делови, со ист број пурпурни жигови кои се назабени или насечени и поставени на масивно столпче. Плодот е црна, блескава [[бобинка]] што содржи 6–9 коскести [[Семе|семки]].<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=797}}</ref> Ова растение, ползејќи, може да формира густи клонални теписи што им оневозможуваат на другите растенија да го прераснат.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Tybirk|first=Knud|last2=Nilsson|first2=Marie-Charlotte|last3=Michelsen|first3=Anders|last4=Kristensen|first4=Hanne Lakkenborg|last5=Shevtsova|first5=Anna|last6=Tune Strandberg|first6=Morten|last7=Johansson|first7=Marianne|last8=Nielsen|first8=Knud Erik|last9=Riis-Nielsen|first9=Torben|date=March 2000|title=Nordic Empetrum Dominated Ecosystems: Function and Susceptibility to Environmental Changes|url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.1579/0044-7447-29.2.90|journal=Ambio: A Journal of the Human Environment|language=en|volume=29|issue=2|pages=90–97|bibcode=2000Ambio..29...90T|doi=10.1579/0044-7447-29.2.90|issn=0044-7447|url-access=subscription}}</ref> == Варијабилност == * ''Empetrum nigrum'' subsp. ''asiaticum''.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|title=English Names for Korean Native Plants|publisher=[[Korea National Arboretum]]|year=2015|isbn=978-89-97450-98-5|location=Pocheon|pages=456|access-date=24 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|archive-date=25 May 2017|via=[[Korea Forest Service]]}}</ref> * ''Empetrum nigrum subsp. subholarcticum'' ([[Синоним (таксономија)|син]] ''Empetrum subholarcticum'').<ref name="worldfloraonline.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000667274|title=Empetrum subholarcticum V.N.Vassil.|work=www.worldfloraonline.org|accessdate=15 February 2021}}</ref> * ''Empetrum nigrum'' subsp. ''nigrum'' - Дводомно растение. Стеблото достигнува до 20 см, лежи по земја и најчесто се вкоренува. Листовите се тесни и издолжени, 2,5–5 пати подолги од нивната ширина. Го нема во Македонија.<ref name=":2" /> * ''Empetrum nigrum'' subsp. ''hermaphroditum'' - Цветовите се хермафродитни, а прашниците остануваат прикачени на плодот. Стеблото е разгрането, може да лежи или да биде исправено, но не образува корени. Листовите се претежно елиптични до издолжено елиптични, 2–4 пати подолги од ширината. Во [[Македонија]] се среќава на [[Шар Планина]].<ref name=":2" /> == Распространетост и живеалиште == ''Empetrum nigrum'' вирее во [[Тресетиште|мочуришта]]<ref name="Francis-Baker-2021">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|pages=31}}</ref> и останати кисели почви во сенчести, влажни предели, а се среќава и во супалпинските и алпинските подрачја на Пацифичкиот Северозапад. Поднесува почви со киселост до 2,5, но не успева на базични почви.<ref>{{Наведено списание|last=Good|first=R. D'O.|date=June 1927|title=The Genus Empetrum L.|url=https://academic.oup.com/botlinnean/article-lookup/doi/10.1111/j.1095-8339.1927.tb00520.x|journal=Journal of the Linnean Society of London, Botany|language=en|volume=47|issue=317|pages=489–523|doi=10.1111/j.1095-8339.1927.tb00520.x|url-access=subscription}}</ref> Во [[Македонија]] исто така се среќава на киселите почви во супалпскиот и алпскиот појас на [[Шар Планина]].<ref name=":2" /> == Екологија == Цветовите на ''Empetrum nigrum'' најверојатно се опрашуваат со комбинација од инсекти (на пр. муви, бубачки) и со помош на ветерот.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Lorion|first=Janick|last2=Small|first2=Ernest|date=2021-09-01|title=Crowberry (Empetrum): A Chief Arctic Traditional Indigenous Fruit in Need of Economic and Ecological Management|url=https://doi.org/10.1007/s12229-021-09248-0|journal=The Botanical Review|language=en|volume=87|issue=3|pages=259–310|bibcode=2021BotRv..87..259L|doi=10.1007/s12229-021-09248-0|issn=1874-9372|url-access=subscription|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLorionSmall2021">Lorion, Janick; Small, Ernest (2021-09-01). </cite></ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last=Tybirk|first=Knud|last2=Nilsson|first2=Marie-Charlotte|last3=Michelsen|first3=Anders|last4=Kristensen|first4=Hanne Lakkenborg|last5=Shevtsova|first5=Anna|last6=Tune Strandberg|first6=Morten|last7=Johansson|first7=Marianne|last8=Nielsen|first8=Knud Erik|last9=Riis-Nielsen|first9=Torben|date=March 2000|title=Nordic Empetrum Dominated Ecosystems: Function and Susceptibility to Environmental Changes|url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.1579/0044-7447-29.2.90|journal=Ambio: A Journal of the Human Environment|language=en|volume=29|issue=2|pages=90–97|bibcode=2000Ambio..29...90T|doi=10.1579/0044-7447-29.2.90|issn=0044-7447|url-access=subscription}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTybirkNilssonMichelsenKristensen2000">Tybirk, Knud; Nilsson, Marie-Charlotte; Michelsen, Anders; Kristensen, Hanne Lakkenborg; Shevtsova, Anna; Tune Strandberg, Morten; Johansson, Marianne; Nielsen, Knud Erik; Riis-Nielsen, Torben; Strandberg, Beate; Johnsen, Ib (March 2000). </cite></ref> Животните што редовно се хранат со овој вид и делуваат како расејувачи на семето вклучуваат: глодари,<ref>{{Наведено списание|last=Krebs|first=Charles J.|last2=Cowcill|first2=Kevan|last3=Boonstra|first3=Rudy|last4=Kenney|first4=Alice J.|date=2010-04-16|title=Do changes in berry crops drive population fluctuations in small rodents in the southwestern Yukon?|url=https://academic.oup.com/jmammal/article-lookup/doi/10.1644/09-MAMM-A-005.1|journal=Journal of Mammalogy|language=en|volume=91|issue=2|pages=500–509|bibcode=2010JMamm..91..500K|doi=10.1644/09-MAMM-A-005.1|issn=0022-2372}}</ref> лисици, мечки, <ref>{{Наведено списание|last=McHutchon|first=A.G.|last2=Wellwood|first2=D.W.|title=Grizzly bear food habits in the northern Yukon, Canada.|journal=Ursus|publication-date=2003|volume=14|pages=225–235}}</ref> карибу<ref>{{Наведено списание|last=Denryter|first=Kristin A.|last2=Cook|first2=Rachel C.|last3=Cook|first3=John G.|last4=Parker|first4=Katherine L.|date=February 2017|title=Straight from the caribou's (Rangifer tarandus) mouth: detailed observations of tame caribou reveal new insights into summer–autumn diets|url=https://cdnsciencepub.com/doi/10.1139/cjz-2016-0114|journal=Canadian Journal of Zoology|volume=95|issue=2|pages=81–94|bibcode=2017CaJZ...95...81D|doi=10.1139/cjz-2016-0114|issn=0008-4301|hdl-access=free}}</ref> и многу видови птици.<ref>{{Наведено списание|last=Nechaev|first=V. A.|last2=Nechaev|first2=A. A.|date=2012-02-01|title=Wild berry plants and carpophagous birds in the taiga zone of the southern Russian Far East|url=https://doi.org/10.1134/S1995425512010092|journal=Contemporary Problems of Ecology|language=en|volume=5|issue=1|pages=71–78|bibcode=2012CPrEc...5...71N|doi=10.1134/S1995425512010092|issn=1995-4263|url-access=subscription}}</ref> ''Empetrum nigrum'' има алелопатски својства (на пример, го попречува ртењето на семето и растот на коренот кај другите растенија), но нивниот интензитет зависи од типот на почвата.<ref>{{Наведено списание|last=Ryde|first=Ingvild|last2=Kristinsdóttir|first2=Jóhanna|last3=Halmová|first3=Marika|last4=Baussay|first4=Augustin|last5=Bråthen|first5=Kari Anne|last6=Neilson|first6=Elizabeth|last7=Jónsdóttir|first7=Ingibjörg|title=Volcanic soils alleviate the allelopathic capacity of Empetrum nigrum in degraded tundra ecosystems|url=https://www.authorea.com/users/873180/articles/1253534-volcanic-soils-alleviate-the-allelopathic-capacity-of-empetrum-nigrum-in-degraded-tundra-ecosystems?commit=bc11ea2bbe0001b2c5b38cf882dd382d31236844|journal=Authorea}}</ref> [[Корен|Корените]] на ''Empetrum nigrum'' се домаќини на ерикоидни [[Микориза|микоризни]] [[Габа|габи]] (аскомицети и базидиомицети), кои го подобруваат пристапот до [[азот]] и [[фосфор]].<ref>{{Наведено списание|last=Bell|first=J. N. B.|last2=Tallis|first2=J. H.|date=1973|title=Empetrum Nigrum L.|url=https://www.jstor.org/stable/2258934|journal=Journal of Ecology|volume=61|issue=1|pages=289–305|bibcode=1973JEcol..61..289B|doi=10.2307/2258934|issn=0022-0477|jstor=2258934|url-access=subscription}}</ref> == Употреба == Плодовите се јадат и можат да се сушат,<ref>{{Наведена книга|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|last=United States Department of the Army|publisher=[[Skyhorse Publishing]]|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York|pages=47|language=en-US|oclc=277203364|author-link=United States Department of the Army}}</ref> при што можат да имаат киселкаст вкус. На тундрата во [[Алјаска]] е познат по својот сладок и благо кисел вкус. Често се меша со други [[Бобинка|бобинки]] во јадења како пита и пудинг.<ref name="Francis-Baker-2021">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|pages=31}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrancis-Baker2021">Francis-Baker, Tiffany (2021). </cite></ref> Видот може да се одгледува и како покривач на почвата,<ref name="pfaf">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/plant.aspx?latinname=Empetrum+nigrum|title=Empetrum nigrum - L.|work=Plants for a Future|accessdate=15 May 2017}}</ref> или како [[украсно растение]] во карпести градини, меѓу кои се истакнува сортата „Луција“ со жолти листови. Плодот е богат со пигментот [[антоцијанин]] и може да се користи за производство на природна боја.<ref name="pfaf" /> == Галерија == {{Галерија|Empetrum.jpg|Сортата со жолти листови ''Empetrum nigrum'' - Lucia|Vaccinium vitis-idaea and Empetrum nigrum 20230823.jpg|''[[Vaccinium vitis-idaea]]'' и ''Empetrum nigrum''|Alaskan Crowberry from alpine-tundra regions.jpg|Во Алјаска|Empetrum nigrum (massif des Vosges).jpg|''Empetrum nigrum'' |Empetrum nigrum 12.jpg|''Empetrum nigrum''|Empetrum nigrum a1.jpg|''Empetrum nigrum''|}} == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Ehrlén|first=Johan|last2=Eriksson|first2=Ove|date=1991|title=Phenological variation in fruit characteristics in vertebrate-dispersed plants|journal=Oecologia|volume=86|issue=4|pages=463–470|bibcode=1991Oecol..86..463E|doi=10.1007/BF00318311|issn=0029-8549|pmid=28313326}} * [http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/empnig/all.html Forest Service Fire Ecology] {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Флора на Гренланд]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] r5jp5hwgpdsrrzee19ptsq59iysk4yl 1 1401316 5611522 2026-08-19T15:08:40Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5611522 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1401317 5611592 2026-08-19T16:06:38Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Arab Legion soldier in ruins of Hurva.jpg|мини|280пкс|Војник од [[Арапска легија|Арапската легија]] меѓу урнатините на синагогата [[Хурва]] со сквернавен [[Тора|свиток на Тората]], Ерусалим, мај 1948 г.]]'''Сквернавење''' (од {{langx|la|profanatio}} — {{Lit|сквернавење на светот... 5611592 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arab Legion soldier in ruins of Hurva.jpg|мини|280пкс|Војник од [[Арапска легија|Арапската легија]] меѓу урнатините на синагогата [[Хурва]] со сквернавен [[Тора|свиток на Тората]], Ерусалим, мај 1948 г.]]'''Сквернавење''' (од {{langx|la|profanatio}} — {{Lit|сквернавење на светото}}, десакрализација, лишување од статусот на сакрално на она што претходно било свето<ref>{{Книга|автор={{автор|Винокуров, Владимир Васильевич|Винокуров В. В.}} и др.|заглавие=История религии Т.1|год=2004|язык=ru|место=М.|издательство=Высшая школа|страницы=188—189|страниц=464|isbn=5060045072}}</ref>) — изобличување или обезвреднување на нешто.<ref>{{БСЭ3}}</ref> За разлика од светотатството — кое претставува намерно сквернавење — самото сквернавење, како правило, претставува ненамерно дејство.<ref>Толковый словарь Ушакова. Д. Н. Ушаков. 1935—1940.</ref><ref>Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка.- Чудинов А. Н., 1910.</ref> Еден од најизразитите примери на сквернавење е стихијниот процес на заземање црковни земји и имот од страна на световното племство со [[лутеранство|лутеранска]] и [[калвинизам|калвинистичка]] вероисповед што се одвивал за време на [[Реформација|реформацијата]] во [[Полска]].<ref>''[[Кареев, Николај Иванович|Кареев Н. И.]]'' «Очерк истории реформационного движения и католической реакции в Польше», Москва, 1886.</ref> Во религијата, сквернавењето претставува симнување на некој свет предмет на ниво на обичен предмет, изразено преку користење на истиот за приватни потреби. На пример, во јудаизмот, употребата на маслото за помазание, изработката на исто такво масло или подготовката на храмовите мирисни зачини надвор од храмот [[Библија|Библијата]] ги смета за чин на сквернавење, кој повлекува казнување со карет.<ref>Изх., 30, 33, 38</ref> Сите предмети што се поврзани со храмот: садовите што се користеле во жртвениот [[Обред|ритуал]], жртвата, свештеничките облеки, зградата на храмот — сето тоа се смета за свето, па затоа нивното користење за секојдневни цели е забрането. Но оваа забрана се однесува само на оние работи што веќе биле употребени за свети цели. ''„Веста на Севишниот'', — вели Тосефта, — ''сѐ додека не била искористена за Севишниот, човекот може да ја зема за употреба, но штом еднаш била искористена за Севишниот, човекот повеќе не смее да ја користи“''<ref>Тос. Мег., III, 5</ref><ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Профанация}}</ref>. Во современа смисла, под сквернавење најчесто се подразбира изобличување (понекогаш намерно) на првичното разбирање или сфаќање на некоја [[идеја]]. == Литература == * {{БСЭ3}} (руски) * Профанация&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1908—1913. (руски) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филологија]] [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Религија]] s64u5d4tf0naap2hvy12k6qze0olces 5611656 5611592 2026-08-19T20:06:50Z Andrew012p 85224 5611656 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arab Legion soldier in ruins of Hurva.jpg|мини|280пкс|Војник од [[Арапска легија|Арапската легија]] меѓу урнатините на синагогата [[Хурва]] со сквернавен [[Тора|свиток на Тората]], Ерусалим, мај 1948 г.]]'''Сквернавење''' (од {{langx|la|profanatio}} — {{Lit|сквернавење на светото}}, десакрализација, лишување од статусот на сакрално на она што претходно било свето<ref>{{cite book |author=Винокуров, Владимир Васильевич et al. |title=История религии Т.1 |year=2004 |language=ru |location=М. |publisher=Высшая школа |pages=188–189 |isbn=5060045072}}</ref>) — изобличување или обезвреднување на нешто.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}}</ref> За разлика од светотатството — кое претставува намерно сквернавење — самото сквернавење, како правило, претставува ненамерно дејство.<ref>{{cite book |author=Д. Н. Ушаков |title=Толковый словарь Ушакова |year=1935–1940 |language=ru}}</ref><ref>{{cite book |author=А. Н. Чудинов |title=Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка |year=1910 |language=ru}}</ref> Еден од најизразитите примери на сквернавење е стихијниот процес на заземање црковни земји и имот од страна на световното племство со [[лутеранство|лутеранска]] и [[калвинизам|калвинистичка]] вероисповед што се одвивал за време на [[Реформација|реформацијата]] во [[Полска]].<ref>{{cite book |author=Н. И. Кареев |title=Очерк истории реформационного движения и католической реакции в Польше |year=1886 |location=Москва |language=ru}}</ref> Во религијата, сквернавењето претставува симнување на некој свет предмет на ниво на обичен предмет, изразено преку користење на истиот за приватни потреби. На пример, во јудаизмот, употребата на маслото за помазание, изработката на исто такво масло или подготовката на храмовите мирисни зачини надвор од храмот [[Библија|Библијата]] ги смета за чин на сквернавење, кој повлекува казнување со карет.<ref>Излез, 30, 33, 38</ref> Сите предмети што се поврзани со храмот: садовите што се користеле во жртвениот [[Обред|ритуал]], жртвата, свештеничките облеки, зградата на храмот — сето тоа се смета за свето, па затоа нивното користење за секојдневни цели е забрането. Но оваа забрана се однесува само на оние работи што веќе биле употребени за свети цели. ''„Веста на Севишниот'', — вели Тосефта, — ''сѐ додека не била искористена за Севишниот, човекот може да ја зема за употреба, но штом еднаш била искористена за Севишниот, човекот повеќе не смее да ја користи“''<ref>Тосефта Мегилах, III, 5</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Еврејска енциклопедија Брокгауз и Ефрон |title=Профанация |language=ru}}</ref>. Во современа смисла, под сквернавење најчесто се подразбира изобличување (понекогаш намерно) на првичното разбирање или сфаќање на некоја [[идеја]]. == Литература == * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}} * Профанация // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908–1913. (руски) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филологија]] [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Религија]] itl0if0kxz3phzq79vl2nao1pm571jz 5611657 5611656 2026-08-19T20:08:31Z Andrew012p 85224 5611657 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arab Legion soldier in ruins of Hurva.jpg|мини|280пкс|Војник од [[Арапска легија|Арапската легија]] меѓу урнатините на синагогата [[Хурва]] со сквернавен [[Тора|свиток на Тората]], Ерусалим, мај 1948 г.]]'''Сквернавење''' (од {{langx|la|profanatio}} — {{Lit|сквернавење на светото}}, десакрализација, лишување од статусот на сакрално на она што претходно било свето)<ref>{{cite book |author=Винокуров, Владимир Васильевич et al. |title=История религии Т.1 |year=2004 |language=ru |location=М. |publisher=Высшая школа |pages=188–189 |isbn=5060045072}}</ref> — изобличување или обезвреднување на нешто.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}}</ref> За разлика од светотатството — кое претставува намерно сквернавење — самото сквернавење, како правило, претставува ненамерно дејство.<ref>{{cite book |author=Д. Н. Ушаков |title=Толковый словарь Ушакова |year=1935–1940 |language=ru}}</ref><ref>{{cite book |author=А. Н. Чудинов |title=Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка |year=1910 |language=ru}}</ref> Еден од најизразитите примери на сквернавење е стихијниот процес на заземање црковни земји и имот од страна на световното племство со [[лутеранство|лутеранска]] и [[калвинизам|калвинистичка]] вероисповед што се одвивал за време на [[Реформација|реформацијата]] во [[Полска]].<ref>{{cite book |author=Н. И. Кареев |title=Очерк истории реформационного движения и католической реакции в Польше |year=1886 |location=Москва |language=ru}}</ref> Во религијата, сквернавењето претставува симнување на некој свет предмет на ниво на обичен предмет, изразено преку користење на истиот за приватни потреби. На пример, во јудаизмот, употребата на маслото за помазание, изработката на исто такво масло или подготовката на храмовите мирисни зачини надвор од храмот [[Библија|Библијата]] ги смета за чин на сквернавење, кој повлекува казнување со карет.<ref>[[Исход (библиска книга)|Исход]], 30, 33, 38</ref> Сите предмети што се поврзани со храмот: садовите што се користеле во жртвениот [[Обред|ритуал]], жртвата, свештеничките облеки, зградата на храмот — сето тоа се смета за свето, па затоа нивното користење за секојдневни цели е забрането. Но оваа забрана се однесува само на оние работи што веќе биле употребени за свети цели. ''„Веста на Севишниот'', — вели Тосефта, — ''сѐ додека не била искористена за Севишниот, човекот може да ја зема за употреба, но штом еднаш била искористена за Севишниот, човекот повеќе не смее да ја користи''“.<ref>Тосефта Мегилах, III, 5</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Еврејска енциклопедија Брокгауз и Ефрон |title=Профанация |language=ru}}</ref> Во современа смисла, под сквернавење најчесто се подразбира изобличување (понекогаш намерно) на првичното разбирање или сфаќање на некоја [[идеја]]. == Литература == * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}} * Профанация // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908–1913. (руски) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филологија]] [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Религија]] 6sfuhvgvz4bwregk32j729e223j1csg 5611658 5611657 2026-08-19T20:09:06Z Andrew012p 85224 5611658 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arab Legion soldier in ruins of Hurva.jpg|мини|280пкс|Војник од [[Арапска легија|Арапската легија]] меѓу урнатините на синагогата [[Хурва]] со сквернавен [[Тора|свиток на Тората]], Ерусалим, мај 1948 г.]]'''Сквернавење''' ({{langx|la|profanatio}} — {{Lit|сквернавење на светото}}, десакрализација, лишување од статусот на сакрално на она што претходно било свето)<ref>{{cite book |author=Винокуров, Владимир Васильевич et al. |title=История религии Т.1 |year=2004 |language=ru |location=М. |publisher=Высшая школа |pages=188–189 |isbn=5060045072}}</ref> — изобличување или обезвреднување на нешто.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}}</ref> За разлика од светотатството — кое претставува намерно сквернавење — самото сквернавење, како правило, претставува ненамерно дејство.<ref>{{cite book |author=Д. Н. Ушаков |title=Толковый словарь Ушакова |year=1935–1940 |language=ru}}</ref><ref>{{cite book |author=А. Н. Чудинов |title=Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка |year=1910 |language=ru}}</ref> Еден од најизразитите примери на сквернавење е стихијниот процес на заземање црковни земји и имот од страна на световното племство со [[лутеранство|лутеранска]] и [[калвинизам|калвинистичка]] вероисповед што се одвивал за време на [[Реформација|реформацијата]] во [[Полска]].<ref>{{cite book |author=Н. И. Кареев |title=Очерк истории реформационного движения и католической реакции в Польше |year=1886 |location=Москва |language=ru}}</ref> Во религијата, сквернавењето претставува симнување на некој свет предмет на ниво на обичен предмет, изразено преку користење на истиот за приватни потреби. На пример, во јудаизмот, употребата на маслото за помазание, изработката на исто такво масло или подготовката на храмовите мирисни зачини надвор од храмот [[Библија|Библијата]] ги смета за чин на сквернавење, кој повлекува казнување со карет.<ref>[[Исход (библиска книга)|Исход]], 30, 33, 38</ref> Сите предмети што се поврзани со храмот: садовите што се користеле во жртвениот [[Обред|ритуал]], жртвата, свештеничките облеки, зградата на храмот — сето тоа се смета за свето, па затоа нивното користење за секојдневни цели е забрането. Но оваа забрана се однесува само на оние работи што веќе биле употребени за свети цели. ''„Веста на Севишниот'', — вели Тосефта, — ''сѐ додека не била искористена за Севишниот, човекот може да ја зема за употреба, но штом еднаш била искористена за Севишниот, човекот повеќе не смее да ја користи''“.<ref>Тосефта Мегилах, III, 5</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Еврејска енциклопедија Брокгауз и Ефрон |title=Профанация |language=ru}}</ref> Во современа смисла, под сквернавење најчесто се подразбира изобличување (понекогаш намерно) на првичното разбирање или сфаќање на некоја [[идеја]]. == Литература == * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}} * Профанация // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908–1913. (руски) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филологија]] [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Религија]] 5jrxnrdfvladbexm37ytqzg5tphucgy 5611666 5611658 2026-08-19T20:20:32Z Andrew012p 85224 5611666 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arab Legion soldier in ruins of Hurva.jpg|мини|280пкс|Војник од [[Арапска легија|Арапската легија]] меѓу урнатините на синагогата [[Хурва]] со сквернавен [[Тора|свиток на Тората]], Ерусалим, мај 1948 г.]]'''Сквернавење''' ({{langx|la|profanatio}} — {{Lit|сквернавење на светото}}, десакрализација, лишување од статусот на сакрално на она што претходно било свето)<ref>{{cite book |author=Винокуров, Владимир Васильевич et al. |title=История религии Т.1 |year=2004 |language=ru |location=М. |publisher=Высшая школа |pages=188–189 |isbn=5060045072}}</ref> — изобличување или обезвреднување на нешто.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}}</ref> За разлика од светотатството — кое претставува намерно сквернавење — самото сквернавење, како правило, претставува ненамерно дејство.<ref>{{cite book |author=Д. Н. Ушаков |title=Толковый словарь Ушакова |year=1935–1940 |language=ru}}</ref><ref>{{cite book |author=А. Н. Чудинов |title=Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка |year=1910 |language=ru}}</ref> Еден од најизразитите примери на сквернавење е стихијниот процес на заземање црковни земји и имот од страна на световното племство со [[лутеранство|лутеранска]] и [[калвинизам|калвинистичка]] вероисповед што се одвивал за време на [[Реформација|реформацијата]] во [[Полска]].<ref>{{cite book |author=Н. И. Кареев |title=Очерк истории реформационного движения и католической реакции в Польше |year=1886 |location=Москва |language=ru}}</ref> Во религијата, сквернавењето претставува симнување на некој свет предмет на ниво на обичен предмет, изразено преку користење на истиот за приватни потреби. На пример, во јудаизмот, употребата на маслото за помазание, изработката на исто такво масло или подготовката на храмовите мирисни зачини надвор од храмот [[Библија|Библијата]] ги смета за чин на сквернавење, кој повлекува казнување со карет.<ref>[[Исход (библиска книга)|Исход]], 30, 33, 38</ref> Сите предмети што се поврзани со храмот: садовите што се користеле во жртвениот [[Обред|ритуал]], жртвата, свештеничките облеки, зградата на храмот — сето тоа се смета за свето, па затоа нивното користење за секојдневни цели е забрането. Но оваа забрана се однесува само на оние работи што веќе биле употребени за свети цели. ''„Веста на Севишниот'', — вели Тосефта, — ''сѐ додека не била искористена за Севишниот, човекот може да ја зема за употреба, но штом еднаш била искористена за Севишниот, човекот повеќе не смее да ја користи''“.<ref>Тосефта Мегилах, III, 5</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Еврејска енциклопедија Брокгауз и Ефрон |title=Профанация |language=ru}}</ref> Во современа смисла, под сквернавење најчесто се подразбира изобличување (понекогаш намерно) на првичното разбирање или сфаќање на некоја [[идеја]]. == Примери == === Босна и Херцеговина === Кампањата за етничко чистење што се одвивала низ подрачјата што ги контролирала Војската на Република Српска (ВРС) ги земала за цел босанските Муслимани, а вклучувала и уништување на муслиманските места за богослужба.<ref>ICTY; "Karadzic indictment. Paragraph 19"http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/kar-ii950724e.pdf</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/sid/8409|title=Address by ICTY President Theodor Meron, at Potocari Memorial Cemetery &#124; International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|website=www.icty.org|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.refworld.org/pdfid/414810d94.pdf |title=Refworld – Prosecutor v. Radislav Krstic (Trial Judgement)|author=Високи комесар за бегалци при Обединетите нации|work=Refworld}}</ref> == Литература == * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}} * Профанация // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908–1913. (руски) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филологија]] [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Религија]] 6635ltts6scjjk82uwbgzlfwjaitos7 5611667 5611666 2026-08-19T20:21:15Z Andrew012p 85224 5611667 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arab Legion soldier in ruins of Hurva.jpg|мини|280пкс|Војник од [[Арапска легија|Арапската легија]] меѓу урнатините на синагогата [[Хурва]] со сквернавен [[Тора|свиток на Тората]], Ерусалим, мај 1948 г.]]'''Сквернавење''' ({{langx|la|profanatio}} — {{Lit|сквернавење на светото}}, десакрализација, лишување од статусот на сакрално на она што претходно било свето)<ref>{{cite book |author=Винокуров, Владимир Васильевич et al. |title=История религии Т.1 |year=2004 |language=ru |location=М. |publisher=Высшая школа |pages=188–189 |isbn=5060045072}}</ref> — изобличување или обезвреднување на нешто.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}}</ref> За разлика од светотатството — кое претставува намерно сквернавење — самото сквернавење, како правило, претставува ненамерно дејство.<ref>{{cite book |author=Д. Н. Ушаков |title=Толковый словарь Ушакова |year=1935–1940 |language=ru}}</ref><ref>{{cite book |author=А. Н. Чудинов |title=Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка |year=1910 |language=ru}}</ref> Еден од најизразитите примери на сквернавење е стихијниот процес на заземање црковни земји и имот од страна на световното племство со [[лутеранство|лутеранска]] и [[калвинизам|калвинистичка]] вероисповед што се одвивал за време на [[Реформација|реформацијата]] во [[Полска]].<ref>{{cite book |author=Н. И. Кареев |title=Очерк истории реформационного движения и католической реакции в Польше |year=1886 |location=Москва |language=ru}}</ref> Во религијата, сквернавењето претставува симнување на некој свет предмет на ниво на обичен предмет, изразено преку користење на истиот за приватни потреби. На пример, во јудаизмот, употребата на маслото за помазание, изработката на исто такво масло или подготовката на храмовите мирисни зачини надвор од храмот [[Библија|Библијата]] ги смета за чин на сквернавење, кој повлекува казнување со карет.<ref>[[Исход (библиска книга)|Исход]], 30, 33, 38</ref> Сите предмети што се поврзани со храмот: садовите што се користеле во жртвениот [[Обред|ритуал]], жртвата, свештеничките облеки, зградата на храмот — сето тоа се смета за свето, па затоа нивното користење за секојдневни цели е забрането. Но оваа забрана се однесува само на оние работи што веќе биле употребени за свети цели. ''„Веста на Севишниот'', — вели Тосефта, — ''сѐ додека не била искористена за Севишниот, човекот може да ја зема за употреба, но штом еднаш била искористена за Севишниот, човекот повеќе не смее да ја користи''“.<ref>Тосефта Мегилах, III, 5</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Еврејска енциклопедија Брокгауз и Ефрон |title=Профанация |language=ru}}</ref> Во современа смисла, под сквернавење најчесто се подразбира изобличување (понекогаш намерно) на првичното разбирање или сфаќање на некоја [[идеја]]. == Примери == === Босна и Херцеговина === Кампањата за етничко чистење што се одвивала низ подрачјата што ги контролирала Војската на Република Српска (ВРС) ги земала за цел босанските муслимани, а вклучувала и уништување на муслиманските места за богослужба.<ref>ICTY; "Karadzic indictment. Paragraph 19"http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/kar-ii950724e.pdf</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/sid/8409|title=Address by ICTY President Theodor Meron, at Potocari Memorial Cemetery &#124; International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|website=www.icty.org|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.refworld.org/pdfid/414810d94.pdf |title=Refworld – Prosecutor v. Radislav Krstic (Trial Judgement)|author=Високи комесар за бегалци при Обединетите нации|work=Refworld}}</ref> == Литература == * {{cite encyclopedia |encyclopedia=Голема советска енциклопедија |language=ru}} * Профанация // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908–1913. (руски) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филологија]] [[Категорија:Социологија]] [[Категорија:Религија]] a2zhjwv7u899shwl78g7atfzydswekx 0 1401318 5611593 2026-08-19T16:08:12Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{Speciesbox|name=Црн габер|image=Ostrya carpinifolia 3.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Ostrya carpinifolia'' |volume=2014 |article-number=e.T194280A2309186 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194280A2309186.en |language=en |access-date=15 August 2026}}</ref>|genus=Ostrya|species=carpinifolia|authority=[[Scop.]]|range_map=Ostr... 5611593 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Црн габер|image=Ostrya carpinifolia 3.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Ostrya carpinifolia'' |volume=2014 |article-number=e.T194280A2309186 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194280A2309186.en |language=en |access-date=15 August 2026}}</ref>|genus=Ostrya|species=carpinifolia|authority=[[Scop.]]|range_map=Ostrya carpinifolia range.svg|range_map_caption=Native range|synonyms=*''Carpinus italica'' {{small|Scop. ex Steud., pro syn.}} *''Carpinus ostrya'' {{small|L.}} *''Ostrya carpinifolia'' var. ''genuina'' {{small|Fliche, not validly publ.}} *''Ostrya italica'' {{small|P.Micheli ex Spach, nom. illeg. superfl.}} *''Ostrya italica'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) H.J.P.Winkl., nom. illeg. homonym. post.}} *''Ostrya ladelcii'' {{small|Sanguin.}} *''Ostrya virginiana'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) Briq.}} *''Ostrya vulgaris'' {{small|Willd., nom. illeg. superfl.}}}} '''Црн габер''' ([[науч.]] ''Ostrya carpinifolia'') е дрво од семејството брези,[[Betulaceae]]. Тоа е единствениот вид од родот црни габри, ''[[Ostrya]],'' кој потекнува од Европа. == Опис == ''Ostrya carpinifolia'' е широколисно листопадно дрво, кое може да достигне висина до 21 метар. Има конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора, како и наизменични и двозапци листови слични на бреза, долги 3–10&#x20;см. Листовите се со многу вени со 11-15 пара и имаат малку влакнеста или мазна долна страна. == Распространетост и живеалиште == ''Ostrya carpinifolia'' расте во [[Либан]], [[Италија]], [[Франција]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Албанија]], [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Македонија]], [[Грција]], [[Бугарија]], јужна [[Швајцарија]] и [[Турција]]. Се одгледува во [[Англија]] уште пред 1724 година. Во Македонија == Употреба == Дрвото е многу тешко и тврдо, и историски се користело за изработка на рамни ѓонови. Други употреби вклучуваат производство на дрвени запчаници. Овие дрвја се храна за ларвите на некои видови [[пеперуги]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/ostrya-carpinifolia/ ''Ostrya carpinifolia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) s2152lp7vdupj6t2vffe6i5bu9pydra 5611594 5611593 2026-08-19T16:08:26Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Ostrya carpinifolia]] на [[Црн габер]] 5611593 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Црн габер|image=Ostrya carpinifolia 3.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Ostrya carpinifolia'' |volume=2014 |article-number=e.T194280A2309186 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194280A2309186.en |language=en |access-date=15 August 2026}}</ref>|genus=Ostrya|species=carpinifolia|authority=[[Scop.]]|range_map=Ostrya carpinifolia range.svg|range_map_caption=Native range|synonyms=*''Carpinus italica'' {{small|Scop. ex Steud., pro syn.}} *''Carpinus ostrya'' {{small|L.}} *''Ostrya carpinifolia'' var. ''genuina'' {{small|Fliche, not validly publ.}} *''Ostrya italica'' {{small|P.Micheli ex Spach, nom. illeg. superfl.}} *''Ostrya italica'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) H.J.P.Winkl., nom. illeg. homonym. post.}} *''Ostrya ladelcii'' {{small|Sanguin.}} *''Ostrya virginiana'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) Briq.}} *''Ostrya vulgaris'' {{small|Willd., nom. illeg. superfl.}}}} '''Црн габер''' ([[науч.]] ''Ostrya carpinifolia'') е дрво од семејството брези,[[Betulaceae]]. Тоа е единствениот вид од родот црни габри, ''[[Ostrya]],'' кој потекнува од Европа. == Опис == ''Ostrya carpinifolia'' е широколисно листопадно дрво, кое може да достигне висина до 21 метар. Има конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора, како и наизменични и двозапци листови слични на бреза, долги 3–10&#x20;см. Листовите се со многу вени со 11-15 пара и имаат малку влакнеста или мазна долна страна. == Распространетост и живеалиште == ''Ostrya carpinifolia'' расте во [[Либан]], [[Италија]], [[Франција]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Албанија]], [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Македонија]], [[Грција]], [[Бугарија]], јужна [[Швајцарија]] и [[Турција]]. Се одгледува во [[Англија]] уште пред 1724 година. Во Македонија == Употреба == Дрвото е многу тешко и тврдо, и историски се користело за изработка на рамни ѓонови. Други употреби вклучуваат производство на дрвени запчаници. Овие дрвја се храна за ларвите на некои видови [[пеперуги]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/ostrya-carpinifolia/ ''Ostrya carpinifolia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) s2152lp7vdupj6t2vffe6i5bu9pydra 5611596 5611594 2026-08-19T16:08:44Z Виолетова 1975 додадена [[Категорија:Флора на Македонија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5611596 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Црн габер|image=Ostrya carpinifolia 3.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Ostrya carpinifolia'' |volume=2014 |article-number=e.T194280A2309186 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194280A2309186.en |language=en |access-date=15 August 2026}}</ref>|genus=Ostrya|species=carpinifolia|authority=[[Scop.]]|range_map=Ostrya carpinifolia range.svg|range_map_caption=Native range|synonyms=*''Carpinus italica'' {{small|Scop. ex Steud., pro syn.}} *''Carpinus ostrya'' {{small|L.}} *''Ostrya carpinifolia'' var. ''genuina'' {{small|Fliche, not validly publ.}} *''Ostrya italica'' {{small|P.Micheli ex Spach, nom. illeg. superfl.}} *''Ostrya italica'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) H.J.P.Winkl., nom. illeg. homonym. post.}} *''Ostrya ladelcii'' {{small|Sanguin.}} *''Ostrya virginiana'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) Briq.}} *''Ostrya vulgaris'' {{small|Willd., nom. illeg. superfl.}}}} '''Црн габер''' ([[науч.]] ''Ostrya carpinifolia'') е дрво од семејството брези,[[Betulaceae]]. Тоа е единствениот вид од родот црни габри, ''[[Ostrya]],'' кој потекнува од Европа. == Опис == ''Ostrya carpinifolia'' е широколисно листопадно дрво, кое може да достигне висина до 21 метар. Има конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора, како и наизменични и двозапци листови слични на бреза, долги 3–10&#x20;см. Листовите се со многу вени со 11-15 пара и имаат малку влакнеста или мазна долна страна. == Распространетост и живеалиште == ''Ostrya carpinifolia'' расте во [[Либан]], [[Италија]], [[Франција]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Албанија]], [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Македонија]], [[Грција]], [[Бугарија]], јужна [[Швајцарија]] и [[Турција]]. Се одгледува во [[Англија]] уште пред 1724 година. Во Македонија == Употреба == Дрвото е многу тешко и тврдо, и историски се користело за изработка на рамни ѓонови. Други употреби вклучуваат производство на дрвени запчаници. Овие дрвја се храна за ларвите на некои видови [[пеперуги]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/ostrya-carpinifolia/ ''Ostrya carpinifolia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) [[Категорија:Флора на Македонија]] 9eoiwp2w1k49aj5f64wj6b47zdkg6kz 5611597 5611596 2026-08-19T16:08:57Z Виолетова 1975 додадена [[Категорија:Флора на Европа]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5611597 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Црн габер|image=Ostrya carpinifolia 3.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Ostrya carpinifolia'' |volume=2014 |article-number=e.T194280A2309186 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194280A2309186.en |language=en |access-date=15 August 2026}}</ref>|genus=Ostrya|species=carpinifolia|authority=[[Scop.]]|range_map=Ostrya carpinifolia range.svg|range_map_caption=Native range|synonyms=*''Carpinus italica'' {{small|Scop. ex Steud., pro syn.}} *''Carpinus ostrya'' {{small|L.}} *''Ostrya carpinifolia'' var. ''genuina'' {{small|Fliche, not validly publ.}} *''Ostrya italica'' {{small|P.Micheli ex Spach, nom. illeg. superfl.}} *''Ostrya italica'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) H.J.P.Winkl., nom. illeg. homonym. post.}} *''Ostrya ladelcii'' {{small|Sanguin.}} *''Ostrya virginiana'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) Briq.}} *''Ostrya vulgaris'' {{small|Willd., nom. illeg. superfl.}}}} '''Црн габер''' ([[науч.]] ''Ostrya carpinifolia'') е дрво од семејството брези,[[Betulaceae]]. Тоа е единствениот вид од родот црни габри, ''[[Ostrya]],'' кој потекнува од Европа. == Опис == ''Ostrya carpinifolia'' е широколисно листопадно дрво, кое може да достигне висина до 21 метар. Има конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора, како и наизменични и двозапци листови слични на бреза, долги 3–10&#x20;см. Листовите се со многу вени со 11-15 пара и имаат малку влакнеста или мазна долна страна. == Распространетост и живеалиште == ''Ostrya carpinifolia'' расте во [[Либан]], [[Италија]], [[Франција]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Албанија]], [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Македонија]], [[Грција]], [[Бугарија]], јужна [[Швајцарија]] и [[Турција]]. Се одгледува во [[Англија]] уште пред 1724 година. Во Македонија == Употреба == Дрвото е многу тешко и тврдо, и историски се користело за изработка на рамни ѓонови. Други употреби вклучуваат производство на дрвени запчаници. Овие дрвја се храна за ларвите на некои видови [[пеперуги]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/ostrya-carpinifolia/ ''Ostrya carpinifolia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] 26v3lxn1te7dfrpi775naavg3e9axww 5611599 5611597 2026-08-19T16:12:11Z Виолетова 1975 /* Распространетост и живеалиште */ 5611599 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Црн габер|image=Ostrya carpinifolia 3.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name = iucn>{{cite iucn |author=Shaw, K. |author2=Roy , S. |author3=Wilson, B. |year=2014 |title=''Ostrya carpinifolia'' |volume=2014 |article-number=e.T194280A2309186 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-3.RLTS.T194280A2309186.en |language=en |access-date=15 August 2026}}</ref>|genus=Ostrya|species=carpinifolia|authority=[[Scop.]]|range_map=Ostrya carpinifolia range.svg|range_map_caption=Native range|synonyms=*''Carpinus italica'' {{small|Scop. ex Steud., pro syn.}} *''Carpinus ostrya'' {{small|L.}} *''Ostrya carpinifolia'' var. ''genuina'' {{small|Fliche, not validly publ.}} *''Ostrya italica'' {{small|P.Micheli ex Spach, nom. illeg. superfl.}} *''Ostrya italica'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) H.J.P.Winkl., nom. illeg. homonym. post.}} *''Ostrya ladelcii'' {{small|Sanguin.}} *''Ostrya virginiana'' subsp. ''carpinifolia'' {{small|(Scop.) Briq.}} *''Ostrya vulgaris'' {{small|Willd., nom. illeg. superfl.}}}} '''Црн габер''' ([[науч.]] ''Ostrya carpinifolia'') е дрво од семејството брези,[[Betulaceae]]. Тоа е единствениот вид од родот црни габри, ''[[Ostrya]],'' кој потекнува од Европа. == Опис == ''Ostrya carpinifolia'' е широколисно листопадно дрво, кое може да достигне висина до 21 метар. Има конусна или неправилна круна и лушпеста, груба кора, како и наизменични и двозапци листови слични на бреза, долги 3–10&#x20;см. Листовите се со многу вени со 11-15 пара и имаат малку влакнеста или мазна долна страна. == Распространетост и живеалиште == ''Ostrya carpinifolia'' расте во [[Либан]], [[Италија]], [[Франција]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Албанија]], [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Македонија]], [[Грција]], [[Бугарија]], јужна [[Швајцарија]] и [[Турција]]. Се одгледува во [[Англија]] уште пред 1724 година. Во [[Македонија]] се сретнува на стаништата со поголемо количество на воздушна влага, по речните теснини и долови. Општо распространет вид, но пред сè во западниот дел на Македонија, до 1400 односно 1500 метри надморска височина.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=212|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Употреба == Дрвото е многу тешко и тврдо, и историски се користело за изработка на рамни ѓонови. Други употреби вклучуваат производство на дрвени запчаници. Овие дрвја се храна за ларвите на некои видови [[пеперуги]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/ostrya-carpinifolia/ ''Ostrya carpinifolia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси (EUFORGEN) [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] lplledvkpz7hb3zzgezyupo9p1m5cg4 0 1401319 5611595 2026-08-19T16:08:27Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Ostrya carpinifolia]] на [[Црн габер]] 5611595 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Црн габер]] 38e71h1zdauiyea1gd1hh9fjuu0q3uf 1 1401320 5611598 2026-08-19T16:09:20Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5611598 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401321 5611604 2026-08-19T16:42:37Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369120628|Phytolaccaceae]]“ 5611604 wikitext text/x-wiki '''Phytolaccaceae''' е [[Семејство (биологија)|семејство]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]]. Иако е речиси универзално признат од [[Таксономија|таксономистите]], неговиот опсег варира. [[APG II|Системот APG II]], од 2003 година (непроменет од системот APG, од 1998 година), исто така го препознава ова семејство и го припишува на редот каранфиловидни, [[Caryophyllales]] во [[Евдикоти|евдикотите од јадрото]] на кладот. Семејството се состои од пет [[Род (биологија)|рода]], вкупно 33 познати [[Вид (биологија)|видови]].<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{Наведено списание|last=Christenhusz, M. J. M.|last2=Byng, J. W.|year=2016|title=The number of known plants species in the world and its annual increase|url=http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598|journal=Phytotaxa|volume=261|issue=3|pages=201–217|doi=10.11646/phytotaxa.261.3.1|doi-access=free}}</ref> Поделена е на потсемејствата ''Agdestioideae'' и ''Phytolaccoideae'', при што поранешните ''Rivinioideae'' сега се сместени во посебното семејство ''[[Petiveriaceae]]''. == Родови и видови == ''Phytolaccaceae'' ги вклучува следните родови: ** ''[[:en:Agdestis|Agdestis]] <small>Moc. & Sessé ex DC.</small>'' ** ''[[:en:Anisomeria_(plant)|Anisomeria]] <small>D.Don</small>'' ** ''[[:en:Ercilla_(plant)|Ercilla]] <small>A.Juss.</small>'' ** ''[[:en:Nowickea|Nowickea]] <small>J.Martínez & J.A.McDonald</small>'' ** ''[[:en:Phytolacca|Phytolacca]] <small>L.</small>'' == Поранешни родови == Следните родови претходно биле вклучени овде:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnothlist.pl?876|title=GRIN genera sometimes placed in ''Phytolaccaceae''|work=Germplasm Resources Information Network|publisher=United States Department of Agriculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20041118060752/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnothlist.pl?876|archive-date=18 November 2004|accessdate=2015-10-13}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://delta-intkey.com/angio/www/phytolac.htm Phytolaccaceae] кај Л. Вотсон и МЈ Далвиц (1992 наваму). ''[http://delta-intkey.com/angio/ Семејствата на цветни растенија] : описи, илустрации, идентификација, пребарување информации.'' Верзија: 30 мај 2006 година. http://delta-intkey.com * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10687 Фитолакаеи во ''флората на Северна Америка''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10687 Фитолакаи во ''флората на Кина''] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&id=3525&lvl=3&p=mapview&p=has_linkout&p=blast_url&p=genome_blast&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock NCBI таксономиски прелистувач] * [https://web.archive.org/web/20070203183518/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/carr/phytolacc.htm Слики од репрезентативни видови] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] 3qrx98sslzyqeypuu179t2ejodwjo2p 5611605 5611604 2026-08-19T16:44:12Z Виолетова 1975 5611605 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Koks cia augalas.JPG |image_caption = ''[[Phytolacca acinosa]]'' |taxon = Phytolaccaceae |authority = [[R.Br.]]<ref name="GRIN">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?876 |title=Family: ''Phytolaccaceae'' R. Br., nom. cons. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2003-01-17 |access-date=2011-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008122723/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?876 |archive-date=8 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> |subdivision_ranks = Genera |subdivision = *''[[Agdestis]]'' <small>Moc. & Sessé ex DC.</small> *''[[Anisomeria (plant)|Anisomeria]]'' <small>D.Don</small> *''[[Ercilla (plant)|Ercilla]]'' <small>A.Juss.</small> *''[[Nowickea]]'' <small>J.Martínez & J.A.McDonald</small> *''[[Phytolacca]]'' <small>L.</small> |synonyms = Agdestidaceae <small>Nakai</small> }} '''Phytolaccaceae''' е [[Семејство (биологија)|семејство]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]]. Иако е речиси универзално признат од [[Таксономија|таксономистите]], неговиот опсег варира. [[APG II|Системот APG II]], од 2003 година (непроменет од системот APG, од 1998 година), исто така го препознава ова семејство и го припишува на редот каранфиловидни, [[Caryophyllales]] во [[Евдикоти|евдикотите од јадрото]] на кладот. Семејството се состои од пет [[Род (биологија)|рода]], вкупно 33 познати [[Вид (биологија)|видови]].<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{Наведено списание|last=Christenhusz, M. J. M.|last2=Byng, J. W.|year=2016|title=The number of known plants species in the world and its annual increase|url=http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598|journal=Phytotaxa|volume=261|issue=3|pages=201–217|doi=10.11646/phytotaxa.261.3.1|doi-access=free}}</ref> Поделена е на потсемејствата ''Agdestioideae'' и ''Phytolaccoideae'', при што поранешните ''Rivinioideae'' сега се сместени во посебното семејство ''[[Petiveriaceae]]''. == Родови и видови == ''Phytolaccaceae'' ги вклучува следните родови: ** ''[[Agdestis]] <small>Moc. & Sessé ex DC.</small>'' ** ''[[Anisomeria]] <small>D.Don</small>'' ** ''[[Ercilla]] <small>A.Juss.</small>'' ** ''[[Nowickea]] <small>J.Martínez & J.A.McDonald</small>'' ** ''[[Phytolacca]] <small>L.</small>'' == Поранешни родови == Следните родови претходно биле вклучени овде:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnothlist.pl?876|title=GRIN genera sometimes placed in ''Phytolaccaceae''|work=Germplasm Resources Information Network|publisher=United States Department of Agriculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20041118060752/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnothlist.pl?876|archive-date=18 November 2004|accessdate=2015-10-13}}</ref> *''[[Achatocarpus]]'' <small>Triana</small> → [[Achatocarpaceae]] *''[[Barbeuia]]'' <small>Thouars</small> → [[Barbeuiaceae]] *''[[Gallesia]]'' <small>Casar.</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Gisekia]]'' <small>L.</small> → [[Gisekiaceae]] *''[[Hilleria]]'' <small>Vell.</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Gyrostemon]]'' <small>Desf.</small> → [[Gyrostemonaceae]] *''[[Ledenbergia]]'' <small>Klotzsch ex Moq.</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Lophiocarpus]]'' <small>Turcz.</small> → [[Lophiocarpaceae]] *''[[Microtea]]'' <small>Sw.</small> → [[Microteaceae]] *''[[Monococcus]]'' <small>F.Muell.</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Petiveria]]'' <small>[[Carl Linnaeus|L.]]</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Phaulothamnus]]'' <small>A.Gray</small> → [[Achatocarpaceae]] *''[[Rivina]]'' <small>L.</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Schindleria (plant)|Schindleria]]'' <small>H.Walter</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Seguieria]]'' <small>Loefl.</small> → [[Petiveriaceae]] *''[[Stegnosperma]]'' <small>Benth.</small> → [[Stegnospermataceae]] *''[[Trichostigma]]'' <small>A.Rich.</small> → [[Petiveriaceae]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://delta-intkey.com/angio/www/phytolac.htm Phytolaccaceae] кај Л. Вотсон и МЈ Далвиц (1992 наваму). ''[http://delta-intkey.com/angio/ Семејствата на цветни растенија] : описи, илустрации, идентификација, пребарување информации.'' Верзија: 30 мај 2006 година. http://delta-intkey.com * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10687 Фитолакаеи во ''флората на Северна Америка''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10687 Фитолакаи во ''флората на Кина''] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&id=3525&lvl=3&p=mapview&p=has_linkout&p=blast_url&p=genome_blast&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock NCBI таксономиски прелистувач] * [https://web.archive.org/web/20070203183518/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/carr/phytolacc.htm Слики од репрезентативни видови] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] 3jz8r93dlf2nfsytud4on8rhznm9o0s 0 1401322 5611637 2026-08-19T18:20:33Z Bracedidonamba 136064 Создавање нова статија со независни и институционални извори; уредувачот е поврзан со темата. 5611637 wikitext text/x-wiki '''Сашо Блажес''' (роден како '''Сашо Блажески'''; [[1980]] во [[Охрид]]) е македонски визуелен уметник, сликар и графичар. Во творештвото се потпишува со скратеното презиме Блажес.<ref name="RSE">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/31975085.html|title=Сашо Блажес, уметник: Ја сакам несигурноста, постојаното истражување, периодичната трансформација...|last=Јолевски|first=Љупчо|date=5 август 2022|work=Радио Слободна Европа|accessdate=19 август 2026}}</ref> Неговото творештво опфаќа сликарство, графика и дела во комбинирани техники, со употреба на платно, најлон, церада, алуминиум и смола.<ref name="NG">{{Наведена мрежна страница|url=https://nationalgallery.mk/samostojna-izlozhba-na-sasho-blazhes-visoko-vo-nichija-zemja-vo-chifte-amam/|title=Самостојна изложба на Сашо Блажес „Високо во ничија земја“ во Чифте амам|date=21 октомври 2022|publisher=Национална галерија|accessdate=19 август 2026}}</ref><ref name="Meta">{{Наведена мрежна страница|url=https://meta.mk/izlozhba-na-sasho-blazhes-naslovena-nurni-vo-mene-denes-vo-muzej-na-grad-skopje/|title=Изложба на Сашо Блажес насловена „Нурни во мене“ денес во Музеј на Град Скопје|date=14 мај 2025|work=Мета.мк|accessdate=19 август 2026}}</ref> == Живот и образование == Блажес дипломирал во 2006 година на Универзитетот за ликовни уметности во Букурешт. Магистерските студии ги завршил во периодот 2006–2008 на графичкиот отсек на истиот универзитет.<ref name="RSE"/><ref name="UMNO">{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/nurni-vo-mene-izlozba-na-sasho-blazes-vo-kukjata-na-robevci/|title=„Нурни во мене“ – изложба на Сашо Блажес во Куќата на Робевци во Охрид|work=Умно.мк|accessdate=19 август 2026}}</ref> Живее и работи во Охрид.<ref name="UMNO"/> == Творештво == Во циклусот ''Високо во ничија земја'' (2022) Блажес користел масло, акрил и колаж на платно, како и масло на најлон. Според кустосот Маја Чанкуловска-Михајловска, циклусот се однесува на положбата на поединецот за време на пандемијата, социјалната изолација и влијанието на големиот број информации врз психичката состојба и индивидуалноста.<ref name="NG"/> Во нејзиниот текст за каталогот се истакнати и визуелното наслојување, расчленувањето на културолошките слоеви и спојувањето на апстрактни и фигуративни фрагменти во неговите дела.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/izlozhbata-visoko-vo-nichija-zemja-na-sasho-blazhes-beshe-postavena-vo-chifte-amam/|title=Изложбата „Високо во ничија земја“ на Сашо Блажес беше поставена во Чифте амам|author=Т. Д.|date=13 ноември 2022|work=Слободен печат|accessdate=19 август 2026}}</ref> Во делата претставени во Париз во 2024 година, мотивот на нуркањето во длабока вода бил обработен како метафора за навлегување во интимните и психолошките простори.<ref name="AP">{{Наведена мрежна страница|url=https://abstract-project.com/expos/179_Diving%20to%20the%20bottom_Plongee%20juqu%27au%20fond/%23179-V4.pdf|title=Sasho Blazes: Diving to the Bottom / Plongée jusqu’au fond|date=2024|publisher=Abstract Project|language=fr, en|format=PDF|accessdate=19 август 2026}}</ref> Во циклусите од 2024 и 2025 година работел на големи церади, платно и метал, комбинирајќи масло, акрил и смола; водата, рефлексијата и потопувањето се повторливи тематски елементи.<ref name="Meta"/><ref name="UMNO"/> == Изложби и признанија == Во октомври 2022 година во [[Чифте амам]], објект на Националната галерија во Скопје, била отворена неговата самостојна изложба ''Високо во ничија земја'', со 36 дела.<ref name="NG"/> Во 2024 година ги одржал самостојните изложби ''Diving to the Bottom'' во галеријата Abstract Project во Париз<ref name="AP"/> и ''Lost in Reflection'' во Blue Gallery во Венеција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.itinerarinellarte.it/it/mostre/sasho-blazes-lost-in-reflection-11344|title=Venezia: Sasho Blazes. Lost in Reflection|date=2024|work=Itinerari nell’Arte|language=it|accessdate=19 август 2026}}</ref> Во 2025 година изложбата ''Нурни во мене'' била поставена во Музејот на град Скопје, а потоа и во Куќата на Робевци во Охрид.<ref name="Meta"/><ref name="UMNO"/> Во мај 2026 година ја претставил самостојната изложба ''Extra Time'' во галеријата Simeza во Букурешт, курирана од Ана Негоица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.modernism.ro/2026/04/28/expozitia-personala-sasho-blazes-extra-time-galeria-simeza-bucuresti/|title=Expoziția personală Sasho Blazes „Extra Time“ @ Galeria Simeza, București|last=Nasui|first=Cosmin|date=28 април 2026|work=Modernism.ro|language=ro|accessdate=19 август 2026}}</ref> Во 2022 година ја добил наградата „Борислав Траиковски“ на Друштвото на ликовните уметници од Битола за делото ''Бејкон''.<ref name="RSE"/> Во 2024 година жирито на меѓународната награда COMEL му доделило специјално признание за делото ''Underwater''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.premiocomel.it/en/aluminium-beneath-the-surface-the-winners/|title=Aluminium Beneath the Surface: The Winners|date=21 ноември 2024|publisher=Premio COMEL Vanna Migliorin|language=en|accessdate=19 август 2026}}</ref> Во 2026 година бил меѓу 76-те автори избрани за 53. издание на Premio Suzzara, на тема „Изгорена земја: уметноста во антропоценот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://suzzaraweek.altervista.org/53premio-suzzara-terra-bruciata-larte-nellantropocene-selezionati-i-76-artisti/|title=53° Premio Suzzara „Terra bruciata. L’arte nell’Antropocene“: selezionati i 76 artisti|date=7 јуни 2026|work=Suzzaraweek|language=it|accessdate=19 август 2026}}</ref> == Надворешни врски == * [https://www.sashoblazes.com/ Службена страница] == Наводи == <references /> [[Категорија:Македонски сликари]] [[Категорија:Македонски графичари]] [[Категорија:Родени во 1980 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] 4p6r03n3qhlnawtzis3g64g87azyn8g 1 1401323 5611654 2026-08-19T20:05:49Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5611654 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401324 5611676 2026-08-19T20:48:39Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Бордер коли]] на [[Бордер-коли]] 5611676 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Бордер-коли]] 9u62me5j5un4hf8nikxyodpw5baiim2 1 1401325 5611678 2026-08-19T20:48:39Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Бордер коли]] на [[Разговор:Бордер-коли]] 5611678 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Бордер-коли]] azg34doyhbk2q0v0n5ko166ixpun19i 0 1401326 5611681 2026-08-19T20:56:02Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „инаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклоп... 5611681 wikitext text/x-wiki '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „инаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{статија |заглавие=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{статија |заглавие=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пјебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Разноглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат разноглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscatinline}} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] mri8s4hpn16makex3ieqz4s349i6jmm 5611684 5611681 2026-08-19T20:57:56Z Andrew012p 85224 5611684 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „инаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{статија |заглавие=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{статија |заглавие=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пјебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Разноглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат разноглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscatinline}} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] mus20n52t3z0mfv2lwgla3fz5z03s2q 5611685 5611684 2026-08-19T20:59:32Z Andrew012p 85224 5611685 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „инаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{статија |заглавие=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{статија |заглавие=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пјебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{commonscatinline}} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] bi1ujxjw2zyswudx1pxujc8qh5hqjgq 5611692 5611685 2026-08-19T21:11:33Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5611692 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „инаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{статија |заглавие=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{статија |заглавие=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пјебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] mvjysb3nhng2b4uhmtml21gsdxmed0c 5611693 5611692 2026-08-19T21:12:18Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5611693 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „инаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{статија |заглавие=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{статија |заглавие=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пјебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Heterochromia }} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] 9i9scwmdn2rmd6ui4xfp0qac91enoxn 5611694 5611693 2026-08-19T21:12:50Z Andrew012p 85224 5611694 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „поинаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{статија |заглавие=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{статија |заглавие=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пјебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Heterochromia }} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] 34cx2o285gc9ytiy4z37ydfzfmgaj6e 5611695 5611694 2026-08-19T21:17:04Z Andrew012p 85224 5611695 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „поинаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{Cite journal |title=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{Cite journal |title=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пјебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Heterochromia }} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] imvedz1iwbzj9m9vpj7qts7efk1q0pe 5611696 5611695 2026-08-19T21:19:11Z Andrew012p 85224 5611696 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „поинаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на разнобојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{Cite journal |title=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{Cite journal |title=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пиебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Heterochromia }} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] ncuvbbawbbrvi6on388q88rb6c8o2wi 5611821 5611696 2026-08-20T08:23:39Z Andrew012p 85224 /* */ 5611821 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „поинаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на многубојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{Cite journal |title=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{Cite journal |title=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пиебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (пегави коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Heterochromia }} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] cdg0zlx4wvnq42vrbzhmqrwmke0hep8 5611828 5611821 2026-08-20T08:30:23Z Andrew012p 85224 /* Хетерохромија кај животните */ 5611828 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на ирисот (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во ирисот (конверзивна/контроверзна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „поинаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на многубојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{Cite journal |title=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{Cite journal |title=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пиебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (шарени коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Heterochromia }} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] a4fvo1vato506s6sgxjn808q4xovgpz 5611830 5611828 2026-08-20T08:31:44Z Andrew012p 85224 /* */ 5611830 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Хетерохромија | image = Cuando el color llama la atención.JPG | alt = | caption = Целосна хетерохромија на шареницата (Heterochromia iridum) | symptoms = различна или делумно различна боја на очите | complications = | onset = | duration = доживотно | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = операција за вградување на имплант во шареницата (конверзивна/спорна за козметички цели) | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Хетерохромија''' (од {{langx|grc|ἕτερος}} — „поинаков“, „различен“, и χρῶμα — „боја“) — различна боја на [[Шареница|шареницата]] на десното и левото [[око]] или различна обоеност на различни делови од шареницата на истото око.<ref>Мала медицинска енциклопедија. 1991–96 г.</ref><ref>Голема руска енциклопедија. 1994 г.</ref><ref>Голем толковен медицински речник. 2001 г.</ref> Претставува последица на релативен вишок или недостаток на [[меланин]] (пигмент). Исто така, под хетерохромија може да се подразбира и различна обоеност на кожата или на косата. Бојата на очите, односно бојата на шареницата, првенствено се определува со концентрацијата и распределбата на меланинот.<ref name="Wielgus">Wielgus AR, Sarna T. „Melanin in human irides of different color and age of donors.“ ''Pigment Cell Res.'' 2005 Dec;18(6):454-64. PMID 16280011.</ref><ref name="Prota">Prota G, Hu DN, Vincensi MR, McCormick SA, Napolitano A. „Characterization of melanins in human irides and cultured uveal melanocytes from eyes of different colors“. ''Exp Eye Res.'' 1998 Sep;67(3):293-9. PMID 9778410.</ref><ref>[http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html „All About Eye Color“] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }} од Лари Бикфорд</ref> Окото зафатено со хетерохромија може да биде хиперпигментирано или хипопигментирано. Кај новородените деца, бојата на очите честопати е поизразена од вообичаеното. Скоро секогаш со возраста бојата на очите избледува, но понекогаш може да ја задржи длабочината на бојата. Ова е ретка појава, но почесто се среќава кај целосна хетерохромија, иако веројатноста за ваква појава и понатаму останува мала. Секоја година на 12 јули се одбележува Денот на многубојните очи, посветен на луѓето со хетерохромија.<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-different-colored-eyes-day-july-12/ National Different Colored Eyes Day]</ref> == Класификација и причини за настанување == [[Податотека:HeterochromiaEye.jpg|мини|десно|Делумна хетерохромија: сина [[шареница]] со кафеав сектор]] [[Податотека:Частичная гетерохромия (зелёный участок на карих глазах).jpg|мини|Делумна хетерохромија]] [[Податотека:Heterochromia.jpg|мини|десно|400пкс|{{центар|Целосна хетерохромија}}]] Хетерохромијата најчесто се класифицира како генетска или стекната. Иако често се прави разлика помеѓу хетерохромија на окото: ''целосна'' ({{lang|grc|heterochromia iridis}}) и ''делумна''. При ''целосната хетерохромија'', бојата на едната шареница се разликува од бојата на другата. При ''делумна хетерохромија'' или ''секторна хетерохромија'', бојата на еден дел од шареницата се разликува од бојата на останатиот дел. === Вродена хетерохромија === Како правило, се наследува по автозомно-доминантен систем. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * [[Неврофиброматоза тип 1|Лишови јазли]] — еден од симптомите на неврофиброматозата * Увеална меланома<ref>{{Cite web |url=http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |title=увеална меланома |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201162833/http://oncoclinic.su/treatment-of-cancer/uveal_melanoma/ |archive-date=2014-02-01 |url-status=dead }}</ref> * [[Синдром на пигментна дисперзија]] — се одликува со губење на пигментацијата на задната површина на шареницата, која се шири внатре во окото и се таложи на различни внатреочни структури, вклучително и предната површина на шареницата<ref>{{Cite web |url=http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |title=Синдром на пигментна дисперзија |access-date=2014-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201165344/http://www.websight.ru/dx/pigment_dispersion.php |url-status=dead }}</ref> * [[Стерџ-Веберов синдром]] ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Проста хетерохромија — појава што се одликува со отсуство на други очни или системски проблеми. Абнормално светлите очи обично се сметаат како [[хипоплазија]] на шареницата. Може да се пројави и целосно и делумно. * [[Варденбургов синдром]]<ref name=Waardenburg>{{Cite journal |title=A new syndrome combining developmental anomalies of the eyelids, eyebrows and noseroot with pigmentary anomalies of the iris and head hair and with congenital deafness; Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperplasia supercilii medialis et radicis nasi, heterochromia iridum totaliis sive partialis, albinismus circumscriptus (leucismus, polioss) et surditas congenita (surdimutitas) |издание=[[American Journal of Human Genetics]] |том=3 |број=3 |страници=195—253 |pmid=14902764 |pmc=1716407 |јазик=en |тип=journal |автор=Waardenburg P.J. |месец=9 |година=1951}}</ref> * [[Хорнеров синдром]]<ref name="horner">{{Cite journal |title=Medical mystery: brown eye and blue eye--the answer |врска=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-01_353_22/page/2408 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |страници=2409—2410 |том=353 |број=22 |pmid=16319395 |doi=10.1056/NEJM200512013532219 |јазик=en |тип=journal |автор=Gesundheit B., Greenberg M. |година=2005}}</ref> * Пиебалдизам — присуство на вродени бели дамки на кожата на екстремитетите, лицето и некои други делови од телото, целосно лишен од меланоцити; се наследува по автозомно-доминантен тип и е условен од различни мутации. * [[Хиршпрунгова болест]] * Блох-Сулицбергеров синдром * Пари-Ромбергова болест (Ромбергов синдром) === Стекната хетерохромија === Се стекнува, како правило, поради [[Повреда|траума]], [[Воспаление|воспаление]], [[Тумор|тумори]] или употреба на одредени капки за очи. ==== Абнормално затемнување на шареницата ==== * Наслаги од железо на рожницата — '''сидероза''' (таложење на железо во ткивата на окото) и [[хемосидероза]]. * Одредени капки за очи што се користат надворешно за намалување на внатреочниот притисок кај болни од [[глаукома]]. Се јавува поради стимулирање на синтезата на меланин во шареницата. * Тумор * Иридокорнеален ендотелијален синдром ==== Абнормално осветлување на шареницата ==== * Фуксов хетерохромен иридоциклитис — како последица на внатреочно воспаление доаѓа до атрофија на шареницата и се јавува хетерохромија карактеристична за оваа состојба. * Хорнеров синдром<ref name="horner" /> — обично се стекнува поради [[невробластома]], но понекогаш е и вроден. * [[Меланома]]та исто така може да биде причина за осветлување на шареницата. Покрај тоа, хетерохромијата може да биде предизвикана и од [[Дувејнов синдром|Дувејнов синдром]], [[мозаицизам]], [[увеитис]], јувенилна ксантогранулема, [[леукемија]] и [[лимфом]]. == Хетерохромија кај животните == === Целосна хетерохромија === [[Податотека:Odd eyed black cat.jpg|мини|десно|{{центар|Многуглава црна мачка}}]] Хетерохромијата кај животните е позастапена отколку кај луѓето. Таа најчесто води до сина боја на едното око. Очи со различна боја можат да се сретнат кај целосно бели мачки или кај мачки со висок процент на бела боја во крзното, особено кај расите како што се турскиот ван и [[Турска ангорска мачка|турската ангора]]. Мачките што имаат очи со различна боја се нарекуваат многуглави. Кај овие мачки, едното око е портокалово, жолто или зелено, додека другото е сино. Кај мачките од расата као-мани, хетерохромијата се среќава најчесто. Кај домашните кучиња, хетерохромијата често се среќава кај расата [[сибирски хаски]]. Коњите со целосна хетерохромија обично имаат едно кафеаво, а второто бело, сиво или сино око. Целосната хетерохромија е најзастапена кај коњите со шарена боја на влакното (шарени коњи). Исто така, таа се среќава и меѓу [[крава|кравите]] и [[Бивол|азиските биволи]]. === Секторна хетерохромија === Секторната хетерохромија често се среќава кај кучињата од расите [[австралиски овчар]], [[сибирски хаски|хаски]] и [[бордер-коли]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Heterochromia }} [[Категорија:Очни болести]] [[Категорија:Медицински знаци]] 07nzsa8vtr4h4elk9onma9ifwsn7y5b 1 1401327 5611682 2026-08-19T20:56:15Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5611682 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401328 5611703 2026-08-19T21:45:18Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Infobox building | name = Занаетчиски дом | native_name= | former_names = | alternate_names = Занаетски дом | image = The square of Kumanovo (2).JPG | image_size = 240 | caption = Занаетскиот дом во 2011 година | map_type = | altitude = | building_type = Комерцијална [[зграда]],<br />администрати... 5611703 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Занаетчиски дом | native_name= | former_names = | alternate_names = Занаетски дом | image = The square of Kumanovo (2).JPG | image_size = 240 | caption = Занаетскиот дом во 2011 година | map_type = | altitude = | building_type = Комерцијална [[зграда]],<br />административна зграда,<br />станбена зграда (порано) | architectural_style = [[Неокласична архитектура]] | structural_system = | cost = | ren_cost = | location = [[Куманово]], [[Македонија]] | address = Плоштад „Нова Југославија“ б.б. | client = Разни граѓани [[занает]]чии | owner = | current_tenants = | landlord = | coordinates = | start_date = | completion_date = 1930 | inauguration_date = | renovation_date = | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | main_contractor = | architect = [[Владимир Антонов (архитект)|Владимир Антонов]] | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | references = | designations = [[Список на културно наследство на Македонија|Споменик на културата]] (30.05.2018) }} '''Занаетчиски дом''', познат и како '''Занаетски дом''' или '''Занатски дом''' ― комерцијална, административна, и порано станбена [[зграда]] во [[Куманово]], изградена во 1930 година. ==Историја== Во 1923 година, била донесена одлука за основање на фонд за културно и економски обединување на [[занает]]чиската младина. Иницијативата за неговата изградба потекнува од Занаетчискиот [[еснаф]]. Зградата била проектирана во 1924 година, од страна на [[архитект]]от [[Владимир Антонов (архитект)|Владимир Антонов]]. Во 1930 година, била изградена зградата, во време на [[Големата депресија|светска економска криза]].<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Во периодот 1945-1990 година, делови од зградата биле користени од социјалистичките [[Претпријатие|претпријатија]] (како што била „На-Ма“), а салата станала [[кино]]. За потребите на [[Историски архив (Куманово)|Архивот]], во 1982 година, биле направени реконстукциски зафати со вметнување на елементи за негово зацврстување, но градбата во целина го има сочувано својот првобитен изглед.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Зградата била седиште на архивот до 2016 година, кога установата била преселена во поранешната зграда на [[АРМ]].<ref>{{нмс | author= | title=Нови простории на Државниот архив на РМ – Одделение Куманово | url=https://arhiv.mk/2021/02/01/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D1%80/#:~:text=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%B5,%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB. | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620104935/https://arhiv.mk/2021/02/01/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D1%80/ | work= | publisher=[[ДАРМ]] | archivedate=2021-06-20 | date=1 февруари 2021 | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Истата година, градбата била обновена. Градбата добила статус на [[Список на културно наследство на Македонија|споменик на културата]] со Решението бр. 18-165 од 30 мај 2018 година.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> ==Архитектура и особености== Во приземјето има трговски [[дуќан]]и наменети за [[занает]]чиски активности и комуникација со јавноста. На прв кат е сместена голема сала за концерти, кино проекции и свечени настани. Салата имала висок плафон и галерии од три страни, што ја прави акустички и видливо впечатлива. На вториот кат се административни канцеларии, мала сала со летна тераса со балустради за културни манифестации, а во заден дел имало простории за домување кои подоцна биле пренаменети во [[архив]]ски единици.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Градбата е во масивен систем. Бил употребен [[армиран бетон]] во изработката на меѓукатните конструкции, со армирано бетонски ребра по системот „Хербис“. Има комбинација на [[камен]], [[Тула|тули]] и [[мермер]]. Таа е првата градба во [[Куманово]] со сопствен [[водовод]]ен систем, каде водата од бунар била пумпана до резервоар на покривот за снабдување на санитарните јазли. Главниот волумен на градбата има двоводен покрив со дрвена потконструкција. Двете кули се решени со четириводни покриви. Зградата има [[Неокласична архитектура|неокласична]] [[фасада]] со симетрична организација, чисти геометриски облици и минимално украсување, што го одразува влијанието на рационализмот и функционализмот. Градбата има [[Дрво (материјал)|дрвена]] столарија. Зградата содржи [[Резбарство|резбарени]] подробности на вратите и прозорците, вообичаени за македонската традиционална градба. Ѕидните платна на јавниот дел се организирани со големи стаклени површини кои поминуваат двокатна висина и даваат проѕирливост на градбата низ големата сала. Во станбениот и административниот дел има помали прозорски отвори и затворено ѕидно плато.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Во однос на внатрешноста, зградата има претставителки трокраки скали со мермерни газишта и ограда од ковано [[железо]].<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-врска|Zanaetchiski Dom}} {{Куманово}} {{КНМ-Куманово}} [[Категорија:Згради и градби во Куманово]] [[Категорија:Згради и градби завршени во 1930 година]] [[Категорија:Македонската архитектура во 1930 година]] qffyf7wa7ogu8043jfxlfw0rrijpxuf 5611706 5611703 2026-08-19T21:51:13Z Dandarmkd 31127 5611706 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Занаетчиски дом | native_name= | former_names = | alternate_names = Занаетски дом | image = The square of Kumanovo (2).JPG | image_size = 240 | caption = Занаетскиот дом во 2011 година | map_type = | altitude = | building_type = Комерцијална [[зграда]],<br />административна зграда,<br />станбена зграда (порано) | architectural_style = [[Неокласична архитектура]] | structural_system = | cost = | ren_cost = | location = [[Куманово]], [[Македонија]] | address = Плоштад „Нова Југославија“ б.б. | client = Разни граѓани [[занает]]чии | owner = | current_tenants = | landlord = | coordinates = | start_date = | completion_date = 1930 | inauguration_date = | renovation_date = | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | main_contractor = | architect = [[Владимир Антонов (архитект)|Владимир Антонов]] | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | references = | designations = [[Список на културно наследство на Македонија|Споменик на културата]] (30.05.2018) }} '''Занаетчиски дом''', познат и како '''Занаетски дом''' или '''Занатски дом''' ― комерцијална, административна, и порано станбена [[зграда]] во [[Куманово]], изградена во 1930 година. ==Историја== Во 1923 година, била донесена одлука за основање на фонд за културно и економски обединување на [[занает]]чиската младина. Иницијативата за неговата изградба потекнува од Занаетчискиот [[еснаф]]. Зградата била проектирана во 1924 година, од страна на [[архитект]]от [[Владимир Антонов (архитект)|Владимир Антонов]]. Во 1930 година, била изградена зградата, во време на [[Големата депресија|светска економска криза]].<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Во периодот 1945-1990 година, делови од зградата биле користени од социјалистичките [[Претпријатие|претпријатија]] (како што била „На-Ма“), а салата станала [[кино]]. За потребите на [[Историски архив (Куманово)|Архивот]], во 1982 година, биле направени реконстукциски зафати со вметнување на елементи за негово зацврстување, но градбата во целина го има сочувано својот првобитен изглед.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Зградата била седиште на архивот до 2016 година, кога установата била преселена во поранешната зграда на [[АРМ]].<ref>{{нмс | author= | title=Нови простории на Државниот архив на РМ – Одделение Куманово | url=https://arhiv.mk/2021/02/01/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D1%80/#:~:text=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%B5,%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB. | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620104935/https://arhiv.mk/2021/02/01/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D1%80/ | work= | publisher=[[ДАРМ]] | archivedate=2021-06-20 | date=1 февруари 2021 | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Истата година, градбата била обновена. Градбата добила статус на [[Список на културно наследство на Македонија|споменик на културата]] со Решението бр. 18-165 од 30 мај 2018 година.<ref name="ноември2024">{{Наведена мрежна страница |title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи |page=21 |author= |publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] |url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2024/11/REGISTRIRANO-NEDVIZNO-KULTURNO-NASLEDSTVO-2024-za-web-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB.pdf |accessdate=19 август 2026 |date=ноември 2024 |archive-date=2024-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227112456/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2024/11/REGISTRIRANO-NEDVIZNO-KULTURNO-NASLEDSTVO-2024-za-web-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> ==Архитектура и особености== Во приземјето има трговски [[дуќан]]и наменети за [[занает]]чиски активности и комуникација со јавноста. На прв кат е сместена голема сала за концерти, кино проекции и свечени настани. Салата имала висок плафон и галерии од три страни, што ја прави акустички и видливо впечатлива. На вториот кат се административни канцеларии, мала сала со летна тераса со балустради за културни манифестации, а во заден дел имало простории за домување кои подоцна биле пренаменети во [[архив]]ски единици.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Градбата е во масивен систем. Бил употребен [[армиран бетон]] во изработката на меѓукатните конструкции, со армирано бетонски ребра по системот „Хербис“. Има комбинација на [[камен]], [[Тула|тули]] и [[мермер]]. Таа е првата градба во [[Куманово]] со сопствен [[водовод]]ен систем, каде водата од бунар била пумпана до резервоар на покривот за снабдување на санитарните јазли. Главниот волумен на градбата има двоводен покрив со дрвена потконструкција. Двете кули се решени со четириводни покриви. Зградата има [[Неокласична архитектура|неокласична]] [[фасада]] со симетрична организација, чисти геометриски облици и минимално украсување, што го одразува влијанието на рационализмот и функционализмот. Градбата има [[Дрво (материјал)|дрвена]] столарија. Зградата содржи [[Резбарство|резбарени]] подробности на вратите и прозорците, вообичаени за македонската традиционална градба. Ѕидните платна на јавниот дел се организирани со големи стаклени површини кои поминуваат двокатна висина и даваат проѕирливост на градбата низ големата сала. Во станбениот и административниот дел има помали прозорски отвори и затворено ѕидно плато.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Во однос на внатрешноста, зградата има претставителки трокраки скали со мермерни газишта и ограда од ковано [[железо]].<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-врска|Zanaetchiski Dom}} {{Куманово}} {{КНМ-Куманово}} [[Категорија:Згради и градби во Куманово]] [[Категорија:Згради и градби завршени во 1930 година]] [[Категорија:Македонската архитектура во 1930 година]] nzar924ljh3qtnxg5zhshmktbj47fjt 5611708 5611706 2026-08-19T21:59:56Z Dandarmkd 31127 5611708 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Занаетчиски дом | native_name= | former_names = | alternate_names = Занаетски дом | image = The square of Kumanovo (2).JPG | image_size = 240 | caption = Занаетскиот дом во 2011 година | map_type = | altitude = | building_type = Комерцијална [[зграда]],<br />административна зграда,<br />станбена зграда (порано) | architectural_style = [[Неокласична архитектура]] | structural_system = | cost = | ren_cost = | location = [[Куманово]], [[Македонија]] | address = Плоштад „Нова Југославија“ б.б. | client = Разни граѓани [[занает]]чии | owner = | current_tenants = | landlord = | coordinates = | start_date = | completion_date = 1930 | inauguration_date = | renovation_date = | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | main_contractor = | architect = [[Владимир Антонов (архитект)|Владимир Антонов]] | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | references = | designations = [[Список на културно наследство на Македонија|Споменик на културата]] (30.05.2018) }} '''Занаетчиски дом''', познат и како '''Занаетски дом''' или '''Занатски дом''' ― комерцијална, административна, и порано станбена [[зграда]] во [[Куманово]], изградена во 1930 година. ==Историја== [[Податотека:Kumanovo na razglednica od 1930ti.jpg|лево|мини|250п|Разледница од 1930-тите која во десниот дел ја прикажува зградата.]] Во 1923 година, била донесена одлука за основање на фонд за културно и економски обединување на [[занает]]чиската младина. Иницијативата за неговата изградба потекнува од Занаетчискиот [[еснаф]]. Зградата била проектирана во 1924 година, од страна на [[архитект]]от [[Владимир Антонов (архитект)|Владимир Антонов]]. Во 1930 година, била изградена зградата, во време на [[Големата депресија|светска економска криза]].<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Во периодот 1945-1990 година, делови од зградата биле користени од социјалистичките [[Претпријатие|претпријатија]] (како што била „На-Ма“), а салата станала [[кино]]. За потребите на [[Историски архив (Куманово)|Архивот]], во 1982 година, биле направени реконстукциски зафати со вметнување на елементи за негово зацврстување, но градбата во целина го има сочувано својот првобитен изглед.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Зградата била седиште на архивот до 2016 година, кога установата била преселена во поранешната зграда на [[АРМ]].<ref>{{нмс | author= | title=Нови простории на Државниот архив на РМ – Одделение Куманово | url=https://arhiv.mk/2021/02/01/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D1%80/#:~:text=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%B5,%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB. | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620104935/https://arhiv.mk/2021/02/01/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D1%80/ | work= | publisher=[[ДАРМ]] | archivedate=2021-06-20 | date=1 февруари 2021 | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Истата година, градбата била обновена. Градбата добила статус на [[Список на културно наследство на Македонија|споменик на културата]] со Решението бр. 18-165 од 30 мај 2018 година.<ref name="ноември2024">{{Наведена мрежна страница |title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи |page=21 |author= |publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] |url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2024/11/REGISTRIRANO-NEDVIZNO-KULTURNO-NASLEDSTVO-2024-za-web-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB.pdf |accessdate=19 август 2026 |date=ноември 2024 |archive-date=2024-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227112456/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2024/11/REGISTRIRANO-NEDVIZNO-KULTURNO-NASLEDSTVO-2024-za-web-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> ==Архитектура и особености== Во приземјето има трговски [[дуќан]]и наменети за [[занает]]чиски активности и комуникација со јавноста. На прв кат е сместена голема сала за концерти, кино проекции и свечени настани. Салата имала висок плафон и галерии од три страни, што ја прави акустички и видливо впечатлива. На вториот кат се административни канцеларии, мала сала со летна тераса со балустради за културни манифестации, а во заден дел имало простории за домување кои подоцна биле пренаменети во [[архив]]ски единици.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> [[Податотека:Зграда во Куманово.jpg|лево|мини|250п|Северозападниот агол на градбата, 2007 година.]] Градбата е во масивен систем. Бил употребен [[армиран бетон]] во изработката на меѓукатните конструкции, со армирано бетонски ребра по системот „Хербис“. Има комбинација на [[камен]], [[Тула|тули]] и [[мермер]]. Таа е првата градба во [[Куманово]] со сопствен [[водовод]]ен систем, каде водата од бунар била пумпана до резервоар на покривот за снабдување на санитарните јазли. Главниот волумен на градбата има двоводен покрив со дрвена потконструкција. Двете кули се решени со четириводни покриви. Зградата има [[Неокласична архитектура|неокласична]] [[фасада]] со симетрична организација, чисти геометриски облици и минимално украсување, што го одразува влијанието на рационализмот и функционализмот. Градбата има [[Дрво (материјал)|дрвена]] столарија. Зградата содржи [[Резбарство|резбарени]] подробности на вратите и прозорците, вообичаени за македонската традиционална градба. Ѕидните платна на јавниот дел се организирани со големи стаклени површини кои поминуваат двокатна висина и даваат проѕирливост на градбата низ големата сала. Во станбениот и административниот дел има помали прозорски отвори и затворено ѕидно плато.<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> Во однос на внатрешноста, зградата има претставителки трокраки скали со мермерни газишта и ограда од ковано [[железо]].<ref name="МММН">{{нмс | author= | title=Занаетчиски дом - Куманово | url=https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20260819213443/https://mmmn.icomos.org.mk/buildings/MNKU01 | work= | publisher=Мониторинг на македонското модернистичко наследство | archivedate=2026-08-19 | date= | accessdate= 19 август 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-врска|Zanaetchiski Dom}} {{Куманово}} {{КНМ-Куманово}} [[Категорија:Згради и градби во Куманово]] [[Категорија:Згради и градби завршени во 1930 година]] [[Категорија:Македонската архитектура во 1930 година]] dconsl5q7jfvwt5ov36ehf4iqny15eu 14 1401329 5611758 2026-08-20T06:04:33Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{Катпов|Награда „Антев часовник“}} [[Категорија:Добитници на награди]] [[Категорија:Добитници на македонски награди]] [[Категорија:Добитници на книжевни награди]] [[Категорија:Награди:Книжевност:Македонија]] 5611758 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Награда „Антев часовник“}} [[Категорија:Добитници на награди]] [[Категорија:Добитници на македонски награди]] [[Категорија:Добитници на книжевни награди]] [[Категорија:Награди:Книжевност:Македонија]] 3uw3cfor6yhwixkddytcre9te40nho7 0 1401330 5611760 2026-08-20T06:12:43Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1361656915|Primula]]“ 5611760 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>'''''Primula''''' — [[Род (биологија)|род]] [[Тревесто растение|тревести]]<ref name="RHSAZ">{{Наведена енциклопедија|location=United Kingdom}}</ref> [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Јаглики]] (''Primulaceae''). Покрај обичната [[јаглика]], во оваа група спаѓаат и други чести видови како што се ''Primula auricula'', ''Primula veris'' и ''Primula elatior''. Овие видови се особено ценети поради нивните украсни [[Цвет|цветови]]. Тие се одгледуваат и хибридизираат во огромна мера, а во случајот на обичната јаглика, тоа се прави веќе со векови. Видовите од родот ''Primula'' се автохтони во умерениот појас на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], ширејќи се јужно до тропските планински предели во [[Етиопија]], [[Индонезија]] и [[Нова Гвинеја]], како и во умерените региони на јужна [[Јужна Америка]], при што речиси половина од сите познати видови потекнуваат од [[Хималаи|Хималаите]].<ref name="RHSAZ" /> Според традиционалните класификации, родот ''Primula'' опфаќа над 500 видови, а оваа бројка е уште поголема доколку во неговиот опсег се вклучат и одредени сродни родови<ref name="fna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|title=Primula in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013152553/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> == Опис == ''Primula'' претставува сложен и разновиден род, со широк спектар на живеалишта од алпски падини до мочурливи ливади. Овие [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] растенија цветаат претежно во текот на пролетта. Нивните [[Лист|листови]] се организирани во розета и можат да бидат назабени, со ситни запци или целосно цели. [[Цвет|Цветовите]] се петчлени, поединечни или собрани во штитовидна групација, и се развиваат од центарот на розетата. Чашката е во форма на цилиндар или ѕвоно, поделена на пет сегменти, трајно останува на растението и го обвива плодот. Венечната труба е цилиндрична, а ливчињата се распростираат, со цел раб или со плитки до подлабоки засечувања на врвот. [[Прашник|Прашниците]] се прицврстени на венечната цевка или во нејзиното грло, со мошне кратки дршки. Столпчето завршува со главичест врв. Постојат многубројни семенови зачетоци. Плодната кутијка е во форма на топче, јајце или цилиндар.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=798-799}}</ref> Некои видови покажуваат бело брашносто цветање на различни делови од растението.<ref name="RHSAZ">{{Наведена енциклопедија|location=United Kingdom}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="">''RHS A-Z Encyclopedia of Garden Plants''. United Kingdom: [[DK (publisher)|Dorling Kindersley]]. 2008. p.&nbsp;1136. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1405332965|<bdi>978-1405332965</bdi>]].</cite></ref> Многу видови се адаптирани на [[Планинска клима|алпската клима]]. == Таксономија == Забележан уште од средновековните тревари, родот ''Primula'' бил формално опишан од [[Карл Линеј]] во 1750-тите{{Sfn|Linnaeus|1753}} со седум видови, а подоцна, во 1877 година, [[Чарлс Дарвин]] го проучувал преку појавата хетеростилија — карактеристика што останува клучна за неговата класификација.{{Sfn|Gilmartin|2015}} Најсеопфатниот преглед на ова [[Семејство (биологија)|семејство]] го направиле Фердинанд Албин Пакс и Рајнхард Густав Паул Кнут во 1905 година, опфаќајќи речиси 1.000 видови распоредени во 22 рода.{{Sfn|Martins et al|2003}} === Филогенеза === Родот ''Primula'' е најголемиот во семејството ''[[Јаглики|Primulaceae]]'' и претставува негов главен носечки род, сместен во подсемејството ''Primuloideae.''{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Позицијата на ''Primula'' во семејството и нејзината врска со другите родови е прикажана на овој [[кладограм]]:{{Клад|{{clade |label1=[[Maesoideae]] |1=''[[Maesa]]'' |label2=[[Theophrastaceae]] |2={{clade |1=''[[Clavija]]'' |2=''[[Samolus]]'' }} |label3='''Primulaceae''' |3={{clade |1=''Primula'' |label2=[[Myrsinaceae]] |2={{clade |1=''[[Lysimachia]]'' |2=''[[Myrsine]]'' }} }} }}}} ==== Класификација ==== Родот ''Dodecatheon'' во своето потекло произлегува од самиот род ''Primula'', поради што неговите видови денес се вклучени во составот на ''Primula.''<ref name="weakley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.herbarium.unc.edu/flora.htm|title=''Flora of the Carolinas, Virginia, and Georgia, and Surrounding Areas''|last=Weakley, A. S.|date=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006082209/http://herbarium.unc.edu/flora.htm|archive-date=6 October 2018|accessdate=8 June 2009}} UNC Herbarium, North Carolina Botanical Garden, University of North Carolina at Chapel Hill.</ref> ===== Секции од родот ''Primula'' ===== Класификацијата на родот ''Primula'' е предмет на ботанички истражувања повеќе од еден век, при што, поради неговата големина и разновидност (со околу 430 до 500 видови), ботаничарите ги организирале видовите во неколку подродови, најчесто поделени на триесет секции.<ref name="Ingwersen">{{Наведена книга|title=Ingwersen's Manual of Alpine Plants|last=Ingwersen|first=Will|publisher=Timber Press|year=1986|isbn=978-0-88192-026-0|location=Portland|orig-year=1978}}</ref><ref name="Green">{{Наведена книга|title=Asiatic Primulas|last=Green|first=Roy|publisher=Alpine Garden Society|year=1986|location=Woking, Surrey, UK|orig-year=1976}}</ref> Некои од овие секции (како ''Vernales'' и ''Auricula'') содржат многу видови, додека други опфаќаат само по еден вид.<templatestyles src="Div col/styles.css" />  === Избрани видови === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Главна|List of Primula species}}Видовите вклучуваат: <ref name="china">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015020926/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|archive-date=15 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> <ref name="fna-list">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013224727/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> [[Податотека:Primula_algida,_Գնարբուկ_սառը,_Первоцвет_холодный_-_panoramio.jpg|мини| ''Primula algida'']] [[Податотека:Primula_aurantiaca_2017-06-25_3083.jpg|мини| ''Primula auriantaca'']] [[Податотека:Primula_beesiana_in_Dunedin_Botanic_Garden_02.jpg|мини| ''Primula beesiana'']] ** ''[[:en:Primula_alcalina|Primula alcalina]]'' ** ''[[:en:Primula_algida|Primula algida]]'' ** ''[[:en:Primula_aliciae|Primula aliciae]]'' ** ''[[:en:Primula_allionii|Primula allionii]]'' ** ''[[:en:Primula_alpicola|Primula alpicola]]'' ** ''[[:en:Primula_amethystina|Primula amethystina]]'' ** ''[[:en:Primula_angustifolia|Primula angustifolia]]'' ** ''[[:en:Primula_anisodora|Primula anisodora]]'' ** ''[[:en:Primula_anvilensis|Primula anvilensis]]'' ** ''[[:en:Primula_appenina|Primula appenina]]'' ** ''[[:en:Primula_arunachalensis|Primula arunachalensis]]''<ref name="basak">Basak, S. K. and G. G. Maiti. 2000. ''Primula arunachalensis'' sp. nov. (Primulaceae) from the Eastern Himalaya. ''Acta Phytotax. Geobot.'' 51(1) 11-15.</ref> ** ''[[:en:Primula_atrodentata|Primula atrodentata]]'' ** ''[[:en:Primula_aurantiaca|Primula aurantiaca]]'' ** ''[[:en:Primula_aureata|Primula aureata]]'' ** ''[[:en:Primula_auricula|Primula auricula]]'' ** ''[[:en:Primula_auriculata|Primula auriculata]]'' ** ''[[:en:Primula_bathangensis|Primula bathangensis]]'' ** ''[[:en:Primula_beesiana|Primula beesiana]]'' ** ''[[:en:Primula_bella|Primula bella]]'' ** ''[[:en:Primula_bellidifolia|Primula bellidifolia]]'' ** ''[[:en:Primula_bergenioides|Primula bergenioides]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> ** ''[[:en:Primula_bhutanica|Primula bhutanica]]'' ** ''[[:en:Primula_blattariformis|Primula blattariformis]]'' ** ''[[:en:Primula_boothii|Primula boothii]]'' ** ''[[:en:Primula_borealis|Primula borealis]]'' ** ''[[:en:Primula_bracteosa|Primula bracteosa]]'' ** ''[[:en:Primula_bulleyana|Primula bulleyana]]'' [[Податотека:Primula_capitata_ssp_mooreana_5.JPG|десно|мини| ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'']] [[Податотека:Primula_clarkei_01.jpg|мини| ''Primula clarkei'']] [[Податотека:Primula_denticulata_(Sakhalin)_3.JPG|десно|мини| ''[[:en:Primula_denticulata|Primula denticulata]]'']] [[Податотека:Essex_Oxlip_-_geograph.org.uk_-_403865.jpg|мини| ''Primula elatior'' ]] [[Податотека:Primula_florindae_inflorescence.jpg|мини| ''Primula florindae'']] * ''[[Primula calderiana]]'' * ''[[Primula calliantha]]'' * ''[[Primula calyptrata]]'' * ''Primula capillaris'' (Ruby Mountain primrose) * ''Primula capitata'' ** ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'' ** ''Primula capitata'' ssp. ''crispata'' * ''[[Primula capitellata]]'' * ''Primula carniolica'' (Carniolan primrose) * ''[[Primula caveana]]'' * ''[[Primula cawdoriana]]'' * ''[[Primula cernua]]'' * ''Primula chionantha'' * ''[[Primula chumbiensis]]'' * ''[[Primula chungensis]]'' * ''Primula chasmophila'' * ''Primula clarkei'' * ''Primula clusiana'' * ''[[Primula clutterbuckii]]'' * ''Primula cockburniana'' * ''[[Primula concholoba]]'' * ''[[Primula concinna]]'' * ''[[Primula conspersa]]'' * ''[[Primula cortusoides]]'' * ''[[Primula cuneifolia]]'' * ''Primula cusickiana'' * ''Primula daonensis'' * ''[[Primula darialica]]'' * ''[[Primula davidii]]'' * ''[[Primula deflexa]]'' * ''Primula denticulata'' * ''Primula deorum'' * ''[[Primula deuteronana]]'' * ''[[Primula dryadifolia]]'' * ''[[Primula edgeworthii]]'' * ''Primula egaliksensis'' * ''Primula elatior'' * ''[[Primula elizabethiae]]'' * ''[[Primula elongata]]'' * ''[[Primula erythrocarpa]]'' * ''Primula farinosa'' * ''[[Primula farreriana]]'' * ''[[Primula fedschenkoi]]'' * ''[[Primula fenghwaiana]]''<ref name="hu">{{Наведено списание|last=Hu|first=C. M.|last2=Hao|first2=G.|date=June 2011|title=New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China|journal=Edinburgh Journal of Botany|language=en|volume=68|issue=2|pages=297–300|doi=10.1017/S096042861100014X|issn=1474-0036|doi-access=free}}</ref> * ''[[Primula filchnerae]]'' * ''Primula filipes'' * ''[[Primula firmipes]]'' * ''[[Primula fistulosa]]'' * ''[[Primula flaccida]]'' * ''[[Primula floribunda]]'' * ''Primula florindae'' * ''[[Primula forrestii]]'' * ''Primula frondosa'' [[Податотека:Primula_glutinosa.jpg|мини| ''Primula glutinosa'']] [[Податотека:Primula_helodoxa_-_Savill_Garden_-_Windsor_Great_Park,_England_-_DSC06424.jpg|мини| ''Primula helodoxa'']] [[Податотека:Primula_japonica_2.jpg|мини| ''Primula japonica'']] ** ''[[:en:Primula_gambeliana|Primula gambeliana]]'' ** ''[[:en:Primula_gemmifera|Primula gemmifera]]'' ** ''[[:en:Primula_geraniifolia|Primula geraniifolia]]'' ** ''[[:en:Primula_giraldiana|Primula giraldiana]]'' ** ''[[:en:Primula_glabra|Primula glabra]]'' ** ''[[:en:Primula_glaucescens|Primula glaucescens]]'' ** ''[[:en:Primula_glomerata|Primula glomerata]]'' ** ''[[:en:Primula_glutinosa|Primula glutinosa]]'' ** ''[[:en:Primula_gracilenta|Primula gracilenta]]'' ** ''[[:en:Primula_gracillipes|Primula gracillipes]]'' ** ''[[:en:Primula_griffithii|Primula griffithii]]'' ** ''[[:en:Primula_halleri|Primula halleri]]'' ** ''[[:en:Primula_helodoxa|Primula helodoxa]]'' ** ''[[:en:Primula_hendersonii|Primula hendersonii]]'' ** ''[[:en:Primula_heucherifolia|Primula heucherifolia]]'' ** ''[[:en:Primula_hirsuta|Primula hirsuta]]'' ** ''[[:en:Primula_hookeri|Primula hookeri]]'' ** ''[[:en:Primula_incana|Primula incana]]'' ** ''[[:en:Primula_interjacens|Primula interjacens]]'' ** ''[[:en:Primula_involucrata|Primula involucrata]]'' ** ''[[:en:Primula_ioessa|Primula ioessa]]'' ** ''[[:en:Primula_irregularis|Primula irregularis]]'' ** ''[[:en:Primula_japonica|Primula japonica]]'' ** ''[[:en:Primula_jesoana|Primula jesoana]]'' ** ''[[:en:Primula_jigmediana|Primula jigmediana]]'' ** ''[[:en:Primula_juliae|Primula juliae]]'' ** ''[[:en:Primula_kingii|Primula kingii]]'' ** ''[[:en:Primula_kisoana|Primula kisoana]]'' ** ''[[:en:Primula_kitaibeliana|Primula kitaibeliana]]'' ** ''[[:en:Primula_klattii|Primula klattii]]'' ** ''[[:en:Primula_laurentiana|Primula laurentiana]]'' ** ''[[:en:Primula_lihengiana|Primula lihengiana]]''<ref name="li">Li, R. and C. M. Hu. (2009). [http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf ''Primula lihengiana'' (Primulaceae), a new species from Yunnan, China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023014056/http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf|date=23 October 2014}} ''Annales Botanici Fennici'' 46(2) 130-32</ref> [[Податотека:Primula_marginata_07.jpg|мини| ''Primula marginata'']] [[Податотека:Primula_megaseifolia_003_GotBot_2016.jpg|мини| ''Primula megaseifolia'']] ** ''[[:en:Primula_listeri|Primula listeri]]'' ** ''[[:en:Primula_longiscapa|Primula longiscapa]]'' ** ''[[:en:Primula_lutea|Primula lutea]]'' ** ''[[:en:Primula_luteola|Primula luteola]]'' ** ''[[:en:Primula_macrophylla|Primula macrophylla]]'' ** ''[[:en:Primula_magellanica|Primula magellanica]]'' ** ''[[:en:Primula_malacoides|Primula malacoides]]'' ** ''[[:en:Primula_malvacea|Primula malvacea]]'' ** ''[[:en:Primula_marginata|Primula marginata]]'' ** ''[[:en:Primula_megaseifolia|Primula megaseifolia]]'' ** ''[[:en:Primula_melanantha|Primula melanantha]]''<ref name="rankin">{{Cite journal|last1=Rankin|first1=David W. H.|year=2012|title=726. Primula Melanantha|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=29|pages=18–33|doi=10.1111/j.1467-8748.2012.01768.x}}</ref> ** ''[[:en:Primula_melanops|Primula melanops]]'' ** ''[[:en:Primula_minima|Primula minima]]'' ** ''[[:en:Primula_minor|Primula minor]]'' ** ''[[:en:Primula_mistassinica|Primula mistassinica]]'' ** ''[[:en:Primula_modesta|Primula modesta]]'' ** ''[[:en:Primula_mollis|Primula mollis]]'' ** ''[[:en:Primula_moupinensis|Primula moupinensis]]''<ref name="rix">{{Cite journal|last1=Rix|first1=Martyn|year=2005|title=529. Primula Moupinensis. Primulaceae|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=22|issue=2|pages=119–123|doi=10.1111/j.1355-4905.2005.00477.x}}</ref> [[Податотека:Primula_prolifera_1.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_prolifera|Primula prolifera]]'']] [[Податотека:Primula_rosea_I_IMG_7210.jpg|мини| ''Primula rosea'']] [[Податотека:Primula_sieboldii_RB.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_sieboldii|Primula sieboldii]]'']] ** ''[[:en:Primula_munroi|Primula munroi]]'' ** ''[[:en:Primula_muscarioides|Primula muscarioides]]'' ** ''[[:en:Primula_nipponica|Primula nipponica]]'' ** ''[[:en:Primula_nivalis|Primula nivalis]]'' ** ''[[:en:Primula_obconica|Primula obconica]]'' ** ''[[:en:Primula_orbicularis|Primula orbicularis]]'' [[Податотека:Primula_veris01.jpg|мини| ''Primula veris'']] [[Податотека:Orchid_primrose.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_vialii|Primula vialii]]'']] [[Податотека:Auricula(1).jpg|десно|мини| ''Primula × pubescens'']] * ''[[Primula palinuri]]'' * ''Primula parryi'' * ''[[Primula pedemontana]]'' * ''[[Primula petelotii]]''<ref name="hu">{{Наведено списание|last=Hu|first=C. M.|last2=Hao|first2=G.|date=June 2011|title=New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China|journal=Edinburgh Journal of Botany|language=en|volume=68|issue=2|pages=297–300|doi=10.1017/S096042861100014X|issn=1474-0036|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHuHao2011">Hu, C. M.; Hao, G. (June 2011). [[doi:10.1017/S096042861100014X|"New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China"]]. ''Edinburgh Journal of Botany''. '''68''' (2): <span class="nowrap">297–</span>300. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1017/S096042861100014X|10.1017/S096042861100014X]]</span>. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1474-0036 1474-0036].</cite></ref> * ''[[Primula petiolaris]]'' * ''[[Primula pinnatifida]]'' * ''Primula poissonii'' * ''[[Primula polyneura]]'' * ''[[Primula prenantha]]'' * ''Primula prolifera'' * ''[[Primula pulchella]]'' * ''Primula pulverulenta'' * ''[[Primula pumila]]'' * ''[[Primula reidii]]'' * ''[[Primula reinii]]'' * ''[[Primula renifolia]]'' * ''[[Primula reptans]]'' * ''[[Primula reticulata]]'' * ''[[Primula rockii]]'' * ''Primula rosea'' * ''[[Primula rotundifolia]]'' * ''Primula rusbyi'' * ''[[Primula sapphirina]]'' * ''[[Primula saxatilis]]'' * ''Primula scandinavica'' * ''[[Primula scapigera]]'' * ''Primula scotica'' * ''Primula secundiflora'' * ''[[Primula septemloba]]'' * ''[[Primula serratifolia]]'' * ''[[Primula sheriffii]]'' * ''Primula sieboldii'' * ''Primula sikkimensis'' * ''Primula sinensis'' * ''[[Primula sinolisteri]]'' * ''[[Primula sinomollis]]'' * ''[[Primula soldanelloides]]'' * ''[[Primula sonchifolia]]'' * ''[[Primula souliei]]'' * ''[[Primula spectabilis]]'' * ''Primula specuicola'' * ''Primula stricta'' * ''[[Primula strumosa]]'' * ''Primula suffrutescens'' * ''[[Primula szechuanica]]'' * ''[[Primula takedana]]'' * ''Primula tanneri'' * ''[[Primula tardiflora]]''<ref name="chi">{{Наведено списание|last=Chi-Ming|first=H.|date=1994|title=New Taxa and Combinations in Chinese Primulaceae|url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/20918|journal=Novon|volume=4|issue=2|pages=103–105|bibcode=1994Novon...4..103C|doi=10.2307/3391576|jstor=3391576|access-date=19 February 2023}}</ref> * ''[[Primula tenella]]'' * ''[[Primula tenuiloba]]'' * ''[[Primula tenuituba]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> * ''[[Primula tibetica]]'' * ''[[Primula tschuktschorum]]'' * ''[[Primula tyrolensis]]'' * ''[[Primula vaginata]]'' * ''[[Primula valentiniana]]'' * ''Primula veris'' * ''[[Primula verticillata]]''<ref name="kewensis">[http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm ''Primula verticillata'' (yellow primrose).] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120905161039/http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm|date=5 September 2012}} Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> * ''Primula vialii'' * ''[[Primula villosa]]'' * ''[[Јаглика|Primula vulgaris]]'' * ''[[Primula waltonii]]'' * ''[[Primula watsonii]]'' * ''[[Primula warshenewskiana]]'' * ''[[Primula whitei]]'' * ''[[Primula wilsonii]]'' * ''Primula wollastonii'' * ''Primula wulfeniana'' * ''[[Primula xanthopa]]'' * ''[[Primula yunnanensis]]'' * ''[[Primula yuparensis]]'' === Етимологија === Зборот ''primula'' е латинска деминутивна форма во женски род од ''primus'' (што значи „прв“) и се однесува на цветовите кои меѓу првите рацутуваат во пролет.<ref name="AZPLA">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242|title=The A to Z of Plant Names|last=Coombes|first=Allen J.|publisher=Timber Press|year=2012|isbn=9781604691962|location=USA|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242 242]|url-access=registration}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Иако родот ''Primula'' опфаќа над 400 видови, негово главно јадро на разновидност се Источните [[Хималаи]] и западна [[Народна Република Кина|Кина]] ([[Јунан]]), каде што се наоѓаат дури 75% од нив. Споредни центри се [[Планински венец|планинските венци]] во [[Југозападна Азија|Западна Азија]], [[Европа]] (од [[Пиринеи|Пиринеите]] до [[Карпати|Карпатите]]), [[Источна Азија]] и западна [[Северна Америка]]. Овој род е претежно застапен во планинските и поладните региони на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], со одделни видови во [[Јужна Америка]], [[Етиопија]] и тропска [[Азија]] ([[Јава]] и [[Суматра]]), додека во [[Северна Америка]] се среќаваат околу 25 видови поделени во пет секции.{{Sfn|Kelso|1991}} Родот ''Primula'' е застапен во влажните и умерени климатски подрачја на Северната Хемисфера, најчесто во шумскиот појас, рамничарските ливади, алпските пасишта, како и [[Тундра|тундрите]].{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Во [[Македонија]] се среќаваат следните видови:<ref name=":0" /> * Primula minima - Цветовите се розови или светловиолетови. Ниско растение, 3-5 cm високо, со 1 или ретко со 2 приседнати цвета. * Primula halleri - Цветовите се розови или светловиолетови. [[Соцветие|Соцветието]] со голем број цветови. Листовите на долната страна бели од брашнест налеп. * Primula vulgaris - Цветовите се жолти и поединечни, со долги дршки и избиваат од средината на розетата. * Primula veris - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е широка и ѕвонеста. Венчето е интензивно жолто. Кутијката е овална и достигнува до половината на чашката. * Primula elatior - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е тесна и цилиндрична. Венчето е светложолто. Кутијката е цилиндрична и обично подолга од чашката.<ref name=":0" /> Видовите од родот ''Primula'' служат како храна за гасениците на [[Пулејкава пеперуга|пулејкавата пеперуга]] (''Hamearis lucina).''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|title=UK Butterflies - Larval Foodplants|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501005458/http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|archive-date=1 May 2017|accessdate=24 April 2017}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Литература ==   == Надворешни врски == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Ризница-врска}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Primula Ерменијапедија: Медицинска употреба на ''јаглика''] {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 0qi3fe0zmrhn7d2nrnruq5wwg8kxr0y 5611770 5611760 2026-08-20T06:35:53Z Orce Wiki 121850 5611770 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{taxobox |image=Prolećno cveće 3.JPG |image_caption=''[[Primula vulgaris]]'' |taxon=Primula |authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753) |subdivision_ranks = Species |subdivision = |subdivision_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30005261-2 ''Primula'' L.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 8 April 2024.</ref> |synonyms= *''Aleuritia'' <small>(Duby) Opiz</small> *''Aretia'' <small>Link</small> *''Auganthus'' <small>Link</small> *''Auricula'' <small>Hill</small> *''Auricula-ursi'' <small>Ség.</small> *''Cankrienia'' <small>de Vriese</small> *''Carolinella'' <small>Hemsl.</small> *× ''Cortoprimula'' <small>Zeman</small> *''[[Cortusa]]'' <small>L.</small> *''Dodecatheon'' <small>L.</small> *''Evotrochis'' <small>Raf.</small> *''Exinia'' <small>Raf.</small> *''Kablikia'' <small>Opiz</small> *''Meadia'' <small>Mill.</small> *''Oscaria'' <small>Lilja</small> *''Paralysis'' <small>Hill</small> *''Primulidium'' <small>Spach</small> *''Sredinskya'' <small>(Stein) Fed.</small> |type_species=''[[Primula veris]]'' <small>[[L.]]</small> }} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>'''''Primula''''' — [[Род (биологија)|род]] [[Тревесто растение|тревести]]<ref name="RHSAZ">{{Наведена енциклопедија|location=United Kingdom}}</ref> [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Јаглики]] (''Primulaceae''). Покрај обичната [[јаглика]], во оваа група спаѓаат и други чести видови како што се ''Primula auricula'', ''Primula veris'' и ''Primula elatior''. Овие видови се особено ценети поради нивните украсни [[Цвет|цветови]]. Тие се одгледуваат и хибридизираат во огромна мера, а во случајот на обичната јаглика, тоа се прави веќе со векови. Видовите од родот ''Primula'' се автохтони во умерениот појас на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], ширејќи се јужно до тропските планински предели во [[Етиопија]], [[Индонезија]] и [[Нова Гвинеја]], како и во умерените региони на јужна [[Јужна Америка]], при што речиси половина од сите познати видови потекнуваат од [[Хималаи|Хималаите]].<ref name="RHSAZ" /> Според традиционалните класификации, родот ''Primula'' опфаќа над 500 видови, а оваа бројка е уште поголема доколку во неговиот опсег се вклучат и одредени сродни родови<ref name="fna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|title=Primula in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013152553/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> == Опис == ''Primula'' претставува сложен и разновиден род, со широк спектар на живеалишта од алпски падини до мочурливи ливади. Овие [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] растенија цветаат претежно во текот на пролетта. Нивните [[Лист|листови]] се организирани во розета и можат да бидат назабени, со ситни запци или целосно цели. [[Цвет|Цветовите]] се петчлени, поединечни или собрани во штитовидна групација, и се развиваат од центарот на розетата. Чашката е во форма на цилиндар или ѕвоно, поделена на пет сегменти, трајно останува на растението и го обвива плодот. Венечната труба е цилиндрична, а ливчињата се распростираат, со цел раб или со плитки до подлабоки засечувања на врвот. [[Прашник|Прашниците]] се прицврстени на венечната цевка или во нејзиното грло, со мошне кратки дршки. Столпчето завршува со главичест врв. Постојат многубројни семенови зачетоци. Плодната кутијка е во форма на топче, јајце или цилиндар.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=798-799}}</ref> Некои видови покажуваат бело брашносто цветање на различни делови од растението.<ref name="RHSAZ">{{Наведена енциклопедија|location=United Kingdom}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="">''RHS A-Z Encyclopedia of Garden Plants''. United Kingdom: [[DK (publisher)|Dorling Kindersley]]. 2008. p.&nbsp;1136. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1405332965|<bdi>978-1405332965</bdi>]].</cite></ref> Многу видови се адаптирани на [[Планинска клима|алпската клима]]. == Таксономија == Забележан уште од средновековните тревари, родот ''Primula'' бил формално опишан од [[Карл Линеј]] во 1750-тите{{Sfn|Linnaeus|1753}} со седум видови, а подоцна, во 1877 година, [[Чарлс Дарвин]] го проучувал преку појавата хетеростилија — карактеристика што останува клучна за неговата класификација.{{Sfn|Gilmartin|2015}} Најсеопфатниот преглед на ова [[Семејство (биологија)|семејство]] го направиле [[Фердинанд Албин Пакс]] и [[Рајнхард Густав Паул Кнут]] во 1905 година, опфаќајќи речиси 1.000 видови распоредени во 22 рода.{{Sfn|Martins et al|2003}} === Филогенеза === Родот ''Primula'' е најголемиот во семејството ''[[Јаглики|Primulaceae]]'' и претставува негов главен носечки род, сместен во подсемејството ''Primuloideae.''{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Позицијата на ''Primula'' во семејството и нејзината врска со другите родови е прикажана на овој [[кладограм]]:{{Клад|{{clade |label1=[[Maesoideae]] |1=''[[Maesa]]'' |label2=[[Theophrastaceae]] |2={{clade |1=''[[Clavija]]'' |2=''[[Samolus]]'' }} |label3='''Primulaceae''' |3={{clade |1=''Primula'' |label2=[[Myrsinaceae]] |2={{clade |1=''[[Lysimachia]]'' |2=''[[Myrsine]]'' }} }} }}}} ==== Класификација ==== Родот ''Dodecatheon'' во своето потекло произлегува од самиот род ''Primula'', поради што неговите видови денес се вклучени во составот на ''Primula.''<ref name="weakley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.herbarium.unc.edu/flora.htm|title=''Flora of the Carolinas, Virginia, and Georgia, and Surrounding Areas''|last=Weakley, A. S.|date=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006082209/http://herbarium.unc.edu/flora.htm|archive-date=6 October 2018|accessdate=8 June 2009}} UNC Herbarium, North Carolina Botanical Garden, University of North Carolina at Chapel Hill.</ref> ===== Секции од родот ''Primula'' ===== Класификацијата на родот ''Primula'' е предмет на ботанички истражувања повеќе од еден век, при што, поради неговата големина и разновидност (со околу 430 до 500 видови), ботаничарите ги организирале видовите во неколку подродови, најчесто поделени на триесет секции.<ref name="Ingwersen">{{Наведена книга|title=Ingwersen's Manual of Alpine Plants|last=Ingwersen|first=Will|publisher=Timber Press|year=1986|isbn=978-0-88192-026-0|location=Portland|orig-year=1978}}</ref><ref name="Green">{{Наведена книга|title=Asiatic Primulas|last=Green|first=Roy|publisher=Alpine Garden Society|year=1986|location=Woking, Surrey, UK|orig-year=1976}}</ref> Некои од овие секции (како ''Vernales'' и ''Auricula'') содржат многу видови, додека други опфаќаат само по еден вид.<templatestyles src="Div col/styles.css" />  === Избрани видови === Видовите вклучуваат:<ref name="china">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015020926/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|archive-date=15 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref><ref name="fna-list">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013224727/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> [[Податотека:Primula_algida,_Գնարբուկ_սառը,_Первоцвет_холодный_-_panoramio.jpg|мини| ''Primula algida'']] [[Податотека:Primula_aurantiaca_2017-06-25_3083.jpg|мини| ''Primula auriantaca'']] [[Податотека:Primula_beesiana_in_Dunedin_Botanic_Garden_02.jpg|мини| ''Primula beesiana'']] * ''[[Primula_alcalina|Primula alcalina]]'' * ''[[Primula_algida|Primula algida]]'' * ''[[Primula_aliciae|Primula aliciae]]'' * ''[[Primula_allionii|Primula allionii]]'' * ''[[Primula_alpicola|Primula alpicola]]'' * ''[[Primula_amethystina|Primula amethystina]]'' * ''[[Primula_angustifolia|Primula angustifolia]]'' * ''[[Primula_anisodora|Primula anisodora]]'' * ''[[Primula_anvilensis|Primula anvilensis]]'' * ''[[Primula_appenina|Primula appenina]]'' * ''[[Primula_arunachalensis|Primula arunachalensis]]''<ref name="basak">Basak, S. K. and G. G. Maiti. 2000. ''Primula arunachalensis'' sp. nov. (Primulaceae) from the Eastern Himalaya. ''Acta Phytotax. Geobot.'' 51(1) 11-15.</ref> * ''[[Primula_atrodentata|Primula atrodentata]]'' * ''[[Primula_aurantiaca|Primula aurantiaca]]'' * ''[[Primula_aureata|Primula aureata]]'' * ''[[Primula_auricula|Primula auricula]]'' * ''[[Primula_auriculata|Primula auriculata]]'' * ''[[Primula_bathangensis|Primula bathangensis]]'' * ''[[Primula_beesiana|Primula beesiana]]'' * ''[[Primula_bella|Primula bella]]'' * ''[[Primula_bellidifolia|Primula bellidifolia]]'' * ''[[Primula_bergenioides|Primula bergenioides]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> * ''[[Primula_bhutanica|Primula bhutanica]]'' * ''[[Primula_blattariformis|Primula blattariformis]]'' * ''[[Primula_boothii|Primula boothii]]'' * ''[[Primula_borealis|Primula borealis]]'' * ''[[Primula_bracteosa|Primula bracteosa]]'' * ''[[Primula_bulleyana|Primula bulleyana]]'' [[Податотека:Primula_capitata_ssp_mooreana_5.JPG|десно|мини| ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'']] [[Податотека:Primula_clarkei_01.jpg|мини| ''Primula clarkei'']] [[Податотека:Primula_denticulata_(Sakhalin)_3.JPG|десно|мини| ''[[:en:Primula_denticulata|Primula denticulata]]'']] [[Податотека:Essex_Oxlip_-_geograph.org.uk_-_403865.jpg|мини| ''Primula elatior'' ]] [[Податотека:Primula_florindae_inflorescence.jpg|мини| ''Primula florindae'']] * ''[[Primula calderiana]]'' * ''[[Primula calliantha]]'' * ''[[Primula calyptrata]]'' * ''Primula capillaris'' * ''Primula capitata'' * ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'' ** ''Primula capitata'' ssp. ''crispata'' ** ''[[Primula capitellata]]'' * ''Primula carniolica'' * ''[[Primula caveana]]'' * ''[[Primula cawdoriana]]'' * ''[[Primula cernua]]'' * ''Primula chionantha'' * ''[[Primula chumbiensis]]'' * ''[[Primula chungensis]]'' * ''Primula chasmophila'' * ''Primula clarkei'' * ''Primula clusiana'' * ''[[Primula clutterbuckii]]'' * ''Primula cockburniana'' * ''[[Primula concholoba]]'' * ''[[Primula concinna]]'' * ''[[Primula conspersa]]'' * ''[[Primula cortusoides]]'' * ''[[Primula cuneifolia]]'' * ''Primula cusickiana'' * ''Primula daonensis'' * ''[[Primula darialica]]'' * ''[[Primula davidii]]'' * ''[[Primula deflexa]]'' * ''Primula denticulata'' * ''Primula deorum'' * ''[[Primula deuteronana]]'' * ''[[Primula dryadifolia]]'' * ''[[Primula edgeworthii]]'' * ''Primula egaliksensis'' * ''Primula elatior'' * ''[[Primula elizabethiae]]'' * ''[[Primula elongata]]'' * ''[[Primula erythrocarpa]]'' * ''Primula farinosa'' * ''[[Primula farreriana]]'' * ''[[Primula fedschenkoi]]'' * ''[[Primula fenghwaiana]]''<ref name="hu">{{Наведено списание|last=Hu|first=C. M.|last2=Hao|first2=G.|date=June 2011|title=New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China|journal=Edinburgh Journal of Botany|language=en|volume=68|issue=2|pages=297–300|doi=10.1017/S096042861100014X|issn=1474-0036|doi-access=free}}</ref> * ''[[Primula filchnerae]]'' * ''Primula filipes'' * ''[[Primula firmipes]]'' * ''[[Primula fistulosa]]'' * ''[[Primula flaccida]]'' * ''[[Primula floribunda]]'' * ''Primula florindae'' * ''[[Primula forrestii]]'' * ''Primula frondosa'' [[Податотека:Primula_glutinosa.jpg|мини| ''Primula glutinosa'']] [[Податотека:Primula_helodoxa_-_Savill_Garden_-_Windsor_Great_Park,_England_-_DSC06424.jpg|мини| ''Primula helodoxa'']] [[Податотека:Primula_japonica_2.jpg|мини| ''Primula japonica'']] * ''[[Primula_gambeliana|Primula gambeliana]]'' * ''[[Primula_gemmifera|Primula gemmifera]]'' * ''[[Primula_geraniifolia|Primula geraniifolia]]'' * ''[[Primula_giraldiana|Primula giraldiana]]'' * ''[[Primula_glabra|Primula glabra]]'' * ''[[Primula_glaucescens|Primula glaucescens]]'' * ''[[Primula_glomerata|Primula glomerata]]'' * ''[[Primula_glutinosa|Primula glutinosa]]'' * ''[[Primula_gracilenta|Primula gracilenta]]'' * ''[[Primula_gracillipes|Primula gracillipes]]'' * ''[[Primula_griffithii|Primula griffithii]]'' * ''[[Primula_halleri|Primula halleri]]'' * ''[[Primula_helodoxa|Primula helodoxa]]'' * ''[[Primula_hendersonii|Primula hendersonii]]'' * ''[[Primula_heucherifolia|Primula heucherifolia]]'' * ''[[Primula_hirsuta|Primula hirsuta]]'' * ''[[Primula_hookeri|Primula hookeri]]'' * ''[[Primula_incana|Primula incana]]'' * ''[[Primula_interjacens|Primula interjacens]]'' * ''[[Primula_involucrata|Primula involucrata]]'' * ''[[Primula_ioessa|Primula ioessa]]'' * ''[[Primula_irregularis|Primula irregularis]]'' * ''[[Primula_japonica|Primula japonica]]'' * ''[[Primula_jesoana|Primula jesoana]]'' * ''[[Primula_jigmediana|Primula jigmediana]]'' * ''[[Primula_juliae|Primula juliae]]'' * ''[[Primula_kingii|Primula kingii]]'' * ''[[Primula_kisoana|Primula kisoana]]'' * ''[[Primula_kitaibeliana|Primula kitaibeliana]]'' * ''[[Primula_klattii|Primula klattii]]'' * ''[[Primula_laurentiana|Primula laurentiana]]'' * ''[[Primula_lihengiana|Primula lihengiana]]''<ref name="li">Li, R. and C. M. Hu. (2009). [http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf ''Primula lihengiana'' (Primulaceae), a new species from Yunnan, China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023014056/http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf|date=23 October 2014}} ''Annales Botanici Fennici'' 46(2) 130-32</ref> [[Податотека:Primula_marginata_07.jpg|мини| ''Primula marginata'']] [[Податотека:Primula_megaseifolia_003_GotBot_2016.jpg|мини| ''Primula megaseifolia'']] * ''[[Primula_listeri|Primula listeri]]'' * ''[[Primula_longiscapa|Primula longiscapa]]'' * ''[[Primula_lutea|Primula lutea]]'' * ''[[Primula_luteola|Primula luteola]]'' * ''[[Primula_macrophylla|Primula macrophylla]]'' * ''[[Primula_magellanica|Primula magellanica]]'' * ''[[Primula_malacoides|Primula malacoides]]'' * ''[[Primula_malvacea|Primula malvacea]]'' * ''[[Primula_marginata|Primula marginata]]'' * ''[[Primula_megaseifolia|Primula megaseifolia]]'' * ''[[Primula_melanantha|Primula melanantha]]''<ref name="rankin">{{Cite journal|last1=Rankin|first1=David W. H.|year=2012|title=726. Primula Melanantha|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=29|pages=18–33|doi=10.1111/j.1467-8748.2012.01768.x}}</ref> * ''[[Primula_melanops|Primula melanops]]'' * ''[[Primula_minima|Primula minima]]'' * ''[[Primula_minor|Primula minor]]'' * ''[[Primula_mistassinica|Primula mistassinica]]'' * ''[[Primula_modesta|Primula modesta]]'' * ''[[Primula_mollis|Primula mollis]]'' * ''[[Primula_moupinensis|Primula moupinensis]]''<ref name="rix">{{Cite journal|last1=Rix|first1=Martyn|year=2005|title=529. Primula Moupinensis. Primulaceae|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=22|issue=2|pages=119–123|doi=10.1111/j.1355-4905.2005.00477.x}}</ref> [[Податотека:Primula_prolifera_1.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_prolifera|Primula prolifera]]'']] [[Податотека:Primula_rosea_I_IMG_7210.jpg|мини| ''Primula rosea'']] [[Податотека:Primula_sieboldii_RB.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_sieboldii|Primula sieboldii]]'']] * ''[[Primula_munroi|Primula munroi]]'' * ''[[Primula_muscarioides|Primula muscarioides]]'' * ''[[Primula_nipponica|Primula nipponica]]'' * ''[[Primula_nivalis|Primula nivalis]]'' * ''[[Primula_obconica|Primula obconica]]'' * ''[[Primula_orbicularis|Primula orbicularis]]'' [[Податотека:Primula_veris01.jpg|мини| ''Primula veris'']] [[Податотека:Orchid_primrose.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_vialii|Primula vialii]]'']] [[Податотека:Auricula(1).jpg|десно|мини| ''Primula × pubescens'']] * ''[[Primula palinuri]]'' * ''Primula parryi'' * ''[[Primula pedemontana]]'' * ''[[Primula petelotii]]''<ref name="hu">{{Наведено списание|last=Hu|first=C. M.|last2=Hao|first2=G.|date=June 2011|title=New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China|journal=Edinburgh Journal of Botany|language=en|volume=68|issue=2|pages=297–300|doi=10.1017/S096042861100014X|issn=1474-0036|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHuHao2011">Hu, C. M.; Hao, G. (June 2011). [[doi:10.1017/S096042861100014X|"New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China"]]. ''Edinburgh Journal of Botany''. '''68''' (2): <span class="nowrap">297–</span>300. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1017/S096042861100014X|10.1017/S096042861100014X]]</span>. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1474-0036 1474-0036].</cite></ref> * ''[[Primula petiolaris]]'' * ''[[Primula pinnatifida]]'' * ''Primula poissonii'' * ''[[Primula polyneura]]'' * ''[[Primula prenantha]]'' * ''Primula prolifera'' * ''[[Primula pulchella]]'' * ''Primula pulverulenta'' * ''[[Primula pumila]]'' * ''[[Primula reidii]]'' * ''[[Primula reinii]]'' * ''[[Primula renifolia]]'' * ''[[Primula reptans]]'' * ''[[Primula reticulata]]'' * ''[[Primula rockii]]'' * ''Primula rosea'' * ''[[Primula rotundifolia]]'' * ''Primula rusbyi'' * ''[[Primula sapphirina]]'' * ''[[Primula saxatilis]]'' * ''Primula scandinavica'' * ''[[Primula scapigera]]'' * ''Primula scotica'' * ''Primula secundiflora'' * ''[[Primula septemloba]]'' * ''[[Primula serratifolia]]'' * ''[[Primula sheriffii]]'' * ''Primula sieboldii'' * ''Primula sikkimensis'' * ''Primula sinensis'' * ''[[Primula sinolisteri]]'' * ''[[Primula sinomollis]]'' * ''[[Primula soldanelloides]]'' * ''[[Primula sonchifolia]]'' * ''[[Primula souliei]]'' * ''[[Primula spectabilis]]'' * ''Primula specuicola'' * ''Primula stricta'' * ''[[Primula strumosa]]'' * ''Primula suffrutescens'' * ''[[Primula szechuanica]]'' * ''[[Primula takedana]]'' * ''Primula tanneri'' * ''[[Primula tardiflora]]''<ref name="chi">{{Наведено списание|last=Chi-Ming|first=H.|date=1994|title=New Taxa and Combinations in Chinese Primulaceae|url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/20918|journal=Novon|volume=4|issue=2|pages=103–105|bibcode=1994Novon...4..103C|doi=10.2307/3391576|jstor=3391576|access-date=19 February 2023}}</ref> * ''[[Primula tenella]]'' * ''[[Primula tenuiloba]]'' * ''[[Primula tenuituba]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> * ''[[Primula tibetica]]'' * ''[[Primula tschuktschorum]]'' * ''[[Primula tyrolensis]]'' * ''[[Primula vaginata]]'' * ''[[Primula valentiniana]]'' * ''Primula veris'' * ''[[Primula verticillata]]''<ref name="kewensis">[http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm ''Primula verticillata'' (yellow primrose).] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120905161039/http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm|date=5 September 2012}} Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> * ''Primula vialii'' * ''[[Primula villosa]]'' * ''[[Јаглика|Primula vulgaris]]'' * ''[[Primula waltonii]]'' * ''[[Primula watsonii]]'' * ''[[Primula warshenewskiana]]'' * ''[[Primula whitei]]'' * ''[[Primula wilsonii]]'' * ''Primula wollastonii'' * ''Primula wulfeniana'' * ''[[Primula xanthopa]]'' * ''[[Primula yunnanensis]]'' * ''[[Primula yuparensis]]'' === Етимологија === Зборот ''primula'' е латинска деминутивна форма во женски род од ''primus'' (што значи „прв“) и се однесува на цветовите кои меѓу првите рацутуваат во пролет.<ref name="AZPLA">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242|title=The A to Z of Plant Names|last=Coombes|first=Allen J.|publisher=Timber Press|year=2012|isbn=9781604691962|location=USA|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242 242]|url-access=registration}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Иако родот ''Primula'' опфаќа над 400 видови, негово главно јадро на разновидност се Источните [[Хималаи]] и западна [[Народна Република Кина|Кина]] ([[Јунан]]), каде што се наоѓаат дури 75% од нив. Споредни центри се [[Планински венец|планинските венци]] во [[Југозападна Азија|Западна Азија]], [[Европа]] (од [[Пиринеи|Пиринеите]] до [[Карпати|Карпатите]]), [[Источна Азија]] и западна [[Северна Америка]]. Овој род е претежно застапен во планинските и поладните региони на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], со одделни видови во [[Јужна Америка]], [[Етиопија]] и тропска [[Азија]] ([[Јава]] и [[Суматра]]), додека во [[Северна Америка]] се среќаваат околу 25 видови поделени во пет секции.{{Sfn|Kelso|1991}} Родот ''Primula'' е застапен во влажните и умерени климатски подрачја на Северната Хемисфера, најчесто во шумскиот појас, рамничарските ливади, алпските пасишта, како и [[Тундра|тундрите]].{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Во [[Македонија]] се среќаваат следните видови:<ref name=":0" /> * [[Primula minima]] - Цветовите се розови или светловиолетови. Ниско растение, 3-5 cm високо, со еден или ретко со два приседнати цвета. * [[Primula halleri]] - Цветовите се розови или светловиолетови. [[Соцветие|Соцветието]] со голем број цветови. Листовите на долната страна бели од брашнест налеп. * [[Primula vulgaris]] - Цветовите се жолти и поединечни, со долги дршки и избиваат од средината на розетата. * [[Primula veris]] - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е широка и ѕвонеста. Венчето е интензивно жолто. Кутијката е овална и достигнува до половината на чашката. * [[Primula elatior]] - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е тесна и цилиндрична. Венчето е светложолто. Кутијката е цилиндрична и обично подолга од чашката.<ref name=":0" /> Видовите од родот ''Primula'' служат како храна за гасениците на [[Пулејкава пеперуга|пулејкавата пеперуга]] (''Hamearis lucina).''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|title=UK Butterflies - Larval Foodplants|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501005458/http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|archive-date=1 May 2017|accessdate=24 April 2017}}</ref> == Галерија == <gallery> Primula E1.jpg Primula vulgaris-violet (S.lukas).JPG Primula varia 03-04-2005 12.03.22.JPG Primula varia 01-04-2005 12.01.14.JPG PrimulaRosea.jpg Primula-glutinosa-plant.jpg Primula Hobbykafe.jpg Primevère 82.jpg Primevère 85.jpg Primula denticulata 1 (aka).jpg Primevere fleur.jpg Primula vulgaris 'rubra' (Primevère rouge) - 15.jpg Primula spp Sturm62.jpg|Илустрација на Primula Primula flowerdiagram.png|Цветен дијаграм на Primula Primula anisodora flowers.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Primula Ерменијапедија: Медицинска употреба на ''јаглика''] {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] lyzlqqil2mgwxvqghrbfzhczxh9mkwp 5611877 5611770 2026-08-20T09:26:32Z Jtasevski123 69538 5611877 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{taxobox |image=Prolećno cveće 3.JPG |image_caption=''[[Primula vulgaris]]'' |taxon=Primula |authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753) |subdivision_ranks = Species |subdivision = |subdivision_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30005261-2 ''Primula'' L.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 8 April 2024.</ref> |synonyms= *''Aleuritia'' <small>(Duby) Opiz</small> *''Aretia'' <small>Link</small> *''Auganthus'' <small>Link</small> *''Auricula'' <small>Hill</small> *''Auricula-ursi'' <small>Ség.</small> *''Cankrienia'' <small>de Vriese</small> *''Carolinella'' <small>Hemsl.</small> *× ''Cortoprimula'' <small>Zeman</small> *''[[Cortusa]]'' <small>L.</small> *''Dodecatheon'' <small>L.</small> *''Evotrochis'' <small>Raf.</small> *''Exinia'' <small>Raf.</small> *''Kablikia'' <small>Opiz</small> *''Meadia'' <small>Mill.</small> *''Oscaria'' <small>Lilja</small> *''Paralysis'' <small>Hill</small> *''Primulidium'' <small>Spach</small> *''Sredinskya'' <small>(Stein) Fed.</small> |type_species=''[[Primula veris]]'' <small>[[L.]]</small> }} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>'''''Primula''''' — [[Род (биологија)|род]] [[Тревесто растение|тревести]]<ref name="RHSAZ">{{Наведена енциклопедија|location=United Kingdom}}</ref> [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Јаглики]] (''Primulaceae''). Покрај обичната [[јаглика]], во оваа група спаѓаат и други чести видови како што се ''Primula auricula'', ''Primula veris'' и ''Primula elatior''. Овие видови се особено ценети поради нивните украсни [[Цвет|цветови]]. Тие се одгледуваат и хибридизираат во огромна мера, а во случајот на обичната јаглика, тоа се прави веќе со векови. Видовите од родот ''Primula'' се автохтони во умерениот појас на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], ширејќи се јужно до тропските планински предели во [[Етиопија]], [[Индонезија]] и [[Нова Гвинеја]], како и во умерените региони на јужна [[Јужна Америка]], при што речиси половина од сите познати видови потекнуваат од [[Хималаи|Хималаите]].<ref name="RHSAZ" /> Според традиционалните класификации, родот ''Primula'' опфаќа над 500 видови, а оваа бројка е уште поголема доколку во неговиот опсег се вклучат и одредени сродни родови<ref name="fna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|title=Primula in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013152553/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> == Опис == ''Primula'' претставува сложен и разновиден род, со широк спектар на живеалишта од алпски падини до мочурливи ливади. Овие [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] растенија цветаат претежно во текот на пролетта. Нивните [[Лист|листови]] се организирани во розета и можат да бидат назабени, со ситни запци или целосно цели. [[Цвет|Цветовите]] се петчлени, поединечни или собрани во штитовидна групација, и се развиваат од центарот на розетата. Чашката е во форма на цилиндар или ѕвоно, поделена на пет сегменти, трајно останува на растението и го обвива плодот. Венечната труба е цилиндрична, а ливчињата се распростираат, со цел раб или со плитки до подлабоки засечувања на врвот. [[Прашник|Прашниците]] се прицврстени на венечната цевка или во нејзиното грло, со мошне кратки дршки. Столпчето завршува со главичест врв. Постојат многубројни семенови зачетоци. Плодната кутијка е во форма на топче, јајце или цилиндар.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=798-799}}</ref> Некои видови покажуваат бело брашносто цветање на различни делови од растението.<ref name="RHSAZ"/> Многу видови се адаптирани на [[Планинска клима|алпската клима]]. == Таксономија == Забележан уште од средновековните тревари, родот ''Primula'' бил формално опишан од [[Карл Линеј]] во 1750-тите{{Sfn|Linnaeus|1753}} со седум видови, а подоцна, во 1877 година, [[Чарлс Дарвин]] го проучувал преку појавата хетеростилија — карактеристика што останува клучна за неговата класификација.{{Sfn|Gilmartin|2015}} Најсеопфатниот преглед на ова [[Семејство (биологија)|семејство]] го направиле [[Фердинанд Албин Пакс]] и [[Рајнхард Густав Паул Кнут]] во 1905 година, опфаќајќи речиси 1.000 видови распоредени во 22 рода.{{Sfn|Martins et al|2003}} === Филогенеза === Родот ''Primula'' е најголемиот во семејството ''[[Јаглики|Primulaceae]]'' и претставува негов главен носечки род, сместен во подсемејството ''Primuloideae.''{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Позицијата на ''Primula'' во семејството и нејзината врска со другите родови е прикажана на овој [[кладограм]]:{{Клад|{{clade |label1=[[Maesoideae]] |1=''[[Maesa]]'' |label2=[[Theophrastaceae]] |2={{clade |1=''[[Clavija]]'' |2=''[[Samolus]]'' }} |label3='''Primulaceae''' |3={{clade |1=''Primula'' |label2=[[Myrsinaceae]] |2={{clade |1=''[[Lysimachia]]'' |2=''[[Myrsine]]'' }} }} }}}} ==== Класификација ==== Родот ''Dodecatheon'' во своето потекло произлегува од самиот род ''Primula'', поради што неговите видови денес се вклучени во составот на ''Primula.''<ref name="weakley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.herbarium.unc.edu/flora.htm|title=''Flora of the Carolinas, Virginia, and Georgia, and Surrounding Areas''|last=Weakley, A. S.|date=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006082209/http://herbarium.unc.edu/flora.htm|archive-date=6 October 2018|accessdate=8 June 2009}} UNC Herbarium, North Carolina Botanical Garden, University of North Carolina at Chapel Hill.</ref> ===== Секции од родот ''Primula'' ===== Класификацијата на родот ''Primula'' е предмет на ботанички истражувања повеќе од еден век, при што, поради неговата големина и разновидност (со околу 430 до 500 видови), ботаничарите ги организирале видовите во неколку подродови, најчесто поделени на триесет секции.<ref name="Ingwersen">{{Наведена книга|title=Ingwersen's Manual of Alpine Plants|last=Ingwersen|first=Will|publisher=Timber Press|year=1986|isbn=978-0-88192-026-0|location=Portland|orig-year=1978}}</ref><ref name="Green">{{Наведена книга|title=Asiatic Primulas|last=Green|first=Roy|publisher=Alpine Garden Society|year=1986|location=Woking, Surrey, UK|orig-year=1976}}</ref> Некои од овие секции (како ''Vernales'' и ''Auricula'') содржат многу видови, додека други опфаќаат само по еден вид.<templatestyles src="Div col/styles.css" />  === Избрани видови === Видовите вклучуваат:<ref name="china">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015020926/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|archive-date=15 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref><ref name="fna-list">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013224727/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> [[Податотека:Primula_algida,_Գնարբուկ_սառը,_Первоцвет_холодный_-_panoramio.jpg|мини| ''Primula algida'']] [[Податотека:Primula_aurantiaca_2017-06-25_3083.jpg|мини| ''Primula auriantaca'']] [[Податотека:Primula_beesiana_in_Dunedin_Botanic_Garden_02.jpg|мини| ''Primula beesiana'']] * ''[[Primula_alcalina|Primula alcalina]]'' * ''[[Primula_algida|Primula algida]]'' * ''[[Primula_aliciae|Primula aliciae]]'' * ''[[Primula_allionii|Primula allionii]]'' * ''[[Primula_alpicola|Primula alpicola]]'' * ''[[Primula_amethystina|Primula amethystina]]'' * ''[[Primula_angustifolia|Primula angustifolia]]'' * ''[[Primula_anisodora|Primula anisodora]]'' * ''[[Primula_anvilensis|Primula anvilensis]]'' * ''[[Primula_appenina|Primula appenina]]'' * ''[[Primula_arunachalensis|Primula arunachalensis]]''<ref name="basak">Basak, S. K. and G. G. Maiti. 2000. ''Primula arunachalensis'' sp. nov. (Primulaceae) from the Eastern Himalaya. ''Acta Phytotax. Geobot.'' 51(1) 11-15.</ref> * ''[[Primula_atrodentata|Primula atrodentata]]'' * ''[[Primula_aurantiaca|Primula aurantiaca]]'' * ''[[Primula_aureata|Primula aureata]]'' * ''[[Primula_auricula|Primula auricula]]'' * ''[[Primula_auriculata|Primula auriculata]]'' * ''[[Primula_bathangensis|Primula bathangensis]]'' * ''[[Primula_beesiana|Primula beesiana]]'' * ''[[Primula_bella|Primula bella]]'' * ''[[Primula_bellidifolia|Primula bellidifolia]]'' * ''[[Primula_bergenioides|Primula bergenioides]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> * ''[[Primula_bhutanica|Primula bhutanica]]'' * ''[[Primula_blattariformis|Primula blattariformis]]'' * ''[[Primula_boothii|Primula boothii]]'' * ''[[Primula_borealis|Primula borealis]]'' * ''[[Primula_bracteosa|Primula bracteosa]]'' * ''[[Primula_bulleyana|Primula bulleyana]]'' [[Податотека:Primula_capitata_ssp_mooreana_5.JPG|десно|мини| ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'']] [[Податотека:Primula_clarkei_01.jpg|мини| ''Primula clarkei'']] [[Податотека:Primula_denticulata_(Sakhalin)_3.JPG|десно|мини| ''[[:en:Primula_denticulata|Primula denticulata]]'']] [[Податотека:Essex_Oxlip_-_geograph.org.uk_-_403865.jpg|мини| ''Primula elatior'' ]] [[Податотека:Primula_florindae_inflorescence.jpg|мини| ''Primula florindae'']] * ''[[Primula calderiana]]'' * ''[[Primula calliantha]]'' * ''[[Primula calyptrata]]'' * ''Primula capillaris'' * ''Primula capitata'' * ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'' ** ''Primula capitata'' ssp. ''crispata'' ** ''[[Primula capitellata]]'' * ''Primula carniolica'' * ''[[Primula caveana]]'' * ''[[Primula cawdoriana]]'' * ''[[Primula cernua]]'' * ''Primula chionantha'' * ''[[Primula chumbiensis]]'' * ''[[Primula chungensis]]'' * ''Primula chasmophila'' * ''Primula clarkei'' * ''Primula clusiana'' * ''[[Primula clutterbuckii]]'' * ''Primula cockburniana'' * ''[[Primula concholoba]]'' * ''[[Primula concinna]]'' * ''[[Primula conspersa]]'' * ''[[Primula cortusoides]]'' * ''[[Primula cuneifolia]]'' * ''Primula cusickiana'' * ''Primula daonensis'' * ''[[Primula darialica]]'' * ''[[Primula davidii]]'' * ''[[Primula deflexa]]'' * ''Primula denticulata'' * ''Primula deorum'' * ''[[Primula deuteronana]]'' * ''[[Primula dryadifolia]]'' * ''[[Primula edgeworthii]]'' * ''Primula egaliksensis'' * ''Primula elatior'' * ''[[Primula elizabethiae]]'' * ''[[Primula elongata]]'' * ''[[Primula erythrocarpa]]'' * ''Primula farinosa'' * ''[[Primula farreriana]]'' * ''[[Primula fedschenkoi]]'' * ''[[Primula fenghwaiana]]''<ref name="hu">{{Наведено списание|last=Hu|first=C. M.|last2=Hao|first2=G.|date=June 2011|title=New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China|journal=Edinburgh Journal of Botany|language=en|volume=68|issue=2|pages=297–300|doi=10.1017/S096042861100014X|issn=1474-0036|doi-access=free}}</ref> * ''[[Primula filchnerae]]'' * ''Primula filipes'' * ''[[Primula firmipes]]'' * ''[[Primula fistulosa]]'' * ''[[Primula flaccida]]'' * ''[[Primula floribunda]]'' * ''Primula florindae'' * ''[[Primula forrestii]]'' * ''Primula frondosa'' [[Податотека:Primula_glutinosa.jpg|мини| ''Primula glutinosa'']] [[Податотека:Primula_helodoxa_-_Savill_Garden_-_Windsor_Great_Park,_England_-_DSC06424.jpg|мини| ''Primula helodoxa'']] [[Податотека:Primula_japonica_2.jpg|мини| ''Primula japonica'']] * ''[[Primula_gambeliana|Primula gambeliana]]'' * ''[[Primula_gemmifera|Primula gemmifera]]'' * ''[[Primula_geraniifolia|Primula geraniifolia]]'' * ''[[Primula_giraldiana|Primula giraldiana]]'' * ''[[Primula_glabra|Primula glabra]]'' * ''[[Primula_glaucescens|Primula glaucescens]]'' * ''[[Primula_glomerata|Primula glomerata]]'' * ''[[Primula_glutinosa|Primula glutinosa]]'' * ''[[Primula_gracilenta|Primula gracilenta]]'' * ''[[Primula_gracillipes|Primula gracillipes]]'' * ''[[Primula_griffithii|Primula griffithii]]'' * ''[[Primula_halleri|Primula halleri]]'' * ''[[Primula_helodoxa|Primula helodoxa]]'' * ''[[Primula_hendersonii|Primula hendersonii]]'' * ''[[Primula_heucherifolia|Primula heucherifolia]]'' * ''[[Primula_hirsuta|Primula hirsuta]]'' * ''[[Primula_hookeri|Primula hookeri]]'' * ''[[Primula_incana|Primula incana]]'' * ''[[Primula_interjacens|Primula interjacens]]'' * ''[[Primula_involucrata|Primula involucrata]]'' * ''[[Primula_ioessa|Primula ioessa]]'' * ''[[Primula_irregularis|Primula irregularis]]'' * ''[[Primula_japonica|Primula japonica]]'' * ''[[Primula_jesoana|Primula jesoana]]'' * ''[[Primula_jigmediana|Primula jigmediana]]'' * ''[[Primula_juliae|Primula juliae]]'' * ''[[Primula_kingii|Primula kingii]]'' * ''[[Primula_kisoana|Primula kisoana]]'' * ''[[Primula_kitaibeliana|Primula kitaibeliana]]'' * ''[[Primula_klattii|Primula klattii]]'' * ''[[Primula_laurentiana|Primula laurentiana]]'' * ''[[Primula_lihengiana|Primula lihengiana]]''<ref name="li">Li, R. and C. M. Hu. (2009). [http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf ''Primula lihengiana'' (Primulaceae), a new species from Yunnan, China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023014056/http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf|date=23 October 2014}} ''Annales Botanici Fennici'' 46(2) 130-32</ref> [[Податотека:Primula_marginata_07.jpg|мини| ''Primula marginata'']] [[Податотека:Primula_megaseifolia_003_GotBot_2016.jpg|мини| ''Primula megaseifolia'']] * ''[[Primula_listeri|Primula listeri]]'' * ''[[Primula_longiscapa|Primula longiscapa]]'' * ''[[Primula_lutea|Primula lutea]]'' * ''[[Primula_luteola|Primula luteola]]'' * ''[[Primula_macrophylla|Primula macrophylla]]'' * ''[[Primula_magellanica|Primula magellanica]]'' * ''[[Primula_malacoides|Primula malacoides]]'' * ''[[Primula_malvacea|Primula malvacea]]'' * ''[[Primula_marginata|Primula marginata]]'' * ''[[Primula_megaseifolia|Primula megaseifolia]]'' * ''[[Primula_melanantha|Primula melanantha]]''<ref name="rankin">{{Cite journal|last1=Rankin|first1=David W. H.|year=2012|title=726. Primula Melanantha|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=29|pages=18–33|doi=10.1111/j.1467-8748.2012.01768.x}}</ref> * ''[[Primula_melanops|Primula melanops]]'' * ''[[Primula_minima|Primula minima]]'' * ''[[Primula_minor|Primula minor]]'' * ''[[Primula_mistassinica|Primula mistassinica]]'' * ''[[Primula_modesta|Primula modesta]]'' * ''[[Primula_mollis|Primula mollis]]'' * ''[[Primula_moupinensis|Primula moupinensis]]''<ref name="rix">{{Cite journal|last1=Rix|first1=Martyn|year=2005|title=529. Primula Moupinensis. Primulaceae|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=22|issue=2|pages=119–123|doi=10.1111/j.1355-4905.2005.00477.x}}</ref> [[Податотека:Primula_prolifera_1.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_prolifera|Primula prolifera]]'']] [[Податотека:Primula_rosea_I_IMG_7210.jpg|мини| ''Primula rosea'']] [[Податотека:Primula_sieboldii_RB.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_sieboldii|Primula sieboldii]]'']] * ''[[Primula_munroi|Primula munroi]]'' * ''[[Primula_muscarioides|Primula muscarioides]]'' * ''[[Primula_nipponica|Primula nipponica]]'' * ''[[Primula_nivalis|Primula nivalis]]'' * ''[[Primula_obconica|Primula obconica]]'' * ''[[Primula_orbicularis|Primula orbicularis]]'' [[Податотека:Primula_veris01.jpg|мини| ''Primula veris'']] [[Податотека:Orchid_primrose.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_vialii|Primula vialii]]'']] [[Податотека:Auricula(1).jpg|десно|мини| ''Primula × pubescens'']] * ''[[Primula palinuri]]'' * ''Primula parryi'' * ''[[Primula pedemontana]]'' * ''[[Primula petelotii]]''<ref name="hu"/> * ''[[Primula petiolaris]]'' * ''[[Primula pinnatifida]]'' * ''Primula poissonii'' * ''[[Primula polyneura]]'' * ''[[Primula prenantha]]'' * ''Primula prolifera'' * ''[[Primula pulchella]]'' * ''Primula pulverulenta'' * ''[[Primula pumila]]'' * ''[[Primula reidii]]'' * ''[[Primula reinii]]'' * ''[[Primula renifolia]]'' * ''[[Primula reptans]]'' * ''[[Primula reticulata]]'' * ''[[Primula rockii]]'' * ''Primula rosea'' * ''[[Primula rotundifolia]]'' * ''Primula rusbyi'' * ''[[Primula sapphirina]]'' * ''[[Primula saxatilis]]'' * ''Primula scandinavica'' * ''[[Primula scapigera]]'' * ''Primula scotica'' * ''Primula secundiflora'' * ''[[Primula septemloba]]'' * ''[[Primula serratifolia]]'' * ''[[Primula sheriffii]]'' * ''Primula sieboldii'' * ''Primula sikkimensis'' * ''Primula sinensis'' * ''[[Primula sinolisteri]]'' * ''[[Primula sinomollis]]'' * ''[[Primula soldanelloides]]'' * ''[[Primula sonchifolia]]'' * ''[[Primula souliei]]'' * ''[[Primula spectabilis]]'' * ''Primula specuicola'' * ''Primula stricta'' * ''[[Primula strumosa]]'' * ''Primula suffrutescens'' * ''[[Primula szechuanica]]'' * ''[[Primula takedana]]'' * ''Primula tanneri'' * ''[[Primula tardiflora]]''<ref name="chi">{{Наведено списание|last=Chi-Ming|first=H.|date=1994|title=New Taxa and Combinations in Chinese Primulaceae|url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/20918|journal=Novon|volume=4|issue=2|pages=103–105|bibcode=1994Novon...4..103C|doi=10.2307/3391576|jstor=3391576|access-date=19 February 2023}}</ref> * ''[[Primula tenella]]'' * ''[[Primula tenuiloba]]'' * ''[[Primula tenuituba]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> * ''[[Primula tibetica]]'' * ''[[Primula tschuktschorum]]'' * ''[[Primula tyrolensis]]'' * ''[[Primula vaginata]]'' * ''[[Primula valentiniana]]'' * ''Primula veris'' * ''[[Primula verticillata]]''<ref name="kewensis">[http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm ''Primula verticillata'' (yellow primrose).] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120905161039/http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm|date=5 September 2012}} Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> * ''Primula vialii'' * ''[[Primula villosa]]'' * ''[[Јаглика|Primula vulgaris]]'' * ''[[Primula waltonii]]'' * ''[[Primula watsonii]]'' * ''[[Primula warshenewskiana]]'' * ''[[Primula whitei]]'' * ''[[Primula wilsonii]]'' * ''Primula wollastonii'' * ''Primula wulfeniana'' * ''[[Primula xanthopa]]'' * ''[[Primula yunnanensis]]'' * ''[[Primula yuparensis]]'' === Етимологија === Зборот ''primula'' е латинска деминутивна форма во женски род од ''primus'' (што значи „прв“) и се однесува на цветовите кои меѓу првите рацутуваат во пролет.<ref name="AZPLA">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242|title=The A to Z of Plant Names|last=Coombes|first=Allen J.|publisher=Timber Press|year=2012|isbn=9781604691962|location=USA|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242 242]|url-access=registration}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Иако родот ''Primula'' опфаќа над 400 видови, негово главно јадро на разновидност се Источните [[Хималаи]] и западна [[Народна Република Кина|Кина]] ([[Јунан]]), каде што се наоѓаат дури 75% од нив. Споредни центри се [[Планински венец|планинските венци]] во [[Југозападна Азија|Западна Азија]], [[Европа]] (од [[Пиринеи|Пиринеите]] до [[Карпати|Карпатите]]), [[Источна Азија]] и западна [[Северна Америка]]. Овој род е претежно застапен во планинските и поладните региони на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], со одделни видови во [[Јужна Америка]], [[Етиопија]] и тропска [[Азија]] ([[Јава]] и [[Суматра]]), додека во [[Северна Америка]] се среќаваат околу 25 видови поделени во пет секции.{{Sfn|Kelso|1991}} Родот ''Primula'' е застапен во влажните и умерени климатски подрачја на Северната Хемисфера, најчесто во шумскиот појас, рамничарските ливади, алпските пасишта, како и [[Тундра|тундрите]].{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Во [[Македонија]] се среќаваат следните видови:<ref name=":0" /> * [[Primula minima]] - Цветовите се розови или светловиолетови. Ниско растение, 3-5 cm високо, со еден или ретко со два приседнати цвета. * [[Primula halleri]] - Цветовите се розови или светловиолетови. [[Соцветие|Соцветието]] со голем број цветови. Листовите на долната страна бели од брашнест налеп. * [[Primula vulgaris]] - Цветовите се жолти и поединечни, со долги дршки и избиваат од средината на розетата. * [[Primula veris]] - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е широка и ѕвонеста. Венчето е интензивно жолто. Кутијката е овална и достигнува до половината на чашката. * [[Primula elatior]] - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е тесна и цилиндрична. Венчето е светложолто. Кутијката е цилиндрична и обично подолга од чашката.<ref name=":0" /> Видовите од родот ''Primula'' служат како храна за гасениците на [[Пулејкава пеперуга|пулејкавата пеперуга]] (''Hamearis lucina).''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|title=UK Butterflies - Larval Foodplants|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501005458/http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|archive-date=1 May 2017|accessdate=24 April 2017}}</ref> == Галерија == <gallery> Primula E1.jpg Primula vulgaris-violet (S.lukas).JPG Primula varia 03-04-2005 12.03.22.JPG Primula varia 01-04-2005 12.01.14.JPG PrimulaRosea.jpg Primula-glutinosa-plant.jpg Primula Hobbykafe.jpg Primevère 82.jpg Primevère 85.jpg Primula denticulata 1 (aka).jpg Primevere fleur.jpg Primula vulgaris 'rubra' (Primevère rouge) - 15.jpg Primula spp Sturm62.jpg|Илустрација на Primula Primula flowerdiagram.png|Цветен дијаграм на Primula Primula anisodora flowers.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Primula Ерменијапедија: Медицинска употреба на ''јаглика''] {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] huxnhyd597cgyi0raicr9r6ggxdoyj3 5611878 5611877 2026-08-20T09:26:58Z Jtasevski123 69538 5611878 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{taxobox |image=Prolećno cveće 3.JPG |image_caption=''[[Primula vulgaris]]'' |taxon=Primula |authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753) |subdivision_ranks = Species |subdivision = |subdivision_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30005261-2 ''Primula'' L.] ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 8 April 2024.</ref> |synonyms= *''Aleuritia'' <small>(Duby) Opiz</small> *''Aretia'' <small>Link</small> *''Auganthus'' <small>Link</small> *''Auricula'' <small>Hill</small> *''Auricula-ursi'' <small>Ség.</small> *''Cankrienia'' <small>de Vriese</small> *''Carolinella'' <small>Hemsl.</small> *× ''Cortoprimula'' <small>Zeman</small> *''[[Cortusa]]'' <small>L.</small> *''Dodecatheon'' <small>L.</small> *''Evotrochis'' <small>Raf.</small> *''Exinia'' <small>Raf.</small> *''Kablikia'' <small>Opiz</small> *''Meadia'' <small>Mill.</small> *''Oscaria'' <small>Lilja</small> *''Paralysis'' <small>Hill</small> *''Primulidium'' <small>Spach</small> *''Sredinskya'' <small>(Stein) Fed.</small> |type_species=''[[Primula veris]]'' <small>[[L.]]</small> }} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>'''''Primula''''' — [[Род (биологија)|род]] [[Тревесто растение|тревести]]<ref name="RHSAZ">{{Наведена енциклопедија|location=United Kingdom}}</ref> [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Јаглики]] (''Primulaceae''). Покрај обичната [[јаглика]], во оваа група спаѓаат и други чести видови како што се ''Primula auricula'', ''Primula veris'' и ''Primula elatior''. Овие видови се особено ценети поради нивните украсни [[Цвет|цветови]]. Тие се одгледуваат и хибридизираат во огромна мера, а во случајот на обичната јаглика, тоа се прави веќе со векови. Видовите од родот ''Primula'' се автохтони во умерениот појас на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], ширејќи се јужно до тропските планински предели во [[Етиопија]], [[Индонезија]] и [[Нова Гвинеја]], како и во умерените региони на јужна [[Јужна Америка]], при што речиси половина од сите познати видови потекнуваат од [[Хималаи|Хималаите]].<ref name="RHSAZ" /> Според традиционалните класификации, родот ''Primula'' опфаќа над 500 видови, а оваа бројка е уште поголема доколку во неговиот опсег се вклучат и одредени сродни родови<ref name="fna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|title=Primula in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013152553/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> == Опис == ''Primula'' претставува сложен и разновиден род, со широк спектар на живеалишта од алпски падини до мочурливи ливади. Овие [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] растенија цветаат претежно во текот на пролетта. Нивните [[Лист|листови]] се организирани во розета и можат да бидат назабени, со ситни запци или целосно цели. [[Цвет|Цветовите]] се петчлени, поединечни или собрани во штитовидна групација, и се развиваат од центарот на розетата. Чашката е во форма на цилиндар или ѕвоно, поделена на пет сегменти, трајно останува на растението и го обвива плодот. Венечната труба е цилиндрична, а ливчињата се распростираат, со цел раб или со плитки до подлабоки засечувања на врвот. [[Прашник|Прашниците]] се прицврстени на венечната цевка или во нејзиното грло, со мошне кратки дршки. Столпчето завршува со главичест врв. Постојат многубројни семенови зачетоци. Плодната кутијка е во форма на топче, јајце или цилиндар.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=798-799}}</ref> Некои видови покажуваат бело брашносто цветање на различни делови од растението.<ref name="RHSAZ"/> Многу видови се адаптирани на [[Планинска клима|алпската клима]]. == Таксономија == Забележан уште од средновековните тревари, родот ''Primula'' бил формално опишан од [[Карл Линеј]] во 1750-тите{{Sfn|Linnaeus|1753}} со седум видови, а подоцна, во 1877 година, [[Чарлс Дарвин]] го проучувал преку појавата хетеростилија — карактеристика што останува клучна за неговата класификација.{{Sfn|Gilmartin|2015}} Најсеопфатниот преглед на ова [[Семејство (биологија)|семејство]] го направиле [[Фердинанд Албин Пакс]] и [[Рајнхард Густав Паул Кнут]] во 1905 година, опфаќајќи речиси 1.000 видови распоредени во 22 рода.{{Sfn|Martins et al|2003}} === Филогенеза === Родот ''Primula'' е најголемиот во семејството ''[[Јаглики|Primulaceae]]'' и претставува негов главен носечки род, сместен во подсемејството ''Primuloideae.''{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Позицијата на ''Primula'' во семејството и нејзината врска со другите родови е прикажана на овој [[кладограм]]:{{Клад|{{clade |label1=[[Maesoideae]] |1=''[[Maesa]]'' |label2=[[Theophrastaceae]] |2={{clade |1=''[[Clavija]]'' |2=''[[Samolus]]'' }} |label3='''Primulaceae''' |3={{clade |1=''Primula'' |label2=[[Myrsinaceae]] |2={{clade |1=''[[Lysimachia]]'' |2=''[[Myrsine]]'' }} }} }}}} ==== Класификација ==== Родот ''Dodecatheon'' во своето потекло произлегува од самиот род ''Primula'', поради што неговите видови денес се вклучени во составот на ''Primula.''<ref name="weakley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.herbarium.unc.edu/flora.htm|title=''Flora of the Carolinas, Virginia, and Georgia, and Surrounding Areas''|last=Weakley, A. S.|date=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006082209/http://herbarium.unc.edu/flora.htm|archive-date=6 October 2018|accessdate=8 June 2009}} UNC Herbarium, North Carolina Botanical Garden, University of North Carolina at Chapel Hill.</ref> ===== Секции од родот ''Primula'' ===== Класификацијата на родот ''Primula'' е предмет на ботанички истражувања повеќе од еден век, при што, поради неговата големина и разновидност (со околу 430 до 500 видови), ботаничарите ги организирале видовите во неколку подродови, најчесто поделени на триесет секции.<ref name="Ingwersen">{{Наведена книга|title=Ingwersen's Manual of Alpine Plants|last=Ingwersen|first=Will|publisher=Timber Press|year=1986|isbn=978-0-88192-026-0|location=Portland|orig-year=1978}}</ref><ref name="Green">{{Наведена книга|title=Asiatic Primulas|last=Green|first=Roy|publisher=Alpine Garden Society|year=1986|location=Woking, Surrey, UK|orig-year=1976}}</ref> Некои од овие секции (како ''Vernales'' и ''Auricula'') содржат многу видови, додека други опфаќаат само по еден вид.<templatestyles src="Div col/styles.css" />  === Избрани видови === Видовите вклучуваат:<ref name="china">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015020926/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=2&start_taxon_id=126719|archive-date=15 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref><ref name="fna-list">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|title=Primula|work=www.efloras.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013224727/http://efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=126719|archive-date=13 October 2013|accessdate=19 February 2023}}</ref> [[Податотека:Primula_algida,_Գնարբուկ_սառը,_Первоцвет_холодный_-_panoramio.jpg|мини| ''Primula algida'']] [[Податотека:Primula_aurantiaca_2017-06-25_3083.jpg|мини| ''Primula auriantaca'']] [[Податотека:Primula_beesiana_in_Dunedin_Botanic_Garden_02.jpg|мини| ''Primula beesiana'']] * ''[[Primula_alcalina|Primula alcalina]]'' * ''[[Primula_algida|Primula algida]]'' * ''[[Primula_aliciae|Primula aliciae]]'' * ''[[Primula_allionii|Primula allionii]]'' * ''[[Primula_alpicola|Primula alpicola]]'' * ''[[Primula_amethystina|Primula amethystina]]'' * ''[[Primula_angustifolia|Primula angustifolia]]'' * ''[[Primula_anisodora|Primula anisodora]]'' * ''[[Primula_anvilensis|Primula anvilensis]]'' * ''[[Primula_appenina|Primula appenina]]'' * ''[[Primula_arunachalensis|Primula arunachalensis]]''<ref name="basak">Basak, S. K. and G. G. Maiti. 2000. ''Primula arunachalensis'' sp. nov. (Primulaceae) from the Eastern Himalaya. ''Acta Phytotax. Geobot.'' 51(1) 11-15.</ref> * ''[[Primula_atrodentata|Primula atrodentata]]'' * ''[[Primula_aurantiaca|Primula aurantiaca]]'' * ''[[Primula_aureata|Primula aureata]]'' * ''[[Primula_auricula|Primula auricula]]'' * ''[[Primula_auriculata|Primula auriculata]]'' * ''[[Primula_bathangensis|Primula bathangensis]]'' * ''[[Primula_beesiana|Primula beesiana]]'' * ''[[Primula_bella|Primula bella]]'' * ''[[Primula_bellidifolia|Primula bellidifolia]]'' * ''[[Primula_bergenioides|Primula bergenioides]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> * ''[[Primula_bhutanica|Primula bhutanica]]'' * ''[[Primula_blattariformis|Primula blattariformis]]'' * ''[[Primula_boothii|Primula boothii]]'' * ''[[Primula_borealis|Primula borealis]]'' * ''[[Primula_bracteosa|Primula bracteosa]]'' * ''[[Primula_bulleyana|Primula bulleyana]]'' [[Податотека:Primula_capitata_ssp_mooreana_5.JPG|десно|мини| ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'']] [[Податотека:Primula_clarkei_01.jpg|мини| ''Primula clarkei'']] [[Податотека:Primula_denticulata_(Sakhalin)_3.JPG|десно|мини| ''[[:en:Primula_denticulata|Primula denticulata]]'']] [[Податотека:Essex_Oxlip_-_geograph.org.uk_-_403865.jpg|мини| ''Primula elatior'' ]] [[Податотека:Primula_florindae_inflorescence.jpg|мини| ''Primula florindae'']] * ''[[Primula calderiana]]'' * ''[[Primula calliantha]]'' * ''[[Primula calyptrata]]'' * ''Primula capillaris'' * ''Primula capitata'' * ''Primula capitata'' ssp. ''mooreana'' ** ''Primula capitata'' ssp. ''crispata'' ** ''[[Primula capitellata]]'' * ''Primula carniolica'' * ''[[Primula caveana]]'' * ''[[Primula cawdoriana]]'' * ''[[Primula cernua]]'' * ''Primula chionantha'' * ''[[Primula chumbiensis]]'' * ''[[Primula chungensis]]'' * ''Primula chasmophila'' * ''Primula clarkei'' * ''Primula clusiana'' * ''[[Primula clutterbuckii]]'' * ''Primula cockburniana'' * ''[[Primula concholoba]]'' * ''[[Primula concinna]]'' * ''[[Primula conspersa]]'' * ''[[Primula cortusoides]]'' * ''[[Primula cuneifolia]]'' * ''Primula cusickiana'' * ''Primula daonensis'' * ''[[Primula darialica]]'' * ''[[Primula davidii]]'' * ''[[Primula deflexa]]'' * ''Primula denticulata'' * ''Primula deorum'' * ''[[Primula deuteronana]]'' * ''[[Primula dryadifolia]]'' * ''[[Primula edgeworthii]]'' * ''Primula egaliksensis'' * ''Primula elatior'' * ''[[Primula elizabethiae]]'' * ''[[Primula elongata]]'' * ''[[Primula erythrocarpa]]'' * ''Primula farinosa'' * ''[[Primula farreriana]]'' * ''[[Primula fedschenkoi]]'' * ''[[Primula fenghwaiana]]''<ref name="hu">{{Наведено списание|last=Hu|first=C. M.|last2=Hao|first2=G.|date=June 2011|title=New and Noteworthy Species of Primula (Primulaceae) from China|journal=Edinburgh Journal of Botany|language=en|volume=68|issue=2|pages=297–300|doi=10.1017/S096042861100014X|issn=1474-0036|doi-access=free}}</ref> * ''[[Primula filchnerae]]'' * ''Primula filipes'' * ''[[Primula firmipes]]'' * ''[[Primula fistulosa]]'' * ''[[Primula flaccida]]'' * ''[[Primula floribunda]]'' * ''Primula florindae'' * ''[[Primula forrestii]]'' * ''Primula frondosa'' [[Податотека:Primula_glutinosa.jpg|мини| ''Primula glutinosa'']] [[Податотека:Primula_helodoxa_-_Savill_Garden_-_Windsor_Great_Park,_England_-_DSC06424.jpg|мини| ''Primula helodoxa'']] [[Податотека:Primula_japonica_2.jpg|мини| ''Primula japonica'']] * ''[[Primula_gambeliana|Primula gambeliana]]'' * ''[[Primula_gemmifera|Primula gemmifera]]'' * ''[[Primula_geraniifolia|Primula geraniifolia]]'' * ''[[Primula_giraldiana|Primula giraldiana]]'' * ''[[Primula_glabra|Primula glabra]]'' * ''[[Primula_glaucescens|Primula glaucescens]]'' * ''[[Primula_glomerata|Primula glomerata]]'' * ''[[Primula_glutinosa|Primula glutinosa]]'' * ''[[Primula_gracilenta|Primula gracilenta]]'' * ''[[Primula_gracillipes|Primula gracillipes]]'' * ''[[Primula_griffithii|Primula griffithii]]'' * ''[[Primula_halleri|Primula halleri]]'' * ''[[Primula_helodoxa|Primula helodoxa]]'' * ''[[Primula_hendersonii|Primula hendersonii]]'' * ''[[Primula_heucherifolia|Primula heucherifolia]]'' * ''[[Primula_hirsuta|Primula hirsuta]]'' * ''[[Primula_hookeri|Primula hookeri]]'' * ''[[Primula_incana|Primula incana]]'' * ''[[Primula_interjacens|Primula interjacens]]'' * ''[[Primula_involucrata|Primula involucrata]]'' * ''[[Primula_ioessa|Primula ioessa]]'' * ''[[Primula_irregularis|Primula irregularis]]'' * ''[[Primula_japonica|Primula japonica]]'' * ''[[Primula_jesoana|Primula jesoana]]'' * ''[[Primula_jigmediana|Primula jigmediana]]'' * ''[[Primula_juliae|Primula juliae]]'' * ''[[Primula_kingii|Primula kingii]]'' * ''[[Primula_kisoana|Primula kisoana]]'' * ''[[Primula_kitaibeliana|Primula kitaibeliana]]'' * ''[[Primula_klattii|Primula klattii]]'' * ''[[Primula_laurentiana|Primula laurentiana]]'' * ''[[Primula_lihengiana|Primula lihengiana]]''<ref name="li">Li, R. and C. M. Hu. (2009). [http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf ''Primula lihengiana'' (Primulaceae), a new species from Yunnan, China.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023014056/http://www.sekj.org/PDF/anb46-free/anb46-130.pdf|date=23 October 2014}} ''Annales Botanici Fennici'' 46(2) 130-32</ref> [[Податотека:Primula_marginata_07.jpg|мини| ''Primula marginata'']] [[Податотека:Primula_megaseifolia_003_GotBot_2016.jpg|мини| ''Primula megaseifolia'']] * ''[[Primula_listeri|Primula listeri]]'' * ''[[Primula_longiscapa|Primula longiscapa]]'' * ''[[Primula_lutea|Primula lutea]]'' * ''[[Primula_luteola|Primula luteola]]'' * ''[[Primula_macrophylla|Primula macrophylla]]'' * ''[[Primula_magellanica|Primula magellanica]]'' * ''[[Primula_malacoides|Primula malacoides]]'' * ''[[Primula_malvacea|Primula malvacea]]'' * ''[[Primula_marginata|Primula marginata]]'' * ''[[Primula_megaseifolia|Primula megaseifolia]]'' * ''[[Primula_melanantha|Primula melanantha]]''<ref name="rankin">{{Cite journal|last1=Rankin|first1=David W. H.|year=2012|title=726. Primula Melanantha|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=29|pages=18–33|doi=10.1111/j.1467-8748.2012.01768.x}}</ref> * ''[[Primula_melanops|Primula melanops]]'' * ''[[Primula_minima|Primula minima]]'' * ''[[Primula_minor|Primula minor]]'' * ''[[Primula_mistassinica|Primula mistassinica]]'' * ''[[Primula_modesta|Primula modesta]]'' * ''[[Primula_mollis|Primula mollis]]'' * ''[[Primula_moupinensis|Primula moupinensis]]''<ref name="rix">{{Cite journal|last1=Rix|first1=Martyn|year=2005|title=529. Primula Moupinensis. Primulaceae|journal=Curtis's Botanical Magazine|volume=22|issue=2|pages=119–123|doi=10.1111/j.1355-4905.2005.00477.x}}</ref> [[Податотека:Primula_prolifera_1.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_prolifera|Primula prolifera]]'']] [[Податотека:Primula_rosea_I_IMG_7210.jpg|мини| ''Primula rosea'']] [[Податотека:Primula_sieboldii_RB.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_sieboldii|Primula sieboldii]]'']] * ''[[Primula_munroi|Primula munroi]]'' * ''[[Primula_muscarioides|Primula muscarioides]]'' * ''[[Primula_nipponica|Primula nipponica]]'' * ''[[Primula_nivalis|Primula nivalis]]'' * ''[[Primula_obconica|Primula obconica]]'' * ''[[Primula_orbicularis|Primula orbicularis]]'' [[Податотека:Primula_veris01.jpg|мини| ''Primula veris'']] [[Податотека:Orchid_primrose.jpg|десно|мини| ''[[:en:Primula_vialii|Primula vialii]]'']] [[Податотека:Auricula(1).jpg|десно|мини| ''Primula × pubescens'']] * ''[[Primula palinuri]]'' * ''Primula parryi'' * ''[[Primula pedemontana]]'' * ''[[Primula petelotii]]''<ref name="hu"/> * ''[[Primula petiolaris]]'' * ''[[Primula pinnatifida]]'' * ''Primula poissonii'' * ''[[Primula polyneura]]'' * ''[[Primula prenantha]]'' * ''Primula prolifera'' * ''[[Primula pulchella]]'' * ''Primula pulverulenta'' * ''[[Primula pumila]]'' * ''[[Primula reidii]]'' * ''[[Primula reinii]]'' * ''[[Primula renifolia]]'' * ''[[Primula reptans]]'' * ''[[Primula reticulata]]'' * ''[[Primula rockii]]'' * ''Primula rosea'' * ''[[Primula rotundifolia]]'' * ''Primula rusbyi'' * ''[[Primula sapphirina]]'' * ''[[Primula saxatilis]]'' * ''Primula scandinavica'' * ''[[Primula scapigera]]'' * ''Primula scotica'' * ''Primula secundiflora'' * ''[[Primula septemloba]]'' * ''[[Primula serratifolia]]'' * ''[[Primula sheriffii]]'' * ''Primula sieboldii'' * ''Primula sikkimensis'' * ''Primula sinensis'' * ''[[Primula sinolisteri]]'' * ''[[Primula sinomollis]]'' * ''[[Primula soldanelloides]]'' * ''[[Primula sonchifolia]]'' * ''[[Primula souliei]]'' * ''[[Primula spectabilis]]'' * ''Primula specuicola'' * ''Primula stricta'' * ''[[Primula strumosa]]'' * ''Primula suffrutescens'' * ''[[Primula szechuanica]]'' * ''[[Primula takedana]]'' * ''Primula tanneri'' * ''[[Primula tardiflora]]''<ref name="chi">{{Наведено списание|last=Chi-Ming|first=H.|date=1994|title=New Taxa and Combinations in Chinese Primulaceae|url=https://www.biodiversitylibrary.org/partpdf/20918|journal=Novon|volume=4|issue=2|pages=103–105|bibcode=1994Novon...4..103C|doi=10.2307/3391576|jstor=3391576|access-date=19 February 2023}}</ref> * ''[[Primula tenella]]'' * ''[[Primula tenuiloba]]'' * ''[[Primula tenuituba]]''<ref name="ming">Ming, H. C. and G. Y. Ying. (2003). [http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf Two new species of ''Primula'' (Primulaceae) from China.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304051114/http://flora.huh.harvard.edu/china/novon/novo-13-02-196.pdf|date=4 March 2016}} ''Novon'' 13 196-199.</ref> * ''[[Primula tibetica]]'' * ''[[Primula tschuktschorum]]'' * ''[[Primula tyrolensis]]'' * ''[[Primula vaginata]]'' * ''[[Primula valentiniana]]'' * ''Primula veris'' * ''[[Primula verticillata]]''<ref name="kewensis">[http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm ''Primula verticillata'' (yellow primrose).] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120905161039/http://www.kew.org/plants-fungi/Primula-verticillata.htm|date=5 September 2012}} Royal Botanic Gardens, Kew.</ref> * ''Primula vialii'' * ''[[Primula villosa]]'' * ''[[Јаглика|Primula vulgaris]]'' * ''[[Primula waltonii]]'' * ''[[Primula watsonii]]'' * ''[[Primula warshenewskiana]]'' * ''[[Primula whitei]]'' * ''[[Primula wilsonii]]'' * ''Primula wollastonii'' * ''Primula wulfeniana'' * ''[[Primula xanthopa]]'' * ''[[Primula yunnanensis]]'' * ''[[Primula yuparensis]]'' === Етимологија === Зборот ''primula'' е латинска деминутивна форма во женски род од ''primus'' (што значи „прв“) и се однесува на цветовите кои меѓу првите рацутуваат во пролет.<ref name="AZPLA">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242|title=The A to Z of Plant Names|last=Coombes|first=Allen J.|publisher=Timber Press|year=2012|isbn=9781604691962|location=USA|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781604691962/page/242 242]|url-access=registration}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Иако родот ''Primula'' опфаќа над 400 видови, негово главно јадро на разновидност се Источните [[Хималаи]] и западна [[Народна Република Кина|Кина]] ([[Јунан]]), каде што се наоѓаат дури 75% од нив. Споредни центри се [[Планински венец|планинските венци]] во [[Југозападна Азија|Западна Азија]], [[Европа]] (од [[Пиринеи|Пиринеите]] до [[Карпати|Карпатите]]), [[Источна Азија]] и западна [[Северна Америка]]. Овој род е претежно застапен во планинските и поладните региони на [[Северна полутопка|Северната Хемисфера]], со одделни видови во [[Јужна Америка]], [[Етиопија]] и тропска [[Азија]] ([[Јава]] и [[Суматра]]), додека во [[Северна Америка]] се среќаваат околу 25 видови поделени во пет секции.{{Sfn|Kelso|1991}} Родот ''Primula'' е застапен во влажните и умерени климатски подрачја на Северната Хемисфера, најчесто во шумскиот појас, рамничарските ливади, алпските пасишта, како и [[Тундра|тундрите]].{{Sfn|Kovtonyuk|Goncharov|2009}} Во [[Македонија]] се среќаваат следните видови:<ref name=":0" /> * [[Primula minima]] - Цветовите се розови или светловиолетови. Ниско растение, 3-5 cm високо, со еден или ретко со два приседнати цвета. * [[Primula halleri]] - Цветовите се розови или светловиолетови. [[Соцветие|Соцветието]] со голем број цветови. Листовите на долната страна бели од брашнест налеп. * [[Primula vulgaris]] - Цветовите се жолти и поединечни, со долги дршки и избиваат од средината на розетата. * [[Primula veris]] - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е широка и ѕвонеста. Венчето е интензивно жолто. Кутијката е овална и достигнува до половината на чашката. * [[Primula elatior]] - Цветовите се жолти и собрани во штитесто соцветие со долга дршка. Чашката е тесна и цилиндрична. Венчето е светложолто. Кутијката е цилиндрична и обично подолга од чашката.<ref name=":0" /> Видовите од родот ''Primula'' служат како храна за гасениците на [[Пулејкава пеперуга|пулејкавата пеперуга]] (''Hamearis lucina).''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|title=UK Butterflies - Larval Foodplants|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501005458/http://www.ukbutterflies.co.uk/foodplants.php|archive-date=1 May 2017|accessdate=24 April 2017}}</ref> == Галерија == <gallery> Primula E1.jpg Primula vulgaris-violet (S.lukas).JPG Primula varia 03-04-2005 12.03.22.JPG Primula varia 01-04-2005 12.01.14.JPG PrimulaRosea.jpg Primula-glutinosa-plant.jpg Primula Hobbykafe.jpg Primevère 82.jpg Primevère 85.jpg Primula denticulata 1 (aka).jpg Primevere fleur.jpg Primula vulgaris 'rubra' (Primevère rouge) - 15.jpg Primula spp Sturm62.jpg|Илустрација на Primula Primula flowerdiagram.png|Цветен дијаграм на Primula Primula anisodora flowers.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Primula Ерменијапедија: Медицинска употреба на ''јаглика''] {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] 4oghs5dlfu3clc1kxk724spnogz4tkj 1 1401331 5611771 2026-08-20T06:36:21Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5611771 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1401332 5611772 2026-08-20T06:38:54Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Загреб]] 5611772 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Загреб]] b1jhxcal5rt81ozd6ddtqf725hcjexw 0 1401333 5611793 2026-08-20T07:09:35Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1290839380|Potentilla inclinata]]“ 5611793 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla_inclinata1_eF.jpg|image_caption=|genus=Potentilla|species=inclinata|authority=Vill.}} '''''Potentilla inclinata''''' е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] кое припаѓа на семејството [[Рози|Rosaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1|title=Potentilla inclinata Vill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Европа до рускиот Далечен Исток и Иран.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1|title=Potentilla inclinata Vill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1 "Potentilla inclinata Vill. | Plants of the World Online | Kew Science"]. ''Plants of the World Online''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2021</span>.</cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 3wh3q0adjrpjpjsr85m1v3rlmvedlin 5611801 5611793 2026-08-20T07:41:41Z BosaFi 115936 5611801 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla_inclinata1_eF.jpg|image_caption=|genus=Potentilla|species=inclinata|authority=Vill.}} '''''Potentilla inclinata''''' е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] кое припаѓа на семејството [[Рози|Rosaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1|title=Potentilla inclinata Vill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Европа до рускиот Далечен Исток и Иран.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1|title=Potentilla inclinata Vill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1 "Potentilla inclinata Vill. | Plants of the World Online | Kew Science"]. ''Plants of the World Online''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2021</span>.</cite></ref> == Опис == Повеќегодишно тревесто растение, Цветните стебла вертикални, во основата обично лачно искривени, 10-40 цм високи, во долниот дел црвеникави, по површината со густи прилегнати испреплетени тенки влакна, со долги расперени влакна, а покрај нив и со долги густи прилегнати свиленести влакна. Листовите дланковидни, со 5-7 ливчиња; базалните листови со долги дршки, а стеблените листови со значително покуси дршки; листовите по површината со прилегнати испреплетени влакна и со долги прилегнати свиленести влакна. Lивчињата долгнавесто-обратно-јајцевидни, долгнавести до долгнавесто-ланцетни, 15-40 мм долги, 5-15 мм широки, на врвот заокруглени или заострени, во основата клиновидни, по работ напилени до пересто насечени скоро до средната жила или двојно пересто насечени и обично со помал број запци, поретко до 12 запчиња на секоја страна. Запчињата обично тапи а можат да бидат и заострени, не подолги од широчината, а понекогаш ланцетни или линејни, на горната страна голи и зелени или сиви и со прилегнати свиленести влакна, на долната страна светлозелени до сиви или сиво-бели од густите испреплетени влакна, а покрај нив и долги прилегнати влакна, и тоа главно по жилите и по целата површина. Прилисниците во долниот дел делумно сраснати со лисната дршка, а во горниот дел тие се линејни и кон врвот постепено заострени. Цветовите 10-15 мм, во пречник, во голем број и групирани во соцветија слични на штит; цветните дршки со различна должина, со густи испреплетени влакна, а покрај нив и со долги прилегнати или полурасперени влакна кои некогаш ги нема или се многу ретки. Чашкините ливчиња јајцевидни, со заострен врв и со густи бели прилегнати долги влакна, а во основата се со полурасперени влакна. Ливчињата на епикаликсот линејни и долги колку чашкините ливчиња. Венечните ливчиња жолти, 5-7 мм долги, обратно-јајцевидни, на врвот плитко всечени и подолги од чашкините ливчиња. Цветната ложа влакнеста. Столпчињата кончесто-конусовидни, во долната половина со мали брадавички по површината. Оревчињата кафеави, со посветли и не многу испакнати брчки по површината. == Распространетост во Македонија == По брдски и планински пасишта, камењари, ливади и напуштени ниви, грмушести состоини и по работ на шумите до 2.000 м надморска височина. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 2j23e4oai2r3qbza5bau91glfwr2r7l 5611809 5611801 2026-08-20T08:10:12Z BosaFi 115936 5611809 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla_inclinata1_eF.jpg|image_caption=|genus=Potentilla|species=inclinata|authority=Vill.}} '''''Potentilla inclinata''''' е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] кое припаѓа на семејството [[Рози|Rosaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1|title=Potentilla inclinata Vill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Европа до рускиот Далечен Исток и Иран.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1|title=Potentilla inclinata Vill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1 "Potentilla inclinata Vill. | Plants of the World Online | Kew Science"]. ''Plants of the World Online''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2021</span>.</cite></ref> == Опис == Повеќегодишно тревесто растение, Цветните стебла вертикални, во основата обично лачно искривени, 10-40 цм високи, во долниот дел црвеникави, по површината со густи прилегнати испреплетени тенки влакна, со долги расперени влакна, а покрај нив и со долги густи прилегнати свиленести влакна. Листовите дланковидни, со 5-7 ливчиња; базалните листови со долги дршки, а стеблените листови со значително покуси дршки; листовите по површината со прилегнати испреплетени влакна и со долги прилегнати свиленести влакна. Lивчињата долгнавесто-обратно-јајцевидни, долгнавести до долгнавесто-ланцетни, 15-40 мм долги, 5-15 мм широки, на врвот заокруглени или заострени, во основата клиновидни, по работ напилени до пересто насечени скоро до средната жила или двојно пересто насечени и обично со помал број запци, поретко до 12 запчиња на секоја страна. Запчињата обично тапи а можат да бидат и заострени, не подолги од широчината, а понекогаш ланцетни или линејни, на горната страна голи и зелени или сиви и со прилегнати свиленести влакна, на долната страна светлозелени до сиви или сиво-бели од густите испреплетени влакна, а покрај нив и долги прилегнати влакна, и тоа главно по жилите и по целата површина. Прилисниците во долниот дел делумно сраснати со лисната дршка, а во горниот дел тие се линејни и кон врвот постепено заострени. Цветовите 10-15 мм, во пречник, во голем број и групирани во соцветија слични на штит; цветните дршки со различна должина, со густи испреплетени влакна, а покрај нив и со долги прилегнати или полурасперени влакна кои некогаш ги нема или се многу ретки. Чашкините ливчиња јајцевидни, со заострен врв и со густи бели прилегнати долги влакна, а во основата се со полурасперени влакна. Ливчињата на епикаликсот линејни и долги колку чашкините ливчиња. Венечните ливчиња жолти, 5-7 мм долги, обратно-јајцевидни, на врвот плитко всечени и подолги од чашкините ливчиња. Цветната ложа влакнеста. Столпчињата кончесто-конусовидни, во долната половина со мали брадавички по површината. Оревчињата кафеави, со посветли и не многу испакнати брчки по површината.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=943-944}}</ref> == Распространетост во Македонија == По брдски и планински пасишта, камењари, ливади и напуштени ниви, грмушести состоини и по работ на шумите до 2.000 м надморска височина.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 13yqpn45ghtf0zy1xrkk4l9wnz7wgg6 5611811 5611809 2026-08-20T08:11:07Z BosaFi 115936 5611811 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla_inclinata1_eF.jpg|image_caption=|genus=Potentilla|species=inclinata|authority=[[Vill.]]}} '''''Potentilla inclinata''''' е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] кое припаѓа на семејството [[Рози|Rosaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:728285-1|title=Potentilla inclinata Vill. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Европа до рускиот Далечен Исток и Иран.<ref name="POWO"/> == Опис == Повеќегодишно тревесто растение, Цветните стебла вертикални, во основата обично лачно искривени, 10-40 цм високи, во долниот дел црвеникави, по површината со густи прилегнати испреплетени тенки влакна, со долги расперени влакна, а покрај нив и со долги густи прилегнати свиленести влакна. Листовите дланковидни, со 5-7 ливчиња; базалните листови со долги дршки, а стеблените листови со значително покуси дршки; листовите по површината со прилегнати испреплетени влакна и со долги прилегнати свиленести влакна. Lивчињата долгнавесто-обратно-јајцевидни, долгнавести до долгнавесто-ланцетни, 15-40 мм долги, 5-15 мм широки, на врвот заокруглени или заострени, во основата клиновидни, по работ напилени до пересто насечени скоро до средната жила или двојно пересто насечени и обично со помал број запци, поретко до 12 запчиња на секоја страна. Запчињата обично тапи а можат да бидат и заострени, не подолги од широчината, а понекогаш ланцетни или линејни, на горната страна голи и зелени или сиви и со прилегнати свиленести влакна, на долната страна светлозелени до сиви или сиво-бели од густите испреплетени влакна, а покрај нив и долги прилегнати влакна, и тоа главно по жилите и по целата површина. Прилисниците во долниот дел делумно сраснати со лисната дршка, а во горниот дел тие се линејни и кон врвот постепено заострени. Цветовите 10-15 мм, во пречник, во голем број и групирани во соцветија слични на штит; цветните дршки со различна должина, со густи испреплетени влакна, а покрај нив и со долги прилегнати или полурасперени влакна кои некогаш ги нема или се многу ретки. Чашкините ливчиња јајцевидни, со заострен врв и со густи бели прилегнати долги влакна, а во основата се со полурасперени влакна. Ливчињата на епикаликсот линејни и долги колку чашкините ливчиња. Венечните ливчиња жолти, 5-7 мм долги, обратно-јајцевидни, на врвот плитко всечени и подолги од чашкините ливчиња. Цветната ложа влакнеста. Столпчињата кончесто-конусовидни, во долната половина со мали брадавички по површината. Оревчињата кафеави, со посветли и не многу испакнати брчки по површината.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=943-944}}</ref> == Распространетост во Македонија == По брдски и планински пасишта, камењари, ливади и напуштени ниви, грмушести состоини и по работ на шумите до 2.000 м надморска височина.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] a76hr9lf76a072ibqodcj5xa2g4knck 0 1401334 5611808 2026-08-20T08:08:33Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1314538934|Potentilla supina]]“ 5611808 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla supina sl12.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Kavak, S. |year=2014 |title=''Potentilla supina'' |article-number=e.T164521A1057132 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-1.RLTS.T164521A1057132.en |access-date=12 September 2024}}</ref>|genus=Potentilla|species=supina|authority=L.}} '''''Potentilla supina''''' е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] кое припаѓа на семејството [[Рози|Рози.]]<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729071-1|title=''Potentilla supina'' L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Домородно е во умерената и суптропската северна полутопка и јужна Африка.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729071-1|title=''Potentilla supina'' L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729071-1 "''Potentilla supina'' L. | Plants of the World Online | Kew Science"]. </cite></ref> Опис Едногодишно, двегодишно, а понекогаш и повеќегодишно растение. Стеблата влакнести, 10-40 cm долги, прилегнати на почвата, од основата разгрането, со гранчиња на сите страни. Листовите при основата со ретки влакна, со 2-5 пара напилени или тапо назабени ливчиња и со еден терминален пересто насечен листен дел, кој по работ е со тапи или остри запци, а во основата клиновидно стеснет. Горните листови скоро приседнати и тројни; лисните дршки долги; прилисниците целокрајни, само со основата на лисната дршка сраснати. Цветовите 6-10 мм во пречник, обично поединечни во пазувите на листовите, а по врвовите на гранчињата тие се збиени и формираат еден гроздовиден свиток; цветовите со куси или долги дршки кои по прецветувањето лачно се искривуваат надолу. Чашката 6-8 мм во пречник, по површината со расперени влакна, а по прецветувањето малку се зголемува. Чашкините ливчиња долгнавесто-јајцевидни, на врвот заострени, а ливчињата на епикаликсот се помали, потесни и тапи на врвот. Венечните ливчиња жолти, обратно-јајцевидни до срцевидни и обично покуси од чашкините ливчиња. Прашниците 15-20. Цветната ложа влакнеста. Плодчињата во голем број. Столпчињата во основата задебелени. Распространетост во Македонија ''Potentilla supina'' расте по влажни песокливи места и покрај оризиштата. Позната за [[Скопје]] - с. [[Петровец]], [[Штип]] - [[Чардаклија]], по брегот на [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] кај с. [[Стење]]. Се посочува за [[Валандово]] - с. [[Удово]] и [[Гевгелија]] - с. [[Миравци]] како и клисура [[Демир Капија]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] ps5i31ofxzghhzkzdc371nutre0teg5 5611813 5611808 2026-08-20T08:12:45Z BosaFi 115936 5611813 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla supina sl12.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Kavak, S. |year=2014 |title=''Potentilla supina'' |article-number=e.T164521A1057132 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-1.RLTS.T164521A1057132.en |access-date=12 September 2024}}</ref>|genus=Potentilla|species=supina|authority=[[L.]]}} '''''Potentilla supina''''' е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] кое припаѓа на семејството [[Рози|Рози.]]<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729071-1|title=''Potentilla supina'' L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Домородно е во умерената и суптропската северна полутопка и јужна Африка.<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729071-1|title=''Potentilla supina'' L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729071-1 "''Potentilla supina'' L. | Plants of the World Online | Kew Science"]. </cite></ref> == Опис == Едногодишно, двегодишно, а понекогаш и повеќегодишно растение. Стеблата влакнести, 10-40 cm долги, прилегнати на почвата, од основата разгрането, со гранчиња на сите страни. Листовите при основата со ретки влакна, со 2-5 пара напилени или тапо назабени ливчиња и со еден терминален пересто насечен листен дел, кој по работ е со тапи или остри запци, а во основата клиновидно стеснет. Горните листови скоро приседнати и тројни; лисните дршки долги; прилисниците целокрајни, само со основата на лисната дршка сраснати. Цветовите 6-10 мм во пречник, обично поединечни во пазувите на листовите, а по врвовите на гранчињата тие се збиени и формираат еден гроздовиден свиток; цветовите со куси или долги дршки кои по прецветувањето лачно се искривуваат надолу. Чашката 6-8 мм во пречник, по површината со расперени влакна, а по прецветувањето малку се зголемува. Чашкините ливчиња долгнавесто-јајцевидни, на врвот заострени, а ливчињата на епикаликсот се помали, потесни и тапи на врвот. Венечните ливчиња жолти, обратно-јајцевидни до срцевидни и обично покуси од чашкините ливчиња. Прашниците 15-20. Цветната ложа влакнеста. Плодчињата во голем број. Столпчињата во основата задебелени.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=946-947}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Potentilla supina'' расте по влажни песокливи места и покрај оризиштата. Позната за [[Скопје]] - с. [[Петровец]], [[Штип]] - [[Чардаклија]], по брегот на [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] кај с. [[Стење]]. Се посочува за [[Валандово]] - с. [[Удово]] и [[Гевгелија]] - с. [[Миравци]] како и клисура [[Демир Капија]].<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] 4dty3ue6n2vsaxb1pu5kmse27akj6j4 5611815 5611813 2026-08-20T08:13:37Z BosaFi 115936 5611815 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla supina sl12.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=Kavak, S. |year=2014 |title=''Potentilla supina'' |article-number=e.T164521A1057132 |doi=10.2305/IUCN.UK.2014-1.RLTS.T164521A1057132.en |access-date=12 September 2024}}</ref>|genus=Potentilla|species=supina|authority=[[L.]]}} '''''Potentilla supina''''' е вид [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] кое припаѓа на семејството [[Рози|Рози.]]<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:729071-1|title=''Potentilla supina'' L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Домородно е во умерената и суптропската северна полутопка и јужна Африка.<ref name="POWO"/> == Опис == Едногодишно, двегодишно, а понекогаш и повеќегодишно растение. Стеблата влакнести, 10-40 cm долги, прилегнати на почвата, од основата разгрането, со гранчиња на сите страни. Листовите при основата со ретки влакна, со 2-5 пара напилени или тапо назабени ливчиња и со еден терминален пересто насечен листен дел, кој по работ е со тапи или остри запци, а во основата клиновидно стеснет. Горните листови скоро приседнати и тројни; лисните дршки долги; прилисниците целокрајни, само со основата на лисната дршка сраснати. Цветовите 6-10 мм во пречник, обично поединечни во пазувите на листовите, а по врвовите на гранчињата тие се збиени и формираат еден гроздовиден свиток; цветовите со куси или долги дршки кои по прецветувањето лачно се искривуваат надолу. Чашката 6-8 мм во пречник, по површината со расперени влакна, а по прецветувањето малку се зголемува. Чашкините ливчиња долгнавесто-јајцевидни, на врвот заострени, а ливчињата на епикаликсот се помали, потесни и тапи на врвот. Венечните ливчиња жолти, обратно-јајцевидни до срцевидни и обично покуси од чашкините ливчиња. Прашниците 15-20. Цветната ложа влакнеста. Плодчињата во голем број. Столпчињата во основата задебелени.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=946-947}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Potentilla supina'' расте по влажни песокливи места и покрај оризиштата. Позната за [[Скопје]] - с. [[Петровец]], [[Штип]] - [[Чардаклија]], по брегот на [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] кај с. [[Стење]]. Се посочува за [[Валандово]] - с. [[Удово]] и [[Гевгелија]] - с. [[Миравци]] како и клисура [[Демир Капија]].<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] si7tiurii6l8o2fcelfixss7ajvic6h 0 1401335 5611824 2026-08-20T08:26:06Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1365183636|Potentilla crantzii]]“ 5611824 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla crantzii.jpg|genus=Potentilla|species=crantzii|authority=[[Crantz]] & [[Fritsch]]<ref>{{cite web | title = IPNI | url = http://ipni.org/ipni/idAuthorSearch.do?id=2924-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DPotentilla%2Bcrantzii%26output_format%3Dnormal}}</ref>}} '''''Potentilla crantzii''''' е [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] од семејството [[Рози]]. По потекло е од [[Северна Америка]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Канада]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] p9q7ik5qavk82gu4owvcw642cn0ocz1 5611846 5611824 2026-08-20T08:54:53Z BosaFi 115936 5611846 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla crantzii.jpg|genus=Potentilla|species=crantzii|authority=[[Crantz]] & [[Fritsch]]<ref>{{cite web | title = IPNI | url = http://ipni.org/ipni/idAuthorSearch.do?id=2924-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DPotentilla%2Bcrantzii%26output_format%3Dnormal}}</ref>}} '''''Potentilla crantzii''''' е [[Скриеносеменици|скриеносемено растение]] од семејството [[Рози]]. По потекло е од [[Северна Америка]]. == Опис == Многугодишно ниско тревесто растение со силно разгранет ризом и голем број вегетативни и цветни гранчиња. Ризомот препокриен со обвивка од сè уште нераспаднати, темнокафеави или црни прилисници на листовите. Цветните стебленца во голем број, обично до 20 цм високи, по површината со нежни, тенки, ретки, кафеави, расперени влакна и по некоја жлезда, во горната половина разгранети и со повеќе цветови. Листовите дланковидни, со 5 ливчиња, обратно-јајцевидни, 6-20 мм долги, 6-15 мм широки, во основата клиновидни, со 5-7 тапи запчиња, кај кои средното запче по облик и големина е еднакво со соседните запчиња. Ливчињата од обете страни и по работ со расперени влакна и со жлезди помеѓу нив. Лисната дршка влакнеста и подолга од ламината. Прилисниците кафеави, кожести, со јајцевиден слободен дел, влакнести. Стеблениот лист со значително помали ливчиња, но со големи прилисници. Цветовите 10-20 мм во пречник, во мал број и на долги дршки. Чашкините ливчиња јајцевидно-елиптични и со долги влакна, а ливчи- њата на епикаликсот потесни и помали од чашкините ливчиња. Венечните ливчиња обратно-јајцевидни, златно-жолти, на врвот плитко всечени и честопати во основата со една флека со потемна боја или портокалово-црвена. Столпчињата игличести. Цветната ложа влакнеста. Оревчињата многу слабо набрчкани, скоро мазни.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=964}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Potentilla crantzii'' на територијата на Македонија расте по варовнички и силикатни карпи и камењари во субалпскиот и алпскиот појас. Позната за [[Кораб]], [[Јабланица]] и [[Галичица]], како и за планината [[Дешат]] - [[Крчин]], и тоа како var. baldensis.<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Канада]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] gg6sz4t79ynwgkjef4owy00yxbfdxo5 4 1401336 5611841 2026-08-20T08:40:09Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: '''Концерт на Стив Аоки во Битола''' - фотолов на концертот. Барателот јасно ги претставил своите минати планови, образложувајќи каде и што фотографирал, со кое превозно средство патувал, колку време траел потфатот, колку членови учествувале во екип... 5611841 wikitext text/x-wiki '''Концерт на Стив Аоки во Битола''' - фотолов на концертот. Барателот јасно ги претставил своите минати планови, образложувајќи каде и што фотографирал, со кое превозно средство патувал, колку време траел потфатот, колку членови учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука во врска со предлогот. Барањето ќе биде одобрено во оној момент кога истото ќе добие три гласа „За“ или најмалку две третини од вкупниот број на гласови во случај веќе да има три гласа „Против“ или „Воздржан“. Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик. Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 21 август 2026 година точно во 10:40. == Основни информации == ===Место/места=== Посета на концертот на Стив Аоки во Битола. ===Траење=== Фотоловот се извел на 2 август, недела, 2026 година и било во времетраење од 7 часа. ===Поединец или група (тогаш и бр. на членови)=== *[[Корисник:xap.shoots|xap.shoots]] со опрема: Nikon z6 (фотоапарат) ===Трошоци=== 3000 денари == Дискусија и гласање == Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.<br> Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 21 август 2026 година точно во 10:40. === Гласање === #{{За}} [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:39, 20 август 2026 (CEST) === Заклучок === [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026|Концерт на Стив Аоки (Битола)]] cdrx584kkgrrh71uag8z6y9qh7wnbr7 5611844 5611841 2026-08-20T08:43:45Z Jtasevski123 69538 /* Трошоци */ 5611844 wikitext text/x-wiki '''Концерт на Стив Аоки во Битола''' - фотолов на концертот. Барателот јасно ги претставил своите минати планови, образложувајќи каде и што фотографирал, со кое превозно средство патувал, колку време траел потфатот, колку членови учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука во врска со предлогот. Барањето ќе биде одобрено во оној момент кога истото ќе добие три гласа „За“ или најмалку две третини од вкупниот број на гласови во случај веќе да има три гласа „Против“ или „Воздржан“. Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик. Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 21 август 2026 година точно во 10:40. == Основни информации == ===Место/места=== Посета на концертот на Стив Аоки во Битола. ===Траење=== Фотоловот се извел на 2 август, недела, 2026 година и било во времетраење од 7 часа. ===Поединец или група (тогаш и бр. на членови)=== *[[Корисник:xap.shoots|xap.shoots]] со опрема: Nikon z6 (фотоапарат) ===Трошоци=== 3000 денари (превоз со сопствен мотор до таму во рамките на градот бидејќи учесникот живее таму, влезница, освежување) == Дискусија и гласање == Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.<br> Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 21 август 2026 година точно во 10:40. === Гласање === #{{За}} [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:39, 20 август 2026 (CEST) === Заклучок === [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026|Концерт на Стив Аоки (Битола)]] 5ghgiud6e7j6vz7cglrolewru6x9qiv 5611852 5611844 2026-08-20T09:06:12Z Виолетова 1975 /* Гласање */ 5611852 wikitext text/x-wiki '''Концерт на Стив Аоки во Битола''' - фотолов на концертот. Барателот јасно ги претставил своите минати планови, образложувајќи каде и што фотографирал, со кое превозно средство патувал, колку време траел потфатот, колку членови учествувале во екипата (ако ги има) и колкави се трошоците. Врз основа на содржината на барањето, заедницата ќе донесе одлука во врска со предлогот. Барањето ќе биде одобрено во оној момент кога истото ќе добие три гласа „За“ или најмалку две третини од вкупниот број на гласови во случај веќе да има три гласа „Против“ или „Воздржан“. Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик. Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 21 август 2026 година точно во 10:40. == Основни информации == ===Место/места=== Посета на концертот на Стив Аоки во Битола. ===Траење=== Фотоловот се извел на 2 август, недела, 2026 година и било во времетраење од 7 часа. ===Поединец или група (тогаш и бр. на членови)=== *[[Корисник:xap.shoots|xap.shoots]] со опрема: Nikon z6 (фотоапарат) ===Трошоци=== 3000 денари (превоз со сопствен мотор до таму во рамките на градот бидејќи учесникот живее таму, влезница, освежување) == Дискусија и гласање == Свој придонес во дискусијата за поднесените предлози може да даде секој корисник на Википедија на македонски јазик, додека право на глас има секој корисник со најмалку 500 уредувања на Википедија на македонски јазик.<br> Гласањето трае 24 часа од моментот на објавување на предлогот. Ова гласање ќе заврши на 21 август 2026 година точно во 10:40. === Гласање === #{{За}} [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:39, 20 август 2026 (CEST) #{{За}} [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:06, 20 август 2026 (CEST) === Заклучок === [[Категорија:Википедија:Фотоловови 2026|Концерт на Стив Аоки (Битола)]] 7h7v4bh93diuun9h6zf2spyg8k9llkw 0 1401337 5611862 2026-08-20T09:21:50Z Jtasevski123 69538 нс 5611862 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = Ornithopus compressus | status = | image = (MHNT) Ornithopus compressus - Habitus.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Serradellor]] | genus = Ornithopus | species_sv = Ornithopus compressus | species = '''Ornithopus compressus''' | taxon = Ornithopus compressus | taxon_authority = [[Carl von Linné|Linné]] | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Ornithopus scorpioides'' <small>[[M.Bieb.]]</small> |domain_authority=[[L.]]}}'''''Ornithopus compressus''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]]. Видот се јавува во [[Македонија]] и повремено во [[Шведска]], но не се [[Размножување|размножува]] таму.<ref name="dyn">[http://www.dyntaxa.se/taxon/info/219873?changeRoot=True Dyntaxa Ornithopus compressus]</ref> Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Ornithopus compressus'' е едногодишно растение, 10–40 см високо, со долги, меки, расперени влакна, од основата разгрането, со придигнати или вертикални гранчиња. [[Лист|Листовите]] непарно-перести, со 7–13 пара ливчиња; ливчињата елиптични, долгнавести или долгнавесто-копјести, 4–6 mm долги, 2,5–3 mm широки, на врвот кусо заострени, во основата заокруглени, со густи, полурасперени влакна; прилисниците многу мали, триаглести, тенко-кожести. [[Цвет|Цветовите]] по 2–5 собрани во главичести [[Соцветие|соцветија]], со еден перест лист во нивната основа; дршката на соцветието долга колку пазувниот лист или подолга. Цветовите 6–7 мм долги. Чашката околу 4 мм долга, белузлава или бледозелена, со полурасперени влакна; трубестиот дел на чашката двапати подолг од запците; запците линејно-шиловидни и сите со еднаква должина. Венчето жолто; барјачето обратно-јајцевидно, околу 5,5–6 мм долго, постепено стеснето во долг, до 2 mm, клиновиден дел; лаѓичката 1 мм покуса од крилцата, торбеста, тапа, со 2 мм долг кончест клиновиден дел. [[Прашник|Прашниците]] се диаделфни. Мешунката 20–40 мм долга, срповидно свиткана, странично сплескана, со мрежовидно набрчкана површина и куси влакна, јасно поделена на 5–8 членчиња, на врвот завршува со тенок, клуновидно свиткан сегмент, долг 5–7 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1362-1363}}</ref> == Распространетост == Видот е распространет во [[Северна Африка]] ([[Алжир]], северен [[Мароко]], [[Тунис]]), [[Југозападна Азија|Западна Азија]] ([[Кипар]], [[Иран]], [[Израел]], [[Либан]], западна [[Турција]]), [[Јужна Европа]] ([[Албанија]], [[Бугарија]], поранешна [[Југославија]], [[Грција]] (вклучувајќи го [[Крит]]), [[Италија]] (вклучувајќи ги [[Сардинија]] и [[Сицилија]]), [[Франција]] (вклучувајќи го [[Корзика]]), [[Португалија]] (вклучувајќи [[Мадејра|ја Мадеира]]), [[Гибралтар]], [[Шпанија]] (вклучувајќи [[Балеарски Острови|ги Балеарските]] и [[Канарски Острови|Канарските Острови]]) и [[Кавказ]] ([[Грузија]]). == Распространетост во Македонија == Расте по брдски пасишта на надморска височина до 900 метри. Се среќава во селото [[Катланово]] во [[Скопје]], селото [[Рогачево]] во [[Тетово]], [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]], [[манастир Трескавец]], селото [[Загорани]] и над селото [[Дуње]] во [[Прилеп]], [[Црновршка Река]] и железничката станица Лознани во [[Битола]], селото [[Истибања]] во [[Кочани]], [[Делчево]], [[Македонска Каменица]], [[Радовиш]], селото [[Банско]] во [[Струмица]], [[Валандово]], [[Богданци]] и селото [[Стојаково]] во [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> == Галерија == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{commonscat|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} * {{wikispecies|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Глушини]] fx6c35fuggvx88ebdfx29nvb8qnvj20 5611866 5611862 2026-08-20T09:22:40Z Jtasevski123 69538 5611866 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = Ornithopus compressus | status = | image = (MHNT) Ornithopus compressus - Habitus.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Serradellor]] | genus = Ornithopus | species_sv = Ornithopus compressus | species = '''Ornithopus compressus''' | taxon = Ornithopus compressus | taxon_authority = [[Carl von Linné|Linné]] | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Ornithopus scorpioides'' <small>[[M.Bieb.]]</small> |domain_authority=[[L.]]}}'''''Ornithopus compressus''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]]. Видот се јавува во [[Македонија]] и повремено во [[Шведска]], но не се [[Размножување|размножува]] таму.<ref name="dyn">[http://www.dyntaxa.se/taxon/info/219873?changeRoot=True Dyntaxa Ornithopus compressus]</ref> Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Ornithopus compressus'' е едногодишно растение, 10–40 см високо, со долги, меки, расперени влакна, од основата разгрането, со придигнати или вертикални гранчиња. [[Лист|Листовите]] непарно-перести, со 7–13 пара ливчиња; ливчињата елиптични, долгнавести или долгнавесто-копјести, 4–6 mm долги, 2,5–3 mm широки, на врвот кусо заострени, во основата заокруглени, со густи, полурасперени влакна; прилисниците многу мали, триаглести, тенко-кожести. [[Цвет|Цветовите]] по 2–5 собрани во главичести [[Соцветие|соцветија]], со еден перест лист во нивната основа; дршката на соцветието долга колку пазувниот лист или подолга. Цветовите 6–7 мм долги. Чашката околу 4 мм долга, белузлава или бледозелена, со полурасперени влакна; трубестиот дел на чашката двапати подолг од запците; запците линејно-шиловидни и сите со еднаква должина. Венчето жолто; барјачето обратно-јајцевидно, околу 5,5–6 мм долго, постепено стеснето во долг, до 2 mm, клиновиден дел; лаѓичката 1 мм покуса од крилцата, торбеста, тапа, со 2 мм долг кончест клиновиден дел. [[Прашник|Прашниците]] се диаделфни. Мешунката 20–40 мм долга, срповидно свиткана, странично сплескана, со мрежовидно набрчкана површина и куси влакна, јасно поделена на 5–8 членчиња, на врвот завршува со тенок, клуновидно свиткан сегмент, долг 5–7 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1362-1363}}</ref> == Распространетост == Видот е распространет во [[Северна Африка]] ([[Алжир]], северен [[Мароко]], [[Тунис]]), [[Југозападна Азија|Западна Азија]] ([[Кипар]], [[Иран]], [[Израел]], [[Либан]], западна [[Турција]]), [[Јужна Европа]] ([[Албанија]], [[Бугарија]], поранешна [[Југославија]], [[Грција]] (вклучувајќи го [[Крит]]), [[Италија]] (вклучувајќи ги [[Сардинија]] и [[Сицилија]]), [[Франција]] (вклучувајќи го [[Корзика]]), [[Португалија]] (вклучувајќи [[Мадејра|ја Мадеира]]), [[Гибралтар]], [[Шпанија]] (вклучувајќи [[Балеарски Острови|ги Балеарските]] и [[Канарски Острови|Канарските Острови]]) и [[Кавказ]] ([[Грузија]]). == Распространетост во Македонија == Расте по брдски пасишта на надморска височина до 900 метри. Се среќава во селото [[Катланово]] во [[Скопје]], селото [[Рогачево]] во [[Тетово]], [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]], [[манастир Трескавец]], селото [[Загорани]] и над селото [[Дуње]] во [[Прилеп]], [[Црновршка Река]] и железничката станица Лознани во [[Битола]], селото [[Истибања]] во [[Кочани]], [[Делчево]], [[Македонска Каменица]], [[Радовиш]], селото [[Банско]] во [[Струмица]], [[Валандово]], [[Богданци]] и селото [[Стојаково]] во [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> == Галерија == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{commonscat|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} *{{wikispecies|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Глушини]] 8kyox0bx38khvcfd4bvi5jamiezjokb 5611867 5611866 2026-08-20T09:22:55Z Jtasevski123 69538 /* Галерија */ 5611867 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = Ornithopus compressus | status = | image = (MHNT) Ornithopus compressus - Habitus.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Serradellor]] | genus = Ornithopus | species_sv = Ornithopus compressus | species = '''Ornithopus compressus''' | taxon = Ornithopus compressus | taxon_authority = [[Carl von Linné|Linné]] | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Ornithopus scorpioides'' <small>[[M.Bieb.]]</small> |domain_authority=[[L.]]}}'''''Ornithopus compressus''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]]. Видот се јавува во [[Македонија]] и повремено во [[Шведска]], но не се [[Размножување|размножува]] таму.<ref name="dyn">[http://www.dyntaxa.se/taxon/info/219873?changeRoot=True Dyntaxa Ornithopus compressus]</ref> Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Ornithopus compressus'' е едногодишно растение, 10–40 см високо, со долги, меки, расперени влакна, од основата разгрането, со придигнати или вертикални гранчиња. [[Лист|Листовите]] непарно-перести, со 7–13 пара ливчиња; ливчињата елиптични, долгнавести или долгнавесто-копјести, 4–6 mm долги, 2,5–3 mm широки, на врвот кусо заострени, во основата заокруглени, со густи, полурасперени влакна; прилисниците многу мали, триаглести, тенко-кожести. [[Цвет|Цветовите]] по 2–5 собрани во главичести [[Соцветие|соцветија]], со еден перест лист во нивната основа; дршката на соцветието долга колку пазувниот лист или подолга. Цветовите 6–7 мм долги. Чашката околу 4 мм долга, белузлава или бледозелена, со полурасперени влакна; трубестиот дел на чашката двапати подолг од запците; запците линејно-шиловидни и сите со еднаква должина. Венчето жолто; барјачето обратно-јајцевидно, околу 5,5–6 мм долго, постепено стеснето во долг, до 2 mm, клиновиден дел; лаѓичката 1 мм покуса од крилцата, торбеста, тапа, со 2 мм долг кончест клиновиден дел. [[Прашник|Прашниците]] се диаделфни. Мешунката 20–40 мм долга, срповидно свиткана, странично сплескана, со мрежовидно набрчкана површина и куси влакна, јасно поделена на 5–8 членчиња, на врвот завршува со тенок, клуновидно свиткан сегмент, долг 5–7 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1362-1363}}</ref> == Распространетост == Видот е распространет во [[Северна Африка]] ([[Алжир]], северен [[Мароко]], [[Тунис]]), [[Југозападна Азија|Западна Азија]] ([[Кипар]], [[Иран]], [[Израел]], [[Либан]], западна [[Турција]]), [[Јужна Европа]] ([[Албанија]], [[Бугарија]], поранешна [[Југославија]], [[Грција]] (вклучувајќи го [[Крит]]), [[Италија]] (вклучувајќи ги [[Сардинија]] и [[Сицилија]]), [[Франција]] (вклучувајќи го [[Корзика]]), [[Португалија]] (вклучувајќи [[Мадејра|ја Мадеира]]), [[Гибралтар]], [[Шпанија]] (вклучувајќи [[Балеарски Острови|ги Балеарските]] и [[Канарски Острови|Канарските Острови]]) и [[Кавказ]] ([[Грузија]]). == Распространетост во Македонија == Расте по брдски пасишта на надморска височина до 900 метри. Се среќава во селото [[Катланово]] во [[Скопје]], селото [[Рогачево]] во [[Тетово]], [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]], [[манастир Трескавец]], селото [[Загорани]] и над селото [[Дуње]] во [[Прилеп]], [[Црновршка Река]] и железничката станица Лознани во [[Битола]], селото [[Истибања]] во [[Кочани]], [[Делчево]], [[Македонска Каменица]], [[Радовиш]], селото [[Банско]] во [[Струмица]], [[Валандово]], [[Богданци]] и селото [[Стојаково]] во [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery> Kuşayağı.JPG (MHNT) Ornithopus compressus - flowers.jpg (MHNT) Ornithopus compressus - Fruits.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{commonscat|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} *{{wikispecies|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Глушини]] htwgfpkzbx6bykqw4uzt2c4oe68k9mb 5611869 5611867 2026-08-20T09:23:25Z Jtasevski123 69538 додадена [[Категорија:Флора на Африка]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5611869 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = Ornithopus compressus | status = | image = (MHNT) Ornithopus compressus - Habitus.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Serradellor]] | genus = Ornithopus | species_sv = Ornithopus compressus | species = '''Ornithopus compressus''' | taxon = Ornithopus compressus | taxon_authority = [[Carl von Linné|Linné]] | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Ornithopus scorpioides'' <small>[[M.Bieb.]]</small> |domain_authority=[[L.]]}}'''''Ornithopus compressus''''' ''—'' [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]]. Видот се јавува во [[Македонија]] и повремено во [[Шведска]], но не се [[Размножување|размножува]] таму.<ref name="dyn">[http://www.dyntaxa.se/taxon/info/219873?changeRoot=True Dyntaxa Ornithopus compressus]</ref> Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Ornithopus compressus'' е едногодишно растение, 10–40 см високо, со долги, меки, расперени влакна, од основата разгрането, со придигнати или вертикални гранчиња. [[Лист|Листовите]] непарно-перести, со 7–13 пара ливчиња; ливчињата елиптични, долгнавести или долгнавесто-копјести, 4–6 mm долги, 2,5–3 mm широки, на врвот кусо заострени, во основата заокруглени, со густи, полурасперени влакна; прилисниците многу мали, триаглести, тенко-кожести. [[Цвет|Цветовите]] по 2–5 собрани во главичести [[Соцветие|соцветија]], со еден перест лист во нивната основа; дршката на соцветието долга колку пазувниот лист или подолга. Цветовите 6–7 мм долги. Чашката околу 4 мм долга, белузлава или бледозелена, со полурасперени влакна; трубестиот дел на чашката двапати подолг од запците; запците линејно-шиловидни и сите со еднаква должина. Венчето жолто; барјачето обратно-јајцевидно, околу 5,5–6 мм долго, постепено стеснето во долг, до 2 mm, клиновиден дел; лаѓичката 1 мм покуса од крилцата, торбеста, тапа, со 2 мм долг кончест клиновиден дел. [[Прашник|Прашниците]] се диаделфни. Мешунката 20–40 мм долга, срповидно свиткана, странично сплескана, со мрежовидно набрчкана површина и куси влакна, јасно поделена на 5–8 членчиња, на врвот завршува со тенок, клуновидно свиткан сегмент, долг 5–7 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1362-1363}}</ref> == Распространетост == Видот е распространет во [[Северна Африка]] ([[Алжир]], северен [[Мароко]], [[Тунис]]), [[Југозападна Азија|Западна Азија]] ([[Кипар]], [[Иран]], [[Израел]], [[Либан]], западна [[Турција]]), [[Јужна Европа]] ([[Албанија]], [[Бугарија]], поранешна [[Југославија]], [[Грција]] (вклучувајќи го [[Крит]]), [[Италија]] (вклучувајќи ги [[Сардинија]] и [[Сицилија]]), [[Франција]] (вклучувајќи го [[Корзика]]), [[Португалија]] (вклучувајќи [[Мадејра|ја Мадеира]]), [[Гибралтар]], [[Шпанија]] (вклучувајќи [[Балеарски Острови|ги Балеарските]] и [[Канарски Острови|Канарските Острови]]) и [[Кавказ]] ([[Грузија]]). == Распространетост во Македонија == Расте по брдски пасишта на надморска височина до 900 метри. Се среќава во селото [[Катланово]] во [[Скопје]], селото [[Рогачево]] во [[Тетово]], [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]], [[манастир Трескавец]], селото [[Загорани]] и над селото [[Дуње]] во [[Прилеп]], [[Црновршка Река]] и железничката станица Лознани во [[Битола]], селото [[Истибања]] во [[Кочани]], [[Делчево]], [[Македонска Каменица]], [[Радовиш]], селото [[Банско]] во [[Струмица]], [[Валандово]], [[Богданци]] и селото [[Стојаково]] во [[Гевгелија]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery> Kuşayağı.JPG (MHNT) Ornithopus compressus - flowers.jpg (MHNT) Ornithopus compressus - Fruits.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{commonscat|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} *{{wikispecies|Ornithopus compressus|Ornithopus compressus}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Флора на Африка]] 3cq5t2mw19g8p7a0ssoa6xp180lln81 1 1401338 5611863 2026-08-20T09:22:03Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5611863 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1401339 5611882 2026-08-20T09:29:51Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1352978373|Potentilla aurea]]“ 5611882 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla aurea (flower).jpg|image_caption=Слика од цветот|image2=Potentilla aurea Atlas Alpenflora.jpg|image2_caption=Ботаничка илустрација|genus=Potentilla|species=aurea|authority=[[L.]]|synonyms_ref=<ref name="324729-2" />|synonyms={{Collapsible list| *''Dynamidium aureum'' {{small|(L.) Fourr.}} *''Dynamidium erodorum'' {{small|(Jord.) Fourr.}} *''Fragaria aurea'' {{small|(L.) Crantz}} *''Potentilla ambigua'' {{small|Gaudin}} *''Potentilla chrysocraspeda'' {{small|Lehm.}} *''Potentilla erodora'' {{small|Jord. ex Verl.}} *''Potentilla heerii'' {{small|Brügger}} *''Potentilla pseudofrigida'' {{small|Schur}} *''Potentilla ternata'' {{small|K.Koch}} *''Potentilla transsilvanica'' {{small|Schur}} }}}} '''''Potentilla aurea''''' е вид цветно растение од семејството [[Рози|Рози.]]<ref name="PTLAU">{{Наведена мрежна страница|url=https://gd.eppo.int/taxon/PTLAU|title=''Potentilla aurea'' (PTLAU)|last=<!--Not stated-->|date=2022|work=EPPO Global Database|publisher=European and Mediterranean Plant Protection Organization|accessdate=28 March 2022}}</ref> Потекнува од планините на континентална Европа, а е донесен и во Турција.<ref name="1_of_1990_Google_Scholar_results">{{Наведено списание|last=Puşcaş|first=Mihai|last2=Choler|first2=Philippe|year=2012|title=A biogeographic delineation of the European Alpine System based on a cluster analysis of ''[[Carex curvula]]''-dominated grasslands|journal=Flora - Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants|volume=207|issue=3|pages=168–178|bibcode=2012FMDFE.207..168P|doi=10.1016/j.flora.2012.01.002}}</ref> Достапни се голем број сорти, вклучувајќи ги „Aurantiaca“, „Goldklumpen“ и „Plena“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/48907/i-potentilla-aurea-i-aurantiaca/details|title=''Potentilla aurea'' 'Aurantiaca'|date=2022|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=28 March 2022|quote=Synonyms; ''Potentilla ternata'' aurantiaca}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/56271/i-potentilla-aurea-i-goldklumpen/details|title=''Potentilla aurea'' 'Goldklumpen'|date=2022|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=28 March 2022|quote=Synonyms; ''Potentilla'' 'Gold Clogs'}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/62124/potentilla-aurea-plena-(d)/details|title=''Potentilla aurea'' 'Plena' (d)|date=2022|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=28 March 2022|quote=2 suppliers}}</ref> Опис Многугодишно тревесто растение со јак ризом кој е препокриен со нераспаднати кожести кафеави прилисници. Цветните стебленца до 30 цм високи, тенки, на врвот разгранети, со повеќе цветови. Во долниот дел стебленцата со прилегнати влакна, а во горниот дел влакната се малку расперени. При основата листовите дланковидни, со 5 ливчиња. Ливчињата долгнавесто-елиптично-обратно-јајцевидни, на врвот со 5-7 заострени запчиња, кај кои средното запче е помало од двете соседни, во основата клиновидни. На горната страна со ретки свиленести прилегнати влакна, на долната страна со свиленести влакна по средната и стра- ничните жили, а исто така и по работ. Свиленестите влакна се прилегнати и се препокриваат формирајќи една свиленкаста бела лента. Лисните дршки до 10 цм долги, со прилегнати влакна а слободните делови на прилисниците на базалните листови ланцетни до широко-ланцетни, ципести, кафеави, голи, со влакна по работ. Стеблените листови помали, со 5 ливчиња, со куса дршка и со јајцевидно-ланцетни прилисници. Цветовите 15-25 мм во пречник и со долги влакнести дршки. Чашкините ливчиња јајцевидно-ланцетни, на врвот заострени, по површината со прилегнати, а по работ со слабо расперени свиленести влакна. Ливчињата на епикаликсот линејно-ланцетни и покуси од чашкините ливчиња. Венечните ливчиња интензивно жолти, обратно-срцевидни, 2-пати подолги од чашкините ливчиња, во основата со една потемна флека. Цветната ложа влакнеста. Оревчињата со скоро незабележливи брчки.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=965}}</ref> Распространетост во Македонија '''''Potentilla aurea''''' расте по високопланинските пасишта врз длабока почва, од 1.600 до 2.700 м надморска височина. Позната е за [[Шар Планина]], [[Кораб]], [[Дешат]] и [[Бистра (планина)|Бистра]], а се посочува за [[Ниџе]] и [[Јабланица]].<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ll5rwmdy0c1xfu0xnpw05ugj1lb6bwr 5611883 5611882 2026-08-20T09:30:42Z BosaFi 115936 5611883 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla aurea (flower).jpg|image_caption=Слика од цветот|image2=Potentilla aurea Atlas Alpenflora.jpg|image2_caption=Ботаничка илустрација|genus=Potentilla|species=aurea|authority=[[L.]]|synonyms_ref=|synonyms={{Collapsible list| *''Dynamidium aureum'' {{small|(L.) Fourr.}} *''Dynamidium erodorum'' {{small|(Jord.) Fourr.}} *''Fragaria aurea'' {{small|(L.) Crantz}} *''Potentilla ambigua'' {{small|Gaudin}} *''Potentilla chrysocraspeda'' {{small|Lehm.}} *''Potentilla erodora'' {{small|Jord. ex Verl.}} *''Potentilla heerii'' {{small|Brügger}} *''Potentilla pseudofrigida'' {{small|Schur}} *''Potentilla ternata'' {{small|K.Koch}} *''Potentilla transsilvanica'' {{small|Schur}} }}}} '''''Potentilla aurea''''' е вид цветно растение од семејството [[Рози|Рози.]]<ref name="PTLAU">{{Наведена мрежна страница|url=https://gd.eppo.int/taxon/PTLAU|title=''Potentilla aurea'' (PTLAU)|last=<!--Not stated-->|date=2022|work=EPPO Global Database|publisher=European and Mediterranean Plant Protection Organization|accessdate=28 March 2022}}</ref> Потекнува од планините на континентална Европа, а е донесен и во Турција.<ref name="1_of_1990_Google_Scholar_results">{{Наведено списание|last=Puşcaş|first=Mihai|last2=Choler|first2=Philippe|year=2012|title=A biogeographic delineation of the European Alpine System based on a cluster analysis of ''[[Carex curvula]]''-dominated grasslands|journal=Flora - Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants|volume=207|issue=3|pages=168–178|bibcode=2012FMDFE.207..168P|doi=10.1016/j.flora.2012.01.002}}</ref> Достапни се голем број сорти, вклучувајќи ги „Aurantiaca“, „Goldklumpen“ и „Plena“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/48907/i-potentilla-aurea-i-aurantiaca/details|title=''Potentilla aurea'' 'Aurantiaca'|date=2022|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=28 March 2022|quote=Synonyms; ''Potentilla ternata'' aurantiaca}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/56271/i-potentilla-aurea-i-goldklumpen/details|title=''Potentilla aurea'' 'Goldklumpen'|date=2022|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=28 March 2022|quote=Synonyms; ''Potentilla'' 'Gold Clogs'}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/62124/potentilla-aurea-plena-(d)/details|title=''Potentilla aurea'' 'Plena' (d)|date=2022|publisher=The Royal Horticultural Society|accessdate=28 March 2022|quote=2 suppliers}}</ref> == Опис == Многугодишно тревесто растение со јак ризом кој е препокриен со нераспаднати кожести кафеави прилисници. Цветните стебленца до 30 цм високи, тенки, на врвот разгранети, со повеќе цветови. Во долниот дел стебленцата со прилегнати влакна, а во горниот дел влакната се малку расперени. При основата листовите дланковидни, со 5 ливчиња. Ливчињата долгнавесто-елиптично-обратно-јајцевидни, на врвот со 5-7 заострени запчиња, кај кои средното запче е помало од двете соседни, во основата клиновидни. На горната страна со ретки свиленести прилегнати влакна, на долната страна со свиленести влакна по средната и стра- ничните жили, а исто така и по работ. Свиленестите влакна се прилегнати и се препокриваат формирајќи една свиленкаста бела лента. Лисните дршки до 10 цм долги, со прилегнати влакна а слободните делови на прилисниците на базалните листови ланцетни до широко-ланцетни, ципести, кафеави, голи, со влакна по работ. Стеблените листови помали, со 5 ливчиња, со куса дршка и со јајцевидно-ланцетни прилисници. Цветовите 15-25 мм во пречник и со долги влакнести дршки. Чашкините ливчиња јајцевидно-ланцетни, на врвот заострени, по површината со прилегнати, а по работ со слабо расперени свиленести влакна. Ливчињата на епикаликсот линејно-ланцетни и покуси од чашкините ливчиња. Венечните ливчиња интензивно жолти, обратно-срцевидни, 2-пати подолги од чашкините ливчиња, во основата со една потемна флека. Цветната ложа влакнеста. Оревчињата со скоро незабележливи брчки.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=965}}</ref> == Распространетост во Македонија == '''''Potentilla aurea''''' расте по високопланинските пасишта врз длабока почва, од 1.600 до 2.700 м надморска височина. Позната е за [[Шар Планина]], [[Кораб]], [[Дешат]] и [[Бистра (планина)|Бистра]], а се посочува за [[Ниџе]] и [[Јабланица]].<ref name=":02" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Франција]] [[Категорија:Флора на Шпанија]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] euvtaw68ihvzo6slhpdzc688pobvnhn 0 1401340 5611885 2026-08-20T09:35:45Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369487292|Juglans regia]]“ 5611885 wikitext text/x-wiki '''''Juglans regia''''', познат под разни општи имиња: '''обичен орев''', '''англиски орев''', и '''персиски орев''' е вид од родот [[орев]]. Потекнува од Евроазија, барем во југозападна и централна Азија и југоисточна Европа, но неговата точна природна област е нејасна поради неговата долга историја на одгледување. Видот има бројни сорти кои го произведуваат јадливиот [[Орев (плод)|орев]] кој се консумира низ целиот свет и се произведува претежно во Кина. Широко се одгледува низ умерените региони низ целиот свет, вклучувајќи ги и оние на Евроазија, Австралија и Америка. == Опис == ''Juglans regia'' е големо [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво, кое достигнува висина до 30 метри, а стеблото му е до 2 метри во дијаметар, најчесто има кратко стебло и широка круна.<ref name="Mitchell">{{Наведена книга|title=A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe|last=Mitchell|first=Alan F.|date=1974|publisher=Collins|isbn=0-00-212035-6|publication-place=London|page=195|author-link=Alan Mitchell (botanist)}}</ref><ref name="Rushforth">{{Наведена книга|title=Trees of Britain and Europe|last=Rushforth|first=Keith|date=1999|publisher=Trafalgar Square Publishing|isbn=0-00-220013-9|publication-place=London|page=755}}</ref> {{Галерија|Noix-noyer.jpg|Садница|Juglans regia young.jpg|Младо дрво|Juglans-regia-total.JPG|Дрво|Bark of Juglans regia 01.jpg|Кора|Juglans-regia-buds.jpg|Пупки|20150423Juglans regia1.jpg|Млади листови|Walnuss_Blüte.jpg|Машки цвет|Juglans flower female 20050526 064.jpg|Женски цвет|Juglans regia 04.JPG|Оплодени цветови|Juglans-regia.JPG|Млади гранки|Juglans regia 2009 G2.jpg|Плод|Juglans regia Echte Walnußfrucht 3.JPG|Семе|Juglans regia autumn 2009.jpg|Живеалиште на есен|Blanzac-Porcheresse 16 Noyers 2008.jpg|Во зима, Франција|Walnussbaum-alt.jpg|Старо дрво}} == Распространетост и живеалиште == [[Податотека:Oldest_Walnut_tree_in_the_world._Khotan,_Xinjiang.jpg|мини| Оревово дрво за кое се тврди дека е најстарото ореово дрво во светот, во близина на Хотан, Синџијанг, Кина, фотографија од 2011 година]] === Оригинално живеалиште === Еден од центрите на потекло и разновидност на овој вид орев е Иран,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-03-18}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=ResearchGate|date=November 2014|title=Nutritive Value of Persian Walnut (Juglans regia L.) Orchards|url=https://www.researchgate.net/publication/268449164|journal=ResearchGate}}</ref> и друг подалеку североисточно во Централна Азија.<ref name="Gaisberger">{{Наведено списание|last=Gaisberger|first=Hannes|last2=Legay|first2=Sylvain|last3=Andre|first3=Christelle|last4=Loo|first4=Judy|last5=Azimov|first5=Rashid|last6=Aaliev|first6=Sagynbek|last7=Bobokalonov|first7=Farhod|last8=Mukhsimov|first8=Nurullo|last9=Kettle|first9=Chris|date=2020-06-23|title=Diversity Under Threat: Connecting Genetic Diversity and Threat Mapping to Set Conservation Priorities for ''Juglans regia'' L. Populations in Central Asia|journal=Frontiers in Ecology and Evolution|volume=8|bibcode=2020FrEEv...8..171G|doi=10.3389/fevo.2020.00171|issn=2296-701X|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Во Централна Азија, генетската разновидност е многу нерамномерна, со најголема разновидност пронајдена околу во [[Узбекистан]],<ref name="Gaisberger" /> и видливо помала во шумите Арсланбоб во Киргистан<ref name="Gaisberger" /> (за кои сега се смета дека се од култивирано потекло).<ref name="Beer" /> Друга домородна популација на глацијални рефугиуми со висока генетска разновидност се наоѓа на јужните рабови на Алпите во североисточна Италија.<ref name="Vischi">{{Наведено списание|last=Vischi|first=Massimo|last2=Chiabà|first2=Cristina|last3=Raranciuc|first3=Steluta|last4=Poggetti|first4=Luca|last5=Messina|first5=Rachele|last6=Ermacora|first6=Paolo|last7=Cipriani|first7=Guido|last8=Paffetti|first8=Donatella|last9=Vettori|first9=Cristina|date=2017-03-16|title=Genetic Diversity of Walnut (''Juglans regia'' L.) in the Eastern Italian Alps|journal=Forests|volume=8|issue=3|page=81|bibcode=2017Fore....8...81V|doi=10.3390/f8030081|issn=1999-4907|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Сепак, како и со другите стари и широко распространети култивирани растенија, не е лесно да се реконструира оригиналната, распространетост и да се одредат границите на минатите природни ареали. Постојат многу извештаи за фосилни остатоци од полен и ореви од ''Juglans'' ''regia'', а заклучоците што ги извлекуваат различни автори се донекаде контрадикторни. Овие наоди сугерираат дека видот ''Juglans regia'' веројатно ги преживеал последните глацијации најверојатно јужна Европа, Блискиот Исток, Кина и Хималаите.<ref name="Beer">{{Наведено списание|last=Beer|first=Ruth|last2=Kaiser|first2=Franziska|last3=Schmidt|first3=Kaspar|last4=Ammann|first4=Brigitta|last5=Carraro|first5=Gabriele|last6=Grisa|first6=Ennio|last7=Tinner|first7=Willy|date=2008-03-01|title=Vegetation history of the walnut forests in Kyrgyzstan (Central Asia): natural or anthropogenic origin?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379107003484|journal=Quaternary Science Reviews|language=en|volume=27|issue=5|pages=621–632|bibcode=2008QSRv...27..621B|doi=10.1016/j.quascirev.2007.11.012|issn=0277-3791|url-access=subscription}}</ref> === Глобална распространетост === Најраните докази за ореви во [[Левант]] доаѓаат од дрвени остатоци од [[Бронзено време|средното бронзено доба]], откриени во северен [[Израел]]. Оревот се споменува и еднаш во хебрејската Библија.<ref>{{Наведување|last=Shafer-Elliott|first=Cynthia|chapter=Fruits, Nuts, Vegetables, and Legumes|date=2022|title=T&T Clark Handbook of Food in the Hebrew Bible and Ancient Israel|pages=147|editor-last=Fu|editor-first=Janling|chapter-url=https://www.bloomsburyfoodlibrary.com/encyclopedia-chapter?docid=b-9780567679826&tocid=b-9780567679826-chapter8|access-date=2025-07-27|series=T&T Clark Handbooks|edition=1|place=London|publisher=T&T Clark|language=en|isbn=978-0-567-67982-6|editor2-last=Shafer-Elliott|editor2-first=Cynthia|editor3-last=Meyers|editor3-first=Carol}}</ref> Во четвртиот век п.н.е., [[Александар III Македонски|Александар Велики]] го вовел овој „персиски орев“ ([[Теофраст]] 'καρυά ή Περσική) во Македонија од Иран и Централна Азија. Оревот бил раширен во јужна Европа и северна Африка од страна на [[Стар Рим|Римјаните]]. Во средниот век, ова дрво го пренесувале трговци што патувале по [[Пат на свилата|Патот на свилата]]. Се смета дека во Кина е донесен оревот од Централна Азија пред околу 2000 години, а во некои области е натурализиран. Во Америка е донесен во 17 век, од европски колонисти. Оревот се одгледува на географска ширина 30° до 50° на северната хемисфера и од 30° до 40° на јужната хемисфера. Неговите висококвалитетни плодови се јадат свежи или цедени поради нивното масло со богат вкус, а бројни сорти се создадени за поголеми јаткасти плодови со потенки лушпи.<ref name="RHSD">{{Наведена книга|title=Dictionary of Gardening (Royal Horticultural Society, UK)|last=Huxley|first=Anthony|date=1992|publisher=Macmillan Press; Stockton Press|isbn=1-56159-001-0|publication-place=London; New York|page=}}</ref> == Генетска разновидност == ''Juglans regia'' е многу разновиден [[Генетска варијација|генетски]] и е широко култивиран веројатно дури 2000 години во делови од [[Југозападна Азија|западна Азија]] и јужна Европа.<ref name="Gaisberger" /><ref name="Vischi" /> Негов најблизок роднина е ''[[Juglans sigillata]]'' од западна Кина и крајниот североисточен дел на Индија,<ref>{{Наведена книга|url=https://corpora.tika.apache.org/base/docs/govdocs1/443/443893.pdf|title=Darwin's Harvest|last=Aradhya|first=Mallikarjuna K.|last2=Potter|first2=Daniel|last3=Simon|first3=Charles J.|date=2006-12-31|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-16891-5|pages=143–170|chapter=7. Cladistic Biogeography of Juglans ( Juglandaceae) Based on Chloroplast DNA Intergenic Spacer Sequences|doi=10.7312/motl13316-008}}</ref> а се разликува главно по лисјата со 9-11 ливчиња, и оревите кои се со многу подебела, потврда обвивка.<ref>{{Наведена книга|title=New Trees|last=Grimshaw|first=John|last2=Bayton|first2=Ross|date=2009|publisher=Royal Botanic Gardens Kew|isbn=978-1-84246-173-0|publication-place=Richmond, Surrey|pages=413–414|oclc=428774409}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/juglans-regia/ ''Juglans regia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=200006112 Флора на Пакистан: ''Juglans regia''] {{Ризница-врска}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Кина]] [[Категорија:Јадливи оревести плодови и семки]] [[Категорија:Флора на Македонија]] jikhvustdtnqewu0320a2ilxhjvxvw4 5611887 5611885 2026-08-20T09:37:24Z Виолетова 1975 5611887 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | image = Noyer centenaire en automne.JPG | image_caption = Оревово дрво | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{cite journal |author1=Rivers, M.C. |author2=Allen, D.J. |year=2017 |title=''Juglans regia'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=2017 |page=T63495A61526700 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T63495A61526700.en |doi-access=free}}</ref> | genus = Juglans | parent = Juglans sect. Juglans | species = regia | authority = [[L.]] | range_map = Juglans regia range.svg | range_map_caption = Distribution map | synonyms_ref = }} '''''Juglans regia''''', познат под разни општи имиња: '''обичен орев''', '''англиски орев''', и '''персиски орев''' е вид од родот [[орев]]. Потекнува од Евроазија, барем во југозападна и централна Азија и југоисточна Европа, но неговата точна природна област е нејасна поради неговата долга историја на одгледување. Видот има бројни сорти кои го произведуваат јадливиот [[Орев (плод)|орев]] кој се консумира низ целиот свет и се произведува претежно во Кина. Широко се одгледува низ умерените региони низ целиот свет, вклучувајќи ги и оние на Евроазија, Австралија и Америка. == Опис == ''Juglans regia'' е големо [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво, кое достигнува висина до 30 метри, а стеблото му е до 2 метри во дијаметар, најчесто има кратко стебло и широка круна.<ref name="Mitchell">{{Наведена книга|title=A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe|last=Mitchell|first=Alan F.|date=1974|publisher=Collins|isbn=0-00-212035-6|publication-place=London|page=195|author-link=Alan Mitchell (botanist)}}</ref><ref name="Rushforth">{{Наведена книга|title=Trees of Britain and Europe|last=Rushforth|first=Keith|date=1999|publisher=Trafalgar Square Publishing|isbn=0-00-220013-9|publication-place=London|page=755}}</ref> {{Галерија|Noix-noyer.jpg|Садница|Juglans regia young.jpg|Младо дрво|Juglans-regia-total.JPG|Дрво|Bark of Juglans regia 01.jpg|Кора|Juglans-regia-buds.jpg|Пупки|20150423Juglans regia1.jpg|Млади листови|Walnuss_Blüte.jpg|Машки цвет|Juglans flower female 20050526 064.jpg|Женски цвет|Juglans regia 04.JPG|Оплодени цветови|Juglans-regia.JPG|Млади гранки|Juglans regia 2009 G2.jpg|Плод|Juglans regia Echte Walnußfrucht 3.JPG|Семе|Juglans regia autumn 2009.jpg|Живеалиште на есен|Blanzac-Porcheresse 16 Noyers 2008.jpg|Во зима, Франција|Walnussbaum-alt.jpg|Старо дрво}} == Распространетост и живеалиште == [[Податотека:Oldest_Walnut_tree_in_the_world._Khotan,_Xinjiang.jpg|мини| Оревово дрво за кое се тврди дека е најстарото ореово дрво во светот, во близина на Хотан, Синџијанг, Кина, фотографија од 2011 година]] === Оригинално живеалиште === Еден од центрите на потекло и разновидност на овој вид орев е Иран,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-03-18}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=ResearchGate|date=November 2014|title=Nutritive Value of Persian Walnut (Juglans regia L.) Orchards|url=https://www.researchgate.net/publication/268449164|journal=ResearchGate}}</ref> и друг подалеку североисточно во Централна Азија.<ref name="Gaisberger">{{Наведено списание|last=Gaisberger|first=Hannes|last2=Legay|first2=Sylvain|last3=Andre|first3=Christelle|last4=Loo|first4=Judy|last5=Azimov|first5=Rashid|last6=Aaliev|first6=Sagynbek|last7=Bobokalonov|first7=Farhod|last8=Mukhsimov|first8=Nurullo|last9=Kettle|first9=Chris|date=2020-06-23|title=Diversity Under Threat: Connecting Genetic Diversity and Threat Mapping to Set Conservation Priorities for ''Juglans regia'' L. Populations in Central Asia|journal=Frontiers in Ecology and Evolution|volume=8|bibcode=2020FrEEv...8..171G|doi=10.3389/fevo.2020.00171|issn=2296-701X|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Во Централна Азија, генетската разновидност е многу нерамномерна, со најголема разновидност пронајдена околу во [[Узбекистан]],<ref name="Gaisberger" /> и видливо помала во шумите Арсланбоб во Киргистан<ref name="Gaisberger" /> (за кои сега се смета дека се од култивирано потекло).<ref name="Beer" /> Друга домородна популација на глацијални рефугиуми со висока генетска разновидност се наоѓа на јужните рабови на Алпите во североисточна Италија.<ref name="Vischi">{{Наведено списание|last=Vischi|first=Massimo|last2=Chiabà|first2=Cristina|last3=Raranciuc|first3=Steluta|last4=Poggetti|first4=Luca|last5=Messina|first5=Rachele|last6=Ermacora|first6=Paolo|last7=Cipriani|first7=Guido|last8=Paffetti|first8=Donatella|last9=Vettori|first9=Cristina|date=2017-03-16|title=Genetic Diversity of Walnut (''Juglans regia'' L.) in the Eastern Italian Alps|journal=Forests|volume=8|issue=3|page=81|bibcode=2017Fore....8...81V|doi=10.3390/f8030081|issn=1999-4907|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Сепак, како и со другите стари и широко распространети култивирани растенија, не е лесно да се реконструира оригиналната, распространетост и да се одредат границите на минатите природни ареали. Постојат многу извештаи за фосилни остатоци од полен и ореви од ''Juglans'' ''regia'', а заклучоците што ги извлекуваат различни автори се донекаде контрадикторни. Овие наоди сугерираат дека видот ''Juglans regia'' веројатно ги преживеал последните глацијации најверојатно јужна Европа, Блискиот Исток, Кина и Хималаите.<ref name="Beer">{{Наведено списание|last=Beer|first=Ruth|last2=Kaiser|first2=Franziska|last3=Schmidt|first3=Kaspar|last4=Ammann|first4=Brigitta|last5=Carraro|first5=Gabriele|last6=Grisa|first6=Ennio|last7=Tinner|first7=Willy|date=2008-03-01|title=Vegetation history of the walnut forests in Kyrgyzstan (Central Asia): natural or anthropogenic origin?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379107003484|journal=Quaternary Science Reviews|language=en|volume=27|issue=5|pages=621–632|bibcode=2008QSRv...27..621B|doi=10.1016/j.quascirev.2007.11.012|issn=0277-3791|url-access=subscription}}</ref> === Глобална распространетост === Најраните докази за ореви во [[Левант]] доаѓаат од дрвени остатоци од [[Бронзено време|средното бронзено доба]], откриени во северен [[Израел]]. Оревот се споменува и еднаш во хебрејската Библија.<ref>{{Наведување|last=Shafer-Elliott|first=Cynthia|chapter=Fruits, Nuts, Vegetables, and Legumes|date=2022|title=T&T Clark Handbook of Food in the Hebrew Bible and Ancient Israel|pages=147|editor-last=Fu|editor-first=Janling|chapter-url=https://www.bloomsburyfoodlibrary.com/encyclopedia-chapter?docid=b-9780567679826&tocid=b-9780567679826-chapter8|access-date=2025-07-27|series=T&T Clark Handbooks|edition=1|place=London|publisher=T&T Clark|language=en|isbn=978-0-567-67982-6|editor2-last=Shafer-Elliott|editor2-first=Cynthia|editor3-last=Meyers|editor3-first=Carol}}</ref> Во четвртиот век п.н.е., [[Александар III Македонски|Александар Велики]] го вовел овој „персиски орев“ ([[Теофраст]] 'καρυά ή Περσική) во Македонија од Иран и Централна Азија. Оревот бил раширен во јужна Европа и северна Африка од страна на [[Стар Рим|Римјаните]]. Во средниот век, ова дрво го пренесувале трговци што патувале по [[Пат на свилата|Патот на свилата]]. Се смета дека во Кина е донесен оревот од Централна Азија пред околу 2000 години, а во некои области е натурализиран. Во Америка е донесен во 17 век, од европски колонисти. Оревот се одгледува на географска ширина 30° до 50° на северната хемисфера и од 30° до 40° на јужната хемисфера. Неговите висококвалитетни плодови се јадат свежи или цедени поради нивното масло со богат вкус, а бројни сорти се создадени за поголеми јаткасти плодови со потенки лушпи.<ref name="RHSD">{{Наведена книга|title=Dictionary of Gardening (Royal Horticultural Society, UK)|last=Huxley|first=Anthony|date=1992|publisher=Macmillan Press; Stockton Press|isbn=1-56159-001-0|publication-place=London; New York|page=}}</ref> == Генетска разновидност == ''Juglans regia'' е многу разновиден [[Генетска варијација|генетски]] и е широко култивиран веројатно дури 2000 години во делови од [[Југозападна Азија|западна Азија]] и јужна Европа.<ref name="Gaisberger" /><ref name="Vischi" /> Негов најблизок роднина е ''[[Juglans sigillata]]'' од западна Кина и крајниот североисточен дел на Индија,<ref>{{Наведена книга|url=https://corpora.tika.apache.org/base/docs/govdocs1/443/443893.pdf|title=Darwin's Harvest|last=Aradhya|first=Mallikarjuna K.|last2=Potter|first2=Daniel|last3=Simon|first3=Charles J.|date=2006-12-31|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-16891-5|pages=143–170|chapter=7. Cladistic Biogeography of Juglans (Juglandaceae) Based on Chloroplast DNA Intergenic Spacer Sequences|doi=10.7312/motl13316-008}}</ref> а се разликува главно по лисјата со 9-11 ливчиња, и оревите кои се со многу подебела, потврда обвивка.<ref>{{Наведена книга|title=New Trees|last=Grimshaw|first=John|last2=Bayton|first2=Ross|date=2009|publisher=Royal Botanic Gardens Kew|isbn=978-1-84246-173-0|publication-place=Richmond, Surrey|pages=413–414|oclc=428774409}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/juglans-regia/ ''Juglans regia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=200006112 Флора на Пакистан: ''Juglans regia''] {{Ризница-врска}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Кина]] [[Категорија:Јадливи оревести плодови и семки]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 5owkzn8za6idy1pn3tvzkx40hscbj7o 5611903 5611887 2026-08-20T10:02:09Z Виолетова 1975 5611903 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | image = Noyer centenaire en automne.JPG | image_caption = Оревово дрво | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{cite journal |author1=Rivers, M.C. |author2=Allen, D.J. |year=2017 |title=''Juglans regia'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=2017 |page=T63495A61526700 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T63495A61526700.en |doi-access=free}}</ref> | genus = Juglans | parent = Juglans sect. Juglans | species = regia | authority = [[L.]] | range_map = Juglans regia range.svg | range_map_caption = Distribution map | synonyms_ref = }} '''''Juglans regia''''', познат под разни општи имиња: '''обичен орев''', '''англиски орев''', и '''персиски орев''' е вид од родот [[орев]]. Потекнува од Евроазија, барем во југозападна и централна Азија и југоисточна Европа, но неговата точна природна област е нејасна поради неговата долга историја на одгледување. Видот има бројни сорти кои го произведуваат јадливиот [[Орев (плод)|орев]] кој се консумира низ целиот свет и се произведува претежно во Кина. Широко се одгледува низ умерените региони низ целиот свет, вклучувајќи ги и оние на Евроазија, Австралија и Америка. Во [[Македонија]] е широко распространет вид, се среќава како автохтоно, супспонатно и културно растение. Во природни услови успева во појасот на дабовите шуми до 1000 метри, односно 1200 метри надморска височина, и тоа по станишта засолнети од мраз и суша, независно од подлогата.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=215|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Опис == ''Juglans regia'' е големо [[Листопадни растенија|листопадно]] дрво, кое достигнува висина до 30 метри, а стеблото му е до 2 метри во дијаметар, најчесто има кратко стебло и широка круна.<ref name="Mitchell">{{Наведена книга|title=A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe|last=Mitchell|first=Alan F.|date=1974|publisher=Collins|isbn=0-00-212035-6|publication-place=London|page=195|author-link=Alan Mitchell (botanist)}}</ref><ref name="Rushforth">{{Наведена книга|title=Trees of Britain and Europe|last=Rushforth|first=Keith|date=1999|publisher=Trafalgar Square Publishing|isbn=0-00-220013-9|publication-place=London|page=755}}</ref> Листовите се непарно перести, ливчињата се долги 6-15 см, а широки 7-9 см. Лисната дршка е долга до 20 см, во основата здебелена. Машките соцветија се развиваат од минатогодишните пазувни пупки, а женските соцветија од 1-5 цвета се појавуваат на врвот на младите гранчиња. Плодот е орев, кој е обвиен со месеста обвивка, која се отвора и се распаѓа.<ref name="Флора на Македонија" /> {{Галерија|Noix-noyer.jpg|Садница|Juglans regia young.jpg|Младо дрво|Juglans-regia-total.JPG|Дрво|Bark of Juglans regia 01.jpg|Кора|Juglans-regia-buds.jpg|Пупки|20150423Juglans regia1.jpg|Млади листови|Walnuss_Blüte.jpg|Машки цвет|Juglans flower female 20050526 064.jpg|Женски цвет|Juglans regia 04.JPG|Оплодени цветови|Juglans-regia.JPG|Млади гранки|Juglans regia 2009 G2.jpg|Плод|Juglans regia Echte Walnußfrucht 3.JPG|Семе|Juglans regia autumn 2009.jpg|Живеалиште на есен|Blanzac-Porcheresse 16 Noyers 2008.jpg|Во зима, Франција|Walnussbaum-alt.jpg|Старо дрво}} == Распространетост и живеалиште == [[Податотека:Oldest_Walnut_tree_in_the_world._Khotan,_Xinjiang.jpg|мини| Оревово дрво за кое се тврди дека е најстарото ореово дрво во светот, во близина на Хотан, Синџијанг, Кина, фотографија од 2011 година]] === Оригинално живеалиште === Еден од центрите на потекло и разновидност на овој вид орев е Иран,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-03-18}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=ResearchGate|date=November 2014|title=Nutritive Value of Persian Walnut (Juglans regia L.) Orchards|url=https://www.researchgate.net/publication/268449164|journal=ResearchGate}}</ref> и друг подалеку североисточно во Централна Азија.<ref name="Gaisberger">{{Наведено списание|last=Gaisberger|first=Hannes|last2=Legay|first2=Sylvain|last3=Andre|first3=Christelle|last4=Loo|first4=Judy|last5=Azimov|first5=Rashid|last6=Aaliev|first6=Sagynbek|last7=Bobokalonov|first7=Farhod|last8=Mukhsimov|first8=Nurullo|last9=Kettle|first9=Chris|date=2020-06-23|title=Diversity Under Threat: Connecting Genetic Diversity and Threat Mapping to Set Conservation Priorities for ''Juglans regia'' L. Populations in Central Asia|journal=Frontiers in Ecology and Evolution|volume=8|bibcode=2020FrEEv...8..171G|doi=10.3389/fevo.2020.00171|issn=2296-701X|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Во Централна Азија, генетската разновидност е многу нерамномерна, со најголема разновидност пронајдена околу во [[Узбекистан]],<ref name="Gaisberger" /> и видливо помала во шумите Арсланбоб во Киргистан<ref name="Gaisberger" /> (за кои сега се смета дека се од култивирано потекло).<ref name="Beer" /> Друга домородна популација на глацијални рефугиуми со висока генетска разновидност се наоѓа на јужните рабови на Алпите во североисточна Италија.<ref name="Vischi">{{Наведено списание|last=Vischi|first=Massimo|last2=Chiabà|first2=Cristina|last3=Raranciuc|first3=Steluta|last4=Poggetti|first4=Luca|last5=Messina|first5=Rachele|last6=Ermacora|first6=Paolo|last7=Cipriani|first7=Guido|last8=Paffetti|first8=Donatella|last9=Vettori|first9=Cristina|date=2017-03-16|title=Genetic Diversity of Walnut (''Juglans regia'' L.) in the Eastern Italian Alps|journal=Forests|volume=8|issue=3|page=81|bibcode=2017Fore....8...81V|doi=10.3390/f8030081|issn=1999-4907|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Сепак, како и со другите стари и широко распространети култивирани растенија, не е лесно да се реконструира оригиналната, распространетост и да се одредат границите на минатите природни ареали. Постојат многу извештаи за фосилни остатоци од полен и ореви од ''Juglans'' ''regia'', а заклучоците што ги извлекуваат различни автори се донекаде контрадикторни. Овие наоди сугерираат дека видот ''Juglans regia'' веројатно ги преживеал последните глацијации најверојатно јужна Европа, Блискиот Исток, Кина и Хималаите.<ref name="Beer">{{Наведено списание|last=Beer|first=Ruth|last2=Kaiser|first2=Franziska|last3=Schmidt|first3=Kaspar|last4=Ammann|first4=Brigitta|last5=Carraro|first5=Gabriele|last6=Grisa|first6=Ennio|last7=Tinner|first7=Willy|date=2008-03-01|title=Vegetation history of the walnut forests in Kyrgyzstan (Central Asia): natural or anthropogenic origin?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379107003484|journal=Quaternary Science Reviews|language=en|volume=27|issue=5|pages=621–632|bibcode=2008QSRv...27..621B|doi=10.1016/j.quascirev.2007.11.012|issn=0277-3791|url-access=subscription}}</ref> === Глобална распространетост === Најраните докази за ореви во [[Левант]] доаѓаат од дрвени остатоци од [[Бронзено време|средното бронзено доба]], откриени во северен [[Израел]]. Оревот се споменува и еднаш во хебрејската Библија.<ref>{{Наведување|last=Shafer-Elliott|first=Cynthia|chapter=Fruits, Nuts, Vegetables, and Legumes|date=2022|title=T&T Clark Handbook of Food in the Hebrew Bible and Ancient Israel|pages=147|editor-last=Fu|editor-first=Janling|chapter-url=https://www.bloomsburyfoodlibrary.com/encyclopedia-chapter?docid=b-9780567679826&tocid=b-9780567679826-chapter8|access-date=2025-07-27|series=T&T Clark Handbooks|edition=1|place=London|publisher=T&T Clark|language=en|isbn=978-0-567-67982-6|editor2-last=Shafer-Elliott|editor2-first=Cynthia|editor3-last=Meyers|editor3-first=Carol}}</ref> Во четвртиот век п.н.е., [[Александар III Македонски|Александар Велики]] го вовел овој „персиски орев“ ([[Теофраст]] 'καρυά ή Περσική) во Македонија од Иран и Централна Азија. Оревот бил раширен во јужна Европа и северна Африка од страна на [[Стар Рим|Римјаните]]. Во средниот век, ова дрво го пренесувале трговци што патувале по [[Пат на свилата|Патот на свилата]]. Се смета дека во Кина е донесен оревот од Централна Азија пред околу 2000 години, а во некои области е натурализиран. Во Америка е донесен во 17 век, од европски колонисти. Оревот се одгледува на географска ширина 30° до 50° на северната хемисфера и од 30° до 40° на јужната хемисфера. Неговите висококвалитетни плодови се јадат свежи или цедени поради нивното масло со богат вкус, а бројни сорти се создадени за поголеми јаткасти плодови со потенки лушпи.<ref name="RHSD">{{Наведена книга|title=Dictionary of Gardening (Royal Horticultural Society, UK)|last=Huxley|first=Anthony|date=1992|publisher=Macmillan Press; Stockton Press|isbn=1-56159-001-0|publication-place=London; New York|page=}}</ref> == Генетска разновидност == ''Juglans regia'' е многу разновиден [[Генетска варијација|генетски]] и е широко култивиран веројатно дури 2000 години во делови од [[Југозападна Азија|западна Азија]] и јужна Европа.<ref name="Gaisberger" /><ref name="Vischi" /> Негов најблизок роднина е ''[[Juglans sigillata]]'' од западна Кина и крајниот североисточен дел на Индија,<ref>{{Наведена книга|url=https://corpora.tika.apache.org/base/docs/govdocs1/443/443893.pdf|title=Darwin's Harvest|last=Aradhya|first=Mallikarjuna K.|last2=Potter|first2=Daniel|last3=Simon|first3=Charles J.|date=2006-12-31|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-16891-5|pages=143–170|chapter=7. Cladistic Biogeography of Juglans (Juglandaceae) Based on Chloroplast DNA Intergenic Spacer Sequences|doi=10.7312/motl13316-008}}</ref> а се разликува главно по лисјата со 9-11 ливчиња, и оревите кои се со многу подебела, потврда обвивка.<ref>{{Наведена книга|title=New Trees|last=Grimshaw|first=John|last2=Bayton|first2=Ross|date=2009|publisher=Royal Botanic Gardens Kew|isbn=978-1-84246-173-0|publication-place=Richmond, Surrey|pages=413–414|oclc=428774409}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.euforgen.org/species/juglans-regia/ ''Juglans regia''] - информации, генетски конзервациски единици и сродни ресурси. Европска програма за шумски генетски ресурси * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=200006112 Флора на Пакистан: ''Juglans regia''] {{Ризница-врска}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Иран]] [[Категорија:Флора на Италија]] [[Категорија:Флора на Кина]] [[Категорија:Јадливи оревести плодови и семки]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 6x96v3uxemd2yaa2rn38csirvmcggc6 1 1401341 5611888 2026-08-20T09:37:45Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5611888 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1401342 5611889 2026-08-20T09:38:14Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Обичен орев]] 5611889 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Обичен орев]] e02m3tovfxvyquc0z0xcgzgsjus4j4k 0 1401343 5611890 2026-08-20T09:39:01Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Обичен орев]] 5611890 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Обичен орев]] e02m3tovfxvyquc0z0xcgzgsjus4j4k 0 1401344 5611891 2026-08-20T09:39:37Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Обичен орев]] 5611891 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Обичен орев]] e02m3tovfxvyquc0z0xcgzgsjus4j4k 0 1401345 5611893 2026-08-20T09:48:37Z Виолетова 1975 Создадена страница со: '''Орев''' може да се однесува на: *Биологија: ** [[Орев]] — (науч. Juglans) род на дрва од семејството ореви (Juglandaceae). ** [[Ореви]] — (науч. Juglandaceae) семејство на дрвја. ** [[Обичен орев]] —(науч. Juglans regia) ― вид дрво од родот орев. ** [[Орев (плод)]] — плодот на дрвата од ро... 5611893 wikitext text/x-wiki '''Орев''' може да се однесува на: *Биологија: ** [[Орев]] — (науч. Juglans) род на дрва од семејството ореви (Juglandaceae). ** [[Ореви]] — (науч. Juglandaceae) семејство на дрвја. ** [[Обичен орев]] —(науч. Juglans regia) ― вид дрво од родот орев. ** [[Орев (плод)]] — плодот на дрвата од родот орев. ** [[Оревест плод]] — плод составен од јадлива тврда школка (лушпа) и семе, што е за јадење. *Друго: **[[Оревче]] — пештера на планината Галичица. **[[Оревокршачка]] — балет во два чина. [[Категорија:Појаснителни страници]] 4cp1e2dj0y3swx636ut1r849ukcx1tx 0 1401346 5611904 2026-08-20T10:03:29Z Jtasevski123 69538 нс 5611904 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}'''''Coronilla emerus''' —'' [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Грмушка|грмушест]] [[Вид (биологија)|вид]] на растение од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]].<ref name="Флора на РМ2">Кирил Мицевски: Флора на Република Македонија, том I, св. 5, стр. 1364 издавач: МАНУ, Скопје, 2001</ref> == Опис == ''Coronilla emerus'' е грмушка висока 100–200 см. Младите гранчиња, рахисот на листовите, дршката на [[Соцветие|соцветието]], [[Цветна дршка|цветните дршки]] и базалниот дел на чашката се покриени со куси, ретки, прилегнати влакна. Гранчињата се вертикални и задрвенети. [[Лист|Листовите]] се зелени, непарно-перести, со 2–4 пара ливчиња; ливчињата се обратнојајцевидни, на врвот заокруглени и кусо заострени, во основата клиновидни и со куси влакнести дршки. [[Прилисник|Прилисниците]] се слободни, долги 1–2 мм и ципести.<ref name="Флора на РМ2" /> Соцветијата се составени од 4–8 цветови. Дршката на соцветието е долга колку пазувниот лист или 2–3 пати подолга од него. [[Цвет|Цветовите]] се долги 14–22 мм. Цветните дршки се покуси од чашката, а брактеите се долги околу 0,5 мм, на врвот една третина всечени, при што секој дел на врвот завршува со снопче влакна.<ref name="Флора на РМ2" /> Чашката е ѕвонеста, долга околу 5 mm, со триаглести запци долги околу 1 мм. Венчето е жолто, долго 16–22 мм. Расперениот дел на барјачето е речиси кружест и е подолг од клинестиот дел, кој е 1,5–2 пати подолг од чашката. Крилцата се долги колку барјачето и имаат исто толку долг клинест дел. Лаѓичката завршува со клуновиден врв и е еднакво долга со останатите делови на венчето.<ref name="Флора на РМ2" /> Мешунките се долги 50–100 мм, цилиндрични, со испакнати надолжни жили, начленети и составени од 3–12 членчиња, долги 8–10 мм.<ref name="Флора на РМ2" /> == Варијабилност == * ''Coronilla emerus'' subsp. emerus ''—'' дршките на соцветијата се долги колку пазувните листови. Соцветијата се со од 1 до 5 цвета. Членчињата на мешунките се со тапи агли.<ref name="Флора на РМ2" /> * ''Coronilla emerus'' subsp. emeroides ''—'' дршките на соцветијата се многу подолги од пазувните листови. Соцветијата се со од 5 до 10 цвета. Членчињата на мешунката се скоро цилиндрични.<ref name="Флора на РМ2" /> == Распространетост во Македонија == Coronilla emerus расте покрај патишта, реки, ретки дабови шуми и други грмушести состоини до 1200 метри надомрска височина. Растението е широко распространето на територијата на Македонија, но неговите познати подвидови се среќаваат на различни места:<ref name="Флора на РМ2" /> * ''Coronilla emerus'' subsp. emerus ''—'' се среќава кај местото Паљурци во Гевгелија, Богданци и клисурата на реката Радика.<ref name="Флора на РМ2" /> * ''Coronilla emerus'' subsp. emeroides ''—'' е општо широко распространето низ целата територија на Македонија.<ref name="Флора на РМ2" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{wikispecies|Coronilla emerus|Coronilla emerus}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Бобови]] qkq4ltka74e70f6iz2q7dmyb7tb1y60 1 1401347 5611905 2026-08-20T10:03:43Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5611905 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1401348 5611907 2026-08-20T10:08:27Z BosaFi 115936 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1365184100|Potentilla recta]]“ 5611907 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla recta a1.jpg|image_caption=Слика од цветот|genus=Potentilla|species=recta|authority=[[L.]]}} '''''Potentilla recta''''' е вид на [[Potentilla]]. Потекнува од Евроазија, но е присутен во [[Северна Америка]] како воведен вид, распространет низ речиси целиот континент, освен во најсеверниот дел на [[Канада]] и [[Алјаска]]. Се смета дека растението потекнува од Медитеранскиот басен. Во Северна Америка, за прв пат било собрано во 19 век во [[Онтарио]] и во 1914 година во [[Британска Колумбија]].<ref name="fs">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/forb/potrec/all.html|title=SPECIES: Potentilla recta|publisher=US Forest Service Fire Ecology|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213082120/http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/forb/potrec/all.html|archive-date=2022-02-13}}</ref> Во некои области е познат како штетен плевел.<ref name="fs" /> Се јавува во многу видови живеалишта, вклучувајќи нарушени, плевелни места. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение до 50 цм високо. Цветното стебло зелено, во долниот дел обично голо, во горниот дел со ретки куси расперени влакненца, со ретки долги расперени влакна и со ретки жлездести влакна. Стеблото со 5-6 листа. Листовите дланковидни, со 5 ливчиња. Базалните листови со долги дршки кои обично се 2-3-пати подолги од средното ливче, а кон врвот на стеблото тие се сè покуси, а најгорните обично се приседнати и со 3 ливчиња. Лисните дршки со ретки куси и долги влакна, а многу повеќе жлездести влакна. Ливчињата обратно-јајцевидни, најшироки во средината или малку над неа, на врвот заокруглени, во основата клиновидни, по работ со по 10-12 тапи или заострени запци на секоја страна, кои кај долните листови можат да бидат и двојно назабени. Назабеноста е до основата на ливчињата. На горната страна голи или со ретки прилегнати четинести влакна, на долната страна со куси четинести влакна и со долги бели четинести влакна по жилите, а покрај нив има и ретки жлездести влакна, и тоа особено кај горните листови. Прилисниците целокрајни, ланцетовидни, поретко насечени на 2-3 дела, но тогаш се пошироки. Цветовите 20-25 мм во пречник, во голем број и групирани во штитовидно-метличесто соцветие. Чашката во основата со густи куси и долги влакна, а чашкините ливчиња 6-7 мм долги, јајцевидни, на врвот заострени, а ливчињата на епикаликсот ланцетовидни и покуси. Венечните ливчиња жолти, 8-12 мм долги. Столпчињата во основата подебели. Цветната ложа влакнеста. Кај зрелите плодови чашката прилично се зголемува. Оревчињата светлокафеави, по површината со нежни мрежести брчки.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=952}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Potentilla recta'' е автохтона во поголемиот дел од Европа, Азија и делови од Северна Америка, а може да се најде и во други делови од светот како воведен вид.<ref name="fs" /> Неговото природно живеалиште се обработливи полиња, градини, брегови, живи огради, пусти места, чистини за сеча, места за товарење и повремено брегови.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/sulphur-cinquefoil|title=Sulphur cinquefoil: ''Potentilla recta''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> Распространетост во Македонија ''Potentilla recta'' во Македонија расте на варовничките камењари, од 500 до 1.100 м надморска височина. Позната е за [[Прилеп]] - кон манастирот [[Трескавец]] и [[Плетвар]], [[Скопје]] - с. [[Нова Брезница]], а се посочува за [[Кавадарци]] - с. [[Грбовец]].<ref name=":02" /><gallery> Податотека:5668-fingerkraut-r-020607.jpg|алт=Leaf| Лист Податотека:Potentilla_erecta0.jpg|алт=White-flowering individual| Бело цветна индивидуа Податотека:Cinquefoil_--_Potentilla_recta_flower.jpg|алт=flower| цвет Податотека:Cinquefoil_--_Potentilla_recta.jpg|алт=field| поле </gallery> == Традиционална употреба == ''Potentilla recta'' традиционално се користи како тоник во Турција. <ref name="IJTK">{{Наведена мрежна страница|url=http://nopr.niscair.res.in/bitstream/123456789/45065/1/IJTK%2017%284%29%20691-698.pdf|title=''Potentilla recta''|work=Indian Journal of Traditional Knowledge|publisher=IJTK|accessdate=30 September 2018}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6824,6862 Рачен третман на Џепсон] * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PORE5 Профил на растенија од USDA] * [http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Potentilla&Species=recta Музеј Вашингтон Бурк] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] o5po16josf94t9encganiascz71sv6n 5611908 5611907 2026-08-20T10:09:07Z BosaFi 115936 5611908 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Potentilla recta a1.jpg|image_caption=Слика од цветот|genus=Potentilla|species=recta|authority=[[L.]]}} '''''Potentilla recta''''' е вид на [[Potentilla]]. Потекнува од Евроазија, но е присутен во [[Северна Америка]] како воведен вид, распространет низ речиси целиот континент, освен во најсеверниот дел на [[Канада]] и [[Алјаска]]. Се смета дека растението потекнува од Медитеранскиот басен. Во Северна Америка, за прв пат било собрано во 19 век во [[Онтарио]] и во 1914 година во [[Британска Колумбија]].<ref name="fs">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/forb/potrec/all.html|title=SPECIES: Potentilla recta|publisher=US Forest Service Fire Ecology|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213082120/http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/forb/potrec/all.html|archive-date=2022-02-13}}</ref> Во некои области е познат како штетен плевел.<ref name="fs" /> Се јавува во многу видови живеалишта, вклучувајќи нарушени, плевелни места. == Опис == Повеќегодишно тревесто растение до 50 цм високо. Цветното стебло зелено, во долниот дел обично голо, во горниот дел со ретки куси расперени влакненца, со ретки долги расперени влакна и со ретки жлездести влакна. Стеблото со 5-6 листа. Листовите дланковидни, со 5 ливчиња. Базалните листови со долги дршки кои обично се 2-3-пати подолги од средното ливче, а кон врвот на стеблото тие се сè покуси, а најгорните обично се приседнати и со 3 ливчиња. Лисните дршки со ретки куси и долги влакна, а многу повеќе жлездести влакна. Ливчињата обратно-јајцевидни, најшироки во средината или малку над неа, на врвот заокруглени, во основата клиновидни, по работ со по 10-12 тапи или заострени запци на секоја страна, кои кај долните листови можат да бидат и двојно назабени. Назабеноста е до основата на ливчињата. На горната страна голи или со ретки прилегнати четинести влакна, на долната страна со куси четинести влакна и со долги бели четинести влакна по жилите, а покрај нив има и ретки жлездести влакна, и тоа особено кај горните листови. Прилисниците целокрајни, ланцетовидни, поретко насечени на 2-3 дела, но тогаш се пошироки. Цветовите 20-25 мм во пречник, во голем број и групирани во штитовидно-метличесто соцветие. Чашката во основата со густи куси и долги влакна, а чашкините ливчиња 6-7 мм долги, јајцевидни, на врвот заострени, а ливчињата на епикаликсот ланцетовидни и покуси. Венечните ливчиња жолти, 8-12 мм долги. Столпчињата во основата подебели. Цветната ложа влакнеста. Кај зрелите плодови чашката прилично се зголемува. Оревчињата светлокафеави, по површината со нежни мрежести брчки.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=952}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Potentilla recta'' е автохтона во поголемиот дел од Европа, Азија и делови од Северна Америка, а може да се најде и во други делови од светот како воведен вид.<ref name="fs" /> Неговото природно живеалиште се обработливи полиња, градини, брегови, живи огради, пусти места, чистини за сеча, места за товарење и повремено брегови.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/sulphur-cinquefoil|title=Sulphur cinquefoil: ''Potentilla recta''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> == Распространетост во Македонија == ''Potentilla recta'' во Македонија расте на варовничките камењари, од 500 до 1.100 м надморска височина. Позната е за [[Прилеп]] - кон манастирот [[Трескавец]] и [[Плетвар]], [[Скопје]] - с. [[Нова Брезница]], а се посочува за [[Кавадарци]] - с. [[Грбовец]].<ref name=":02" /><gallery> Податотека:5668-fingerkraut-r-020607.jpg|алт=Leaf| Лист Податотека:Potentilla_erecta0.jpg|алт=White-flowering individual| Бело цветна индивидуа Податотека:Cinquefoil_--_Potentilla_recta_flower.jpg|алт=flower| цвет Податотека:Cinquefoil_--_Potentilla_recta.jpg|алт=field| поле </gallery> == Традиционална употреба == ''Potentilla recta'' традиционално се користи како тоник во Турција. <ref name="IJTK">{{Наведена мрежна страница|url=http://nopr.niscair.res.in/bitstream/123456789/45065/1/IJTK%2017%284%29%20691-698.pdf|title=''Potentilla recta''|work=Indian Journal of Traditional Knowledge|publisher=IJTK|accessdate=30 September 2018}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6824,6862 Рачен третман на Џепсон] * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PORE5 Профил на растенија од USDA] * [http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Potentilla&Species=recta Музеј Вашингтон Бурк] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Петопрст]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ij4qx75nubzzhgfjqy876muxcayrip8 0 1401349 5611910 2026-08-20T10:11:10Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Potentilla recta]] 5611910 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Potentilla recta]] c1ocb6re5tavzy51pnm3bhxgkme8j55 0 1401350 5611951 2026-08-20T10:44:54Z Jtasevski123 69538 нс 5611951 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Coronilla vaginalis'' | status = | image =Coronilla_vaginalis_Eibenberg_20070513a.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Kroniller]] | genus = Coronilla | species_sv = | species = '''Coronilla vaginalis''' | taxon = Coronilla vaginalis | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Coronilla vaginalis'' subsp.'' hercegovinica'' <small>[[Freyn]]</small> |species_authority=[[Lam.]]}}'''''Coronilla vaginalis''' —'' [[Многугодишни растенија|многугодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Жан Батист Ламарк]]. Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Coronilla vaginalis'' е повеќегодишно тревесто растение, 10–30 cm високо, голо и разгрането. [[Стебло|Стеблото]] во основата дрвенесто, вертикално. [[Лист|Листовите]] со куси дршки, со 2–6 пара ливчиња; прилисниците 3–8 мм долги, скоро 2/3 сраснати помеѓу себе, тревести, со широк, ципесто-кожест раб; ливчињата обратно-јајцевидни до кружести, 4–10 мм долги, на врвот заокруглени и со многу мало осилче, синкавозелени, малку месести, со широк ципесто-кожест раб и куси дршки. [[Соцветие|Соцветијата]] со 3–10 цветови; дршката на соцветието многу подолга од пазувниот лист, 7–10 mm долга, со куси дршки; цветните дршки долги колку должината на чашката или 1,5 пати подолги од неа. Чашката гола, широко ѕвонеста, околу 2 mm долга, со широко-триаглести и со ситно изразени запчиња. Венчето жолто; барјачето и крилцата со иста должина, додека лаѓичката е покуса за околу 3 mm, спирално искривена и со кус клуновиден врв. Мешунките 20–40 mm долги, прави, висат надолу и јасно начленети; членчињата шестоаголни, а од нив четирите агли се брановидно крилести.<ref name="Флора на РМ2">Кирил Мицевски: Флора на Република Македонија, том I, св. 5, стр. 1365 издавач: МАНУ, Скопје, 2001</ref> == Распространетост во Македонија == ''Coronilla vaginalis'' расте по планински варовнички камењари. Се среќава на планината [[Галичица]].<ref name="Флора на РМ2" /> == Галерија == <gallery> Coronilla_vaginalis_001.JPG Coronilla vaginalis 1.jpg Coronilla vaginalis 2.jpg Coronilla vaginalis 3.jpg Coronilla vaginalis Sturm24.jpg File:Coronilla vaginalis 2 RF.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{commonscat|Coronilla vaginalis|''Coronilla vaginalis''}} * {{wikispecies|Coronilla vaginalis|''Coronilla vaginalis''}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Бобови]] 1h9v1z47wjmjt3w6c09gb4vb8te6b68 5611954 5611951 2026-08-20T10:46:05Z Jtasevski123 69538 5611954 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Coronilla vaginalis'' | status = | image =Coronilla_vaginalis_Eibenberg_20070513a.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = [[Växter]] | regnum = Plantae | divisio_sv = [[Kärlväxter]] | divisio = Tracheophyta | classis_sv = [[Tvåhjärtbladiga blomväxter]] | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = [[Ärtordningen]] | ordo = Fabales | familia_sv = [[Ärtväxter]] | familia = Fabaceae | genus_sv = [[Kroniller]] | genus = Coronilla | species_sv = | species = '''Coronilla vaginalis''' | taxon = Coronilla vaginalis | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = Utbredningsområde | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Coronilla vaginalis'' subsp.'' hercegovinica'' <small>[[Freyn]]</small> |species_authority=[[Lam.]]}}'''''Coronilla vaginalis''' —'' [[Многугодишни растенија|многугодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Жан Батист Ламарк]]. Во ''[[Каталог на живот|Каталогот на живот]]'' не се наведени [[Подвид|подвидови]]. == Опис == ''Coronilla vaginalis'' е повеќегодишно тревесто растение, 10–30 cm високо, голо и разгрането. [[Стебло|Стеблото]] во основата дрвенесто, вертикално. [[Лист|Листовите]] со куси дршки, со 2–6 пара ливчиња; прилисниците 3–8 мм долги, скоро 2/3 сраснати помеѓу себе, тревести, со широк, ципесто-кожест раб; ливчињата обратно-јајцевидни до кружести, 4–10 мм долги, на врвот заокруглени и со многу мало осилче, синкавозелени, малку месести, со широк ципесто-кожест раб и куси дршки. [[Соцветие|Соцветијата]] со 3–10 цветови; дршката на соцветието многу подолга од пазувниот лист, 7–10 mm долга, со куси дршки; цветните дршки долги колку должината на чашката или 1,5 пати подолги од неа. Чашката гола, широко ѕвонеста, околу 2 mm долга, со широко-триаглести и со ситно изразени запчиња. Венчето жолто; барјачето и крилцата со иста должина, додека лаѓичката е покуса за околу 3 mm, спирално искривена и со кус клуновиден врв. Мешунките 20–40 mm долги, прави, висат надолу и јасно начленети; членчињата шестоаголни, а од нив четирите агли се брановидно крилести.<ref name="Флора на РМ2">Кирил Мицевски: Флора на Република Македонија, том I, св. 5, стр. 1365 издавач: МАНУ, Скопје, 2001</ref> == Распространетост во Македонија == ''Coronilla vaginalis'' расте по планински варовнички камењари. Се среќава на планината [[Галичица]].<ref name="Флора на РМ2" /> == Галерија == <gallery> Coronilla_vaginalis_001.JPG Coronilla vaginalis 1.jpg Coronilla vaginalis 2.jpg Coronilla vaginalis 3.jpg Coronilla vaginalis Sturm24.jpg File:Coronilla vaginalis 2 RF.jpg </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *{{commonscat|Coronilla vaginalis|''Coronilla vaginalis''}} * {{wikispecies|Coronilla vaginalis|''Coronilla vaginalis''}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Бобови]] 8rurzz66wjeliua5e9je6fkijmulr83 1 1401351 5611952 2026-08-20T10:45:15Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5611952 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc